Anayasa Mahkemesinin 1/11/2023 Tarihli ve 2017/33865 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2024-05-20

20 Mayis 2024 PAZARTESi 
Resmî Gazete 
Sayı : 32551
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
BİRİNCİ BÖLÜM  KARAR 
YASEMİN PELENK VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU 
Başvuru Numarası: 2017/33865Karar Tarihi : 1/11/2023
Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN 
Üyeler : Muammer TOPAL 

Yusuf Şevki HAKYEMEZ 
Selahaddin MENTEŞ

Muhterem INCE 

Raportör : Kemal ÖZEREN 

Başvurucular :Yasemin PELENK ve Diğerleri (ekli I, I, ⅡI ve IV sayılı listeler)
Vekili : Av. Bedrettin KALIN 

I. BAŞVURUNUN KONUSU 
1.Başvurü, çevresel etki değerlendirmesinin olumlu olduğuna ilişkin kararın iptali talebiyle açılan davanin reddedilmesi nedeniyle özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II.BAŞVURU SRECİ
2. Başvuru 23/8/2017 tarihinde yapılmıştır. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafindan yapılmasına karar vermiştir.
3. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık)gönderilmiştir. Bakanlık, görūşünü bildirmiştir. Başvurıcular, Bakanlığın görüşüne karşıbeyanda bulunmuştur.

III. OLAY VEOLGULAR 
4.Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şõyledir:
A. Arka Plan Bilgisi 
5. Artvin'in Cerattepe mevkiinde 1986 yılında başlayan maden arama faaliyetleri 2008 yıhna kadar birçok aşamadan geçmiştir. Süreç içinde ilk olarak uluslararası bir şirket olan C. Madcncilik ruhsat sahibi olarak faaliyete başlamıştır. Anılan faaliyetle ilgili olarak Artvin Valiliği Mahalli Çevre Kurulunca alınan 10/11/1995 tarihli ve 1995/4 sayılı karar 13/2/1996 tarihli ve 22553 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Bahse konu kararın ilgili kısmı şöyledir:

"D) [C.] Madencilik A.Ş.nin İlimizde yapmayı plânladığı madencilik faaliyetlerinin oluşturabileceği çevresel etkiler:
[C.] Madencilik 4.$. …. belirtilen 250 Hektarlık sahada maden çıkartma ve işletmeyi Atilla (Hatila) Milli Parkı bitişiğindeki Gavur Deresi ūzerinde ise atk baraji yapımınıplânladıklarını belirtmişlerdir.

Sōz konusu plânlanan madencilik faaliyetlerinin ele alındığı paneller õncesinde bölgede panele katilan Bilim adamlarınca bölgede incelemeler yapıimış ve panellerde ağırlıklı olarak bölgenin konumu, yapısı v.b, õzellikleri nedeni ile madencilik faaliyetlerinin sürdürülmesi ile bölgenin çevresel değerlerinin olumsuz etkileneceği şeklinde görüşbildirmişlerdir.

Kurulumuzun bu konudaki görüşleri özet olarak aşağıda sıralanmıştır.
1  Erozyon etkisi:
Bölgenin yüzey şekilleri bakımından kırık bir yapıya sahip olması, arazinin yüksek eğimi, bölgenin meteorolojik durumu v.b. õzellikleri sebebi ile sōz konusu bōlgede açık işletme madenciliği veya herhangi bir sebeple bölgedeki bitki ve orman varlığının yokedilmesi durumunda heyelan, sel v.b. istenmeyen olaylar meydana gelebilecek ve başta il merkezi olmak üzere bölge olumsuz etkilenecektir.

2— Bõlgenin tabii yapısına etkileri:
Sözkonusu madencilik faaliyetlerinin planlandığı bölgenin bir yandan flimize hakim yükseklikte yoğun bitki ve orman varlığına sahip olması diğer yandan Kafkasör Turizm Merkezi ile iç içe olması sebebi ile bõlgede yürūtülen turizm faaliyetlerini olumsuz yõnde etkileyecektir.

3 — Sulara etkileri;
Bölgede yürütülecek madencilik faaliyetleri sonucunda bōlgedeki mevcut kaynak sularıve yüzeysel sular kirlenecektir.

4 - Barajın oluşturacağı olumsuz etkiler:
Atık barajinn yapımının planlandığı bölge Atilla (Hatila) Millı Parka ile sınır olup il Merkezine kuş bakışı yaklaşık 10 Km.dir. Bu bōlgede inşa edilecek atık barajında siyanür ve diğer tehlikeli atıkların depolanması bölge üzerinde yüksek risk oluşturacaktır.
… işbu Kararın Kamu Kurum ve Kuruluşları ile Kamuoyuna Basın ve Yayın yolu ile duyurulmasına oybirliği ile karar verildi.

Tebliğ olunur."
6. Devam eden süreçte C. Madencilik, haklariını I. Mining isimli şirkete devretmiştir, Bu şirkete ait ruhsat ve işletme haklarının idari yargı yerince iptaline karar verilmesi üzerine I. Mining projeyi terk etme kararı almıştır. i. Mining şirkctinin 2008yılındaki terk kararından sonra bölgede 2012 yılıma kadar madencilik faaliyetine ilişkin herhangi bir iş veya işlcm yapılmamıştır.


7. 2012 yılında sõz konusu alan için yeniden yapılan ihale sonucunda bahse konu alanı ihalesi Ö. Înşaat Tic. San. A.Ş. üzerinde bưakılmıiştưr.

8. Artvin, Merkez Cerattepe mevkiinde Ö. İnşaat Tic. San. A.Ş. tarafindan yapilması planlanan Cerattepe Bakır Madeni Projesi ile ilgili olarak 18/7/2013 tarihinde çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) olumlu kararı verilmiştir. Bu kararın iptali talebiyle açılan davada Rize Ídare Mahkemesi (Mahkeme) keşif ve bilirkişi incelemesi yapılmasıa karar vermiştir. Bu kapsamda bilirkişi heyeti tarafından düzenlenen 8/9/2014 taribli teknik bilirkişi raporunun ilgili kısımlarında şu tespitler yer almaktadır:
i. Projede su kirliliği, orman tahribatı, ekosistem bütünlüğü açısından deprem,taşkın, sızdıurmazlık, patlatmalar gibi durumlar için alternatif tedbirler belirtilmemiştir.

ii. ÇED raporunda būyük bir heyelanın meydana gelmemesi için alınacak õnlemleri, hafriyat ve atıklar için depolama alaniarı tespit edilmemiştir.
iii. Proje kapsamımda maden faaliyetinin çıkarılması ve atık malzeme yığılmasıorman içindeki kaynak suları ve yer altı sularının kirlenmesine sebep olabilir.Faaliyet süreci ormanların devamhılığı, flora ve faunanun korunmast yönünden telafisi mümkün olmayan sakıncalar içermcktedir.

iv. Faaliyet nedeniyle ortaya çıkacak gazlar sülfürik-nitrik aside dönüşerek su ve toprak kaynaklarına, bitki örtüsüne ve sucul canllara zarar verebilir, proje alanının şehir merkezine çok yakm olması nedeniyle insanlar üzerinde ciddi sağlık sorunları meydana gelebilir.

v. Çıkarılacak cevherin işleme tesisine taşınması için oluşturulacak yollar heyelanlara sebep olabilir, taşuma esnasında kamyonlardan dökülebilecek, %9-10oranında bakır içeren malzeme çevre ve canlı sağlığı açısından tehlike oluşturabilir.
9. Mahkeme 24/12/2014 tarihinde dava konusu işlemin iptaline karar vermiştir.Karar gerekçesinde, yargılama safahatında düzenlenen bilirkişi raporuna da değinilerek anılan proje için hazırlanan ÇED raporunda eksiklik, yetersizlik ve belirsizliklerin bulunduğu, gerçekleştirilmesi planlanan maden faaliyetinin bölgedeki içme ve kullanma amaçlı yer üstü ve yer altı su kaynaklarını kullanılamaz hâle getireceği, sucul yaşamın devamını büyük õlçüde tehlikeye atacağı, bõlgedeki orman varlığının yok edilmesine neden olabileceği ve bölgeyi heyelanlara açık hâle getireceği belirtilmiştir, Bununla birlikte sðz konusu maden faaliyetinin hayata geçirilmesi hâlinde yöre sakinleri açısından Artvin'in bu bölgenin yaşam alanı olmaktan çıkacağı vurgulanmıştır.

