Anayasa Mahkemesinin 16/12/2020 Tarihli ve 2017/26740 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2021-03-10

10 Mart 2021 ÇARŞAMBA 
Resmî Gazete 
Sayı : 31419
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
İKİNCİ BÖLÜM  KARAR 
ABDULLAH KAYA VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU 
Başvuru Numarası: 2017/26740Karar Tarihi : 16/12/2020
Başkan : Kadir ÖZKAYA 
Öyeler : Engin YILDIRIM 
Celal Mümtaz AKINCI 
Rıdvan GÜLEÇ

Yıldız SEFERINOĞLU 
Raportör : Tuğba TUNA IŞIK 
Başvurucular : Abdullah KAYA ve diğerleri (bkz. ekli tablo)
Başvucurular Vekili : Av. Rojbin TUĞAN KALKAN 

I. BAŞVURUNUN KONUSU 
1. Başvuru; yargı kararının yerine getirilmemesi nedeniyle oluşan maddi ve manevi zararłarin tazmini için açılan tam yargı davasının süre aşımı yönünden reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının, idari ve yargısal sürecin makul sürede sonuçlandırılmaması nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.

Ⅱ. BAŞVURU ŞÜRECI 
2.Başvurular, muhtelif tarihlerde yapılmıştır. Başvuru formları ve eklerinin idari yönden yapılanön incelemesi neticesinde Komisyona sunulmasına engel teşkiledecek bir eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.

3. Komisyonlarca muhtelif tarihlerde,başvuruların kabul cdilebilirlik incelemelerinin Böltmler tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

4. Konularının aynt olması nedeniyle eklitablonun (B) sütununda numaralan belirtilen başvuru dosyalarınm ayni tablonun (1) numaralt satirında yer alan 2017/26740numaralı bireysel başvuru dosyası ile birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya ttzerinden yapılmasına karar verilmiştir.

5. Başvuru belgelerinin bir Örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık)gönderilmiştir. Bakanlık, görüş bildirilmesine gerek görülmediğini belirtmiştir.

IIL, OLAY VE OLGULAR 
.Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir:
7. Başvurucular, Hakkâri'nin Çukurca ilçesi Uzundere köyünde ikamet etmekte iken yaşanan terör olayları nedeniyle köylerini 1995 yılında terk etiklerini belirtmektedir.Başvurucular bu sebeple uğradıkları zararların 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkındaki Kanun uyarınca karşıanması istemiyle Hakkâri Valiliği Zarar Tespit Komisyonu Başkanlığına (Komisyon)başvurmuş, başvurularının 2008 yılında reddi üzerine amlan işlemlerin iptaliistemiyle dava açmıştir,
8. Van (1., 2. ve 3.) Idare Mahkemelerinde (Mahkeme) görülen davalarda Komisyon kararlarının iptaline karar verilmiştir. Mahkeme gerekçesinde; 5233 sayılıKanun'un uygulanmasınıgöstermek amacıyla 20/10/2004 tarihli ve 25619 sayılı ResmîGazete'de yayımlanan Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların KarşılanmasıHakkındaki Yönetmelik'in çıkarıldığı, buna göre Komisyonun gerek görmesi hâlinde keşif yapabileceğininöngörüldüğü ve keşif yapılmasına karar verilmesi hâlinde keşfin nasıl yapılacağına ilişkin usulūn belirlendiği ifade edilmiştir. Keşifleringüvenlik gerekçesi ile söz konusu yerlere gidilemeyerek Komisyonda görevli teknik bilirkişi heyeti ile yeminli köy bilirkişilerinin söylemleri ve dosya üzerinde yapılan tespitiere göre Keşif Tutanağıdüzenlenmesi suretiyle yapıldığıbelirtilmiştir. Mahallinde keşif yapılmak suretiyle tespit yolu seçildiği takdirde 5233 sayılı Kanun'da tarif edilen usule uygun keşif ve bilirkişi incelemesi yapılması, başvuruculara ait taşınır ve taşınmazın bulunup bulunmadığının tespit edilmesi, başvurucuların mal varlığına ulaşamamaları nedeniyle uğradıkları zararın bu tespite göre belirlenmesi ve ödenmesi gerektiği gerekçesiyle usulüne uygun keşif yapılmaksızın eksik inceleme sonucu kurulan dava konusu işlemlerde hukuka uyarlk olmadığı sonucuna varlmıştir.

9. Amlan kararlar 2010 ve 2011 yıllarında açılan davalarda verilmiştir. Baztlarında kanun yoluna başvurulması üzerine, bazılarında ise kanun yoluna başvurulmaması nedeniyle karariar çeşitli tarihlerde kesinleşmiştir.

10. Başvurucular, Idare Mahkemeleri tarafindan verilen iptal kararlarının Hakkâri Valiliğine (Idare) tebliğ edilmesine rağmen Idarenin aradan geçen zaman içinde iptal kararlarının gereğini yerine getirmediği gerekçesiyle maddi ve manevi tazminat talebiyle tam yargı davası açmıştır. Başvurucular dava dilekçelerinde; Idarenin iptal kararlarında belirtilen gerekçe doğrultusunda talepleri yönünde işlem yapması gerekirken herhangi bir işlem yapmadığıni belirtmiştir. Bu durumun mal varlıklarina ulaşmalarına engel olduğunu, mal varlıklarını koruyup ihya edememeleri sebebiyle maddi zararlara uğradıklarınt, ayrıca uzun,yipratıcı ve belirsiz bekleme streci nedeniyle çevrelerinde maruz kaldıkları aşağılanma sebebiyle Üzüntü yaşadıklarını, bu nedenle manevi zarara da uğradıklarını ifade etmiştir.Yargı kararlarının yerine getirilmediğinden bahisle oluştuğunu ileri sürdükleri 2.00o TL maddi ve 20.000 TLmanevi zararın (her başvurucu için) Komisyona ilk başvurduklarıtarihten itibaren işletilecek yasal faiziyle birlikte ödenmesini istemiştir.
11. Idare Mahkemeleri maddi tazminat taleplerini, başvurucuların talebi hakkında ilgili mevzuat gereğince İdare tarafından yeniden araştırma yapılıp terör nedeniyle zarara uğrayıp uğramadıklarının, zarara uğramış iseler uğradıkları zararın miktarının başvurucuların 

