Anayasa Mahkemesinin 31/3/2022 Tarihli ve 2019/18003 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2022-06-16

16 Haziran 2022 PER$EMBE 
Resmî Gazete 
Sayı : 31868
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
BİRİNCİ BÖLÜM KARAR ALİŞANLI BAŞVURUSU 
Başvuru Numarası: 2019/18003Karar Tarihi : 31/3/2022
Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTEŞRaportör : Ayhan KİLIÇBaşvurucu : Ali ŞANLI Vekili : Av. Emir Abbas GÜRBÜZ 
L. BAŞVURUNUN KONUSU 
1. Başvuru, jandarma astsubayın zorunlu hizmet süresinden önce istifa ettiği gerekçesiyle eğitim giderlerinin yasal faiziyle birlikte iadesinin istenmesinin zorla çaltştırma ve angarya yasağını ihlal ettiği iddiasıa ilişkindir.

IL. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 23/5/2019 tarihindeyapılmıştır. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafindan yapılmasına karar veriłmiştir.
3.Başvuru belgelerinin bir Ömeği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.
IIL, OLAY VE OLGULAR 
4.Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar őzetle şöyledir:
5.Başvurucu 1986 doğumlu olup Istanbul'da ikamet etmektedit.
6. Başvurucu 8/9/2005 tarihinde başladığı uzman jandarma okulundaki eğitimini 18/8/2006 tarihinde tamamlamış ve 30/8/2006 tarihinde uzman jandarma çavuş olarak Jandarma Genel Komutanlığında göreve başlamıştır. Başvurucu 30/8/2011 tarihinde uzman jandarmalıktan astsubaylığa nasbedilmiştir.

7. Başvurucu 18/10/2017 tarihinde istifa dilekçesi vermiş, bu dilekçesi kabul edilerek 28/12/2017 tarihinde kamu görevinden ayrılmıştır. İçişleri Bakanlığının (İdare)

28/2/2018 tarihli yazısıyla on beş yıllık zorunlu hizmet süresini doldurmadan göreviyle ilişiği kesildiği için 4.728,92 TL öğrenim gideri ile 3.700,20 TL yasal faizi δdemesi hususu başvurucuya ihtar edilmiştir.

8. Başvurucu 8/3/2018 tarihli dilekçeyle anılan borçlandırma işlemine itiraz ederek borcun kaldırılması talebinde bulummuştur. Başvurucu 10/3/1983 tarihli ve 2803 sayılıJandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu'num geçici 9. maddesindeki zorunlu hizmet süresini on yidan on bes yila uzatan 25/8/2017 tarihli ve 30165 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 694 sayılı Olağanüistü Hal Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin (694 sayılı KHK) 57. maddesinin yürürlüğe girmesinden önce on yıllık zorunlu hizmetini tamamlaması sebebiyle anılan hükmtın kendisi yönünden uygulanamayacağını ileri sürmüştür. Idare 23/3/2018 tarihli yazıyla talebi reddetmiştir.
9. Başvurucu, borçlandırma işleminin iptali istemiyle 22/3/2018 tarihinde Istanbul 9. Idare Mahkemesinde (İdare Mahkemesi) dava açmıştir. Dava dilekçesinde; başvurucunun on yıllık zorunlu hizmet süresini doldurduğu tarihten sonra yürürlüğe giren ve zorunlu hizmet süreşini uzatan mevzuat hükmünün başvurucu yönünden uygulanmasının hukuka, kazanılmışhaklarına ve Anayasa'ya aykıı olduğu belirtilmiştir. Dilekçede, 694 sayılı KHK'nın 57.maddesiyle zorunłu hizmet stresi uzatılırken bunun kimleri kapsadığı konusuna açıklık getirilmediği ifade edilmiştir. Başvurucunun kazanıimış hakkınm ihlal edildiğinin savunulduğu dilekçede, özlük haklarının iadesinin istenmesinin eşitlik ilkesini ihlal ettiği öne sürülmüiştür. Dilekçede ayrıca 694 sayılı KHK'nın 57. maddesinin iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulması talep edilmiştir.

10. Idarenin savunma yazısında, başvurucunun istifa tarihinde yürürltükte bulunan mevzuata göre on bes yil olan zorunlu hizmet süresini doldurmadiğından Bğrenim giderlerinin tahsili yolunda tesis edilen işlemde hukuka aykırılık bulunmadığı belirtilmiştir.
11. Idare Mahkemesi 25/9/2018 tarihinde idari işlemin iptaline karar vermiştir.Kararın gerekçesinde, hukuki güvenlik ilkesine ve kanunların geriye yürümezliği ilkesine atifta bulunularak başvurucunun göreve başladiğı dönemde on yıl olan zorunlu hizmet stresini tamamladığı belirtilmiş, sonradan yürürlüğe giren mevzuatla bu sürenin başvurucu yöntnden on beş yıla uzatılmasının kanunların geriye yūrümezliği ve kazanılmüş haklara saygı ilkelerini zedeleyeceği ifade edilmiştir. Kararda, mecburi hizmet süresini on beş yıla çıkaran düzenlemenin başvurucu yönünden uygulanmasının mümktın olmadığıvurgulanmiştır.

12. Idare bu karara karşı istinaf yoluna başvurmuştur. Istinaf dilekçesinde;28/5/1988 tarihli ve 3466 sayılı Uzman Jandarma Kanunu'mun 7, maddesi uyarınca uzman jandarmaların zorunlu hizmet sürelerinin on yıl olduğu, uzman jandarmalıktan astsubaylığa nasbedilenlerin zorunlu hizmet süresinin ise aynı Kanum'un 18. maddesi gereğince uzman jandarmalığa nasıp tarihinden itibaren on beş yıl olduğu belirtilmiştir. İstinaf dilekçesinde,27/7/1967 tarihli ve 926 sayılt Türk Silâhlt Kuvvetleri Personel Kanunu'nun 112. maddesinde astsubayların zorunlu hizmet süreleri on beş yıl olarak düzenlenmişken 22/5/2012 tarihli ve 6318 sayılı Kamun'un 47. maddesiyle bu sürenin on yıla indirildiği vurgulanmıştır.24/12/2017 tarihli ve 30280 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 696 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (696sayılı KHK) ile 3466 sayılı Kanun'un 7. maddesindeki on yıllık sürenin on beş yıl olarak değiştirildiği açıklanan dilekçede, başvurucunun zorunlu hizmet yönünden tabi olduğu strenin on beş yıl olduğu savunulmuştur,

13. Istanbul Böige Idare Mahkemesi 3. Idari Dava Dairesi (Bölge Idare Mahkemesi)20/3/2019 tarihinde istinaf istemini kabul ederek ldare Mahkemesi kararımı kaldırmış ve davayı esastan kesin olarak reddetmiştir. Kararın gerekçesinde 2803, 3466 ve 926 sayılıKanunların ilgili hülkümlerine yer verildikten sonra uzman jandarmalıktan astsubaylığa geçirilenlerin mecburi hizmet sürelerinin -astsubay meslek yüksekokulunda geçen streleri hariç tutuimak üzere- uzman jandarma çavuşluğa nasıp tarihinden itibaren on beş yıl olduğu belirtilmiştir. Kararda; başvurucunum istifa ettiği tarihte yürürltlkte bulunan mevzuatın esas alınması gerektiği ifade edilmiş, başvurucunun 30/8/201 1 tarihinde astsubaylığa nasbedildiği dikkate alındığında 3466 sayılı Kanun'un 18. maddesi uyarınca mecburi hizmet süresinin on beş yıl olduğu açıklanmış, buna göre dava konusu işlemde hukuka aykırılık bulunmadığıkanaati belirtilmiştir. Kararda ayrıca başvurucunun astsubay olması sebebiyle özel kanun niteliğinde olan 3466 sayılı Kanun'a tabi olduğu, genel kanun niteliğinde olan 926 sayılıKanun'un başvurucu hakkında uygulanamnayacağı ifade edilmiş, 926 sayılı Kanun uygulansa bile aynı sonuca ulaşılacağı değerlendirilmiştir.

14. Nihai karar 4/5/2019 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir. Başvurucu 23/5/2019 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.