10. Mahkemenin anılan kararı (kapatılan) Danıştay Ondördüncū Dairesi tarafından 26/4/2016 tarihli kararla onanmıştır. Onama kararında bilirkişilerin almması gereken önlemler konusundaki görüşleri doğrultusunda yeniden ÇED raporu hazırlanarak buna göre yeni bir ÇED kararı alınmasının gerektiği ve işlemin iptali yolunda verilen temyize konu kararın iptale ilişkin kısmında sonucu itibarıyla hukuki isabetsizlik bulunmadığıvurgulanmıştır.


11. Mahkemenin 24/12/2014 tarihli iptal kararıyla ilgili temyiz incelemesi sonuçlanmadan, Çevre ve Orman Bakanlığı tarafindan yayımlanan ÇED Yönetmeliği Uygulamaları konulu 2009/7 sayılı mülga Genelge uyarınca bahse konu proje ile ilgili yeni bir ÇED süreci başlatılmıştır.

12.Söz konusu Genelge'de idari yargı mercileri tarafindan iptal edilen ÇED olumlu kararlarından sonra ilgili kararın yeniden ele alınıp değerlendirilmesinin gerekmediği durumlarda ÇED raporu hazırlık sürecinin baştan tekrar edilmesinin zaruri olmadığı, sadece eksik ve yetersiz görülen kısımların yeniden düzenlenmesinin yeterli olduğu belirtilmiştir.Öte yandan 200/7 sayılı Genelge'nin iptali talebiyle açılan dava, (kapatılan) Danıştay Ondōrdüncüı Dairesinin 10/1/2013 tarihli kararıyla reddedilmiştir. Bu karara karşı yapılan temyiz başvurusu ise Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 27/5/2015 tarihli kararıyla,karar düzeltme başvurusu ise anılan Kurulun 27/12/2017 tarihli kararıyla reddedilmiştir.
B. Somut Olay Bilgisi 
13. 2009/7 sayılı Genelge kapsamında yürütülen ÇED sürecinin sonucunda Ö.İnşaat Tic. San. A.Ş. tarafından yapılması planlanan Cerattepe Bakar Madeni, Kırma-Eleme Tesisi ve Teleferik Hattı Projesine yönelik 2/6/2015 tarihli ÇED olumlu kararı verilmiştir 
14. Bu kararın iptali talebiyle dava açılmıştır. Dava dilekçesinde, Mahkemenin 24/12/2014 tarihli kararında söz konusu alanda madencilik faaliyeti yürütmenin hukuka aykını olduğu ve projenin hayata geçmesi hâlinde Artvin'in yaşam alanı olmaktan çıkacağıhususunun ortaya konulduğu, 2009/7 sayılı Genelge uyarınca yürütülen ÇED süreci sonucunda yeniden verilen ÇED olumlu kararıyla mahkeme kararının etkisiz hâle getirildiği belirtilmiştir.

15. Mahkeme, uyuşmazlık konusu ile ilgili olarak keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmasına karar vermiştir. Bu kapsamda bilirkişi heyeti tarafından 1/6/2016 tarihli tcknik bilirkişi taporu düzenlenmiştir. Mahkeme tarafından yöneltilen sorular bağlamında raporun ilgili kısmı genel olarak şõyledir:
i. Faaliyet sırasında proje alanında heyelan veya benzeri faaliyet olup olmayacağ, oluşabilecek heyelana karşı alınabilecek önlemler yönünden ÇED raporunun heyelan açısından tüm riskleri içerdiği ve bu risklere karşı alınacak önlemlerin ve tedbirlerin ÇED raporunda yer aldığı belirtilmiştir.
ii. Projenin orman ekosistemì ve tarım arazileri tzerindeki etkileri yönünden proje kapsamında inşa edilecek teleferik hattı ve madende kapalı ocak işletme yõntemi kullanılacak olması nedeniyle projenin orman ekosistemi ve tarım arazileri üzerinde ciddi derecede olumsuz etkisi olmayacağı ifade edilmiştir.
iii. Proje kapsamındaki atik suların nasıl bertaraf edileceği, oluşabilecek metal zehirliliğinin yer altı ve yüzey sularına etkileri yönünden ÇED raporundaki atık su bertaraf yöntemi, çōkeltim sistemi ve arıtma usulū ile ocak içinde kurulmasıplanlanan drenaj sisteminin uygulanması durumunda faaliyet esnasında açığa çıkacak atık suların ekosisteme herhangi bir ołumsuz etkisinin olmayacağı sonucuna variılmıştır.


iv. Faaliyet sırasında oluşabilecek hava kirliliğinin çevreye etkileri yönünden ise projede yer alan teleferik hattına değinilmiştir. Bu kapsamda önerilen yıllık 500bin ton cevher üretiminin 292 bin ton taşıma kapasitesi olan teleferik hattı ile çıkarılmasının mümkün olmadığı, bu konuda gerekli tedbirlerin alınması gerektiği vurgulanmıştır.

16. Başvurucular amlan bilirkişi raporuna itiraz etmiştir. Mahkeme; bilirkişi raporundaki ayrıntılı tespitler, gözlemler, bilimsel ve teknik açıklamalar karşısında başvurucuların bilirkişi raporuna yönelik itirazlarının bilirkişi raporuna itibar edilmemesini gerektirir nitelikte olmadığı sonucuna vararak 20/9/2016 tarihinde bazı davacılar açısından davanın ehliyet yönünden reddine, diğer davacılar açısından ise davanın reddine karar vermiştir. Kararın davanın reddine yönelik kısmının gerekçesinde, bilirkişi raporuna atıfta bulunmuş; rapordaki tespitlerden hareketle projeye ilişkin ÇED raporunun madencilik faaliyetleri açısından ilgili tevzuata ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeyde olduğunu vurgulamıştır. Bununla birlikte 24/12/2014 tarihli iptal kararīyla ÇED raporundaki belli eksikliklerin ortaya konulduğunu ve bu minvalde 20o9/7 sayılı Genelge'nin uygulanabileceğini, bu kapsamda yeniden düzenlenen ÇED raporunda daha önceki ÇED raporundaki olumsuzlukların ve eksikliklerin giderildiğinin anlaşıldığıı belirtmiştir. Sonuçolarak Mahkeme, bahse konu ÇED olumlu kararında hukuka ve mevzuata aykrılık bulunmadığı sonucuna varmuştır.