kusuru da gözetilmek suretiyle net olarak belirleneceği, yapılacak araştırma neticesinde başvurucuların herhangi bir mal varlığı bulunmadığı sonucunun da doğabileceği gerekçesiyle reddetmiştir. Manevi tazminat talebi yönünden ise I. ve 3. Idare Mahkemeleri tarafindan başvurucuların terör nedeniyle herhangi bir zararının oluşup oluşmadığı hususumun mevzuatın öngördüğü yol ve yöntemler kullanslarak araştırılması gerektiğinin mahkeme kararıyla ortaya konulması Üzerine devletin etkin bir araştırma yaparak maddi gerçeğin ortaya çıkarslması yönünde pozitif yūkümlülüğünün oluştuğu ancak bu yükßmlüloğün uzun bir süre (dört yıl) yerine getirilmemesi nedeniyle başvurucuların bu süre içinde manevi zarara uğradığının kabulü gerektiği sonucuna ulaşılarak manevi tazminat taleplerinin kısmen kabulüne karar verilmiştir. 2. Idare Mahkemesi ise manevi tazminat taleplerini, iptal kararlarının gereklerinin Idare tarafindan yerine getirilmemesinin bölgedeki terör olaylarının devam etmesi, bölgenin geçici askeri güvenlik bölgesi ilan edilmesi ve dağlık olması,bölgedeki kadastro çalışmalarının devam etmesi gibi sebeplerden kaynaklandığı ve bu konudaki tazminat başvurularının sonuçlandırılması hususunda davalı Idareye tanınan sürenin Bakanlar Kurulu kararıyla her yil itibarıyla 1 yıl uzatıldığımı belirterek mahkeme kararlarının Üzerinden belirli bir süre geçmesine rağmen başvurucuların zararlarının tespitine yönelik bir çalışma yapılmamış olmasının tazminat ödenmesini gerektirecek nitelikte ve ağırlıkta olmadığı gerekçesiyle reddetmiştir.
12. Anılan mahkeme kararlarının aleyhlerine ilişkin kısımlarına taraflarca itiraz edilmesi (zerine Erzurum Bölge Idare Mahkemesi 2, Idari Dava Dairesi (Bölge Mahkemesi)davalı Idarenin itiraz isteminin kabulü ile davaların süre aşımından reddine karar vermiştir.Kararda Öncelikle başvuruya konu davalarda genel zamanaşımı sfhresinin kararın ilgiliye tebliğinden itibaren 10 yıl olduğu, söz konusu stre içinde mahkeme kararı Iehme olan kişinin idareye başvurarak mahkeme kararının yerine getirilmesini isteyebileceği belirtilmiştir.Mahkeme kararının uygulanması talebiyle idareye başvuran ilgilinin 6/1/1982 tarihli ve 2577sayılı Idari Yargılama Usulü Kanunu'num 10. ve 7. maddelerinde düzenlenen dava açma süresi içinde davayı açması gerektiği ifade edilmiştir. Bölge Mahkemeşi devamında 2577sayılt Kanun'un 12. maddesindeki düzenlemeye de değinerek ilgililerin haklarını ihlal eden bir işlem dolayısıyla doğrudan tam yargı davası veya iptal ve tam yargt davalarını birlikte açabilecekleri gibi ilk õnce iptal davası açarak bu davanın karara bağlanması Üzerine bu husustaki kararin veya kanun yollarına başvurulması hâlinde verilecek kararın tebliği ya da bir işlemin icrası sebebiyle doğan zararlardan dolayj icra tarihinden itibaren dava sflresi içinde tam yargı davası açabileceklerini vurgulamıştır. Bölge Mahkemesi dava açma sürelerine ilişkin genel çerçeveyi belirledikten sonra başvurucuların zararlarının tazmini istemiyle 5233 sayılt Kanun kapsamında yaptıkları başvuruların reddine ilişkin işlemlerin Mahkeme kararlanyla iptal edilmesi fizerine dava açma süresi olan altmış gūn içinde tam yargı davalarının açılmadığını, ayrıca genel zamanaşımı stresi içinde Mahkeme kararlarının gereklerinin yerine getirilmesi istemiyle başvurucuların 2577sayılı Kanun'un10, maddesi kapsamında başvurularının da bulunmadığını belirtmiştir.
13. Başvurucular, haklarındaki iptal kararlarının aradan geçen uzun zamana rağmen uygulanmadığını, genel zamanaşımı süresinde uygulanması gerektiğini, davaların süresinde olduğunu belirterek karar düzeltme isteminde bulunmuştur. Bölge Mahkemesi,karar düzeltme istemierini reddetmiştir.

14. Başvurucular, başvurulara konu nihai kararların tebliği Özerine muhtelif tarihlerde süresinde bireysel başvuruda bulunmuştur.


IV. İLGİLİ HUKUK 
A. Ulusal Hukuk 
15. 2577 sayılı Kanun'un "Idari dava türleri ve idari yargı yetkisinin sınırı" kenar başlıklı 2. maddesinin (1) numaralı fikrasıın ilgili kısmı şöyledir:
“1.Idari dava türleri şunlardır:
b) Idarl eylem ve işlemlerden dolayı kşisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafindan açılan tam yargı davalari,
"*…

16.2577 sayılı Kanun'un "Dava açma süresi"kenar başlıklı 7. maddesinin birinci fikrast şöyledir:
"Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış ve vergi mahkemelerinde otuz gündür."
17. 2577 sayılı Kanun'ưn "Idari makamların sükutu" kenar başlıklt 10. maddesi şöyledir:
" 1. Ilgililer, haklarımda idari davaya konu olabilecek bir lşlem veya eylemtn yapımasıiçtn idari makamlara başvurabiltrler.