15. Anayasa Mahkemesi 26/I/2022 tarihinde Jandarma Genel Komutanlığına müzekkere yazmıştır. Müzekkerede; uzman jandarmalıktan astsubaylığa nasbedilenlerden 694 sayılı KHK'mn 57. maddesiyle 2803 sayılı Kanun'un geçici 9. maddesinin birinci fikrasının (a) bendinde yapılan değişikliğin yürürlüğe girdiği tarihten Önceki dönemde on yılım doldurarak istifa etmiş olanların tabi olacağı zorunlu hizmet süresinin hangi kanuna göre belirlendiği ve bunlar aleyhine, zorunlu hizmet sürelerini tamamlamadıklarıgerekçesiyle borçlandtrma işlemi yapılıp yapılmadığı hususları sorulmuştur.
16. Jandarma Genel Komutanlığı tarafindan gönderilen 4/2/2022 tarihli cevapta Özetle şunlar ifade edilmiştir:
i. Jandarma Genel Komutanlığında görevli personelin zorunlu hizmet süreleri 926 sayılı Kanun'a göre yürütülmekte iken 6/1/2017 taribli ve 29940 sayılı mükerer Resmi Gazete'de yayımlanan 680 sayılı Olağantistü Hal Kapsamında Bazi Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'yle (680 sayılıKHK) Jandarma Genel Komutanlığı personelinin zorunlu hizmet sürelerine ilişkin olarak 2803 sayılı Kanun'da yapılan değişikliklerden sonra anılan düzenlemelere gõre işlem tesis edilmeye başlanmıştır.

ii. 680 sayılı KHK'mın yürürlüğe girdiği 6/l/2017 tarihi itibarıyla uzman jandarma kaynağından astsubaylığa nasbedilenler ile astsubay olarak nasbedilenler arasında farkhılık gözetilmeksizin zorunlu hizmet süresi on yıl olarak uygulanmıştır.694 sayılı KHK'nın yürürlüğe girdiği 25/8/2017 tarihinden itibaren ise zorunlu hizmet süresi on beş yıl olarak uygulanmıştır.

17. Jandarma Genel Komutanlığı tarafindan gönderilen cevap, buna karşı beyanda bulunması için başvurucuya tebliğ edilmiştir. Başvurucu, Anayasa Mahkemesine gönderdiği 17/2/2022 tarihli beyanlarinda δzetle şunları ifade etmiştir;
i. Jandarma Genel Komutanlığının gönderdiği cevaptan da anlaşılacağı üzere 694 sayılı KHK'nın 57. maddesiyle 2803 sayılı Kanun'un geçici 9. maddesinin birinci fkrasımın (a) bendinde yapılan değişikliğin yürürlüğe girdiği tarihten önce 

zorunlu hizmet süresinin personel lehine olarak on yti şeklinde uygulandığı hususu kesinliğe kavuşmuştur.

ii. Bu durumu yargılama sürecinde ileri sürduğo hâlde Bölge Idare Mahkemesinin 3466 sayılı Kanun'un 18. maddesinin uygulandığını kabul etmesi sebebiyle adil yargılanma hakkı ihlał edilmiştir.

iii. On yılltk zorunlu hizmet süresini tamamlamasından sonra bunun on beş yıla çıkarlması hukuk güvenliği ilkesini zedelemektedir.

IV. İLGİLİ HUKUK 
A. Ulusal Hukuk 
18. 926 sayılı Kanun'un "Subayların ve astsubayların yükümlülüğa" kenar başlıkh 112. maddesinin 26/3/1982 tarihli ve 2642 sayıl: Kanun'un 15. maddesiyle değişik hâlinin birinci fikrası şöyledir:
"Muvozzaf subay ve astsubaylar subay ve astsubay nasbedildikleri tarthaen itibaren filen 15 yıl hizmet etmedikçe istifa edemezler."
19. 6318 sayılı Kamın'un 47. maddesiyle 926 sayılı Kanun'un 112. maddesinin birinci fikrasında yer alan "15 yu" ibaresi "10 yı" şeklinde değiştirilmek suretiyle muvazzaf subay ve astsubayların zorunlu hizmet süreleri on yıla düşürülmliştür.
20. 6/1/2017 tarihli ve 681 sayıl Qlağanüstü Hal Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkıda Kanun Hükmünde Kararname'nin (681 sayılı KHK) 29. maddesiyle 926sayılı Kanun'un 112. maddesinin birinci fikrasında yer alan "10" ibaresi "onbeş" şeklinde değiştirilmek suretiyle muvazzaf subay ve astsubayların zorunlu hizmet süreleri on beş yıla çıkarılmıştır. 681 sayılı KHK'mn 29. maddesi bükmā 1/2/2018 tarihli ve 7073 sayılıKanun'un 29. maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır.

21. 926 sayılı Kanun'un "Subayların ve astsubaylarm yükümlülağa" kenar başlıkhı112. maddesinin yedinci fikrası şöyledir:
"Durumlar yukarıdaki fikralara uyanlar tle Türk Stlählı Kuvvetlert'nden her ne şekilde olursa olsun mechuri hizmet yükümlülüğünü tamamlamadan ayrlan veya illşiğıkestlen subay ve astsubaylar (Türk Stlählı Kuvvetlert'nde görev yapamaz şekdinde sağlık raporu alanlar ile vaztfe malülu olarak Türk Silählı Kuvvetleri'nden ayrilanlar hariç), her yıl kaurvvet komutanlıklari, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığıtarafindan belirlenen; askeri öğrenci, subay ve astsubay nasbedildikten sonra kendllertne yaplan öğrentm, eğitim ve yetiştirme masraflarını, yükümlülük sürelerintn ekstk kalan kasmıUe orantilı olarak kamni faizt ile birlikte tazmtnat olarak öderler. Oğrenbm, eğitim ve yetiştirme masraflarının hangi unsurlardan oluşacağı ve tahsiline llişkin usul ve esaslar;Milli Savunma, Içişleri ve Maliye Bakanlıkdarı tarafindan müştereken yürürlüğe konulacak yönetmelikte belirlenir."
22. 3466 sayılı Kanun'un "Mechuri hizmet ve yedeklik" kenar başlıkh 7. maddesinin birinci fikrasıın 12/6/2003 tarihli ve 4892 sayılı Kanun'un 3. maddesiyle değişik hâlinin birinci cthmiesi şöyledir:

"Uzman jandarmaların mecburi hizmet süresi, uzman jandarma çavuşluğa nasıp tarihinden tibaren on yil olup, yaş hadleri 56'dir".

23. 696 sayılı KHK'nın 67. maddesiyle, 3466 sayılı Kanun'un 7. maddesinin birinci fikrasımn birinci cümlesinde yer alan "on yu ibaresi "onbeş yu" şeklinde değiştirilerek uzman jandarmaların zorunlu hizmet süreleri on beş yıla çıkarılmıştır. 696 sayılı KHK'nm 67.maddesi hükmü 1/2/2018 tarihli ve 7079 sayılı Kanun'un 62. maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır.

24. 3466 sayılı Kanun'un "Astsubaylığa geçtrilme" kenar başlıklı 18. maddesinin ūçtncüt ve dördtneü fikraları şöyledir:
"Bu madde hükümlerine göre uzman jandarmalardan astsubaylığa geçtrilenler 926sayılı Türk Silählı Kuvvetleri Personel Kanumu hükümlerine tåbi olurlar. Bunların uzman jandarmalıkta geçen hizmet süreleri, astsubay rütbe bekleme surestnden sayımaz.
Uzman jandarmalardan astsubaylığa geçirilenlerin mecburî hizmet sürelert, astsubay meslek yüksek okulunda geçen sürelert hariç tutulmak üzere, uzman fandarma çavuşluğa nasıp tarihinden itbaren onbeş yldı".

