2025 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının Onaylanması Hakkında Karar (Karar Sayısı: 9074)
CUMHURBAŞKANI KARARI | 2024-10-30

30 Ekim 2024 ÇARŞAMBA 
Resmî Gazete 
Sayı : 32707 (Mükerrer)
CUMHURBAŞKANI KARARI 
C*


Karar Sayısı: 9074
Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli "2025 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programi"nın onaylanmasına karar verilmiştir.
29 Ekim 2024
Recep Tayyip ERDOĞAN CUMHURBAŞKANI 

2025 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI  YILLIK PROGRAMI 
BİRİNCİ BÖLÜM 
1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 
2022 yılı başta Rusya-Ukrayna savaşı olmak üzere jeopolitik risklerin ve emtia fiyatlarının zirveye tırmandığı bir yıl olmuştur. Bu gelişmenin ardından başlıca gelişmişekonomilerde finansal sıkılaşma eğilimleri gözlenmiş ve küresel düzeyde iktisadi faaliyette yavaşlama beklentileri kuvvetlenmiştir. 2023yılına gelindiğinde, dünya ekonomisinde sıkılaşan para politikalari, dirençli hale gelen küresel enflasyon ve Ekim ayından itibaren Orta Doğu'da İsrail'in Gazze'ye yönelik saldırıilarıyla şiddeti daha da artan jeopolitik gerilimler hâkim olmuştur. Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre 2023 yılında dünya ekonomisi yüzde 3,3 oranında büyümüştür. Gelişmiş ülkeler bu dönemde yüzde 1,7büyürken bu ülkeler arasında ABD yüzde 2,9 ile beklentilerin üzerinde büyüme kaydederek olumlu ayrişmiştir, Avro Bölgesi ise Almanya ekonomisindeki daralmanın da etkisiyle yüzde 0,4 oranında sinırlı büyüme kaydetmiştir. Bu dönemde Birleşik Krallık yüzde 0,3, Japonya ise yüzde 1,7 oranında büyümüştür. Ayni dönemde yüzde 4,4 büyüyen yükselen ve gelişmekte olan ülkeler bloku içerisinde görece güçlü performans gösteren Çin yüzde 5,3oranında, Hindistan yüzde 8,2 büyürken Brezilya yüzde 2,9 ve Rusya yüzde 3,6 oranında büyümüştür.

Büyümeye eşlik eden ve dirençli hale gelen küresel enflasyon, özellikle gelişmişekonomilerde parasal sıkılaşmayla kontrol edilmeye çalışılmıştır. Nitekim 2023 yılı üçüncüçeyreğinin başlangıcına kadar başta ABD olmak üzere çeşitli ülkelerde politika faiz oranlarıkademeli şekilde yükseltilmiştir. Bununla birlikte Çin ekonomisindeki gayrimenkul sektörükaynaklı sorunlar küresel emtia talebi üzerinde baskı oluşturmuş ve toplam talebin azalacağıbeklentisiyle başta petrol olmak üzere emtia fiyatları gerilemeye başlayarak tarihi ortalamalarına yakınsamiştır. Diğer taraftan 2024 yılında direncini koruyan hizmet enflasyonu, diğer çekirdek enflasyon göstergeleri ve işgücü piyasasına ilişkin yüksek frekanslı veriler başlıca gelişmiş merkez bankalarının finansal sıkılaşma yaklaşımlarını yılın ilk yarisında korumalarına neden olmuştur. Ancak, Haziran ayından itibaren Avrupa Merkez Bankasi ve Eylül ayindan itibaren ise ABD Merkez Bankasi (Fed) gerek enflasyon orani öngörülerinin hedefe yakınsaması gerekse iktisadi faaliyette istenilenden fazla soğumaya neden olmamak üzere para politikası duruşundaki sıkılığı azaltma yönünde kararlar almıştır.
Dünya ekonomisindeki son gelişmeler değerlendirildiğinde, güncel veriler büyümede ılımlı seyrin devam ettiğine işaret ederken Çin ekonomisindeki seyrin küresel iktisadi faaliyet üzerinde baskı oluşturduğu anlaşılmaktadır. Mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış olarak dünya ekonomisinin yılın ikinci çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yüzde 0,6 oranında büyüme kaydetmiş olduğu tahmin edilmektedir. Söz konusu oran 2024 yılının ilk çeyreğinde yüzde 0,7 olarak hesaplanmıştır. Ayrıca, gelişmiş ülkelerde mevsimsel etkilerden arındırılmişbüyüme hızının 2024 yıliının ilk çeyreğinde yüzde $^{0,4}$ , ikinci çeyreğinde yüzde 0,5 olarak gelişmekte olan ülke ekonomilerde ise 2024 yılı ilk çeyreğinde yüzde 1,3, ikinci çeyreğinde 
' SBB hesapłamasına dayanmaktadır. Küresel ckonominin yaklaşık yüzde 9I'ini oluşturan ülkeler hesaplamaya alınmiştir.


yüzde 0,8 olarak gerçekleştiği tahmin edilmektedir. Gelişmekte olan ülkeler Çin ekonomisi hariç değerlendirildiğinde ise söz konusu oran 2024 yılının ilk çeyreği için yüzde $^{0,5}$ , ikinci çeyreği için ise yüzde $^{0,4}$ olarak hesaplanmaktadır.

Önümüzdeki dönemde küresel iktisadi faaliyette ilımlı ancak daha istikrarlı bir büyümenin devam edeceği değerlendirilmektedir. Bir süredir hizmet sektörlerindeki iyileşme sayesinde canlanan küresel iktisadi faaliyet, imalat sanayiinde görülen yavaşlama nedeniyle yatay bir gelişme göstermektedir.

Bu gelişmelerle, 2023 yılında yüzde 3,3 oranında büyüyen küresel ekonominin istikrarlıbir görünüm sergileyerek, güncel IMF tahminlerine göre 2024 yılında yüzde 3,2 büyümesi öngörülmektedir.

Finansal koşulların sıkılaşmasına rağmen artan mali harcamalarla beklentilerden daha iyi performans sergileyen ve diğer gelişmiş ekonomilerden pozitif ayrişan ABD ekonomisinin 2024 yılında görece güçlü olan performansını koruyacağı tahmin edilmektedir. 2024 yılı ilk çeyreğinde mevsimsel etkilerden arındırılmiş verilere göre bir önceki çeyreğe göre yüzde $^{0,4}$ ,ikinci çeyreğinde ise yüzde $0.7$ oranında büyüyerek küresel faaliyetin istikrarlıseyretmesinde rol oynamıştır. Yilın üçüncü çeyreği itibarıyla öncü göstergeler ve beklentiler ABD'deki iktisadi faaliyetlerin 2024 yılında yatay bir görünüm arz edeceğíne 2025 yılında ise potansiyeline yakınsayacağına işaret etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2024yılında yüzde 2,8, 2025 yılında yüzde 2,2 büyümesi beklenmektedir.
IMF'nin güncel tahminlerine göre 2024 yılında Avro Bölgesi’nin büyüme hızınin bir önceki yıla göre toparlanması beklenmektedir. Avro Bölgesi mevsim etkilerinden arındırılmışolarak ve bir önceki döneme göre, 2024 yılının ilk ve ikinci çeyreğinde yüzde $^{0,3}$ oraninda büyüme kaydetmiştir. Toparlanmanın önceki yıla göre iyi seyretmesinde küresel ticaretin normalleşmesiyle enerji ile diğer emtia arzı ve fiyatlarındaki belirsizliklerin azalması rol oynamıştır. Enerji fiyatlarındaki dalgalanmanın yanı sıra finansal koşulların sıkılaşmasıyla değer kazanan Avro ve Asya ekonomilerinden gelen yüksek teknoloji rekabeti, Avrupa sanayi ürünlerine olan talebi zayıflatmaktadır. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesi’nin 2024yılında yüzde 0,8, 2025 yılında ise toparlanarak yüzde 1,2 oranında büyümesi beklenmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'da iktisadi faaliyetin 2024 yılında 2023 yılına göre değişmemesi 2025 yılında ise yüzde 0,8 oranında artmasıbeklenmektedir. Diğer önde gelen ekonomilerden olan Birleşik Krallikın yüzde 1,1 ve yüzde 1,5, Fransanın yüzde 1,1 ve yüzde 1,1, İspanyanın yüzde 2,9 ve yüzde 2,1 oranlarında büyümesi beklenmektedir. 2024 ve 2025 yıllarında, Japonya ekonomisinde ise büyümenin yüzde 0,3 ve yüzde 1,1 olması beklenmektedir. Böylece gelişmiş ekonomilerin 2024 ve 2025yıllarında yüzde 1,8 oranında büyüyeceği tahmin edilmektedir.

Sikı finansal koşullara ve jeopolitik gerilimlere rağmen, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2023 yılina benzer bir performans göstermeleri beklenmektedir. Özellikle yükselen ve gelişmekte olan Asya ekonomilerinde büyümenin 2024 yılında bir önceki yıla yakın gerçekleşmesi tahmin edilmektedir. Önceki yılda olduğu gibi Çin ve Hindistan'n büyüme oranlarıyla ön plana çıkmaları beklenmektedir. Bir önceki yılı yüzde 5,3 oranında görece güçlü bir büyümeyle tamamlayan Çin ekonomisi, dış talep ve ekonomik teşviklerin de etkisiyle 2024 yılının ikinci çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yüzde 0,7 büyümüştür. Gayrimenkul sektöründe kronikleşen finansal sorunlar ve ABD ile gerilimli dış politika ve ticaret ilişkileri Çin ekonomisi üzerinde baskı oluşturmaya devam etmektedir. Bu kapsamda, Çin ekonomisinin küresel olumsuz koşullara rağmen 2024 yılında yüzde 4,8, 2025 yılında ise yüzde 4,5 oranında büyümesi öngörülmektedir. Hindistan’in ise 

güçlü kamu altyapı yatırım harcamalarının da etkisiyle aynı dönemde yüzde $^{7,0}$ ve yüzde 6,5 büyümesi beklenmektedir.

Söz konusu ülke grubundan Rusyanın 2024 ve 2025'te sırasıyla yüzde 3,6 ve yüzde 1,3, Brezilya'nın yüzde 3,0 ve yüzde 2,2 ve Meksika'nın yüzde 1,5 ve yüzde 1,3 büyümesi beklentisiyle, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin hem 2024 hem 2025yılında yüzde 4,2 oranında büyümesi öngörülmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler 
2023: 3,3
2024 (1): 3,2
2025 (1): 3,2
2024 (2): 0,1
2025 (2): 0,0

2023: 1,7
2024 (1): 1,8
2025 (1): 1,8
2024 (2): 0,0
2025 (2): 0,0

2023: 2,9
2024 (1): 2,8
2025 (1): 2,2
2024 (2): 0,0
2025 (2): 0,3

2023: 1,7
2024 (1): 0,3
2025 (1): 1,1
2024 (2): -0,5
2025 (2): 0,1

2023: 0,4
2024 (1): 0,8
2025 (1): 1,2
2024 (2): 0,0
2025 (2): -0,2

2023: -0,3
2024 (1): 0,0
2025 (1): 0,8
2024 (2): -0,1
2025 (2): -0,5

2023: 4,4
2024 (1): 4,2
2025 (1): 4,2
2024 (2): 0,0
2025 (2): 0,0

2023: 3,3
2024 (1): 3,2
2025 (1): 2,2
2024 (2): 0,1
2025 (2): -0,6

2023: 3,6
2024 (1): 3,6
2025 (1): 1,3
2024 (2): 0,5
2025 (2): -0,5

2023: 5,7
2024 (1): 5,3
2025 (1): 5,0
2024 (2): 0,1
2025 (2): 0,2

2023: 5,3
2024 (1): 4,8
2025 (1): 4,5
2024 (2): 0,2
2025 (2): 0,4

2023: 8,2
2024 (1): 7,0
2025 (1): 6,5
2024 (2): 0,2
2025 (2): 0,0

2023: 2,2
2024 (1): 2,1
2025 (1): 2,5
2024 (2): 0,1
2025 (2): 0,0

2023: 2,9
2024 (1): 3,0
2025 (1): 2,2
2024 (2): 0,9
2025 (2): 0,0

2023: 3,6
2024 (1): 3,6
2025 (1): 4,2
2024 (2): -0,2
2025 (2): 0,2

2023: 0,8
2024 (1): 3,1
2025 (1): 3,4
2024 (2): 0,1
2025 (2): 0,1

2023: -0,7
2024 (1): 2,1
2025 (1): 2,4
2024 (2): 0,1
2025 (2): -0,4

2023: 3,0
2024 (1): 4,6
2025 (1): 4,9
2024 (2): -0,3
2025 (2): 0,8

2023: 4,6
2024 (1): 2,6
2025 (1): 2,0
2024 (2): 0,0
2025 (2): -0,1

2023: 5,4
2024 (1): 2,4
2025 (1): 2,0
2024 (2): 0,0
2025 (2): 0,0

2023: 7,9
2024 (1): 5,9
2025 (1): -0,4
2024 (2): -0,3

2023: 4,4
2025 (2): 0,0

2023: 4,7
2024 (1): 0,0

2023: 4,1
2024 (1): 4,4
2025 (1): 0,1
2024 (2): 0,1
2025 (2): 6,6

2023: -7,6
2024 (1): -7,7
2025 (1): -7,5
2024 (2): -1,0
2025 (2): -0,4

2023: -2,9
2024 (1): -2,9
2025 (1): -0,4
2024 (2): -0,5

2023: 118,7
2024 (1): 121,0
2025 (1): 124,1
2024 (2): -2,3
2025 (2): -2,4

2023: 88,1
2024 (1): 88,4
2025 (1): -0,6
2024 (2): 0,1

2023: 80,6
2024 (1): 81,3
2025 (1): 72,8
2024 (2): 2,7
2025 (2): -0,8
Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2024(1) Tahmin 
(2) 1MF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Nisan 2024 Güncellemesinden Farklar (3) West Texas Intermediate, Dated Brent ve Dubai Fateh tipi ham petrollerin ortalama fiyatidir 
Küresel büyüme performansında beklenen ilımlı görünüm aynı zamanda küresel ticaretin önümüzdeki dönemdeki gidişatını belirleyecektir. Bununla beraber, enerji ve ulaşım maliyetlerinin gelişimi, Rusya-Ukrayna savaşının yanı sıra İsrail'in Gazze'de başlayan ve Lübnan başta olmak üzere bölgeye yayılan saldırılarının yansımalari, ticaret gerilimlerinin yeniden şiddetlenmesí olasılığı, yeşil ekonomiye geçiş çabaları ile finansal koşulların gelişimi de dünya ticareti üzerinde belirleyici olacaktir. Açıklanan son IMF tahminlerine göre, 2023yılında yüzde 0,8 ile oldukça düşük kaydedilen küresel mal ve hizmet ticaretindeki artışın 

2024 yılinda yüzde $^{3,1}$ oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. Aynı oranın 2025 yılında ise bir miktar daha toparlanma kaydederek yüzde 3,4 olacaği tahmin edilmektedir.
Covid-19 salgınıyla birlikte tarihi düşük seviyeleri gören Brent petrol fiyatları küresel ekonomideki canlanmayla toparlanmış, ardından Rusya-Ukrayna savaşının etkisiyle 2022yılı Mart ayında 123 dolar/varil olarak rekor seviyelere yükselmiştir. Öte yandan, küresel durgunluk fiyatlamasının etkili olmaya başlamasıyla üretim kısıtlamalarına rağmen petrol fiyatları 73 dolar/varil seviyesine kadar inmiştir. Ancak beklenen talep zayiflamasına rağmen petrol üretici ülkelerin üretim kararlarindan ve yeni jeopolitik gerilimlerden destek alan petrol fiyatlari son bir yıldır 70-90 dolar/varil araliğında dalgalanmıştır. Hâlihazırda petrol fiyatları söz konusu aralığın alt sınırına yakın seyretmekte, ancak Orta Doğu'da yaşanan gerilimlerin yayılmasına bağlı olarak değişkenlik göstermektedir.
Küresel manşet enflasyon, başlica emtia ve dayanıkli mal fiyatlarının gerilemesi ve finansal koşulların talebi daraltması ile belirgin bir hızla düşüş kaydetmiştir. Ancak hizmetler,enerji ve bazı gida ürünleri fiyatları manşet enflasyonda daha fazla inişi sınırlamaktadır. Bu çerçevede, son IMF tahminlerine göre, gelişmiş ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2023 yılında yüzde 4,6 oranındaki seviyesinden 2024 yılı itibarıyla yüzde 2,6'ya ineceği öngörülmektedir. Diğer taraftan, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde 2023 yılında yüzde 8,1 olan yllıik ortalama tüketici fiyatları artışının, 2024yılında yüzde $^{7,9}$ düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.
ABD ekonomisinde dirençli hale gelen enflasyonu dizginlemek amacıyla Fed Mart 2022-Temmuz 2023 arasında kesintisiz faiz artışlarına gitmiş ve böylece Nisan 2022'de 8,9trilyon dolar olan ve yükselerek zirveye ulaşan bilançosunu küçültmeye başlamıştır. Nitekim Ekim 2024 itibarıyla Fed bilançosu 7,0 trilyon dolar seviyesine gerilemiştir. 2023 yıl Temmuz ayından beri politika faiz oraninı sabit tutan Fed, enflasyona ve istihdam piyasasına ilişkin beklentileri doğrultusunda 2024 yılı Eylül ayında ise faiz indirim döngüsünü başlatma kararı almıştır. 2023 yılı Eylül ayından itibaren faiz oranını sabit tutan Avrupa Merkez Bankası ise 2024 yılı Haziran ve Eylül aylarında aldığı kararlarla faiz indirim döngüsüne Fed’e göre daha erken başlamıştır. Bu gelişmede ABD'de enflasyon oranının Avro Bölgesi’ne göre daha dirençli olmasi etkili olmuştur. 2023 yıliı Ekim ayından beri Avro Bölgesi enflasyon orani ABD enflasyonunun altında seyretmektedir. Bununla birlikte Eylül ayında Avro Bölgesi enflasyon orani yüzde 1,8 ile yüzde 2,0 olan hedefin altına gerilemiştir.
Küresel ekonomilerde işgücü piyasalarındaki talep ve arz yönlü iyileşen görünümüyle genel olarak düşüş kaydedilen işsizlik oranlarında 2024 yılında gelişmiş ekonomilerde daha belirgin olmak üzere sınırlı artışlar beklenmektedir. Bu çerçevede, 2024 yılında işsizlik oranının yüzde 4,6 olması beklenen gelişmiş ekonomiler arasında, ABD'de yüzde 4,1, Avro Alanında yüzde 6,5, Almanya'da yüzde $^{3,4,}$ İspanya'da yüzde 11,6, Japonyada yüzde 2,5ve Birleşik Krallik'ta yüzde 4,3 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Yükselen ve gelişmekte olan ülkeler açısından bakıldığında ise, Çin'de yüzde 5,1, Brezilya'da yüzde 7,2ve Güney Afrika'da ise yüzde 33,7 olması öngörülmektedir.

Önümüzdeki dönemde küresel düzeyde iktisadi faaliyetin ılımlı seyretmesi ve ülkeler arası ekonomik ayrışmanın azalmasına yönelik beklentilere rağmen jeopolitik kaynaklırisklerin devam edeceği tahmin edilmektedir. Rusya-Ukrayna savaşi ile Israil’in başta Gazze olmak üzere Filistin toprakları ve Lübnan’a yönelik saldırılarının zaman içerisinde daha geniş

bir bölgeye yayılması önümüzdeki dönemde küresel ekonominin karşılaşacağı en önemli jeopolitik riskler olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte pek çok ülkede gerçekleşecek olan seçimlerin kamu maliyesi üzerinde oluşturduğu ilave baskılar ve politika belirsizlikleri önemli risk unsurları arasında yer almaktadır. Küresel düzeyde enflasyonun düşürülmesi konusunda elde edilen kazanımlara rağmen para politikalarında normalleşmenin seyrine ve faiz indirim döngüsünün takvimine ilişkin belirsizlikler küresel risk iştahı ve gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımları üzerinde baskı oluşturmaktadır. Deniz ticaretindeki aksamalar, piyasa bozucu yeni sanayi politikalarının uygulanması ve buna bağlı yeni korumacılık eğilimleri küresel ticarette ayrışmaları beraberinde getirmektedir. Son olarak,iklim değişikliğine bağlı kuraklık ve taşkın gibi doğal afetlerin sıklığının artması ve boyutlarının büyümesi küresel enflasyon beklentilerinde arz yönlü riskleri canlı tutmaktadır.
Tüm bu değerlendirmeler ışığında, 2023 yılında yüzde 3,3 büyüyen ve 2024 yılında yüzde 3,2 oranında büyümesi beklenen küresel ekonominin aşağı yönlü risklere karşılık uygulanan para politikalarının ve başlıca gelişmiş ekonomilerde merkez bankalarının gevşeme döngüsünün de etkisiyle istikrarlı görünümünü koruyarak, 2025 yılında yüzde 3,2oranında büyüme kaydetmesi öngörülmektedir.

2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 
2023 yılında, küresel düzeyde zayıf diş talep koşullarına, jeopolitik gerilimlere ve Şubat ayında yaşanan deprem felaketine rağmen Türkiye ekonomisi yüzde 5,1 oranında büyüyerek güçlü bir performans sergilemiştir. Deprem bölgesinde iktisadi faaliyeti canlandırmak amacıyla uygulanan tedbirler ve yeniden yapılanmaya dönük uygulamalar ekonomiyi destekleyerek milli gelire katkıda bulunmuştur. Yılın tamamında inşaat dahil hizmetler sektörü güçlü görünümünü koruyarak büyümenin arkasındaki itici güç olurken sanayi sektörü zayıf dış talebin etkisiyle uzun dönem ortalamasının altında kalmakla beraber büyümeye devam etmiştir.

2023 yılının tamamında kaydedilen yüzde 5,1 oranındaki büyümeye 9,5 puan katkıveren özel tüketim harcamaları öncülüğünde, toplam tüketim harcamaları yüzde 11,9oranında artmiştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 8,4 oranında artarken net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı negatif 3,1 puan olmuştur. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye negatif katkısının 0,7 puani mal ve hizmet ihracatındaki azalıştan kaynakłanırken, 2,4 puanı mal ve hizmet ithalatındaki artıştan kaynaklanmıştır.
2023 yılında bozulan dış talep koşullarının sanayi sektörünü olumsuz yönde etkilemesi sonucunda sektör yıl genelinde yüzde 1,7 oraninda sinırlı artiş kaydederken, hizmetler sektörü katma değeri yüzde 5,4 oranında artarak büyümenin sürükleyicisi olmuştur. Tarım sektöründe ise yüzde 0,2 oranında iliımlı bir artış kaydedilmiştir. Yıl genelindeki yüzde 5,1oranındaki büyümeye sanayi sektörü ve hizmetler sektörü sırasıyla $^{0,3}$ puan ve 3,5 puan olumlu yönde katkı sunarken tarım sektörü katkıda bulunmamıştır.
2024 yılının ilk çeyreğinde, özellikle ABD ve Avro Bölgesindeki bazi ekonomilerin beklenenden daha az yavaşlamasının ardından gelen iyimser hava neticesinde oluşan faiz indirim beklentisi dış talep koşullarının ılımlı da olsa iyileşmesini sağlamıştır. Ayrıca, yurt içinde sıkılaştırıcı politikalara rağmen canli seyreden talebin de etkisiyle iktisadi faaliyet yeniden ivme kazanmış ve 2024 yılının ilk çeyreğinde GSYH büyümesi yüzde 5,3 oranında 

artış kaydetmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise dezenflasyonist politikaların etkilerinin hissedilmesiyle iktisadi faaliyet ivme kaybetmiş ve GSYH büyümesi yüzde 2,5 oranında artışkaydetmistir. Yılın ilk yarışında, sanayi sektörü GSYH büyümesine 0,2 puan katkı sunarken hizmetler sektörü 2,6 puan pozitif yönde katkı vermiştir. Tarım sektörü ise büyümeye sınırlıkatkıda bulunmuştur.
2024 yılının ilk yarısında özel tüketim harcamaları yüzde 4,1 oranında artarken büyümeye 3,1 puanlık katkı yapmış, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 3,0 oranında artişla büyümeye.$^{0,4}$ puan katkı sağlamıştır. Böylece yılın ilk yarısinda toplam tüketim harcamaları yüzde $^{3,9}$ oranında artmış ve büyümeye 3,5 puan katkı vermiştir. Bu artışta hizmetler ile dayanıksız tüketim mallarına yapılan harcamalarda gözlenen artışlar belirleyici olmuştur. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde $^{4,7}$ oranında artarken büyümeye 1,2 puan katkı yapmıştır. Bu gelişmede makine ve teçhizat yatırımları büyümeye $^{0,2}$ puan katkı verirken inşaat sektörünün katkısı yılın ilk yarısında $^{0,8}$ puan olmuştur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı ise $^{1,4}$ puan olmuştur.
2024 yılının ikinci yarisında ise, enflasyonu kontrol altina almak amacıyla uygulamaya konulan sıki politikaların etkilerinin devamıyla ic talebin ivme kaybederek hizmetler sektörünün büyümesini yavaşlatması beklenirken ılımlı bir şekilde toparlanma kaydeden dıştalep sayesinde sanayi sektörünün büyümesinin görece hız kazanacağı öngörülmektedir.Ayrica, deprem bölgesinin yeniden inşa çalişmalarının devamıyla birlikte inşaat sektörünün güçlü bir biçimde büyümeye devam edeceği beklenmektedir. Böylece, Türkiye ekonomisinin 2024 yılında, uygulanan dezenflasyonist politikalar neticesinde, dengeli bir iç ve diş talep kompozisyonuyla yüzde 3,5 oranında büyüyeceği tahmin edilmektedir.
2023 yılında küresel ticaret hacmi artiş hizi yavaşlamiş ve diş talep koşullarında bozulma yaşanmıştır. Küresel ticaretteki zayıf görünüme rağmen, Türkiyenin ihracatıküresel mal ihracatındaki genel azalış eğilimine göre olumlu ayrışarak yüzde $^{0,6}$ oraninda sınırlı artış kaydetmiş ve 255,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. İthalat tarafinda ise altın ithalatındaki yüksek seyir ile tüketim ve yatırım malları ithalatındaki yukarı yönlüeğilime rağmen enerji ithalatındaki düşüşsonrasında yüzde $^{0,5}$ düzeyinde azalişgerçekleşmiştir. Bu kapsamda, 2023 yılında ithalat $^{362,0}$ milyar dolar seviyesinde gözlenmişolup diş ticaret açığı 106,3 milyar dolar olarak kaydedilmiştir. Dış ticaret açığındaki gerilemeye ek olarak hizmetler dengesi fazlasındaki artışla birlikte cari işlemler açığı$^{40,5}$ milyar dolar seviyesinde, cari işlemler açığının GSYH'ya oranı ise yüzde $^{3,6}$ olarak gerçekleşmiştir.
2024 yılında dış talep koşullarında görece toparlanma eğilimi gözlenmektedir. İhracat fiyatlarındaki olumsuz görünüme rağmen 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ihracat bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde $^{3,9}$ artarak $^{170,8}$ milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.Aynı dönemde ithalatta ise dezenflasyon süreci kapsaminda $\mathsf{i}\varsigma$ talepteki zayıflama sonrasında düşüş kaydedilmiştir. İthalattaki düşüşte altın ithalatındaki aşağı yönlü seyir etkili olurken enerji ithalatında yatay bir seyir izlenmektedir. 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalat, bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde $^{8,6}$ oraninda azalarak 225,7milyar dolara gerilemiştir. Bu dönemde, seyahat gelirleri yüzde 9,3 artarak 35,9 milyar dolara yükselmiştir.


İhracatın 2024 yılının kalan aylarında benzer bir artış eğilimi göstermesi beklenmektedir. İthalat tarafında ise altın ithalatındaki düşüşün devam edeceği, büyük oranda jeopolitik gelişmelere göre şekillenecek emtia fiyatlarının ve ic talep koşullarının ithalat düzeyindeki temel belirleyiciler olacaği değerlendirilmektedir. Bu kapsamda,ihracatin ve ithalatın sirasıyla 264,0 milyar dolar ve 345,0 milyar dolar seviyelerinde gerçekleşeceği öngörüsüyle 2024 yılı diş ticaret açığının 81,0 milyar dolar seviyesine gerileyeceği tahmin edilmektedir. Dış ticaret açığındaki düşüş ve seyahat gelirlerindeki artışla birlikte 2024 yıliı sonunda cari işlemler açığının GSYH‘ya oranının yüzde 1,7 olmasıbeklenmektedir.

Türkiye ekonomisinde 2023 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam 880 bin kişi artarken tarım dışı istihdam 1 milyon 51 bin kişi artmıştır. İşgücüne katılma oranı yıllık bazda $^{0,2}$ puan artmış, işsizlik oranı 1 puan azalarak yüzde $^{9,4^{\prime}\mathsf{e}}$ gerilemiştir. Ayni yılda gençnüfusta işsizlik oranı ise yüzde $^{17,4}$ olarak gerçekleşmiştir.

2024 yılı Ağustos ayında geçen yılın aynı ayına göre istihdam edilenlerin sayısı 1 milyon 93 bin kişi artarak 33 milyon 164 bin kişi, istihdam oranı ise 1,3 puan artış ile yüzde $^{50,3}$ olmuştur. İşsizlik oranı ise $^{0,7}$ puan azalış ile yüzde 8,5 seviyesinde gerçekleşmiştir, 2024yılı geneli işsizlik oranının yüzde $^{9,3}$ olması beklenmektedir.

Toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2023 yılında yüzde 26,6‘ya gerilemiştir.2024 yılında ise toplam yurt içi tasarruf oranının, bir önceki yıla göre 0,4 puan yükselerek yüzde 27,0 olacaği tahmin edilmektedir.

2023 yılının ilk yarısında yıllık TüFE enflasyonu, enerji grubundaki baz etkisiyle belirgin bir yavaşlama eğilimine girmiş ve Haziran ayında yüzde 38,2 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde, Mayıs ayından itibaren doğal gazda uygulanan ek sübvansiyonlar enerji fiyatlarınıönemli ölçüde düşürmüş, döviz kurundaki görece istikrarlı seyir ile gıda ve temel mal fiyatlarındaki ılımlı görünüm enflasyondaki yavaşlama eğilimini desteklemiştir. Ancak, ücret gelişmeleri ve fiyat katılıkları yüksek seviyelerini korumuş, toplam talep koşulları yılın ikinci yarısında ivme kaybetse de enflasyonist düzeyde kalmaya devam etmiştir. Kalicıdezenflasyon sürecinin sağlanabilmesi için alınan geçiş dönemi önlemleri ve deprem nedeniyle oluşan ek finansman ihtiyaci, TüFE yıllık artış oranının artmasına neden olmuş ve TüFE'de yıl sonunda yüzde 64,8 artış kaydedilmiştir.

2024 yılı Ocak-Eylül döneminde birikimli TüFE artış oranı yüzde 35,9 olarak gerçekleşmiştir. Birikimli TüFE artış oranında, hizmet fiyatlarının yüksek seyrini sürdürmesi ve ücret gelişmeleri belirleyici rol oynamıştır. Talepteki dirence bağli olarak, temel mal fiyatlari artış hizındaki yavaşlama sınırlı kalmış ve gıda fiyatlarındaki görece olumsuz görünüm de birikimli TüFE artışının diğer belirleyicileri olmuştur. Bu gelişmeler neticesinde Eylül ayında TüFE yıllık artış hızı yüzde 49,4 olarak kaydedilmiştir.
Para politikasındaki kararlı duruşla birlikte yurt içi talepteki dengelenme, döviz kurundaki istikrarlı seyir ve enflasyon beklentilerinde iyileşmenin etkisiyle, TüFE yıllık artışoraninin yıl sonunda yüzde 41,5 seviyesine gerilemesi tahmin edilmektedir.

2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM 
2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları
a) Mevcut Durum 
Türkiye ekonomisi, 2023 yılının ilk yarısında meydana gelen deprem felaketine ve küresel düzeyde yüksek seyreden enflasyonla mücadele amacıyla uygulanan sıkı para politikalarının neden olduğu talep daralmasına rağmen bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,6 oranında büyüme kaydetmiştir. Deprem bölgesinde yürütülen yeniden yapılanma faaliyetleri ve uygulanan etkili politikalar depremden etkilenen 11 ilde iktisadi faaliyetin canlılığını sürdürmesinde etkili olmuştur. Yılın ikinci yarısında ise millí gelir artış hızı yüzde 5,6 oranında gerçekleşmiş olup iktisadi faaliyetin ivme kazanarak canlılığını sürdürdüğüne işaret etmiştir. Bu dönemde, hizmetler sektörü (inşaat dâhil) büyümenin sürükleyicisi olmasına rağmen uygulanmaya başlanan sıkılaştırıcı politikalarla hız kaybederken sanayi sektörü ise önemli bir toparlanma kaydetmiştir. Böylelikle, yılın ikinci yarısından itibaren enflasyonu kontrol altına almaya yönelik uygulamaya konulan sıkı para ve maliye politikalarının etkisiyle büyüme kompozisyonu daha dengeli bir görünüm arz etmeye baslamistır. Yil genelinde ise GSYH artıs hızı yüzde 5,1 oranında gercekleserek ekonominin güçlü görünümünü koruduğunu göstermiştir. Bu dönemde katma değer, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 5,4, sanayi sektöründe yüzde 1,7 artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 2,5 artarken hizmetler sektöründe kaydedilen artışta ticaret,ulaştırma ve konaklama faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleriyle inşaat faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı artışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü katma değeri ise yüzde 0,2 oranında sınırlı artarak büyümeye katkıda bulunmamıştır.
TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları
2023: III
2024: IV
Yıllık: I II

2023: -2,9 -0,6
2024: 0,8
Yıllık: 0,6

2023: -0,1 -1,8
2024: 5,9
Yıllık: 2,8

2023: 5,7 5,2
2024: 6,2
Yıllık: 4,5

2023: 4,5 4,6
2024: 6,5
Yıllık: 4,6

2023: (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4)

2023: 2,6 4,3
2024: 10,7
Yıllık: 5,2

2023: 25,3 22,9
2024: 21,6
Yıllık: 22,8

2023: 61,5 61,9
2024: 56,2
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkaniığı (SBB), TÜIK (1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
(3) SBB hesaplamasi olup inşaat sektörü dâhildir.
(4) Vergi-sübvansiyon kalemine tabloda yer verilmemiştir.

2024 yılının ilk yarısında GSYH'da yüzde 3,8 oranında büyüme kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinde sırasıyla yüzde 4,2, yüzde 1,2 ve yüzde 3,9 oranlarında artmıştır.

2024 yılının üçüncü çeyreğine ilişkin olarak perakende satış hacim endeksi ve hizmet ciro endeksi gibi talep vönlü göstergelerdeki azalma eğilimiuygulanan dezenflasvonist 

politikaların etkiliolduğunu gösterirken, ekonomik büyümenin yılın ikinci yarısında hafif ivme kaybı yaşayacağına işaret etmektedir. Reel sektörün gidişatı açısından önemli sinyaller veren öncü göstergeler söz konusu ivme kaybının imalat sanayiinde belirginleştiğini ima etmektedir. Yılın ilk çeyreğinde dlımlı toparlanma kaydeden diş talebin etkisiyle bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 5,4 oranında önemli bir büyüme oranı kaydeden sanayi üretim endeksi ikinci çeyrekte talep koşulları ve resmi tatiller kaynaklı iş günü kayıplarınedeniyle yıllik bazda yüzde 3,0 oranında daralmiştir. Temmuz ayında ise sanayi üretimi yıllik olarak yüzde 1,6 oranında ılımlı artış kaydederken Ağustos ayında yıllık yüzde 5,9oranında daralmıştır. Bununla beraber, kademeli bir şekilde iyileşmesi beklenen dış talep koşullarının yılın son çeyreğinde sanayi sektörünü destekleyeceği tahmin edilmektedir. Bu veriler işığında, GSYH büyüme hızının nispeten ilımlı bir performans sergileyeceği ve daha dengeli bir büyüme kompozisyonunun tesis edileceği değerlendirilmektedir. İktisadi faaliyet hafif yavaşlamakla beraber büyüme eğiliminin yılın ikinci yarısında devam edeceği öngörüsüyle GSYH artışının 2024 yılının tamamında yüzde 3,5 oranında gerçekleşmesi tahmin edilirken üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının ise tarım sektöründe yüzde 2,0, sanayi sektöründe yüzde 2,5 ve hizmetler sektöründe yüzde 3,4 oranlarında olmasi beklenmektedir.

b) Hedefler 
Sürdürülebilir ve dengeli bir büyüme kompozisyonunun tesisini önceliklendiren yaklaşımın devamıyla 2025 yılında Türkiye ekonomisinin yüzde 4,0 oranında talep yönlüenflasyonist baskı oluşturmayacak bir kompozsiyonda büyümesi öngörülmektedir.Ekonominin istikrarlı ve sağlıklı yapısı korunarak güçlü, kapsayıcı ve istihdamı destekleyen büyümenin sağlanması amacıyla makroekonomik dengeleri gözeten uygulamalara devam edilerek para, maliye ve gelirler politikalarının tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir.

Ayrıca, kamu yatırımlarının verimli sektörlerde yoğunlaştırılmasi, sanayí ve hizmetler sektöründe katma değeri yüksek üretimin teşvik edilmesi, enerji bağımlılığını azaltacak politikalar ve yenilenebilir enerji kaynaklarının geliştirilmesiöncelikli hedefler arasında bulunmaktadır. Dijital dönüşüm ve yeşil ekonomi alanındaki gelişmeleri dikkate alarak bu alanlardaki yatırımların artırılmasıyla küresel rekabet gücünün yükseltilmesi ve çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması hedeflenmektedir,
İç ve dış talebin dengelendiği büyüme kompozisyonunun devamıyla istihdamın ve özel kesim yatırımlarının artırılması önceliklendirilmektedir. Bu gelişmelerle birlikte, 2025 yılında sanayi sektörünün ekonomik büyümeye önemli katkı vermesi sağlanacaktır. Ayrıca, iktisadi ve sosyal faaliyetlerin canlılığını sürdürmesi ve turizm sektörünün katkısıyla hizmetler sektörü GSYH büyümesini desteklemeye devam edecektir. Bu dönemde tarım sektörünün de GSYH büyümesine uzun dönem ortalamalarıyla benzer şekilde katkı vermesi beklenmektedir.


GRAFİK I: 1- Sektörel Büyüme Hızları
(Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme)
10

8

65,55,1

4,0
43,5
2

0

202220232024(1)2025(2)
Tarim Sanayi 00066000Hizmetler GSYH 

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK 
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 



TABLo I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler 
2020: 3,0
2021: 13,0
2022: 16,3
2023: 11,9
2024 (1): 3,0
2025 (2): 3,2

2017: 5,8
2018: 1,6
2019: 2,0

2017: 1,9
2018: 6,4
2019: 1,8
2020: 0,3
2021: 1,5
2022: 5,0
2023: 4,8
2024 (1): 2,2
2025 (2): 2,3

2017: 6,4
2018: 0,9
2019: 2,0
2020: 3,5
2021: 14,7
2022: 17,8
2023: 12,7
2024 (1): 3,2
2025 (2): 3,4

2017: 8,3
2018: 0,1
2019: -12,5
2020: 7,3
2021: 7,2
2022: 1,3
2023: 8,4
2024 (1): 3,0
2025 (2): 3,5

2017: 8,2
2018: -0,1
2019: -27,9
2020: -2,8
2021: 2,6
2022: 18,9
2023: 13,8
2024 (1): 2,7
2025 (2): 3,7

2017: 8,3
2018: 0,2
2019: -10,0
2020: 8,6
2021: 7,8
2022: -0,6
2023: 7,7
2024 (1): 3,0
2025 (2): 3,5

2017: 29,9
2018: 29,8
2019: 26,0
2020: 27,5
2021: 28,2
2022: 29,2
2023: 31,9
2024 (1): 30,9
2025 (2): 30,9

2017: 26,0
2018: 28,0
2019: 26,3
2020: 27,0
2021: 30,6
2022: 30,0
2023: 26,6
2024 (1): 27,0
2025 (2): 27,8

2017: 0,2
2018: 3,6
2019: 2,4
2020: -5,2
2021: 5,0
2022: 0,7
2023: -3,1
2024 (1): 1,0
2025 (2): 0,2

2017: 12,4
2018: 9,1
2019: 5,3
2020: -14,6
2021: 25,1
2022: 9,9
2023: -2,8
2024 (1): 2,2
2025 (2): 3,6

2017: 10,6
2018: -6,2
2019: -5,0
2020: 6,8
2021: 1,7
2022: 8,6
2023: 11,8
2024 (1): -2,1
2025 (2): 2,8

2017: 7,5
2018: 3,0
2019: 0,8
2020: 1,9
2021: 11,4
2022: 5,5
2023: 5,1
2024 (1): 3,5
2025 (2): 4,0

2017: 3 133 704
2018: 3 761 166
2019: 4 317 810
2020: 5 048 568
2021: 7 256 142
2022: 15 011 776
2023: 26[TELEFON] (1): 44 217 868
2025 (2): 61 540 071

2017: 859
2018: 798
2019: 760
2020: 717
2021: 808
2022: 906
2023: 1 130
2024 (1): 1 331
2025 (2): 1 465

2017: 10 696
2018: 9 799
2019: 9 208
2020: 8 600
2021: 9 601
2022: 10 659
2023: 13 243
2024 (1): 15 551
2025 (2): 17 028

2017: 28 193
2018: 28 299
2019: 28 461
2020: 28 680
2021: 31 638
2022: 38 355
2023: 42 997
2024 (1): 46 511
2025 (2): 49 732

2017: 80 313
2018: 81 407
2019: 82 579
2020: 83 385
2021: 84 147
2022: 84 980
2023: 85 326
2024 (1): 85 592
2025 (2): 86 026

2017: 52,6
2018: 53,1
2019: 52,9
2020: 49,1
2021: 51,4
2022: 53,1
2023: 53,3
2024 (1): 54,5
2025 (2): 55,0

2017: 28 075
2018: 28 691
2019: 28 042
2020: 26 695
2021: 28 797
2022: 30 752
2023: 31 632
2024 (1): 32 668
2025 (2): 33 200

2017: 10,9
2018: 10,9
2019: 13,7
2020: 13,1
2021: 12,0
2022: 10,4
2023: 9,4
2024 (1): 9,3
2025 (2): 9,6

2017: 164,5
2018: 177,2
2019: 180,8
2020: 169,6
2021: 225,2
2022: 254,2
2023: 255,6
2024 (1): 264,0
2025 (2): 279,6

2017: 238,7
2018: 231,2
2019: 210,3
2020: 219,5
2021: 271,4
2022: 363,7
2023: 362,0
2024 (1): 345,0
2025 (2): 369,0

2017: -74,2
2018: -54,0
2019: -29,5
2020: -49,9
2021: -46,2
2022: -109,5
2023: -106,3
2024 (1): -81,0
2025 (2): -89,4

2017: -35,1
2018: -14,6
2019: 15,0
2020: -31,1
2021: -6,4
2022: -46,6
2023: -40,5
2024 (1): -22,0
2025 (2): -28,6

2017: -4,1
2018: -1,8
2019: 2,0
2020: -4,3
2021: -0,8
2022: -5,1
2023: -3,6
2024 (1): -1,7
2025 (2): -2,0

2017: 32,8
2018: 32,9
2019: 33,1
2020: 32,4
2021: 30,9
2022: 27,8
2023: 30,3
2024 (1): 31,9
2025 (2): 31,3

2017: 34,6
2018: 35,3
2019: 36,1
2020: 36,4
2021: 33,5
2022: 28,6
2023: 35,4
2024 (1): 36,7
2025 (2): 34,2

2017: 1,8
2018: 2,4
2019: 3,0
2020: 3,9
2021: 2,6
2022: 0,8
2023: 5,2
2024 (1): 4,8
2025 (2): 2,9

2017: 1,9
2018: 2,1
2019: 2,5
2020: 2,8
2021: 2,6
2022: 2,2
2023: 2,6
2024 (1): 3,1
2025 (2): 3,3

2017: -1,0
2018: -2,3
2019: -3,5
2020: -3,2
2021: -1,5
2022: -0,2
2023: -3,7
2024 (1): -2,8
2025 (2): -0,3

2017: 1,8
2018: 2,4
2019: 3,3
2020: 3,9
2021: 2,5
2022: 2,4
2023: 5,6
2024 (1): 4,9
2025 (2): 2,7

2017: -1,0
2018: -2,4
2019: -3,7
2020: -3,2
2021: -1,4
2022: -1,7
2023: -4,1
2024 (1): -2,9

2017: 27,8
2018: 29,9
2019: 32,4
2020: 39,4
2021: 40,4
2022: 30,8
2023: 29,3
2024 (1): 25,6
2025 (2): -0,2 25,3

2017: 32,8
2018: 32,9
2019: 33,1
2020: 32,4
2021: 30,9
2022: 27,8
2023: 30,3

2021: 29,0
2024 (1): 31,9
2025 (2): 31,3

2017: 11,0 11,9
2018: 16,5 20,3
2019: 13,9 11,8
2020: 14,8 14,6
2021: 36,1
2022: 96,0 64,3
2023: 68,2 64,8
2024 (1): 60,9 41,5
2025 (2): 33,9 17,5
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlıği, TÜfK 
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (5) OECD verileridir. (6) TüİK projeksiyonlarıdır.(7) 2024-2025 verileri Program tahminleridir.