2. Altmış gün içinde bir cevap verilmezse Istek reddedilmiş sayılır. Ilglliler altmışgünün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde, konusuna gōre Danıştaya, idare ve vergi mahkemelertne dava açahiltrler. Altmış günlük süre içinde idarece verilen cevap kestn değilse ugili bu cevabt,isteminin reddi sayarak dava açabileceği gibi, kesin cevabı da bekleyebilir. Bu takdirde dava açma süresi işlemez. Ancak, bekleme süresi başvuru tarihinden trtbaren altı ayi geçemez. Dava açılmaması veya davanın streden reddi hallerinde, altmış günlük sürenin bitmesinden sonra yetkill idari makamlarca cevap verilirse, cevabın tebliğinden tibaren altmış gün içinde dava açabilirler. "
18. 2577 sayılı Kanun'un "Iptal ve tam yargı davaları" kenar başlıklı 12. maddesi şöyledir:
"Ilgililer hakdarımı ihlal eden bir idari lşlem dolayısıyla Danıştaya ve idare ve vergi mahkemelerine doğrudan doğruya tam yargı davası veya iptal ve tam yargı davalarınıbirlikae açabilecekderi gibi llk önce ipial davası açarak bu davanın karara boğlanmasıüzerine, bu husustaki kararın veya kanun yollarına başvurulması halinde vertlecek kararın tebliği veya bir işlemin tcrası sebebiyle doğan zararlardan dolayı icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açabilirler. Bu halde de ilgilllerin 1I nci madde uyarınca idareye başvurma hakları saklıdır."
19. 2577 sayılı Kanun’un "Kararların somuçları" kenar başlıklı 28. maddesinin ilgili kısmı şöyłedir:

"Danıştay, bölge idare mahkemeleri, ldare ve vergi mahkemelerintn esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının icaplarına göre idare, gecikmekstzin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur. Bu süre htçbir şekilde kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.

-*•
Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemeleri kararlarına göre işlem tesis edilmeyen veya eylemde bulunulmayan hallerde idare aleyhine Danıştay ve ligili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat davası açılabilir.

it 1*..

B. Uluşlararası Hukuk 
. Avrupa İnsan Hakları Säzleşmeşi 
20.Avrupa Însn HaklarıSözleşmesi'nin (Sözleşme) 6. maddesinin (1)numaralıfikrasıın ilgili kısmı şöyledir:
"Herkes medeni hak ve yükümlülükleri ile ilglli uyuşmazlıkdar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar komusunda karar verecek olan, kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak gōrülmesini istemek hakkana sahtptir..."
.Avrupa Insan Hakları Mahkemesi İçtihadı
21.Dava açma hakkmı kullanmak yasal birtakım şartlara bağlansa da mahkemelerin usul kurallarını uygularken hem yargılamanın adil olmasına halel getirecek aşırı şekilcilikten hem de yasalar tarafindan konulan usul kurallarımı ortadan kaldirma sonucunu doğuracak aşırt esneklikten kaçınmaları gerekir (Walchll/Fransa, B. No: 35787/03, 26/7/2007, § 29).
22.Stre koşulu gibi dava açmaya ilişkin usul koşulları birden fazla yoruma neden olabilecek nitelikte ise mahkemeye erişim hakkı kapsamında o yorumlardan birinin davayıaçmak isteyen kişileri engelleyecek tarzda katı bir şekilde kullanılmaması veya söz konusu koşulların katı bir uygulamaya tabi olmaması gerekir (Běleš ve diğerlerl/Çek Cumhuriyett, B.No: 47273/99, 12/11/2002, § 51).

23. ÎIgili hukuk için bkz. E-Ba Inşaat Taahhüt Tłcaret Ltd. Şti., B. No: 2015/I3921,27/6/2018, §§33-37,
V. İNCELEME VE GEREKÇE 
24. Mahkenıenin 16/12/2020 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Adli Yardım Talebi Yönünden 
25. Başvurucular bireysel başvuru harç ve masraflarını karşılama imkânının bulunmadığını belirterek adli yardım talebinde bulunmuştur.


26. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların başvuru giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varlıklarının bulunmadığı ve taleplerinin dayanaktan yoksun olmadiğı anlaşılmuş olup 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesinin (1) numaralı fikrası uyarınca adli yardım taleplerinin kabulü ile yargtlama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmalarına karar verilmesi gerekir.
R. Makul Sürede Yargılanma Hakkmı İhlal Edildiğine İlişkin İddia 
1. Başvurucularm İddiaları
27. Başvurucular, zararlarının tazmini tatebiyle başvurdukları idari ve yargısal süreçlerin çok uzun sürdüğünü belirterek makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmektedir.

2. Değerlendirme 
28. Bireysel başvuru yapıldıktan sonra 31/7/2018 tarihli ve 30495 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürthriüğe giren 25/7/2018 tarihli ve 7145sayılı Kanun'un20.maddesiyle 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine YapılmışBazıBaşvuruların Tazminat ÖdenmekSuretiyle Çözümüne Dair Kanun'a geçici madde eklenmiştir.

29. 6384 sayılı Kanun'a eklenen geçici maddeye gáre yargılamaların uzun sürmesi ve yargı kararlarnın geç veya eksik icra edilmesi ya da icra edilmemesi şikâyetiyle Anayasa Mahkemesine yapılan ve bu maddenin yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan bireysel başvurularn başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle verilen kabul edilemezlik kararının tebliğinden itibaren ūç ay içinde yaptlacak müracaat Üzerine Adalet Bakanlığı Insan Haklan Tazminat Komisyonu Başkanlıği (Tazminat Komisyonu)tarafından incelenmesi öngörülmüştür.

30. Ferat Yūksel (B. No: 2014/I3828, 12/9/2018, §§ 27-36) kararında Anayasa Mahkemesi; yargılamaların makul stürede sonuçlandırılmadığı ya da yargı kararlarının geçveya eksik icra edildiği ya da hiç icra edilmediği iddiasıyla 31/7/2018 tarihinden önce gerçekleştirilen bireysel başvurulara ilişkin olarak Tazminat Komisyonuna başvuru imkânının getirilmesine ilişkin yolu ulaşılabilir olma, başarı şansı sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesinin bulunup bulunmadığı yönlerinden inceleyerek bu yolun etkililiğini tartışmtştır.

31. Ferat Yüksel kararında δzetle anılan başvuru yolumun kişileri mali külfet altına sokmaması ve başvuruda kolaylık sağlaması nedenleriyle ulaşılabilir olduğu, dūzenleniş şekli itibarryla ihlal iddialarına makul bir başarı şansı sunma kapasitesinden mahrum olmadığı ve tazminat ödenmesine imkân tanıması ve/veya bu mümkūn olmadığında başka türiü telafi olanakları sunması nedenleriyle potansiyel olarak yeterli giderim sağlama imkânına sahip olduğu husuşunda değerlendirmelerde bulunulmuştur (Ferat Yüksel, §§ 27-34). Bu gerekçeler doğrultusunda Anayasa Mahkemesi, ilk bakışta ulaşılabilir olan ve ihlal iddialarıyla ilgili başarı şansı sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesi olduğu görülen Tazminat Komisyonuna başvuru yolu tüketilmeden yapılan başvurunun incelenmesinin bireysel başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmayacağı sonucuna vararak başvuru yollarının tliketilmemiş olması nedeniyle kabul edilemezlik kararı vermiştir (Ferat Yüksel, §§ 35, 36).