25. 680 sayılı KHK'nın 48. maddesiyle 2803 sayılı Kanun'a eklenen "Mecburt htzmet sürest" kenar başlıklı geçici 9. maddesi şöyledir:
"Bu maddenin yayımı tarthi Itibarıyla Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahti Givenlik Komutanlığında muvazzaf subay ve astsubay olanlar için mecburt htzmet yükümlülükderi aşağua beltrtilmiştir:
a) Subay veya astsubay nasbedildikdert tarihten itibaren fillen 10 yil hizmet esas alınmak suretiyle mecburi hizmetlerinin kalan kasm aynen devam eder.
b) Subay veya astsubay nashedildikaen sonra; Jandarma Genel Komutanlığı hesabına yurt İçtndekd fakülte ve yüksekokullarda lisans veya lisansustü öğrenim yapanların yükümlülükderi, buralarda geçen süreler kadar uzatılır.

c) Kuvvet Harp Akademisi ve Silahlı Kuvvetler Yüksek Sevk ve Idare Akademisi eğittmlerini veya komutanlık ve karargah subaylığı öğrenimini bitiren subayların ve Astsubay Üst Karargäh Hizmetlert Eğitimtnl bttren astsubayların yükümlülükleri,buralarda geçen súreler kadar uzatılır.

c) Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komuanlığı hesabına yurt içinde tipta, diş hekimliğinde uzmanlık veya yan dal uzmanlık eğtrimi tle Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahll Güvenlik Komutanlığı hesabına yurt içinde tipta, diş hekimliğinde veya eczacılıkta doktora eğittmini bitirenlerin yükümlülüklert, buralarda geçen sürelertn yarısı kadar uzatılır.

d) Pilotaj eğitimini (pllot adaylarma verllen uçuş eğttimini) bitirenlerin yükümlülüklert sekiz yıl uzatılır.

e) Yabancı memleketlere aln ay veya daha fazla süre tie Öğrenim, staj, kurs, thtisas veya görgü ve bilgtlerini artirmak maksadıyla gidenlerin yükümlülükderi, masrafların ödenme şekltne bakimakstzın, gidiş ve dömüş tarthleri arasında geçen sürenin lki katı kadar uzatilır.


f) Yurt dısı sürekdi göreve atanan subay veya astsubayların yükümlülüklert, buralarda geçen süreler kadar uzatir. Ancak, yaş haddtnden, herhangt bir nedenle resen veya kadrosuzluktan emeklt edilecekler ile tutukdulardan kendi isteği ile emekli olmak isteyenlere bu yükümlūlük süresi uygulanmaz.

g) (b), (c), (c), (d) ve (e) bentleri gereğince yükimlülükdere eklenecek hizmet sürelertnin başlangıç tarihleri; yükümtülük sürestni tamamlamadan gidenlerin, yükümlüluk süresini tamamladiktan sonra, yükümlulük süresini tamamlayarak gidenlerle,yükümlalüklertni bu sūre tçtnde tamamlayanların kadro görevine filen katıldıklar tarihten başlar.

Durumları birtnci fikra hükümlerine uyanlardan mezun olup olmadığına bakalmaksızın mecburi hizmetle yükümlū olduğu süre içinde, istifa edenler veya tlişiğinin kesilmesint gerekttren bir suç işleyenler ya da sağłık sebebi hartç başka herhangi btr sebeple ayrılanlar,Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafindan belirlenen; öğrenci,subay ve astsubay nasbedildikten sonra kendilerine yapıilan öğrentm, eğitim ve yettştirme masraflarıni, yükümlülük surelerinin eksik kalan kismı ile orantilı olarak kanuni falzi ile birlikte tazminat olarak öderler.

Yabancı memleketlere öğrenim, staj, kurs, ihtisas veya görgü ve bilgilerini arturmak amacıyla gltmiş olanlardan durumları bu maddede yozlı hallere uyanlar hakkanda ilgili hükümler uygulanmakla btrlikte, orada bulundukdarı süre içeristnde aldikdarı aylık ve Devletçe yapılan masrafların dört kati aynca tazminat olarak alnır.
Jandarma ve Sahll Güvenlik Akademlsinde ya da Jandarma Genel Komutanliğı veya Sahil Güvenlik Komutanlığı nam ve hesabına diğer yükseköğretim kurumlarında öğrenim görüp nasbedilen muvazzaf subay ve astsubaylar bakamından da bu maddenin birinci fikrasmın (b), (c), (d), (e) ve (f) benileri uygulanır.

Öğrenim, eğitm ve yetiştirme masraflarınm hangt unsurlardan oluşacağı ve tahsiline ilişktn usul ve esaslar; İçişlert ve Maltye Bakanlıkdarı tarafindan müştereken yürürlüğe konulan yönetmellkle beltrlenir."
26. 25/8/2017 tarihli ve 30165 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 694 sayılıKHK'nın 57. maddesiyle 2803 sayılı Kamun'un geçici 9. maddesinin birinci fikrasımın (a)bendinde yer alan "10" ibaresi "15" şeklinde değiştirilmek suretiyle muvazzaf subay ve astsubaylarzn zorunlu hizmet süresi on beş yıla çıkanlmıştır. 694 sayılı KHK'nın 57. maddesi hüikmü 1/2/2018 tarihli ve 7072 sayılı Kanun'un 47. maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır.

27. 6/12/2019 tarihli ve 7196 sayılı Kanum'um 37, maddesiyle 2803 sayılı Kamun'un geçici 9. maddesi yürürlükten kaldırılmıştır.

B. Uluslararası Hukuk 
28. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) 4. maddesi şöyledir:
"I. Hiç kimse köle ya da kul durumunda tutulamaz.
2. Hiç kimse zorla çalıştırilamaz ve zorunlu çalışmaya tabi tutulamaz.
3. Aşağıdaki haller, bu madde anlamında 'zorla çalıştirma ya da zorunlu çalışma'saylmaz:

a) Bu Sözleşme'nin 5. maddesinde öngörülen koşullara uygun olarak tutulu bulunan btr kimseden, tutulu bulunduğu strada veya sartlı tahltyeden yararlandiğı süre içinde olağan olarak yapmast istenilen bir iş;
b) Askert nttelikdi herhangi btr hizmet veya vicdani reddin meşru sayıldığı ülkelerde,vicdant reddt seçen klşilere zorunlu askerlik hizmeti yerine gördürülebilecek başkaca btr hlzmet;
c) Toplumun hayat veya refahu tehdit eden krtz veya afet hallerinde gerekli görülen her hizmet;
d) Olağan yurttaşlık yükümlülükdert kapsamına gtren her türlü çalışma veya hizmet"
29. Cebri ve Mecburi Çalıştırma Hakkında 29 Numaralı Uluslararası Çalışma Örgütü Sōzleşmesi'nin (29 No.lu Sözleşme) 2. maddesi şöyledir:
"1. Bu Sozleşmenin amaçları için, 'Cebri veya Mecburi Çalıştırma' fadesi herhangi btr kıştnin ceza tehdidi altında ve bu kişinin tam isteği olmadan mecbur edildiği tüm iş veya hizmetleri fade eder.

2. Ancak 'Cebrt veya Mecburi Çalıştirma' ifadesi bu Sozleşme bağlamında aşağrdaklleri kapsamaz:
a) Mecburi askerlik hizmeti hakkındaki kanuntar gereğince mecbur tutulan ve sadece askerı bir mahiyet taşıyan işlere hasredilen bir çalışma veya hizmet;
b) Btzzat kendi kendini yöneten bir memleketin vatandaşlarının olağan kamu hizmeti yükümlülukderinin btr parçasım teşkil eden btr iş veya hizmet,
c) Çalışma veya hizmetin btr kamu makamının nezaret ve kontrolü altında tcra edilmesi ve söz konusu ferdin özel kiştlertn, şirketlerin veya özel-tüzel kişilertn hizmetine brakalmamast veya vertlilmemesi şartıyla, bir mahkemenin verdiği mahkumiyet kararının sonucu olarak yapmaya mecbur edildiği bir iş veya hizmet;
d) Olağamüstü hallerde, yani harp, felaketler veya yangın, su baskanı, açlık, yer sarsıntilari, salgın hastalıklar ve şiddeili hayvan salgınlari, hayvanların ve mahsule zarar veren böcek veya parazitlerin hastalık yaymaları durumunda ve genel olarak halkın bütünün veya btr kasmının normal yaşama şartlarım veya hayatını tehlikeye koyan tehllkeli veya zarar verlci her türlü şartlarda yapılması mecburi btr lş veya hizmet;
e) Küçük çaplı toplumsal hizmetler, yani toplum fertleri tarafindan doğrudan doğruya toplum merfaatine yaplan işler, bizzat toplumun fertlert veya doğrudan doğruya temstlcllertnin bu çalışmaların gerekdi olduğunu beyan etmelert hakkunın tanınması şartıyla toplum üyelertne dūşen olağan kamu hizmeti mükellefiyetleri olarak mütealaa edilecekair."
30. Avrupa Insan Hakları Mahkemesi (AfHM), Sözleşme'nin zorla çalıştưrma ve zorundu çalşmayı yasaklayan 4. maddesinin ikinci fikrasının demokratik toplumun temel değerlerinden birini düzenlediğini belirtmektedir. AtHM, diğer birçok maddi hükmün aksine Sözleşme'nin 4. maddesinin herhangi bir istisnaya yer vermediğini ve bu maddede dtizenlenen hakkın ulusal güvenliği tehdit eden olağanüstü durumlarda dahi Sözleşme'nin 15.maddesinin ikinci fikrasına göre askrya alınmasına izin verilen haklardan olmadığınıvurgulamaktadır (Zarb Adami/Malta, B. No: 17209/02, 20/6/2006, § 43).