TABLO I: 4- Fert BaşIna GSYH 
(Cari Fiyatlarla): GSYH (1)
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): Fert Başına TL Dolar

(Cari Fiyatlarla): Nüfusu (1) (Bin Kişi)
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): (Milyon TL)

(Cari Fiyatlarla): 62 464
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 71 945
SAGP'ye Göre Fert: (1) 1 152

(Cari Fiyatlarla): 63 364
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 107 374
SAGP'ye Göre Fert: 1 695

(Cari Fiyatlarla): 64 269
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 171 494
SAGP'ye Göre Fert: 2 668

(Cari Fiyatlarla): 65 166
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 247 266
SAGP'ye Göre Fert: 3 794

(Cari Fiyatlarla): 66 003
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 362 110
SAGP'ye Göre Fert: 5 486

(Cari Fiyatlarla): 66 795
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 472 172
SAGP'ye Göre Fert: 7 069

(Cari Fiyatlarla): 67 599
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 582 853
SAGP'ye Göre Fert: 8 622

(Cari Fiyatlarla): 68 435
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 680 276
SAGP'ye Göre Fert: 9 940

(Cari Fiyatlarla): 69 295
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 795 757
SAGP'ye Göre Fert: 11 484

(Cari Fiyatlarla): 70 158
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 887 714
SAGP'ye Göre Fert: 12 653

(Cari Fiyatlarla): 71 052
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 1 002 756
SAGP'ye Göre Fert: 14 113

(Cari Fiyatlarla): 72 039
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 1 006 372
SAGP'ye Göre Fert: 13 970

(Cari Fiyatlarla): 73 142
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 1 167 664
SAGP'ye Göre Fert: 15 964

(Cari Fiyatlarla): 74 224
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 1 404 928
SAGP'ye Göre Fert: 18 928

(Cari Fiyatlarla): 75 176
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 1 581 479
SAGP'ye Göre Fert: 21 037

(Cari Fiyatlarla): 76 148
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 1 823 427
SAGP'ye Göre Fert: 23 946

(Cari Fiyatlarla): 77 182
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 2 054 898
SAGP'ye Göre Fert: 26 624

(Cari Fiyatlarla): 78 218
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 2 350 941
SAGP'ye Göre Fert: 30 056

(Cari Fiyatlarla): 79 278
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 2 626 560
SAGP'ye Göre Fert: 33 131

(Cari Fiyatlarla): 80 313
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 3 133 704
SAGP'ye Göre Fert: 39 019

(Cari Fiyatlarla): 81 407
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 3 761 166
SAGP'ye Göre Fert: 46 202

(Cari Fiyatlarla): 82 579
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 4 317 810
SAGP'ye Göre Fert: 52 287

(Cari Fiyatlarla): 83 385
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 5 048 568
SAGP'ye Göre Fert: 60 545

(Cari Fiyatlarla): 84 147
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 7 256 142
SAGP'ye Göre Fert: 86 232

(Cari Fiyatlarla): 84 980
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 15 011 776
SAGP'ye Göre Fert: 176 651

(Cari Fiyatlarla): 85 326
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 26 545 722
SAGP'ye Göre Fert: 311 109

(Cari Fiyatlarla): 85 592
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 44 217 868
SAGP'ye Göre Fert: 516 612

(Cari Fiyatlarla): 86 026
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 61 540 071
SAGP'ye Göre Fert: 715 366
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜIK, OECD 
(1) 1998-2023 TüIK, 2024-2025 Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (2) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafindan 9 haneli olarak verilen katsay 2 haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafindan geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2024-2025 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında OECD'nin 9 haneli katsayı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP'ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekieşme Tahmini (5) Program 

2.1.2. İstihdam 
a) Mevcut Durum 
2023 yılında istihdam, emekliliğe hak kazanma koşullarına yönelik düzenlemelere ve depremin etkilerine rağmen güçlü seyrini sürdürmüş ve önceki yıla göre 880 bin kişi artarak 31 milyon 632 bin kişi olmuştur. İşgücüne katılma oranı ise 0,2 puan artarak yüzde 53,3seviyesine yükselmiştir. Bu çerçevede işsizlik oranı bir önceki yıla göre 1 puan azalarak yüzde 9,4 düzeyine gerilemiştir.

TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler 
2018: 2023

2018: 60 653
2019: 61 468
2020: 62 579
2021: 63 704
(15+ Yaş, Bin Kişi): 64 679

2018: 32 203
2019: 32 505
2020: 30 735
2021: 32 716
(15+ Yaş, Bin Kişi): 34 334

2018: 28 691
2019: 28 042
2020: 26 695
2021: 28 797
(15+ Yaş, Bin Kişi): 30 752

2018: 5 282
2019: 5 096
2020: 4 737
2021: 4 948
(15+ Yaş, Bin Kişi): 4 866

2018: 5 686
2019: 5 572
2020: 5 482
2021: 6 143
(15+ Yaş, Bin Kişi): 6 663

2018: 17 723
2019: 17 374
2020: 16 476
2021: 17 705
(15+ Yaş, Bin Kişi): 19 224

2018: 2 012
2019: 1 566
2020: 1 546
2021: 1 777
(15+ Yaş, Bin Kişi): 1 846

2018: 23 409
2019: 22 946
2020: 21 958
2021: 23 849
(15+ Yaş, Bin Kişi): 25 886

2018: 3 512
2019: 4 463
2020: 4 040
2021: 3 919
(15+ Yaş, Bin Kişi): 3 582

2018: 53,1
2019: 52,9
2020: 49,1
2021: 51,4
(15+ Yaş, Bin Kişi): 53,1

2018: 47,3
2019: 45,6
2020: 42,7
2021: 45,2
(15+ Yaş, Bin Kişi): 47,5

2018: 10,9
2019: 13,7
2020: 13,1
2021: 12,0
(15+ Yaş, Bin Kişi): 10,4

2018: 20,0
2019: 25,2
2020: 24,9
2021: 22,6
(15+ Yaş, Bin Kişi): 19,4
Kaynak: TuIK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçian (1) İnşaat dâhildir.

2023 yılındaki ekonomik büyümenin etkisiyle toplam istihdam bir önceki yıla göre yüzde 2,9 oranında artarken sanayi ve hizmetler istihdamı sırasıyla yüzde 0,7 ve yüzde 5,2oranlarında artmıştır. Tarım istihdamı ise aynı dönemde yüzde 3,5 oranında düşmüştür.Toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları sırasıyla yüzde 14,8, yüzde 21,2 ve yüzde 63,9 olmuştur.

TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı
2018: 68,0
2019: 68,4
2020: 70,0
2021: 69,9
2022: 70,5
(Yüzde) 2023: 71,2

2018: 17,1
2019: 16,8
2020: 16,0
2021: 16,1
2022: 16,3
(Yüzde) 2023: 16,2

2018: 4,5
2019: 4,5
2020: 4,4
2021: 4,6
2022: 4,5
(Yüzde) 2023: 4,6

2018: 10,5
2019: 10,3
2020: 9,5
2021: 9,4
2022: 8,7
(Yüzde) 2023: 7,9

2018: 100
2019: 100
2020: 100
2021: 100
2022: 100
(Yüzde) 2023: 100
Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçlar 
2023 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli veya yevmiyeliler ile işverenlerin payı artarken kendi hesabına çalışanlar ile ücretsiz aile işçilerinin payıazalmıştır.


TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler 
(15+ Yaş, Bin Kişi)
2023 (1): 65 352
2024 (1): 65 870

2023 (1): 34 718
2024 (1): 35 677

2023 (1): 31 507
2024 (1): 32 696

2023 (1): 4 690
2024 (1): 4 896

2023 (1): 6 818
2024 (1): 6 697

2023 (1): 18 063
2024 (1): 18 968

2023 (1): 1 937
2024 (1): 2 134

2023 (1): 3 211
2024 (1): 2 980

2023 (1): 53,1
2024 (1): 54,2

2023 (1): 48,2
2024 (1): 49,6

2023 (1): 9,2
2024 (1): 8,4

2023 (1): 17,1
2024 (1): 15,9
Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları
(1) İkinci çeyrek itibarıyladır.

(2) Înşaat hariç.


2024 yılının ikinci çeyreğinde önceki yılın aynı çeyreğine göre istihdam 1 milyon 189bin kişi artmıştır. Aynı dönemde işsizlik oranı 0,8 puan azalarak yüzde 8,4, genç işsizlik oranı ise 1,2 puan azalarak yüzde 15,9 seviyesine düşmüştür.

2024 yılının ikinci çeyreğinde önceki yılın aynı çeyreğine göre istihdam tarım dışısektörlerde 983 bin kişi, tarımda 206 bin kişi artmıştır. Bu dönemde istihdam sanayide 121bin kişi azalırken, hizmetlerde 1 milyon 102 bin kişi artmıştır.

Mevsimsel etkilerden arındırılmiş verilere göre, 2024 yılı Ağustos ayında istihdam 32milyon 776 bin kişi, istihdam oranı ise yüzde 49,7 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmişişsizlik oranı yüzde 8,5, işgücüne katılma oranı ise yüzde 54,3 olarak gerçekleşmiştir.
2024 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 1 milyon 36 bin kişi artması, işgücüne katılma oranının ise yüzde 54,5'e ulaşması beklenmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 9,4'ten yüzde 9,3'e düşeceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri 
(15+ Yaş, Bin Kişi)
2024 (1): (15+ Yaş, Bin Kişi) 2025 (2) Çalışma Çağı Nüfus 66 068 66 838

2024 (1): İşgücü 36 002 36 738

2024 (1): İstihdam 32 668 33 200

2024 (1): Tarım Dışı İstihdam 27 898 28 452

2024 (1): Tarım İstihdami 4 769 4 748

2024 (1): İşsiz 3 334 3 538

2024 (1): İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 54,5 55,0

2024 (1): İstihdam Oranı (Yüzde) 49,4 49,7

2024 (1): İşsizlik Oranı (Yüzde) 9,3 9,6
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 


b) Hedefler 
2025 yılında, öngörülen büyüme oranı çerçevesinde istihdamın bir önceki yıla göre 532 bin kişi artması beklenmektedir. İşgücüne katılma oranının 0,5 puan artarak 2025yılında yüzde 55,0 seviyesine ulaşacağı öngörülmektedir. Yıl genelinde işgücüne katılım ve nüfus artışı etkilerinin istihdam artışına baskın gelmesiyle işsizlik oranının yüzde 9,6düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

GRAFİK I: 2- İşsizlik Oranındaki Değişime Katkılar (Yüzde Puan)
813,713,112,016610,49,49,39,6124824o 0-2
-4
 ∞
201920202021202220232024(1)2025(2)
KatılımEtkisi ----Çalışma Çağı Nüfus Etkisi istihdam Etkisi --İşsizlik Oranı Değişimi —— İşsizlik Oranı (Sağ Eksen)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK 
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi 
a) Mevcut Durum 
2023 ylında ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarındaki artışın olumlu katkısıyla GSYH yüzde 5,1 oranında büyümüştür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı -3,1 puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı 9,8 puan olmuştur. Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki artış ise büyümeye 2,0 puanlık katkıda bulunmuştur. 2023 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının üzerinde kalırken kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış ise kamu kesimi harcanabilir gelir artışının altında gerçekleşmiştir.

Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2023 yılında özel tüketim harcamaları yüzde $12,7,$ , kamu tüketim harcamaları ise yüzde 4,8 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 2,3 puan artarak yüzde 63,1, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı ise 1,1 puan artarak yüzde 9,3 olmuştur.


2023 yılında, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarındaki reel artış yüzde 8,4oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 0,1 puan artarak yüzde 3,7 olurken, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 2,6 puan artarak yüzde 28,2'ye yükselmiştir. 2023 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 2,8 oranında düşüşkaydederken reel mal ve hizmet ithalatındaki artış ise yüzde 11,8 olmuştur.
2023 yılında toplam tüketimin GSYH'ya oranı yüzde 72,5 olurken, toplam yurt içi tasarrufların GSYHya oranı yüzde 26,6 olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmede özel kesim tasarruflarının payında kaydedilen düşüş önemli rol oynarken, kamu tasarruflarının da düşüşe katkısı olmuştur. Bu dönemde kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı yüzde 1,4seviyesinde gerçekleşirken özel kesim tasarruf oranı ise bir önceki yıla göre 2,9 puan azalarak yüzde 25,1 seviyesinde gerçekleşmiştir.

2024 yılının ilk yarısında yüzde 3,8 oranında gerçekleşen büyüme hızına en önemli katkı tüketim harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,9 oranında artarak büyümeye 3,5 puanlik etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 4,7 artmış ve bunun ekonomik büyümeye katkısı 1,2 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 4,1 oranında artarak yüzde 3,8 oranındaki büyümeye 4,6 puanlık önemli seviyede katkı yapmiştır.

2024 yılının ilk yarısında mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 2,1 oranında artışgösterirken mal ve hizmet ithalati yüzde 4,4 oranında azalmiştır. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracati büyümeye 1,4 puan katkıda bulunmuştur.

Zincirlenmiş hacim endeksine göre 2024 yılında özel tüketim harcamalarının yüzde 3,2, kamu tüketim harcamalarının yüzde 2,2 artması ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 3,0 oranında artış göstermesi öngörülmektedir.
Ayni dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 2,7, özel kesim sabit sermaye yatirımlarinin ise yüzde 3,0 artmasi ve böylece toplam sabit sermaye yatirımlarinın yüzde 3,0 oranında artması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin 3,1 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,3 puan pozitif yönde katkı yapması beklenmektedir. 2024 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye 1,0 puan katkı yapmasi öngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nın 2024 yılında yüzde 3,5 oranında artiş göstereceği tahmin edilmektedir.


GRAFİK I: 3- GSYH Büyümesine Katkılar 
(Yüzde Puan)
15,0 13,0 11,0 9,0 7,0 5,0 0'- 0'ε- 0's- 0'-: 2000

15,0 13,0 11,0 9,0 7,0 5,0 0'- 0'ε- 0's- 0'-: Net İhracat

15,0 13,0 11,0 9,0 7,0 5,0 0'- 0'ε- 0's- 0'-: Yatırım

15,0 13,0 11,0 9,0 7,0 5,0 0'- 0'ε- 0's- 0'-: Tüketim

15,0 13,0 11,0 9,0 7,0 5,0 0'- 0'ε- 0's- 0'-: —GSYH
Kaynak: TütK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
2) Program 


Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oranının 2024 yılında bir önceki yıla göre 0,3 puan azalarak yüzde 88,0'a gerilemesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranın ise 0,2 puan artarak yüzde 11,0 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2024 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,4 puan artarak yüzde 27,0 olacağıtahmin edilmektedir. Bu gelişmede, büyük oranda özel kesim tüketimindeki ciddi düşüşün etkisiyle artan özel kesim tasarruflarının belirleyici olması öngörülmektedir.
b) Hedefler 
2025 yılında yüzde 4,0 olması hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artışının yanı sıra sabit sermaye yatırımlarının da katkısıyla dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2025 yılında bir önceki yıla göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarında sırasıyla yüzde 3,4 ile yüzde 2,3 oranlarında reel artış olması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 3,5, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 3,7 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının reel olarak yüzde 3,5 artması öngörülmektedir.
2025 yılı GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 2,6 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise 0,8 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde,kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkısının 0,1 puan olmasıbeklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatı katkısının ise 0,2 puan olacaği tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranının 2025 yılında 0,1 puan artarak yüzde 11,1olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarının milli gelire oran 

olarak yüzde 1,0 seviyesinde, kamu yatırımlarının ise yüzde 3,2 seviyesinde olmasi beklenmektedir.

2025 yılında özel tasarrufların GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,2 puan artarak yüzde 26,8, özel yatırim harcamalarının ise 1,7 puan artarak yüzde 26,6 olmasi beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH‘ya oranının yüzde 0,3 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2025 yılında toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 27,8, toplam tasarrufyatırım farkının GSYH'ya oranının ise yüzde negatif $^{2,0}$ olmasi beklenmektedir.

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla Milyon TL, GSYH İçindeki Paylar)
2023: (GSYH İçindeki Paylar, Yüzde)

2023: 19 240 542
2024 (1): 31 841 274
2025 (2): 43 961 288
2023: 72,5
2024 (1): 72,0
2025 (2): 71,4

2023: 2 480 642
2024 (1): 4 705 015
2025 (2): 6 229 277
2023: 9,3
2024 (1): 10,6
2025 (2): 10,1

2023: 16 759 900
2024 (1): 27 136 260
2025 (2): 37 732 011
2023: 63,1
2024 (1): 61,4
2025 (2): 61,3

2023: 7 954 205
2024 (1): 12 646 483
2025 (2): 18 320 767
2023: 30,0
2024 (1): 28,6
2025 (2): 29,8

2023: 1 076 478
2024 (1): 1 651 052
2025 (2): 1 957 649
2023: 4,1
2024 (1): 3,7
2025 (2): 3,2

2023: 6 877 726
2024 (1): 10 995 431
2025 (2): 16 363 118
2023: 25,9
2024 (1): 24,9
2025 (2): 26,6

2023: 8 456 574
2024 (1): 13 647 138
2025 (2): 19 021 277
2023: 31,9
2024 (1): 30,9
2025 (2): 30,9

2023: 970 616
2024 (1): 1 696 966
2025 (2): 1 988 625
2023: 3,7
2024 (1): 3,8
2025 (2): 3,2

2023: 7 485 958
2024 (1): 11 950 172
2025 (2): 17 032 651
2023: 28,2
2024 (1): 27,0
2025 (2): 27,7

2023: -[TELEFON] (1): -1 000 655 -45 914
2025 (2): -700 510 -30 976
2023: -1,9
2024 (1): -2,3
2025 (2): -1,1

2023: 105 863 -608 232
2024 (1): -954 741
2025 (2): -669 534
2023: 0,4
2024 (1): -0,1
2025 (2): -0,1

2023: 27 194 747
2024 (1): 44 487 758
2025 (2): 62 282 055
2023: -2,3
2024 (1): -2,2
2025 (2): -1,1

2023: -649 025
2024 (1): -269 890
2025 (2): -741 984
2023: 102,4
2024 (1): 100,6
2025 (2): 101,2

2023: 8 472 289
2024 (1): 12 129 084
2025 (2): 16 384 054
2023: -2,4 31,9
2024 (1): -0,6 27,4
2025 (2): -1,2

2023: 9 121 314
2024 (1): 12 398 974
2025 (2): 17 126 038
2023: 34,4
2024 (1): 28,0
2025 (2): 26,6

2023: 26[TELEFON] (1): 44 217 868
2025 (2): 61[TELEFON] (1): 100,0
2025 (2): 27,8

2023: -264 831
2024 (1): -454 817
2025 (2): -[TELEFON]: 100,0
2025 (2): 100,0

2023: 12 757
2024 (1): 21 526
2025 (2): 38 292
2023: -1,0
2024 (1): -1,0
2025 (2): -0,8

2023: 26 293 649
2024 (1): 43 784 577
2025 (2): 61 078 040
2023: 0,0
2024 (1): 0,0 99,0
2025 (2): 0,1

2023: 2 861 383
2024 (1): 4 875 977
2025 (2): 6 823 474
2023: 99,1 10,8
2024 (1): 11,0
2025 (2): 99,2

2023: 2 480 642
2024 (1): 4 705 015
2025 (2): 6 229 277
2023: 9,3
2024 (1): 10,6
2025 (2): 11,1

2023: 380 740
2024 (1): 170 962
2025 (2): [TELEFON]: 1,4
2024 (1): 0,4
2025 (2): 10,1

2023: 1 076 478
2024 (1): 1 651 052
2025 (2): 1 957 649
2023: 4,1
2024 (1): 3,7
2025 (2): 1,0 3,2

2023: -695 738
2024 (1): -1 480 090
2025 (2): -1 363 453
2023: -2,6
2024 (1): --3,3
2025 (2): -2,2

2023: 23 432 266
2024 (1): 38 908 600
2025 (2): 54 254 566
2023: 88,3
2024 (1): 88,0
2025 (2): 88,2

2023: 16 759 900
2024 (1): 27 136 260
2025 (2): 37 732 011
2023: 63,1
2024 (1): 61,4
2025 (2): 61,3

2023: 6 672 366
2024 (1): 11 772 340
2025 (2): 16[TELEFON]: 25,1
2024 (1): 26,6
2025 (2): 26,8

2023: 6 877 726
2024 (1): 10 995 431
2025 (2): 16 363 118
2023: 25,9
2024 (1): 24,9
2025 (2): 26,6

2023: -205 360
2024 (1): 776 909
2025 (2): 159 438
2023: -0,8
2024 (1): 1,8
2025 (2): 0,3

2023: 7 053 106
2024 (1): 11 943 303
2025 (2): 17 116 752
2023: 26,6
2024 (1): 27,0
2025 (2): 27,8
Not: Toplam tasarruf-yatırım farkıyla cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır.(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 


TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi (Zincirlenmiş Hacim Milyon TL, Yüzde Değişme)
2023: (Yüzde Değişme)

2023: 1 962 138
2024 (2): 2 021 983
2025 (3): 2 087 675
2023: 11,9
2024 (2): 3,0
2025 (3): 3,2

2023: 197 503
2024 (2): 201 756
2025 (3): 206 431
2023: 4,8
2024 (2): 2,2
2025 (3): 2,3

2023: 1 764 636
2024 (2): 1 820 227
2025 (3): 1 881 244
2023: 12,7
2024 (2): 3,2
2025 (3): 3,4

2023: 236 891
2024 (2): 233 346
2025 (3): 253 786
2023: -12,2
2024 (2): -1,5
2025 (3): 8,8

2023: 73 509
2024 (2): 66 386
2025 (3): 69 838
2023: 16,4
2024 (2): -9,7
2025 (3): 5,2

2023: 163 382
2024 (2): 166 960
2025 (3): 183 948
2023: -20,9
2024 (2): 2,2
2025 (3): 10,2

2023: [TELEFON] (2): [TELEFON] (3): [TELEFON]: 8,4
2024 (2): 3,0
2025 (3): 3,5

2023: 66 663
2024 (2): 68 480
2025 (3): 70 989
2023: 13,8
2024 (2): 2,7
2025 (3): 3,7

2023: 490 160
2024 (2): [TELEFON] (3): [TELEFON]: 7,7
2024 (2): 3,0
2025 (3): 3,5

2023: -319 932
2024 (2): -339 949
2025 (3): -339 575
2023: -3,6
2024 (2): -0,9
2025 (3): 0,0

2023: 6 846
2024 (2): -2 094
2025 (3): -1 151
2023: 0,1
2024 (2): -0,4
2025 (3): 0,0

2023: -326 778
2024 (2): -337 856
2025 (3): -338 424 2 341 461
2023: -3,7
2024 (2): -0,5
2025 (3): 0,0

2023: 2 199 029 31 500
2024 (2): 2 255 329 53 203
2025 (3): 58 904
2023: 8,6
2024 (2): 2,6
2025 (3): 3,8

2023: [TELEFON] (2): [TELEFON] (3): [TELEFON]: -3,1
2024 (2): 1,0
2025 (3): 0,2

2023: 487 575
2024 (2): 477 421
2025 (3): 490 876
2023: -2,8
2024 (2): 2,2
2025 (3): 3,6

2023: 2 230 529
2024 (2): 2 308 532
2025 (3): 2 400 365
2023: 11,8
2024 (2): -2,1
2025 (3): 2,8

2023: -18 831
2024 (2): -22 029
2025 (3): -19 445
2023: 5,1
2024 (2): 3,5
2025 (3): 4,0

2023: 702
2024 (2): 829
2025 (3): 1 098
2023: 90,0 -270,0
2024 (2): 17,0
2025 (3): -11,7

2023: 2 212 400
2024 (2): 2 287 332
2025 (3): 2 382 017
2024 (2): 18,0
2025 (3): 32,4

2023: 240 762
2024 (2): 254 724
2025 (3): 266 113
2023: 4,8
2024 (2): 3,4
2025 (3): 4,1

2023: 197 503
2024 (2): 201 756
2025 (3): 206 431
2023: 10,9 4,8
2024 (2): 5,8
2025 (3): 4,5

2023: 43 260
2024 (2): 52 968
2025 (3): 59 682
2023: 50,2
2024 (2): 2,2
2025 (3): 2,3

2023: 73 509
2024 (2): 66 386
2025 (3): 69 838
2024 (2): 22,4
2025 (3): 12,7

2023: -30 249
2024 (2): -13 419
2025 (3): -10 156
2023: 16,4
2024 (2): -9,7
2025 (3): 5,2

2023: 1 971 637
2024 (2): 2 032 608
2025 (3): 2 115 905
2023: 4,1

2023: 1 764 636
2024 (2): 1 820 227
2025 (3): 1 881 244
2023: 12,7
2024 (2): 3,1
2025 (3): 4,1

2023: 207 002
2024 (2): 212 381
2025 (3): 234 661
2023: -37,0
2024 (2): 3,2 2,6
2025 (3): 3,4

2023: 163 382
2024 (2): 166 960
2025 (3): 183 948
2023: -20,9
2025 (3): 10,5

2023: 43 620
2024 (2): 45 422
2025 (3): 50 713
2024 (2): 2,2
2025 (3): 10,2
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığ

(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkılan göstermektedir 
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



2.2. YATIRIMLAR 
2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımi 
a) Mevcut Durum 
Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2024 yılında reel olarak yüzde 2,7 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 62,0'ının merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 21,9’unun yerel yönetimler,yüzde 15,2'sinin KiT'ler, yüzde 0,9'unun döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafindan gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir.

Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde ulaştırma,turizm, konut, eğitím, sağlık ve diğer hizmetler alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması,madencilik, imalat, tarim ve enerji alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalmasi beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarıiçinde tarım, imalat, konut, eğitim ve sağlik alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması;madencilik, enerji, ulaştırma, turizm ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)
2023: Özel
2024 (2): Toplam
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): Kamu

2023: 9,5
2024 (2): 0,8
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 1,8

2023: 8,0
2024 (2): 2,0
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 2,6

2023: 0,5
2024 (2): 22,0
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 19,5

2023: 4,8
2024 (2): 1,4
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 1,8

2023: 34,1
2024 (2): 32,8
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 33,0

2023: 0,2
2024 (2): 0,8
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 0,8

2023: 1,6
2024 (2): 33,1
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 29,5

2023: 11,9
2024 (2): 1,9
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 3,0

2023: 7,4
2024 (2): 3,2
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 3,7

2023: 22,1
2024 (2): 2,1
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 4,3

2023: 100
2024 (2): 100
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2025 (3): 100
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Yatnım işçiliği dâhildir.(2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 


TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2023)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarim
Merkezi Yönetim (1): 75 688
KİT'ler: 965
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 4 861
ALT TOPLAM: 81 514
Yüzde Pay: 12,3
Mahalli İdareler: 6 919
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 88 434
Yüzde Pay: 9,3

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (1): 1 717
KİT'ler: 75 410
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: o
ALT TOPLAM: 77 127
Yüzde Pay: 11,6
Mahalli İdareler: 0
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 77 127
Yüzde Pay: 8,1

Sektörler: Imalat
Merkezi Yönetim (1): 2 215
KİT'ler: 1 916
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 1
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 472
ALT TOPLAM: 4 604
Yüzde Pay: 0,7
Mahalli İdareler: 5
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 4 609
Yüzde Pay: 0,5

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (1): 5 982
KİT'ler: 37 011
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 1
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 42 993
Yüzde Pay: 6,5
Mahalli İdareler: 3 615
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 46 608
Yüzde Pay: 4,9

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (1): 144 066
KİT'ler: 39 251
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 4
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 993
ALT TOPLAM: 184 315
Yüzde Pay: 27,8
Mahalli İdareler: 139 969
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 324 284
Yüzde Pay: 34,3

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (1): 1 205
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: O
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: 340
ALT TOPLAM: 1 545
Yüzde Pay: 0,2
Mahalli İdareler: 125
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 1 670
Yüzde Pay: 0,2

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (1): 12 138
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: o
ALT TOPLAM: 12 138
Yüzde Pay: 1,8
Mahalli İdareler: 2 559
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 14 697
Yüzde Pay: 1,6

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (1): 104 390
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 068
ALT TOPLAM: 00 000
Yüzde Pay: 8'sT
Mahalli İdareler: 54 2
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: t00
Yüzde Pay: L'I

Sektörler: Se
Merkezi Yönetim (1): 68 071
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: 226
ALT TOPLAM: 68 297
Yüzde Pay: 10,3
Mahalli İdareler: 206
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 68 503
Yüzde Pay: 7,2

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (1): 83 098
KİT'ler: 137
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: 2 356
ALT TOPLAM: 85 590
Yüzde Pay: 12,9
Mahalli İdareler: 124 648
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 210 238
Yüzde Pay: 22,2

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (1): 498 571
KİT'ler: 154 690
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 5
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 9 638
ALT TOPLAM: 662 904
Yüzde Pay: 100,0
Mahalli İdareler: 283 722
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 946 626
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Ara Toplam)
Merkezi Yönetim (1): 75,2
KİT'ler: 23,3
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1,5
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Toplam Kamu)
Merkezi Yönetim (1): 52,7
KİT'ler: 16,3
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1,0
ALT TOPLAM: 70,0
Mahalli İdareler: 30,0
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABL0 I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2024) (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarım
Merkezi Yönetim (2): 155 263
KİTler: 1 321
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 7 018
ALT TOPLAM: 163 603
Yüzde Pay: 12,7
Mahalli İdareler: 8 627
TOPLAM KAMU: 172 230
Yüzde Pay: 10,4

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (2): 3 546
KİTler: 101 587
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 105 133
Yüzde Pay: 8,2
Mahalli İdareler: o
TOPLAM KAMU: 105 133
Yüzde Pay: 6,4

Sektörler: İmalat
Merkezi Yönetim (2): 4 574
KİTler: 5 318
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 1
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 835
ALT TOPLAM: 10 729
Yüzde Pay: 0,8
Mahalli İdareler: 6
TOPLAM KAMU: 10 735
Yüzde Pay: 0,7

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (2): 12 338
KİTler: 58 245
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 4
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 70 588
Yüzde Pay: 5,5
Mahalli İdareler: 4 829
TOPLAM KAMU: 75 417
Yüzde Pay: 4,6

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (2): 294 401
KİTler: 84 419
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 88
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 1 527
ALT TOPLAM: 380 435
Yüzde Pay: 29,5
Mahalli İdareler: 178 073
TOPLAM KAMU: 558 507
Yüzde Pay: 33,9

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (2): 2 197
KİTler: 0
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 354
ALT TOPLAM: 2 551
Yüzde Pay: 0,2
Mahalli İdareler: 159
TOPLAM KAMU: 2 710
Yüzde Pay: 0,2

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (2): 25 065
KİTler: 0
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 25 065
Yüzde Pay: 1,9
Mahalli İdareler: 3 256
TOPLAM KAMU: 28 320
Yüzde Pay: 1,7

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (2): 216 608
KİTler: 0
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 672
ALT TOPLAM: 217 279
Yüzde Pay: 16,9
Mahalli İdareler: 7 219
TOPLAM KAMU: 224 498
Yüzde Pay: 13,6

Sektörler: Sağlık
Merkezi Yönetim (2): 140 509
KİTler: 0
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 370
ALT TOPLAM: 140 879
Yüzde Pay: 10,9
Mahalli İdareler: 262
TOPLAM KAMU: 141 141
Yüzde Pay: 8,6

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (2): 167 184
KİTler: 448
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: 3 936
ALT TOPLAM: 171 568
Yüzde Pay: 13,3
Mahalli İdareler: 158 527
TOPLAM KAMU: 330 095
Yüzde Pay: 20,0

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (2): 1 021 685
KİTler: 251 339
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 94
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 14 711
ALT TOPLAM: 1 287 829
Yüzde Pay: 100,0
Mahalli İdareler: 360 958
TOPLAM KAMU: 1 648 787
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Ara Toplam)
Merkezi Yönetim (2): 79,3
KİTler: 19,5
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1,1
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Toplam Kamu)
Merkezi Yönetim (2): 62,0
KİTler: 15,2
Özelleşs. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0,9
ALT TOPLAM: 78,1
Mahalli İdareler: 21,9
TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABL0 I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2025) (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarım
Merkezi Yönetim (2): 153 752
KİT'ler: 1 748
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 8 952
ALT TOPLAM: 164 452
Yüzde Pay: 11,4
Mahalli İdareler: 11 963
TOPLAM KAMU: 176 415
Yüzde Pay: 9,1

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (2): 3 500
KİT'ler: 145 284
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 0
ALT TOPLAM: 148 784
Yüzde Pay: 10,3
Mahalli İdareler: 0
TOPLAM KAMU: 148 784
Yüzde Pay: 7,7

Sektörler: Imalat
Merkezi Yönetim (2): 4 515
KİT'ler: 12 405
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 2
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 333
ALT TOPLAM: 17 254
Yüzde Pay: 1,2
Mahalli İdareler: 9
TOPLAM KAMU: 17 263
Yüzde Pay: 0,9

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (2): 12 219
KİT'ler: 97 922
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 2
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 0
ALT TOPLAM: 110 144
Yüzde Pay: 7,6
Mahalli İdareler: 7 956
TOPLAM KAMU: 118 100
Yüzde Pay: 6,1

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (2): 290 588
KİT'ler: 147 656
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 115
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 1 640
ALT TOPLAM: 439 999
Yüzde Pay: 30,5
Mahalli İdareler: 244 489
TOPLAM KAMU: 684 488
Yüzde Pay: 35,3

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (2): 2 353
KİT'ler: 0
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye + SGK: 180
ALT TOPLAM: 2 533
Yüzde Pay: 0,2
Mahalli İdareler: 219
TOPLAM KAMU: 2 752
Yüzde Pay: 0,1

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (2): 24 740
KİT'ler: o
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: o
ALT TOPLAM: 24 740
Yüzde Pay: 1,7
Mahalli İdareler: 4 917
TOPLAM KAMU: 29 657
Yüzde Pay: 1,5

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (2): 217 050
KİT'ler: 0
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 874
ALT TOPLAM: 217 924
Yüzde Pay: 15,1
Mahalli İdareler: 9 912
TOPLAM KAMU: 227 836
Yüzde Pay: 11,7

Sektörler: Sağlık
Merkezi Yönetim (2): 138 750
KİT'ler: o
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye + SGK: 476
ALT TOPLAM: 139 225
Yüzde Pay: 9,6
Mahalli İdareler: 360
TOPLAM KAMU: 139 585
Yüzde Pay: 7,2

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (2): 173 643
KİT'ler: 458
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye + SGK: 5 269
ALT TOPLAM: 179 370
Yüzde Pay: 12,4
Mahalli İdareler: 215 762
TOPLAM KAMU: 395 132
Yüzde Pay: 20,4

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (2): 1 021 110
KİT'ler: 405 473
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 119
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 17 723
ALT TOPLAM: 1 444 425
Yüzde Pay: 100,0
Mahalli İdareler: 495 586
TOPLAM KAMU: 1 940 011
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Ara Toplam)
Merkezi Yönetim (2): 70,7
KİT'ler: 28,1
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 1,2
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Toplam Kamu)
Merkezi Yönetim (2): 52,6
KİT'ler: 20,9
Özelles. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 0,9
ALT TOPLAM: 74,5
Mahalli İdareler: 25,5
TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Program 

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.


TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
2023: Özel
2024 (2): Toplam
2025 (3): Kamu

2023: 60 139
2025 (3): 152 215 179 551

2023: 77 210
2024 (2): 146 756
2025 (3): 223 966

2023: 4 716
2024 (2): 1 648 027
2025 (3): 1 652 742

2023: 46 896
2024 (2): 104 894
2025 (3): 151 790

2023: 331 216
2024 (2): 2 456 147
2025 (3): 2 787 363

2023: 1 728
2024 (2): 63 446
2025 (3): 65 175

2023: 15 281
2024 (2): 2 475 875
2025 (3): 2 491 156

2023: 115 477
2024 (2): 138 781
2025 (3): 254 258

2023: 71 778
2024 (2): 238 368
2025 (3): 310 146

2023: 214 237
2024 (2): 153 527
2025 (3): 367 764

2023: 970 616
2024 (2): 7 485 958
2025 (3): 8 456 574
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Yatırım işçiliği dâhildir.(2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 


b) Hedefler 
2025 yılında, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 52,6'sının merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 25,5'inin yerel yönetimler, yüzde 20,9'unun KİT'ler, yüzde 0,9unun döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşlarıtarafindan gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2025 yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ulaştırma, diğer hizmetler, eğitim, tarım, madencilik ve sağlik alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir.

Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 3,5 artışgöstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarınin imalat sanayii ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir 
2.3. ÖDEMELER DENGESİ
2.3.1. Cari İşlemler Hesabi 
a) Mevcut Durum 
2023 yılinda küresel mal ticareti gerilemiş olup özellikle Avrupa ekonomilerindeki büyüme oranlarının düşük seviyelerde gözlenmesi dış talepteki zayıflama üzerinden küresel ticaret hacmi artış hızını olumsuz etkilemiştir. Bununla birlikte Türkiyenin ihracatı yüzde 0,6ile sınırlı düzeyde de olsa artış kaydetmiş ve 255,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.2023 yılı itibarıyla küresel mal ihracatından alınan pay yüzde 1,07'ye ulaşarak yükselişini sürdürmüştür. İthalat tarafında ise enerji ithalatında bir önceki yıla göre düşüşgözlenmesine rağmen altin ithalatının yanısıra tüketim ve yatırım malları ithalatındaki yüksek seyir sonucunda düşüş hızı baskılanmiştır. Bu kapsamda ithalat yüzde 0,5 oranında sınırlı azalarak 362,0 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.

2023 yılında ihracatta sınırlı artış, ithalatta ise sınırlı düşüş yaşanması sonrasinda diştiçaret açığınin bir miktar gerilemesi ile hizmetler dengesi fazlasının artıs kaydetmesi cari işlemler açığı üzerinde azaltıcı etki yapmış birincil gelir dengesi açığındaki artışa rağmen cari işlemler dengesinde kismi bir toparlanma gözlenmiştir. Bu kapsamda, 2023 yıli cari işlemler açığı 40,5 milyar dolar seviyesinde kaydedilmiştir. Cari işlemler açığının milli gelire oranı ise yüzde 3,6 düzeyinde gerçekleşmiştir.


TABLO I: 16- Türkiyenin Dış Ticareti ve Dış Ticareti Etkileyen Faktörler 
2022: 254,2
2023: 255,6
2025 (2): 279,6

2022: 363,7
2023: 362,0 0,6
2025 (2): 369,0

2022: 12,9 34,0
2023: -0,5
2025 (2): 5,9

2022: 9,4
2025 (2): 7,0

2023: 0,1
2025 (2): 1,2

2022: 24,2
2023: -10,9
2025 (2): 1,5

2022: 3,1
2023: 0,4
2025 (2): 4,6

2022: 7,9
2023: 11,5
2025 (2): 5,3

2022: 10,3
2023: -1,6
2025 (2): 1,2

2022: 7,9
2023: -5,7
2025 (2): -0,2

2022: 100,8
2023: 82,5
2025 (2): 83,8

2022: 5,5
2023: 5,1
2025 (2): 4,0

2022: 1,7
2023: 1,7
2025 (2): 4,5

2022: 5,1
2023: 8,6
2025 (2): 3,8

2022: 3,6
2023: 3,3
2025 (2): 3,2

2022: 5,7
2023: 0,8
2025 (2): 3,4

2022: 3,3
2023: 0,4
2025 (2): 1,2
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkaniğı, TÜt, Uluslararası Para Fonu Ekim 2024 Dünya Ekonomik Görünümü Raporu (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

Dış Ticaret Dengesi 
Ödemeler dengesi tanımlı diş ticaret açığı 2023 yılında 86,3 milyar dolar olarak gerçekleşmiş, 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 43,8 azalarak 38,6 milyar dolar olmuştur.

2024 yılında Avrupa Bölgesi ekonomilerinde kismi toparlanma ve küresel ticaretteki hızlanma sonucunda dış talep koşullarında yaşanan iyileşme ihracatımız bakımından geçtiğímiz yıla göre daha olumlu bir tablo oluşturmuştur. Enerji emtía fiyatları dalgalı bir seyir izlese de enerji ithalatı yıl genelinde yatay bir seyir izlemiş, iç talepteki zayıflama ve altın ithalatındaki düşüş sonrasında geçtiğimiz yılın ikinci yarısında başlayan ithalattaki düşüş eğilimi 2024 yılında devam etmiştir. Bu gelişmelere bağlı olarak ödemeler dengesi tanımlı diş ticaret açığının bir önceki yıla göre gerileyerek 64,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

ihracat 
2023 yılında 255,6 milyar dolar olarak gerçekleşen ihracat, 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 3,9 oranında artarak 170,8 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Ihracat seviyesinin artmasında diş talepteki kismi toparlanma etkili olmuştur.


TABLO I: 17- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat 
(Milyar Dolar)
(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 2022

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 254,2

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 103,0

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 151,1

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 35,7

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 12,5

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 18,4

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 8,0

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 64,3

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 21,1

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 16,9

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 13,8

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 13,0

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 12,4

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 26,8

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 22,7

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 16,4

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 13,7

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: 10,2
(1) Sıralama 2023 yıli verilerine göre yapılmıştır.
Türkiye'nin önemli ticaret ortaklarından olan AB'ye ihracati, 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 3,4 oranında artarak 71,3 milyar dolar olarak gerçekleşmiş, AB'nin ihracattaki payı yüzde yüzde 41,7 olmuştur. Ocak-Ağustos döneminde ihracat artışı en fazla olan ülkeler İngiltere ve Birleşik Arap Emirlikleri olarak kaydedilmiştir. Asya ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta yüzde 5,7, Amerika kıtası ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta ise yüzde 9,5 düzeyinde artış gerçekleşmiştir. Avrupa Birliği, Afrika ve Amerika ülkelerine gerçekleştirilen ihracattaki artış ihracat genel seviyesindeki artışın temel belirleyicisi olmuştur.

İhracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara taşıtları ile bunların aksam ve parçalarına yönelik ihracat 2023 yılındaki artışın ardından 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ivme kaybetmekle beraber yükselişini sürdürmüştür. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 3,9 artarken motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçalarının ihracatındaki artış yüzde 2,8; kazanlar, makineler ve bunların aksam parçaları ihracatı yüzde 1,4 oranında artışla genel ihracat seviyesinin altinda gerçekleşmiştir. Ayni dönemde,mineral yakıtlar ihracatı yüzde 19,4 oranında ve kıymetli veya yarı kıymetli taşlar ihracatıyüzde 14,9 oranında artış ile genel ihracat seviyesinin üzerinde artiş gerçekleşen fasıllar olmuştur. 2024 yılının ilk sekiz aylık döneminde tüm ana sektörlerin ihracatında artışgerçekleşmiştir. Bu dönemde, tarım ve ormancılik sektörü ihracati yüzde 9,4, imalat sektörüihracatı ise yüzde 3,5 oranında artmıştır. Sektörel düzeyde en yüksek ihracat artışı ise yüzde 15,8 ile maden ve taş ocakçılığı sektöründe kaydedilmiştir.


2024 yılının kalan döneminde ihracatta benzer bir eğilim yaşanması ve yıl geneli ihracat seviyesinin yüzde 3,3 oranında artarak 264,0 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2024 yılında, ihracat fiyatlarında yüzde 0,6 oranında azaliş ve reel ihracatta yüzde 3,9 oranında artış yaşanacağı öngörülmektedir.

TABLO I: 18- İhracatın Sektörel Dağılımı
Milyar Dolar: Ocak-Ağustos
Yüzde Pay: Yillik
Yüzde Değişim: Ocak-Ağustos

Milyar Dolar: 2023
Yüzde Pay: 2023
Yüzde Değişim: 2024

Milyar Dolar: 254,2
Yüzde Pay: 255,6
Yüzde Değişim: 164,5

Milyar Dolar: 7,8
Yüzde Pay: 9,6
Yüzde Değişim: 5,5

Milyar Dolar: 4,6
Yüzde Pay: 3,8
Yüzde Değişim: 2,5

Milyar Dolar: 240,4
Yüzde Pay: 240,9
Yüzde Değişim: 155,7

Milyar Dolar: 1,4
Yüzde Pay: 1,3
Yüzde Değişim: 0,8
Kaynak: TÜİK 
İthalat 
2023 yılında ithalat yüzde 0,5 oranında düşüş kaydederek 362,0 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Enerji fiyatlarının bir önceki yıla göre düşüş göstermesi ithalat seviyesi üzerinde azaltıcı etki yaparken altın ithalatının tarihi yüksek seviyelere çıkması ile iç talep koşullarının tüketim ve yatırım malları üzerindeki artırıcı etkisi ithalattaki düşüşün baskılanmasina neden olmuştur.