32. Mevcut başvuruda söz konusu karardan aynılmayı gerektiren bir durum bulunmamaktadır.

33. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğer kabu! edilebilirlik koşulları yöntünden incelenmeksizin başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldukiarına karar verilmesi gerekir.

C. Mahkemeye Erişim Hakkınm Îhlal Edlldiğine İlişkin İddia 
1. Başvurucularm İddlaları
34. Başvurucular lehlerine olan yargı kararlarınım İdare tarafindan uygulanmadığıni,hukuk devletinde yargı kararlarının uygulandığında anlam kazanacağını, açtıkları tam yargıdavasında ilgili mevzuatın yanlış yorumlanarak davanın süre aşımı nedeniyle reddedildiğini oysa benzer davaları esasının incelendiğini belirtmektedir. Başvurucular ayrıca Danıştay İçtihadı Birleştirme Kurulunun 25/12/1997 tarihli ve E.1996/2, K.1997/2 sayılı karari ile Danıştay,bölge idare mahkemeleri, idare ve vergimahkemelerinin kararlarının gereklerine göre 2577 saythı Kanun'ưn 28. maddesinin birinci fikrasında öngörülen sürede işlem tesis etmeyen idarelere karşı açilacak tazminat davalarında, usul ve sürelerin belirlenmesi konusunda içtihat birliğine gidilmesinin mümkün olmadığına karar verilmiş olmasının konunun ne kadar tartışmalı olduğu ve somut olaya göre değerlendirme yapılması gerektiği hususunu ortaya koyduğunu ifade etmektedir. Bölge Mahkemesinin ön karar alınmasıgerektiğine dair yorumunun lehlerine kesinleşmiş bir yargı kararı bulunmasına karşın yeni bir başvuru ile külfet yüklediğini belirterek Anayasa'nin 2., 10., 17., 36., 40., 138. ve 141.maddelerinin ihlal edildiğini ileri sürmektedir.

2. Değerlendirme 
35.Anayasa'nın36. maddesinin birinci fikrası şöyledir:
"Herkes, meşru vasua ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargilanma hakkana sahiptir."
36. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucular tarafindan yapılan bukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguları hukuki tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucuların șikâyeti, Mahkemenin dava açma süresine dair hukuk kurallarını katı bir yorumła hatalı değerlendirdiği iddiasına ilişkin olduğundan başvuru mahkemeye erişim hakkı kapsammda incelenmiştir.
a,Uygulanabllirlik Yönünden 
37. Anayasa'nın 148. maddesinin üçüncü fikrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılıAnayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 45. maddesinin (1) numaralı fikrasına göre Anayasa Mahkemesine yapılan bir bireysel başvuruun esasının incelenebilmesi için kamu gücü tarafindan müidahale edildiği iddia edilen hakkın Anayasa'da gūvence altına alımmış olmasmın yanı sıra S8zleşme ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerinin kapsamına da girmesi gerekir. Bir başka ifadeyle Anayasa ve Sðzleşme'nin ortak koruma alanı dışında kalan bir hak ihlali iddiasını içeren başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi mümkün değildir (Omurhan Solmaz.B. No: 2012/1049, 26/3/2013,§ 18).


38.Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fikrasında; herkesin yargı organlarına davacıve davalı olarak başvurabilme, bunun doğal sonucu olarak da iddiada bulunma, savurma ve adil yargılanma hakkı güvence altına alınmıştır. 3/10/2001 tarihli ve 4709 sayılı Kanun'un Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fikrasına adil yargılanma ibaresinin eklenmesine ilişkin 14. maddesinin gerekçesinde "değişiklikle Türkiye Cumhuriyeti'nin taraf olduğu uluslararast sôzleşmelerce de güvence altiına alınmış olan adil yargılama hakka[nın] metne dahil" edildiği belirtilmiştir. Dolayısıyla Anayasa'nın 36. maddesine sõz konusu ibarenin eklenmesinin amacınm Sözleşme'de düzenlenen adil yargılanma hakkını anayasal güvence altına almak olduğu anlaşılmaktadır (Yaşar Çoban [GK], B. No: 2014/6673, 25/7/2017, §54). Bu itibarla Anayasa'da güvence altına alınan adil yargılanma hakkımın kapsam ve içeriği belirlenirken Sözleşme'nin "Ádil yargılanma hakla" kenar başlıklı 6. maddesinin ve buna ilişkin Avrupa Insan Hakları Mahkemesi (AlHM) içtihadının da gözönünde bulundurulması gerekir (Omurhan Solmaz, § 22).