31. AtHM, başvurucunum yapmakla yükümlū tutulduğu hizmetin zorla çalıştırma ve zorunlu çalışma yasağı kapsamına girip girmediğini tespit ederken 4. maddede altı çizilen amaçların ışığında somut olayın tüm koşullarını dikkate almaktadır. AtHM, zorla çalıştırma ve zorunlu çalışma kavramının kapsamadığı hususların belirlenmesinde ikinci ve üçüncti fikraların hir bütün olarak gözetilmesi gerektiğini ifade etmektedir (Steindel/Almanya (k.k.),B. No: 29878/07, 14/9/2010).

32. AtHM, Sözleşme'nin 4. maddesinin zorla çalıştırma ve zorunlu çalışma kavramını tanımlamadığına dikkat cektikten sonra bu kavramların anlamlandırılması ve kapsaminın belirlenmesi için -neredeyse Avrupa Konseyine Üye tilm devletlerce kabul edilen29 No.lu Sözleşme'ye müracaat etmiştir. 29 No.Iu Sözleşme'nin 2. maddesinde "cebrı veya mecburt çalıştırma" ifadesinin herhangi bir kişinin ceza tehdidi altında ve bu kişinin tam isteği olmadan mecbur edildiği tlm iş veya hizmetleri ifade edeceği htkme bağlanmıştır (Van Der Mussele/Belçika [GK], B. No: 8919/80, 23/11/1983, § 32).

33. AtHM zorla çalıştırma (forced labour) kavramımın maddi ya da manevi zorlamayı (cebri) akla getirdiğine işaret etmiş ve somut olayda maddi ve manevi cebir uygulanmasının sõz konusu olimadığını ifade etmiştir. Zorunlu çalışma (compulsory labour)kavramına ilişkin olarak ise AthM, bunun herhangi bir yasal yükümlüitük ve zorunluluğa delalet etmediğinin altını çizmiştir. AihM'e göre sırf taraflardan birinin diğerine çalışma edimi yüklemesi ve edim yükümltüsünün bağıtladığı bu edimini yerine getirmemesi durumunda müeyyideye maruz kalmasi, serbest iradeyle akdedilen hir sözleşmenin gereği olan çalışma yükümlūlüğünün Sözleşme'nin 4, maddesi kapsamında görülmesini gerektirmez.Bu anlamda AlHM ilk olarak 29 No.lu Sözleşme'de yapilan tanımda yer alan "ceza tehdidi altında" ibaresine vurgu yapmıştir. Buna göre zorla çalıştırmanın ceza tehdidi altında yapıması gerekmektedir. İkinci olarak AlHM "kdştnin tam isteğı olmadan" ibaresinden hareketle bu çalışmanın kişinin iradesine rağmen olması gerektiğini belirtmiştir (Van Der Mussele/Belçika, § 34).

34. AlHM, Sözleşme'nin 4. maddesinin (3) numaralı fikrasıın (b) bendine göre askeri nitelikteki herhangi bir hizmetin ya da vicdani ret hakkımı tanıyan ülkelerde zorunlu askerlik yerine ikame edilen hizmetin zorla çalıştırma ya da zorunlu çalışma olarak kabul edilemeyeceğini vurgulamıştir (Chttos/Yunanistan, B. No: 51637/12, 4/6/2015, § 80). Ancak AlHM Sözleşme'nin 4. maddesinin (3) numaralt fikrasının (b) bendindeki istisnamn sadece zorunlu askerlik hizmetini kapsadığıni, muvazzaf askerlik hizmetini içermediğini ifade etmiştir (Chitos/Yunanistan, §§83-87).

35. Muvazzaf bir askerin zorunlu hizmet yükümlülüğünün incelendiği Chitos/Yunanistan kararında AfHM, başvurucumun askeri hizmete girmekle ortaya çıkan yükümltlüklerinin anlam ve kapsamının farkında olmadığını ileri sührmesinin bir meşruiyetinin bulunmadığına işaret etmiştir. Askerî hizmete girmenin sağladığı ana menfaatin parasız eğitim görebilmek olduğunun altım çizen AlHM; silahlı kuvvetlerin, tülm eğitim masraflarını karşıladığı gibi eğitim gören personele aylık bağladığını, ayrıca personeli sosyal güvenlik sisteminden yararlandırdığımt, buna karşılık ise yeterliliğini elde etmesinden sonra personeli belli bir süre hizmet yürütme zorunluluğu altina soktuğunu hatırlatmtştır AlHM askerî personelin eğitiminden sonra belli bir süre zorunlu hizmet görmelerinin görevlerinin ayrılmaz bir parçası olduğunu belirtmiş, zorunlu hizmet süresinin ne kadar olacağınm belirlenmesinde devletlerin takdir marjının bulunduğunu vurgulamıştır. AfhM'e göre devietlerin silahlı kuvvetlerinin yeterli muvazzaf personele sahip olmasīnı temin etme,

eğitim amacryla yaptığı yatırımın geri dðnüşüntü garanti etme kaygısı askerî personelin belli bir hizmet süresinden önce istifa etmesinin yasaklanmasını ve bu tarihten önce ayrılanlardan eğitim masraflarıman tahsil edilmesini haklilaştırmaktadır (Chitos/Yunanistan, §§ 92-94).
V. ÍNCELEME VE GEREKÇE 
36. Anayasa Mahkemesinin 31/3/2022 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düştnüldü:
A. Başvurucunun İddiaları
37. Başvurucu;
i. Zorunlu hizmet stresi yöntınden 2803 sayılı Kanun'un geçici 9. maddesine tabi olduğunu ve bu maddenin ilk hâlinde belirtilen on yılltk zorunlu hizmet süresini tamamladığını belirtmiştir, Genel kanun niteliğinde olan 926 sayılı Kanun'un 112.maddesindeki on beş yıllık strenin 6318 sayılı Kanun'un 47, maddesiyle on yıla dūşürülmesiyle 3466 sayılı Kanun'un 18. maddesindeki on beş yılın hüküimsüz hâle geldiğini ileri sürmüştür.

ii. 2803 sayıl Kanun'un geçici 9. maddesinin yürürlüğe girdiği 6/1/2017 tarihi itibarıyla 3466 ve 926 sayılı Kanunlarła bağının kalmadığını savunmuştur. Aksi düşüncenin uzman jandarmalıktan astsubaylığa nasbedilenlerle sivil kaynaktan astsubaylığa nasbedilenler arasında eşitsizliğe neden olacağını vurgulamıştır. 694sayılı KHK'nın 57, maddesiyle 2803 sayılı Kamun'un geçici 9. maddesinin birinci fikrasının (a) bendindeki zorunlu hizmet süresinin on beş yıla çıkarılmasına kadar Jandarma Genel Komutanlığınca zorunlu hizmet süresinin tūm astsubaylar yönünden on yıl olarak uygulandığını iddia etmiştir. Bu sebeple on yllık hizmet süresini doldurmasından sonra yürürlüğe giren mevzuatla zorunlu hizmet süresinin on beşyıla uzatılmasıın kanunların geriye yürütülmesimahiyetinde olduğunu δne surmÜüştür.

ii.Jandarma Genel Komutanlığının İçişleri Bakanlığıa bağlandığım belirtmiş,jandarma astsubaylarla aynı stre eğitim gören polislerin zorunlu hizmet süreleri altıyıl olmasına rağmen jandarma astsubaylarınınkinin on beş yıl olmasının hukuk devleti ve eşitlik ilkelerine aykırı olduğunu ifade etmiştir.

iv. On yıllık zorunlu hizmet süresini doldurmasından sonra zorunlu hizmet stresinin on beş yıla uzatilmasının ve on beş yıli doldurmadan ayrilması sebebiyle eğitim giderlerini ödemeye zorlanmaşının zorla çalıştırma yasağını, çahışma ve sözleşme özgürlüğü ile mülkiyet hakkını ihlal ettiğini vurgulamıştır.Chitoş/Yunanistan kararına atıfta bulunarak eğitim süresinin iki katı kadar bir zorunlu hizmet süresinin makul görüldūğüne işaret etmiştir.

v. Zorunlu hizmetini tamamlamarış sayıldığından kendisine silah ruhsat verilmediğini belirtmiş, bunun eşitlik ilkesine aykın olduğunu Öne sürmüştür.