2024 yılında ise ithalatta geçen yılın ikinci yarısı itibarıyla başlayan düşüş eğiliminin devam ettiği görülmektedir. Enerji ithalatı 2024 yılında yatay bir seyir izlemekte olup altın ithalatında gerileme gözlenmektedir. Dezenflasyon süreci kapsamında ic talepteki zayıflamanın etkisiyle 2024 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 8,6 oranında düşüş gösteren ithalat 225,7 milyar dolar seviyesine gerilemiştir.Bu dönemde, ara malı ithalatı yüzde 13,6 ve sermaye malları ithalatı ise yüzde 2,1 oranında azalırken, tüketim malları ithalatı artış hızı yavaşlamakla beraber yüzde 13,7 olmuştur.
TABLO I: 19- İthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı
TOPLAM: Yillik
Milyar Dolar: Ocak-Ağustos
Yüzde Pay: Yillik
Yüzde Değişim: Ocak-Ağustos

TOPLAM: 2022
Milyar Dolar: 2023
Yüzde Pay: 2023
Yüzde Değişim: 2024

TOPLAM: İTHALAT Sermaye Diğer
Milyar Dolar: 363,7
Yüzde Pay: 362,0
Yüzde Değişim: 247,0

TOPLAM: Malları Ara Malları Tüketim Malları
Milyar Dolar: 40,5
Yüzde Pay: 52,8
Yüzde Değişim: 34,2

TOPLAM: 292,4
Milyar Dolar: 261,3
Yüzde Pay: 182,3
Yüzde Değişim: 157,4

TOPLAM: 30,5
Milyar Dolar: 47,6
Yüzde Pay: 30,4
Yüzde Değişim: 34,6

TOPLAM: 0,3
Milyar Dolar: 0,3
Yüzde Pay: 0,2
Yüzde Değişim: 0,3
Kaynak: TÜİK 
İthalatın yılın kalan aylarında sınırlı düzeyde yükselmesi ve 2024 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde 4,7 oranında azalarak 345,0 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi 

beklenmektedir. 2024 yılında ithalat fiyatlarında yüzde 0,3 artış, reel ithalatta ise yüzde 5,0düzeyinde düşüş yaşanacağı öngörülmektedir.

Hizmetler Dengesi², Birincil ve İkincil Gelir Dengesi 
2023 yılında seyahat gelirleri artış hızı azalsa da yukarı yönlü eğilimine devam etmişve 49,5 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yilın ayni dönemine göre yüzde 9,3 artarak 35,9 milyar dolar seviyesinde gerçekleşen seyahat gelirlerinin 2024 yılında 53,0 milyar dolara yükseleceği beklenmektedir.
2023 yılinda hizmetler dengesi fazlası seyahat gelirleri ve taşimacılik gelirlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre artarak 56,7 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.2023 yılı hizmet gelirleri 106,0 milyar dolar, hizmet giderleri ise 49,3 milyar dolar seviyesinde gözlenmiştir.

Hizmet gelirleri, 2024 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılin aynıdönemine göre yüzde 7,3 oranında artiş göstererek 74,0 milyar dolar seviyesinde, hizmetler dengesi fazlası ise yüzde 4,9 oranında artışla 39,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.Hizmet gelirlerine yıllıklandırılmış olarak bakıldığında, 2024 yılı Ağustos ayı itibarıyla 111,1milyar dolar seviyesine ulaşıldığı görülmektedir. 2024 yılı içerisindeki bu artıştaki temel belirleyici unsurlar taşımacılık ve seyahat gelirlerindeki yukarı yönlü seyir olmuştur. 2024yılında hizmet gelirlerinin 109,1 milyar dolar, hizmetler dengesi fazlasının ise 55,2 milyar dolar olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2 Cari İşlemler Hesabı 2022 ve 2023 yılı değerleri, 2024 yılı Ağustos ayında Hizmetler dengesi kaynaklı revize edilmiştir.


TABLO I: 20- Cari İşlemler Dengesi (1)
2022: -46,6
2023: -40,5
2024 (2): -22,0
2025 (3): -28,6

2022: -89,6
2023: -86,3
2024 (2): -64,2
2025 (3): -72,8

2022: 252,2
2023: 246,5
2024 (2): 253,1
2025 (3): 265,7

2022: 254,2
2023: 255,6
2024 (2): 264,0
2025 (3): 267,0

2022: -2,0
2023: -9,2
2024 (2): -10,9
2025 (3): -8,5

2022: 322,5
2023: 307,3
2024 (2): 305,5
2025 (3): 337,9

2022: 363,7
2023: 362,0
2024 (2): 345,0
2025 (3): 369,0

2022: -41,2
2023: -54,6
2024 (2): -39,5
2025 (3): -37,6

2022: 52,1
2023: 56,7
2024 (2): 55,2
2025 (3): 55,2

2022: 92,9
2023: 106,0
2024 (2): 109,1
2025 (3): 115,8

2022: 40,8
2023: 49,3
2024 (2): 53,9
2025 (3): 60,5

2022: 40,6
2023: 41,6
2024 (2): 43,8
2025 (3): 45,8

2022: 45,4
2023: 49,5
2024 (2): 53,0
2025 (3): 56,1

2022: 4,8
2023: 7,9
2024 (2): 9,3
2025 (3): 10,3

2022: -8,8
2023: -11,4
2024 (2): -13,7
2025 (3): -11,9

2022: 8,4
2023: 11,5
2024 (2): 12,3
2025 (3): 12,9

2022: 17,2
2023: 22,9
2024 (2): 26,0
2025 (3): 24,9

2022: -8,3
2023: -10,6
2024 (2): -12,8
2025 (3): -10,8

2022: -2,1
2023: -1,7
2024 (2): -2,0
2025 (3): -2,5

2022: -3,5
2023: -3,4
2024 (2): -4,4
2025 (3): -4,3

2022: -2,7
2023: -5,5
2024 (2): -6,4
2025 (3): -4,1

2022: 3,0
2023: 5,1
2024 (2): 6,0
2025 (3): 5,5

2022: 5,7
2023: 10,6
2024 (2): 12,3
2025 (3): 9,6

2022: 4,4
2023: 8,1
2024 (2): 9,6
2025 (3): 7,7

2022: -0,4
2023: 0,6
2024 (2): 0,7
2025 (3): 0,9
Kaynak: TCMB 

(1) Cari İşlemler Hesabı 2022 ve 2023 yılı değerleri, 2024 yılı Ağustos ayı Hizmetler Dengesi kaynaklı revizyona uğramıştır.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

3) Program 


2023 yılında, birincil gelir dengesindeki açık, yatırım giderlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 30,1 artarak 11,4 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2024yılının Ocak-Ağustos dönemi birincil gelir dengesi açığı ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 30,1 artarak 10,4 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. Birincil gelir dengesi açığinın 2024 yılında 13,7 milyar dolar olarak gerçekleşmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin 0,7 milyar dolar seviyesinde fazla vereceği tahmin edilmektedir.
Diş ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre, 2024 yılında cari işlemler açığının 22,0 milyar dolar seviyesinde olmasıbeklenmektedir.

b) Hedefler 
Dezenflayon süreci kapsamında 2024 yılı içerisinde iç talebin zayıflaması sonrasında ithalat seviyesi gerilerken, buna ek olarak küresel ölçekte ticaret hacminde yükseliş eğilimi ve dış talepteki kısmi toparlanma sonrasında ihracatta ilımli artış gerçekleşmiştir. Hizmetler dengesi fazlasi seyahat gelirlerindeki artişin devam etmesi sonucunda artişıni sinırli düzeyde devam ettirmiş,tüm bu gelişmeler sonucunda_ cari işlemler dengesinde önemli bir toparlanma eğilimi yaşanmıştır. Emtia fiyatlarındaki dalgalı seyre rağmen enerji ithalatı yıl 

genelinde yatay bir seyir izlemiş, altın ithalatında ise geçen yılki tarihi yüksek seviyelere göre düşüş eğilimi yaşanmıştır. Yılın kalan aylarında jeopolitik gerilimler sonrasında emtia fiyatlarında dalgalanma ile iç talep gerçekleşmeleri cari işlemler açığında belirleyici olacaktır.Küresel ekonomik görünüme ilişkin projeksiyonlara bakıldığında, önümüzdeki dönemde ise diş talep koşullarının ihracat artışımızı destekleyecek şekilde gerçekleşeceği beklenmektedir. Ayrıca ikiz dönüşüm kapsamında atılacak adımlar ile hizmet ticareti potansiyelinin etkin kullanimisonrasında mal ve hizmet ihracati daha üst seviyelere çıkarılacaktir.

2025 yılında, ihracattaki artış eğiliminin devam etmesine rağmen ekonomik aktivitenin hızlanması sonucunda ithalatta da yukarı yönlü bir eğilim beklenmektedir. Bu kapsamda,diş ticaret açığının yükselmesi sonucunda 2025 yılında cari işlemler açığının bir miktar artacaği, sonraki yıllarında ise kademeli bir şekilde azalarak sürdürülebilir seviyelerde gerçekleşeceği öngörülmektedir. Sürdürülebilir cari dengenin temini için makroekonomik hedeflere uyum gözetilerek ithalat bağımlılığın azaltılmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilmeye devam edilecektir.

2025 yılinda ihracatın (fob) yüzde 5,9 oranında artarak 279,6 milyar dolara, ithalatin (cif) ise yüzde 7,0 oranında artarak 369,0 milyar dolara ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 89,4 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir.
Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarının sırasıyla yüzde 1,2 ve yüzde 1,5 oranlarında artması beklenirken reel ihracatın ve ithalatın ise sirasıyla yüzde 4,6 ve yüzde 5,3 artacağıtahmin edilmektedir.

2025 yılında seyahat gelirlerinin 56,1 milyar dolar seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 55,3 milyar dolar fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 11,9 milyar dolar açık öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 0,9 milyar dolar fazla beklenmektedir.

Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2025 yılında 28,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi, böylece cari işlemler açığının GSYH'ya oranının ise yüzde 2,0olmasi öngörülmektedir.

2.3.2. Sermaye ve Finans Hesaplari 
a) Mevcut Durum 
2023 yıli genelinde ödemeler dengesi finans hesabi tüm alt kalemleri kaynaklı net sermaye girişi gerçekleşmiştir, Bir önceki yıl yüksek seviyelere ulaşan net hata ve noksan kaynaklı sermaye girişleri 2023 yılında yerini sermaye çıkışlarına bırakmıştır. Finansman kalemlerinin alt detayları incelendiğinde, 2023 yılında net doğrudan yabancı yatırım girişlerinin 4,7milyardolar seviyesinde gerçekleştiğigörülmektedir, Doğrudan yabancıyatırımlar içerisinde gayrimenkul yatırımları 3,6 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Yurtdışıyerleşikler devlet iç borçlanma senetleri (DíBS) piyasasında 2 milyar dolar tutarında net alışyaparken, Hazine tarafından yurt dişına ihraç edilen tahviller yoluyla 4,9 milyar dolar tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir. Son yillarda ağırlikli olarak portföy yatırımlarıkaynakli net sermaye çıkışları gerçekleşirken bu durum 2023 yılında tersine dönmüş ve yil genelinde portföy yatırımları kaynaklı net sermaye girişi yaşanmıştır. 2024 yılının Ocak

Ağustos döneminde ise portföy yatırımları kaynaklı net sermaye girişleri hızlanarak 15,0milyar dolar büyüklüğüne ulaşmıştır. Aynı dönemler itibarıyla, Borsa İstanbul(BİST)'dan ise 1.898 milyon dolar tutarında sermaye çıkışı gerçekleşirken, yurtdışı yerleşikler DİBS piyasasında 12.018 milyon dolar tutarında net alış yapmıştır. Hazine yurt dışı tahvil ihracında 2.186 milyon dolar, bankalar ise 9.681 milyon dolar net kullanım gerçekleştirmiştir.

Diğer yatırımlar kaleminde 2023 yılında net sermaye girişi bir önceki yıla benzer bir seviyede gerçekleşmiştir. 2023 yılında, bu kalemdeki net sermaye girişine efektif ve mevduatların yanı sıra krediler ve ticari krediler kaynaklı sermaye girişlerinin de katkısağladığı görülmektedir. Bu kapsamda 2022 yılında 40,2 milyar seviyesinde gerçekleşen diğer yatırımlar kaynakı net sermaye girişleri 2023 yılında 39,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşerek dış finansman kalemleri arasındaki baskın rölünü sürdürmüştür. Bununla birlikte, 2024 yılı itibarıyla finansman kalemleri arasında diğer yatırımların payi azalırken portföy yatırimlarının payı artış göstermektedir.

TABL0 I: 21- Sermaye ve Finans Hesabi 
(Milyar Dolar)
Ocak-Ağustos: Cari İşlemler Dengesi

Ocak-Ağustos: Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1)

Ocak-Ağustos: Doğrudan Yatırımlar (net)

Ocak-Ağustos: Portföy Yatırımları (net)

Ocak-Ağustos: Yabancılarin Hisse Senedi Alımlan

Ocak-Ağustos: Yabancların DİBS Alımları

Ocak-Ağustos: Diğer Yatırımlar (net)

Ocak-Ağustos: Kullanıcıya Göre Sermaye Hareketleri (1) (2)

Ocak-Ağustos: Kamu Kesimi

Ocak-Ağustos: Özel Kesim

Ocak-Ağustos: Bankalar

Ocak-Ağustos: Banka dışı

Ocak-Ağustos: Doğrudan Yatırımlar (net)

Ocak-Ağustos: Rezerv Varlıklar

Ocak-Ağustos: Net Hata Noksan
Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütçe Başkanliğ
(1) Eksi işareti girişi göstermektedir.
(2) Doğrudan yatırımlar girişinde kamu özel aynmı net olarak yapilamadığından ve borç oluşturan bir kalem olarak kabu edilmediğinden kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayn olarak verilmiştir. Ayrıca sermaye hesabı altında yer alan göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal oimayan varliklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir.


2.4. ENFLASYON VE PARA POLİTİKASI 
a) Mevcut Durum 
2022 yılı sonunda yüzde 64,3 olarak gerçekleşen TüFE yıllık artış hızi, 2023 yılı ilk yarısında 26,1 puan azalarak yüzde 38,2 seviyesine gerilemiştir. Bu dönemde Mayıs ayından itibaren doğal gazda uygulanan ek sübvansiyonlar, enerji fiyatlarını önemli ölçüde düşürürken döviz kurunun görece istikrarlı seyri, gida ve temel mal fiyatlarındaki ilımlıeğilimi desteklemiştir. Ancak, ücret artışları ve fiyat katılıklari, hizmet enflasyonunun yüksek düzeyde kalmasına yol açmıştır. 2023 yılı ikinci yarısında ise döviz kurlarında yaşanan gelişmeler, ücret ve vergi düzenlemeleri ile yönetilen-yönlendirilen kalemlerdeki fiyat ayarlamalarının yani sıra ham petrol başta olmak üzere küresel enerji fiyatlarındaki yukarıyönlü eğilim, TÜFE yllık artış hızına ivme kazandırmış ve 2023 yılı sonunda yüzde 64,8olarak gerçekleşmiştir.

2024 yılında Türk lirasındaki görece istikrarlı seyir temel mal fiyatları öncülüğünde enflasyonu olumlu yönde etkilerken hizmet fiyatlarında gözlenen katılık, gida fiyatlarındaki yüksek seyir ve enerji grubunda büyük ölçüde doğal gaz sübvansiyonunun katkısıyla oluşan baz etkisi TüFE yıllk artışında belirleyici olmuştur. Söz konusu gelişmeler neticesinde, Mayıs 2024 itibarıyla yllık enflasyon 2023 yılı sonu seviyesine göre yaklaşık 10,7 puan artarak yüzde 75,5 ile zirve noktasını görmüştür.

Sürdürülen sıkı para politikası ve parasal aktarım mekanizmasını desteklemek için alınan makroihtiyati tedbirlerin gecikmeli etkileriyle 2024 yılı Haziran ayından itibaren dezenflasyon süreci başlamış olup TÜFE yıllık artış oranı 26,1 puan düşerek Eylül ayi itibarıyla yüzde 49,4 olarak gerçekleşmiştir.

Küresel emtia fiyatlarında enerji kalemleri öncülüğünde yaşanan gerileme ve TL'de gözlenen istikrarlı seyirle birlikte YÎ-üFE artış hızı ise 2023 yılında 2022 yılsonuna göre 53,5puan azalarak yüzde 44,2 oranında gerçekleşmiştir. 2024 yılında Türk lirasında yaşanan istikrarlı seyrin yanı sıra tedarik sürecinde yaşanan iyileşmeler ve baz etkisinin devreye girmesiyle Yİ-ÜFE artış hızı ivme kaybetmiş ve Eylül 2024 itibarıyla yüzde 33,1 seviyesine gerilemiştir.


GRAFİK I: 4-Fiyat Gelişmeleri 
TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE 

Yİ-ÜFE ve İmalat Sanayii Fiyatları
Göstergesi C (ÖKTG-C)

(Yıllık Yüzde Değişim)
(Yıllık Yüzde Değişim)

9090
8080
7070
6060
5050
4040
30

0e qn$h $f$h Cn $M 2DA 2308$\fr}$Mew Zee Ca $\ses 0oe $\fr}$Ah C $\$br}$ 
20232024

20232024
TÜFE--ÖKTG-C Yİ-ÜFE ---İmalat 

Kaynak: TÜIK 
2024 yılının ilk çeyreğinde TüFE yıllk artış oranı döviz kurunda yaşanan gelişmelerle temel mal fiyatlarındaki artışın yanı sıra asgari ücret ve yüksek seyreden gıda fiyatlarından etkilenen hizmet grubu fiyatlarındaki katılığın devam etmesiyle birlikte Mart ayı itibarıyla yüzde 68,5'e yükselmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise TüFE yıllık artış oranı, enerji grubunda belirgin olmak üzere baz etkisiyle yüzde 71,6'ya yükselmiş, bu grubu ücret ayarlamalarının ve geriye dönük endeksleme eğiliminin yansımalarıyla genele yayılan fiyat artışları görülen hizmet fiyatları izlemiştir. Ylın üçüncü çeyreğinde ise döviz kurlarında yaşanan görece istikrarlı seyir ve baz etkisiyle TÜFE yıllk artış oranı yavaşlamış ve Eylül ayı itibarıyla yüzde 49,4'e gerilemiştir.

GRAFİK I: 5- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkı ve Yıllık Yüzde Değişim)
Yıllık Yüzde Değişim 
100

88

75

63

50

38

25

13

0

Oca Mar May Haz Tem M ses Bc 0oe qn$Jae SIN Maw Haz Tem Ağu A 
220Z 222l 
Hizmet Mal 

TÜFE'ye Katki, Puan 
80

70

60

50

40

30

20

10

0

0oe qn$Jer SIN Mow Haz Tem A 0D Oca Mar Nis May Haz Tem Ağu A 
E70Z 2
HizmetMal 

Kaynak: TÜIK 

2024 yıli boyunca temel mallar grubu fiyatlarında iç talepteki görünüm ve döviz kurunda yaşanan gelişmelere paralel şekilde ilımlı bir seyir hakim olmuştur. Hizmet fiyatlarıartış oranı ise yılın ilk yarısında yüksek seviyelerdeki seyrini sürdürürken üçüncü çeyrekte baz etkisiyle gerilemiştir. Temel mal ve hizmet gruplarındaki gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yıllk artışı Eylül 2024itibarıyla sırasıyla yüzde 48,2 ve yüzde 49,1 olarak gerçekleşmiştir.
Para politikasındaki sıkı duruşun devamıyla birlikte yurt içi talepte dengelenme, döviz kurunda istikrarlı seyir ve enflasyon beklentilerindeki iyileşmenin devamıyla 2024 yıli sonunda TüFE yıllik artış oranının yüzde 41,5 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir.
TCMB, fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir.
GRAFİK I: 6- Yıllık Enflasyon 
(Yüzde)
80

60

40

20

o oo Jr hew tan R ses Oca Mar May Tem A $8Mar May Tem A *§A Tem sex 8Jer Mew can A 
20202021202220232024
Yilik Enflasyon 

Kaynak: TÜfK 
2023 yılının ilk yarısında genel olarak 2022 yılında sağlanan para politikası duruşunu koruyan Merkez Bankasi, yalnızca Şubat ayında deprem felaketi sonrasında, sanayi üretiminde yakalanan ivmenin ve istihdamdaki artış eğiliminin sürdürülmesi amacıyla finansal koşulların daha destekleyici olmasına karar vererek politika faizinde 50 baz puanlık indirime gitmiştir.

Merkez Bankası dezenflasyon sürecinin en kisa sürede tesisi, enflasyon beklentilerinin yönetilmesi ve fiyatlama davranışlarındaki bozulmanın kontrol altına alinması amaçlarıdoğrultusunda 2023 yılının ikinci yarısında parasal sıkılaşma sürecini başlatmıştır. Buna paralel olarak Haziran-Aralık döneminde toplamda 3.400 baz puanlik faiz artırımına gidilmiştir.


2023 yılında başlatılan parasal sıkılaştırmanın gecikmeli etkileri ve enflasyon görünümündeki bozulmayı da dikkate alan Merkez Bankası 2024 yılının ilk çeyreğinde politika faizinde Ocak-Mart döneminde toplam 750 baz puanlık faiz artırımına gitmiştir.
Para politikasındaki sıkı duruş yurt içi talepteki dengelenmeyi desteklerken, enflasyon beklentilerinde ve aylık enflasyonun ana eğiliminde iyileşme sağlamıştır. Ancak, Merkez Bankası enflasyonun ana eğilimindeki iyileşmenin ve enflasyon beklentilerindeki düşüşün istenilen düzeyde olmaması nedeniyle 2024 yılı Nisan-Eylül döneminde politika faizini sabit tutmuştur.

GRAFİK I: 7- TCMB Net Fonlaması (Milyar TL) ve Faiz Oranları (Yüzde)
6006054048042036030024018012060504030020-60
-120-18010-240
-30000010200240005000.9700108.2309.2310.2311.2312.2301.2402.2403.2404.2405.2406.2407.2408.2409.24Crrde CeBenG rn C Ce R e PBen n TCMB Ağırlıklı Ortalama Fonlama Maliyeti Geç Likidite Penceresi Borç Verme Gecelik (o/n) Borç Verme - 1 Haftalik Repo Borç Verme 
Kaynak: TCMB 
Not: Son veri 30 Eylül 2024 tarihi itibarıyladır.

TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alımlari 
Yil: İthalatçısı KiT'lere
İhracat Reeskont Kredileri: Toplam Net Döviz Alımları

Yil: 2002
İhracat Reeskont Kredileri: 25
Döviz Alım İhaleleri: 795
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Alım: 16
Döviz Satım Müdahaleleri: 12
(Milyon Dolar) Enerji: Döviz Satışı

Yil: 2003
İhracat Reeskont Kredileri: 34
Döviz Alım İhaleleri: 5 652
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Alım: 4 229
Döviz Satım Müdahaleleri: -

Yil: 2004
İhracat Reeskont Kredileri: 27
Döviz Alım İhaleleri: 4 104
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Alım: 1 283
Döviz Satım Müdahaleleri: 9

Yil: 2005
İhracat Reeskont Kredileri: 25
Döviz Alım İhaleleri: 7 442
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Alım: 14 565
Döviz Satım Müdahaleleri: -

Yil: 2006
İhracat Reeskont Kredileri: 4
Döviz Alım İhaleleri: 4 296
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: 1 000
Döviz Alım: 5 441
Döviz Satım Müdahaleleri: 2 105

Yil: 2007
İhracat Reeskont Kredileri: 2
Döviz Alım İhaleleri: 9 906
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -

Yil: 2008
İhracat Reeskont Kredileri: 5
Döviz Alım İhaleleri: 7 584
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: 100
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: •

Yil: 2009
İhracat Reeskont Kredileri: 1 040
Döviz Alım İhaleleri: 4 314
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: 900
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -

Yil: 2010
İhracat Reeskont Kredileri: 1 104
Döviz Alım İhaleleri: 14 865
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: •
Döviz Alım: •
Döviz Satım Müdahaleleri: •

Yil: 2011
İhracat Reeskont Kredileri: 1 920
Döviz Alım İhaleleri: 6 450
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: 11 210
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: 2 390

Yil: 2012
İhracat Reeskont Kredileri: 8 295
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: 1 450
Döviz Alım: •
Döviz Satım Müdahaleleri: 1 006

Yil: 2013
İhracat Reeskont Kredileri: 12 664
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: 17 610
Döviz Alım: -

Yil: 2014
İhracat Reeskont Kredileri: 12 999
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: 10 439
Döviz Alım: ,
Döviz Satım Müdahaleleri: 3 151
(Milyon Dolar) Enerji: 1 321

Yil: 2015
İhracat Reeskont Kredileri: 15 182
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: 12 346
Döviz Alım: -
(Milyon Dolar) Enerji: 10 505

Yil: 2016
İhracat Reeskont Kredileri: 15 022
Döviz Alım İhaleleri: .
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: 3 400
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji: 5 084

Yil: 2017
İhracat Reeskont Kredileri: 12 491
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Alım: -
(Milyon Dolar) Enerji: 7 851

Yil: 2018
İhracat Reeskont Kredileri: 14 902
Döviz Alım İhaleleri: .
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: •
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji: 669

Yil: 6007
İhracat Reeskont Kredileri: C67
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji: 6 456

Yil: 2020
İhracat Reeskont Kredileri: 23 067
Döviz Alım İhaleleri: •
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Alım: -
(Milyon Dolar) Enerji: 5 985

Yil: 2021
İhracat Reeskont Kredileri: 21 078
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: 7 278
(Milyon Dolar) Enerji: 6 111

Yil: 2022
İhracat Reeskont Kredileri: 17 623
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji: 17 971

Yil: 2023
İhracat Reeskont Kredileri: 3 832
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Alım: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -

Yil: 2024 (1)
İhracat Reeskont Kredileri: 1 326
Döviz Satım Müdahaleleri: -
Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aylık Döviz Alım Satım Tutarları(1) 2024 yılı verileri iik 9 ay itibarıyladır.

İhracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2023 yılında 3,8 milyar dolar, 2024 yılının ilk dokuz ayında ise 1,3 milyar dolar katkı sağlanmıştır.
TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2023 yıliı sonunda bir önceki yılsonuna göre 9,9milyar dolar artışla 92,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2024 itibarıyla TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2023 yılı sonuna göre 1 milyar dolar artışla 93,8 milyar dolar seviyesindedir.

2024 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2023 yıli sonuna göre yüzde 44,1oranında artmiştır. Bununla birlikte, emisyon toplami 208,6 milyar TL artiş göstermiştir.Aynı dönemde TCMB diış varlıkları 11,7 milyar dolar artarken toplam yükümlülükleri ise 7,5milyar dolar azalmıştır. Bu doğrultuda, TCMB'nin net dış varlık pozisyonunda 19,2 milyar dolar artış gerçekleşmiştir.

M1, M2 ve M3 para arzlari, Eylül 2024 itibarıyla 2023 yıli sonuna göre sırasıyla yüzde 28,4, yüzde 21,7 ve yüzde 29,5 oranlarında artmıştır. M1 para arzındaki artışta, yabancıpara cinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise M1 para arzındaki ve Türk lirası cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur.


TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 
2023: 1.¢ 2.¢ 3.¢
2024: 3.¢

2023: 4 757 514
2024: 5 515 378

2023: 13 615 989
2024: 14 287 260

2023: 14 018 354
2024: 14 927 175

2023: 2 255 974 448 823
2024: 2 439 949 493 617

2023: 1 081 017
2024: 558 007

2023: [KART_NO]
2024: 498 568

2023: 1 881 942
2024: 1 946 333

2023: 157 431
2024: 148 521

2023: 816 441
2024: 866 288

2023: 143 098
2024: 125 761

2023: 115 787
2024: 118 858

2023: 30 552 85 235 27 311
2024: 30 479 88 379
Kaynak: TCMB 
Not: Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamiar tutmayabilecektir. Veriler ayın son Cuma günü itibarıyladır. Bäanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alınmiştir.

b) Hedefler 
2024 yılı Haziran ayı itibarıyla başlayan dezenflasyon sürecinin sürdürülmesiyle TüFE yıllik artış hızının 2025 yılı sonunda yüzde 17,5 olarak gerçekleşmesi hedeflenmektedir.
2.5. MALI PİYASALAR 
a) Mevcut Durum 
Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, Haziran 2024 itibarıyla 36,9 trilyon TL olarak gerçekleşmiş olup aktiflerin GSYH'ya oranı yüzde 105,2'yle 2023 yılına göre gerilemiştir.Bankaların veBDDKgözetimindeki banka dışı finansal kuruluşların sektör paylarında düşüş gözlenirken sigorta ve emeklilik şirketleri, portföy yönetim şirketleri ve yatırım ortaklıklarının sektör payında artış görülmüştür. Portföy yönetim şirketlerinin portföy büyüklüğünün GSYH'ya oranı artarken sigorta ve emeklilik şirketlerinin aktif büyüklüklerinin GSYH‘ya oranı değişmemiş, diğer finansal kuruluşların aktif büyüklüklerinin GSYHya oranıise gerilemiştir.


TABL0 I: 24- Finansal Sektör Kuruluşlarına Dair Bazı Göstergeler 
Aktif Büyüklük (2): Milyar TL
Kuruluş Sayısı: Milyar Dolar

Aktif Büyüklük (1): 2022
Aktif Büyüklük (2): 2023
Sektör Payı: 2024-6
GSYH'ya Oran: 2022
Kuruluş Sayısı: 2023

Aktif Büyüklük (1): 14 347,4
Aktif Büyüklük (2): 23 550,9
Sektör Payı: 28 056,2
GSYH'ya Oran: 767,3
Kuruluş Sayısı: 800,0

Aktif Büyüklük (1): 12 340,6
Aktif Büyüklük (2): 20 166,5
Sektör Payı: 24 119,8
GSYH'ya Oran: 660,0
Kuruluş Sayısı: 685,0

Aktif Büyüklük (1): 819,1
Aktif Büyüklük (2): 1 343,6
Sektör Payı: 1 674,0
GSYH'ya Oran: 43,8
Kuruluş Sayısı: 45,6

Aktif Büyüklük (1): 1 187,6
Aktif Büyüklük (2): 2 040,8
Sektör Payı: 2 262,3
GSYH'ya Oran: 63,5
Kuruluş Sayısı: 69,3

Aktif Büyüklük (1): 395,4
Aktif Büyüklük (2): 671,3
Sektör Payı: 786,7
GSYH'ya Oran: 21,1
Kuruluş Sayısı: 22,8

Aktif Büyüklük (1): 163,6
Aktif Büyüklük (2): 271,9
Sektör Payı: 294,4
GSYH'ya Oran: 8,7
Kuruluş Sayısı: 9,2

Aktif Büyüklük (1): 135,6
Aktif Büyüklük (2): 214,1
Sektör Payı: 256,3
GSYH'ya Oran: 7,3
Kuruluş Sayısı: 7,3

Aktif Büyüklük (1): 74,6
Aktif Büyüklük (2): 139,6
Sektör Payı: 164,1
GSYH'ya Oran: 4,0
Kuruluş Sayısı: 4,7

Aktif Büyüklük (1): 8,9
Aktif Büyüklük (2): 16,7
Sektör Payı: 24,0
GSYH'ya Oran: 0,5
Kuruluş Sayısı: 0,6

Aktif Büyüklük (1): 12,6
Aktif Büyüklük (2): 29,0
Sektör Payı: 47,9
GSYH'ya Oran: 0,7
Kuruluş Sayısı: 1,0

Aktif Büyüklük (1): 781,2
Aktif Büyüklük (2): 1 471,4
Sektör Payı: 1 932,8
GSYH'ya Oran: 41,8
Kuruluş Sayısı: 50,0

Aktif Büyüklük (1): 248,8
Aktif Büyüklük (2): 506,9
Sektör Payı: 660,7
GSYH'ya Oran: 13,3
Kuruluş Sayısı: 17,2

Aktif Büyüklük (1): 513,7
Aktif Büyüklük (2): 920,5
Sektör Payı: 1 213,3
GSYH'ya Oran: 27,5
Kuruluş Sayısı: 31,3

Aktif Büyüklük (1): 18,7
Aktif Büyüklük (2): 44,0
Sektör Payı: 58,7
GSYH'ya Oran: 1,0
Kuruluş Sayısı: 1,5

Aktif Büyüklük (1): 335,5
Aktif Büyüklük (2): 789,4
Sektör Payı: 985,5
GSYH'ya Oran: 17,9
Kuruluş Sayısı: 26,8

Aktif Büyüklük (1): 306,6
Aktif Büyüklük (2): 754,5
Sektör Payı: 942,8
GSYH'ya Oran: 16,4
Kuruluş Sayısı: 25,6

Aktif Büyüklük (1): 1,0
Aktif Büyüklük (2): 1,2
Sektör Payı: 1,6
GSYH'ya Oran: 0,1
Kuruluş Sayısı: 0,0

Aktif Büyüklük (1): 6'
Aktif Büyüklük (2): L'E
Sektör Payı: T't
GSYH'ya Oran: S′t
Kuruluş Sayısı: 1,1

Aktif Büyüklük (1): 1 566,6
Aktif Büyüklük (2): 3 162,6
Sektör Payı: 4 931,6
GSYH'ya Oran: 83,8
Kuruluş Sayısı: 107,4

Aktif Büyüklük (1): 152,4
Aktif Büyüklük (2): 204,1
Sektör Payı: 239,5
GSYH'ya Oran: 8,2
Kuruluş Sayısı: 6,9

Aktif Büyüklük (1): 17 578,5
Aktif Büyüklük (2): 29 849,7
Sektör Payı: 36 932,2
GSYH'ya Oran: 940,1
Kuruluş Sayısı: 1 014,0
Kaynak: HMB, TCMB, TÜIK, SPK, BDDK, SEDDK, FKB 

(1) Portföy yönetim şirketlerinin portföy büyüklüğünü ifade etmektedir.

(2) İlgili dönem sonu TOMB döviz alıs kurlan kullanılarak SBB tarafindan hesaplanmıstır 
(3) 2024 yıli Haziran ayı için konsolide olmayan finansal tablo verileri esas alinmıştır.

(4) Aracı kurumlanın 2024 yılı Haziran ayı ara dönem mali tablolarına ilişkin konsolide veriler henüz yayımlanmadığından 2024 Mart ayı verisine yer verilmiştir.


Finansal İstikrar Kapsamında Hanehalkı ve Finans Dışı Kesim Borçluluğu 
Türkiyenin hanehalkı ve finans dışı kesim borçluluğu gelişmiş ve gelişmekte olan diğer ülkelerle karşılaştırıldığında oldukça düşük seviyededir. Hanehalkı finansal varlıkları,özellikle mevduat ve yatırım fonları kalemlerindeki gelişmeler nedeniyle önemli bir artışkaydederken hanehalkı finansal yükümlükleri de aynı sekilde yükselmiştir. Söz konusu gelişmeye neden olan temel kalemler, kredi kartı harcamaları ve ihtiyaç kredileridir.Hanehalkı finansal varlıklarının yükümlülükleri karşılamasında geçen senenin ayni ayına göre önemli derecede bir artış gözlenmekte olup varlıkların yükümlülükleri karşılama oranında bir risk bulunmamaktadır. Finansal istikrarın sürdürülebilirliğini olumlu yönde etkileyen bu seyirde,hanehalkınin yabancı para ()cinsinden borçlanamamasi ve uygulanan sıkı para politikasının etkileri oldukça yüksektir. Ayrıca reel sektörün kullandığıYP krediler için aylık büyüme tavanı getirilmesi gibi tedbirler de bu gelişmeyi desteklemiştir.
TABLO I: 25- Hanehalkı Finansal Varlık ve Yükümlülükleri 
(Milyar TL)
Haziran: Mevduat

Haziran: Tasarruf Mevduati

Haziran: Döviz Tevdiatı

Haziran: Kıymetli Maden Deposu

Haziran: Tahvil ve Bonolar

Haziran: Kamu

Haziran: Özel Sektör

Haziran: Yatırım Fonları

Haziran: Menkul Kıymet

Haziran: Emeklilik (1)

Haziran: Hisse Senedi

Haziran: Diğer Menkul Kıymetler (2)

Haziran: TOPLAM VARLIKLAR

Haziran: Banka Kredileri

Haziran: Konut Kredileri

Haziran: Taşıt Kredileri

Haziran: İhtiyaç Kredileri

Haziran: Kredi Kartları

Haziran: Finansman Şirketi Kredileri

Haziran: Konut Kredileri

Haziran: Taşıt Kredileri

Haziran: İhtiyaç Kredileri

Haziran: Finansal Kiralama Şirketi Kredileri (3)

Haziran: TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER

Haziran: Varlıklar/GSYH (Yüzde)

Haziran: Yükümlülükler/GSYH (Yüzde)

Haziran: Varlıklar/Yükümlülükler (Yüzde)
Kaynak: BDDK, TÜIK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamalan 
(1) Katılımcıların fon tutarı ile devlet katkısı tutarı toplamını ifade etmektedir. Otomatik katılım sistemi verileri de dâhil edilmiştir 
(2) Varlığa dayalı menkul kıymetler, varliık teminathı menkul kıymetler ve kira sertifikalarını içermektedir.
(3) Finansal kiralama şirketlerince kullandınıian konut kredilerini ihtiva etmektedir.



Hanehalkı yükümlülüğü Haziran 2024 itibarıyla önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 49,1 oranında artarak 3,3 trilyon TL'ye yükselmiştir. Banka kredileri stokunun önceki yılın aynı dönemine göre toplam yükümlülükler içindeki payı 0,1 puan artışla yüzde 99,4olmuştur. Haziran 2024 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre bankaların kullandırdığıkredi stoku yüzde 49,2, finansman şirketlerinin kullandırdığı kredi stoku ise yüzde 42,2oraninda artmiştir.

Haziran 2024 itibarıyla önceki yılın aynı dönemine göre banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakıldığında, bireysel kredi kartı borcu ve ihtiyaç kredilerindeki artış oranının diğer kalemlerden daha yüksek olduğu ortaya çıkmaktadır. Aynı dönemde kredi kartlari yüzde 91, ihtiyaç kredisi yüzde 38,5, taşıt kredisi yüzde 9,7 ve konut kredisi yüzde 2oranında artmıştır. Banka kredisi stoku içinde Haziran 2024 itibarıyla kredi kartları yüzde 46,3, ihtiyaç kredileri yüzde 37,3, konut kredileri yüzde 13,6, taşıt kredileri ise yüzde 2,8ağırlığa sahiptir. Önceki yılın aynı dönemine göre kredi kartları stokunun banka kredisi stoku içerisindeki ağırlığı artarken, konut, taşıt ve ihtiyaç kredilerinin ağırlıkları azalış göstermiştir.
Hanehalkı finansal varlıklarındaki artış sürmektedir. Haziran 2024 itibarıyla hanehalkıfinansal varlıkları yıllık yüzde 62,9 oranında artarak 13,8 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Ancak bu artış geçen senenin aynı dönemindeki büyüme oranı olan yüzde 79un altında kalmıştır.Hanehalkı varlıklarının yüzde 65,4'lük kısmını oluşturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 42,9 artmiştır. Mevduat kalemindeki artışta önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 57,3 artış gösteren tasarruf mevduati etkili olmuştur. Hanehaiki varlıkları arasında yer alan döviz tevdiat hesabındaki artış ise yüzde 13,6 ile sınırlı seyretmiştir. Mevduat içinde en düşük paya sahip olan kiymetli maden depo hesaplarının TL değeri yüzde 50,7 oranında artış göstermiştir. Hanehalkının tahvil ve bono stokunun toplam varlıklar içindeki payı yüzde 0,6 oranında olup önceki yılın ayni dönemine göre 0,3 puan azalmiştir. İlgili dönemde Borsa İstanbul'da devam eden halka arz eğilimiyle hanehalkının hisse senedi stoku yüzde 85,6oranında artmiştır. Ancak jeopolitik ve konjonktürel gelişmeler nedeniyle yatırımcının daha güvenli yatırım araçlarına yönelme isteğine bağlı olarak, geçen yılın ayni dönemine göre artış oranında azalma görülmüştür. Bu dönemde hanehalkının sahip olduğu yatırım fonlarıyüzde 165 oranında yükselmiştir.

Hanehalkı finansal varlıklarındaki artış finansal yükümlülüklerdeki artışa göre daha güçlü olmuştur. Haziran 2024 itibarıyla hanehalkı finansal varlıklarının finansal yükümlülüklere oranı bir önceki yıla göre 35,1 puan artarak yüzde 415,1'e yükselmiştir.Diğer taraftan, hanehalkı finansal varlik ve yükümlülüklerindeki artışa rağmen GSYHdaki hızlı büyüme neticesinde hanehalkı finansal varlıklarının GSYH'ya oranı 3,9 puan düşerek yüzde 39,3’e, hanehalkı finansal yükümlülüklerinin GSYH'ya oranı 1,9 puan düşerek yüzde 9,5‘e gerilemiştir.

Temmuz 2024 itibarıyla finansal kesim dışındaki firmaların net döviz pozisyonu açığıbir önceki yılın aynı dönemine göre 37,7 milyar dolar artarak 121,4 milyar dolar olmuştur.Varlıklarda yüzde 3,5 oranında bir azalma yaşanırken, yükümlülüklerde yüzde 12,4 oranında artış gerçekleşmiştir. Varlıklardakí en büyük kalem olan mevduat, 89,6 milyar dolar seviyesine gerilemiş ve yıllik azaliış yüzde 16,7 oranında olmuştur. Ayni dönemde ihracat alacaklarında yüzde 16,1, yurt dışına doğrudan sermaye yatırımlarında ise yüzde 23,2oranında artış yaşanmıştır. Temmuz 2024 itibarıyla bir önceki yılın ayni dönemine göre yurt dişından sağlanan krediler yüzde 1,5 oranında artarak 104,9 milyar dolar olurken yurt 

içinden sağlanan krediler yüzde 26,3 artışla 137,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.Böylece yükümlülükler kaleminde en önemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 14,2artışla 242,1 milyar dolara yükselmiş ve yurt içinden sağlanan kredi miktarı, yurt dışından sağlanan kredi miktarının üzerinde gerçekleşmiştir.

Finansal kesim dışındaki firmalar kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlası vermeyi sürdürmüştür. 2024 yılı Temmuz ayında kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlası 34,3 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde söz konusu firmaların kısa vadeli yükümlülüklerinde artış, kısa vadeli varlıklarında ise azalış meydana geldiğinden kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlasında bir önceki yılın aynı dönemine göre 28,1 milyar dolar tutarında gerileme yaşanmıştır. Kısa vadeli varlıklar yllk 11,2 milyar dolar gerilerken kısa vadeli yükümlülükler 16,9 milyar dolar yükselmiştir.

TABLO I: 26- Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri 
(Milyar Dolar) Temmuz: 2023

(Milyar Dolar) Temmuz: 168,0

(Milyar Dolar) Temmuz: 104,9

(Milyar Dolar) Temmuz: 1,5

(Milyar Dolar) Temmuz: 41,7

(Milyar Dolar) Temmuz: 19,9

(Milyar Dolar) Temmuz: 255,5

(Milyar Dolar) Temmuz: 214,7

(Milyar Dolar) Temmuz: 111,8

(Milyar Dolar) Temmuz: 105,7

(Milyar Dolar) Temmuz: 0,5

(Milyar Dolar) Temmuz: 102,9

(Milyar Dolar) Temmuz: 40,8

(Milyar Dolar) Temmuz: -87,5

(Milyar Dolar) Temmuz: 148,1

(Milyar Dolar) Temmuz: 80,9

(Milyar Dolar) Temmuz: 67,2
Kaynak: TCMB 
(1) Kısa Vadeli Varlıklar=Mevduat+Menkul Kıymetler+İhracat Alacakları
(2) Kısa Vadeli Yükümlülükler=Yurt İçi Bankalar, Faktoring Şirketieri ve Finansman Şirketlerinden Sağlanan Kısa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler+Yurt Dışından Sağlanan Kısa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli Krediler+Kısa Vadeli İthalat Borçları ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli İthalat Borçlanı
Türkiyenin hanehalkı borçluluğu ve finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya orani, uluslararası karşılaştırmalara göre dünya genelinden pozitif ayrışmış olup düşük riskliliğe sahiptir. Uluslararası Ödemeler Bankasi (Bank for International Settlements) veri tabanına göre 2024 yılının ilk çeyreği itibarıyla Türkiyenin hanehalkı kredilerinin GSYHya oranı yüzde 10,5 seviyesiyle hem gelişmekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarının oldukça altındadır. Aynı dönemde raporlanan bütün ülkelerin ağırlıklıortalaması yüzde 61,5 iken gelişmekte olan ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 48,8'dir.