39. Sözleşme, bir kişinin sahip olduğunu ileri sürebileceği tüm hak ve yükümlālokler bakımından adil yargıanma hakkınıgüvenceye almamaktadır. Sözleşme'nin adil yargılanma hakkını düzenleyen 6. maddesinde adil yargılanmaya ilişkin hak ve ilkelerin medeni hak ve yükümlülükder ile ilgili uyuşmazlıkların ve bir suç isnadının esasının karara bağlanması esnasında geçerli olduğu belirtilerek hakkın kapsamı bu konularla sınırlandırılmıştır. Hak arama hürriyetinin ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunabilmek için ya başvurucunun medeni hak ve yūkümlülükleriyle ilgili bir uyuşmazlığın tarafı olması ya da başvurucuya yönelik bir suç isnadının esası hakkında karar verilmişolması gerektiği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla bahsedilen hâller dışında kalan adil yargılanma hakkının ihlali iddiastna dayanan başvurular Anayasa ve Sðzleşme'nin ortak koruma alanıkapsamı dışında kalacağından bireysel başvuruya konu olamaz (Omurhan Solmaz, § 23).
40. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı suçisnadına bağlhı yargılamaların yanında bir kimsenin medeni hak ve yükümlülüklerinin karara bağlanmasıyla ilgili yargılamalarda da uygulanır. Anayasa'nın 36. maddesinin (1) numaralıfikrasınun medeni meselelerde uygulanabilmesi için ortada hukuk düzeni tarafindan kişiye tanınmış veya en azından savumulabilir temeli bulunan bir hakkın bulumması gerekir. Bu hakkın Anayasa'da doğrudan veya dolaylı olarak tanımlanan ve güvence altına alınan bir hakka ilişkin olması zorunlu değildir. Bu bakımdan kanunla kişiłere tanınan ve savunulabilir bir temeli bulunan hak ve ayricalıklar da -mahkemelerde ileri sürülebilmesi koşuluylaAnayasa'nın 36. maddesi bağlamında hak kavramına dâhildir (bazı farklarla birlikte bkz.Mehmet Gūçlü ve Ramazan Erdem, B. No: 2015/7942, 28/5/2019, § 28).
41. Bir hakkın bulunup bulunmadığının tespitinde hakkın tanınması hususunda yetkili otoritelere takdir yetkisi verilip verilmediği de būyük ðnem taşımaktadır. Bir hakkın kişiye tanınıp tanınmaması hususunda yetkili otoritelere mutlak takdir yetkisi tanınmış ise Anayasa'nın 36. maddesi bağlamında adil yargılanma hakkının kapsamına giren bir hakkın varlığından söz edilemeyecektir. Buna karşılık ilgili hakkın bahşedilmesi hususunda kamu otoritelerine tanınan takdir yetkisi mutiak nitelikte değilse hak sahibi olduğunu iddia eden kişinin bu hakkı elde etnek için başlattığı uyuşmazlık sırf takdir yetkisinin varlığına dayanarak adil yargılanma hakkının kapsamı dışinda tutulamaz. Öte yandan idarenin takdir yetkisinin geniş ołduğu hâllerde de idarenin takdirini kullanması sonucu yaptığı tasarrufun yargı mercilerince iptal edilmesi mūmkün ise hakkın varlığı kabul edilmelidir (Mehmet Gūçlīve Ramazan Erdem, § 29).


42. Ayrıca bu hakka ilişkin olarak ilgili kişinin menfaatini etkileyen bir uyuşmazlık mevcut olmalıdır. Bu uyuşmazlık ihtilaf konusu hakkı tespiti ve bu haktan yararlanılmasıbakımından belirleyici bir nitelik arz etmelidir (Mehmet Güçlü ve Ramazan Erdem, § 28).
43. Son olarak söz konusu hakkın medeni karakterli olması gerekir. Kamu hukuku alamına ilişkin hakiar adil yargılanma hakkının kapsamına girmez.

44.2577 sayılı Kanun'un 28. maddesinin (3)numaralı fikrasında mahkeme kararlarının gereğinin yerinegetirilmemesi durumunda idare aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açılabileceği düzenlenmiştir. Bu durumda başvurucuların mahkeme kararlarının uygulanmaması Üzerine açtıkları tam yargı davasının başvuruculara mevzuatla tamınan bir hak olduğu anlaşımaktadır.

45. Başvurucular Mahkeme tarafindan verilmiş iptal kararlarınm icra edilmemesi nedeniyle maddi ve manevi zararlarının bulunduğu gerekçesiyle tam yargı davası açmıştır.Diğer bir deyişle başvurucular tarafindan açılan tam yargı davalarının dayanağınin iptal kararlarının icra edilmemesi ofduğu değerlendirildiğinde öncelikle icrası gereken bir kararın bulumup bulunmadığımın tespit edilmesi gerekmektedir.

46. Mahkemeler iptal kararlarının gerekçesinde (bkz.§ 8), Komisyon tarafindan keşif yapılması kararı alınmasına rağmen güvenlik gerekçesiyle keşfin ilgili mevzuatta belirtilen şekildeyapılmadığını, usulüne uygun keşif ve bilirkişi incelemesi yaptlarak başvurucuların varsa uğradıkları zararın belirlenmesi gerekmesine rağmen eksik inceleme sonucunda tesis edilen işlemin hukuka uygun olmadığını belirtmiştir. Bu durumda iptal ile sonuçlanan mahkeme kararları gereğince Idare tarafından keşif ve bilirkişi incelemesi yapılarak yeniden bir değerlendirme yapılması gerektiğinden İdarece icrası gereken bir kararın bulunduğu açıktır. Öte yandan somut olaydaki davanın esasını, bu kararın icra edilip edilmediğinin tespiti oluşturmaktadır. Bu yöntlyle dava, başvurucunun lehine verilen mahkeme kararımın icra edilmediğinin tespiti hâlinde başvurucuya tazminat ödenmesini temin edebilecektir. Ayrıca icrası gereken mahkeme kararı mülkiyet hakkına ilişkin bir uyuşmazlığıkarara bağladığından somut davaya konu hakkın medeni nitelikte olduğu anlaşılmaktadır.
47.Sonuç olarak iptal kararlarının uygulanmaması nedeniyle tam yargı davasına konu uyuşmazlığın medeni hak ve yükümlülük kapsamında değerlendirilmesi gerektiği anlaşılmaktadır.

b. Kabul Edilebiiłrlik Yönünden 
48. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan mahkemeye erişim hakkmın ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
c. Esas Yõuünden 
i Hakkın Kapsamı ve Müdahalenin Varlığı
49. Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fikrasında, herkesin yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve savunma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir.Dolayısıyla mahkemeye erişim hakkı, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alman hak arama Özgürlüğünüin bir unsurudur. Diğer yandan Anayasa'nın 36. maddesine ".…ile adil yarguanma" ibaresinin eklenmesine ilişkin gerekçede, Ttrkiye'nin taraf olduğu uluslararasısözleşmelerce de güvence altına alınan adil yargılanma hakkının madde metnine dâhil 

edildiğivurgulanmıştır. Sözleşme'yi yorumlayan AiHM, Sðzleşme'nin 6. maddesinin (1)numaralt fikrasının mahkemeye erişim hakkını içerdiğini belirtmektedir (Ozbakım Ozel Sağlık Hiz. Inş. Tưr. San. ve Tic. Ltd. Şti., B. No: 2014/13156, 20/4/2017, § 34).
50. Anayasanın 36. maddesinde güvence altına alman hak arama Özgürlüğü, bir temel hak olmanın yanımda diğer temel hak ve özgürltüiklerden gereken şekilde yararlanılmayıve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden biridir. Bu bakımdan davanın bir mahkeme tarafindan görülebilmesi ve kişinin adil yargılanma hakkı kapsamına giren güvençelerden faydalanabilmesi için ilk olarak kişiye iddialarını ortaya koyma imkânının tanınması gerekir. Diğer bir ifadeyle dava yoksa adil yargılanma hakkının sağladığıgüvencelerden yararlanmak mümkün olmaz (Mohammed Aynosah, B. No: 2013/8896,23/2/2016, § 33).

51. Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kapsamında yaptığı değerlendirmelerde mahkemeye erişim hakkının bir uyuşmazłığı mahkemę önüne taştyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına geldiğini ifade etmiştir (Özkan Şen, B. No: 2012/791, 7/11/2013, § 52).

52. Somut olayda davanın süre aşimından reddedilerek esasının incelenmemesi nedeniyle başvurucunun mahkemeye erişim hakkına yönelik bir müdahalenin bulunduğu görülmektedir.

Müdahalenin İblal Oluşturup Oluşturmadığı
53. Anayasa'nın 13. maddesi şöyledir:
"Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kamunla sınrlanabtlir. Bu sınvrlamalar, Anayasamın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve láik Cumhuriyettn gereklerine ve ölçülülük ilkestne aykırı olamaz."
54. Yukarıda anılan müdahale, Anayasa'nın 13. maddesinde belirtilen koşullarıyerine getirmediği mtddetçe Anayasa'nın 36.maddesinin ihlalini teşkiledecektir. Amlan madde uyarınca temel hak ve özgürlükler, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ðlçülülük ilkesine aykırı olmaksızı Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlıolarak ve ancak kanunla stnırlanabilir. Bu nedenle öncelikle başvurucunum mahkemeye erişim hakkına yaptlan müdahalenin kanuni dayanağının bulunup bulunmadığının incelenmesi gerekir.

55. Hak ve özgüritüklerin, bunlara yapılacak müdahalelerin ve sınırlandırmaların kanunla düzenlenmesi bu haklara ve özgürlüklere keyfi müdahaleyi engelleyen, hukuk güvenliğinisağlayan demokratik hukuk devletinin en önemli unsurlarından biridir (Tahsin Erdoğan, B, No: 2012/1246, 6/2/2014, § 60).

56. Müdahalenin kanuna dayalı olması öncelikle şekli manada bir kanunun varlığım zorunlu kilar. Şekiî manada kanun, Tūrkiye Büyüik Millet Meclisi (TBMM) tarafından Anayasa'da belirtilen usule uygun olarak kanun adı altında çıkarılan düzenleyici yasama işlemidir. Hak ve Özgüritiklere müdahale edilmesi ancak yasama organınca kanun adı altında çıkarılan düzenleyici işlemlerde müdahaleye imkan tanryan bir hükmün bulunması şartına bağlıdır. TBMM tarafından çıkarılan şeklî anlamda bir kanun hükmünün bulunmaması hakka yapılan müdahaleyi anayasal temelden yoksun bırakır (Ali Hıdı Akyol ve diğerlerı [GK], B.No: 2015/17510, 18/10/2017, § 56).


57. Kanunun varlığı kadar kanun metninin ve uygulamasının da bireylerin davranışlanının sonucunu öngörebileceği kadar hukuki belirlilik taşıması gerekir. Bir diğer ifadeyle kanunun kalitesi de kanunilik koşulunun sağlanp sağlanmadığının tespitinde õnem arz etmektedir (Necmiye Çifiçi ve diğerleri, B. No: 2013/1301, 30/12/2014, § 55).Mūdahalenin kanuna dayalı olması, iç hukukta müdahaleye ilişkin yeterince ulaşılabilir ve Öngörülebilir kuralların bulunmasını gerektirmektedir (Türkiye İş Bankası A.Ş. [GK], B. No:2014/6192, 12/11/2014, § 44). Kanunilik unsuru yöntnden değerlendirme yapılrken derece mahkemelerince müdahaleye imkân tanryan kanun hükümlerinin yorumu ve bu hükümlerin olaya uygulanması bariz takdir hatası ya da açık keyfilik içermediği strece bu alanda bir inceleme yapılması bireysel başvurunun amacıyla bağdaşmaz. Ancak derece mahkemelerinin müdahaleye imkân tanıyan kanun hükmünü açık bir biçimde hatalı yorumladıkları ve uyguladıklarinın tespiti hâlinde müdahalenin kanumilik temelinden yoksun olduğu sonucuna ulaşılabilir (Ramazan Atay, B. No: 2017/26048, 29/1/2020, § 29).
58. Somut başvuruya konu olayda, başvurucuların terör olayları sebebiyle ikamet ettikleri köyden ayrılmak zorunda kaldıkları için zararlarının karşılanması talebiyle 5233sayılı Kanun kapsamında yaptıkları başvuruların Komisyon tarafindan reddine karar verilmiştir.Başvurucuların Komisyon kararımın iptalitalebiyle açtklarıdavalarda Idare Mahkemeleri tarafindan davaya konu Komisyon kararları iptal edilmiştir. Idare Mahkemeleri karar gerekçesinde, Komisyon tarafindan keşif kararı Üzerine yapılan keşifterin mevzuatta belirtilen şekillerde yapılmadığını belirtmiştir. Başvuruculara ait taşınır ve taşınmazın bulunup bulunmadığının tespit edilmesi, başvurucuların mal varlığına ulaşamamalar nedeniyle uğradıkları zararın bu tespite göre belirlenebilmesi için usultine uygun keşif yapılması gerektiği ifade edilmiştir.

59. Idare Mahkemesi kararının başvurucuların doğrudan 5233 sayılı Kanun kapsamında zararlarının tespit edilmesi mahiyetinde bir karar olmadığı anlaşılmaktadır. Iptal kararına göre Komisyon tarafindan başvurucuların talepleri iptal gerekçesi doğrultusunda yeniden değerlendirilecek, usultine uygun keşif sonucunda varsa başvurucuların zararlarıtespit edilecektir.

60. Başvurucular iptal kararı Üzerinden yaklaşık dört yıl geçmiş olmasına rağmen söz konusu kararın iera edilmediği gerekçesiyle maddi ve manevi tazminat talepli tam yargıdavalars açmıştır. Açılan tam yargı davaları Üzerine Idare Mahkemeleri davaların esasına girmek suretiyle karar vermişlerse de itiraz başvurusu sonucunda Bölge Mahkemesi davaların süresinde açılmadığı gerekçesiyle reddine karar vermiştir.