B. Değerlendirme 
38. Anayasa'nın iddianın değeriendirilmesinde dayanak alınacak 18. maddesi şu şekildedir:
"Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktu.
Şekdl ve şartları kamunla düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalıştırmalar; olağamüsta hallerde vatandaşlardan istenecek hizmetler; ülke ihttyaçlarının zorunłu kaldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmalari, zorla çalıştırma sayılmoz."
39. Anayasa'nın 72, maddesi şu şekildedir:
"Vatan hizmeti, her Türkan hakka ve ödevidir, Bu hizmetin Silahlı Kuvvetlerde veya kamu kesiminde ne şekllde yerine getirileceği veya gettrilmiş sayılacağı kanunla dūzenlenir"
40. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafindan yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvuru formu bir bütün olarak incelendiğinde başvurucunun esas olarak zorla çalıştırma ve angarya yasağıın ihlal edildiğinden şikâyet ettiği anlaşılmaktadır. Başvurucu, başvuru formunun sekizinci sayfasında eğitim giderlerini δdemeye zorlanmasmın zorla çalıştırma yasağını, çalışma ve sōzieşme özgtrlūğü ile mülkiyet hakkını ihlal ettiğini belirtmiş ise de başvuru formunda temel olarak zorla çalıştırma yasağıve angarya yasağının ihlalinden yakımldığı gözetildiğinde formun belirtilen bölümünde mülkiyet hakkıdan söz edilmiş olması tek başına mülkiyet hakkı şikâyetinin varlığı için yeterli bulunmamuştır. Ayrica eldeki başvurunun çalışma ve sözleşme özgüriüğtiyle bir alakasının olmadığı açıktır. Bu durumnda başvurucunun tüm iddialarınıa zorla çalıştırma ve angarya yasağı kapsamında değerlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
41. Başvurucu, silah ruhsatı alamamaktan şikâyet etmekte ise de eldeki başvuruya konu davanın silah ruhsatı verilmemesiyle bir ilgisi bulunmadığından söz konusu şikâyetin incelenmesine gerek görülmemiştir.

. Kabul Edilebilirlik Yönfünden 
42. Açıkça dayanaktan yoksun oimadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan zorla çalıştırma ve angarya yasağının thlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
2. Esas Yönünden 
a. Zorla Çalıştırma ve Angarya Yasağmm Kapsamı ve Genel İlkeler 
43. Anayasa'nın 18. maddesinin birinci fikrasında hiç kimsenin zorla çalıştırılamayacağı belirtilmiş, angarya yasaklanmış; ikinci fikrasında ise zorla çalıştırma kapsamunda olmayan bâller sayılmıştır. Buna göre;
- Şekil ve şartları kanunla düzenlenmek üzere hükümlülők veya tutukluluk süreleri içindeki çalıştırmalar,

- Olağantüistü hâllerde vatandaşlardan istenecek hizmetler,
- Ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları zorla çalıştırma sayılmaz.
44. Zorla çalıştirmaya ilişkin ne Anayasa'da ne de gerekçesinde bir tanım bulunmaktadır. Ancak zorla çalıştırma kavramının sözel anlamından yola çıkıldığında çalıştırılmanın zora (cebre) dayalı olması gerektiği anlaşılmaktadır. Zor, eylemin iradiliğini ortadan kaldıran dışsal bir unsur olup daha Üstün bir iradenin buyurmasıın varlığına işaret eder. Zor kullanımından söz edilebilmesi için buyuran iradenin buyurulan iradeyi edilgenleştirmesi gerekir. Dolayısıyla zora dayalı çalıştırma, bir kimsenin serbest iradesi bulunmadan çalıştırılmasıdır. Öte yandan zor (cebir) kavramı, yaptırım tehdidinin varlığınışart kılar. Esasında bir buyurmanın zorakilik vasfinı kazanması, yaptırım tehdidi ile desteklenmiş olması sayesindedir. Yaptırım tehdidi içermeyen buyruklar, zora dayalı olma vasfinı taşimaz, Bu durumda yaptırım tehdidini içermeyen buyurmaya dayalı çalıştirmanın zoraki/cebri olduğunun kabulüi imkânsızdır. Sonuç ołarak zorla çalıştırmanın kişinin iradesi dışında ve yaptırım tehdidi altında çalıştırılması biçiminde tanımlanması mümkündür (Yasemin Balci [GK], B, No: 2014/8881, 25/7/2017, § 63).

45. Nitekim 29 No.lu S8zleşme'nin 2. maddesinin (1) numaralı fikrasıda zorla çalıştırma "herhangi bir kiştnin ceza tehdidi altında ve bu kiştnin tam lsteği olmadan mechur edildiği tūm iş veya hizmetler" biçiminde tanımlanmıştır. 29 No.lu Sözieşme'ye gõre de zorla çalıştırmadan söz edilebilmesi için kişinin ceza tehdidi altında ve rızası bulunmaksızın çalıştırılması gerekmektedir (Yasemin Balcı, § 64).

46. Yaptırım kavramryla sadece ceza hukukundaki dar ve teknik anlamdaki ceza değil her türlü adli, idari ve hukuki yaptırımlar kastedilmektedir. Bu bağlamda hürriyeti bağlayıcı cezalar ile adli ve idari para cezaları ve diğer idari yaptırımların yanında tazminat ve cezai şart gibi hukuki yaptırımlar da zorla çalıştırma tanımında yer alan yuptırım kavramına dâhildir. Olayın somut koşulları çerçevesinde kişinin işini kaybetme korkusunun dahi bir yaptırım tehdidi olarak yorumlanması mümkündür. Ancak hizmetin yerine getirilmesinin bunu zorunlu kılan bir hukuksal yükümltılüğün varlığına dayanması tek başıa sõz konusu hizmetin zorla çalıştırma veya angarya olduğu sonucuna ulaşılabilmesi bakımından yeterli değildir. Bu noktada hizmet yükümlüsünün rızasının varlığı büyük önem kazanmaktadır. İlgilinin kendi rızastryla kabullendiği bir hizmetin yerine getirilmesi hususunda yasal zorumluluk bulunması bu hizmeti zorla çalıiştırma veya angarya hâline getirmez. Zira bu hâlde kanunda öngörülen çalışma zorunluluğu, ilgilinin serbest iradesiyle bir sözleşme akdetmiş olması veya bir statüye girmiş bulunmasınun doğal bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır (Yasemin Balcı, § 65).

47. Bu bakımdan olağan görev kapsamında tanımlanan veya açıkça tanımlanmasa bile makul olarak öngörülebilen işlerde rızanın bulumduğu varsayılabilir. Bu bağlamda gerek statü hukukuna gerekse akdi hukuka tabi olarak çalışan kişilere makul olarak ðngörülemeyen bir iş veya gōrev yüklenmedikçe rızanın bulunmadığı õne sürülemez (Yasemin Balcı, § 66).
48. Bunun yanında alanında uzman olan kişilerin mesleklerini icra edebilıe yetkisi kazanabilmesi için veya mesleklerinin icrası sırasında sosyal dayanışma anlayışının bir gereği olarak birtakım hizmetlerle yükümlü kılmması, uzmanltk alanlarıyla ilgili olmak ve aşırıktlfet yüklememek kaydıyla zorla çalışma veya angarya olarak değerlendirilemez. Ancak bu şekilde çalışma zorumluluğu getirilen (uzman) kişiye ölçüs(iz külfet yüklenmesi durumunda 

Anayasa'nın 18. maddesinin sınırlarımn aşıldığı sonucuna ulaşılabilir. Bu kişilere ölçtisüz bir külfet yüklenip yüklenmediğinin tespitinde bunlara ücret ve benzeri menfaatlerin sağlamp sağlanmadığı ve yapılması zorunlu kılınan hizmetin bunların mesleki gelişim ve kariyerlerine bir katkısının bulunup bulummadığı hususları gözönünde bulundurulmahdır (Yasemin Balcz, §67).