Gelişmekte olan ve raporlanan ülkelerde finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranı nispeten yatay seyrederken Türkiye'de ilgili oran büyük ölçüde gerilemiştir.Diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında Türkiye 2024 yılı ilk çeyreği itibarıyla yüzde 45,6seviyesiyle düşük riskliliğe sahiptir. Aynı dönemde raporlanan bütün ülkelerin ağırlıklıortalaması yüzde 91,6 iken gelişmekte olan ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 97,7'dir.Türkiye'de 2024 yılı ilk çeyreği itibarıyla finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranı 2023 yılının ikinci çeyreğinde hafif artış gösterse de dokuz çeyrek boyunca süren bir düşüş eğilimindedir. Ayrıca 2002'ye kadar giden seride Türkiye'de ilgili oran 2013 yılı birinci çeyreğinden bu yana en düşük seviyesine gerilemiştir.

GRAFİK I: 8- Hanehalkı Kredilerinin ve Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Oranı (1)

Finansal Kesim Dışındaki Firma Hanehalkı Kredileri/GSYH (Yüzde) (2)
Kredileri/GSYH (Yüzde)8012070600...61,511010097,75048,89091,6408030702060
10,5
105045,6040AtTee Eylül 18Mart 19Eylül 19Mart 0Eylül 20Mart 21U Eylül Mart 22Eylül MT E WT Ae ree Ct Mart Eylül 20Mart 2Eylül 2Mart L TT 2Eylül MT E Mart 24e 
o ote ealceaat Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıkl OrtalamasıOrtalamasi Türkiye Türkiye 
Kaynak: Bank for International Settlements 

(1) Raporlanan ülke sayısı 43'tür.

(2) Hanehalkı kredileri kapsamında hanehalkına hizmet eden kår amacı gütmeyen kuruluş kredileri de yer almaktadır.

Bankacılık 
Bankacılık sektöründe Ağustos 2024'te 34'ü mevduat, 20'si kalkınma ve yatırım, 9'u ise katılim bankası olmak üzere, toplam 63 banka faaliyet göstermektedir. Bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü Ağustos 2024 itibarıyla TL bazında yllık yüzde 46oranında artarak 29,7 trilyon TL, dolar bazında ise yüzde 14,8 oranında artarak 875 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir.


TABLO I: 27- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri 
Ağustos: 2023

Ağustos: 23 551

Ağustos: 800

Ağustos: 11 677

Ağustos: 14 852

Ağustos: 620 495

Ağustos: 62

Ağustos: 10 950

Ağustos: 209

Ağustos: 3,3

Ağustos: 42,7

Ağustos: 63,1

Ağustos: 2,5

Ağustos: 49,6

Ağustos: 16,9

Ağustos: 19,1

Ağustos: 3,7

Ağustos: 1,6

Ağustos: 82,0

Ağustos: 78,6

Ağustos: 159,9
Kaynak:BDDK, SBB hesaplamalar 
(1) İlgili dönem sonu TCMB döviz alış kurları kullanılarak Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır.(2) Yil içindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Sahiplik yapısına göre bankaların sektör aktiflerindeki payları incelendiğinde Ağustos 2024 itibarıyla yerli özel bankaların yüzde 30,2, yabancı özel bankaların yüzde 25,1, kamu bankalarının ise yüzde 44,7'lik paya sahip olduğu görülmektedir. Bir önceki yılın aynı ayına göre sadece yerli özel bankaların payı artmıştır. Fonksiyonel gruplar bazında kalkınma ve yatırım bankaları ile mevduat bankalarının payı artarken katılım bankalarının payında azaliışgerçekleşmiştir. Buna göre, mevduat bankaları sektör aktiflerinin yüzde 86'sıni, katılım bankaları yüzde 8'ini, kalkınma ve yatırım bankaları ise yüzde 6'sını oluşturmaktadır.
Bankacılik sektörünün toplam kredi hacmi Ağustos 2024'te önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 40,1 artarak 14,6 trilyon TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Kredilerin türlerine göre dağılımına bakıldığında, toplam kredi hacminin yüzde 46,7'si kurumsal kredilerden,yüzde 26,4'ü KOBİ kredilerinden, yüzde 12,3‘ü tüketici kredilerinden ve yüzde 14,7'si kredi kartlarından oluşmaktadır. Parasal sıkılaştırmanın yanı sıra makro ihtiyati politikaların da etkisiyle 2023 yılının ikinci çeyreğinden itibaren kredi büyümesinde dengelenme sürecine girildiği görülmektedir. Bu çerçevede geçen yılın aynı dönemine göre ticari kredi artışı yüzde 38,3, tüketici kredi artışı ise yüzde 24,9 oranıyla sınırlı kalmıştır.
Kredilerin takibe dönüşüm oranları Ağustos 2023 gerçekleşmeleriyle kıyaslandığında hafif artış göstermiştir. Kredi büyümesindeki artışa karşın tahsili gecikmiş alacak (TGA)

bakiyesinin ılımlı seyretmesi, TGA'ların toplam krediler içindeki payının düşük kalmasına neden olmaktadır. Ağustos 2023'te yüzde 1,6 olan kredilerin TGA oranı Ağustos 2024'te yüzde 1,7'ye yükselmiştir. Söz konusu oran ticari kredilerde yüzde 1,7'den yüzde 1,5’e gerilerken tüketici kredilerinde yüzde 1,9'dan yüzde 2,4'e, kredi kartlarında ise yüzde 1,1'den yüzde 2,1’e ulaşmiştır.

Bankaların temel fon kaynağı olan mevduatın toplam kaynaklar içindeki payı Ağustos 2024'te önceki yılın aynı dönemine göre azalarak yüzde 58,8'e gerilemiştir. Bu azalışta en önemli etken YP mevduatın TL mevduata kıyasla ivme kaybetmesidir. Bu dönemde YP mevduatla birlikte kur korumalı mevduat (KKM) bakiyesi de gerilemiştir. KKM bakiyesi Ağustos 2024 itibarıyla 1,6 trilyon TL'ye inmiş olup yurt dışı şubeler hariç yurt içi yerleşiklerin toplam mevduatı içindeki payı yüzde 28,1'den yüzde 10'a düşmüştür. Önceki program döneminde gerilemiş olan ihraç edilen menkul kıymetler ile yurt dişından sağlanan kredilerin payı ise artış göstermiştir.

Bankacılık sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna ilişkin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat oranı Ağustos 2024'te tüm sektör için yüzde 83,8'e yükselmiştir. Geçen yılın aynı döneminde yüzde 80,8 seviyesinde bulunan kredi/mevduat orani, mevduat artışının kredi artışından daha güçlü olmasının etkisiyle 2021 ylının son çeyreğinden bu yana yüzde 100 seviyesinin altında seyretmektedir. Bu oran, TL'de yüzde 85,5, YP'de ise yüzde 81,2 düzeyindedir. Söz konusu oran, mevduat toplama yetkisi bulunmayan kalkınma ve yatırım bankaları hariç tutulduğunda yüzde 77,6ya düşmektedir.
Sermaye yeterliliği rasyosu (SYR) Ağustos 2024 itibarıyla yüzde 17'yle hedef oran olan yüzde 12'nin üzerinde seyretmektedir. BDDK'nın SYR hesaplamasında kullanılacak döviz kurunu yılbaşi itibarıyla güncellemesi sonrasında SYr oranları bir miktar gerilemiştir.Ağustos 2024 itibarıyla SYR, mevduat bankaları için yüzde 16,4, katılım bankaları için yüzde 18, kalkınma ve yatırım bankaları için ise yüzde 23,9 seviyesinde bulunmaktadır. Bankaların sahiplik durumuna göre SYR, yerli ve yabancı özel bankalarda yüzde 17,6, kamu bankalarında ise yüzde 16,1 düzeyindedir.

Sermaye Piyasası
Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin piyasa değeri 2023 yılı sonunda 10.043milyar TL iken, 2024 yılı Ağustos ayında 13.388 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılısonunda yüzde 37,8 seviyesinde bulunan borsa şirketlerinin piyasa değerinin GSYH'ya oranıise Haziran 2024 itibarıyla yüzde 40,2'ye yükselmiştir. 2024 yılı Ağustos ayında Borsa İstanbul'daki yabancı yatırımcı payı yüzde 39,7 düzeyinde gerçekleşmiş olup bu dönem itibarıyla 566 şirketin payları Borsa İstanbul'da işlem görmektedir.

TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 
2022: 597
2023: 654
2024-6: 678
2024-8: 688

2022: 483
2023: 538
2024-6: 559
2024-8: 566

2022: 114
2023: 116
2024-6: 119
2024-8: 122

2022: 2 586
2023: 4 140
2024-6: 6 001
2024-8: 5 634

2022: 29,6
2023: 25,6
2024-6: 38,2
2024-8: 39,7

2022: 6 208
2023: 10 043
2024-6: 14 093
2024-8: 13 388

2022: 41,4
2023: 37,8
2024-6: 40,2
2024-8: -

2022: 118
2023: 122
2024-6: 122
2024-8: 122

2022: 72
2023: 72
2024-6: 72
2024-8: 72

2022: 46
2023: 50
2024-6: 50
2024-8: 50

2022: 1 146
2023: 1 440
2024-6: 1 503
2024-8: 1 556

2022: 679
2023: 1 540
2024-6: 2 693
2024-8: 3 223

2022: 374
2023: 376
2024-6: 381
2024-8: 381

2022: 438
2023: 763
2024-6: 1 029
2024-8: 1 084

2022: 9
2023: 9
2024-6: 9
2024-8: 6

2022: 6
2023: 6
2024-6: bb
2024-8: Ss

2022: 6
2023: 6
2024-6: 6
2024-8: 6

2022: 0't
2023: z't
2024-6: 9'
2024-8: 9'

2022: 39
2023: 49
2024-6: 48
2024-8: 49

2022: 307
2023: 755
2024-6: 943
2024-8: 946

2022: 7
2023: 7
2024-6: 8
2024-8: 8

2022: 59
2023: 64
2024-6: 66
2024-8: 66

2022: 1 567
2023: 3 163
2024-6: 4 932
2024-8: 5 564

2022: 110
2023: 111
2024-6: 111
2024-8: 111

2022: 154
2023: 159
2024-6: 158
2024-8: 158

2022: 8
2023: 8
2024-6: 8
2024-8: 8

2022: 158
2023: 224
2024-6: 266
2024-8: 282
Kaynak: SPK, TÜIK, MKK, Takasbank, KAP (1)Söz konusu toplamda konsolide oimayan finansal tablo verileri esas alınmıştır.
Kurumsal yatırımcılar sektöründe menkul kıymet yatırım fonlarının toplam değeri 2023yılı sonuna göre yüzde 109,3 artışla Ağustos 2024 itibarıyla 3.223 milyar TL'ye ulaşmıştır.Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü, 2023 yıl sonuna göre yüzde 76artarak Ağustos 2024 itibarıyla 5.564 milyar TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplamı Ağustos 2024'te 2023 yıli sonuna göre yüzde 25,3 oranında artmiş ve 946milyar TL olarak gerçekleşmiştir.

Hisse senedi hariç özel sektör menkul kıymet stoku geçtiğimiz yıllardaki yükselişeğilimini sürdürmüş ve 2024 yılının Ağustos ayında 2023 yılı sonuna göre yüzde 26 artarak 282 milyar TL seviyesine ulaşmıştir. Bu stokun yüzde 47,6sı finansman bonosu, yüzde 48,2'si özel sektör tahvili, kalan yüzde 4,2'si ise varant ve varlığa dayalı menkul kıymetlerden oluşmaktadır. Ağustos 2024 itibarıyla 2023 yılı sonuna göre finansman bonosunun payı 5,3 puan azalırken özel sektör tahvilinin payı 6,3 puan artmıştır.

TABLO I: 29- Sermaye Piyasası Hacmi 
(Milyon TL)
Ağustos: 2023 2023

Ağustos: 1 169 707

Ağustos: 28 355 988

Ağustos: 32 740 324

Ağustos: 79 291

Ağustos: 114 280 334 881

Ağustos: 23 561 26 124

Ağustos: 26 31

Ağustos: 529 659

Ağustos: 11 602 373

Ağustos: 7 856 518 30 851 60 011
Kaynak: Borsa İstanbul 
(1) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır.
Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacminde 2024 yılının ilk sekiz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre artış görülmüştür. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 53,5 oranında artarken bu piyasadaki işlem hacminin önemli bir bölümünü oluşturan repo-ters repo pazarı işlem hacmi yüzde 330,5 oranında büyüme göstermiştir.
Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda özellikle 2021 yılından itibaren görülen artış güçlü bir şekilde devam etmiş olup 2024 yılının ilk sekiz ayında 29halka arz işlemi gerçekleşmiş ve 52,5 milyar TL’lik bir fon elde edilmiştir.
Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında 2022 yılında görülmeye başlanan artış eğilimi 2024 yılında tersine dönmüş olup 2024 yılının ilk sekiz ayında altın TL işlem hacmi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 39,7 oranında azalmıştır. Ayrıca altın dolar işlem hacmi de yüzde 49,6 oranında düşüş göstermiştir. Ağustos 2024 itibarıyla altın TL işlem hacmi 146,2 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 10 milyar dolar, ton bazinda altının toplam işlem hacmi ise 200 ton olarak gerçekleşmiştir.

2023 yılı Ağustos ayında 7.195 milyar TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı işlem hacmi Ağustos 2024 itibarıyla 10.333 milyar TL'ye ulaşmıştır.

Sigortacılık ve Özel Emeklilik 
Türkiye'de sigortacılık ve özel emeklilik sektörlerinde Haziran 2024 itibarıyla 73 şirket bulunmakta olup bu şirketlerden 49’u hayat dışi, 20'si hayat ve emeklilik ve 4’ü reasürans alanında faaliyet göstermektedir.

Sigortacılık sektöründe 2023 yılında toplam prim üretimi, 2022 yılına göre yüzde 105oranında artarak 483 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 107 oranında artarak 443 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Haziran 2024 itibarıyla sigorta şirketleri tarafindan sigortalilara verilen teminat GSYH'nın 22 katı olarak gerçekleşmiştir.

Sigortacılık sektöründe uluslararası sermayenin payı 2018 yıli öncesinde yüzde 70’lerin üzerinde seyrederken son yllarda uluslararası sermayeli şirket sayısı azalmıştir. Bu 

çerçevede Haziran 2024 itibarıyla toplam nominal sermaye açısından yabancı sermayenin payı yüzde 54,9 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde uluslararası sermayenin toplam prim üretimindeki payı yüzde 53,0 olmuştur. Haziran 2024 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren 73 şirketin 37'sinde yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararası sermayeye sahip şirket sayısı 45’tir.
TABLO I: 30- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler 
Haziran: 2022

Haziran: 781 203

Haziran: 248 774

Haziran: 513 706

Haziran: 18 723

Haziran: 52,78

Haziran: 53,42

Haziran: 58,88

Haziran: 213 799

Haziran: 181 674

Haziran: 32 125

Haziran: 19 694

Haziran: 8 310

Haziran: 9 771

Haziran: 1 612

Haziran: 2,5

Haziran: 24,8

Haziran: 68,8

Haziran: 94,9

Haziran: 4,7

Haziran: 20,6

Haziran: 137,1

Haziran: 76,0
Kaynak: Sigortacılik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (1) Bölüşmeli Treteler esas alınarak hesaplanmıştır.
Sigortacılik sektörünün net dönem kârı 2022 yılında 19,7 milyar TL iken 2023 yılında yüzde 261 oranında artarak 71 milyar TL‘ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dişısigorta şirketleri 47,5 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 18,6 milyar TL kâr elde etmiştir 2023 yılında reasürans şirketleri de 4,9 milyar TL kâr kaydetmiştir.

TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katılım Sistemi Göstergeleri 
BES Katılımcı Sayısı: Kişi
OKS Çalışan Sayısı: Milyon TL
BES Katılımcıları Fon Tutari: Milyon TL.
BES Devlet Katkısı: Milyon TL
OKS Çalışanları Fon Tutarı: Milyon TL. Milyon TL
Toplam Fon Büyüklüğü: Yıllık Artış (Yüzde)

BES Katılımcı Sayısı: 1 987 940
OKS Çalışan Sayısı: ,
BES Katılımcıları Fon Tutari: 9 097
OKS Çalışanları Fon Tutarı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 9 097

BES Katılımcı Sayısı: 2 281 478
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcıları Fon Tutari: 12 012
BES Devlet Katkısı: -
OKS Çalışanları Fon Tutarı: :
Toplam Fon Büyüklüğü: 12 012

BES Katılımcı Sayısı: 2 641 843
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcıları Fon Tutari: 14 330
BES Devlet Katkısı: -
OKS Çalışanları Fon Tutarı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 14 330

BES Katılımcı Sayısı: 3 128 130
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcıları Fon Tutari: 20 346
BES Devlet Katkısı: -
OKS Çalışanları Fon Tutarı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 20 346

BES Katılımcı Sayısı: 4 153 055
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcıları Fon Tutari: 25 146
BES Devlet Katkısı: 1 152
OKS Çalışanları Fon Tutarı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 26 297

BES Katılımcı Sayısı: 5 092 871
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcıları Fon Tutari: 34 793
BES Devlet Katkısı: 3 019
OKS Çalışanları Fon Tutarı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 37 812

BES Katılımcı Sayısı: 6 038 432
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcıları Fon Tutari: 42 979
BES Devlet Katkısı: 5 020
OKS Çalışanları Fon Tutarı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 47 999

BES Katılımcı Sayısı: 6 627 025
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcıları Fon Tutari: 53 409
BES Devlet Katkısı: 7 438
OKS Çalışanları Fon Tutarı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 60 848

BES Katılımcı Sayısı: 6 924 945 3 420 618
BES Katılımcıları Fon Tutari: 67 677
BES Devlet Katkısı: 10 141
OKS Çalışanları Fon Tutarı: 1 793
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 79 612

BES Katılımcı Sayısı: 6 878 224 4 761 668
BES Katılımcıları Fon Tutari: 76 962
BES Devlet Katkısı: 11 656
OKS Çalışanları Fon Tutarı: 4 685
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 93 303

BES Katılımcı Sayısı: [KART_NO]
BES Katılımcıları Fon Tutari: 101 884
BES Devlet Katkısı: 17 262
OKS Çalışanları Fon Tutarı: 8 194
Toplam Fon Büyüklüğü: 127 341

BES Katılımcı Sayısı: 6 900 564 5 724 081
BES Katılımcıları Fon Tutari: 137 094
BES Devlet Katkısı: 21 253
OKS Çalışanları Fon Tutarı: 11 304
OKS Devlet Katkısı: 483
Toplam Fon Büyüklüğü: 170 135

BES Katılımcı Sayısı: 7 092 020
OKS Çalışan Sayısı: 6 196 692
BES Katılımcıları Fon Tutari: 205 573
BES Devlet Katkısı: 22 338
OKS Çalışanları Fon Tutarı: 15 740
OKS Devlet Katkısı: 735
Toplam Fon Büyüklüğü: 244 387

BES Katılımcı Sayısı: 7 801 305
OKS Çalışan Sayısı: 6 717 332
BES Katılımcıları Fon Tutari: 351 406
BES Devlet Katkısı: 48 667
OKS Çalışanları Fon Tutarı: 31 788
OKS Devlet Katkısı: 1 543
Toplam Fon Büyüklüğü: 433 404

BES Katılımcı Sayısı: 8 676 045 7 303 050
BES Katılımcıları Fon Tutari: 625 517
BES Devlet Katkısı: 77 751
OKS Çalışanları Fon Tutarı: 49 973
OKS Devlet Katkısı: 3 180
Toplam Fon Büyüklüğü: 756 421

BES Katılımcı Sayısı: 8 419 924 7 156 388
BES Katılımcıları Fon Tutari: 547 026
BES Devlet Katkısı: 74 659
OKS Çalışanları Fon Tutarı: 46 290
OKS Devlet Katkısı: 3 148
Toplam Fon Büyüklüğü: 671 122

BES Katılımcı Sayısı: 9 330 395 7 536 959
BES Katılımcıları Fon Tutari: 933 894
BES Devlet Katkısı: 124 368
OKS Çalışanları Fon Tutarı: 72 886
OKS Devlet Katkısı: 4 747
Toplam Fon Büyüklüğü: 1 135 896
Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi 
Bireysel emeklilik ve otomatik katılım sisteminde toplam fon büyüklüğü 2023 yıli sonunda bir önceki yıla göre yüzde 74,5 oranında artışla 756,4 milyar TLye ulaşmıştır. Eylül 2024 itibarıyla toplam fon büyüklüğü 1,1 trilyon TL olarak gerçekleşmiştir.
Eylül 2024 itibarıyla bireysel emeklilik sisteminde katılımcıların fon büyüklüğü, devlet katkısı dâhil 1 trilyon TL'ye ulaşmış, katılımcı sayısı ise 9,3 milyon olarak gerçekleşmiştir.Otomatik katılım sisteminde ise çalışanların fon büyüklüğü devlet katkısı dâhil 77,6 milyar TL'ye yükselmiş olup sistemde 7,5 milyon çalışan yer almaktadır.
BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar 
BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluş sayısı Haziran 2024itibarıyla 121'dir. Bu kuruluşların aktif toplamı 786,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.

TABLO I: 32- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri 
2022: 2024

2022: 21
2023: 21
Haziran: 21

2022: 117
2023: 114
Haziran: 114

2022: 1 279
2023: 1 277
Haziran: 1 272

2022: 163 580
2023: 271 857
Haziran: 220 651

2022: 5 897
2023: 14 488
Haziran: 6 803

2022: 4,4
2023: 6,6
Haziran: 3,7

2022: 49
2023: 49
Haziran: 49

2022: 357
2023: 365
Haziran: 359

2022: 4 008
2023: 4 000
Haziran: 3 938

2022: 135 629
2023: 214 094
Haziran: 163 687

2022: 5 201
2023: 14 537
Haziran: 6 275

2022: 6,1
2023: 8,6
Haziran: 4,2

2022: 19
2023: 20
Haziran: 20

2022: 1 086
2023: 1 094
Haziran: 1 101

2022: 74 616
2023: 139 580
Haziran: 97 760

2022: 1 891
2023: 4 641
Haziran: 2 330

2022: 3,0
2023: 4,5
Haziran: 2,7

2022: 23
2023: 23
Haziran: 23

2022: 2 324
2023: 2 314
Haziran: 2 339

2022: 8 910
2023: 16 730
Haziran: 11 185

2022: 1 790
2023: 4 269
Haziran: 1 479

2022: 23,9
2023: 33,3
Haziran: 26,4

2022: 6
2023: 6
Haziran: 6

2022: 4 757
2023: 4 368
Haziran: 4 130

2022: 12 630
2023: 29 035
Haziran: 15 566

2022: 1 071
2023: 6 302
Haziran: 1 071

2022: 8,6
2023: 30,3
Haziran: 14,5
Kaynak: BDDK, FKB 
(1) Yit içindeki birikimli değerleri göstermektedir.
Banka dışı finansal kuruluşların aktifleri, Haziran 2024'te bir önceki yılın aynı dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman, varlık yönetim ve tasarruf finansman şirketlerinde sırasıyla yüzde 33,4, yüzde 56,6, yüzde 67,8, yüzde 114,6 ve yüzde 207,7artmıştır. Haziran 2024 itibarıyla yılbaşından bu yana birikimli aktif kârlılık finansal kiralama,faktoring ve finansman şirketleri için sırasıyla yüzde 3, yüzde 4,5 ve yüzde 2,7 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde varlık yönetim şirketleri ile tasarruf finansman şirketlerinin aktif karlılık oranları sırasıyla yüzde 26,3 ve yüzde 39,7 olmuştur.
Katılım Finans 
Haziran 2024 itibarıyla Türk bankacılık sektöründe üçü kamu, altısı özel sermayeli olmak üzere dokuz katılım bankası faaliyet göstermektedir. Son bir yıl içinde üç yeni katılım bankası faaliyete geçmiş olup bunlardan ikisi dijital banka olarak hizmet vermektedir.Katılım bankalarının Haziran 2024 itibarıyla yurt içinde 1.481, yurt dışında beş şubesi bulunmaktadır. Katılım bankacılığı sektöründe çalışan sayısı ise yaklaşık 21 bindir.
Katılım bankalarının aktif büyüklüğü Haziran 2024 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 39,8 artarak 2,3 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Aynı dönemde katılım bankacılığı

aktiflerinin toplam bankacılık sektörü içindeki payı yüzde 8,5'ten yüzde $8,1^{\prime}\mathsf{e}$ gerilemiştir.Katılım bankaçılığı aktiflerinin en büyük kışmını oluşturan krediler ise yüzde 31,4 artarak 771 milyar TL'den 1.013 milyar TL'ye yükselmiştir.

Haziran 2024 itibarıyla 803 milyar TL'si Türk Parasi, 760 milyar TL'si YP olmak üzere katılım fonları toplam tutarı 1,6 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Bu dönemde katılım fonları toplam tutarı bir önceki yılın aynı ayına göre nominal olarak yüzde 33,6 büyümüştür. Söz konusu fonların krediye dönüşüm oranı ise yüzde 73,6 olarak gerçekleşmiştir.
TABLO I: 33- Katılım Finans Sektör Kuruluşlarına Ait Bazı Temel Göstergeler 
Haziran: 2023

Haziran: 2 041

Haziran: 906

Haziran: 1 516

Haziran: 9

Haziran: 1 455

Haziran: 5

Haziran: 19,8

Haziran: 3,3

Haziran: 60,6

Haziran: 21,35

Haziran: 0,96

Haziran: 8

Haziran: 5

Haziran: 3

Haziran: 48 724

Haziran: 23 342

Haziran: 25 382

Haziran: 22 322.

Haziran: 21 002

Haziran: 1 320

Haziran: 24 496

Haziran: 23 176

Haziran: 1 320

Haziran: 120,1

Haziran: -

Haziran: 8,8

Haziran: -

Haziran: 6

Haziran: 29

Haziran: 370,5
Kaynak: HMB, BDDK, Türkiye Sigorta Reasurans ve Emekilik Şirketleri Birliği, Finansal Kurumlar Birliği (1) Yil içindeki birikimli değerler kullanımıştır.
(2) 2023 yıli itibanıyla şirketler, tam katılım sigorta şirketleri olarak faaliyetlerine devam etmektedir.(3) Farklı cinsten ihraç edilen kira sertifikaları dönem sonu kurlan ile TL cinsine çevrilmiştir.
Banka kârlılığı açısından değerlendirildiğinde Haziran 2023'te 23,2 milyar TL tutarında olan katılım bankalarının dönem net kârının Haziran 2024 itibarıyla 29,7 milyar TL'ye ulaştıği 

gözlenmektedir. Aynı tarihlerde katılım bankalarının özkaynak kârlılığı yüzde 26,7'den yüzde 20,7'ye, aktif kârlılığı ise yüzde 1,7'den yüzde 1,4'e gerilemiştir.
Hazine tarafından 2012 yılından bu yana yurt içinde ve yurt dışında kira sertifikasıihracı gerçekleştirilmektedir. İhraçlar TL, döviz ve altın cinsinde yapılmaktadır. 2024 yılının ilk altı ayında yurt içinde çeşitli vade ve kira oranlarında TL cinsi toplam 37,3 milyar TL,altın cinsi toplam 142,7 milyar TL ve avro cinsi toplam 8,5 milyar TL tutarında ihraçgerçekleştirilmiştir.

Gelişmekte olan katılım sigortacılığı sektöründe Haziran 2024 itibarıyla üç hayat ve beş hayat dışı branşta faaliyet gösteren toplam sekiz şirket bulunmaktadır. Bu dönemde katılım sigortacıliği kuruluşlarının toplam prim üretimi 21 milyar TL‘ye ulaşırken toplam aktif büyüklüğü 68,9 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.

7292 sayılı Kanun'da belirtilen hükümler doğrultusunda faaliyet göstermekte olan tasarruf finansman şirketlerinín aktif büyüklüğü Haziran 2024 itibarıyla geçen yılın aynıdönemine göre 15,6 milyar TL'den 47,9 milyar TL'ye yükselmiştir. Haziran 2024 itibarıyla altı şirket faaliyetine devam etmektedir.

3. KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 
3.1. GENEL DEVLET 
a) Mevcut Durum 
2023 yılında, yaşanan yıkıcı depremlerin yanı sıra emekliliğe hak kazanma koşulları ile emekli aylıkları ve kamu çalışanlarının maaş ve ücretlerinde yapılan düzenlemeler kamu maliyesi üzerinde ciddibir yük oluşturmuştur. Söz konusu gelişmeler neticesinde artan harcamaların finansmanını sağlamaya yönelik çeşitli gelir tedbirleri uygulamaya konulmuştur. Bu doğrultuda, 2023 yılında bir önceki yıla göre genel devlet gelir ve harcamalarının GSYH'ya oranında artış yaşanmıştır.

Genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranı 2023 yılında 2022 yılına göre 2,4 puan artarak yüzde 30,3 olmuştur. Bir önceki yıla göre; vergi gelirleri 1,2 puan, faktör gelirleri 0,3 puan,prim gelirleri 0,9 puan artış gösterirken vergi dışi gelirlerde 0,1 puan azalış yaşanmıştır.
Genel devlet harcamalarının GSYH'ya orani 2023 yılında 2022 yılina göre 6,8 puan artarak yüzde 35,4 olmuștur. Bu dönemde; cari giderlerde 1,7 puan, yatırim harcamalarında 0,2 puan, cari transferlerde 2,8 puan, sermaye transferlerinde ise 2,1 puan artiş olmuştur.
Genel devlet gelir ve harcamalarındaki bu gelişmeler neticesinde, 2023 yılinda genel devlet açığı GSYHya oranla bir önceki yıla göre 4,4 puan artış göstermiş ve yüzde 5,2olmuştur.

2024 yılında bir önceki yıla göre genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranla 1,6 puan artarak yüzde 31,9 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,3 puan, diğer gelirlerin 1,3 puan artması beklenmektedir. Diğer gelirlerde beklenen artışin 0,7 puanının vergi dışı gelirlerden, 0,8 puanının prim gelirlerinden kaynaklanacaği, faktör gelirlerinin ise bir önceki yıl seviyesine göre 0,2 puan azalacaği öngörülmektedir.

2024 yılında genel devlet harcamalarının GSYH'ya oranla 2023 yılına kiyasla 1,2 puan artarak yüzde 36,7 olacaği tahmin edilmektedir. Bu dönemde; cari giderlerin 1,5 puan,yatirim harcamalarınin 0,2 puan, cari transferlerin 1,0 puan artacaği, sermaye transferlerinin ise 1,5 puan azalacağı öngörülmektedir.

Bu çerçevede, 2023 yılında GSYH'ya oranla yüzde 5,2 olan genel devlet açığının 2024yılında yüzde 4,8'e gerileyeceği öngörülmektedir. Aynı dönemde, genel devlet faiz dışıborçlanma gereğinin ise 0,8 puan azalarak yüzde 1,7 olması beklenmektedir.
Genel devlet kapsamına KiT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2023 yılında GSYH'ya oranla yüzde 5,6 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2024yılında 0,7 puan azalarak yüzde 4,9 olması öngörülmektedir. Aynı dönemde, program tanımlı kamu kesimi açığının ise 1,3 puan azalışla yüzde 2,9 olması beklenmektedir.
2023 yılı sonunda GSYH'ya oranla yüzde 29,3 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2024 yılında yüzde 25,6 seviyesine gerileyeceği öngörülmektedir.
Mali sürdürülebilirliği yansıtan bir gösterge niteliğinde olan ve ekonominin potansiyel seviyesinde olması varsayımı altında gelir ve harcama seviyelerinin nasıl şekillendiğini gösteren yapisal genel devlet dengesi, ekonomik dalgalanmaların etkisi ortadan kaldırılarak hesaplanmakta ve bir defalik gelir ve giderleri içermemektedir. 2025 yılinda, ekonomik dalgalanmaların fiili genel devlet dengesini artırıci etkisinin bir önceki yıla göre sınırlı kaldıği,bununla birlikte, harcama tedbirlerinin de etkisiyle, bir defalik gelir ve giderlerin fili dengeyi azaltıcı etkisinin GSYH'nın yüzde 1,6'sına ulaşacağı öngörülmektedir. Bu gelişmeler sonucunda, yapısal genel devlet açiğının potansiyel GSYH'ya oranının, 2025 yılında, bir önceki yıla göre yaklaşık 1,1 puan düşüşle yüzde 1,4 seviyesinde olması beklenmektedir.2023 yılında, GSYH'ya oran olarak, yüzde 0,4 oranında açığa dönmüş olan faiz dışı yapısal genel devlet dengesinin 2024 yılında bir önceki yıla göre 0,9 puan artışla yüzde 0,5 oranında fazlaya döneceği ve 2025 yılında, bir önceki yıla göre 1,3 puanlık artışla yüzde 1,8 oranında fazla vereceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 34- Yapisal Genel Devlet Dengesi Analizi 
Genel Devlet Dengesi: Denge (2)
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: Yapisal (3)

Genel Devlet Dengesi: -204 442
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: -134 723

Genel Devlet Dengesi: -120 068
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: 44 873

Genel Devlet Dengesi: -1 375 852
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: -489 993

Genel Devlet Dengesi: -2 114 897
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: -823 848

Genel Devlet Dengesi: -1 754 918
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: -774 444

Genel Devlet Dengesi: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

Genel Devlet Dengesi: -2,8
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: -1,9

Genel Devlet Dengesi: -0,8
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: 0,3

Genel Devlet Dengesi: -5,2
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: -1,8

Genel Devlet Dengesi: -4,8
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: -1,9

Genel Devlet Dengesi: -2,9
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet: -1,3
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: Yapısal dengenin GSYH'ya oranında potansiyel GSYH kullanılmistır.

(1) Genel Devlet Dengesi 

(2) Vergi yapilandırmasi, 2B gelirleri, özelleştirme gelirleri ve bir defalik gider ve gelirler hariç genel devlet dengesi 
(3) Genel devlet dengesinden bir defalik gelirlerin ve konjonktürel etkilerin arındınimas: sonucu elde ediimiş olan dengedir 
(4) Gerçekleşme Tahmini 

(5) Program 



2024 yılında, bir önceki yıl 3.799,5 milyar TL olan kamu kesimí sosyal harcamalarının yüzde 73,9 artışla 6.605,4 milyar TL seviyesine yükselmesi beklenmektedir. 2025 yılında ise bir önceki yıla göre kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 38,5 oranında artarak 9.150,5 milyar TL olacağı öngörülmektedir.

TABLO I: 35- Sosyal Harcamaların Gelişimi 
2019: (Cari Fiyatlarla, Milyar TL)

2019: 164,7
2020: 173,5
2021: 214,4
2022: 396,6
2023: 801,0
2024 (1): 1 353,3
2025 (2): 2 006,2

2019: 164,5
2020: 207,4
2021: 292,1
2022: 481,8
2023: 999,3
2024 (1): 1 783,8
2025 (2): 2 435,4

2019: 415,3
2020: 514,3
2021: 587,4
2022: 907,8
2023: 1 999,2
2024 (1): 3 468,4
2025 (2): 4 708,8

2019: 369,0
2020: 447,3
2021: 508,4
2022: 774,9
2023: 1 687,9
2024 (1): 3 021,3
2025 (2): 4 088,1

2019: 42,2
2020: 62,4
2021: 71,8
2022: 122,6
2023: 294,1
2024 (1): 424,6
2025 (2): 590,5

2019: 4,2 744,5
2020: 4,6
2021: 7,1
2022: 10,3 1 786,2
2023: 17,1 3 799,5
2024 (1): 22,4 6 605,4
2025 (2): 30,2 9 150,5

2019: 895,2 1 903,8 (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2019: 3,8
2020: 3,4
2021: 3,0
2022: 2,6
2023: 3,0
2024 (1): 3,1
2025 (2): 3,3

2019: 3,8
2020: 4,1
2021: 4,0
2022: 3,2
2023: 3,8
2024 (1): 4,0
2025 (2): 4,0

2019: 9,6
2020: 10,2
2021: 8,1
2022: 6,0
2023: 7,5
2024 (1): 7,8
2025 (2): 7,7

2019: 8,5
2020: 8,9
2021: 7,0
2022: 5,2
2023: 6,4
2024 (1): 6,8
2025 (2): 6,6

2019: 1,0
2020: 1,2
2021: 1,0
2022: 0,8
2023: 1,1
2024 (1): 1,0
2025 (2): 1,0

2019: 0,1
2020: 0,1
2021: 0,1
2022: 0,1
2023: 0,1
2024 (1): 0,1
2025 (2): 0,05

2019: 17,2
2020: 17,7
2021: 15,1
2022: 11,9
2023: 14,3
2024 (1): 14,9
2025 (2): 14,9
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

b) Hedefler 
2025 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,6 puan azalarak yüzde 31,3 olması öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 0,9 puan artmasi, diğer gelirlerin ise 1,5 puan azalması beklenmektedir. Diğer gelirlerde beklenen azalişın 0,1 puanının vergi dışi gelirlerden, 0,7 puanının faktör gelirlerinden, 0,6 puanının ise prim gelirlerinden kaynaklanması öngörülmektedir.

Genel devlet harcamalarının 2025 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ya oran olarak 2,5 puan azalarak yüzde 34,2'ye gerilemesi beklenmektedir. Bu dönemde cari harcamaların 0,9 puan, yatirim harcamalarinın 0,7 puan, sermaye transferlerinin 1,1 puan azalacaği; cari transferlerin ise 0,1 puan artacaği öngörülmektedir.

Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açığının 2025 yılında bir önceki yıla göre 1,9 puan azalarak yüzde 2,9'a gerileyeceği öngörülmektedir. Aynıdönemde, genel devlet faiz dişi dengesinin ise 2,2 puan iyileşerek yüzde 0,4 fazla vermesi beklenmektedir.

2025 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYHya oranla bir önceki yıla göre 2,2puan azalarak yüzde 2,7 seviyesinde gerçekleşeceği, program tanımlı kamu kesimi açığının ise 2,7 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 0,2'ye gerileyeceği öngörülmektedir.
AB tanımlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oranının 2025 yılı sonunda yüzde 25,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.


TABLo I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2022
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2023

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 180 723
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2 383 610

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 403 875
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 888 048

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 743 321
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 454 413

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 33 527
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 41 149

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 121 057
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 206 725

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 341 627
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 624 260

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 591 039
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 960 093

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 234 445
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 4 174 689

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 006
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 6 005

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 239 451
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 4 180 694

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 045 548
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 825 455

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 186 020
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 430 817

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 183 325
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 420 643

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 695
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 10 173

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 199 235
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2 044 491

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 075 087
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 800 884

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 124 148
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 243 607

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 240 019
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 3 976 049

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 430 803
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 4 300 762

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 191 352
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 120 068

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 568
(GSYH'ya Oran, Yüzde): -204 645

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 574
(GSYH'ya Oran, Yüzde): -198 640
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: (-) işaret fazlayi göstermektedir.

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları, genel sağlık sigortası ve fonları kapsamaktadır.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG)
2021: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2021: 201 507
2022: 142 660
2023: 1 380 450
2024 (1): 2 148 464
2025 (2): 1 930 689

2021: -6 694
2022: 237 681
2023: 115 282
2024 (1): 62 212
2025 (2): -65 993

2021: -6 622
2022: 237 627
2023: 115 275
2024 (1): 62 224
2025 (2): -65 939

2021: -71
2022: 54
2023: 7
2024 (1): -12
2025 (2): -55

2021: -5 420
2022: 39 830
2023: 93 236
2024 (1): 89 629
2025 (2): 278

2021: -6 476
2022: -1 558
2023: 2 545
2024 (1): 9 949
2025 (2): -3 720

2021: -45
2022: -7 335
2023: -15 646
2024 (1): 0
2025 (2): 0

2021: 12 461
2022: -33 555
2023: -72 644
2024 (1): -130 657
2025 (2): -169 227

2021: -10 674
2022: -19 975
2023: -12 090
2024 (1): -2 488
2025 (2): -3 102

2021: 184 659
2022: 357 749
2023: 1 491 134
2024 (1): 2 177 109
2025 (2): 1 688 925

2021: -10 947
2022: 19 021
2023: 761 277
2024 (1): 776 570
2025 (2): -369 333

2021: 189 664
2022: 363 754
2023: 1 499 643
2024 (1): 2 192 109
2025 (2): 1 718 925

2021: -5 941
2022: 25 026
2023: 769 785
2024 (1): 791 570
2025 (2): -339 333

2021: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2021: 2,8
2022: 1,0 1,6
2023: 5,2
2024 (1): 4,9
2025 (2): 3,1

2021: -0,1
2023: 0,4
2024 (1): 0,1
2025 (2): -0,1

2021: -0,1
2022: 1,6
2023: 0,4
2024 (1): 0,1
2025 (2): -0,1

2021: 0,0
2022: 0,0
2023: 0,0
2024 (1): 0,0
2025 (2): 0,0

2021: -0,1
2022: 0,3
2023: 0,4
2024 (1): 0,2
2025 (2): 0,0

2021: -0,1
2022: 0,0
2023: 0,0
2024 (1): 0,0
2025 (2): 0,0

2021: 0,0
2022: 0,0
2023: -0,1
2024 (1): 0,0
2025 (2): 0,0

2021: 0,2
2022: -0,2
2023: -0,3
2024 (1): -0,3
2025 (2): -0,3

2021: -0,1
2022: -0,1
2023: 0,0
2024 (1): 0,0
2025 (2): 0,0

2021: 2,5
2022: 2,4
2023: 5,6
2024 (1): 4,9
2025 (2): 2,7

2021: -0,2
2022: 0,1
2023: 2,9
2024 (1): 1,8
2025 (2): -0,6

2021: 2,6
2022: 2,4
2023: 5,6
2024 (1): 5,0
2025 (2): 2,8

2021: -0,1
2022: 0,2
2023: 2,9
2024 (1): 1,8
2025 (2): -0,6
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir. (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

TABL0 I: 38- 2023 Yılı Kamu Kesimi Genel Dengesi 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
KİT: Merkezi Yönetim Bütçesi
TOPLAM KAMU: Mahalli İdareler

KİT: 3 812 584
TOPLAM KAMU: 500 590

KİT: 1 219 185
TOPLAM KAMU: 165 930

KİT: 2 593 399
TOPLAM KAMU: 334 660

KİT: 270 013
TOPLAM KAMU: 68 591

KİT: 389 299
TOPLAM KAMU: 56 686

KİT: o
TOPLAM KAMU: o

KİT: -2 433 777
TOPLAM KAMU: -54 282

KİT: 2 038 118
TOPLAM KAMU: 571 585

KİT: -1 940 273
TOPLAM KAMU: -452 482

KİT: 97 845
TOPLAM KAMU: 119 103

KİT: -522 560
TOPLAM KAMU: -283 630

KİT: -522 560
TOPLAM KAMU: -283 722

KİT: 0
TOPLAM KAMU: 92

KİT: -424 715
TOPLAM KAMU: -164 527

KİT: -955 735
TOPLAM KAMU: 71 427

KİT: 61 318
TOPLAM KAMU: 37 953

KİT: -967 845
TOPLAM KAMU: -20 863

KİT: -49 207
TOPLAM KAMU: 54 338

KİT: 1 380 450
TOPLAM KAMU: 93 100

KİT: 0
TOPLAM KAMU: 60 554

KİT: 99 756
TOPLAM KAMU: 22 231

KİT: -163 322
TOPLAM KAMU: -11 976

KİT: 263 077
TOPLAM KAMU: 34 208

KİT: 1 280 694
TOPLAM KAMU: 10 451

KİT: 0
TOPLAM KAMU: -137

KİT: 1 380 450
TOPLAM KAMU: 93 236
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.