61. Bölge Mahkemesi davamn süresinde olmadığına ilişkin gerekçesinde, öncelikle başvuruya konu mahkeme kararlarının uygulanmasına ilişkin genel zamanaşımı sūresinin on yıl olduğunu vurgulamış; mahkeme kararı lehine olan kişinin kararın tebliğinden itibaren on yıl içinde mahkeme kararının uygulanmasını talep edebileceğini belirtmiştir. Bölge Mahkemesi kararında genel zamanaşımı süresi olarak belirlenen on yılłtk sürenin somut başvuru açısından tartışma konusu edilmediği görülmektedir, İtiraz gerekçesinde mahkeme kararlarının genel zamanaşımı sthresinde uygulanmastna yönelik somut başvuru açısından Önemli olan husus, mahkeme kararlarının uygulanmasının temininde başvuruculara kararın uygulanması talebiyle idareye başvuruda bulunma yükümlülüğünüın bulunduğunun belirtilmişolmasıdır. Bölge Mahkemesine göre başvurucuların mahkeme kararlarımn uygulanmasıtalebiyle 1dareye başvurduktan sonra 2577 sayıl Kanun'un 7. ve 10. maddelerinde belirtilen strelerde tam yargı davalarını açmaları gerekmektedir.


62. Türk hukukunda genel icra strecinden farkli olarak idari mahkemelerce verilen kararların uygutanmasına ilişkin δzel bir takip streci veya ayrı bir idari ya da yargısal mekanizma Öngörülmemiştir. Anayasa'nın138. maddesinin dördüncü fikrası ile 2577sayılıKanun'un 28. maddesinin (1) mumaralt fikrasına göre idare, mahkeme kararlarını derhâl ve gecikmeksizin uygulamakzorundadır. ldare; hiçbir durumda hakkında verilen kararlarıdeğiştiremez, uygulanmasını geciktiremez, reddedemez veya bu amaçla yeni kararlar yahut yeni idari tedbirler alarak ya da uygulanmasını bir idari kurumun iznine bağlt kılarak bir kararın uygulanmasını dolaylı olarak engelleyemez ve geciktiremez (Erol Aksoy (2) [GKI, B.No: 2016/11026, 12/12/2019, § 52).

63. Anayusa'nın 11. maddesine gōre Anayasa hüktimleri, yasama, yürūtme ve yargıorganlarını, idare makamlarını, diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallardır.Kamu makamlarının yargı kararlarına uyma zorunluluğunun dayanağı ise Anayasa'nın emredici nitelikteki 138. maddesinin dördüncü fikrası hükmüdür. Bu bağlamda Anayasa'nın anılan hükümleri uyarınca devletin yargı kararlarına uyulmasını sağlayacak tedbirleri sağlaması ve gerekli mekanizmaları oluşturması zorunludur (Erol Aksoy (2), § 81).
64, Idare, başvurucunun herhangi bir idari veya yargısal yola başvurmasına gerek olmadan yargı kararının uygulanması kapsamında en tatmin edici alternatif çözümübelirleyerek uygulamakla yükümlüdůr (Erol Aksoy (2), § 82).

65. Somut başvuruya konu olayda, Bölge Mahkemesinin başvurucuların mahkeme kararlarının uygulanmamasi üzerine açtıkları tam yargı davalarında dava açma süresinin başlayabilmesinin başvurucuların mahkeme kararlarının uygulanması talebiyle idareye başvurması şartına bağladığı görülmektedir. Mahkeme kararlarının uygulanmaması üzerine açilacak tazminat davalarının dützenlendiği 2577 sayılı Kanun'un 28. maddesinde dava açılması için idareye başvuru şartı bulunmamaktadır. Diğer yandan Idare, uygulanmayan iptal kararlarının tarafidır ve Idarenin söz konusu karardan haberdar olmadığı söylenemez Idarenin mahkeme kararını uygulaması için bireylerin mahkeme kararının uygulanmasınıistemesi gerektiğine ilişkin kanuni bir düzenleme bulunmadığı gibi mahkeme kararlartmn derhâl uygulanmasına yönelik bu yükümlülük somut olayda Anayasa'ya göre Idarenindir.Bölge Mahkemesinin Anayasa ile Idareye verilen bu yükümlüilağün gerçekleşebilmesinin -hiçbir kanuni temeli olmaksrzın-başvurucuların idareye başvurma şartına bağladığıgörülmüiştür. Kaldı ki Komisyon işlemlerini iptal eden yargı kararlarının başvurucuların talebinin Komisyon tarafindan incelenerek yeniden bir işlem tesis etmesinigerektiren nitelikte olduğu açıktır.

66. Bölge Mahkemesi, davanın süresinde açılmadığına ilişkin gerekçesinde ikinci olarak 2577 sayılı Kanun'un 12. maddesine dayammıştır. Söz konusu madde, ilgililerin haklarını ihlal eden işlemler Üzerine açacaklart tam yargı ve/veya iptal davalarınıdüizenlemektedir. Anılan maddeye göre tesis edilen idari işlem üzerine ilgililer isterlerse doğrudan sadece tam yargı davası veya sadece iptal davasi açabilecekleri gibi iptal davası ile birlikte tam yargı davası da açabileceklerdir. Aynı maddede ilgililerin sadece iptal davasınıaçtıkları takdirde, iptale yönelik kesin kararın tebliği üzerine de dava açma süresi içinde tam yargı davası açabilecekleri düizenlenmiştir. Bölge Mahkemesi, iptale ilişkin mahkeme karariarının başvuruculara tebliği tizerine dava açma süresi olan altmış gūn içinde davanın açılmadığını belirterek davanın süresinde olmadığını vurgulamıştır.
67.Başvuruya konu davalar, iptale konu idari işlem sebebiyle talep edilen tam yargıdavası olmayıp davaya konu idari işlemin iptal edilmesine rağmen kararin uygulanmamasısebebiyle açılmış tam yargı davalarıdır. Söz konusu 12. maddenin idari işlemin tesisi 

sebebiyle açılacak tam yargı davalarına ilişkin streyi düzenlediği oysa başvurucuların tam yargı davalarını mahkeme kararlarının uygulanmaması sebebiyle 2577 sayılı Kanun'un 28.maddesi kapsamında açtıkları görülmektedir. Bu durumda somut başvuruya konu olayda Bölge Mahkemesinin açılan tam yargı davalarını 2577 sayıl Kanun'un 12. maddesinde belirtilen sürede açıimadığı gerekçesiyle reddetmesinin kanunidayanağının bulunmadığısonucuna ulaşılmaktadır.