49. Anayasa'nın 18. maddesinde, Sözleşme'nin 4. maddesi ile 29 No.lu Sözleşme'nin 2, maddesinden farklı olarak zorla (cebri) çalıştırma ve zorunlu çalışma yerine zorla çalıştırma ve angarya kavramlarına yer verilmiştir, Maddenin gerekçesinde angarya,kişinin emeğinin karşılığını almadan zorla çalıştırıiması olarak tanımlanmıştır. Anayasa Mahkemesinin çeşitli kararlarında da angarya, bir maldan ya da bir kişinin çalışmasından karşılıksız yararlanma biçiminde tarif edilmiştir. Anayasa Mahkemesince yapılan bu tanım,angaryanın geleneksel konseptiyle uyarlıdır. Zira angarya tarihsel süreç içinde bir kimsenin emeğinden karşıłıksız yararlanmamın yanında başkasına ait bir taşınır veya taşınmaz malın -Özellikłe cezalandırma aracı olarak- bedelsiz bir şekilde kullanılması ve bunların her türlüsemerelerinden yararlanılması durumunu da kapsayacak şekilde anlamlandırzimıştır. Ancak anayasal sistemimiz içinde mal varlığı hakları mülkiyet hakkı kapsamında ayrıca ve özel olarak koruma gördüğünden mallardan karşılıksız yararlanma olgusunun angarya yasağıkapsamında değerlendirilmesine gerek bulunmamaktadır. Dolayısıyla Anayasa'nın 18.maddesinde sözü edilen angarya kavramının sadece emekten karşılıksız yararlanma durumunu kapsadığımn kabulū gerekir (Yasemin Balcı, § 68).

50. Angaryada da zorla çalıştırmada olduğu gibi kişinin ceza tehdidi altında ve iradesi dışında çalıştırıması söz konusudur. Ancak angaryada zorla çalıştırmadan farklıolarak çalıştırılana ücret de ðdenmemekte veya bariz bir şekilde düştük ücret ödenmektedir.Buna gõre zorla çalştırma ile angarya arasındaki fark, yaptırım tehdidiyle desteklenen irade dışı çalıştırma karşılığında ūcret ödenip Ödenmeyeceği hususundadır. İrade dışı çalıştırmada ücret ödeniyorsa zorla çalıştırmadan, ūcret ödenmiyor veya ödenen ücret bariz bir şekilde düşük ise angaryadan sõz edilebilir (Yasemin Balcı, § 69).

51. Zorla çalıştırma ve angarya yasağı mutlak nitelikte olmayıp Anayasa'nın 18.maddesinin ikinci fikrasında bu yasağın istisnalarıa yer verilmiştir. Buna göre (1) hükümiūve tutukluların şekil ve şartları kanunla düzenlenmek tzere hükümlü veya tutuklu bulundukları streler içinde çalıştırıiması, (2) vatandaşların olağanüstü hâllerde çahıştırılması,(3) vatandaşların ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevinin bir gereği olarak bedeni ve fikri emeklerinden yararlamlması zorla çalıştırma veya angarya olarak gõrällenez.

52.Öte yandan Anayasa'nın 72. maddesinde düzenlenen zorunlu askerlik hizmeti de zorla çalıştırma ve angarya yasağının istisnası olarak kabul edilmelidir. Zoruniu askerlik hizmeti Anayasa'nın 72. maddesinden doğan bir yükümlülük olup bu yükümlülüğün ifası için yapılan çalışmanın Anayasa'nın 18. maddesindeki yasağın bir istisnası olduğunun kabulüAnayasa hükümlerinin tutarh bir biçimde yorumlanması açısından mecburidir. Nitekim Sözleşme'nin 4. maddesinin (3) numaral fikrasının (b) bendinde de zorulu askerlik hizmeti zorla çalıştırma ve angarya yasağının kapsamı dişında tutulmuştur (Bilal Inci, B. No:2019/16896, 3/2/2022, § 38).

b. İlkelerin Olaya Uygulanması
53. Bireysel başvuruya konu hizmet, zorunlu askerlik hizmeti olmayıp muvazzaf askerlik hizmetidir. Zorunlu askerlik, zorla çalıştırma ve angarya yasağının istisnasımı

oluştursa da muvazzaf askerlik, sōz konusu yasağın kapsamına girmektedir. Dolayısıyla bireysel başvuruya konu hizmetin Anayasa'nın i8. maddesiyle uyumlu olup olmadığıincelenmelidir.

54. Bu çerçevede, öncelikle başvurucunun zorunlu hizmet yükümlülüğüntn zorla çalıştırma veya angarya kavramı kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği tespit edilecek, bu tespit yapıldıktan sonra Anayasa'nın 18. maddesinin ikinci fikrasında belirtilen istisnalardan birinin kapsamında kalıp kalmadığı irdelenetek bir sonuca ulaşılacaktır.
L. Başvurucunun Zoruniu Hizmetinin Zorla Çalıştırma veya Angarya Kapsammda Değerlendirilebflirliği Sorunt 

55.Somut olayda &/9/2005 tarihinde jandarma okulunda başladığı yaklaşık bir yıllık eğitimini tamamlayarak 30/8/2006 tarihinde uzman jandarma olarak göreve başlayan başvurucu, 30/8/2011 tarihinde uzman jandarma kaynağından astsubaylığa nasbedilmiştir.Başvurucu 18/l0/2017 tarihinde istifa dilekçesi vermiş, bu dilekçesi kabul edilerek 28/12/2017 tarihinde kamu görevinden ayrılmıştır. Idarenin 28/2/2018 tarihli yazısıyla on beşyıllık zorunlu hizmet süresini doldurmadan görevle ilişiği kesildiği için 4.728,92 TL öğrenim gideri ile 3.700,20 yasal faizin ődenmesi hususu başvurucuya ihtar edilmiştir.
56. Başvurucumun on yıl zorunlu hizmete tabi olmasına yönelik bir şikâyetinin bulunmadiğını not etmek gerekir. Başvurucu, on yıllk zorunlu hizmet süresini tamamladıktan sonra yürürlüğe giren kanuni düzenlemeyle hizmet süresinin on beş yıla çıkarılmasından yakınmaktadır.

57. Başvurucu, bir yıl uzman jandarma eğitimine tabi tutulmast sebebiyle kanunen zorunlu hizmet yükümlūltiğü altına girmiştir, Başvurucunun tabi olduğu zorunlu hizmetin süresinin ne kadar olduğuyla ilgili olarak tartışma bulunsa da zorunlu hizmetin varlığıyla ilgili bir ihtilaf mevcut değildir. Zorunlu hizmete tabi olması başvurucunun istifa etmesine hukuki bir engel oluşturmasa da istifa yolunu tercih etmesi hâlinde 926 sayılı Kanun'un 112.maddesinin yedinci fikrası uyarmca, bir yıllık eğitim süresinde kendişine yapılan ðğrenim,eğitim ve yetiştirme masraflarını yükümlülük stresinin eksik kalan kısmı ile orantılı olarak kanuni faizi ile birlikte başvurucudan tazmin edilmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır.
58. Bununla birlikte başvurucunun zorunlu hizmet yükümitlüğünün zora dayalıolup olmadığının değerlendirilmesinde olayın btitün koşullarının gözönünde bulundurulması,özellikle zorunlu hizmet yükümlülüğünüın amacını dikkate alınması gerekir. Bu bağlamda olağan görev kapsamında tanımlanan veya açıkça tanımlanmasa bile makul olarak öngörülebilen işlerde rızanın bulunduğunun varsayılabileceğinin hatırlanması gerekir (bkz.§47).

59. Başvurucuya verilen bir yıllık eğitim, uzman jandarma görevinin gerektirdiği niteliklerin kazandırılması amacına yöneliktir. Söz konusu eğitim, uzman jandarma olabilmenin zorunlu bir şartıdır. Dolayısıyla bu eğitim, sıradan bir kimsenin elde edemeyeceği ciddi bir avantajı başvurucuya sağlamaktadır. Ayrica başvurucu, uzman jandarma olmanın gerekli kıldığı bu eğitimi bedelsiz olarak aimaktadır. Eğitim sthreci boyunca başvurucuya aylık ðdemesi yapıłmakta ve başvurucu sosyal güvenlik sisteminin avantajlarından yararlandırılmaktadır. Devletin, hentiz kamu hizmetine fiilen katılmayan ve hizmetinden yarariamılmayan bir kimsenin belli bazı vasıfları kazanması için yaptığı bu masrafların karşılığı olarak bu kişiyi makul bir süre zorunlu hizmetle yükümlendirmesi haklı

karşılanmalıdır. Eğitimi için kamu bütçesinden kaynak aktarılan kişinin edindiği uzmanlığıkamu hizmeti olarak toplumun faydasına sunması gerektiği, aksi takdirde kamu kaynaklarının bir kişinin özel yararına kullanılması sonucunun ortaya çıkabileceği düşüncesi zorunlu hizmet yükümlülüğünü haklılaştırmaktadır.