TABL0 I: 39- 2024 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
KİT: Merkezi Yönetim Bütçesi
TOPLAM KAMU: Mahalli areler

KİT: 6 452 568
TOPLAM KAMU: 893 859

KİT: 2 088 791
TOPLAM KAMU: 306 052

KİT: 4 363 777
TOPLAM KAMU: 587 807

KİT: 771 548
TOPLAM KAMU: 123 410

KİT: 610 206
TOPLAM KAMU: 82 982

KİT: 0
TOPLAM KAMU: 0

KİT: -4 209 763
TOPLAM KAMU: -124 955

KİT: 3 624 559
TOPLAM KAMU: 975 296

KİT: -3 735 656
TOPLAM KAMU: -801 146

KİT: -111 098
TOPLAM KAMU: 174 150

KİT: -1 069 864
TOPLAM KAMU: -360 896

KİT: -1 069 864
TOPLAM KAMU: -360 958

KİT: o
TOPLAM KAMU: 62

KİT: -1 180 962
TOPLAM KAMU: -186 746

KİT: -967 502
TOPLAM KAMU: 97 244

KİT: 55 324
TOPLAM KAMU: 63 415

KİT: -943 258
TOPLAM KAMU: -35 378

KİT: -79 568
TOPLAM KAMU: 69 208

KİT: 2 148 464
TOPLAM KAMU: 89 502

KİT: 0
TOPLAM KAMU: 54 854

KİT: 70 414
TOPLAM KAMU: 18 393

KİT: -186 488
TOPLAM KAMU: -15 843

KİT: 256 902
TOPLAM KAMU: 34 235

KİT: 2 078 050
TOPLAM KAMU: 16 382

KİT: 0
TOPLAM KAMU: -126

KİT: 2 148 464
TOPLAM KAMU: 89 629
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Gerçekleşme Tahmini 

TABL0 I: 40- 2025 Yıli Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TOPLAM: Mahalli idareler

TOPLAM: 1 321 438

TOPLAM: 464 099 857 339

TOPLAM: 170 926

TOPLAM: 133 178

TOPLAM: 0

TOPLAM: -173 812

TOPLAM: 1 451 730

TOPLAM: -1 086 620

TOPLAM: 365 110

TOPLAM: -495 582

TOPLAM: -495 586

TOPLAM: ε

TOPLAM: -130 472

TOPLAM: 130 285

TOPLAM: 83 156

TOPLAM: -48 525

TOPLAM: 95 653

TOPLAM: 188

TOPLAM: -22 223

TOPLAM: 23 904

TOPLAM: -44 376

TOPLAM: 68 279

TOPLAM: -1 403

TOPLAM: -90

TOPLAM: 278
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.
(1) Program 

(2) Merkezi yönetim bütçesi finansman kalemleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilecek olan Hazine Finansman Programıyla açıklanacaktır.


3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi 
a) Mevcut Durum 
2024 yıli Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla kamu idarelerine 11.089 milyar TL ödenek verilmiş, bütçe gelirlerinin 8.437,1 milyar TL ve bütçe açığının 2.651,9 milyar TL ile GSYH‘ya oranla yüzde 6,4 olacağı öngörülmüştür.

Yıl sonunda harcamaların bütçe ödeneğinin 124,1 milyar TL üzerinde 11.213,1 milyar TL olmasi, gelirlerin bütçe tahmininin 627,6 milyar TL üzerine çıkarak 9.064,7 milyar TL seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

Bu çerçevede, 2024 yılında bütçe açığının 2.148,5 milyar TL, faiz dişı açığın ise 850,7milyar TL olacağı tahmin edilmektedir. Başlangıç bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 6,4olması öngörülen bütçe açığının yıl sonunda yüzde 4,9 olarak gerçekleşeceği, yüzde 4,0olarak öngörülen program tanımlı açığın ise yüzde 2,7 düzeyine gerileyeceği öngörülmektedir.

2024 yılı bütçesinde depremlerin yol açtığı hasarın ortadan kaldırılmasi ve afet risklerinin azaltılmasına yönelik 1.028,3 milyar TL ödenek öngörülmüş olup, söz konusu ödeneğin yıl sonu itibarıyla tamamının kullanılması beklenmektedir. Bu doğrultuda, 2024 yıl sonunda deprem harcamaları hariç bütçe açığının GSYH'ya oranla yüzde 2,5 olacağıöngörülmektedir.

2024 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının bütçe ödeneğinin 80,3milyar TL üzerine çıkarak 9.915,4 milyar TL olacağı ve GSYH'ya oranının yüzde 22,4düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

2024 yılında, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan harcamaların bütçe ödeneğinin 125milyar TL üzerine çıkarak 3.011 milyar TL olması beklenmektedir. Memurlar için 2024 yıli genel maaş artış orani, toplu sözleşmede Ocak ayında yüzde 15, Temmuz ayında yüzde 10olarak tespit edilmiş, enflasyon farkı dâhil artış oranı Ocak ayında yüzde 49,25, Temmuz ayında yüzde 19,31 olarak gerçekleşmiştir. Toplam personel harcamalarında bütçe ödeneğine göre yaşanan artışta maaş artiışının yanı sıra ilave personel istihdamı da etkili olmuştur.

2024 yılında mal ve hizmet alım giderlerinín başlangiç bütçesinin 93,1 milyar TL üzerinde 772,8 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, maliyetlerin artması ve kurumların ilave ihtiyaçlarının karşılanması etkili olmuştur.
2024 yıli bütçesinde 4.266,7 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yıl sonunda 255,3 milyar TL azalışla 4.011,4 milyar TL düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Enerji KİT'lerine yapılan görevlendirme bedeli ödemelerindeki düşüş cari transferlerde yaşanan azalışın temel belirleyicisi olmuştur.

Sermaye giderlerinin 2024 yıliı sonunda, başlangıç ödeneğinín 304,6 milyar TL üzerine çıkarak 1.092,6 milyar TL olması beklenmektedir. Söz konusu artışta, ulaştırma ve sulama altyapisının güçlendirilmesine yönelik harcamalar başta olmak üzere kurumların ilave ödenek taleplerinin karşılanmasi etkili olmuştur.

2024 yıli sonunda, 720,8 milyar TL ve 298,5 milyar TL olarak programlanan sermaye transferleri ile borç verme kalemlerinin bütçe ödenekleriyle uyumlu bir şekilde sirasıyla 724,1 milyar TL ve 303,4 milyar TL olmasi beklenmektedir.


2024 yılında faiz giderlerinin borçlanma maliyetlerinde yaşanan artışın etkisiyle başlangıç bütçesinin 43,8 milyar TL üzerinde 1.297,8 milyar TL olması beklenmektedir.
Genel bütçe vergi gelirlerinin 2024 yıli bütçe tahmininin 197,8 milyar TL üzerinde 7.605,5 milyar TL, vergi dişi gelirlerin ise bütçe tahmininin 429,8 milyar TL üzerinde 1.459,2milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. GSYH'ya oran olarak ise, vergi gelirlerinin yüzde 17,2, vergi dişı gelirlerin yüzde 3,3 seviyesinde olacağı tahmin edilmektedir.
Gelir vergisi tahsilatının 2024 yıli bütçe hedefinin 291,5 milyar TL üzerinde 1.480,3milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Tüm çalışanların yararlandığı asgari ücret istisna tutarının öngörülenin üzerinde gerçekleşmesinin olumsuz etkisine karşın, yıl içerisinde bazı stopaj oranlarının artırılmasi,kamu ve özel sektör ücret artışları ve makroekonomik gelişmeler tahsilat artişında temel belirleyiciler olmuştur.

2024 yıli kurumlar vergisi tahsilatının bütçe tahmininin 210,3 milyar TL altında kalarak 1.065,4 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 2,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir, Beklenen bu azalısta, iktisadi faalivet hacminin ve bankacılik kârlarında yaşanan artışın sinırlı düzeyde kalması etkili olmuştur.

Dâhilde alınan KDV tahsilatının 2024 yıli bütçe tahmininin 177 milyar TL üzerinde 1.003,6 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 2,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2023yılıtahsilatının öngörülenin üzerinde gerçekleşmesi neticesinde oluşan baz etkisi ile makroekonomik gelişmeler beklenen bu artışta etkili olmuştur.
Özel tüketim vergisi tahsilatının 2024 yıli bütçe tahmininin 46,6 milyar TL üzerinde 1.450,5 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

Petrol ve doğal gaz ürünleri üzerinden yapılan ÖTV tahsilatının 2024 yılı bütçe tahmininin 53,9 milyar TL altında 397,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,9seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, Ocak ve Temmuz aylarında maktu ÖtV tutarlarının güncellemesinde esas alinan Yİ-ÜFE gerçekleşmesinin ve satışhacminin bütçe tahmininde öngörülenin altında kalmasi etkili olmuştur.
Motorlu taşıtlardan elde edilen ÖTV tahsilatının 2024 yıli bütçe tahmininin 30,2 milyar TL üzerinde 527,5 milyar TL olması ve GSYHya oranla yüzde 1,2 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede araç satışlarının öngörülenin üzerinde gerçekleşmesi etkili olmuștur.

2024 yılinda tütün mamullerinden elde edilen ÖtV tahsilatının, bütçe tahmininin 55,2milyar TL üzerinde 306,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Alkollü içkilerden elde edilen ÖtV tahsilatının ise bütçe tahmininin 6,2 milyar TL üzerinde 113,4 milyar TL olmasi ve GSYH'ya oranla yüzde 0,3seviyesindegerçekleşmesi beklenmektedir, Tütün mamulleri ile alkollü içkilerden elde edilen Ötv tahsilatında beklenen yükseliş, ağırlıklı olarak tüketim artışlarından kaynaklanmaktadır.

2024 yılında, ithalde alinan KDV tahsilatının bütçe tahmininin 190,2 milyar TL altında 1.480,9 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Beklenen bu azalışta, 2024 yıli kur gerçekleşmeleri ve ithalat beklentilerinin aşaği yönlü güncellenmesi etkili olmuştur.


2024 yılında veraset ve intikal vergisi, MtV, değerli konut vergisi, şans oyunları vergisi,özel iletişim vergisi, dijital hizmet vergisi ve konaklama vergisi tahsilatının toplamda bütçe tahminine göre 4,5 milyar TL azalarak 179,6 milyar TL olması beklenmektedir. Özel iletişim vergisi ve dijital hizmet vergisi tahsilatında öngörülenin üzerinde artış beklenirken, 2023yılında bir kat artırılan şans oyunları vergisi oranlarının 2024 yılı Ocak ayında önceki seviyelerine düşürülmesi bu azalışta temel etken olmuştur.

2024 yılinda BSMV tahsilatının bütçe tahmininin 146,4 milyar TL üzerinde 360,5 milyar TL olmasi ve GSYHya oranla yüzde 0,8 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artışta, BSMV matrahının beklentilerin üzerinde artması etkili olmuştur. Damga vergisi tahsilatının ise bütçe tahmininin 6,1 milyar TL üzerinde 149,7 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.
2024 yilında harçlardan elde edilen gelirlerin, bütçe tahmininin 55,9 milyar TL altında 194,5 milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 0,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, taşınmaz satışlarının öngörülen düzeyde gerçekleşmesine rağmen, ipotekli satışlardaki azalışın vergi matrahı üzerindeki olumsuz etkisi sonucuyla tapu harç tahsilati performansının beklentinin altında kalması belirleyici olmuştur.
2024 yılında vergi dişı gelirlerin, bütçe tahmininin 429,8 milyar TL üzerinde 1.459,2milyar TL olması ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.Söz konusu artış temel olarak hazine faizleri, KKDF kesintisi, para cezaları ile özel gelirlerdeki artıştan kaynaklanmaktadir.

2023 yılında uygulamaya konulan 7440 sayılı Kanun kapsamında 2024 yılının ilk dokuz ayında toplam 45,9 milyar TL tahsilat yapılmıştır. Kamu alacaklarının yapılandırılmasına ilişkin geçmiş yıllarda yürürlüğe giren diğer düzenlemeler de dâhil edildiğinde, 2024 yılıOcak-Eylül döneminde toplam 49,7 milyar TL yapılandırma geliri elde edilmiştir.
2024 yılı Ocak-Eylül döneminde, iç borçlanma ağırlıklı olarak TL cinsi sabit getirili enstrümanlarla yapılmıştır. 2024 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 57,2 milyar TL tutarında TL cinsi kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. 2024 yılı Hazine Finansman Programi duyurusunda yüzde 136,5 olarak belirtilen iç borç çevirme oranı Eylül ayı sonu itibarıyla toplam yüzde 122 düzeyinde gerçekleşmiştir.

2024 yılı Ocak-Eylül döneminde, nakit bazlı 1,6 trilyon TL iç borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 43,4'ü TL cinsi sabit kuponlu, yüzde 7,9'u TÜFE'ye endeksli DIBS ve kira sertifikasi, yüzde 4,11 kuponsuz, yüzde 15,7'si TLREF'e endeksli, yüzde 6'sı değişken faizli devlet tahvili ve yüzde 2,6'sı sabit kuponlu kira sertifikasıihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, iç finansmanın yüzde 20,2'si altın ve döviz cinsi senet ihraçlarıyla sağlanmıştır. Diğer taraftan, 2023 yıli sonunda 65,1 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi, 2024 yıli Eylül ayı sonunda 49,5 ay olmuştur. Ayni dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 20,61'den yüzde 35,66 düzeyine yükselmiştir.
2024 yılının ilk dokuz aylık bölümünde uluslararası sermaye piyasalarında ise üçüdolar, biri avro cinsinden olmak üzere dört adet tahvil ihraç edilmiştir. Şubat ayında 3 milyar dolar, Mart ayında 2 milyar avro, Temmuz ayında 1,75 milyar dolar ve son olarak Eylül ayında 2035 vadeli 3,5 milyar dolar tutarında tahvil ihracı ve buna eş zamanlı olarak yürütülen yükümlülük yönetimi işlemiyle toplam 10,5 milyar dolar eşleniği brüt dışfinansman elde edilmiş olup bunun 8,6 milyar dolarlik kısmı nakit finansman olarak sağlanmiştır. Ayrıca, gerçekleştirilen yükümlülük yönetimi işlemiyle uluslararası sermaye piyasalarında işlem gören 2024 ve 2025 yıllarına ait dolar cinsi tahvil anapara ödemelerinin 1,8 milyar dolarlık kısmı, yeni ihraç edilen tahvil ile 2035 yılına ötelenmiştir. Bu kapsamda,

borç stokunun ortalama vadesi artırılmis, refinansman riski azaltılmiş ve itfa profilinde dengeli dağılım sağlanmıştır. Böylece oluşan yeni görünümün, önetkin bir borç yönetimine işaret etmesiyle kredi notu ve yatırımcı iştahı anlamında ülkemizin daha da olumlu etkilenmesi beklenmektedir.

TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2023
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2024 (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 035 441
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 6 736 590

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 905 331
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 3 209 252

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 886 435
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 3 208 001

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 18 896
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 251

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 130 110
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 3 527 338

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 485 209
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 809 784

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 378 524
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 620 232

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 60 031
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 85 677

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 46 654
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 103 874

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 644 901
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2 717 554
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığ(1) Ağustos ayı sonu itibarıyladır.
b) Hedefler 
2025 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 12.800,3 milyar TL olmasıhedeflenmekte, bütçe harcamaları ise 14.731 milyar TL olarak programlanmaktadır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 1.930,7milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 3,1 olacaği öngörülmektedir.
Bütçe harcamaları için öngörülen ödeneğin 583,7 milyar TL'si deprem bölgesinin veniden insası ve afetlere karsi davanıklilığın artırılmasına vönelik harcamalardan oluşmaktadır. Söz konusu harcamalar hariç tutulduğunda bütçe açığının GSYH'ya oranının yüzde 2,2 seviyesinde olmasi beklenmektedir.

2025 yıliında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan harcamalar belirlenirken genel maaşartış oranının toplu sözleşmede kararlaştırıldığı üzere Ocak ayında yüzde 6, Temmuz ayında yüzde 5 olarak uygulanacağı dikkate alınmış, ayrıca enflasyon tahminine bağlı olarak oluşabilecek farkların etkisi göz önünde bulundurulmuştur. Bu çerçevede, toplam personel harcamalarının 3.937,2 milyar TL, GSYH'ya oranının ise bir önceki yıla göre 0,4 puan azalarak yüzde 6,4 olacağı öngörülmektedir.

2025 yıli için mal ve hizmet alım giderleri 1.023,7 milyar TL olarak belirlenmiştir. Söz konusu tutar, cari harcamalarda tasarruf yapılmasi ve verimsiz harcama alanlarinın tasfiye edilmesi politikalarıyla uyumlu biçimde belirlenmiştir. Bu kapsamda, mal ve hizmet ałım giderlerinin GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,1 puan azalış göstermesi beklenmektedir.
Cari transferlerin 2025 yılında 5.813,4 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 9,4seviyesinde olması öngörülmektedir. Cari transfer harcamalarının üçte ikisi sağlik ve sosyal güvenlik sistemine yapılan transferler ile genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarılan paylardan oluşmaktadır. Bu kapsamda, sağlik ve sosyal güvenlik sistemine 

yapılacak transferler 2.253,3 milyar TL, mahalli idareler ve fonlara aktarılacak paylar 1.680milyar TL olarak öngörülmüştür. Ayrıca, KİTlere ve kamu bankalarına görevlendirme giderleri olarak sirasıyla 503,5 milyar TL ve 220 milyar TL, tarımsal amaçli transferlere 135milyar TL ve afetlere dirençli şehirler projesi için 120 milyar TL ödenek ayrılmıştır.
2025 yılında sermaye giderlerinin 1.102,4 milyar TL ile GSYH içindeki payının yüzde 1,8 seviyesinde olması programlanmiştir. Deprem bölgesinde zarar gören kamu kurumlarının hizmet binaları ve tesislerinin yapım ve onarım giderleri ile deprem kaynakl diğer harcamalar için 199,5 milyar TL ödenek öngörülmüştür.

2025 yılında Köi modeli çerçevesinde tamamlanan şehir hastanelerinin cari giderlerini karşılamak üzere mal ve hizmet alım giderlerinde 37,4 milyar TL, bina kullanım ve zorunlu hizmetler için sermaye giderlerinde 67,2 milyar TL harcama programlanmıştır. Yine Köi modeli çerçevesinde tamamlanan ulaştirma projeleri kapsamında verilen talep garantilerinin finansmani için cari transferlere 97,6 milyar TL ilave edilmiştir.
Sermaye transferlerinin 2025 yılında 338 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 0,5olacaği öngörülmektedir. Bu kapsamda, deprem konutlarının yapımı ve altyapı giderleri için 244,9 milyar TL, sosyal konut yapımı için 22,9 milyar TL, KÖYDES için 7,5 milyar TL, SUKAP için 3,9 milyar TL, kalkınma ajanslarına 2,9 milyar TL, S0GEP için 600 milyon TL ödenek öngörülmüştür, Ayrıca, KKTC için 8,5 milyar TL, TÜBİTAK Ar-Ge projeleri için 17 milyar TL kaynak ayrılmiştır.

2025 yılında borç verme kaleminin 306,1 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 0,5olacağı öngörülmektedir. Ödeneğin 229,2 milyar TL'si KİT'lere, 11,5 milyar TL'si Eximbank'a, 1,5 milyar TL'si Kredi Garanti Fonuna tahsis edilmiştir. Ayrıca, öğrenim ve harçkrediłeri için 27,8 milyar TL, KKTC'ye verilen krediler için 4 milyar TL ödenek öngörülmüştür.
2025 yıliında faiz giderlerinin 1.950 milyar TL ile GSYH'ya oranla yüzde 3,2 düzeyinde olmasi beklenmektedir.

2025 yılında vergiyi tabana yayan bir yaklaşımla vergilemede adaletin güçlendirilmesi ile kayıt dişılıkla mücadele ve etkin denetimle tahsilat oranlarının yükseltilmesi suretiyle genel bütçe vergi gelirlerinin bir önceki yıla göre 0,9 puan artışla GSYH'ya oranla yüzde 18,1 düzeyine ulaşması beklenmektedir. Öte yandan vergi dişı gelirlerin 0,6 puan azalmasıve merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin 2024 yıli gerçekleşme tahmininin 0,3 puan üzerinde yüzde 20,8 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Vergi gelirlerindeki artışın temel olarak gelir üzerinden alinan vergiler ile KDV, ÖTV ve BSMV'den kaynaklanacağıtahmin edilmektedir. Vergi dişi gelirlerdeki azalış ise temel olarak özel gelirler ile hazine faizlerinden kaynaklanmaktadır.

2025 yılında gelir, kâr ve sermaye kazançlarından alınan vergilerin tahsilat toplamının GSYH'ya oranla 2024 yılı gerçekleşme tahminine göre 0,4 puan artması ve yüzde 6,1 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir, Asgari gelir ve kurumlar vergisi uygulamalarının 2025yılinda devreye girecek olmasi, gayrimenkuler yönünden kazanç istisnalarının sınırlandırılması ve 2024 yılında yapılan stopaj oranı artırımının 2025 yılına tam yıl etkisi gelir artırıci unsurlar olarak değerlendirilmektedir.


Son dönemdeki yasal düzenlemeler ile başta kayıt dışılikla mücadele olmak üzere uygulamada atılan kararlı adımların da katkısıyla dahilde alinan KDV tahsilatındaki toparlanmanın devam etmesi ve bu doğrultuda dahilde alınan KDV tahsilatının 2025 yılında GSYH'ya oranla bir önceki yıl tahmininin 0,2 puan üzerinde yüzde $^{2,4}$ seviyesinde olmasi beklenmektedir.

Maktu ÖTV tutarları, fiyatlar genel seviyesindeki değişime göre güncellenmeye devam edilecektir. 2025 yılında, ÖTV tahsilatının GSYH'ya oranının, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,2 puan üzerinde ve yüzde 3,4 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.Petrol ve doğal gaz ürünleri üzerinden yapılan ÖtV tahsilatının GSYH'ya oranı 2024gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede tahmin edilirken, motorlu taşıt araçlarına ilişkin ÖTV'nin bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin $^{0,1}$ puan üzerinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Alkollü içkilerden, tütün mamullerinden, dayanıklı tüketim mallarından ve kolaliı gazozlardan elde edilecek ÖTV tahsilatının ise GSYH'ya oran olarak 2025 yılında bir önceki yıl gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede olacağı öngörülmektedir.
2025 yilında, ithalde alinan KDV tahsilatının GSYH'ya oranınin, kur ve ithalat tahminlerine bağlı olarak, 0,1 puanlık artışla yüzde $^{3,4}$ oraninda gerçekleşmesi beklenmektedir.

2025 yılında BSMV tahsilatının GSYH’ya oranının bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin $^{0,1}$ puan üzerinde ve yüzde 0,9 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Şans oyunları vergisi ve özel iletişim vergisi kalemlerinden elde edilecek tahsilat toplamının ise 2024 yıl gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede ve yüzde 0,2 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.
2025 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin, GSYH'ya oran olarak, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin $^{0,6}$ puan altında ve yüzde 2,7 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.


TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2024 (1)
(Yüzde Değişim): 2025 (2)
(Yüzde Dağılım): 2024 (1)
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2025 (2)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 6 588 016
(Yüzde Değişim): 11 213 127
(Yüzde Dağılım): 14 731 014
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 70,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 324 584
(Yüzde Değişim): 2 678 257
(Yüzde Dağılım): 3 475 521
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 102,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 185 783
(Yüzde Değişim): 332 743
(Yüzde Dağılım): 434 991
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 79,1

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 453 895
(Yüzde Değişim): 772 836
(Yüzde Dağılım): 1 023 745
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 70,3

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 674 615
(Yüzde Değişim): 1 297 761
(Yüzde Dağılım): 1 950 000
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 92,4

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 373 847
(Yüzde Değişim): 4 011 414
(Yüzde Dağılım): 5 813 438
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 69,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 544 011
(Yüzde Değişim): 1 092 559
(Yüzde Dağılım): 1 102 418
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 100,8

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 858 256
(Yüzde Değişim): 724 126
(Yüzde Dağılım): 337 955
(GSYH'ya Oran, Yüzde): -15,6

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 173 025
(Yüzde Değişim): 303 430
(Yüzde Dağılım): 306 085
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 75,4

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o
(Yüzde Değişim): o
(Yüzde Dağılım): 286 861

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 207 566
(Yüzde Değişim): 9 064 663
(Yüzde Dağılım): 12 800 325
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 74,1

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 097 258
(Yüzde Değişim): 8 829 242
(Yüzde Dağılım): 12 629 610
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 73,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 501 109
(Yüzde Değişim): 7 605 473
(Yüzde Dağılım): 11 138 753
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 69,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 553 655
(Yüzde Değişim): 988 754
(Yüzde Dağılım): 1 389 568
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 78,6

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 17 507
(Yüzde Değişim): 24 882
(Yüzde Dağılım): 41 292
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 42,1

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 24 987
(Yüzde Değişim): 210 134
(Yüzde Dağılım): 59 997
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 741,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 110 308
(Yüzde Değişim): 235 421
(Yüzde Dağılım): 170 715
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 113,4

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -1 380 450
(Yüzde Değişim): -2 148 464
(Yüzde Dağılım): -1 930 689
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 55,6

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 913 401
(Yüzde Değişim): 9 915 366
(Yüzde Dağılım): 12 781 014
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 67,7

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -705 835
(Yüzde Değişim): -850 703
(Yüzde Dağılım): 19 311
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 20,5

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -954 002
(Yüzde Değişim): -1 190 097
(Yüzde Dağılım): -331 604
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 24,7
Not: Düzenleyici ve denetleyici kurumların gelir fazlaları, genel bütçe vergi dışı gelirlerinden düşülmüştür.
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 



3.1.2. Mahalli İdareler 
a) Mevcut Durum 
Mahalli idareler dengesi il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağlıidareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır.
2023 yılında, mahalli idare gelirleri genel bütçe vergi gelirleri ve sermaye gelirlerindeki reel artış sonucu yüzde 83,0 oranında artarak 663,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.Mahalli idare harcamaları ise, mahalli idare seçimlerinin etkisiyle yüzde 88,1 oranında artarak GSYH'nın yüzde 2,85i seviyesine yükselmiş ve mahalli idareler bütçe dengesi 2023yılında da GSYH'nın yüzde -0,35’i oranında açık vermiştir.

2024 yıliında, genel bütçe vergi gelirlerinden alinan payın reel olarak artmasi, mahalli idare gelirlerinin GSYH‘ya oranla yüzde 2,63 seviyesine yükselmesini sağlayacaktır. Mahalli idare harcamalarının ise GSYH'nin yüzde 2,83'ü seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2024 yılında mahalli idareler dengesinin GSYH'nın yüzde -0,20'si seviyesinde açık vermesi beklenmektedir.

TABLO I: 43- Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 
2022 2023 2024 (1) 2025 (2): (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2022 2023 2024 (1) 2025 (2): Belediyeler [KART_NO]648 955

2022 2023 2024 (1) 2025 (2): Büyükşehir Belediyeler 124 226 228 744 392 050 582 393

2022 2023 2024 (1) 2025 (2): il Özel İdareleri 11 266 20 857 36 436 54 079

2022 2023 2024 (1) 2025 (2): TOPLAM 270 685 499 887 865 718 1 285 427 (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2022 2023 2024 (1) 2025 (2): Belediyeler 0,90 0,94 0,99 1,05

2022 2023 2024 (1) 2025 (2): Büyükşehir Belediyeleri 0,83 0,86 0,89 0,95

2022 2023 2024 (1) 2025 (2): İl Özel İdareleri 0,08 0,08 0,08 0,09 TOPLAM 1,80 1,88 1,96 2,09
(1) Gerçekleşme tahmini (2) Program 
b) Amaç ve Hedefler 
2025 yiliında, mahalli idare gelirlerinin 1.708,7 milyar TL, harcamalarının ise 1.709milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin 278 milyon TL açık vermesi öngörülmektedir.


TABLO I: 44- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1)
2022: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2022: 362 730
2023: 663 820
2024 (2): 1 163 666
2025 (3): 1 708 699

2022: 298 391
2023: [TELEFON] (2): 957 274
2025 (3): 1 404 595

2022: 37 688
2023: 68 591
2024 (2): 123 410
2025 (3): 170 926

2022: 26 652
2023: 56 686
2024 (2): 82 982
2025 (3): 133 178

2022: 402 561
2023: 757 056
2024 (2): 1 253 294
2025 (3): 1 708 977

2022: 224 678
2023: 452 482
2024 (2): 801 146
2025 (3): 1 086 620

2022: 156 479
2023: 283 767
2024 (2): 361 023
2025 (3): 495 673

2022: 156 449
2023: 283 722
2024 (2): 360 958
2025 (3): 495 586

2022: 30
2023: 45
2024 (2): 65
2025 (3): 87

2022: 29 755
2023: 54 282
2024 (2): 124 955
2025 (3): 173 812

2022: -21 081
2023: -54 338
2024 (2): -69 208
2025 (3): -95 653

2022: 12 729
2023: 20 863
2024 (2): 35 378
2025 (3): 48 525

2022: -39 830
2023: -93 236
2024 (2): -89 629
2025 (3): -278

2022: 2,42
2023: 2,50
2024 (2): 2,63
2025 (3): 2,78

2022: 1,99
2023: 2,03
2024 (2): 2,16
2025 (3): 2,28

2022: 0,25
2023: 0,26
2024 (2): 0,28
2025 (3): 0,28

2022: 0,18
2023: 0,21
2024 (2): 0,19
2025 (3): 0,22

2022: 2,68
2023: 2,85
2024 (2): 2,83
2025 (3): 2,78

2022: 1,50
2023: 1,70
2024 (2): 1,81
2025 (3): 1,77

2022: 1,04
2023: 1,07
2024 (2): 0,82
2025 (3): 0,81

2022: 1,04
2023: 1,07
2024 (2): 0,82
2025 (3): 0,81

2022: 0,00
2023: 0,00
2024 (2): 0,00
2025 (3): 0,00

2022: 0,20
2023: 0,20
2024 (2): 0,28
2025 (3): 0,28

2022: -0,14
2023: -0,20
2024 (2): -0,16
2025 (3): -0,16

2022: 0,08
2023: 0,08
2024 (2): 0,08
2025 (3): 0,08

2022: -0,27
2023: -0,35
2024 (2): -0,20
2025 (3): 0,00
(il özel idareleri, belediyeler, iller Bankası, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağli idareleri kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme tahmini 
(3) Program 
3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler 
a) Mevcut Durum 
Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır.Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango İdaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır.

2023 yılında 2,5 milyar TL açık veren döner sermayeli işletmelerin 2024 yılında 9,9milyar TL açık vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler 
2025 yılında döner sermayeli işletmelerin 3,7 milyar TL fazla vermesi öngörülmektedir.

TABLO I: 45- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi 
2022: 270 903
2023: [TELEFON] (1): 907 009
2025 (2): 1 209 531

2022: 269 176
2023: [TELEFON] (1): 896 787
2025 (2): 1 199 714

2022: 1 727
2023: 5 528
2024 (1): 10 222
2025 (2): 9 816

2022: 0
2023: 0
2024 (1): 0
2025 (2): 0

2022: 269 346
2023: [TELEFON] (1): 916 958
2025 (2): 1 205 810

2022: 254 561
2023: [TELEFON] (1): 872 921
2025 (2): 1 161 173

2022: 7 540
2023: 9 520
2024 (1): 13 541
2025 (2): 16 111

2022: 10 144
2023: 15 144
2024 (1): 23 543
2025 (2): 22 730

2022: -5 311
2023: - 518
2024 (1): 2 129
2025 (2): -1 268

2022: 2 375
2023: 2 509
2024 (1): 4 702
2025 (2): 6 751

2022: 37
2023: 52
2024 (1): 122
2025 (2): 314

2022: 1 558
2023: -2 545
2024 (1): -9 949
2025 (2): 3 720

2022: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2022: 2,0
2023: 2,1
2024 (1): 2,0

2022: 1,8
2023: 2,0
2024 (1): 2,1
2025 (2): 2,0

2022: 0,0
2023: 0,0
2024 (1): 0,0
2025 (2): 0,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları
a) Mevcut Durum 
Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (İsF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayri tablolarda gösterilmektedir.
2024 yılında bir önceki yıla göre GSYH'ya oranla SGK'nın toplam gelirlerinin 0,3 puan artışla yüzde 8,4'e yükselmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, temel olarak prim gelirlerinin GSYH'ya oranının yüzde 6,2'ye yükselmesi etkili olmuştur. 2023 yılında milli gelire oranla yüzde 8,2 olan SGK'nın toplam giderlerinin 2024 yılında yüzde 8,7 düzeyine yükselmesi öngörülmektedir. Harcamalardaki artışta, ücretli veya kendi hesabına çalışıp emekli olanların aylıklarına refah payı artışı yapılması ve asgari emekli aylıklarının artırılmasına bağlıolarak sigorta ödemelerinin GSYH'ya oranının yüzde 6,1'e yükselmesi temel belirleyici olmuştur. Bu gelişmeler neticesinde, SGK gelir-gider açığının yüzde 0,1'den 0,4'e, bütçe transferlerinin ise yüzde 3,3'ten 3,5’e yükseleceği tahmin edilmektedir.
2024 yılında merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar,devlet katkısi, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler,açık finansmanı ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere 1.534,7milyar TL transfer yapılacağı tahmin edilmektedir 
Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, Ocak ayında yüzde 49,1 oranında artırılmiş, böylece brüt asgari ücret 2024 yılında 20.002,5 TL'ye yükseltilmiştir. İşçi, esnaf, çiftçi ve memur emekli aylıklari, 2024 yılı Ocak ayında yüzde 49,2, Temmuz ayında ise memur emekli aylıkları yüzde 19,3, diğer aylıklar yüzde 24,7 oranında artırılmiştir.


TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 
2022: 2 133 922
2023: 3 696 992
2024 (1): 4 688 222

2022: 728 843
2023: 1[TELEFON] (1): 2 743 227
2025 (2): 3 522 869

2022: 242 868
2023: 629 991
2024 (1): 953 765
2025 (2): 1 165 353

2022: 1 013 431
2023: 2 172 442
2024 (1): 3 867 479
2025 (2): 5 240 027

2022: 680 436
2023: 1 426 821
2024 (1): 2 700 486
2025 (2): 3 726 800

2022: 283 224
2023: [TELEFON] (1): 978 186
2025 (2): 1 283 447

2022: 205
2023: 119
2024 (1): 1 170
2025 (2): 1 612

2022: 49 566
2023: 192 359
2024 (1): 187 636
2025 (2): 228 168

2022: -41 720
2023: -38 520
2024 (1): -170 487
2025 (2): -551 805

2022: 389 917
2023: 875 005
2024 (1): 1[TELEFON] (2): 2 188 004

2022: 6,5
2023: 8,0
2024 (1): 8,4
2025 (2): 7,6

2022: 4,9
2023: 5,7
2024 (1): 6,2
2025 (2): 5,7

2022: 1,6
2023: 2,4
2024 (1): 2,2
2025 (2): 1,9

2022: 6,8
2023: 8,2
2024 (1): 8,7
2025 (2): 8,5

2022: 4,5
2023: 5,4
2024 (1): 6,1
2025 (2): 6,1

2022: 1,9
2023: 2,1
2024 (1): 2,2
2025 (2): 2,1

2022: 0,0
2023: 0,0
2024 (1): 0,0
2025 (2): 0,0

2022: 0,3
2023: 0,7
2024 (1): 0,4
2025 (2): 0,4

2022: -0,3
2023: -0,1
2024 (1): -0,4
2025 (2): -0,9

2022: 2,6
2023: 3,3
2024 (1): 3,5
2025 (2): 3,6
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

Diğer gelirler, devlet katkısı ve faturalı ödemeler gibi bütçeden alınan transferler ile diğer gelirlerden oluşmaktadır.
(4) Diğer giderler, faturali ödemeler, yönetim giderieri ve diğer giderlerden oluşmaktadır.

(5) Faturalı ödemeler, ek karşıliklar, deviet katkısi, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ve prim 
öderne gücü olmayanlarin GSS primleri dâhil edilmiştir.


2023 yılında 84,5 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya yapılan prim teşviklerinin 2024 yılında 250,4 milyar TL olması beklenmektedir. SGK'ya geçmiş dönem prim teşvikleri kapsamında yapılan transferler ile prim tahsilatı performansına bağli olarak teşvik ödemelerindeki artış bu yükselişte etkili olmuştur.

2023 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamaları sırasıyla 178,3 milyar TL ve 367,1 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2024 yılında ise söz konusu harcamaların sırasıyla 308,7 milyar TL ve 657,3milyar TL olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2024 yılında GSYH'ya oran olarak İSF prim gelirlerinin yüzde 0,3, faiz gelirlerinin yüzde 0,2 ve devlet katkısının yüzde 0,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede,toplam İSF gelirlerinin GSYH'nın yüzde 0,7'si seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

İSF'nin 2024 yılı toplam giderlerinin ise GSYH'ya oran olarak yüzde 0,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede İSF giderlerinin 32,5 milyar TL'si sigorta 

giderleri, 72,7 milyar TL'si istihdam teşvikleri, 47,1 milyar TL'si aktif işgücü programlarıgiderleri ve 36,3 milyar TL diğer giderler olmak üzere toplam 188,6 milyar TL olmas beklenmektedir.

Bu çerçevede, ÍSF gelir-gider dengesinin 2024 yılında 130,7 milyar TL fazla vereceği,böylece toplam fon varlığının 327,6 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 47- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2023
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2024 (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 89 107
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 189 915

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 39 544
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 82 148

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 13 181
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 27 383

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 29 436
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 44 970

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 6 946
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 35 414

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 55 552
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 117 271

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 9 504
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 17 476

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 46 048
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 99 795

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 33 555
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 72 644

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 124 307
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 196 951
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkantığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(3) İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderlerinden oluşmaktadır.
b) Hedefler 
Ücretli veya kendi hesabına çalışıp emekli olanların aylıkları 2025 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylık enflasyon gerçekleşmelerine göre artırılacaktır. Memur emekli aylıklarının ise toplu sözleşme hükümlerine göre 2025 yılının Ocak ayında yüzde 6, Temmuz ayında yüzde 5 oranında artırılmasi, enflasyon farklarının da ayrıca ilave edilmesi öngörülmüştür.

2025 yilında SGK'nin toplam gelirlerinin 4.688,2 milyar TL, toplam giderlerinin 5.240milyar TL ve gelir-gider açığının 551,8 milyar TL olması öngörülmüştür. GSYH'ya oran olarak ise gelirlerin yüzde 7,6, giderlerin yüzde 8,5 ve açığın yüzde 0,9 olması hedeflenmiştir.
2025 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşıliklar, emeklilere yapılan ek ödeme,devlet katkısi, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücüolmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 2.188 milyar TL tutarında ve GSYH'nın yüzde 3,6sı oranında bütçe transferi yapılması öngörülmektedir.
2025 yılında GSYH'ya oran olarak yüzde 0,3’ü prim gelirleri, yüzde 0,1'si faiz gelirleri ve yüzde 0,1i devlet katkısı olmak üzere İSF'nin toplam gelirlerinin yüzde 0,6 olmasıhedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin ise GSYH'nın yüzde 0,3’ü oranina ulaşmasıbeklenmektedir. Bu çerçevede, İSF gelir-gider dengesinin 2025 yılında 169,2 milyar TL fazla vereceği, böylece toplam Fon varliğının 496,8 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.


3.1.5. Fonlar 
a) Mevcut Durum 
Fon dengesi kapsamı, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışi Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir.

2024 yılinda toplam fon gelirlerinin 260,9 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 258,4milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların gelir-gider fazlasının 2,5 milyar TL olması öngörülmektedir.

2024 yılında özelleştirme uygulamalari sonucunda Özelleştirme Fonuna 15 milyar TL nakit girişi olması beklenmektedir.

b) Hedefler 
2025 yılında Özelleştirme Fonunun 30 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2025 yılında fon gelirlerinin 398,6 milyar TL, fon giderlerinin 395,5milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasının ise 3,1 milyar TL olması hedeflenmektedir.
TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2023

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 83 905

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 71 834

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 8 325

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 3 746

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 63 930

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 43 546

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 7

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 20 378

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 19 975

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -19 975

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -271

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -19 704

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 6 005

3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME 
a) Mevcut Durum 
2000 yılında KİT'lerin ürettiği katma değerin GSYH'ya oranı yüzde 3,4 seviyesindeyken 2024 yıli sonunda bu oranın yüzde 0,5 olacağı tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak,KİT yatırımlarının toplam kamu ve özel sektör yatırımları içerisindeki payının da 2000yılındaki yüzde 5,8 seviyesinden 2024 yılında yüzde 1,8'e gerilemesi öngörülmektedir. Ayni dönemde 435 bin olan KiT'lerin yıllık ortalama personel sayısının 95 bine düşmesi beklenmektedir.

Ekim 2024 yıli itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı 19'dur.Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payi olan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (Tİ) A.Ş. ve Sümer Holding A.Ş. KİT dengesi kapsamında izlenmektedir.

KİT'ler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2023 yılında GSYH'nın yüzde 0,43'ü oranında finansman açığı verirken 2024 yılında bu kuruluşların yüzde 0,14 oranında finansman açığıvermesi beklenmektedir. Finansman dengesindeki iyileşmede merkezi yönetim bütçesinden KİT'lere yapılan aktarmalar etkili olmuştur. Bütçe transferleri önemli ölçüde elektrik ve doğalgaz sübvansiyonları kapsamında yapılan görevlendirme bedeli ödemeleri ile TCDD ve TMO'ya yapılan aktarımlardan oluşmaktadır.
2024 yılında KiT'lere toplam 231,1 milyar TL sermaye transferi, 328 milyar TL görevlendirme bedeli, 4,6 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ve sübvansiyon ödemesi yapılması öngörülmektedir. Kuruluşlardan Hazineye 2024 yılında 32,6 milyar TL temettü ve 9,9 milyar TL hasılat payı ödemesi yapılması beklenmektedir. Aynı dönemde yatırım harcamalarının 251,4 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.
2024 yılında küresel enerji fiyatları bir önceki seneye göre düşüş göstermiştir. Sene içerisinde, hanehalkı grubu tüketicilerin kullanmış olduğu doğal gazın toptan satış fiyatı ile perakende elektrik fiyatında artış yapılmış olsa da elektrik ve doğal gazda hanehalkına sübvansiyon uygulamasına devam edilmiş ve bu nedenle EÜAŞ ve BOTAŞ'a merkezi yönetim bütçesinden aktarma yapılmiştır.

TPAO, Şırnak Gabar Dağı Bölgesinde günlük 40 bin varil petrol üretimine ulaşmıştır.Böylece yurt içi petrol üretim miktarı günlük 100 bin varili aşmış, Cumhuriyet tarihinin rekoru kırılmiştır.

BOTAş, Shell ve TotalEnergies şirketleriyle uzun vadeli sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG)tedarik anlaşması imzalamıştır. Shell ile yapılan anlaşmaya göre BOTAş, 2027 yılından başlayarak 10 yıl süreyle yılda yaklaşık 4 milyar metreküpe kadar LNG temin edecektir.TotalEnergies Şirketi ile yapılan anlaşmaya göre ise 2027 yılından başlayarak yıllık yaklaşık 1,6 milyar metreküp LNG temin edilmesi öngörülmektedir.

Milli Eğitim Bakanliğına bağlı okul ve kurumların ısınma amaçlı kömür ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla TKİ tarafından 2024 yıli sonuna kadar 340 bin ton kömür dağıtılmasi beklenmektedir.


İhtiyaç sahibi hanelere işınma amaçlı kömür yardımı uygulaması görevi, 29 Aralık 2023tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 8013 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla yeniden TKİ'ye verilmiştir.

Enerji ve madencilik KİT'lerinin yatırımlarının 2024 yıli sonunda bir önceki yıla göre 49milyar TL artması beklenmektedir. Söz konusu artışta, TPAO'nun hidrokarbon arama yatırımlari, TEÍAŞın iletim sistemi yatırımları ile BOTAŞ’in doğal gaz depolama yatırımlarıönemli rol oynamıştir.

Yil içerisinde çay satış fiyatlarinın yükselmesi ÇAYKuR'un satiş hasılatıni olumlu etkilese de alım fiyatlarının satış fiyatlarının üzerinde artması sebebiyle Kuruluşun finansman ihtiyacı artmıştır. TÜRKşEKER'in satış miktarının programın altında kalmasıfinansman durumunu olumsuz etkilemiştir. Yüksek stok ve finansman maliyetleri bu kuruluşlara yapilan sermaye transferlerinin artmasina sebep olmuştur.
2024 yılında TMO’nun stok maliyetinin artış göstermesi nedeniyle Kuruluşa bütçeden yapılan sermaye transferi bir önceki yıla göre yükselmiştir.

Türk Boğazlarından uğraksız geçen ticaret gemilerinden alınacak geçiş ücretlerine esas Altın Frank değerinde 2024 yılı Temmuz ayında yapılan güncellemenin yanı sira özellikle yıl içerisinde yapılan tarife değişiklikleri ve dolar kurundaki artış sonucunda KEGM'nin 2024 yılında 14,2 milyar TL kâr etmesi ve Hazineye 3,1 milyar TL temettü ve hasılat payı ödemesi beklenmektedir.

Havacılık sektöründe gözlemlenen olumlu performansın etkisiyle DHMİ'nin 2024yılında 20 milyar TL kâr etmesi ve Hazineye 7,7 milyar TL hasılat payı ödemesi öngörülmektedir. Ayrıca, Kuruluşun 2023 yılında 24 milyar TL ve 2024 yılı Şubat ayında 26milyar TL finansman fazlası Hazineye aktarılmıştır.

Yıl içerisinde gerçekleştirilen fiyat ayarlamalarının maliyet artışlarının gerisinde kalmasınedeniyle YHT ve konvansiyonel yolcu taşımacılığı için TCDD Taşımacılık A.Ş.'ye 4 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılması beklenmektedir.
Toplam KÍT yatırımlarının 2023 yılında yüzde 18,7'sini gerçekleştiren TCDD’nin 2024yılında yüzde 21,9’unu gerçekleştirmesi beklenmektedir. Yatırımlarının ve işletme bütçesi açıklarının finansmanını bütçeden yapılan aktarmalarla karşılayan TCDD'ye 2024 yılında 109,5 milyar TL sermaye transferi yapılması öngörülmektedir.