17. Ayrica Mahkeme projede õnerilen yillık 500 bin tonluk cevher üretiminin 292bin ton taşima kapasitesine sahip teleferik hattı ile taşınmasının teknik olarak mümkün görülmediğini belirtmiştir. Buna rağmen cevherin nakliyesi sırasında oluşması muhtemel tozların olumsuz etkilerini ortadan kaldırmak amacıyla gerekli tedbirlerin almmasıyla bu hususun bertaraf edilebileceğini, teleferik hattının cevherin nakliyesinde yetersiz kalacağına yōnelik teknik tespitin ÇED olumlu kararını olumsuz etkilemeyeceğini vurgulamıştır.
18. Bu karara karşı yapılan temyiz başvurusunda karara esas alınan bilirkişi raporunun bilimsellikten uzak ve Mahkemece bilirkişilere sorulan soruların yetersiz olduğu belirtilmiştir. Projeye konu teleferik hattının 500 bin tonluk cevheri taşıyamayacağı kabul edilmesine rağmen bu durumun ÇED olumlu kararını etkilemeyeceğini söylemenin mümkün olmadığı ve Artvin'in bütün su kaynakłarmın proje alanında kaldığı, projenin gerçekleşmesi hâlinde bava ve su kaynaklarını kirleneceği ifade edilmiştir.

19. (Kapatılan) Danıştay Ondördüncū Dairesi 3/5/2017 tarihli kararla mahkeme kararımın bazı davacılar açısından verilen davanın ehliyet yönünden reddine ilişkin kısmının bozulmasına, diğer davacılar açısından verilen davanın reddine ilişkin kismının onanmasina karar vermiştir.

20.Nihai karar 23/8/2017 tarihinde başvurucular vekiline tebliğ edilmiştir.
21. Öte yandan UYAP kayıtlarınun incelenmesinden ekli (I) sayılı listede yer alan başvurucuların başvuru yaptıktan sonra vefat ettiği, başvurucular vekilinin 14/12/2022 tarihli dilekçeyle bahse konu başvurucular yönitnden başvuruya devam edilmeyeceğini bildirdiği görülmüştür.


IV. İLGİLİ HUKUK 
22. 9/8/i983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun "Amaç" kenar başlıklı 1.maddesi şöyledir:
"Bu Kanunun amaci, bültün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamaktır."
23.2872 sayılı Kanun'un “Tanımlar" kenar başlıklı 2. maddesinin birinci fikrasının ilgili kısmı şöyledir:
"Bu Kanunda geçen terimlerden;
Çevre: Canlıların yaşamlan boyunca ilişkilerini sürdürdükleri ve karşılıkhı olarak etkileşim içinde bulundukları biyolojik, fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel ortamı,
...
Sürdürülebilir çevre: Gelecek kuşakların ihtiyaç duyacağı kaynakların varlığını ve kalitesini tehlikeye atmadan, hem bugünün hem de gelecek kuşakların çevresini oluşturan tüm çevresel değerlerin her alanda (sosyal, ekonomik, fiziki vb.) slahı, korunması ve geliştirilmesi sürecini,
Sürdürülebilir kalkanma: Bugünkü ve gelecek kuşakların, sağlıkı bir çevrede yaşamasını güvence altına alan çevresel, ekonomik ve sosyal hedefler arasında denge kurulması esasına dayalı kalkınma ve gelişmeyi,
Çevresel etki değerlendirmesi: Gerçekleştirilmesi plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek õlçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları,
.•.
ifade eder."
24. 2872 sayılı Kanun'un "Çevresel etki değerlendirilmesi" kenar başlıklı 10.maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
“Gerçekleştirmeyi planladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdūrler.

Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı almmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez.
Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir."

25. 25/11/2014 tarihli ve 29186 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan mülga Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin (ÇED Yönetmeliği) “Çevresel etki değerlendirmesi başvuru dosyası, çevresel etki değerlendirmesi raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlama yükümlülüğü" kenar başlıklı 6, maddesinin (1) numarahı fikrası şöyledir:
"(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeleri için; ÇED Başvuru Dosyasını,ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdikleri taahhütlere uymakla yūkūmlūdūrler."
26. Mülga ÇED Yönetmeliği'nin "Çevresel etki değerlendirmesi olumlu veya çevresel etki değerlendirmesi olumsuz kararı" kenar başlıkı 14. maddesi şöyledir:
"(1) Komisyon tarafindan incelenerek son şekli verilen ÇED Raporu, halkın görüş ve önerilerini almak üzere, Bakanlık ve/veya Valilik tarafindan askada ilan ve internet aracılığıile on (10) takvim günü gõrüşe açılır. Bakanlıkça proje ile ilgili karar alma sürecinde bu görüşler de değerlendirilir. Bakanlık halktan gelen görüşler doğrultusunda, rapor içeriğinde gerekli eksikliklerin tamamtanmasını, ek çalşmalar yapımasını ya da Komisyonun yeniden toplanmasını isteyebilir. Nihai ÇED Raporu ve eklerinin proje sahibi taahhüdü altında olduğunu belirten taahhült yazısı ve noter onaylı imza sirküleri beş (5) işgünü içerisinde Bakanlığa sunulur. Kamu kurum/kuruluşlarından imza sirküleri istenmez.
(2) Birinci fikrada belirtilen belgeler, süresi içerisinde gerekçest belirtilmeden sunulmaz ise, projenin ÇED süreci sonlandırılır.

(3) Bakanlık, Komisyon çalışmalarını ve halkan görüşlerini dikkate alarak proje için "ÇED Olumlu" ya da "ÇED Olumsuz" kararını on (10) iş gūnü içinde verir ve bu kararıKomisyon üyelerine bildirir. Proje için verilen "ÇED Olumlu" ya da "ÇED Olumsuz" kararıBakanlık ve Valilik tarafindan askada ilan ve internet aracılığı ile halka duyurulur."
27. Çevre ve Orman Bakanhığınm 13/2/2009 tarihli ve 2009/7 sayılı ÇED Yönetmeliği Uygulamaları konulu mülga Genelgesi'nin ilgili kısmı şöyledir:
".…Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararlar hakkandaki yürütmenin durdurulmasviptal kararlari, hakkanda ÇED Olumlu Kararı verilen ÇED Raporunun bir ya da birkaç bölümüne ilişkin ise ve yürütmenin durdurulmasviptal karari, ÇED Raporunun diğer bölümlerini olumsuz yönde etkilemiyor, yani Kararın tümünün yeniden ele alınıp değerlendirilmesini gerektirmiyorsa, ÇED Raporunun hazırlanmasına ilişkin tüm sürecin en baştan tekrarlanmasına gerek bulunmamaktadır.

Böyle bir durumda uygulamanın yürütmenin durdurulmasıiptal kararının gerekçesi dikkate alınarak, sadece eksik veya yetersiz görüllen kasımların yeninden düzenlenerek hazırlandığı ÇED Raporunun Bakanlığa sunulmasını müteakip, Bakanlıkça bir toplantıtarihi belirlenerek, Inceleme ve Değerlendirme Komisyonu tekrar toplanır ve komisyonca değerlendirilir. Yaplan dūzenlemelerin yeterli gõrülmesi halinde ÇED Raporu Komisyonca nihai edilir. Komisyonun değerlendirmeleri, üyeler tarafindan imzalanarak tutanak altına alınır. Bakanlık, proje ile ilgili olarak ÇED Olumlu ya da Olumsuz Kararını verir. Bu karari, proje sahibi ile ilgili kurum ve kuruluşlara yazıhı olarak bildirir. Valilik, alınan kararın içeriğini, karara esas gerekçelerini uygun araçlarla halka duyurur."
28.Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AiHM) Cordella ve diğerleri/İtalya (B. No:54414/13 ve 54264/15, 24/1/2019) kararında bir çelik fabrikasını neden olduğu ve civarda 

yaşayan nüfusun sağlığını tehlikeye düşüren hava kirliliğine ilişkin olarak yerel makamların kirli bir bölgenin arındırılmasını sağlama çabalarından istenen sonuçların alınamamasının Özel hayata saygı hakkının ihlali anlamına geldiği sonucuna varmıştır. AiHM, çevre kirliliğinin başvuranların sağhığını tehlikeye düşürdüğünü kanıtlayan resmî bilimsel çalışmalara rağmen mevcut durumun yıllarca devam ettiğini belirterek ulusal makamların başvuranların ōzel hayatlarına saygı hakkmın etkili bir şekilde korunmasını sağlamak için gerekli önlemleri almadığı vurgulamıştır (Cordella ve diğerleri/lłtałya, §§ 167-174).
29. Ayrıca ilgili hukuk için bkz. Mehmet Kurt [GK], B. No: 2013/2552, 25/2/2016,§§ 19-31; Binali Özkaradeniz ve diğerleri [GK], B. No: 2014/4686, 1/2/2018, § 32,33; Ahmet Bilgin ve diğerleri, B. No: 2015/11709, 12/12/2018, §§ 18-24.