68. Yukarıda açıklanan gerekçelerle başvurucuların Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamında mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

D. 6216 Sayıh Kanun'ưn 50. Maddesi Yönünden 
69.30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) Esas Inceleme sonunda, başvurucunun hakkanın thlal edildiğine ya da edilmediğine karar verltr. Ihlal kararı verllmesi hällnde ihlaltn ve somuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilt ...

(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve somuçlarınıortadan kaldırmak içtn yeniden yargulama yapmak üzere dosya ilglli mahkemeye gönderiltr.Yenlden yargılama yapumasında hukuki yarar bulunmayan hållerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebiltr veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterileblltr.Yentden yargılama yapmakda yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemestnin ihlal kararında açıkladığı thlali ve somuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzertnden karar verir."
70. Başvurucular, yeniden yargılama yapılmasına hükmedilerek ihlalin giderilmesi ve uğradıkları 100.000 TL manevizararın tazminine karar verilmesi talebinde bulummuştur.
71. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Doğan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018)kararında ihlal sonucuna varıldtğında ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmiştir. Anayasa Mahkemesi diğer bir kararında ise bu ilkelerle birlikte ihlal kararinın yerine getirilmemesinin sonuçlarına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devamıanlamına geleceği gibi ilgili hakkın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanacağına işaret etmiştir (Aligúl Alkaya ve diğerleri (2), B. No: 2016/12506, 7/11/2019).
72. Bireysel başvuru kapsamında bir temel hakkın ihlal edildiğine karar verildiği takdirde ihlafin ve sonuçlarınm ortadan kaldırıldığından sõz edilebilmesi için temel kural,mümküin olduğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmasıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kaynağı belirlenerek devam eden ihlalin durdurulması, ihlale neden olan karar veya işlemin ve bunların yol açtığı sonuçların ortadan kaldırlmasi, varsa ihlalin sebep olduğu maddi ve manevi zararların giderilmesi, ayrica bu bağlamda uygun görülen diğer tedbirlerin alınması gerekmektedir (Mehmet Doğan, §§ 55,57).


73. Ihlalin mahkeme kararından kaynaklandığı veya mahkemenin ihlali gideremediği durumlarda Anayasa Mahkemesi 6216 sayılı Kanun'un 50. maddesinin (2)numaralı fikrası ile Anayasa Mahkemesi İçtüzliğū'nün 79. maddesinin (1) numaralı fikrasının (a) bendi uyarınca ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak Özere kararın bir örneğinin ilgili mahkemeye gönderilmesine hükmeder. Anılan yasal düzenleme, usul hukukundaki benzer hukuki kurumlardan farklı olarak ihlali ortadan kaldırmak amacıyla yeniden yargılama sonucunu doğuran ve bireysel başvuruya özgülenen bir giderim yolunu öngörmektedir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi tarafindan ihlal kararına bağlı olarak yeniden yargılama kararı verildiğinde usul hukukundaki yargılamanın yenilenmesi kurumundan farklı olarak ilgili mahkemenin yeniden yargılama sebebinin varlığını kabul hususunda herhangi bir takdir yetkisi bulunmamaktadır, Dolayısıyla böyle bir kararın kendisine ulaştığı mahkemenin yasal yükümlälüğü, ilgilinin talebini beklemeksizin Anayasa Mahkemesinin ihlal karart nedeniyle yeniden yargrlama kararı vererek devam eden ihlalin sonuçlarını gidermek Üzere gereken işlemleri yerine getirmektir (Mehmet Doğan, §§58, 59; Aligül Alkaya ve diğerleri (2), §§ 57-59, 66, 67).

74.Incelenen başvuruda başvurucuların açtiklarıtam yargı davalarının süresinde açılmadığı gerekçesiyle reddine karar verilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği sonucuna ulaşılmıştır, Dolayısıyla ihlalin Bölge Mahkemesi kararından kaynaklandığı anlaşılmaktadır.

75. Bu durumda mahkemeye erişim hakkımn ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırłınası için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmaktadır. Yapılacak yeniden yargılama ise bireysel başvuruya özgū dūzenleme içeren 6216 sayıl Kanun'un50.maddesinin (2) numaralı fikrasina göre ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılmasına yöneliktir. Bu kapsamda yapılması gereken iş, yeniden yargılama kararı verilerek Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ulaştiran nedenleri gideren, ihlal kararında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar verilmesinden ibarettir, Bu sebeple kararın bir örneğinin yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilmesine karar verilmesi gerekmektedir.
76.Mahkemeye erişim hakkımın ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapimasında hukuki yarar bulunduğu sonucuna varıldığından tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir.

77. 3.600 TL vekâlet ücretinden oluşan yargılama giderinin başvuruculara müştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir.

VI. HÜKÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A.Adli yardım talebinin kabulüne,
B. 1. Makul sürede yargılanma hakkınım ihlal edildiğine ilişkin iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDILEMEZ OLDUĞUNA,
2. Mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBILIR OLDUĞUNA,

C. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adilyargrlanma hakkıkapsamındaki mahkemeye erişim hakkının IHLAL EDİLDİĞINE,
D. Kararın bir örneğinin adil yargılanma hakkının ihlalinin sonuçlarıtın ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapilmak Üzere ekli tablonun (D) sütununda belirtilen ilgili mahkemelere GÖNDERİLMESİNE,
E.Başvurucuların tazminat taleplerinin REDDiNE,
F. 3.600 TL vekâłet ücretinden oluşan yargilama giderinin başvuruculara MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE,
G. Ödemenin, kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dðrt ay içinde yapılmaşına, õdemede gecikme olmasıhâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAIZ UYGULANMASINA,
H. Kararın bir Örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESÍNE I6/I2/2020tarihinde OYBİRLIĞIYLE karar verildi.

Başkan Öye Oye Kadir ÖZKAYA Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCl 
Oye Rıdvan GÜLEÇ
Öye Yıdtz SEFERINOĞLU