2024 yli içerisinde KiT'lere ait 10 performans programı ve 21 performans değerlendirme raporu onaylanmiştir.

On İkinci Kalkınma Planında yer alan politika ve hedefler doğrultusunda Ulaştırma ve Tarım KİTleri tarafından hazırlanan 2024-2028 dönemine ilişkin beş yıllık stratejik planları2023 yılında onaylanıp uygulamaya konulmuştur. Enerji KİTlerinin Stratejik Planları ise 2024 yıli sonuna kadar onaylanacak ve uygulamaya alınacaktır.
Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafiından satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2023 yılında 3,96 milyar TL iken, 2024 ylının ilk sekiz ayında 2,9 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca Eylül 2024 itibarıyla özeileștirme ihalesi tamamlanmiş olup Cumhurbaşkani onayına sunulan, onaya sunulma aşamasında 

bulunan ve sözleşme imza aşamasında olan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 31,5milyar TL'dir.

2023 yılı içerisinde 76 taşınmazın satış sözleşmeleri imzalanmış, 62 taşınmazın da kamu kurumlarına bedelli devri yapılmıştır. 2024 yılında ise 31 taşınmazın satış sözleşmeleri imzalanmış, üç taşınmazın da kamu kurumlarına bedelli devri gerçekleştirilmiştir.
Eylül 2024 itibarıyla özelleştirme portföyünde bulunan toplam 76 taşınmazın satışyoluyla, üç varlığın ise işletme hakkının devri yoluyla özelleştirilmesi için ihaleye çıkılmıştır.Onaya sunulan, onaya sunulma ve sözleşme imza aşamasında olan taşınmaz ve varlıkların yıłsonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanması öngörülmektedir.

TABLO I: 49- 233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 
2023: 1[TELEFON] (1): 2 259 614
2025 (2): 2 950 379

2023: 1 220 875
2024 (1): 1[TELEFON] (2): 2 065 355

2023: 1 027 214
2024 (1): 1 425 761
2025 (2): 1 914 172

2023: 193 660
2024 (1): 155 224
2025 (2): 151 183

2023: 56 678
2024 (1): 115 062
2025 (2): 146 274

2023: 16 530
2024 (1): 93 101
2025 (2): 129 263

2023: 40 148
2024 (1): 21 960
2025 (2): 17 011

2023: 303 995
2024 (1): [TELEFON] (2): 738 751

2023: 0
2024 (1): 0
2025 (2): 0

2023: 1 696 822
2024 (1): 2 321 838
2025 (2): 2 884 441

2023: 1 361 694
2024 (1): 2 004 321
2025 (2): 2 456 091

2023: 1 024 551
2024 (1): 1[TELEFON] (2): 2 034 282

2023: 337 143
2024 (1): 426 192
2025 (2): 421 809

2023: 154 690
2024 (1): 251 339
2025 (2): 405 473

2023: 150 626
2024 (1): 38 521
2025 (2): 23 384

2023: -24 635
2024 (1): -44 332
2025 (2): -64 450

2023: 15 004
2024 (1): 38 147
2025 (2): 34 633

2023: 36 047
2024 (1): 32 563
2025 (2): 26 378

2023: 3 396
2024 (1): 1 279
2025 (2): 2 932

2023: -115 275
2024 (1): -62 224
2025 (2): 65 939

2023: 115 275
2024 (1): 62 224
2025 (2): -65 939

2023: -87 015
2024 (1): 92 894
2025 (2): -51 562

2023: 145 796
2024 (1): 70 311
2025 (2): 8 769

2023: 56 494
2024 (1): -100 981
2025 (2): -23 146

2024 (1): (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2023: 5,96
2024 (1): 5,11
2025 (2): 4,79

2023: 4,60
2024 (1): 3,58
2025 (2): 3,36

2023: 3,87 0,73
2024 (1): 3,22
2025 (2): 3,11

2023: 0,21
2024 (1): 0,35
2025 (2): 0,25

2023: 0,06
2024 (1): 0,26
2025 (2): 0,24 0,21

2023: 0,15
2024 (1): 0,21
2025 (2): 0,03

2023: 1,15
2024 (1): 0,05
2025 (2): 1,20

2023: 0,00
2024 (1): 1,27
2025 (2): 0,00

2023: 6,39
2024 (1): 0,00 5,25
2025 (2): 4,69

2023: 5,13
2024 (1): 4,53
2025 (2): 3,99

2023: 3,86
2024 (1): 3,57
2025 (2): 3,31

2023: 1,27
2024 (1): 0,96
2025 (2): 0,69

2023: 0,58
2024 (1): 0,57
2025 (2): 0,66

2023: 0,57
2024 (1): 0,09
2025 (2): 0,04

2023: -0,09
2024 (1): -0,10
2025 (2): -0,10

2023: 0,06
2024 (1): 0,09
2025 (2): 0,06

2023: 0,14
2024 (1): 0,07
2025 (2): 0,04

2023: 0,01
2024 (1): 0,00
2025 (2): 0,00

2023: -0,43
2024 (1): -0,14
2025 (2): 0,11

2023: 0,43
2024 (1): 0,14
2025 (2): -0,11

2023: -0,33
2024 (1): 0,21
2025 (2): -0,08

2023: 0,55
2024 (1): 0,16
2025 (2): 0,01

2023: 0,21
2024 (1): -0,23
2025 (2): -0,04
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

TABLO I: 50- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 
2023 2024 (1) 2025 (2): 399

2023 2024 (1) 2025 (2): 239

2023 2024 (1) 2025 (2): 40

2023 2024 (1) 2025 (2): 199

2023 2024 (1) 2025 (2): 12

2023 2024 (1) 2025 (2): 7

2023 2024 (1) 2025 (2): 4

2023 2024 (1) 2025 (2): 148

2023 2024 (1) 2025 (2): o

2023 2024 (1) 2025 (2): 200

2023 2024 (1) 2025 (2): 2∃

2023 2024 (1) 2025 (2): 25

2023 2024 (1) 2025 (2): 300

2023 2024 (1) 2025 (2): 5

2023 2024 (1) 2025 (2): 11

2023 2024 (1) 2025 (2): 66

2023 2024 (1) 2025 (2): 0

2023 2024 (1) 2025 (2): 0

2023 2024 (1) 2025 (2): o

2023 2024 (1) 2025 (2): Z -

2023 2024 (1) 2025 (2): Z

2023 2024 (1) 2025 (2): - 82

2023 2024 (1) 2025 (2): 90

2023 2024 (1) 2025 (2): 0

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,02 0,01

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,01

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,01

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,02

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,01

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,01

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00

2023 2024 (1) 2025 (2): 0,00
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

TABLO I: 51- KİT'ler Hakkında Özet Bilgiler 
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 2023

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Toplam Personel Sayisı
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 93 335

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - Memur ve Sözleşmeli Personel
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 46 265

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - İşçi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 47 069

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Toplam Personel Harcamalari (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 58 442

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - Memur ve Sözleşmeli Personel
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 23 147

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - İşçi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 35 295

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Mal ve Hizmet Satış Hâsılatı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 1 027 214

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Görevlendirme Bedeli Tahakkukları (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 232 622

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: İşletme Faaliyet Kâr - Zararı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 159 313

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Faiz Ödemeleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 34 884

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Dönem Kâr - Zararı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 91 803

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Faktör Gelirleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: -84 141

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Temettü Ödemeleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 36 047

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Sabit Sermaye Yatirımlari (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 154 690

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Bütçe ve Fon Transferleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 303 995

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 115 275

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (3) (4)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 419 270

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (3) (5)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 102 659

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği*/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 0,43

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (4)/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 1,58

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (5)/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 0,39 5,69

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Personel Harcamalari/Hâsılat (Yüzde)

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Faiz Ödemeleri/Hâsılat (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 3,40
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(*) Eksi işareti finansman fazlasını göstermektedir.
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 

(3) Cari fiyatlarla, Milyon TL 
(4) Bütçe ve Özelleştirme Fonu transferler 
(5) Faiz gelir ve gideri hariçtir.



b) Hedefler 
KİT'lerin ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşların 2025 yılında 66 milyar TL finansman fazlası vermesi programlanmıştır. Makroekonomik büyüklükler ile enerji ve gıda fiyatlarının öngörülen seviyede seyretmesi ve programlanan fiyat ayarlamalarının yapılabilmesi söz konusu hedefe ulaşmada önem arz etmektedir.
KİT'lerin 2025 yılında 405,6 milyar TL tutarında yatırım harcaması yapmasıhedeflenmektedir. Toplam KIT yatirımları içerisinde önemli paya sahip olan TPAO,Karadeniz'de keşfettiği doğal gaz rezervine yönelik Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme Projesine devam edecek olup gaz arzının 2025 yılında bir önceki yıla göre artmasıhedeflenmektedir.

TPAO'nun Şırnak Gabar bölgesindeki petrol üretiminin etkisiyle yıllik toplam ham petrol üretimini 2024 yılına göre önemli ölçüde artırmasi amaçlanmaktadır.
BOTAŞ, TEİAŞ ve EÜAŞ yatırımlarının finansmanının bir kısmını dış proje kredilerinden karşılayacaktır.

TMO'nun 2,5 milyon ton buğday ve 1 milyon ton mısır, TÜRKŞEKER'in 7,7 milyon ton şeker pancarı alımı yapması öngörülmektedir.

Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarina devam edilecektir.


İKİNCİ BÖLÜM 
1. 2025 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI 
205 Yilı Cumhurbaşkanlığı Yıllik Programının temel amaci, makroekonomik ve finansal istikrarın güçlendirilmesi, mali disiplinin korunarak geliştirilmesi, fiyat istikrarı nihai hedefine ulaşmak üzere enflasyonun kademeli olarak düşürülmesi, yapısal reformlarla verimliliğe dayalı üretimin desteklenmesi ve istihdamın artırılmasıdır. Bu kapsamda Ar-Ge ve yenilikçilik kapasitesinin geliştirilmesi, yeşil ve dijital ekonomiye geçiş odağında teknolojik dönüşümün sağlanması, beşeri sermayenin güçlendirilmesi, işgücü piyasasının daha da etkinleştirilmesi, iş ve yatırım ortamının iyileştirilmesi ve ekonomide kayıt dışılığın azaltılmasını esas alan bir yaklaşım benimsenmektedir.

Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında On İkinci Kalkınma Planı hedefleri doğrultusunda uygulamaya konulacak tedbirler esas alınmıştır. 2025 yılı içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere ilişkin faaliyet ve projelere ilgili başlıklar altında yer verilmiştir. 2025 Yiıl Cumhurbaşkanliğı Yllik Programında yer alan tedbir, faaliyet ve performans göstergeleri izlenip değerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir.

2. 2025 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 
2.1. İSTİKRARLI BÜYÜME, GÜÇLÜ EKONOMİ
2025yılinda, ekonomide yeniden dengelenme sürecinin devaminda, enflasyonun kademeli olarak düşürülmesi, yatırım, istihdam, üretim ve ihracatı odağa alan yapısal reformlarla verimlilik kazanımları yoluyla istikrarlı büyümenin sağlanması amaçlanmaktadır.Bu kapsamda büyümenin üretken alanlara yönelik yatırımlarla desteklenen, kalıcı refahın ve uzun dönemli büyümenin temel kaynağı olan toplam faktör verimlilik artışlarına dayalıve talep yönlü enflasyonist baskı oluşturmayacak bir kompozisyonda sağlanmasıamaçlanmaktadır.

Program çerçevesinde fiyat istikrarının sağlanmasına yönelik ekonomi politikalarında güçlü eşgüdüm ve uyumu esas alan, deprem bölgesinde yeniden yapılanmanın hızla tamamlanmasını önceliklendiren, adil paylaşımı gözeten etkin maliye politikası çerçevesi ve yapısal dönüşüm adımlarıyla üretim faktörlerinde topyekûn bir iyileşmenin sağlanmasıyoluyla büyüme potansiyelinin artınlmasını hedefleyen bir uygulama zemini oluşturulacaktir.

OVP (2025-2027)'de öngörülen çerçeveyle uyumlu olarak, iktisadi faaliyette dengelenmenin devamıyla 2025yilinda büyümenin yüzde 4,0oraninda gerçekleşmesi hedeflenmektedir, Para ve maliye politikalarının eşgüdümüyle enflasyonun yıl sonunda yüzde 17,5'e gerilemesi beklenmektedir. Mal ve hizmet ihracatindaki artişın devami, yerli üretim ile ithalatta dışa bağımlılığı azaltacak politikaların uygulanması ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle tutarlı olarak cari işlemler açığının GSYH'ya oranının yüzde 2,0 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, cari işlemler açığının finansman kalitesini artırmaya yönelik, teknoloji transferi sağlayan uluslararası doğrudan yatırımlar başta olmak üzere uzun vadeli sermaye girişlerinin öne çıkarılması amaçlanmaktadır.

2.1.1. Büyüme ve İstihdam 
a) Amaç
Büyümenin arz yönlü dinamikleri güçlendirilerek, ihracat odakli, istihdami destekleyen,istikrarli, çevreye duyarlı ve kapsayıcı bir yapıda sürdürülmesi temel amaçtır. Bu doğrultuda,para, maliye ve gelirler politikaları koordineli bir şekilde yürütülecek, yapısal reformlarla fizikî sermaye ve insan kaynağının kalitesinin yükseltilmesine ve teknolojik altyapının güçlendirilmesine odaklanılacaktır.

2.1.2. Yurt İçi Tasarruflar 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'de güçlüve istikrarlı ekonomik büyümenin sağlanmasi, dışa bağımlılığın azaltılması ve yatırımların teşvik edilerek istihdamın artırılması için gerekli finansmanın sürdürülebilir kaynaklardan elde edilmesi önem arz etmektedir. Bu nedenlerle, yurtiçi tasarrufların artırılması ülkenin ekonomik sürdürülebilirliği açısından kritik öneme sahiptir.
2009-2023 yılları arasında ortalama yüzde 25,6 olarak gerçekleşen toplam yurt içi tasarruf oranı 2023 yılında yüzde 26,6 seviyesiyle dönem ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. 2023 yılı yurtiçi tasarruf oranının yüzde 15,1i mali olmayan şirketler yüzde 3,5'i mali şirketler yüzde 2,1'i genel devlet ve yüzde 6'si hanehalkı tarafindan gerçekleştirilmiştir. 2015 yıliı sonrasında mali olmayan şirket tasarruflarının artış eğilimine girdiği ve 2018 yılından bu yana hanehalkı tasarruflarının üzerinde seyrettiği görülmektedir.Yüzde 26,6 ile 2023 yılında dünya ortalaması düzeyinde gerçekleşen yurt içi tasarruf oranının gelişmiş ülkeler ortalamasının üzerinde olduğu, gelişmekte olan ülkeler ortalamasının altında seyrettiği görülmektedir.

2003 ylında faaliyete başlayan Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) ve 2017 yılında yürürlüğe giren Otomatik Katılım Sistemi (OKS), devlet tesvikleriyle birlikte tasarrufların artırılmasında önemli bir rol oynamakta olup, ekonominin uzun vadeli finansmaninda da önemli bir ihtiyaca cevap vermektedir. 2024 yılı BES için önceki yıllarda hayata geçirilen düzenlemelerin (18 yaş altına sisteme katılım imkânının getirilmesi ve devlet katkısının yüzde 30'a yükseltilmesi) olumlu etkilerinin de gözlendiği bir yıl olmuştur. Bireysel emeklilik birikimlerinin banka kredileri için teminat olarak gösterilebilmesi uygulaması Haziran ayıitibarıyla, katılımcıların BES'ten ayrılmadan birikimlerinin bir kismını acil ihtiyaçları için kullanabilmeleri de Temmuz ayi itibarıyla hayata geçmiştir.

30 Eylül 2024 itibarıyla BES katılımcı sayısı yaklaşık 9,3 milyon kişiye, fon büyüklüğü1.058,3 milyar TLye, sistemin verdiği emekli sayısı da 322.311 kişiye ulaşmıştır. Aynı tarih itibarıyla OKS kapsamındaki çalışan sayısı yaklaşık 7,5 milyon kişiye, fon büyüklüğü ise 77,6milyar TL'ye ulaşmıştır. BES ve OKS toplam fon tutarı ise 30 Eylül 2024 itibarıyla 1.135,9milyar TL olmuştur.

b) Amaç
Plan döneminde yurtici tasarrufların artırılması ve artan tasarrufların öncelikli sektörler ve üretken alanlardaki yatırımların finansmanına yönlendirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bireysel emeklilik sistemi (BES) daha cazip hale getirilerek fon tutarı ve katılımcı sayısı artırılacak, Otomatik Katılım Sistemi (OkS) işveren katkısını içerecek şekilde geliştirilecek ve fon çeşitliliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.349)

Politika/Tedbir: Tedbir 349.1. OKS'nin işveren katkısını da içeren ikinci basamak emeklilik sistemine dönüşeceği tamamlayıcı emeklilik sistemi kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kurumlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, SEDDK, Sosyal Güvenlik Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (SEDDK) tarafindan oluşturulan Tamamlayıcı Emeklilik Sistemi modeli BES Danışma Kurulu ile istişare edilecektir. 2. BES Danışma Kurulu ile istişare edilen modele yönelik ilgili kamu ve özel sektör paydaşlarının görüşleri alınacaktır. 3. Tüm tarafların mutabık olduğu model için gerekli mevzuat çalişmalarına başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 349.2. OKS'de fon çeşitliliği katılımcıłarın farklı risk algısı ve tercihlerini dikkate alacak şekilde artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kurumlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), SEDDK, SPK, Emekllik Gözetim Merkezi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. BES Yönetmeliğinde tedbirin hayata geçirilmesi için gerekli mevzuat değişikliği yayımlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 349.3. BES'te yapılan kesințilerin sadeleştirilmesi ve azaltılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kurumlar: Hazine ve Maliye Bakanliğı (S), SEDDK, SPK, Sigorta Birliği, Emeklilik Gözetim Merkezi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tedbirin gerçekleştirilmesi amacıyla gerekli yönetmelik değişikliğinin paydaşların görüşlerine açılmasını müteakip yayımı gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 349.5. Yükseköğretim kurumlarına kayıtlı 25 yaş altı öğrencilerin BES'e katilımlarını ve sistemde kalmalarını teşvik edici uygulamalar hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kurumlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), SEDDK, YÖK, Sigorta Birliği, Emeklilik Gözetim Merkezi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. SEDDK tarafindan oluşturulan model HMB, SPK, ÇSGB ve Kurum temsilcilerinden oluşan BES Danışma Kurulu ile istişare edilecektir. 2. BES Danışma Kurulu ile istişare edilen modele yönelik ilgili kamu ve özel sektör paydaşlarından görüş alınacaktır.

Politika/Tedbir: Finansal okuryazarlığın artırılması ve finansal tabana yayılma amacıyla hanehalkı ve firmalarda tasarruf yapma farkındalığı sağlanacak ve finansal tasarruf araçlarına, aile bütçesi ve risk yönetimine yönelik bilgi düzeyi dijital platformlar da kullanılarak artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.352)

Politika/Tedbir: Tedbir 352.1. Aile bütçesi yönetimi, tasarruf ve yatırim araçları ile risk yönetimi konularında danışmanlık ve eğitim hizmeti verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kurumlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, SPK, BDDK, SEDDK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. SPK bünyesindeki eğitim seminerlerine katılan üniversite öğrencilerine finansal okuryazarlık eğitimi verilecektir. 2. Üniversitelerin düzenlediği kariyer günlerinde finansal okuryazarlık konusunda bilgilendirme yapilacak ve sermaye piyasaları ile yatirım araçları hakkında tanıtım yapılacaktır. 3. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğı ile SPK arasında imzalanacak iş birliği protokolü çerçevesinde, Bakanlık bünyesindeki eğiticiler için finansal okuryazarlık konusunda hazırlanmakta olan eğitim programi çerçevesinde eğiticilere eğitim verilecektir.

Tedbir 352.2. Tüm eğitim, yaş ve gelir grubundan kişilere ulaşacak şekilde elektronik ortamda ücretsiz olarak finansal eğitim içerikleri sunularak hanehalkı ve firmaların tasarruf etme bilinçleri geliştirilecektir.: Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, SPK
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S) Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, SPK, BDDK, BİST, KOSGEB, SEDDK, TRT, TOBB, Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği, İlgili STK'lar: 5. Finansal okuryazarlığın artırılması için sosyal medya platformlarıyla da bütünleşik bir yapıda kolay anlaşılabilir, etkileşimli ve hedef kitleye göre kişiselleştirilebilir içeriklerin sunulduğu dijital bir platform oluşturulacaktır.

Tedbir 352.2. Tüm eğitim, yaş ve gelir grubundan kişilere ulaşacak şekilde elektronik ortamda ücretsiz olarak finansal eğitim içerikleri sunularak hanehalkı ve firmaların tasarruf etme bilinçleri geliştirilecektir.: Tedbir 352.4. Gençlerin ve çocukların tasarruf ve yatırım konularında bilinç düzeylerinin artırılması amacıyla sosyal medya dâhil olmak üzere iletişim araçlarından ve rol modellerden faydalanılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S) Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, SPK, BDDK, BİST, KOSGEB, SEDDK, TRT, TOBB, Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği, İlgili STK'lar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Aile ve Sosvai Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, SPK, BDDK, SEDDK, BİST, İlgili STK'lar
1. Finansal Okuryazarlık Portalı ücretsiz bir şekilde kullanıma açılacaktır. 2. Finansal okuryazarlık bilincinin yükseltilmesi için kısa kamu spotları ve/veya dijital içerikler hazırlatılacaktır. 3. Firmalarda tasarruf eğiliminin artırılması amacıyla seminerler düzenlenecektir. 4. Kamu personelinin finansal okuryazarlığını artırmak ve tasarruf bilincini güçiendirmek amacıyla Uzaktan Eğitim Kapisı üzerinden eğitimler yaygınlaştırılacaktır.: 1. Orta okul ve lise öğrencilerinde finansal okuryazarlık bilincini uyandırmaya yönelik eğitici ve öğretici etkinlikler yapılacaktır. 2. Finansal bilginin tabana yayılmasına katkı sağlamak amacıyla Finans Akademisi ile Sermaye Piyasalari ve Finans Lisesi kurulacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yurt İçi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde)
Birim: Yüzde
2023: 26,6
2024 (1): 27,0
2025 (2): 27,8

Performans Göstergeleri: Özel Kesim Tasarruf Oranı (GSYH İçinde)
Birim: Yüzde
2023: 25,1
2024 (1): 26,6
2025 (2): 26,8

Performans Göstergeleri: BES Katılımcı Sayısı (3)
Birim: Milyon Kişi
2023: 16,0
2024 (1): 17,0
2025 (2): 17,6
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Yilsonu itibarıyla gönülü ve otomatik katliıma dayal:ı sistemlerin toplamıdır.

2.1.3. Ödemeler Dengesi 
a) Amaç
Küresel ticarette yeşil dönüşüm ve dijitalleşme odağında şekillenen küresel koşullar dikkate alınarak küresel değer zincirlerindeki Türkiye'nin konumunun daha ileri seviyelere taşınmasi, katma değeri yüksek ihracat potansiyelinin artırılmasi, enerji ve imalat sanayiinde ithalat bağımlılığının düşük seviyelere indirilmesi, turizmin yanı sıra yazılım gibi alanlarda hizmet gelirlerinin çeşitlendirilerek üst seviyelere çıkarılması yoluyla cari işlemler dengesinde sürdürülebilir bir iyileşme sağlanması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Stratejik ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesi, taraf olunan ticaret anlaşmalarında ülkemizin menfaatleri doğrultusunda gerekli düzenlemelerin hayata geçirilmesi, bölgeseł bağlantılılığın artırılması ve enerji ve gıda arz güvenliğinin teminine yönelik çalışmalar sürdürülecek, ikili, bölgesel ve çok taraflı ticaret diplomasisi faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkınma Plani p.354)

Politika/Tedbir: Tedbir 354.1. Mal ve hizmet ihracatında “Uzak Ülkeler Stratejisi” başta olmak üzere pazar çeşitliliğini sağlamaya yönelik politikalar uygulanmaya devam edilecek, komşu, yakın ve dost ülkelerle bölgesel ve ikili işbirlikleri geliştirilecek, bölgesel ve çok taraflı işbirliği platformlarından en etkin şekilde istifade edilerek ticari ilişkilerin yoğunlaştırılmasına yönelik çalışmalar etkili bir biçimde sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uzak Ülkeler Stratejisi kapsamında belirlenen ülkeler ile mal ve hizmet ticareti ve ekonomik işbirliğinin artırılmasına devam edilecek, fuar katılımi, ticaret heyetleri, ikili anlaşma ve tanıtım faaliyetleri yoğunlaştırılacaktır. 2. Üzak Ülkeler Stratejisine konu ülkelerde görevli Ticaret Müşavirlerinin ve Ticaret Ataşelerinin katılımları ile ülkemiz genelinde bilgilendirme seminerleri düzenlenecektir. 3.İlgili işbirliği kuruluşları marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alanında iştigal eden sektörlerimize özel tanıtım ve pazarlama projeleri hayata geçirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 354.3. Karma Ekonomik Komisyon ve Ortak Ekonomik ve Ticaret Komisyonlari çerçevesinde ilgili ülkelerle ekonomik ve ticari ilişkiler güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İigili ülkelerle Karma Ekonomik Komisyonu toplantıları sürdürülecektir. 2. İlgili ülkelerle Ortak Ekonomik ve Ticaret Komisyonlari toplantıları düzenlenecektir. 3. TDT Ekonomi Bakanları Toplantısı ve TDT Zirvesine katılım sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 354.5. Ülkemizin tercihli ticaret ağı güçlendirilecek, yeni serbest ticaret anlaşmalari müzakere edilecek ve yürürlükteki serbest ticaret anlaşmalarinın kapsamınin genişletilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye-Maldivler TTA'nın yürürlüğe giriş süreci tamamlanacaktır. 2 Türkiye-Birleşik Kraiłık STA Güncelleme Müzakereleri ülkemizin pazara giriş politikaları temelinde sürdürülecektir. 3. Türkiye- Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) STA Müzakereleri ülkemizin pazara giriş politikaları temelinde sürdürülecektir. 4. Türkiye-Japonya STA Müzakereleri ülkemizin pazara giriş politikaları temelinde sürdürülecektir.

Tedbir 354.6. Afrika açılımı çerçevesinde Afrika ülkeleri ile diplomatik, ticari ve ekonomik ilişkiler daha da güçlendirilecek ve ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında diş ticaret hacmi artırılacaktır.: Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek Gümrük Birliği'nin güncellenmesine yönelik Avrupa Birliği kurumları ve üye ülkeler nezdinde çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Plani p.356)

Tedbir 354.6. Afrika açılımı çerçevesinde Afrika ülkeleri ile diplomatik, ticari ve ekonomik ilişkiler daha da güçlendirilecek ve ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında diş ticaret hacmi artırılacaktır.: Tedbir 356.2. Gümrük Birliği'nin güncellenmesi müzakereleri yürütülecek ve kamu, özel sektör, STK'lar ve akademisyenlerin görüşleri alınarak ulusal müzakere hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgli Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. 2025 yılı içerisinde Tanzanya ile III. Dönem, Nijerya ile VI. Dönem, Moritanya ile I.Dönem, Kongo ile IV. Dönem, Çad ile II. Dönem KEK Toplantılarının gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. 2. Afrika ülkeleriyle üst düzey ikili/karşılıklı ziyaretler sürdürülecektir. 3. Türkiye-Afrika 5. Ekonomi ve İş Forumu kıta ülkelerinin temsilcileriyle gerçekleştirilecektir.: 1. Müzakere pozisyonu oluşturmak üzere, kamu, özel sektör, STK'lar ve akademi temsilcilerinin katılımıyla toplantilar düzenlenecektir.

Tedbir 354.6. Afrika açılımı çerçevesinde Afrika ülkeleri ile diplomatik, ticari ve ekonomik ilişkiler daha da güçlendirilecek ve ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında diş ticaret hacmi artırılacaktır.: Tedbir 356.3. Gümrük Birliği'nin güncellenmesi kapsamında ilgili STKlarla istişare edilerek ülkemiz hizmet sektörleri ve hizmet ihracatına yönelik etkileri tespit edilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu: Ticaret Bakanlığı (S), İlgli Kamu Kurum ve Kuruluşlar
1. 2025 yılı içerisinde Tanzanya ile III. Dönem, Nijerya ile VI. Dönem, Moritanya ile I.Dönem, Kongo ile IV. Dönem, Çad ile II. Dönem KEK Toplantılarının gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. 2. Afrika ülkeleriyle üst düzey ikili/karşılıklı ziyaretler sürdürülecektir. 3. Türkiye-Afrika 5. Ekonomi ve İş Forumu kıta ülkelerinin temsilcileriyle gerçekleştirilecektir.: 1. Türkiye-AB Gümrük Birliğinin hizmet ticaretini içerecek şekilde güncellenmesi hazırlıkları kapsamında, ilgili taraflarla hizmet sektörlerimize yönelik istişare çalışmalarına devam edilecektir.

Tedbir 354.6. Afrika açılımı çerçevesinde Afrika ülkeleri ile diplomatik, ticari ve ekonomik ilişkiler daha da güçlendirilecek ve ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında diş ticaret hacmi artırılacaktır.: İç ve dış pazarlarda rekabetçiliğin korunması için yeşil dönüşüm kapsamında ortaya çıkan üretim ve ticarete ilişkin çevre standartlarına uyum sağlanması için gerekli önlemler alınacaktır (Kalkınma Planı p.357)

Tedbir 354.6. Afrika açılımı çerçevesinde Afrika ülkeleri ile diplomatik, ticari ve ekonomik ilişkiler daha da güçlendirilecek ve ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında diş ticaret hacmi artırılacaktır.: Tedbir 357.1. Başta AB olmak üzere ihracat pazarlarında rekabetçiliğin artırılması ve tedarik zincirlerinde Türkiye'nin konumunun yükseltilmesi amacıyla AB Yeşil Mutabakatina uyum kapsamında üretim ve ticarete yönelik sektörel dönüşüm adımları hayata geçirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu: Ticaret Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. 2025 yılı içerisinde Tanzanya ile III. Dönem, Nijerya ile VI. Dönem, Moritanya ile I.Dönem, Kongo ile IV. Dönem, Çad ile II. Dönem KEK Toplantılarının gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. 2. Afrika ülkeleriyle üst düzey ikili/karşılıklı ziyaretler sürdürülecektir. 3. Türkiye-Afrika 5. Ekonomi ve İş Forumu kıta ülkelerinin temsilcileriyle gerçekleştirilecektir.: 1. Yeşil Mutabakat Eylem Plani sektörel dönüşüm yol haritalarını içerecek şekilde güncellenecektir. 2. Yeşil Mutabakat kapsamında sektörlerin geleceğine yönelik farkındalık artırıcı ve bilgilendirici çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 354.6. Afrika açılımı çerçevesinde Afrika ülkeleri ile diplomatik, ticari ve ekonomik ilişkiler daha da güçlendirilecek ve ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında diş ticaret hacmi artırılacaktır.: Tedbir 357.2. Diş ticarette rekabetçiliğin korunarak daha ileriye taşınması için ulusal karbon fiyatlandırma mekanizmaları oluşturulacak, öncelikli olarak AB ile uyumlu bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) uygulamaya konulacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. 2025 yılı içerisinde Tanzanya ile III. Dönem, Nijerya ile VI. Dönem, Moritanya ile I.Dönem, Kongo ile IV. Dönem, Çad ile II. Dönem KEK Toplantılarının gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. 2. Afrika ülkeleriyle üst düzey ikili/karşılıklı ziyaretler sürdürülecektir. 3. Türkiye-Afrika 5. Ekonomi ve İş Forumu kıta ülkelerinin temsilcileriyle gerçekleştirilecektir.: 1. AB ile uyumlu bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) uygulamaya konulacaktır.

Tedbir 357.4. Firmalarimizin ihracat odaklı yeşil dönüşümlerini sağlamak üzere ihtiyaç duyabilecekleri konularda kapsamli bir danışmanlık modeli oluşturulacaktır.: Tedbir 357.5. Sinırda karbon düzenlemesi mekanizmasıyla ilgili sektörlerin emisyonlarının izlenmesi ve raporlanması konularında rehberlik faaliyetleri yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, TİM, TOBB
1. Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Destek Programinın şirketler tarafindan kullanımının artirilmasini teminen tanitim ve bilgilendirme programlari düzenlenecektir. 2. Kurumsal sürdürülebilirlik konusunda belirli seviyenin üzerindeki firmalara kullanım izni verilen ve üretici ve tüketicide sürdürülebilirlik konusunda farkındaliğın arttırılması amacıyla oluşturulan Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Destek Programi markasının kuflanımının yaygınlaştırımasına yönelik bilgilendirme programları düzenlenecektir.: 1. İhracatçı Birlikleri, Odalar, Borsalar, OSB'ler nezdinde yardım masaları kurulmasına destek verilecek, eğiticiler yetiştirilecektir. 2. SKDM kapsamında doğrudan firmalara yönelik eğitimler verilecektir.

Tedbir 357.4. Firmalarimizin ihracat odaklı yeşil dönüşümlerini sağlamak üzere ihtiyaç duyabilecekleri konularda kapsamli bir danışmanlık modeli oluşturulacaktır.: İthalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358)

Tedbir 357.4. Firmalarimizin ihracat odaklı yeşil dönüşümlerini sağlamak üzere ihtiyaç duyabilecekleri konularda kapsamli bir danışmanlık modeli oluşturulacaktır.: Tedbir 358.1. Devlet yardımları yeşił dönüşümün finansmanını kolaylaştıracak şekilde bütüncül bir yaklaşımla gözden geçirilerek geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Destek Programinın şirketler tarafindan kullanımının artirilmasini teminen tanitim ve bilgilendirme programlari düzenlenecektir. 2. Kurumsal sürdürülebilirlik konusunda belirli seviyenin üzerindeki firmalara kullanım izni verilen ve üretici ve tüketicide sürdürülebilirlik konusunda farkındaliğın arttırılması amacıyla oluşturulan Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Destek Programi markasının kuflanımının yaygınlaştırımasına yönelik bilgilendirme programları düzenlenecektir.: 1. İhracata yönelik devlet yardımları yeşil dönüşüm odağında gözden geçirilerek geliştirilmek üzere ilgili kurumlar arasında işbirliği mekanizmaları oluşturulacaktır.

Tedbir 357.4. Firmalarimizin ihracat odaklı yeşil dönüşümlerini sağlamak üzere ihtiyaç duyabilecekleri konularda kapsamli bir danışmanlık modeli oluşturulacaktır.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Ticaret Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: 2. Yatırımlara yönelik devlet yardımları yeşil dönüşüm odağında gözden geçirilerek geliştirilmek üzere ilgili kurumlar arasında işbirliği mekanizmaları oluşturulacaktır.

Tedbir 357.4. Firmalarimizin ihracat odaklı yeşil dönüşümlerini sağlamak üzere ihtiyaç duyabilecekleri konularda kapsamli bir danışmanlık modeli oluşturulacaktır.: Tedbir 358.2. Yeşil dönüşümün uluslararası finansman imkânları konusunda güncel rehber dokümanlar hazırlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Destek Programinın şirketler tarafindan kullanımının artirilmasini teminen tanitim ve bilgilendirme programlari düzenlenecektir. 2. Kurumsal sürdürülebilirlik konusunda belirli seviyenin üzerindeki firmalara kullanım izni verilen ve üretici ve tüketicide sürdürülebilirlik konusunda farkındaliğın arttırılması amacıyla oluşturulan Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Destek Programi markasının kuflanımının yaygınlaştırımasına yönelik bilgilendirme programları düzenlenecektir.: 1. Yeşil dönüşümün finansman imkânlarına ilişkin hazırlanan rehber üçer aylik dönemlerde güncellenecektir.

Mal ve hizmet ihracatını etkileyen yönleriyle dijitalleşme alanında rekabetçiliğin korunması ve artırılması için gerekli mevzuat, destek politikaları ve uluslararası anlaşmalara yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.359): Tedbir 359.1. AB tarafindan yürürlüğe konulan dijital düzenlemelerin mal ve hizmet ihracatımıza etkileri incelenecek ve atilacak adımların tespitine yönelik yol haritası hazırlanacaktır.

Mal ve hizmet ihracatını etkileyen yönleriyle dijitalleşme alanında rekabetçiliğin korunması ve artırılması için gerekli mevzuat, destek politikaları ve uluslararası anlaşmalara yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.359): Tedbir 359.2. Kişisel Verilerin Korunması Kanununun Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) başta olmak üzere AB müktesebatina uyum sürecine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.

Mal ve hizmet ihracatını etkileyen yönleriyle dijitalleşme alanında rekabetçiliğin korunması ve artırılması için gerekli mevzuat, destek politikaları ve uluslararası anlaşmalara yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.359): Tedbir 359.4. Elektronik ticaret alanında dijital altyapının geliştirilmesi, ödeme ve lojistik altyapısının güçlendirilmesi sağlanarak e- ihracat desteklenecek, elektronik ticaret pazarında daha fazla ihracatçı firmanın etkin şekilde faaliyet göstermesi sağlanacaktır.

Mal ve hizmet ihracatını etkileyen yönleriyle dijitalleşme alanında rekabetçiliğin korunması ve artırılması için gerekli mevzuat, destek politikaları ve uluslararası anlaşmalara yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.359): Sürdürülebilir ihracat artışını sağlamak amacıyla mal ve hizmetlerin Ar-Ge'ye ve yenilikçiliğe dayali, yeşil ve döngüsel ekonomiye uyumlu, üretim, markalaşma, tanıtım ve pazarlama süreçleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.360)

Mal ve hizmet ihracatını etkileyen yönleriyle dijitalleşme alanında rekabetçiliğin korunması ve artırılması için gerekli mevzuat, destek politikaları ve uluslararası anlaşmalara yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.359): Tedbir 360.1. Küresel değer zincirlerindeki ileri katılımın artırılmasına yönelik destekler kurgulanacak, teknoloji ve bilgi transferi sağlayabilecek firma işbirlikleri güçlendirilecektir.

Tedbir 360.2. Mal ve hizmet ihracat potansiyeli yüksek ve yüksek katma değer sağlayacak ürün ihracatının artırılmasına yönelik firmaların destek programlarından daha etkin yararlanmaları sağlanacaktır.: Tedbir 360.3. Mal ve hizmet ihracatinin artinimasina yönelik tüm kurum ve kuruluşlar tarafından yapılacak uluslararası tanıtım faaliyetleri "Türkiye-Gücünü Keşfet” logosu kullanılarak etkin bir biçimde yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı
1. Katma değeri ve rekabet gücü yüksek hizmet ihracatı sektörlerini geliştirmek ve güçlendirmek ile uluslararası piyasalarda markalaşmasını sağlamak üzere hizmet ihracatçısı firmalarımız desteklenmeye devam edilecektir. 2. Fuarlarımizin uluslararası arenada prestij kazanmasi, daha çok sayıda yabancı alıcının ülkemize çekilmesi ve ülkemizin bir fuar merkezi haline gelmesi amaçlarıyła yurt içi fuarlarda yabancı ziyaretçi sayısının artırıması teşvik edilecektir. 3. İhracatçılarımıza çeşitli kalemlerde sağlanan desteklere yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülecek ve ihracatçılarımız etkin bir şekilde desteklenmeye devam edilecektir.: 1. İlgili işbirliği kuruluşları marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alanında iștigal eden sektörlerimizde ilgili destek programları kapsaminda hedef ülkelere yönelik gerçekleştirilecek sektörel ticaret/alim heyetleri ile milli katılım organizasyonları desteklenecektir. 2.Ülkemizin mal ihracatının artırılmasına yönelik yurt dışı etkinlik ve tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. 3. Ülkemizin hizmet ihracatında lokomotif sektörleri olan lojistik, sağlık turizmi, bilişim ve eğitim başta olmak üzere dizi/film, fuarcılık ve diğer sektörlerimizin uluslararasi pazarlarda tanıtılması ve bilinilirliğinin artırılmasına yönelik yurt dışı etkinlik ve tanıtım faaliyetleri desteklenecektir.

Tedbir 360.4. Uluslararası pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Üretim ve ticaret bakımından stratejik konumdaki girdilerin arz güvenliği ve sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Plani p.362)

Tedbir 360.4. Uluslararası pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Tedbir 362.3. Arz şoklarının görülebildiği tarımın her bir alt sektöründe ürün bazında arz risklerini ortaya koyarak yerli üretim ve ekonomik diş alım tedarikine yönelik Üretim- İhracat-Ithalat Konsolidasyon Programı hazırlanarak uygulamaya konulacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Pazara Giriş Proje Hazırlama Desteği gibi firmalara ihracatta süreklilik sağlamayı hedefleyen devlet yardımlarının yaygınlaştırılması çalışmalarına devam edilecektir. 2. Hizmet ihracatçısı firmalarımızın uluslararası pazarlarda tutunmasina yönelik gerçekleştirdikleri faaliyetlerin giderleri desteklenmeye devam edilecek, reklam, tanitim ve pazarlama desteğinden ürün yerleştirme desteğine kadar geniş yelpazedeki destek kalemleri sürdürülecektir.: 1. Üretim-Ihracat-Ithalat Konsolidasyon programı hazırlık çalışmaları devam edecektir. 2. Analiz raporları hazırlanma süreci devam edecektir.

Tedbir 360.4. Uluslararası pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Türkiye'nin küresel tedarik zincirindeki rolünün artırılmasına yönelik lojistik kabiliyetleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.363)

Tedbir 360.4. Uluslararası pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Tedbir 363.4. Komşu ülkelere ihracatı kolaylaştırıcı önlemlerin alinması ve demiryolu taşıma altyapısının iyileştirilmesi yönünde gerekli adımlar atılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S)
1. Pazara Giriş Proje Hazırlama Desteği gibi firmalara ihracatta süreklilik sağlamayı hedefleyen devlet yardımlarının yaygınlaştırılması çalışmalarına devam edilecektir. 2. Hizmet ihracatçısı firmalarımızın uluslararası pazarlarda tutunmasina yönelik gerçekleştirdikleri faaliyetlerin giderleri desteklenmeye devam edilecek, reklam, tanitim ve pazarlama desteğinden ürün yerleştirme desteğine kadar geniş yelpazedeki destek kalemleri sürdürülecektir.: 1. Karşılıklı İşletilebilirlik Yönetmeliği hazırlanacaktır. 2. Demiryolu Altyapı Yetkilendirme Yönetmeliği hazırlanacaktır.

Tedbir 360.4. Uluslararası pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Turizm, taşımacılık, finansal hizmetler ve danışmanlık, bilişim, eğitim, sağlık, fuarcılık ve dizi/film başta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik alanlarında verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandırıcı hizmet ticaretine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.364)

Tedbir 360.4. Uluslararası pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Tedbir 364.4. Spor diplomasisi araçları kullanılarak bölgesel ve çok taraflı spor organizasyonlarıyla hizmet gelirini artırıcı faaliyetler düzenlenecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S)
1. Pazara Giriş Proje Hazırlama Desteği gibi firmalara ihracatta süreklilik sağlamayı hedefleyen devlet yardımlarının yaygınlaştırılması çalışmalarına devam edilecektir. 2. Hizmet ihracatçısı firmalarımızın uluslararası pazarlarda tutunmasina yönelik gerçekleştirdikleri faaliyetlerin giderleri desteklenmeye devam edilecek, reklam, tanitim ve pazarlama desteğinden ürün yerleştirme desteğine kadar geniş yelpazedeki destek kalemleri sürdürülecektir.: 1. Cumhurbaşkanlığı Bisiklet Turu, Ístanbul Maratonu, Sea To Sky, World Acro Cup organizasyonları düzenlenecektir.

Tedbir 360.4. Uluslararası pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Tedbir 364.6. Türkiye'yi önemli bir film yapım merkezi haline getirmek üzere ülke içinde gerçekleştirilecek uluslararası yapımlar desteklenecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Pazara Giriş Proje Hazırlama Desteği gibi firmalara ihracatta süreklilik sağlamayı hedefleyen devlet yardımlarının yaygınlaştırılması çalışmalarına devam edilecektir. 2. Hizmet ihracatçısı firmalarımızın uluslararası pazarlarda tutunmasina yönelik gerçekleştirdikleri faaliyetlerin giderleri desteklenmeye devam edilecek, reklam, tanitim ve pazarlama desteğinden ürün yerleştirme desteğine kadar geniş yelpazedeki destek kalemleri sürdürülecektir.: 1. Çekimleri ülkemizde gerçekleştirilecek uluslararası alanda bilinirliği olan bir dizi film ile uzun metraj film desteklenecektir.

Türk Eximbank'ın iş modeli ve kurumsal altyapısı uluslararası en iyi uygulamalar dikkate alınarak geliştirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında yeşil ve dijital dönüşümü önceleyerek kullandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.365): Tedbir 365.2. Türk Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatin finansmanında kullandırılacaktır.