V. İNCELEME VE GEREKÇE 
30. Anayasa Mahkemesinin 1/1 1/2023 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldū:
A. Ekli (I) Sayıh Listede Yer Alan Başvurucular Yönünden 
31. Somut olayda UYAP kayıtlarının incelenmesi sonucunda ckli (I) sayılı listede yer alan başvurucuların başvuru yaptıktan sonra vefat ettiği, vekilin 14/12/2022 tarihli dilekçeyle bahse konu başvurucular yönünden başvuruya devam edilmeyeceğini bildirdiği görülmüştür.

32. Bu nedenle adi geçen başvurucular yömünden başvurunun incelenmesine devam etmeyi gerekli kılan ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 80. maddesinin (2) numaralıfikrasında öngörülen nedenlerden herhangi birinin bulunmadığı değerlendirilmiştir (Anayasa Mahkemesinin başvurucunun bireysel başvurunun yapıldığı tarihten sonra ölmesi durumunda başvurnun incelenmesine devam edilip edilemeyeceğine ilişkin ilkeleri belirlediği karar için bkz. Şadiye Vural [GK], B. No: 2018/30235, 29/9/2022, §§ 38-43 kararı).
33. Açıklanan gerekçelerle anılan başvurucular yönünden başvurunun düşmesine karar verilmesi gerekir.

B. Ekli (II) Sayılı Listede Yer Alan Başvurucu Yönünden 
34. Hukukumuzda özel hukuk tüzel kişilerinden biri olan derneklerin sadcce dernek tüzel kişiliğine ait hakların ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunabilecekleri öngörülmüştür. Anayasa Mahkemesinin yerleşik hâle gelmiş içtihadına göre ise yalnızca üyelerinin haklarını etkileyen müdahaleler nedeniyle topluluk tarafından bireysel başvuruda bulunulamayacağı kabul edilmiştir (Türk Pediatrik Onkoloji Grubu Derneği, B. No: 2012/95,25/12/2012, §§ 20-23; Egeçep Derneği (2), B. No: 2018/29449, 13/1/2022, §§ 29-33).
35. Somut olayda ihlale neden olduğu ileri sürülen ÇED ohumlu kararından ekli (II)sayıh listede yer alan başvurucu Yeşil Artvin Derneği tüzel kişiliğinin doğrudan etkilenmediği ve tüzel kişiliğe ilişkin bir hakkın ihlal edilmediği, dolayısryla başvurucunun mağdur statüsünün olmadığı anlaşılmıştır (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Egeçep Derneği (2), §§ 34, 35). Öte yandan anılan ÇED olumlu kararı nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenebilecek gerçek kişilerin bireysel başvuru yolunu kulłanmasında mâni bir durum da bulunmamaktadır.


36. Bu nedcnle başvurucu Demek yönünden başvurunun diğer kabul edilebilirlik şartlar yönünden incelenmeksizin kişi bakamından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir 

C. Ekli (IIl) Sayılı Listede Yer Alan Başvurucular Yönünden 
37. Başvurucular bahse konu ÇED olumlu kararı nedeniyle kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkının, Özel hayata saygı hakkının, sağlıkhı bir çevrede yaşama hakkının, adil yargılanma hakkının ve etkili başvuru hakkıın ihlal edildiğini ileri sürmüştür, Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Bakanhığa gönderilmiştir. Bakanlık,görüşünül bildirmiştir. Başvurucular, Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunmuştur (bkz.§§ 43-45).

38. Anılan başvuru açtsından değerlendirilmesi gereken ilk husus, başvuruya konu çevrescl etkinin Anayasa'nın 20. maddesi kapsamındaki güvenceleri harekete geçirecek asgari ağırlıkta olup olmadığıdır. Bu kapsamda ilgili tesis, işletme veya sair faaliyet sonucu ortaya çıkan çevresel etkiler ile başvurucunun özel ve aile hayatı veya konutunu kullanım hakkı arasında yeterince sıkı bir bağın varlığı yeterlidir (Mehmet Kurt [GK], B. No:2013/2552, 25/2/2016, § 69; Hüseyin Tunç Karlık ve Zahide Şadan Karluk, B. No:2013/6587, 24/3/2016, § 68; Ahmet Ismail Onat, B, No: 2013/6714, 21/4/2016, § 84).
39. Somut olayda ekli (II) sayılı listede yer alan başvurucular yönünden projeye konu çevresel etkinin Anayasa'nın 20. maddesi kapsamındaki güvenceleri harekete geçirecek asgari ağırhıkta ołup olmadığına ilişkin yeterli düzeyde bilgi ve belge dosyaya sunułmamıştır.Bu kapsamda proje bağlamındaki çevresel etkiler ile başvurucuların õzel hayata saygı hakkıarasında yeterince sıkı bir bağın var olup olmadığı, özel hayata saygı hakkına yönelik bir etkinin bulunup bulunmadığı yõnünden yeter mahiyette verinin bireysel başvuru dosyasında yer almadığı ve başvurucuların bu yöndeki yükümlüłüklerini yerine getirmedikleri anlaşılmıştır.

40. Öyle ki anılan başvurucular söz konusu alanda ikamet ettiklerine, taşınmaz sahibi olduklarına yahut benzeri durumlara ilişkin çevresel faaliyet ile özel hayata saygıhakkı arasındaki bağı ortaya koyar nitelikte herhangi bir bilgi ve belge sunmamış, bu bağlamda başvurucuların somut olayın şartlarında ne suretle etkilendiklerine ya da etkilenme ihtimalleri olduğuna yönelik beyanlarda bulunmadıklanı görülmüştür.
41. Bununla birlikte vurgulamak gerekir ki çevresel meselelerle ilgili bireysel başvurularda başvurucu sayısmın fazla olması başarıya ulaşma olasılığını arttırmamaktadır.Herhangi bir çevresel faaliyet ile özel hayata saygı hakkı arasındaki yeterince sıkı bir bağın sadece bir başvurucu tarafindan yeter düzeyde ortaya konulmasi söz konusu bireysel başvurunun bu bağlamdaki kabul edilebilirlik kriterini sağlaması bakımından yeterli olabilecektir. Bu hususun dikkate alınması usul ekonomisinin sağlanması ve yargılamanın süratle neticelenmesi için de önem arz etmektedir.

42. Somıç olarak açıklanan gerekçelerle ekli (II) sayıh listede yer alan başvurucular yõnünden başvurunun açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.