60. Bununla birlikte hakh temelleri bulumsa bile zorunlu hizmet yükümlülüğünün başvurucuya orantısız bir külfet yüklemesi durumunda cebre dayalı olma vasfina büründūğüsonucuna ulaşılabilecektir. Devletin sağladığı imkânlarla belli bir süre eğitim gördükten sonra ataması yapılan askeri personelin zorumlu hizmet yükümlülüğünün süresi konusunda kanun koyucunun geniş bir takdir yetkişine sahip olduğunu kabul etmek gerekir. Ancak hukuk devleti ilkesi gözetildiğinde bu takdir yetkisinin ınutlak olduğu düşünülemez. Belirlenen zorunlu hizmet süresinin askerî personelin gördüğü eğitimin niteliğine, süresine ve askeri personele sağladığı yararların derecesine göre açıkça orantiısız olduğu sonucuna ulaşıldığıhâllerde zorunlu hizmet yükümltiüğünün cebre dayal olduğu, Anayasa'mn 18. maddesinin birinci fikrası kapsamına girdiği kabul edilebilecektir.

61. Diğer yandan zorumlu hizmet süresinin zorunlu hizmet yükümlüsü tarafindan makul olarak öngörülebilir olması gerekir. Askerî hizmet, diğer kamu hizmetlerine nazaran disiplinin daha fazla ōn plana çıktığı hizmet türüdür. Buna bağlı olarak devletin askerîpersonelin üzerindeki denetim ve gözetim yetkisi de diğer kamu görevlilerine kıyasen geniştir. Askeri görevlilerin vazgeçtiği özgürlükler diğer kamu görevlilerine göre nispeten fazladır. Kişi, askeri bir görevi üstlenmeyi kabullenmekle askerî disipline bağlı olarak ortaya çıkacak bu kısrtlamalara da rıza göstermiş olmaktadır. Askerî hizmetin bu niteliği gözetildiğinde kişinin askerî hizmete girişte, yükümlendirildiği zorunlu hizmetin süresinin ne kadar olduğunu bilmesi makul karşılanmalıdır. Askeri hizmete girmeyi kabul eden bir kimsenin zorunlu hizmetin süresine ilişkin olarak kamu otoritelerine açık bir çek verdiği ifade edilemez.

62.Başvurucu, uzman jandarma olarak nasbedildiği 30/8/2006 tarihinde yürürlükte bulunan mevzuata (3466 sayılı Kanun'un 7. maddesinin birinci fikrasının birinci cümlesine)göre on yıl zorunlu hizmet yūkümlüsü olmuştur. Başvurucu 30/8/2011 tarihinde uzman jandarma kaynağından astsubaylığa nasbedilmiştir. 3466 sayılı Kanun'un 18. maddesinin dördüncü fkrasına göre uzman jandarma kaynağından astsubaylığa geçirilenlerin mecburi hizmet süreleri on beş yıldır. Idare Mahkemesinin kabulüinden de anlaşılacağı tizere bu on beşyıllık sůre astsubaylığa nasıp tarihinden değil uzman jandarma çavuşluğa nasıp tarihinden itibaren işlemeye başlamaktadır.

63. Bununla beraber 926 sayılı Kanun'un 112. maddesinde subayların yarunda astsubayların da zorunlu hizmet sürelerine ilişkin düzenleme yer almaktadır. Sözü edilen maddenin ilk hâlinde on beş yıl olarak düzenlenen zorunlu hizmet stresi 3/6/2012 tarihinde yürüriüğe giren 6318 sayılı Kanun'un 47. maddesiyle on yıla düşürülmüş, 6/1/2017 tarihinde yürürlüğe giren 681 sayılı KHK'nın 29. maddesiyle yeniden on beş yıla çıkartımıştır.
64. Başvurucumun astsubaylığa nasbedilmesinden sonraki dönemde zorunlu hizmet süresinin astsubay olmast esas alimarak belirlenmesi gerektiği hususunda tereddūt bulunmamakla birlikte bu sürenin tayininde 3466 sayılı Kanun'un 18. maddesi bükmünün müyoksa 926 sayıl Kanun'un 112. maddesi hūkmünün mü esas alınacağı konusunda bir açıklık bulunmamaktadır, Bölge Idare Mahkemesi 926 sayılı Kanun'a göre özel kanun niteliğinde olduğunu değerlendirdiği 3466 sayılı Kanun'un uygulanması gerektiğini kabul etmiştir.Jandarma Genel Komutanlığınca gönderilen 4/2/2022 tarihli yazıda ise Komutanlıkta görevli 

personelin mecburi hizmetinin 926 sayılı Kanun'da yer alan esaslara göre yūrütüldüğü ancak 680 sayılı KHK'yla 2803 sayılı Kanun'da yapılan değişikliklerden sonra bu mevzuata göre işlem tesis edilmeye başlandığı belirtilmiştir.

65. Zorunlu hizmet süresine ilişkin mevzuatın uygulanması yetkisi ilk elden idari makamlara ait olduğundan bu komuda kural olarak idari makamların yorumlarının esas alınması gerekir, Idari makamların bu yorımları kuşkusuz idari yargı denetimine tabi olsa da idari mahkemelerin, idareleri kişilerin aleyhine olan yorumu tercih etmeye zorlamalar idari yargı denetiminin mahiyetiyle bağdaşmaz. 3466 sayılı Kanun'un 18. maddesi uyarınca zorunlu hizmet stresinin -680 sayılı KHK'nın 48. maddesiyle 2803 sayılı Kanun'a eklenen geçici 9. maddenin yürürlüğe girdiği 6/l/2017 tarihinden önceki dönem için- on beş yıl olduğu anlaşılmaktadır. 926 sayılı Kanun'un 112, maddesinin uygulanması hâlinde 6318sayılı Kanun'un yürüriüğe girdiği 3/6/2012 tarihinden sonra astsubayların zorunlu hizmet süresinin on yıla indirildiği görülmektedir. Her ne kadar Bölge Idare Mahkemesi 926 sayılıKamun'un uygulanması hâlinde de başvurucunun tabi olduğu zorunlu hizmet süresinin on beşyıl olduğu sonucunun değişmeyeceğini belirtmişse de 926 sayılı Kanum'un 1 12. maddesinin birinci fikrasına göre zorunlu hizmet süresinin 681 sayılı KHK'nın 29. maddesiyle yapılan değişiklikten önce on yıl olduğu tartışmaya mahal vermeyecek kadar açıktır. Tüm bu hususlar gözetildiğinde başvurucunun zorunlu hizmet süresi yönünden 6/1/2017 tarihinden önceki dönem için 926 sayılı Kanun'a tabi olduğu, buna göre anılan tarihten Önceki zorunlu hizmet sūresinin on yıl olduğu sonucuna ulaşılmaktadır.

66. Öte yandan 680 sayılı KHK'nm 48. maddesiyle 2803 sayılı Kanum'a eklenen geçici 9. maddenin 6/1/2017 tarihinde yürürlüğe girmesinden sonraki dōnemde de Jandarma Genel Komutanlığında görevli -astsubaylar dâhil- tūm personel için zorunlu hizmet süresi on yıl olarak belirlenmiştir.