Türk Eximbank'ın iş modeli ve kurumsal altyapısı uluslararası en iyi uygulamalar dikkate alınarak geliştirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında yeşil ve dijital dönüşümü önceleyerek kullandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.365): Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilişim altyapısı geliştirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayalı doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.366)

Türk Eximbank'ın iş modeli ve kurumsal altyapısı uluslararası en iyi uygulamalar dikkate alınarak geliştirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında yeşil ve dijital dönüşümü önceleyerek kullandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.365): Tedbir 366.1. Serbest bölge idare ve işlemlerinde bilgi teknolojilerinin kullanımının artırılması suretiyle iş süreçlerinin hızlandırılması ve serbest bölge faaliyetlerinin takibinin yapılması sağlanacaktır.

Türk Eximbank'ın iş modeli ve kurumsal altyapısı uluslararası en iyi uygulamalar dikkate alınarak geliştirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında yeşil ve dijital dönüşümü önceleyerek kullandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.365): Tedbir 366.3. Serbest bölgelerde yüksek katma değerli ihracata yönelik üretim faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır.

Türk Eximbank'ın iş modeli ve kurumsal altyapısı uluslararası en iyi uygulamalar dikkate alınarak geliştirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında yeşil ve dijital dönüşümü önceleyerek kullandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.365): Tedbir 366.4. Serbest bölgelerde yeşil dönüşümün gerçekleştirilebilmesi amacıyla yenilenebilir enerji kullanımının artırılması sağlanacaktır.

Türk Eximbank'ın iş modeli ve kurumsal altyapısı uluslararası en iyi uygulamalar dikkate alınarak geliştirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında yeşil ve dijital dönüşümü önceleyerek kullandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.365): Uluslararası helal ürün ve hizmet pazarlarından daha fazla pay alınmasını teminen helal kalite altyapısı geliştirilerek piyasalarda güvenli ürün arzının temini ve ticarette teknik engellerin azaltılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.367)

Tedbir 367.1. Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) tarafindan akredite edilen kuruluşlarca düzenlenen helal belgelerinin uluslararası tanınırlığını artıracak girişimler yürütülecektir.: Tedbir 367.2. Ulusal ve uluslararası helal uygunluk değerlendirme kuruluşları akredite edilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı
1. Helal belgesinin karşılıklı tanınması mekanizmasının tesisine yönelik İslam İşbirliği Teşkilatı bünyesinde kurulacak uluslararası yapı olan Helal Akreditasyon Kurumlanı İslami Forumu (IFHAB)'nun kuruluş sürecinin tamamlanması ve işler hale getirilmesi yönünde teknik katkı sağlanacaktır. 2. Helal Akreditasyon Kurumu tarafindan akredite edilen kuruluşlarca düzenlenen helal belgelerinin uluslararası kabulünü sağlamaya yönelik ikili ve çok tarafiı diplomatik temaslar gerçekleştirilecektir.: 1. Ülkemizce benimsenen uluslararası standartlara dayalı usul ve esaslar çerçevesinde, yurt içinde ve yurt dışında mukim uygunluk değerlendirme kuruluşlarının yapacakları başvurular, öngörülen süreler içerisinde ve prosedürlere bağlı

Tedbir 367.1. Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) tarafindan akredite edilen kuruluşlarca düzenlenen helal belgelerinin uluslararası tanınırlığını artıracak girişimler yürütülecektir.: Tedbir 367.3. Helal belgeli ürün ve hizmet ticaretinde teknik engellerin giderilmesine yönelik akreditasyon, eğitim, işbirliği ve tanıtım faaliyetleri artırilacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Helal belgesinin karşılıklı tanınması mekanizmasının tesisine yönelik İslam İşbirliği Teşkilatı bünyesinde kurulacak uluslararası yapı olan Helal Akreditasyon Kurumlanı İslami Forumu (IFHAB)'nun kuruluş sürecinin tamamlanması ve işler hale getirilmesi yönünde teknik katkı sağlanacaktır. 2. Helal Akreditasyon Kurumu tarafindan akredite edilen kuruluşlarca düzenlenen helal belgelerinin uluslararası kabulünü sağlamaya yönelik ikili ve çok tarafiı diplomatik temaslar gerçekleştirilecektir.: olarak sonuçlandırılacaktır. 1. Fuar, konferans, çalıştay vb. etkinliklere katılım sağlanarak helal belgeli ürün ve hizmet ticaretinin öneminin yurt içi ve yurt dışı paydaşlara etkin şekilde anlatılması

Tedbir 367.1. Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) tarafindan akredite edilen kuruluşlarca düzenlenen helal belgelerinin uluslararası tanınırlığını artıracak girişimler yürütülecektir.: Tedbir 367,4. Helal kalite altyapısında çalışacak beşeri sermayenin güçlendirilmesi ve kurumsal kapasitenin artırılmasinı teminen eğitimler düzenlenecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Helal belgesinin karşılıklı tanınması mekanizmasının tesisine yönelik İslam İşbirliği Teşkilatı bünyesinde kurulacak uluslararası yapı olan Helal Akreditasyon Kurumlanı İslami Forumu (IFHAB)'nun kuruluş sürecinin tamamlanması ve işler hale getirilmesi yönünde teknik katkı sağlanacaktır. 2. Helal Akreditasyon Kurumu tarafindan akredite edilen kuruluşlarca düzenlenen helal belgelerinin uluslararası kabulünü sağlamaya yönelik ikili ve çok tarafiı diplomatik temaslar gerçekleştirilecektir.: sağlanacaktır. 1. Helal kalite alt yapısında çalışacak kişilerin alanında yetkin ve yeterli eğitmenler tarafindan uluslararasi alanda geçerli eğitim almalarını teminen eğitim faaliyetleri düzenlenecektir.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İhracat (Fob)
Birim: Milyar Dolar
2023: 255,6
2024 (1): 264,0
2025 (2): 279,6

Performans Göstergeleri: İthalat (Cif)
Birim: Milyar Dolar
2023: 362,0
2024 (1): 345,0
2025 (2): 369,0

Performans Göstergeleri: Cari İşlemler Dengesi
Birim: Milyar Dolar
2023: -40,5
2024 (1): -22,0
2025 (2): -28,6

Performans Göstergeleri: Cari İşlemler Dengesi/GSYH
Birim: Yüzde
2023: -3,6
2024 (1): -1,7
2025 (2): -2,0

Performans Göstergeleri: Seyahat Gelirleri
Birim: Milyar Dolar
2023: 49,5
2024 (1): 53,0
2025 (2): 56,1
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.1.4. Enflasyon ve Para Politikası
a) Amaç
Bütüncül bir anlayış içerisinde para ve maliye politikası araçlarının etkin şekilde kullanımıyla enflasyonla mücadeleye kararlılıkla devam edilerek enflasyonun orta vadede tek haneli rakamlara düşürülmesi ve fiyat istikrarının sağlanması temel amaçtır.
b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Para politikası araçları enflasyon oranını düşürme amacıyla güçlü bir şekilde kullanılmaya devam edilecek, maliye ve gelirler politikaları, para politikasıyla koordineli olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.369)

Politika/Tedbir: Tedbir 369.1. Enflasyon hedefi doğrultusunda Merkez Bankası tüm politika araçlarını etkin bir biçimde kullanırken, maliye ve gelirler polițikalarının para politikası ile eşgüdümü sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Enflasyon ve enflasyonun ana eğilimine ilişkin göstergeler yakından takip edilecek ve TCMB, enflasyon hedefleri doğrultusunda, makroihtiyati tedbirler de dâhil olmak üzere, elindeki tüm araçları kararlılıikla kullanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 369.2. Mali disiplin gözetilerek yönetilen/yönlendirilen fiyatíar geçmiş enflasyona endeksleme davranışının azaltıimasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir. Tedbir 369.5. Fiyat
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), TCMB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yönetilen ve yönlendirilen fiyatların belirlenmesinde ataleti azaltacak şekilde alternatif fiyat belirleme yöntemlerine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: istikrarına yönelik yatırım- istihdam-üretim-ihracata dayalı büyüme politikaları doğrultusunda reel sektöre uygun maliyetlerle hedef odaklı finansman imkânı sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gerekli hallerde limit yönetimi ve uygun görülen düzenlemelerle reel sektör firmalarının finansman ihtiyacı yatırım-istihdam-üretim ve ihracati destekleme hedeflerine yönelik olarak uygun maliyetli bir şekilde karşılanmaya devam edilecektir. 2 İhracat ve döviz kazandırıcı hizmetler reeskont kredileri ve yatırım taahhütlü avans kredileri programi amaçlanan hedefler doğrultusunda etkili bir şekilde kullanılmaya devam edecektir.

Politika/Tedbir: TCMB, fiyat istikrarının sağlanması temel amacı doğrultusunda parasal aktarım mekanizmasının etkin işleyişi için tüm araçlarını kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. (Kalkinma Plani p.370)

Tedbir 370.1. Para politikası kararları enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışları başta olmak üzere enflasyonu etkileyen tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak oluşturulacaktır.: Tedbir 370.2. Politika kararlarının iletişimi kapsamında, fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen unsurlardaki gelişmeler ile bu gelişmelerin kararları ne yönde etkilediği konularında kamuoyu şeffaf bir biçimde bilgilendirilmeye devam edilecektir.
TCMB (S): TCMB (S)
1. Para politikaşı kararları, makro ve mikro düzeyde fiyatların ayrıntılı analizi, enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışlari, para politikasının etkileyebileceği talep unsurlari, arz yönlü gelişmeler, iç- diş denge, tasarruf eğilimi ve krediler dâhil olmak üzere finansal koşullar ile likidite ve fiyat istikrarını etkileyen diğer tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak veri odaklı bir bakış açısı ile oluşturulmaya devam edilecektir.: 1. TCMB, alınan kararlar ve izlenen politikalar hakkında kamuoyunu bilgilendirmek ve kararlann hedef kitlelere ulaşmasını sağlamak amacıyla, sosyal medya dâhil elindeki tüm iletişim araçlarını etkin bir şekilde kullanacaktır.

Tedbir 370.1. Para politikası kararları enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışları başta olmak üzere enflasyonu etkileyen tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak oluşturulacaktır.: Finansal sistemde temel değer saklama aracının Türk lirası cinsinden varlıklar olması ve hanehalkı, firma ve bankacılık kesimlerinin varlık ve yükümlülüklerinde Türk lirası cinsinden kalemlerin ağırlıklarının artırılması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.372)

Tedbir 370.1. Para politikası kararları enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışları başta olmak üzere enflasyonu etkileyen tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak oluşturulacaktır.: Tedbir 372.1. Finansal sistemde temel değer saklama aracının Türk lirası cinsinden varlıklar olması ve hanehalkı, firma ve bankaçılık kesimlerinin varlik ve yükümlülüklerinde Türk lirası cinsinden kalemlerin ağırlıklannın artırılması desteklenecektir.
TCMB (S): TCMB (S)
1. Para politikaşı kararları, makro ve mikro düzeyde fiyatların ayrıntılı analizi, enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışlari, para politikasının etkileyebileceği talep unsurlari, arz yönlü gelişmeler, iç- diş denge, tasarruf eğilimi ve krediler dâhil olmak üzere finansal koşullar ile likidite ve fiyat istikrarını etkileyen diğer tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak veri odaklı bir bakış açısı ile oluşturulmaya devam edilecektir.: 1. Bankacılık sektörünün varlıklarında yabancı para kredilerin ağırlığının artmasını önleyen düzenlemelerin uygulanmasına devam edilecektir. 2. Bankacılık sektörünün yükümlülüklerinde Türk lirası mevduatin toplam mevduat içindeki payının artmasını teşvik eden düzenlemelerin uygulanmasina devam edilecektir.

Tedbir 370.1. Para politikası kararları enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışları başta olmak üzere enflasyonu etkileyen tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak oluşturulacaktır.: Konut kira ve satışlarındaki fiyat artışlarının enflasyon üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesine yönelik konut arzını artırıcı ve konuta erişimi kolaylaştırıcı uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.373)

Tedbir 370.1. Para politikası kararları enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışları başta olmak üzere enflasyonu etkileyen tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak oluşturulacaktır.: Tedbir 373.1. Kira ve konut fiyatlarındaki gelişmeleri de göz önünde bulundurarak, salgın döneminde daralan konut arzı hızla artırılacak, depremin oluşturduğu konut stokundaki kayıpların telafisine yönelik yeni sosyal konut projeleri geliştirilecek ve dar gelirli vatandaşların konuta erişimi kolaylaştırılacaktır.
TCMB (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, TOKİ
1. Para politikaşı kararları, makro ve mikro düzeyde fiyatların ayrıntılı analizi, enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışlari, para politikasının etkileyebileceği talep unsurlari, arz yönlü gelişmeler, iç- diş denge, tasarruf eğilimi ve krediler dâhil olmak üzere finansal koşullar ile likidite ve fiyat istikrarını etkileyen diğer tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak veri odaklı bir bakış açısı ile oluşturulmaya devam edilecektir.: 1. Sosyal Konut Projesi kapsaminda ihalesi tamamalanan 100 bin konut inşaat faaliyetlerine devam edilecektir, 2. İlk Evim Arsa Projesi ile arsa üretimine devam edilecek olup yaklaşık 103 bin hak sahibi için plan onayınin tamamlanmasi sağlanacaktır.

Enflasyonun ekonomik ve sosyal yaşama dair olumsuz etkileri konusunda farkındalık artırılacak, enflasyonla mücadeleye yönelik toplumsal mutabakat güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.375): Tedbir 375.1. Enflasyonla mücadele konusunda daha anlaşılır, açık ve şeffaf bir iletişim stratejisi izlenecek, beklentilerin daha etkin bir şekilde yönetilmesi sağlanacaktır.

Enflasyonun ekonomik ve sosyal yaşama dair olumsuz etkileri konusunda farkındalık artırılacak, enflasyonla mücadeleye yönelik toplumsal mutabakat güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.375): Tedbir 375.2. Piyasalarda rekabeti bozucu yapı ve davranışlar daha yakından takip edilerek uluslararası rekabet hukuku standartları korunacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: TÜFE Yillıik Artış Hizı
Birim: Yüzde
2023: 64,8
2024 (1): 41,5
2025 (2): 17,5
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.1.5. Mali Piyasalar 
a) Amaç
Başta sürdürülebilir ve dijital finans olmak üzere tüm finans alanlarında küresel piyasalarla uyumlu ve rekabetçiliği gelişmiş, kalkınma sürecine uygun maliyet ve koşullarda katkı verebilen, verimliliği yüksek ve kurumsal yapısı güçlü bir finansal sektörün olușturulmasi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Finansal sektörde etkinlik ve ürün çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.378)

Politika / Tedbir: Tedbir 378.1. Yatırım bankacılığı faaliyetleri geliştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası işletmeierin yurt içi ve yurt dışı piyasalardan doğrudan yatırım şeklinde fon sağlamalarına yönelik aracılık ve danışmanlık hizmeti verecektir. 2. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası Portföy Yönetim Şirketi tarafindan kurulan Fonlarin Fonu bünyesindeki fon sayısı artırılacaktır.

Tedbir 378.4. Sermaye piyasalarında finansal ürün ve hizmet çeşitliliği geliştirilecek ve küçük yatırımcı hakları gözetilerek yatırımcı tabanı genişletilecektir.: Tedbir 378.9. Üçüncü ülkelerle ekonomik ve finansal ilişkiler geliştirilecek, karşılıklı ticarette yerel para birimlerinin kullanımi artırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: TCMB (S)
1. Sektörde meydana gelen gelişmeler ile girişimcilerin ve yatırımcıların ihtiyaçları doğrultusunda kitle fonlaması düzenlemelerinde güncellemeler yapilacaktır.: 1. Ülkemiz için ekonomik, ticari ve stratejik açıdan önem arz eden ülkelerle karşılıklı ticarette yerel para birimlerinin kullanılmasının yaygınlaştırılması için işbirliği imkanları artırılacak ve bu doğrultuda swap anlaşması ve/veya mutabakat zaptı imzalanması gibi çalışmalarda bulunulacaktır.

Tedbir 378.4. Sermaye piyasalarında finansal ürün ve hizmet çeşitliliği geliştirilecek ve küçük yatırımcı hakları gözetilerek yatırımcı tabanı genişletilecektir.: Tedbir 378.10. Finansal işlemler ile finansal ürün ve hizmetlere yönelik bireysel veya kurumsal müşterilerin finans kuruluşlarıyla uyuşmazlıklarına yönelik başvuruların hızlı ve tek elden değerlendirilerek çözüme kavuşturulacağı alternatif uyuşmazlık çözüm merkezi kurulacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Sektörde meydana gelen gelişmeler ile girişimcilerin ve yatırımcıların ihtiyaçları doğrultusunda kitle fonlaması düzenlemelerinde güncellemeler yapilacaktır.: 1. Uyuşmazlıkların çözüme kavuşturulmasına yönelik alternatif uyuşmazlık çözüm yolları uygulamaya konulacak, bu uygulamalar konusunda farkındalığın artırılması için eğitim, seminer ve konferans faaliyetleri yapılacaktır.

Tedbir 378.4. Sermaye piyasalarında finansal ürün ve hizmet çeşitliliği geliştirilecek ve küçük yatırımcı hakları gözetilerek yatırımcı tabanı genişletilecektir.: Fintek ve dijital finans altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.379)
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: 1. Finansal teknolojiler uzmanlık sertifikası programı başlatılacaktır.
1. Sektörde meydana gelen gelişmeler ile girişimcilerin ve yatırımcıların ihtiyaçları doğrultusunda kitle fonlaması düzenlemelerinde güncellemeler yapilacaktır.: Tedbir 379.2. Fintek sektöründe yazılım alanında çalışmak üzere insan kaynağı yetiştirilecektir.

Tedbir 378.4. Sermaye piyasalarında finansal ürün ve hizmet çeşitliliği geliştirilecek ve küçük yatırımcı hakları gözetilerek yatırımcı tabanı genişletilecektir.: Tedbir 379.3. Yerli finansal teknolojilerin gelişimi desteklenecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Sektörde meydana gelen gelişmeler ile girişimcilerin ve yatırımcıların ihtiyaçları doğrultusunda kitle fonlaması düzenlemelerinde güncellemeler yapilacaktır.: 1. İstanbul Finans ve Teknoloji Üssü kurulacaktır. 2. Finteklerin teknoloji tedariki için destek programi uygulanacaktir. 3. Fintek yatırım fonlarında kamu yatırımlarının payının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 378.4. Sermaye piyasalarında finansal ürün ve hizmet çeşitliliği geliştirilecek ve küçük yatırımcı hakları gözetilerek yatırımcı tabanı genişletilecektir.: Tedbir 379.4. Düzenleyici ve denetleyici otoriteler tarafindan yerleşik finansal oyuncuların fintek kuruluşlarıyla ilişkilerinde uygulanmak üzere kural setleri güçlendirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB
1. Sektörde meydana gelen gelişmeler ile girişimcilerin ve yatırımcıların ihtiyaçları doğrultusunda kitle fonlaması düzenlemelerinde güncellemeler yapilacaktır.: 1. Düzenleme Deney Alani ve Endüstri Deney Alanı oluşturulacaktır.

Tedbir 379.5. Dijital Türk lirasının geliştirilerek kullanima sunulması ve yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 379.7. Ödemeler alanında verimliliği ve birlikte çalışabilirliği destekleyecek adımlar atılmaya devam edilecek, sektörde faaliyet gösteren tüm kuruluşlarnın kurumsallık seviyesi ve güvenlik düzeyi artırılacak ve bankalar ile banka dışı ödeme hizmeți sağlayıcıları arasında rekabeti engelleyici uygulamaların oluşmasını engelleyecek tedbirler alınacaktır.
TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Dijital Türk Lirası Projesinin ikinci faz çaliışmaları kapsamında dijital para sistemi, dijital kimlik entegrasyonu, mobil uygulamalar, servis katmanı uygulamalari, çevrimdışı ödemeler, programlanabilir ödemeler, birlikte çalışabilirlik çözümleri, izleme ve yönetim ortamlari, veri yönetimi ve siber güvenlik konularında araştırma, geliştirme ve test faaliyetleri yürütülecektir. 2. Dijital Türk Lirası Projesindeki gelişmeler hakkında kamuoyu, ilerleme raporu, blog yaziları ve internet sitesi içerikleriyle bilgilendirilecektir.: 1. Ödemeler alanında faaliyet gösteren banka dışı ödeme hizmeti sağiayıçılarının yasadışı faaliyetlerde kullanılmasının önlenmesi amacıyla yürütülen çalışmalar sürdürülecek ve yıida en az iki defa MASAK'la toplantı yapılacaktır.

Tedbir 379.5. Dijital Türk lirasının geliştirilerek kullanima sunulması ve yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 379.9. Finans sektöründe ortak dijital altyapı kullanımi ve çeşitli operasyonların ortaklaştırılması yoluyia maliyetlerin azaltılması sağlanacak, bankaların ve banka dışı finansal kuruluşların ihtiyaç duydukları altyapılara eşit şartlarda ulaşmaları için gerekli önlemler alinacaktır.
TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Dijital Türk Lirası Projesinin ikinci faz çaliışmaları kapsamında dijital para sistemi, dijital kimlik entegrasyonu, mobil uygulamalar, servis katmanı uygulamalari, çevrimdışı ödemeler, programlanabilir ödemeler, birlikte çalışabilirlik çözümleri, izleme ve yönetim ortamlari, veri yönetimi ve siber güvenlik konularında araştırma, geliştirme ve test faaliyetleri yürütülecektir. 2. Dijital Türk Lirası Projesindeki gelişmeler hakkında kamuoyu, ilerleme raporu, blog yaziları ve internet sitesi içerikleriyle bilgilendirilecektir.: 1. Ödeme ve Elektronik Para Kuruluşlarının bilişim altyapıları için topluluk bulutu hizmetini güvenli bir sekilde kullanabilmeleri kapsamında topluluk bulutu katılımcıları ve topluluk bulutu sağlayıcıları için uygunluk değerlendirmeleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 379.5. Dijital Türk lirasının geliştirilerek kullanima sunulması ve yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Finansal sektörde sürdürülebilirlik çalışmaları desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel (ÇsY) kriterlere yönelik farkındalık artırılarak sürdürülebilir finans alanında yeni ürün ve

Tedbir 379.5. Dijital Türk lirasının geliştirilerek kullanima sunulması ve yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 380.1. Sürdürülebilirlik ve emisyon verilerinin sunumunda standardizasyon sağlanacak, bu veriler paylaşıma açılacaktır.
TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: hizmetler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.380) Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. Dijital Türk Lirası Projesinin ikinci faz çaliışmaları kapsamında dijital para sistemi, dijital kimlik entegrasyonu, mobil uygulamalar, servis katmanı uygulamalari, çevrimdışı ödemeler, programlanabilir ödemeler, birlikte çalışabilirlik çözümleri, izleme ve yönetim ortamlari, veri yönetimi ve siber güvenlik konularında araştırma, geliştirme ve test faaliyetleri yürütülecektir. 2. Dijital Türk Lirası Projesindeki gelişmeler hakkında kamuoyu, ilerleme raporu, blog yaziları ve internet sitesi içerikleriyle bilgilendirilecektir.: 1. Yatırımcıların ve şirketlerin sürdürülebilirlik risk ve firsatlarını takip edebilmeleri için Kurumsal Yönetim Tebliğinin ekinde yer alan Sürdürülebilirlik İlkeleri Uyum Çerçevesi uluslararasi standartlarla uyumlu olarak

Tedbir 379.5. Dijital Türk lirasının geliştirilerek kullanima sunulması ve yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 380.3. Bankacılik sektörü için sürdürülebilir bankacılik, geçiş planları ve iklim risklerinin yönetimi konularında düzenleme yapılacaktır.
TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
1. Dijital Türk Lirası Projesinin ikinci faz çaliışmaları kapsamında dijital para sistemi, dijital kimlik entegrasyonu, mobil uygulamalar, servis katmanı uygulamalari, çevrimdışı ödemeler, programlanabilir ödemeler, birlikte çalışabilirlik çözümleri, izleme ve yönetim ortamlari, veri yönetimi ve siber güvenlik konularında araştırma, geliştirme ve test faaliyetleri yürütülecektir. 2. Dijital Türk Lirası Projesindeki gelişmeler hakkında kamuoyu, ilerleme raporu, blog yaziları ve internet sitesi içerikleriyle bilgilendirilecektir.: güncellenecektir. 1. İklimle Bağlantılı Finansal Risklerin Etkin Yönetimine İlişkin Rehber hazırlanacak ve yürürlüğe konulacaktır. 2. Bankaların vesil dönüsüm sürecine katkı düzeylerini ölçmek amacıyła yeşil varlık oranı heşaplanmaşına yönelik düzenleme hayata geçirilecektir.

Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 380.6. Reel sektörün sürdürülebilir finansa yönelik farkındalık ve bilgi düzeyinin artırılmasına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), TCMB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları çoğunlukla işbirliği yapılacak kurumların düzenlemesine tabi olan işletmeleri kapsayacağından, ilgili kamu kurumlarının standartlara yönelik bilgi kapasitesi geliştirilecektir. 2. Sürdürülebilirlik raporlarının Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarına uygunluğuna dair güvence denetimi yürütecek olan sürdürülebilirlik denetçilerinin yetkilendirilmesi çerçevesinde, sürekli eğitim programları hazırlanacak ve denetçiler sürekli eğitim programlarına tabi tutulacaklardır.: 1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarının genel kabul görmesine yönelik olarak Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlaması Eğitimi verecek olan eğitim kuruluşları akredite edilecektir.

Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 380.8. Ekonomik faydanın yanı sıra sosyal ve çevresel fayda oluşturulmasına yönelik sosyal etki tahvilleri ve mavi bonolar gibi "etki yatırımı" araçları geliştirilecek ve kullanımı yaygınlaştırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), TCMB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları çoğunlukla işbirliği yapılacak kurumların düzenlemesine tabi olan işletmeleri kapsayacağından, ilgili kamu kurumlarının standartlara yönelik bilgi kapasitesi geliştirilecektir. 2. Sürdürülebilirlik raporlarının Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarına uygunluğuna dair güvence denetimi yürütecek olan sürdürülebilirlik denetçilerinin yetkilendirilmesi çerçevesinde, sürekli eğitim programları hazırlanacak ve denetçiler sürekli eğitim programlarına tabi tutulacaklardır.: 1. Türkiye Kalkınma Fonu nezdinde Etki Fonu kurulacak ve bu kapsamda toplumsal problem noktalarında sürdürülebilir şekilde fayda temin eden şirketlerin (deprem bölgesindeki firmalar dâhil) desteklenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 380.9. Sürdürülebilir finansman araçlarına kurumsal yatırımcı talebinin güçlendirilmesi için sorumlu yönetim çerçevesi oluşturularak uygulamaya geçirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), TCMB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları çoğunlukla işbirliği yapılacak kurumların düzenlemesine tabi olan işletmeleri kapsayacağından, ilgili kamu kurumlarının standartlara yönelik bilgi kapasitesi geliştirilecektir. 2. Sürdürülebilirlik raporlarının Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarına uygunluğuna dair güvence denetimi yürütecek olan sürdürülebilirlik denetçilerinin yetkilendirilmesi çerçevesinde, sürekli eğitim programları hazırlanacak ve denetçiler sürekli eğitim programlarına tabi tutulacaklardır.: 1. 2024 yılında yayımlanan Sorumlu Yönetim İlkeleri kapsamında fon kurucusu portföy yönetim şirketlerinin raporlama standardi belirlenecektir.

Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.: Finansal istikrarın güçlendirilmesi amacıyla kurumsal altyapı iyileştirilecek, serbest piyasanın işleyişini bozabilecek müdahalelerden kaçınılacaktır. (Kalkinma Planı p.381)

Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 381.1. Bankacılik sektörünün sermaye yeterliliğine ilişkin Basel III Final düzenlemelerine uyum sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), TCMB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları çoğunlukla işbirliği yapılacak kurumların düzenlemesine tabi olan işletmeleri kapsayacağından, ilgili kamu kurumlarının standartlara yönelik bilgi kapasitesi geliştirilecektir. 2. Sürdürülebilirlik raporlarının Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarına uygunluğuna dair güvence denetimi yürütecek olan sürdürülebilirlik denetçilerinin yetkilendirilmesi çerçevesinde, sürekli eğitim programları hazırlanacak ve denetçiler sürekli eğitim programlarına tabi tutulacaklardır.: 1. Basel III Final düzenlemeleri paketi ile getirilen değişikliklere uyum sağlanacaktır.

Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 381.4, Mali suçlarla mücadele güçlendirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), TCMB: Hazine ve Maliye Bakanliğı (S)
1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları çoğunlukla işbirliği yapılacak kurumların düzenlemesine tabi olan işletmeleri kapsayacağından, ilgili kamu kurumlarının standartlara yönelik bilgi kapasitesi geliştirilecektir. 2. Sürdürülebilirlik raporlarının Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarına uygunluğuna dair güvence denetimi yürütecek olan sürdürülebilirlik denetçilerinin yetkilendirilmesi çerçevesinde, sürekli eğitim programları hazırlanacak ve denetçiler sürekli eğitim programlarına tabi tutulacaklardır.: 1. MASAK'ın teknik alt yapısı güçlendirilecek ve idari yapısında iyileşme sağlanacaktır.

Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.: Katılım finansa ilişkin uygulamalar ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.382)

Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 382.2. Katılıim finansı destekleyici mekanizmalar tesis edilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), TCMB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S)
1. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları çoğunlukla işbirliği yapılacak kurumların düzenlemesine tabi olan işletmeleri kapsayacağından, ilgili kamu kurumlarının standartlara yönelik bilgi kapasitesi geliştirilecektir. 2. Sürdürülebilirlik raporlarının Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarına uygunluğuna dair güvence denetimi yürütecek olan sürdürülebilirlik denetçilerinin yetkilendirilmesi çerçevesinde, sürekli eğitim programları hazırlanacak ve denetçiler sürekli eğitim programlarına tabi tutulacaklardır.: 1.Uluslararasi Katilım Finans Tahkim Merkezinin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Uluslararası İslami Altyapı ve Likidite Kuruluşunun hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. 3. Katilim finans derecelendirme sistemine ilişkin hazırlık çalışmaları

Tedbir 382.6. Katılım sigortacılığının ve katılım emeklilik płanlarının kapsayıcılığı geliştirilecektir.: İstanbul Finans Merkezinin finansal piyasaların derinleşmesine daha etkin bir biçimde katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.383) Tedbir 383.1. İstanbul Cumhurbaşkanlığı Finans 1. Finans pivasasına nitelikli isqücü temini

Tedbir 382.6. Katılım sigortacılığının ve katılım emeklilik płanlarının kapsayıcılığı geliştirilecektir.: Finans Merkezinin Ofisi (S), Çalışma ve uluslararası finans sistemine entegrasyonu güçlendirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi: Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, TCMB
1. Katılım sigortacılığı ve katılım emeklilik faaliyetlerine ilişkin ulusal ve uluslararası uygulama ve standartlarła uyumlu mevzuat düzenlemeleri vapilacaktir. icin İFM Finans Akademisi kurulacaktir.: 2. İstanbulun küresel bir finans merkezi olmasını sağlayacak strateji ve politikalar çerçevesinde Tanıtım ve İletişim Stratejisi hazırlanacaktır. 3. İFM'nin küresel anlamda tanıtımina ve işbirliği geliştirilmesine katkı sağlamak amacıyła uluslararası kurumlara üye olunacak ve diğer uluslararası finans merkezleri ile ortak çalışmalar yapılacaktır. 4. İFM'de faaliyet gösteren katılımcrlar ile ilgili tüm bürokratik süreçlerin hızlandırımasına yönelik kamu kurum ve kuruluşlarının ilgili birimlerinin yer alacağı Tek Durak Büro hayata geçirilecektir.

Tedbir 382.6. Katılım sigortacılığının ve katılım emeklilik płanlarının kapsayıcılığı geliştirilecektir.: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TCMB
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi: 5. Kripto varlık hizmet sağlayıcılarına yönelik ikincil düzenleme çalışması yapılacaktır. 6. İkincil düzenlemenin yayımlanmasının ardından kripto varlık hizmet sağlayıcıları nezdinde yerinde inceleme çalışmaları yapılarak yetkilendirme süreci tamamlanacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Borsada İşlem Gören Şirketlerin Piyasa Değeri/GSYH
Birim: Yüzde
2023: 37,8
2024 (1): 34,1
2025 (2): 39,2

Performans Göstergeleri: Finansal Varlik Tercihleri İçinde Sermaye Piyasası Araçlarının Payı (3)
Birim: Yüzde
2023: 41,9
2024 (1): 43,6
2025 (2): 45,2

Performans Göstergeleri: Finansal Hizmet İhracati/Toplam İhracat
Birim: Yüzde
2023: 0,13
2024 (1): 0,14
2025 (2): 0,26

Performans Göstergeleri: Katılım Bankaları Toplam Varlıklanı/GSYH
Birim: Yüzde
2023: 7,7
2024 (1): 5,9
2025 (2): 6,2
(3) Toplam finansal varliklardan TL mevduat, döviz tevdiat hesabı ve kymetli madenier depo hesabi kalemieri çıkarılarak sermaye piyasası ürünlerinin payı hesaplanmaktadır. Sermaye piyasası ürünleri şu şekildedir: DtBS, Eurobond, Pay Senedi, Özel Sektör Borçlanma Araci, Kira Sertifikasi, VDMK, VTMK, Varant, Sertifika.

2.1.6. Maliye Politikası
a) Amaç
Kamu maliyesinin sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi suretiyle mali disiplinin ekonomide güven ve istikrarı artıran bir çıpa olarak korunması temel amaçtır.

b) Kamu Maliyesinin Temel Çerçevesi 
Maliye politikası fiyat istikrarının sağlanmasına, cari açığın sürdürülebilir seviyede tutulmasına, gelir dağılımının iyileştirilmesine, yurt içi tasarrufların ve yatırımların teşvikine,ekonomide yeşil ve dijital dönüşümün hızlandırılmasına katkı verecek şekilde uygulanacaktır.

Kamu hizmetleri azami tasarruf anlayışıyla yürütülecek, kaynak kullanımında etkinliğin ve verimliliğin artırılması amacıyla harcamalar sistematik olarak gözden geçirilmeye devam edilecek, verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek ve kamu harcamalari kontrol altında tutulacaktir.

Vergilemede gönüllüuyum,öngörülebilirlik ve şeffaflık artırılacak,vergiadaleti güçlendirilerek gelirin adil biçimde yeniden dağıtımına daha çok katkı veren ve vergi tabanını genişleten bir yaklaşımla gelirler artırılacaktır.

Kayıt dışılıkla mücadele, teknolojik imkânlardan daha çok faydalanılarak tüm tarafların etkin katılımıyla kararlılıkla sürdürülecek, denetim faaliyetleri ve tahsilatta etkinliğin artırılmasına devam edilecektir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Harcama gözden geçirmeleri yoluyla verimsiz harcama alanlarının tasfiye edilmesi, kaynakların etkin, etkili ve ekonomik kullanımı sağlanacaktır. Harcama programlarının uygulama süreçlerinde etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.397)

Politika/Tedbir: Tedbir 397.1. Performans Esaslı Program Bütçe Sisteminin yaygınlaştırılması ve geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sistemin mahalli idarelere yaygınlaştırılması sürecinde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına destek verilecektir. 2. Sistemin Sosyal Güvenlik Kurumlarına yaygınlaştırılmasına yönelik ilgili kurumlara destek verilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 397.4. Sosyal yardımlarda mükerrerlikler engellenecek ve bilgi sistemleri uyumlu hale getirilecek, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu kaynaklarının daha etkin kullanımi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Mahalli İdareler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal yardım programlarının etkinliği analiz edilerek elde edilen sonuçlar doğrultusunda programlarda gerekli revizyonlar yapılacak, etkin olmayan programlar kaldınlacaktır. 2. Sosyal yardımlarda dijital dönüşüm sağlanarak sosyal yardım başvuruları ve sosyal incelemelerin dijital ortamda yürütülmesi ülke genelinde yaygınlaştırılacaktır.



Tedbir 397.6. Kamu ihale mevzuati uluslararası norm ve standartlara uyumlu olacak şekilde dijitalleşmeyi, yenilikçiliği ve sürdürülebilirliği destekleyen ve önceleyen satin alma yaklaşımıyla güncellenecek, sektörel kamu alımları düzenlemesi hayata geçirilecektir.: Tedbir 397.7. Kamu alımlarına yönelik harcamaların rasyonelleştirilmesi anlayışıyla tasarruf odaklı merkezi kamu alim politikalari, kapsamı genişletilerek sürdürülecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Kamu Íhale Kurumu, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Kamu İhale Kurumu, DMO
1. Mevzuatın güncellenmesiyle ilgili teknik ve idari çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. Merkezi olarak tedarikinde kamu faydası yüksek olarak tespit edilen ürünlere yönelik merkezi alım modelleri geliştirilmesi çalışmaları başlatılacaktır. 2. Hizmet araçlarında ihtiyaç duyulan akaryakıt, DMÖ'nun sözleşme yaptığı tedarikçinin istasyonunun bulunduğu yerde daha yüksek indirim oranı elde edilmediği sürece DMO üzerinden tedarik edilecektir. 3. Kamu ihale mevzuatinda merkezi satın alma işlemlerine yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

Tedbir 397.6. Kamu ihale mevzuati uluslararası norm ve standartlara uyumlu olacak şekilde dijitalleşmeyi, yenilikçiliği ve sürdürülebilirliği destekleyen ve önceleyen satin alma yaklaşımıyla güncellenecek, sektörel kamu alımları düzenlemesi hayata geçirilecektir.: Tedbir 397.8. Kamu taşıtlarının kullanımı ihtiyaç analizleri çerçevesinde sistematik olarak gözden geçirilecek, taşıt ihtiyaçları öncelikle geçici tahsisle ya da ihtiyaç fazası taşıtların devri suretiyle karşılanacak ve yeni taşıt edinimlerinde ekonomiklik gözetilerek yerli üretim ile çevreci araçlara öncelik verilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Kamu Íhale Kurumu, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Tedbir 397.8. Kamu Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. DMO ile TOGG arasinda imzalanan taşıtlarının kullanımı ihtiyaç (S), Strateji ve Bütçe protokol kapsamında 750 adedi C-SUV, analizleri çerçevesinde Başkanlığı, DMO 1.500 adedi C-Sedan Modeli olmak sistematik olarak gözden üzere toplam 2.250 adet yerli elektrikli geçirilecek, taşıt ihtiyaçları otomobilin tedarik süreçleri öncelikle geçici tahsisle ya da tamamlanacaktir. ihtiyaç fazası taşıtların devri 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının ihtiyaç suretiyle karşılanacak ve yeni duydukları elektrikli araçlar DMO taşıt edinimlerinde ekonomiklik üzerinden temin edilecektir. gözetilerek yerli üretim ile 3. Kamu taşıtlarının kullanımı ihtiyaç çevreci araçlara öncelik analizleri ve tasarruf anlayışı verilecektir. çerçevesinde sistematik olarak gözden geçirilecektir. Yeşil dönüşüm kapsamında emisyon azaltımına yönelik uluslararası taahhütlerin gerçekleştirilmesinde maliye politikası araçlarından yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.398)
1. Mevzuatın güncellenmesiyle ilgili teknik ve idari çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. DMO ile TOGG arasinda imzalanan protokol kapsamında 750 adedi C-SUV, 1.500 adedi C-Sedan Modeli olmak üzere toplam 2.250 adet yerli elektrikli otomobilin tedarik süreçleri tamamlanacaktir. 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının ihtiyaç duydukları elektrikli araçlar DMO üzerinden temin edilecektir. 3. Kamu taşıtlarının kullanımı ihtiyaç analizleri ve tasarruf anlayışı çerçevesinde sistematik olarak gözden geçirilecektir.

Tedbir 397.6. Kamu ihale mevzuati uluslararası norm ve standartlara uyumlu olacak şekilde dijitalleşmeyi, yenilikçiliği ve sürdürülebilirliği destekleyen ve önceleyen satin alma yaklaşımıyla güncellenecek, sektörel kamu alımları düzenlemesi hayata geçirilecektir.: Tedbir 398.2. Enerji tüketiminde verimliliğin artırılması, iklim değişikliği ve çevre kirlitiği ile mücadele edilmesine yönelik vergi uygulamalarına devam edilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Kamu Íhale Kurumu, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Tedbir 398.2. Enerji Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Çevreci vergilendirme politikaları tüketiminde verimliliğin (S), Gelir İdaresi Başkanlığı, kapsamında enerji tüketiminde artırılması, iklim değişikliği ve İlgili Kamu Kurum ve verimliliği artırıcı, çevre kirliliği ve iklim çevre kirlitiği ile mücadele Kuruluşlari değişikliğiyie mücadeleyi destekleyici edilmesine yönelik vergi uygulamalara devam edilecektir. uygulamalarına devam edilecektir. Vergi sistemi, uluslararası normlara uygun ve ülke menfaatlerini azami ölçüde koruyarak dijital ekonominin gelişmesi ve derinleşmesine katkı sağlayacak, dijital faaliyetlerdeki kayıt dışılığı kavrayacak ve yatırım ortamının cazibesini artıracak şekilde geliştirilecektir.(Kalkınma Planı p.400) Tedbir 400.2. Teknolojik Hazine ve Maliye Bakanlığı 1. Mükelleflerin vergiye gönüllü gelişmelerden yararlanılarak (S), Gelir İdaresi Başkanliğı uyumlarini desteklemek amacıyla, e- vergi idaresinin dijital izah platformunun tasarım, geliştirme kapasitesi artırılacak, kamu ve hizmete sunulma süreçleri kurumları arasındaki hizlandırılacaktır. koordinasyon güçlendirilecektir. 2. Vergi inceleme tutanaklarının elektronik ortamda düzenlenmesine imkan sağlayan e-tutanak projesi hayata geçirilecek, mükelleflerle görüntülü görüşme olanağı sağlayan video konferans uygulaması kullanıma açılacaktır.
1. Mevzuatın güncellenmesiyle ilgili teknik ve idari çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. Çevreci vergilendirme politikaları kapsamında enerji tüketiminde verimliliği artırıcı, çevre kirliliği ve iklim değişikliğiyie mücadeleyi destekleyici uygulamalara devam edilecektir.

Tedbir 400.3. Temassiz ve kâğıtsız vergi daireleri hayata geçirilecektir. Tedbir 400.4. Mükelleflere: sunulan hizmetlerin ve uygulamaların etkinliği artırılacak, son teknolojik gelişmeleri kapsayan yeni nesil iletişim kanalları kullanılarak mükelleflere 7/24 gerçek zamanlı hizmet sunulması sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB Hazine ve Maliye Bakanlığı: (S), GİB
1. Vergi dairelerinin kendi iç işleyişleri gereği düzenledikleri tüm belgelerin elektronik belge olarak düzenlenmesi çalışmalarına devam edilecektir. 1. GiB tarafindan geliştirilen ve farklı internet adreslerinde hizmet veren: uygulamalar bir çatı altında toplanacak, dijital vergi dairesinde sunulan hizmetler artırlacaktır.

Tedbir 400.3. Temassiz ve kâğıtsız vergi daireleri hayata geçirilecektir. Tedbir 400.4. Mükelleflere: Gelirin dengeli dağılımı gözetilerek vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabanının genişletilmesi ve vergi tahsilatının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.401)

Tedbir 400.3. Temassiz ve kâğıtsız vergi daireleri hayata geçirilecektir. Tedbir 400.4. Mükelleflere: Tedbir 401.1. Vergi harcamaları gözden geçirilecek, etkin olmayan istisna, muafiyet ve indirimler kaldırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB Hazine ve Maliye Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, İłgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Vergi dairelerinin kendi iç işleyişleri gereği düzenledikleri tüm belgelerin elektronik belge olarak düzenlenmesi çalışmalarına devam edilecektir. 1. GiB tarafindan geliştirilen ve farklı internet adreslerinde hizmet veren: 1. Vergi mevzuatimızda yer alan teşvikler, istisna ve muafiyetler, rekabetçi üretime etkisi yönünden değerlendirilerek analiz edilecektir.