D. Ekli (IV) Sayıh Listede Yer Alan Başvurucular Yönünden 
1. Başvurucuların İddiaları ve Bakanlık Görüşū
43. Başvurucular; 2009/7 sayılı Genelge'nin maden işletmeciliğiyle ilgili olmadiğını, bu kapsamda yeniden hazırlanan ÇED raporunda ormana zarar vermemek için önerilen kapalı ocak işletmesinin suya zarar vermeyeceğine dair somut vaatlerin yer almadığını belirtmiştir. Teleferik projesiyle ilgili olarak ise taşıma kapasitesi 292 bin ton olan teleferik hattını işletilmesi planlanan yıllık 500 bin ton rezervi taşıyamayacağınıvurgulamıştı. Proje nedeniyle su kirlenmesinin önlenmesinin mümkün olmadığıı ifade eden başvurucular, heyelan riskinin nasıl önleneceğine ilişkin de ÇED raporunda somut verilerin yer almadığını ifade etmiştir. Bu bağlamda maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi, özel hayata saygi, sağlıklı bir çevrede yaşama, adil yargılanma ve etkili başvuru baklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

4. Bakanlık görüşünde; başvurucuların mağdur sıfatı bulunup bulunmadığının incelcnmesi gerektiği ifade edilmiştir, Bununla birlikte devletin ülke kaynaklarımın kullanımıkonusunda geniş bir takdir yetkisi olduğu vurgulanmıştır. Ayrıca başvurucuların iddiaları ile ilgili görüşte;
i. Su kaynaklarında kirlenmenin önlenemeyeceğine ilişkin iddia yönünden proje kapsamında madenlerin çıkarılması esnasında tehlikeli maddelerin yer altı suyuna karişma ihtimali çok dūşük olduğu, ÇED raporunda bõyle bir ihtimalin gözönünde bulundurularak sınır değerin üzerinde tespitler yapıması hâlinde suyun arındırılmasıiçin kullanılacak kimyasalların belirlendiği ve raporda, alınan bu Önlemlerin çevreye ve insan sağlığına olabilecek etkileri ortadan kaldıracağı belirtilmiştir.
ii. Bölgedeki tarım, orman ve bitki örtüsünün zarar göreceğine ilişkin iddia yönünden daha önce kara yolu ile taşınması düşünülen bakır madeninin ÇED raporunda teleferik hattı ile taşınmasına karar verildiği, bu kapsamda kara yolu için kesilmesi gereken ağaç miktarının dūşürüldüğü, kara yolunda taşıma yapacak taşitların tozma ve emisyonlarıyla ağaçlara zarar vermesinin ōnüne geçilmeye çalışıldığı vurgulanmıştır.

iii. Bölgedeki çalışmaların erozyon, heyelan gibi doğa olaylarını etkileyeceği iddiasıyla ilgili olarak projede bölgede heyelan ve erozyon ihtimali değerlendirilerek bölgede oluşabilecek kaymaların hesaplandığı, projenin mevcut hâliyle heyelan açısından tüm risklerin gözönüne aldığı ve bu risklerin önlemlerinin de ÇED raporunda yer aldığı ifade edilmiştir.

iv. Maden sahasının bölgedeki hava kirliliğini arttracağı, alınacak önlemlerin bu kirliliği Önlemeyeceği iddiasıyla ilgili olarak ÇED raporunda hesaplanan emisyon değerlerinin yönetmelik ve standartlarda belirtilen kontrol tedbirlerinin üzerinde olmadığı, maden faaliyeti surasında kullanılacak iş makinelerinin egzoz emisyonlarının tek başina hava kirliliği oluşturmasının mümkün olmadığıbelirtilmiştir.


45. Başvurucular Bakanlık görüşüne karşı sundukları beyan dilekçesinde, önceki beyanlarımı tekrarlamakla birlikte projeye ilişkin iddialanının Bakanlığın cevabında yer alanlardan fazla olduğunu, esas itibariıyla projenin çevresel etkilerinin tahammül edilebilir ya da düzeltilebilir nitelikte olmadığını belirtmiştir.

2. Değerlendirme 
46. Anayasa'nın iddianın değerlendirilmesinde dayanak alınacak "Özel hayatın gizliliği" kenar başhıkhı 20. maddesinin birinci fıkrasının ilgili kısmı şöyledir.
"Herkes, özel hayatına …. saygı gösterilmesini isteme hakkana sahiptir. Özel hayatın .gizliliğine dokunulamaz."
47. Anayasa'nın "Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması" kenar başlıkhı 56,maddesinin birinci ve ikinci fikraları şöyledir:
“Herkes, sağlıkı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkana sahiptir.
Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini õnlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir."
48. Anayasa'nın "Devletin temel amaç ve görevleri" kenar başlıklı 5. maddesi şöyledir:
"Devletin temel amaç ve gōrevleri, …. Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini,sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal,ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve maneví varlığının gelişmesi için gerekdi şartları hazırlamaya çalışmaktır."
49. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafindan yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucuların ihlal iddialarının mahiyeti gereği Özel hayata saygı hakkı kapsamında incelenmesi uygun görülmüştür (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Binali Özkaradeniz ve diğerleri, § 46; Ahmet Bilgin ve diğerleri, §51).

a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 
50. Sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı, esas itibarıyla Anayasa'nın ve Avrupa İnsan Hakları Sōzleşmesi'nin (Sözleşme) ortak koruma alanında bulunmayan Anayasa'nın 56.maddesinde düzenlenmiştir. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi; daha Önce pek çok kararında sőz konusu hakkın Anayasa'nın fiziksel ve ruhsal bütünlüğün korunması ile ilgili hukuksal çıkarları ihtiva eden 17. maddesi, õzel hayata ve aile hayatına saygıyı güvence altına alan 20. maddesi ve komut dokunulmazlığını düzenleyen 21. maddesi ile bağlantılıolarak ve söz konusu hükümlerde yer alan hukuksal çıkarlar üzerindeki etkisi dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir (Mehmet Kurt, § 46; Hüseyin Tunç Karlık ve Zahide Şadan Karluk, § 43; Ahmet Ismail Onat, § 59; Fevzi Kayacan (2), B. No:2013/2513, 21/4/2016, § 39; Ahmet Bilgin ve diğerleri, § 52).


51. Somut başvuru açısından değerlendirilmesi gereken ilk husus, başvuruya konu çevresel etkinin Anayasa'nın 20. maddesi kapsamındaki güvenceleri harekete geçirecek asgari ağırlıkta olup olmadığıdır. Bu kapsamda ilgili tesis, işletme veya sair faaliyet sonucu ortaya çıkan çevresel etkiler ile başvurucuların ōzel ve aile hayatı veya konutunu kullanım hakkı arasında gereğince sıkı bir bağın varlığı yeterlidir (Mehmet Kurt, § 70; Ahmet İsmail Onat, § 84; Hüseyin Tunç Karlık ve Zahide Şadan Karluk, § 68). Bireysel başvuru dosyasına sunulan belgelerden ekli (IV) sayılı listede yer alan başvurucuların bahse konu projenin yer aldığı bölgede tarla ve konutlarının bulunduğu anlaşılmıştır. Bu durumla birlikte başvurucuları iddiaları gözönüne alındığında özel hayata saygı hakkı yönünden inceleme için gerekli olan bağın ortaya konulduğu görültmüştür. Dolayısıyla anıłan projenin başvurucuların Özel hayata saygı hakkına yōnelik etkisinin Anayasa'nın 20. maddesi kapsamında değerlendirilmesi gerekir.

52. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir ncden de bulunmadığı anlaşıldığından başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

b. Esas Yönüuden 
53. Devletin Özel hayata saygı hakkını ctkili olarak korıma ve bu hakka saygıgösterme şeklinde pozitif yükūmlülüğü bulunmaktadır. Pozitif yükümlülūk ilgililerin çevresel mesele ile ilgili karar alma sūrecine katıhımı ile etkili idari ve yargısal yollara başvuru imkânıtanımasını içeren usule ilişkin yükümlülüklerin yanı sıra anayasal hakların korunmasına yönelik maddi yükümlülükleri ihtiva etmektedir.

i. Genel İlkeler 
54.Bu tür başvurularda devletin negatif veya pozitif yükümlülnklerinin birbirinden ayrılabilmesi ise oldukça gūçtūr. Kaldı ki sōz konusu başvurularda devletin negatif ve pozitif yükūmlülükleri yönünden uygulanacak ilkeler çoğunlukla aynıdır (benzer yöndeki karar için bkz. Hūseyin Tunç Karlık ve Zahide Şadan Karluk, § 59; Binali Özkaradeniz ve diğerleri, §54).