67. Başvurucunun uzman jandarma olarak 30/8/2006 tarihinde göreve başladığı ve uzman jandarma kaynağımdan astsubaylığa nasbedilenlerin zorunlu hizmet görevlerinin uzman jandarma çavuş olarak nasbedildikleri tarihten itibaren ifaya başlandığı gözetildiğinde zoruniu hizmet süresinin 30/8/2016 tarihinde dolduğumun kabulti gerekecektir.
68. Ancak 25/8/2017 tarihinde yürürlüğe giren 694 sayılı KHK'nı 57. maddesiyle 2803 sayılı Kanun'un geçici 9. maddesinin birinci fikrasının (a) bendinde düzenlenen zorunlu hizmet süresi on yıldan on beş yıla yükseltilmiştir. Başvurucu bu değişikliğin yürürlüğe girmesinden sonra istifa etmek suretiyle 28/12/2017 tarihinde kamu görevinden ayrılmıştır.İdarenin idari streçteki gerekçeleri gözetildiğinde 2803 sayılı Kanun'un geçici 9. maddesinin birinci fikrasının (a) bendinde yapılan değişiklik gözetilerek hizmet süresinin on beş yıl olduğu sonucuna ulaşıldığı anlaşılmıştır.

69. Başvurucu, astsubaylığa nasbedildiği 30/8/2011 tarihinde yürürlükte bulunan mevzuata göre on beş yıl zorunlu hizmet süresine tabiyken 3/6/2012 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikle zorunlu hizmet süresi on yıla düşürülmüştür. Başvurucunun on beş yıl zorunlu hizmet yükümlūsü olacağını bilerek astsubaylığa geçmeyi kabul ettiği tereddūtsüz olsa da bu durum başvurucunun kanun koyuçunun Iehe olarak yaptığı düzenlemelerden yararlammasına engel oluşturmaz. Dolayısıyla başvurucunun tabi olacağını makul olarak öngörebildiği sürenin artık on yıl olduğunun kabulā gerekir. Aksinin kabula, kanun koyucunun tüm astsubaylar için yaptiği genel bir düzenlemenin sonuçlarmdan başvurucumun yararlammamasıdurumunu ortaya çıkaracaktır. Sonuç olarak zorunlu hizmet süresinin yasal bir değişiklikle on 

beş yıla uzatılmasının başvurucuya makul olarak öngöremediği bir külfet yüklediği değerlendirilmiş, dolayısıyla zorunlu hizmet süresinin on beş yıl olarak kabul edilmesi Anayasa'nın 18, maddesinin birinci fikrası kapsamında görülmüştür.
70. Başvurucunun zorunlu hizmeti karşılığında tam ūcret aldığı gözetildiğinde bunun angarya değil zorla çalışturma şeklinde nitelendirilmesi gerektiği değerlendirilmiştir.
H Başvurucunun Zorunlu Hizmetinin Anayasal İstisnaların Kapsamma Girip GIrmediği Sorunu 

7. Zorla çalıştırma yasağıın on beş yıla uzatılmasının olağanüstü hâl koşullarında gerçekleştirildiği gözetildiğinde başvurucunun durumumun Anayasa'nın 18. maddesinin ikinci fikrasında belirtilen "olağanüstü hållerde vatandaşlardan istenecek hizmetler" istisnasıkapsamına girip girmediğinin de değerlendirilmesi gerekir.

72. Belirtilmelidir ki zorla çalıştırma ve angarya yasağı kapsamına giren çalıştırmalar ile olağanüstü hållerde vatandaşlardan istenecek hizmetlerin birbirinden ayrılması her zaman kolay olamayabilir. Zira vatandaşlık ödevinin gerektirdiği çalışmaların zora dayalı olması mümkündür. Anayasa koyucu bunları, kişinin vatandaşlık bağıyla bağlıolduğu ülkesine sadakatin bir gereği olarak ifası gereken ödevier biçiminde değeriendirmiş ve zorla çalıştırma ve angarya kapsamında görmemiştir. Ancak bu durumda dahi kişiye vatandaşlık ödevinin gerektirdiğinden daha fazla ve ölçüsüz bir külfet yüklenmesi hālinde Öngörülen çalışmanın zorla çalıştırma veya angarya olarak görülmesi mümkündür. Kişiye yüklenen külfetin ölçtlä olup olmadığı değerlendirilirken ülkenin ihtiyacının mahiyeti,Öngörülen vatandaşlık ödevinin niteliği, bedenî veya fikrî çalışma yükümlüsüne sağlanan avantajlar birlikte gözönünde bulundurulur (bazı farklarla birlikte bkz. Yasemin Balct, § 71).
73. Türkiye 15 Temmuz 2016 tarihinde bir askerî darbe teşebhüsüyle karşı karşıya kalmış ve bu nedenle 21/7/2016 tarihinde ūlke genelinde olağanüstü hâl ilan edilmiştir.Olağanüstü hâl 19/7/2018 tarihinde son bulmuştur (Aydın Yavuz ve diğerleri [GK], B. No:2016/22169, 20/6/2017, §§ 12-25).

74. Olağanüstü hâl döneminde alınan tedbirlerden biri de terör örgütlerine veya devletin milli güvenliğine karşı faaltyette bulunduğuna karar verilen yapı, oluşum veya gruplara üyeliği, mensubtyett veya iltisakı yahut bunlarla irtibatı olduğu değerlendirilen kişilerin Cumhurbaşkanı'nın başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılan kanun hükmünde kararnameler ile kamu görevinden çıkarılmasıdır. Bu kapsamda darbe teşebbüşünün arkasındaki yapılanma olan Fetullahçı Terör Örgütü ve/veya Paralel Devlet Yapılanmasının yanı sưra diğer terör örgütleri ile ilgisi nedeniyle de çok sayıda kamu görevlisinin ihraç edildiği bilinmektedir (Áydın Yavuz ve diğerleri, §§ 56-60). Bu kapsamda Ttrk Silahlı Kuvvetlerinin (TSK) general/amiral kadrosunun yarısına yakınunın kamu görevinden çıkarıldığı görülmektedir. Bunun dışında TSK'da görev yapan çok sayıda kişinin kamu görevinden çıkarıldığı anlaşıımaktadır (Aydın Yavuz ve diğerleri § 58).
75. TSK'da gerçekleştiriłen fhraçlarla birlikte ciddi sayıda personel açığı ortaya çıkmıştır. Jandarma Genel Komutanlığı gibi iç güvenlik alanında hayati role sahip bir kurumda personel sayısı yönünden oluşacak açığın güvenlik hizmetlerinde zafiyete yol açabileceği açıktır. Bu alanda zafiyet oluşmasınu engellemek amacryla tedbir alınması

kaçınılmazdır. Kamu otoritelerinin Jandarma Genel Komutanlığıın olağanüstü dōnemin yol açtığı astsubay ihtiyacımın karşılanması için on yıl olan zorunlu hizmet süresinin on beş yıla çıkarılması yolunda düzenleme yaptığı anlaşılmaktadır. Olağanüstü dōnemde ülkenin içinde bulunduğu ihtiyaçlar gözetildiğinde görevdeki astsubayların zorunlu hizmet süresinin uzatılmasının olağanüsta hållerde vatandaşlardan istenecek hizmetler kapsamında başvurulabilecek bir tedbir olduğu değerlendirilmiştir.

76. Bununla birlikte bu tedbirin Anayasa'nın 18. maddesini ihlal etmemesi için başvurucuya ölçüsüz bir külfet yüklememesi gerekir. Bu bağlamda başvuruçunun zorunlu hizmeti karşılığında yasal tm parasal haklarını aldığının altı çizilmelidir. Ayrıca eklenen beşyıllık süreyle ortaya çıkan zorunlu hizmet sürenin daha önceki dönemlerde TSK'da uygulanan süreyle de uyumlu olduğu dikkate alınmalıdır. Bu durumda -olağanüstü koşullar da gözetildiğinde- başvurucunun zorunlu hizmetinin beş yıl uzatılmasının başvurucuya aşırıkülfet yüklemediği değerlendirilmiştir.

77. Diğer taraftan başvurucunun zorunlu hizmet yükümlülüğünüı iblal etmesi sebebiyle katlandığı ve 4.728,92 TL 8ğrenim gideri ile 3.700,20 TL faizden oluşan mali külfetin de başlı başına bir ölçüsüziüğe yol açmadığı kanaatine varılmıştır.
78. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 18. maddesinde güvenceye bağlanan zorla çalıştırma yasağının ihlal edilmediğine karar verilmesi gerekir.

VI. HKÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A.Zorla çalıştırılma ve angarya yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDILEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Anayasa'nın I8, maddesinde güvence altına aliınan zorla çalıştirma ve angarya yasağınım İHLAL EDİLMEDIĞINE,
C.Yargılama giderinin başvurucu Üzerinde BIRAKILMASINA,
D. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığma GÖNDERILMESfNE 31/3/2022tarihinde OYBİRLIĞtYLE karar verildi,