55. Çevresel meseleler bağlamında devletin usule ilişkin yükümlülükleri daha önce Anayasa Mahkemesinin çeşitli kararlarında ortaya konulmuştur. Buna göre muhtemel olumsuz çevresel etkilerin õnlenmesi veya ca aza indirilmesi amacının gerçekleştirilebilmesi için sürece dâhil olan sōz konusu tarafların menfaatlerinin titizlikle değerlendirilmesi, bu değerlendirmenin sağliıkh şekilde yapılabilmesi için de ilgili tarafların sürece etkin katılımının sağlanması gerektiği tartuşmasızdır (Mehmet Kurt, §§ 61-66; Hüseyin Tunç Karlık ve Zahide Şadan Karluk, §§ 64, 65; Ahmet Ismail Onat, §§ 79-81; Fevzi Kayacan (2), §856-61; Ahmet Bilgin ve diğerleri, § 56).

56. Anayasa'nın 48. maddesi gereğince özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine uygun yürümesinin sağlanması konusunda devlete düşen bazı yükümlülükler vardır (Ahmet Ismail Onat, § 99). Ayriıca devletin Anayasa'nın 20. maddesi kapsamında koruyucu bir mevzuat oluşturma õdevi yanında denetleme yapma ve koruyucu filî tedbir ve faaliyetlerde bulunma yükümlülüğü de bulunmakta olup bu kapsamda devletin gereken tedbirleri alması gerekir. Bumunla birlikte hangi tedbirlerin alınması gerektiği ve bu tedbirlerin nasıl uygulanacağı hususlarında kamu otoritelerinin geniş bir takdir yetkisi mevcuttur (Binali Özkaradeniz ve diğerleri, § 57).


57. Bu bağlamda söz konusu çevresel etki kapsamında karşı karşıya gelen menfaatler arasında adil bir dengenin tesis edilip edilmediğinin tespit edilmesi gerekir. Bu alanda kamusal makamların sahip olduğu geniş takdir yetkisi dikkate alındığında çevresel meseleler bağlamında Anayasa Mahkemesinin görevi, söz konusu çevresel rahatsızlığın nasıl sonlandırılacağı veya etkilerinin nasıl azaltılacağının bizzat belirlenmesi değildir. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi, yargısal makamlar başta olmak üzere kamusal makamların konuya gereken ðzenle yaklaşıp yaklaşmadıklarını ve ilgili tüm menfaatleri gözetip gözetmediklerini değerlendirmek durumundadır (Mehmet Kurt, § 78; Hüseyin Tunç Karlık ve Zahide Şadan Karluk, §§ 70, 71; Ahmet Ismail Onat, § 87; Fevzi Kayacan (2), §§ 66, 67;Ahmet Bilgin ve diğerleri, § 61).

58. Karmaşık çevresel sorunların ele alınıp çözümlenmesi aşamasında karar süreci,çevreye ve kişi haklarına zarar verebilecek faaliyetlerin etkilerini önceden değerlendirecek ve Önleyecck şekilde tesis edilmelidir. Böylece bireysel ve kamusal menfaatler arasında adil bir denge tesis edilerek karşıt görüşlerin dile getirilmesine olanak tanıyacak gerekli etüt ve değerlendirmelerin gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. Bu bağlamda söz konusu sürece ilişkin bilgilere erişim ve karar alma sürecine aktif katılımın yanı sıra karardan etkilenebilecek olan bireylerin karar alma sürecinde görüş ve menfaatlerinin yeterince dikkate alınmadığını dile getirebilmek için konuyla ilgili her türlü tasarrufa karşı yargısal başvuru hakkına sahip olmaları ve iddiatarının yargısal makamlarca ōzenli bir şekilde değerlendirilmesi son derece Önemlidir (Hüseyin Tunç Karlık ve Zahide Şadan Karluk, § 75; Ahmet İsmail Onat, § 94;Fevzi Kayacan (2), § 71; Ahmet Bilgin ve diğerleri, § 62). Bu anlamda amlan anayasal güvenceleri gözeten bir yargılama süreci yürütülmesi ve neticede ulaşılan sonucun konuyla ilgili ve yeterli gerekçelerle açıklanması gerekir.

ii. İlkelerin Olaya Uygulanması
59. Çevrenin kirlendikten veya bozulduktan sonra eski hâle getirilmesinin çok külfetli olması hatta kimi durumlarda imkânsız ołması nedeniyle kirlenen çevreyi temizleme veya bozulan çevreyi onarmak yerine, olumsuz etkileri baştan õniemenin yöntemieri aranmıştır. ÇED, kalkmma ve ekonomik gelişme için yapılacak yatırım ve faaliyetlerin doğayı tahrip etmeden ve çevreyi kirletmeden gerçekleştirilmesinde kullanılan yöntemlerden birisidir. ÇED ile korunmaya çalışılan temel unsur, çevre ve bu çevredeki varlıklardır (AYM,E.200/99, K.2009/9, 15/1/2009).

60. Esasen kalkınma ve çevre kavramları arasındaki denge, literatürde sürdürülebilir kalkınma ve sürdürülebilir çevre kavramlarıyla sağlanmaya çalışılmıştır. Nitekim bu iki kavram 2872 sayılı Kanun'da da yer almaktadır, Sürdürülebilir çevre, gelecek kuşakların ihtiyaç duyacağı kaynakların varlığını ve kalitesini tehlikeye atmadan hem bugünūn hem de gelecek kuşakların çevresini oluşturan tüm çevresel değerlerin her alanda islah, korunmasıve geliştirilmesi sūreci olarak tarif edilmiştir. Sürdürülebilir kalkıma kavramı ise bugünküve gelecek kuşakların sağliklı bir çevrede yaşamasını güvence altına alan çevresel, ekonomik ve sosyal hedefler arasında denge kurulması esasına dayanan kalkınma ve gelişmeyi tanımlamaktadır.

61. Bir yandan bugünkü kuşakların ihtiyaçlarımı karşılarken öte yandan gelecek kuşakların durumunu dikkate alma hususundan hareketle çevre ve kalkınma arasında bir çatışmanın var olduğu sõylenebilir. Çevre ve kalkınma arasında ortaya çıkabilecek çatışmaların hem çevreyi koruyan hem de kalkınmayı teşvik eden teknikler geliştirmek ve 

çözümler bulmak suretiyle giderilmesi olanakhdır. Özellikle ekolojik dengeyi tehdit etmeyen ve bu dengeyi gözeten bir teknoloji sayesinde bu çatışmanın önüne geçilmesi ve çevre ile kalkınma arasında süreklilik arz eden bir uzlaşma sağlanması mümkündür. Bununla birlikte çevre ile kalkınma arasındaki uzlaşı veyahut diğer bir ifadeyle çevre ve kalkınmanın sürdürülebilirliği ÇED sūreciyle somutlaşmaktadır.

62. Gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ötçüde en aza indirilmesi için alnacak önlemlerin seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları ifade edecek şekilde tanımlanan ÇED prosedürü;çevresel varlıkları korumayı amaçlayan, proje şeklindeki faaliyetler için uygulanan,muhtemel olumsuz etkileri değerlendiren ve bunlarn yanında faaliyet sahibi, kamu otoritesi ve halkın karşı karşıya geldiği bir süreci ifade eder (Mehmet Kurt, § 73).
63. Bu bağlamda ÇED; kalkınma ve ekonomik gelişme için yapılacak yatırım ve faaliyetlerin doğayı tahrip etmeden ve çevreyi kirletmeden gerçekleştirilmesinde kullanılan,karar verme sürecini etkileyen, dolayısıyla karar mercilerine kararlarımı sağlıklı bir şekilde verebilmeleri için seçenek üreten ve bu seçeneklerin olumlu ve olumsuz yönlerini saptayan bir yöntem olarak görülmektedir. ÇED ile korunmaya çalışılan temel unsur, çevre ve bu çevredeki varlıklardır (AYM, E.2013/89, K.2014/116, 3/7/2014; E,2006/99, K.2009/9,15/1/2009; Mehmet Kurt, § 74).

64. Çevresel karar alma süreçlerinin karmaşık yapısı nedeniyle kamusal makamların geniş bir takdir yetkisi olduğu açıktır. Bu bağlamda söz konusu alanda bir projenin inşası ve işletilmesi hususunda kamusal makamlarca verilen kararı yerindeliğinin denetlenmesi Anayasa Mahkemesinin görevi değildir. Bununla birlikte süreçte, bireyin temel hakları ile söz konusu kamusal menfaat arasında gerekli dengenin tesisine hizmet edecek güvencelerin yer alp almadığının tespiti õnemli olup belirtilen yükümlülüğün yerine getirilip getirilmediğinin tespitinde ise çevresel meseleler bağlamında söz konusu olan usul güvencelerinin gözetilip gözetilmediği belirlenmelidir (Mehmet Kurt, § 75).
65. Öncelikle somut olaydaki çevresel meselenin temelinin doksanh yıllara dayanmakta olduğu not edilmelidir. Arka plan bilgisinde de aktarıldığı ūzere bahse konu alanda madencilik faaliyeti erken dönemde C. Madencilik ve I. Mining isimli şirketler tarafindan üstlenilmiştir. Bu dönem I. Mining isimli şirketin 2008 yılmda projeyi terk etmesiyle sona ermiştir. Bu dönem için vurgulanması gereken Önemli husus, Artvin Valiliği Mahalli Çevre Kurulunun Resmî Gazete'de de yayımlanmiş olan 10/11/1995 tarihli kararıdır Bahse konu kararda bölgede yürütülecek madencilik faaliyetinin heyelan, sel gibi durumlara neden olabileceğinden, bölgede yürütülen turizm faaliyetlerini olumsuz yönde etkileyeceğinden, bölgedeki mevcut kaynak sulannı ve yüzeysel suları kirleteceğinden ve bölge üzerinde yüksek risk oluşturacağından bahsedilmiştir. Dolayısıyla belirtmek gerekir ki yıllara sâri şekilde devam eden bahse konu madencilik faaliyetinin erken döneminde, ana hatlarıyla birçok çevresel olumsuzluğa bizatihi merkezî idarenin taşra teşkilatı olan Valilik tarafindan işaret edilmiştir.

66. Bahse konu alandaki madencilik faaliyeti 2012 yılında yapılan ihale ile birlikte yeni bir döneme girmiştir. Bu kapsamda alınan ÇED olumlu kararının iptaline ilişkin Mahkemenin 24/12/2014 tarihli kararında, gerçekleştirilmesi planlanan maden faaliyetinin bōlgedeki içme ve kullanma amaçhı yer ūstü ve yer altı su kaynakłarını kullanmayı elverişsiz 

hâle getireceği, sucul yaşamın devamını būyük ölçüde tehlikeye atacağı, bölgedeki orman varlığının yok edilmesine ncdcn olabileceğive bölgeyi heyelanlara açık hâle getireceği belirtilmiştir. Bu bağlamda 10/11/1995 tarihli Artvin Valiliği Mahalli Çevre Kurulu kararından sonra Mahkemenin 24/12/2014 tarihli kararı ile bahse konu alandaki madencilik faaliyetite yönelik benzer mahiyetteki hususlara dikkat çekilmiştir. Ayrıca belirtmek gerekir ki anılan mahkeme kararında sõz konusu maden faaliyetinin hayata geçirilmesi hâlinde yöre sakinleri açısından Artvin'in yaşam alanı olmaktan çıkacağı vurgulanmıştır. Sonuç olarak bahse konu karar (kapatlan) Danıştay Ondördüncü Dairesi tarafından onanarak kesinleşmiştir.

67. Mahkemenin 24/12/2014 tarihli iptal kararından sonra başlatian, ÇED sūrecinin dayanağı olan 2009/7 sayılı Genelge, hakkıda ÇED olumlu karanı verilen ÇED raporunun bir ya da birkaç bōlümüne ilişkin iptal ya da yürütmenin durdurulması kararı verilmesi ve bu kararın ÇED raporunun diğer bölümlerini olumsuz yönde etkilemiyor olması hâlinde uygulama alamı bulmaktadır. 24/12/2014 tarihli iptal kararında ise ÇED raporundaki belli başlı ve fakat genel mahiyette birçok eksikliğe vurgu yapılmış olmakla birlikte sonuç olarak maden faaliyetinin hayata geçirilmesinin Artvin'i yaşam alam olmaktan çıkaracağına yönclik temel bir gerekçe ortaya konulmuştur (bkz. §§ 8, 9). Bununla birlikte Mahkeme somut başvuruya konu edilen 2/6/2015 tarihli ÇED olumlu kararımn iptali talebinin reddine ilişkin 20/9/2016 tarihli kararında, başvurucuların 2009/7 sayıh Genelge'nin uygulanamayacağına ilişkin itirazı yerinde görmemiştir. Öte yandan 24/12/2014 tarihli iptal kararındaki maden faaliyetinin Artvin'i yaşam alanı olmaktan çıkaracağına ilişkin temel gerekçenin sőz konusu iptal kararı sonrasında 2009/7 sayılı Genelge'nin uygulama alanı bulmasını engellediği, ÇED sürecinin bu genelge kapsamında ikmal edilerek değil baştan başlatılması gerektiği değerlendirilmelidir. Nitekim 24/12/2014 tarihli iptal kararındaki bu temel gerekçe, ÇED raporunun diğer bölümlerini de olumsuz yönde etkileyebilecek niteliktedir.
68. Öte yandan 2/6/2015 tarihli ÇED ołumlu kararına ilişkín yargılama safabatında başvurucular, projede yer alan ve taşıma kapasitesi 292 bin ton olan teleferik hattının işletilmesi planlanan yıllık 500 bin tonhuk rezervi taşıyamayacağına yönelik iddiayı öne sürmüştür. 1/6/2016 tarihli teknik bilirkişi raporunda da projede yer alan teleferik hattna değinilmiş, yıllık 500 bin ton cevher üretiminin 292 bin ton taşnna kapasitesine sahip teleferik hatiı ile çıkardimasının mümkün olmadığı, bu konuda gerekli tedbirlerin alnmasıgerektiği vurgulanmıştır. Mahkemenin 20/9/2016 tarihli kararında ise hilirkişi rapotundaki bu tespite yer verilmiş olmakla birlikte somut bir belirleme yapılmaksızın bu durumun ÇED olumlu kararını olumsuz olarak etkilemeyeceği belirtilmekle yetiniłmiştir. Sonuç olarak Mahkeme bilirkişi raporunda da değinilmiş olan başvurucuların teleferik hattıyla ilgili iddiasına karşılk somut bir gerekçeye yer vermemiştir.

69. Netice itibarıyla somut başvuru açısından yukarıda belirtilen hususların,başvurucuların ve kamunun menfaatleri arasında adil bir denge tesis edilip edilmediğinin ortaya konulması bağlamında önem arz ettiği anlaşılmıştır, Buna rağmen başvurucuların belirtilen iddia ve itirazlarının derece mahkemesi ve temyiz mercii tarafindan özel hayata saygı hakkının gerektirdiği özende değerlendirilmediği, bu bağlamda uyuşmazlığın sonucuna etkili iddia ve itirazların tamamının ilgili ve yeterli bir gerekçe ile karşıanmadığıgõrülmektedir.

70. Yukarıda yer verilen tespitler ışığında kamusal makamlarıņ olaya gereken özenle yaklaşmadığı, olayda sðz konusu olan kamusal ve bireysel mcnfaatleri adil bir biçimde dengelendiğini ilgili ve yeterli bir gerekçe ile ortaya koyamadıği, sonuç olarak 

kamusal makamların ōzel hayata saygı bakkı bağlamında pozitif yükümlülüklerini yerine getirmediği kanaatine varılmıştır.

71. Açıklanan gerekçelerle başvurucuların Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan őzel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir 
Muhterem İNCE bu görüşe katılmamıştır.
VL GİDERİM 
72. Başvurucular, ihlalin tespiti ile yeniden yargılama yapılmasına hükmedilmesini talep etmiştir.

73. Başvuruda tespit edilen hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yaptlmasında hukuki yarar bulunmaktadır. Bu kapsamda kararın gönderildiği yargı mercilerince yapıłması gereken is, yeniden yargılama işlemlerini başlatmak ve Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ulaştıran nedenleri gideren, ihlal kararında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar vermektir (30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılıAnayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. maddesinin (2) numaralı fikrasında düzenlenen bireysel başvuruya özgü yeniden yargılama kurumunun Özelliklerine ilişkin kapsamlı açıklamalar için bkz. Mehmet Doğan [GK], B. No: 2014/8875,7/6/2018, §§ 5460; Aligül Alkaya ve diğerleri (2), B. No: 2016/12506, 7/11/2019, §§ 53-60,66; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§ 93-100).
VIL HÜKÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A. Ekli (I) sayılı listede yer alan başvurucular yönünden başvurunun DÜŞMESİNE OYBİRLİĞİYLE,
B.Ekli (Il) sayılı listede yer alan başvurucu yöntnden başvurunun kişi bakamından yetkisizlik nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA OYBİRLİĞİYLE,
C. Ekli (III) sayılı listede yer alan başvurucular yönünden Özel hayata saygıhakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA OYBİRLİĞİYLE,
D. Ekli (IV) sayılı listede yer alan başvurucular yönünden özel hayata saygıhakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA OYBİRLİĞİYLE,
E. Ekli (IV) sayıl listede yer alan başvurucular yönünden Anayasa'nı 20.maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkinın İHLAL EDİLDiĞiNE Muhterem İNCE'nin karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,
F. Karann bir örneğinin Özel hayata saygı hakkıın ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için ycniden yargılama yapılmak üzere Rize İdare Mahkemesine (E.2015/470,K.2016/485) GÖNDERİLMESİNE,

G. 257,50 TL harç ve 18.800 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 19.057,50 TL yargılama giderinin ekli (IV) sayılı listede yer alan başvuruculara MÜŞTEREKEN ÖDENMESÍNE,
H. Ödemenin kararın tebliğini takiben başvuruculann Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dõrt ay içinde yapılmasina, õdemede gecikme olmasıhâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAÍZ UYGULANMASINA,
i. Kararın bir Örneğinin bilgi için Danıştay (kapatılan) Ondördüncü Dairesinin (E.2016/11573, K.2017/2940) dosyalarımın devredildiği daire ile Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 1/11/2023 tarihinde karar verildi.


Başvuru Numarası : 2017/33865Karar Tarihi : 1/11/2023
KARŞIOY GEREKÇESİ
Bireysel başvuruya konu olayda Artvin, Merkez Cerattepe mevkiinde özel bir şirket tarafindan yapılması planlanan Cerattepe Bakar Madeni projesi ile ilgili olarak 18/7/2013tarihinde çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) olumlukararı verilmiştir.ÇED olumlu kararına karşı açılan davada Rize İdare Mahkemesi (Mahkeme) bilirkişi incelemesi yaptırılmasına karar vermiştir. Bilirkişi raporunda proje için hazırlanan ÇED raporunda eksiklik ve belirsizliklerin bulunduğu yönünde tespitlere yer verilmiş ve Mahkeme bu doğrultuda ÇED olumlu kararının iptaline karar vermiştir. Karar temyiz incelemesinden geçerek kesinleşmiştir.

Bunun üzerine bahse konu proje için ÇED Yönetmeliği Uygulamaları konulu 2009/7sayılı Genelge uyarınca ÇED süreci başlatılmıştır. 200/7 sayılı Genelge'de idari yargımercileri tarafindan iptal edilen ÇED olumhu kararlarından sonra, ilgili kararın yeniden ele alımp değerlendirilmesinin gerekmediği durumlarda ÇED raporu hazırlık sürecinin baştan tekrar edilmesinin zaruri olmadığı, sadece eksik ve yetersiz görülen kısımların yeniden düzenlenmesinin yeterli olduğu belirtilmektedir.

2009/7 sayılı Genelge uyarınca başlatılan süreçte proje için 2/6/2015 tarihli yeni ÇED olumlu kararı verilmiştir. Başvurucular sõz konusu ÇED olumlu kararının iptali istemiyle tekrar idari yargıya başvurmuşlardır, Mahkeme, ōnceki iptal kararında ortaya koyulan eksiklik ve belirsizliklerin yeni ÇED raporunda giderilip giderilmediğinin tespiti için belirli sorular yöneltmek suretiyle bilirkişi incelcmesi yaptırılmasına karar vermiştir.Mahkeme, bilirkişi raporundaki ayrıntılı tespitler, gözlemier, bilimsel ve teknik açıklamalar çerçevesinde ÇED olumlu kararının çevrenin korunmasına yönelik gerekli taahhüt ve tedbirleri içerdiği kanaatine ulaşmıştır. Mahkeme kararında, bilirkişi raporunda tespit edilen bazı eksikliklere işaret edilmiş ancak bir bütün olarak değerlendirildiğinde anılan eksikliklerin ÇED raporunu olumsuz olarak etkilemeyeceği sonucuna varılmıştır.
Mahkeme, projeye ilişkin Önceki ÇED olumlu kararının iptali sonrasında 2009/7sayılı Genelge uyarınca ÇED süreci yürütülemeyeceği itirazını da yerinde görmemiştir.Mahkeme, iptal kararıyla ortaya konulan eksikliklerin 2009/7 sayılı Genelge kapsamındaki ÇED hazırlik sürecine konu olabileceğini,projeye ilişkin ōnceki ÇEDraporundaki olumsuzlukların ve eksikliklerin yeni ÇED raporunda giderildiğini belirtmiştir.
Sonuç olarak Mahkeme kararında bilirkişi raporundaki tespitler doğrultusunda projeye ilişkin ÇED olumlu kararını madencilik faaliyetleri açısından ilgili mevzuata ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeyde olduğu sonucuna varilmıştır. Dolayısryla projeye ilişkin ilk ÇED olumlu kararınin Mahkemece yeterligörülmeyerek iptali sonrasında yürütülen süreçte hazırlanan ÇED olumlu kararında önceki eksikliklerin giderildiği ve mevzuata aykırılīk bulunmadığı yine Mahkemece ortaya koyułmuştur.
Bu bağlamda uyuşmazlığın sonucuna etkili iddia ve itirazların yargı merciilerince ilgili ve yeterli bir gerekçe ile karşılandığı görülmektedir. Bu gerekçeyle çoğunluğun aksi yőndeki görüşūne katılmıyorum.

Üye Muhterem INCE