Tedbir 400.3. Temassiz ve kâğıtsız vergi daireleri hayata geçirilecektir. Tedbir 400.4. Mükelleflere: Tedbir 401.4. Kayıt dışılıkla mücadele, yapay zekâ, büyük veri gibi teknolojik imkânlar destekli risk analiz faaliyetleriyle ve tüm tarafiarın etkin katılımıyla yürütülecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB Hazine ve Maliye Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, VDK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı
1. Vergi dairelerinin kendi iç işleyişleri gereği düzenledikleri tüm belgelerin elektronik belge olarak düzenlenmesi çalışmalarına devam edilecektir. 1. GiB tarafindan geliştirilen ve farklı internet adreslerinde hizmet veren: 1. 2026-2028 dönemini kapsayan Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Strateji Eylem Plani hazırlanacaktır. 2. 2023-2025 Dönemi Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Eylem Planında yer alan bileşen ve eylemlerin izleme, değerlendirme ve koordinasyon çalışmaları yürütülecektir. 3. Teknolojinin kullanımı vasıtasıyla geliştirilecek risk analizi ve değerlendirme çalışmaları kayıt dışı ekonomi ve vergi açığı ölçümleriyle desteklenecektir. 4Vergi kayıp, kaçağı ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerle etkin mücadeleye yönelik büyük veri üzerinde uygun analiz teknikleri kullanılarak sektörel, finansal ve tematik risk analizi ve değerlendirme çalışmaları yürütülecek, çalışma sonuçlanı ilgili kurum ve kuruluşlar ile paylaşılacaktır. 5. Risk Analizi Değerlendirme ve Araștırma (RADAR) Sisteminin etkinliğinin artırılmasini teminen risk analiz ve değerlendirme çalışmalarında kullanılmak üzere veri çeşitliliği artırılacak ve yeni nesil risk senaryo modelleri hazırianacaktır. 6. Risk analizi ve değerlendirme çalışmalanındaki teknik kapasitenin artırılmasına yönelik ileri teknoloji analiz araçları kullanılacak ve yapay zekâ destekli altyapı çalışmalanı yürütülecektir.

Yerel yönetimlerde kaynakların daha etkin kullanımı sağlanacak ve mali sürdürülebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.402): Tedbir 402.1. Idareler arasi mali ilişkiler yetki ve sorumluluk dengesi gözetilerek yeniden düzenlenecektir

Yerel yönetimlerde kaynakların daha etkin kullanımı sağlanacak ve mali sürdürülebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.402): Tedbir 402.2. Yerel yönetimlerin gelirleri içerisinde öz gelirlerinin payını artırmaları sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: 5,6
2024 (1): 4,9
2025 (2): 2,7

Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Program Tanımli Dengesi (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: -4,1
2024 (1): -2,9
2025 (2): -0,2

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Gelirleri (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: 30,3
2024 (1): 31,9
2025 (2): 31,3

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Harcamaları (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: 35,4
2024 (1): 36,7
2025 (2): 34,2

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Dengesi (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: -5,2
2024 (1): -4,8
2025 (2): -2,9

Performans Göstergeleri: Yapısal Genel Devlet Dengesi (Potansiyel GSYHya Oran)
Birim: Yüzde
2023: -3,0
2024 (1): -2,6
2025 (2): -1,4

Performans Göstergeleri: AB Tanımlı Genel Yönetim Borç Stoku (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: 29,3
2024 (1): 25,6
2025 (2): 25,3
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.1.7 Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmanı
a) Mevcut Durum 
Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus orani, kayıt dışı istihdamla mücadele ve prim teşviklerinin etkisiyle 2023 yılında yüzde 88,9 düzeyine ulaşmıştır. Fiili denetimlerin yanısıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, kayıt dışı istihdamın azaltılması gibi sosyal güvenlik kapsamının artırılmasına yönelik faaliyetlere devam edilmektedir.
2 Kasım 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7464 sayılı Kanunla 2023 yılı Ekim ayı itibarıyla SGK'dan emekli aylığı alanlardan çalışanlar hariç olmak üzere dosya bazında 5.000 TL tutarındaki ödemenin yapılması kararlaştırılmıştır. 28 Aralık 2023 tarihli ResmîGazete'de yayımlanan 7491 sayılı Kanunla ise tüm emeklilerin bir defalik bu ödemeden yararlanmaları düzenlenmiştir. Ayrıca, Esnaf Ahilik Sandığına ilişkin hükümlerin 31 Aralık 2024 tarihine kadar uygulanmayacaği düzenlenmiştir.

Aynı Kanunla, kamu üniversite hastanelerinin SGK ile yapılan götürü bedel sözleşmelerinde befirlenen tutardan daha düşük olması durumunda, aradaki farkın Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanliğından tahsil edilmek üzere terkin edilmesi düzenlenmiştir.Ayrica, genel sağlik sigortasi primini kendi ödeyenlere ilişkin 1 Ocak 2014 öncesine ait olup 

ödenmemiş genel sağlik sigortası primleri ile gecikme cezası ve gecikme zammı gibi alacaklar terkin edilmiştir.

30 Kasım 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Sağlik Bakanlığı Ek Ödeme Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle, taban ödeme katsayılarının yan dal uzmanları için yüzde 100, yan dal uzmanlık eğitimi yapan asistanlar ve araştırma görevlileri için yüzde 50 artırımlı uygulanması düzenlenmiştir.

16 Aralik 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Beşeri Tibbi Ürünlerin Fiyatlandırılmasına Dair Kararda Değişiklik Yapılması Hakkında Kararla, ilaçların fiyatlandırılmasında kullanılan dönemsel avro değeri yüzde 25 artırılarak 17,5483 TLye yükseltilmiştir. 24 Ekim 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Kararla ise dönemsel avro değeri yüzde 23,5 artırılarak 21,6721 TL'ye yükseltilmiştir.

23 Aralık 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7977 sayılı CumhurbaşkanıKararıyla prim borcu olanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilerin Sağlık Bakanlığıve bağlı kuruluşlarının sağlık tesisleri ile kamu üniversite hastanelerinden 2024 yılı sonuna kadar yararlanmasına imkân tanınmıştır.

25 Ocak 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7495 sayılı Kanunla 2024 yılında asgari ücret desteğinin muhtasar ve prim hizmet beyannamelerinde prime esas günlük kazancı 671 TL (toplu iş sözleşmesine tabi işyerleri için söz konusu desteğin aylık 1.341 TL)ve altında bildirilen sigortaliılar için günfük 23,33 TL olması düzenlenmiştir. Ayni Kanunla genç, kadın ve mesleki yeterlik belgesi olanların istihdamına yönelik prim teşvikinin uygulanma süresi 31 Aralık 2025 tarihine kadar uzatılmıştır.

3 Şubat 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7495 sayılı Kanunla asgari emekli aylığı 7.500 TL'den 10.000 TL'ye yükseltilmiştir. Ayrıca, ücretli veya kendi hesabına çalışıp emekli olanların aylıkları için Ocak ayı artış oranı, yüzde 37,6 yerine memur emekli aylık artış oranına benzer şekilde yüzde 49,2 olarak belirlenmiştir.

Aynı Kanunla, kısa çalışma ödeneğine hak kazanma koşulları sigortalı için kısa çalışmanın başlama tarihinden önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olunması ve son üçyılda sigortaliı adına en az 450 gün işsizlik sigortası primi ödenmesi olarak düzenlenmiş ve kısa çalışma ödeneğinin uygulanabileceği durumlara genel salgın durumları ilave edilmiştir.
23 Şubat 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 8188 sayılı CumhurbaşkanıKararıyla, aktif işgücü programlarının finansmanı için İşsizlik Sigortası Fonundan ayrılan kaynağın tutarı 2024 yılında geçerli olmak üzere Fonun bir önceki yıl prim gelirlerinin yüzde 30'undan yüzde 50'sine yükseltilmiştir.

12 Mart 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7499 sayılı Kanunla, emekli bayram ikramiyeleri 2.000 TL'den 3.000 TL'ye yükseltilmiştir.

9 Mayıs 2024 tarihli Mükerrer Resmî Gazete'de yayımlanan Sağlıik Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğle Sağlık Bakanlığına bağlı ikinci ve üçüncübasamak sağlık hizmet sunucularında mesai saatleri dişında poliklinik hizmetleri sunulmasıdurumunda ödeme yapılabilmesine ilişkin düzenleme yapılmış, vaka başi muayene tutarlari,laboratuvar ve radyoloji işlemleri, doğum, diş tedavisi, palyatif bakım ve diğer işlemlerde işlem puanlarına yüzde 50 ila 75 arasında değişen oranlarda artış yapılmıştır.
2 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7524 sayılı Kanunla, kısa vadeli sigorta kolları prim oranı yüzde 2'den yüzde 2,25'e, asgari emekli aylığı 10.000 TL'den 12.500 TL'ye yükseltilmiştir. Ayrıca, 2023 yılında emekliliğe hak kazanma koşullarında 

yapılan değişiklik sonrasında emekli ołup çalişmaya devam edenlerin sosyal güvenlik destek primine ilişkin 5 puan teşviki uygulamasi sonlandırılmiştır.

29 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan İşgücü Uyum Programının Yürütülmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikle, kadın, genç ve engelliler başta olmak üzere işsizlerin kısmi çalışma imkanlarını da içerecek şekilde istihdam edilebilirliğini artırmak üzere uygulanacak İşgücü Uyum Programınin yürütülmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir.

Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açisindan önemli bir gösterge olan aktif/pasif oranı 2022 yılında 2,00 iken 2023 yılında emekliliğe hak kazanma koşullarında değişiklik yapılması sonrasında hızlı bir düşüş göstererek 1,66 olarak gerçekleşmiştir. Aynıdönemde çırak, stajyer ve kursiyerler hariç tutulduğunda bu oran 1,84 seviyesinden 1,54'e gerilemiştir.


TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 
2021: 12 443 742
2022: 12 701 720
2023: 13 699 397

2021: 3 188 540
2022: 3 277 097
2023: 3 643 443

2021: 2 200 802
2022: 2 215 783
2023: 2 298 014

2021: 7 054 400
2022: 7 208 840
2023: 7 757 940

2021: 1,45
2022: 1,48
2023: 1,59

2021: 2,90
2022: 2,88
2023: 2,76

2021: 45 042 100
2022: 45 858 112
2023: 45 361 182

2021: 16 184 842
2022: 17 348 662
2023: 16 420 457

2021: 316 932
2022: 314 257
2023: 322 162

2021: 27 036
2022: 22 987
2023: 17 408

2021: 330 828
2022: 636 302
2023: 553 344

2021: 1[TELEFON]: 1 492 323
2023: 1 300 374

2021: 8 097 307
2022: 8 359 180
2023: 10 237 035

2021: 18[TELEFON]: 17 684 401
2023: 16 510 402

2021: 2,27
2022: 2,37
2023: 1,82

2021: 1,45
2022: 1,31
2023: 1,44

2021: 15 411 780
2022: 15 725 984
2023: 15 566 873

2021: 2[TELEFON]: 2 619 030
2023: 2 511 665

2021: 131 868
2022: 120 610
2023: 128 909

2021: [TELEFON]: [TELEFON]: 460 260

2021: 2[TELEFON]: 2[TELEFON]: 2 701 073

2021: 9 706 009
2022: 9 920 116
2023: 9 764 966

2021: 1,24
2022: 1,27
2023: 1,15

2021: 3,88
2022: 3,83
2023: 4,02

2021: 432 385
2022: 438 989
2023: 457 222

2021: 141 579
2022: 144 213
2023: 144 444

2021: 96 103
2022: 97 041
2023: 110 204

2021: 194 703
2022: 197 735
2023: 202 574

2021: 1,47
2022: 1,49
2023: 1,31

2021: 2,05
2022: 2,04
2023: 2,17

2021: 74 126 902
2022: 75[TELEFON]: 75 878 808

2021: 22 027 915
2022: 23 389 002
2023: 22 720 009

2021: 131 868
2022: 120 610
2023: 128 909

2021: [TELEFON]: [TELEFON]: 477 668

2021: 316 932
2022: 314 257
2023: 322 162

2021: 330 828
2022: 636 302
2023: 553 344

2021: 1[TELEFON]: 1 492 323
2023: 1 300 374

2021: 12 943 238
2022: 13 225 266
2023: 15 346 326

2021: 35[TELEFON]: 35 011 092
2023: 34 235 882

2021: 1,92
2022: 2,00
2023: 1,66

2021: 1,78
2022: 1,84
2023: 1,54

2021: 1,95
2022: 1,82
2023: 1,94

2021: 84 680 273
2022: 85 279 553
2023: 85 372 377

2021: 87,5
2022: 88,6
2023: 88,9
Kaynak: SGK, TÜIK 

(1) Zorunlu sigorta, isteğe bağlı ve diğer sigorta koilarını kapsamaktadır.
(2) Zorunlu sigorta ve yurt dışı topluluk sigortasını kapsamaktadır.

(3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamındaki sigortalılani kapsamaktadır.
(4) Muhtarlik ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır.



b) Amaç
Sosyal güvenlik sisteminin kapsamının artırılmasi, daha adil ve etkin bir yapıya kavuşturulması ile uzun dönemli mali sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.404)

Politika/Tedbir: Tedbir 404.1. Sisteme girişlerin kolaylaştırıması için farkliı meslek ve gelir gruplarına yönelik yeni uygulamalar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal güvenlik kapsamında yer almayan veya sisteme girişi zor olan gruplar için kolaylaştırıcı mekanizmalar geliştirilmesi yönünde çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 404.2. Kolay işverenlik uygulaması yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kolay işverenlik uygulamasının kapsamınin genişletilmesi için çalışmalar tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 404.3. Düşük gelirli esnaf, sanatkâr, çiftçiler ve mevsimlik çaliışanlar gibi gruplara özel sosyal sigorta programları oluşturulacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Düşük gelirli esnaf, sanatkâr, çiftçiler ve mevsimlik çalışanlar gibi gruplar için mikro sigorta programlarınin geliştirilmesi yönünde çalışma yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Sosyal güvenlik mevzuatı ve uygulamaları değişen işgücü piyasası koşullarına ve yeni nesil esnek çalışma modellerine uyumlu hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.405)

Politika/Tedbir: Tedbir 405.1. Dijitalleşmeyle birlikte geleneksel işyeri kavramının dışında ortaya çıkan yeni çalişma modellerinin sosyal güvenlik sistemiyle uyumlaştırılması için teknik ve hukuki altyapının güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlıği, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dijitalleşmeyle birlikte ortaya çıkan yeni çalışma modellerinin sosyal güvenlik sistemiyle uyumlaştırılması için gerekli teknik ve hukuki altyapının oluşturulmasına yönelik hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 405.2. Sosyal güvenlik uygulamalarının başta kısmi süreli çalışma olmak üzere esnek çalışma modelleriyle uyumu artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kısa çalışma, evden çalışma, hibrit çalışma gibi esnek çalışma modellerinin sosyal güvenlik sistemine uyumunu artirmak üzere çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Kişilerin daha çok istihdamda kalmasını teşvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.406)

Politika/Tedbir: Tedbir 406.1. Sosyal güvenlik sisteminde hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi güçlendirecek reformlar hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlıği, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengesini güçlendirmek üzere reform alanlarını beliriemek için ilgili kurumlar arasında ortak çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 406.2. Aylık bağlama sistemi kişilerin daha çok istihdamda kalmasını teşvik edecek ve mali yük getirmeyecek şekilde yeniden düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çalışanların daha uzun süre istihdamda kalmasını teşvik edecek bir aylık bağlama sistemi için dünya uygulamaları da dikkate alınarak maliyet çalışması yapılacaktır.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta bekienen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 406.4. Sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mal sürdürülebilirliğine ilişkin göstergelerin düzenli olarak izlenmesi ve buna yönelik raporların oluşturulması sağlanacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali görünümüne ilişkin düzenli raporların oluşturulması sağlanacaktır.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta bekienen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Nüfusun yaşlanmasının sosyal güvenlik sistemi üzerindeki etkilerinin azaltılması için bakım sigortası ve mesleki rehabilitasyon uygulamaları hayata geçirilecektir. (Kalkınma Plani p.407)

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta bekienen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 407.1. Yaşlı bakım hizmetlerinin finansmani için bakım sigortası kurulacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), SGK, GİB
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Yaşlı bakım hizmetlerinin finansmanına yönelik oluşturulmasi planlanan bakım sigortası için model çalişmalarına devam edilecektir.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta bekienen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 407.2. Sürekli iş göremezlik geliri veya maluliyet aylığı alan kişilerin yeniden işgücü piyasasına dönmesi için mesleki rehabilitasyon uygulaması hayata geçirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK: Tedbir 407.2. Sürekli iş Çalışma ve Sosyal göremezlik geliri veya maluliyet Güvenlik Bakanlığı (S), maluliyet aylığı alan kişilerin aylığı alan kişilerin yeniden işgücü SGK, GİB piyasasına dönmesi için mesleki için mesleki rehabilitasyon rehabilitasyon uygulaması hayata uygulamasına yönelik hazırlık geçirilecektir. çalışmaları yürütülecektir. Sosyal güvenlik sisteminde prim tahsilatları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.408)
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sürekli iş göremezlik geliri veya maluliyet aylığı alan kişilerin yeniden işgücü piyasasina dönmesi için mesleki rehabilitasyon uygulamasına yönelik hazırlık çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta bekienen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 408.1. Prim borçlarının takip ve tahsilat süreçleri etkinleştirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK: Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), GİB, SGK
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. 6183 sayılı Kanun çerçevesinde takip ve tahsilat işlemleri etkin şekilde uygulanacaktır. 2. SGK'ya borcu bulunan sigortalilar ile iletişim kurularak borcun ödenmesi konusunda rehberlik ve bilgilendirme yapılacaktır.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta bekienen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 408.2. Denetimler yoluyla sosyal güvenlik sisteminin etkinliği artırılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), GİB, SGK
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sektörlere ve işyerlerine yönelik risk odakiı ve tarama şeklinde denetim faaliyetieri gerçekleştirilecek, prime esas kazancı bir önceki aya göre yüzde 20'den fazla azalan sigortalilara kısa mesaj yoluyla uyari gönderilecektir.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta bekienen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 408.3. Kayıt dışı istihdam ve kayıt dişı ücretle mücadelede veri analizine dayalı risk odaklı denetim faaliyetleri artırılarak prim tabanı genişletilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), GİB, SGK
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Kayıt dışı istihdam ve ücretin yoğun olduğu sektörler ile küçük ölçekli işletmelere yönelik yıl içerisinde risk analizlerine dayalı denetim faaliyetieri devam etmektedir.

Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409): Tedbir 409.1. Istihdam teşviklerinden etkin olmayanlar sonlandırılacak, kadın, genç ve engellilere yönelik teşviklerin ağırlığı artırılarak teşvik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacaktır.

Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409): Tedbir 409.2. Kişilerin etkin bir sosyal güvenlik hizmeti alabilmeleri için Sosyal Güvenlik Kurumunun bilişim teknolojileri kapasitesi artırılacaktır.

Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409): Tedbir 409.3. Bürokrasinin azaltılması ve sigortalilara daha etkin hizmet verilebilmesi amacıyla SGK'nın diğer kurum ve kuruluslarla yaptığı veri paylaşım işlemlerinin sayısı artırılacaktır.

Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409): Sosyal güvenlik sistemi, emekli refahının artırılması ve kişilere ilave sağlık güvencesi sağlanması amacıyla tamamlayıcı emeklilik ve sağlık sistemleriyle desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.410)

Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409): Tedbir 410.1. Genel Sağlık Sigortası sisteminin sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi, kişilere alternatif bir sağlık güvencesi sağlanması ve sağlık hizmet sunumundaki kapasitenin etkin kullanımı için tamamlayıcı sağlık sigortacılığı teşvik edilecektir.

Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409): Sağlık hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alınarak ilaç ve tedavi harcamaları daha etkin hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.411)

Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409): Tedbir 411.1. İlac ve tedavi hizmetlerinde daha etkin fiyatlandırma mekanizmaları oluşturulacaktır.

Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409): Tedbir 411.2. Beşeri ve tibbi ürünlerin geri ödeme sisteminde alternațif modellerin kullanilmaşi sağlanacaktır.

Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409): Tedbir 411.3. Sağlık hizmetlerinin finansmanında değer bazlı geri ödeme vöntemlerinin kullanilması sağlanacak, ödenen ilaç ve tedavilere yönelik düzenli aralıklarla geriye dönük analizler yapılarak ödeme listelerinin etkinliği artırılacaktır.

Tedbir 411.4. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gibi hızlı artış gösteren gruplarda harcamalar etkinleştirilecektir.: Tedbir 411.5. Akılcı ilaç kullanımı teşvik edilerek ilaç ve tedavi harcamalarıni rasyonelleştirecek tedbirler alınacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK, Türk Eczacıları Birliği: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, SGK, İlgili Meslek Kuruluşları
1. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gözden geçirilerek, maliyet etkili olanların ödemeye alınmasi, ödeme koşullarının revize edilmesi ve etkinsiz olanların ödemeden çıkarılması hususunda çalışmalar yapılacaktır.: 1. Antibiyotikler, solunum sistemi ilaçlari, analjezikler, proton pompa inhibitörleri ve kronik hastalıklarda kullanılan ilaçlar başta olmak üzere ilaçların akılcı kullanımını teşvik etmek amacıyla farkındalık, bilgilendirme ve eğitim çalışmalarına devam edilecektir. 2. Akılcı ilaç kullanım konusunda farkındalık çalışmaları yürütülerek yeni reçeteleme göstergeleri belirlenecek ve buna göre analiz, değerlendirme ve izleme çalişmaları yapılacaktır.

Tedbir 411.4. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gibi hızlı artış gösteren gruplarda harcamalar etkinleştirilecektir.: Tedbir 411.6. Sağlik Market uygulamasının kapsamı genişletilerek ilaç ve tıbbi malzeme tedarik zinciri daha da güçlendirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK, Türk Eczacıları Birliği: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK, Üniversiteler
1. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gözden geçirilerek, maliyet etkili olanların ödemeye alınmasi, ödeme koşullarının revize edilmesi ve etkinsiz olanların ödemeden çıkarılması hususunda çalışmalar yapılacaktır.: 1. DMO üzerinden tedarik edilen ilaç, tibbi malzeme ve tibbi cihazların sayısı artırılacaktır.

Tedbir 411.4. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gibi hızlı artış gösteren gruplarda harcamalar etkinleştirilecektir.: Tedbir 411.7. Sağlık hizmetlerinin gereksiz ve etkin olmayan kullanımıni önlemeye yönelik düzenlemeler yapılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK, Türk Eczacıları Birliği: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, SGK, Özel Hastaneler
1. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gözden geçirilerek, maliyet etkili olanların ödemeye alınmasi, ödeme koşullarının revize edilmesi ve etkinsiz olanların ödemeden çıkarılması hususunda çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sağlık hizmetlerinin gereksiz kullanımını önlemeye yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. 2. Klinik rehber ve protokollerin çok paydaşlı bir anlayışla üretilmesi, güncellenmesi ve kullanımının yaygınlaştırılması sağlanacaktır.

Tedbir 411.4. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gibi hızlı artış gösteren gruplarda harcamalar etkinleştirilecektir.: Tedbir 411.8. Sağlık ürün ve hizmetlerinde talep kontrolü daha etkin sağlanacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK, Türk Eczacıları Birliği: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK
1. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gözden geçirilerek, maliyet etkili olanların ödemeye alınmasi, ödeme koşullarının revize edilmesi ve etkinsiz olanların ödemeden çıkarılması hususunda çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sağlık ürün ve hizmetlerinde gereksiz talebi önlemek için katılım payları daha etkin kullanılacaktır.

Tedbir 411.4. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gibi hızlı artış gösteren gruplarda harcamalar etkinleştirilecektir.: Tedbir 411.9. Sağlık hizmetlerinin geri ödemesinde risk analizini ve hizmet sunuculannın davranişlarını dikkate alan denetim modelleri geliştirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK, Türk Eczacıları Birliği: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK
1. Yurt dişından temin edilen ilaçlar gözden geçirilerek, maliyet etkili olanların ödemeye alınmasi, ödeme koşullarının revize edilmesi ve etkinsiz olanların ödemeden çıkarılması hususunda çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sağlık hizmet sunucularının denetiminde yapay zekâ destekli risk analizi modellerinin kullanılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: SGK'ya Yapilan Bütçe Transferlerinin GSYH'ya Orani (3)
Birim: Yüzde
2023: 3,3
2024 (1): 3,5
2025 (2): 3,6

Performans Göstergeleri: Dosya Bazında Aktif-Pasif Oranı (4)
Birim: Oran
2023: 1,7
2024 (1): 1,7
2025 (2): 1,7

Performans Göstergeleri: Toplam Prim Tahsilat Orani
Birim: Yüzde
2023: 85
2024 (1): 86
2025 (2): 87

Performans Göstergeleri: Sosyal Sigorta Kapsami
Birim: Yüzde
2023: 89
2024 (1): 89
2025 (2): 90
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sosyal Güvenlik Programının performans göstergelerinden biridir.(4) Stajyerier, kursiyerler ve çıraklar hariç tutulmuş, kişi sayısı yerine dosya sayısı esas alknmış ve SGDP'iler aktif sigortalı kapsamına dâhil edilmiştir.

2.1.8 Kamu İşletmeciliği ve Özelleştirme 
a) Amaç
Kamu işletmelerinin faaliyetlerini makroekonomik, sektörel, sosyal politikalarla uyum içerisinde ve kamu maliyesinde sürdürülebilirliği destekleyen bir anlayışla etkin ve verimli bir şekilde sürdürmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: KiT yönetişim reformuna yönelik düzenlemeler hayata geçirilerek KiT'lerde iyi uygulama örnekleri ışığında etkinliği ve verimliliği artıracak kurumsal yönetim anlayışı güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.413)

Politika/Tedbir: Tedbir 413.2. Kamu işletmelerinin ve yönetim kurullarının hesap verebilirliğinin artırıması amacıyla KİT'lerin statü ve konumları veniden belirlenecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kurułuşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Bakanlıklar, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. KİT yönetişim reformu kapsamında KİT'lerin faaliyetleri ticari olan ve ticari olmayan ayrımına göre yeniden sıniflandırilacaktır.

Politika/Tedbir: KiT'lerde istihdam politikası insan kaynağı kalitesini ve kurumsal kapasiteyi geliştirecek şekilde uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.414)

Politika/Tedbir: Tedbir 414.2, KİT'lerde nitelikli personel istihdamı sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kurułuşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili KiT'er
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. Nitelikli personel istihdami konusunda özel sektörle rekabet halinde olan, ileri teknoloji, Ar-Ge ve bilgi birikimi gerektiren faaliyet alanlarında çalışan KİT'lerde nitelikli personel istihdamını kolaylaştırmaya yönelik hazırlık çalışmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Kamu mali disiplinini güçlendirmek amacıyla farklı statülerde yer alan kamu işletmeleri izlenecek, KiT'lerin muhasebe sistemlerinin etkinliği artırılacak ve mali yapıları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.416)

Politika/Tedbir: Tedbir 416,1, 233 savıli KHK haricinde faaliyet gösteren kamu işletmelerinde mali disiplinin sağlanması ve mali riskin takip edilmesi amacıyla kuruluslarin finansal ve finansal olmayan bilgilerinin takibi için çerçeve düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kurułuşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili KIT'er
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. 233 sayılı KHK haricinde faaliyet gösteren ve kamu payı yüzde 50'den fazla olan kamu işletmelerinin iştirakleri ve bağlı ortaklıkları izlenerek çeyrekler itibarıyla mali ve mali olmayan verileri raporlanacaktır,

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 416.4. Dijital dönüşüm perspektifiyle KİT'lerin mevcut bilgi sistemi altyapısı iyileştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılik A.Ş.: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, KİTler
1. TCDD Taşımacılık A.Ş. hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KiTler ve bağlı ortaklıklarına ait mali ve mali olmayan verilerin sistem üzerinden daha etkin takibi sağlanacaktır.

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: KiT'ler tedarik ve satış faaliyetlerini piyasa şartları çerçevesinde kamu maliyesine daha az yük getirecek şekilde kârlılık ve verimlilik esaslarına göre sürdürecektir. (Kalkınma Planı p.417)

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 417.2. KIT'lerin fiyat ve tarifeleri ticari esaslara göre belirlenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılik A.Ş.: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili KT"'ler
1. TCDD Taşımacılık A.Ş. hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. KİTlerin fiyat ve tarifelerinin ticari esaslara göre belirlenmesini kolaylaştıracak mekanizmalar tesis edilecektir.

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.418)

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 418.1. Özelleştirme uygulamalarında uzun vadeli sektörel öncelikler çerçevesinde ve belirlenmiş bir program kapsamında halka arz dâhil olmak üzere yeni ve alternatif modeller kullanılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılik A.Ş.: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), flgili Bakanlıklar, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı, ilgili KiT'ler
1. TCDD Taşımacılık A.Ş. hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. İşletme hakkı devri yöntemiyle özelleştirilmesi planlanan varlık ve tesislere ilişkin işlemler tamamlanacaktır.

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 418.2. Plan döneminde özelleştirme portföyünde bulunan şirket ve varlıkların özelleştirilmesine devam edilecek özelleştirme potansiyeli olan yeni şirket ve varlıkların portföye dâhil edilmesi sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılik A.Ş.: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Bakanlıklar, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Özeileştirme İdaresi Başkanlığı, İlgili KİT'ler
1. TCDD Taşımacılık A.Ş. hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. Özelleştirme portföyünde bulunan kamuya ait elektrik üretim varlıklarının özelleştirme ihalesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. 2. Özelleştirme portföyünde bulunan şirket ve varlıkların özelleştirme işlemlerine devam edilecektir. 3. Araç muayene hizmetlerinin özelleştirilmesine yönelik özelleştirme hazırlık çalışmaları yapılacaktır. 4. Özelleştirme kapsam veya programinda yer almayan şirket, varlik ve hizmetlerin kapsam ve programa alınmasına yönelik hazırlık çalışmaları yapılacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam Katma Değer (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: 0,87
2024 (1): 0,49
2025 (2): 0,64

Performans Göstergeleri: Satış Hasılatı (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: 3,91
2024 (1): 3,22
2025 (2): 3,11

Performans Göstergeleri: Toplam Bütçe ve Fon Transferleri (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: 1,16
2024 (1): 1,27
2025 (2): 1,20

Performans Göstergeleri: Temettü ve Hasilat Payı (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: 0,16
2024 (1): 0,10
2025 (2): 0,06

Performans Göstergeleri: Yatırım (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2023: 0,59
2024 (1): 0,57
2025 (2): 0,66

Performans Göstergeleri: Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran) (3)
Birim: Yüzde
2023: 1,60
2024 (1): 1,42
2025 (2): 1,09
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 

(3) Bütçe ve fon transferieri hariçtir.


2.2. YEŞİL VE DİJİTAL DÖNÜŞÜMLE REKABETÇİ ÜRETİM 
2.2.1, İmalat Sanayii 
a) Mevcut Durum 
On İkinci Kalkınma Planında yeşil ve dijital dönüşümle rekabetçi üretim eksenlerden biri olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda Planda imalat sanayiinde yatırımi, üretimi, istihdami ve ihracatı artırmaya yönelik politikalara öncelik verilmiştir. Plan döneminde ihracata dönük,teknoloji yoğun, katma değeri yüksek, yerel kaynakları azami seviyede kullanan, yeşil ve dijital dönüşümü odağına alan bir üretim yapısıyla ülkemiz imalat sanayiinin rekabetçiliğinin artırılmasi ve önemli bir üretim merkezi haline getirilmesi hedeflenmektedir.
On İkinci Kalkınma Planında verimlilik artışını dinamik kılacak teknolojik yenilenmenin hızlandırılması ve istikrarlı büyümenin dinamiği olarak değerlendirilen imalat sanayiinde yapısal dönüşümün sağlanmasına yönelik sektörel önceliklendirme yaklaşımıbenimsenmiştir. Bu yaklaşımla, imalat sanayii sektörlerinin istihdam, üretim, ticaret, katma değer ve teknoloji düzeylerinin karşılaştırılması ve sektörler arası ileri ve geri bağlantıların analizi sonucunda kimya, ilaç-tibbi cihaz, makine, elektrikli teçhizat, otomotiv, elektronik ve raylı sistem araçları öncelikli sektörler olarak Planda yer almıştır. Bu sektörler öncülüğünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik sağlanarak yüksek katma değerli üretimin artırılması hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamamı aynı zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasında yer aldığından bunlarda sağlanacak gelişme imalat sanayiinin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılmasına ve sanayide yapısal dönüşüme katkısağlayacaktir.

Türk sanayii, 2024'ün ilk yedi ayında küresel durgunluk ortamına rağmen büyümesini sürdürmüştür. Ancak Rusya ve Ukrayna arasındaki savaşın daha da derinleştirdiği küresel enerji krizi, girdi fiyatlarındaki yüksek seyir, tedarik zincirlerinde yaşanan kopmalar ve jeopolitik riskler sebebiyle dünya ekonomisindeki yavaşlama ülkemiz sanayii üzerinde olumsuz baski olusturmaktadır 

Ülkemiz sanayiinin teknoloji-yoğun ve yüksek katma değerli bir yapıya geçiş hedefi doğrultusunda yeşil ve dijital dönüşüm odaklı yatırımların desteklenmesi, yüksek teknoloji girişimlerinin güçlendirilmesi, sanayi-üniversite-kamu işbirliğinin geliştirilmesi ve planlısanayi alanlarının genişletilmesi yaklaşımı sürdürülmüştür.

İmalat sanayii üretimi 2023 yılında yüzde 2,5 artış kaydetmiştir. Aynı dönemde ihracat yüzde 0,2, ithalat ise yüzde 12 artmıştır. Ocak-Temmuz 2024 döneminde imalat sanayi üretimi, bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 0,3 artmıştır. Bu dönemde gida, petrol ürünleri, kimya, ana metal ve elektrikli teçhizat sektörlerinde üretim artarken diğer imalat sanayii alt sektörlerinde üretim azalmiştır.

2023 yılında ortalama yüzde 76,3 olarak gerçekleşen imalat sanayii kapasite kullanım oranı, 2024 yılının ilk dokuz ayında ortalama yüzde 76 ołmuştur. TüİK Hanehalkı İşgücüAnketi sonuçlarına göre, imalat sanayii istihdami, Ocak-Haziran 2024 döneminde bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 1,3 azałmıştır.


TABLO II: 2- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler 
2020: 19,1
2021: 22,2
2022: 22,1
2023: 19,5
2024 (1): 17,9 (2)

2020: 2,0
2021: 18,8
2022: 5,4
2023: 2,5
2024 (1): 0,3

2020: 159,9
2021: 212,8
2022: 240,4
2023: 241
2024 (1): 140,2

2020: -6,5
2021: 33,0
2022: 13,0
2023: 0,2
2024 (1): 3,7

2020: 94,3
2021: 94,5
2022: 94,6
2023: 94,2
2024 (1): 94,3

2020: 10,9
2021: 14,6
2022: 26,8
2023: 12,0
2024 (1): -7,0

2020: 179,8
2021: 205,9
2022: 261,1
2023: 292,0
2024 (1): 161,0

2020: 81,9
2021: 75,9
2022: 71,8
2023: 80,7
2024 (1): 81,1

2020: -1,4
2021: 11,9
2022: 8,8
2023: 1,5
2024 (1): -1,3 (2)

2020: 71,9
2021: 76,6
2022: 77,2
2023: 76,3
2024 (1): 76,0 (5)
Kaynak: TÜIK, TCMB, TOBB, EUROSTAT 
(1) Ocak-Temmuz dönemi; (2) Ocak-Haziran dönemi; (3) NACE Rev.2'ye göre $2021=100\mathrm{S e r i s i}$ ; (4) ISIC Rev.4'e göre; (5) Ocak-Eylül dönemi; (6) Genel Ticaret Sistemine göre diş ticaret istatistikleri kullanilmıştır.

Toplam ihracat 2023 yılında yüzde 1 artarak 255,6 milyar dolar, imalat sanayii ihracatıise yüzde 0,2 artarak 241 milyar dolar olmuştur. 2022 yılında yüzde 94,6 olan imalat sanayii ihracatının toplam ihracat içindeki payı, 2023 yılında yüzde 94,2 olarak gerçekleşmiştir.2024 yılı Ocak-Temmuz döneminde imalat sanayii ihracatı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,7 artış göstermiştir. Bu dönemde imalat sanayii sektörlerinde en fazla ihracat yapan ilk üç sektör sırasıyla otomotiv, ana metal ve gıda sektörleridir.
Toplam ithalat, 2023 yılında yüzde 0,5 azalarak 362 milyar dolar, imalat sanayii ithalatıise yüzde 12 artarak 292 milyar dolar olmuştur. 2024 yılı Ocak-Temmuz döneminde ithalatıen fazla azalan sektörler sırasıyla ana metal, ağaç ürünleri, tekstil, taş ve toprağa dayalıimalat sanayii, kimya, elektronik sektörleridir. Toplam imalat sanayii ithalatı aynı dönemde yüzde 7 azalmıştır.

TABLO II: 3- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı
Teknoloji Yoğunluğu: Yüksek
2019: 3,5
2020: 3,4
2021: 3,0
2022: 3,1
(Yüzde Pay) 2023: 3,8

Teknoloji Yoğunluğu: Orta-Yüksek
2019: 36,4
2020: 35,9
2021: 33,4
2022: 33,8
(Yüzde Pay) 2023: 36,5

Teknoloji Yoğunluğu: Orta-Düşük
2019: 27,4
2020: 27,2
2021: 31,1
2022: 30,8
(Yüzde Pay) 2023: 28,8

Teknoloji Yoğunluğu: Düşük
2019: 32,8
2020: 33,5
2021: 32,5
2022: 32,3
(Yüzde Pay) 2023: 30,9

Teknoloji Yoğunluğu: Toplam
2019: 100
2020: 100
2021: 100
2022: 100
(Yüzde Pay) 2023: 100
Kaynak: TÜIK 
2023 yılında yüksek ve orta-yüksek teknolojili sektörlerin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı pay bir önceki yıla göre artarken, orta-düşük ve düşük teknolojili sektörlerin payında azalış görülmüştür. Yüksek ve orta-yüksek teknolojili sektörlerin ihracat payındaki artışta özellikle elektronik ürünleri, temel eczacılık ürünleri, motorlu kara taşıtlarıve makine imalatının ihracatındaki artışlar etkili olmuştur. Orta-düşük ve düşük teknolojili sektörlerin ihracat payındaki azalışı ise özellikle ana metal, taş ve toprağa dayalı imalat sanayi, deri ürünleri, giyim eşyaları ve plastik ürünleri ihracatındaki azalıştan kaynaklanmıştır.


TABLO II: 4- Teknoloji Yoğuniuğuna Göre İmalat Sanayiinin Yapısı
Girişim sayısı: 0,8
Çalışan sayısı: 2,8
Üretim değeri: 3,6
Katma değer: 5,9
İhracat: 3,8
(Yüzde Pay) İthalat: 10,7

Girişim sayısı: 12,0
Çalışan sayısı: 19,6
Üretim değeri: 26,7
Katma değer: 29,4
İhracat: 36,5
(Yüzde Pay) İthalat: 42,9

Girişim sayısı: 31,7
Çalışan sayısı: 28,2
Üretim değeri: 35,2
Katma değer: 33,2
İhracat: 28,8
(Yüzde Pay) İthalat: 35,2

Girişim sayısı: 55,5
Çalışan sayısı: 49,5
Üretim değeri: 34,5
Katma değer: 31,5
İhracat: 30,9
(Yüzde Pay) İthalat: 11,2
Kaynak: 2023 yılı TÜfK verileridir.
TABLO II: 5- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri 
2002: 0,87
2005: 1,36
2010: 1,48
2015: 1,81
2020: 1,0
2021: 1,16
2022: 1,36

2002: 0,19 (1)
2005: 0,29
2010: 0,35
2015: 0,55
2020: 0,72
2021: 0,70
2022: 0,67

2002: 0,63
2005: 0,82
2010: 0,89
2015: 1,0
2020: 1,08
2021: 1,16
2022: 1,19

2002: 0,69
2005: 1,09
2010: 1,11
2015: 1,17
2020: 1,01
2021: 1,13
2022: 1,25

2002: 25,8 (1)
2005: 25,1
2010: 34,5
2015: 60,2
2020: 149,5
2021: 237,7
2022: 453,8

2002: 1
2005: 5
2010: 9
2015: 9
2020: 12
2021: 13
2022: 14

2002: 33
2005: 31
2010: 31
2015: 29
2020: 28
2021: 27
2022: 24
Kaynak: UNIDO, Dünya Bankasi, Tüřk (1) 2003 yili verisidir.

Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakımından merkez olma işlevi taşiyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programi (CMDP) uygulanmasina devam edilmektedir. CMDP 2023 yılı uygulamaları kapsamında OSB altyapilarının güçlendirilmesi,üretim ve istihdam artırıcı faaliyetler ile kültürel miras gibi konularda toplam 1,95 milyar TL bütçeli 41 proje önerisi alınmiş olup değerlendirme süreci devam etmektedir. 2025 yılında CMDP uygulamasına sanayi ve teknolojinin geliştirilmesine öncelik verecek şekilde devam edilmesi öngörülmektedir.

Metropoller dışındaki önemli sanayi, hizmet ve turizm merkezi niteliğindeki şehirlerin uluslararası alanda rekabetçi bir üretim yapısına kavuşması amacıyla Üreten Şehirler Programının uygulanmasina devam edilmektedir. Program kapsaminda 2021 yılından bu yana 22 projeye 2024 yılı fiyatlarıyla toplam 227,4 milyon TL tutarında destek verilmiştir.Programin 2023 yıli uygulaması kapsamında toplam 347 milyon TL bütçeli 26 proje önerisi alınmiş olup değerlendirme süreci devam etmektedir.

Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı Eylül 2024 itibarıyla 323’e ulaşmıştır.57 ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Kocaeli,Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 45 sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yoğun olduğu sektörlerin başında makine ve teçhizat imalati, otomotiv yan sanayii, yazılım, bilgisayar ve iletişim teknolojileri, tekstil ve elektrik/elektronik gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 85.839 kişiye ulaşmiş olup bunun 623‘ü doktora ve üstü eğitime sahiptir.Bu merkezlerde Eylül 2024 itibarıyla 25.994 patent başvurusu bulunmakta olup tescil edilen patent sayısı 13.938'e ulaşmıştır.

Eylül 2024 itibarıyla 29 ilde faaliyette olan 333 özel sektör tasarım merkezlerinin en fazla sayıda bulundukları iller İstanbul, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 32 sektörde faaliyet 

gösteren tasarım merkezlerinin en fazla sayıda faaliyet yürüttüğü sektörlerin başında tekstil,mühendislik-mimarlık, imalat sanayii, makine ve teçhizat imalati, otomotiv yan sanayii ile medya ve iletişim gelmektedir. Toplam 8.256 kişinin çalıştığı bu merkezlerde Eylül 2024itibarıyla yapılan patent başvurusu 581'e, tescil edilen patent sayısı ise 277'ye ulaşmıştır.
TABLO II: 6- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Üretimdeki ve DışTicaretteki Değişim 

(Yüzde)
Sektörler: 2023/ 2022
Üretim (1): 2024/ 2023 (2)
İhracat (3): 2023/ 2022
(Yüzde) İthalat (3): 2024/ 2023 (2)

Sektörler: İmalat Sanayii Toplamı
Üretim (1): 2,5
İhracat (3): 0,3
(Yüzde) İthalat (3): 0,2

Sektörler: Gida
Üretim (1): 2,3
İhracat (3): 5,5
(Yüzde) İthalat (3): -3,0

Sektörler: Tekstil
Üretim (1): -10,8
İhracat (3): -2,4
(Yüzde) İthalat (3): -9,0

Sektörler: Giyim
Üretim (1): -1,3
İhracat (3): -10,3
(Yüzde) İthalat (3): -5,8

Sektörler: Deri
Üretim (1): 3,2
İhracat (3): -14,9
(Yüzde) İthalat (3): -6,4

Sektörler: Petrol Ürünleri
Üretim (1): -5,8
İhracat (3): 8,1
(Yüzde) İthalat (3): 2,9

Sektörler: Kimyasal Ürünier
Üretim (1): -7,1
İhracat (3): 4,2
(Yüzde) İthalat (3): -8,6

Sektörler: İlaç
Üretim (1): 3,1
İhracat (3): -4,8
(Yüzde) İthalat (3): 15,8

Sektörler: Kauçuk ve Plastik
Üretim (1): 1,9
İhracat (3): -4,4
(Yüzde) İthalat (3): -2,6

Sektörler: Taş ve Toprağa Dayalı
Üretim (1): -2,1
İhracat (3): -0,9
(Yüzde) İthalat (3): -12,3

Sektörler: Sanayiler

Sektörler: Ana Metal Elektronik
Üretim (1): -3,8
İhracat (3): 6,1
(Yüzde) İthalat (3): -16,7

Üretim (1): 23,4
İhracat (3): -4,4
(Yüzde) İthalat (3): 22,1

Sektörler: Elektrikli Teçhizat Makine
Üretim (1): 7,8 8,4
İhracat (3): 4,1 -7,3
(Yüzde) İthalat (3): 5,5 15,6

Sektörler: Otomotiv
Üretim (1): 13,0
İhracat (3): -1,4
(Yüzde) İthalat (3): 16,0

Üretim (1): -0,5
İhracat (3): -8,6

Sektörler: Mobilya
(Yüzde) İthalat (3): -1,5
Kaynak: TÜIK 
(1) NACE Rev.2 Sıniflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi $(2021=100)$ )(2) Ocak-Temmuz dönemi 
(3) ISIC Rev.4 Sıniflamasina göre cari fiyatlarla (colar) dis ticaret 
20 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7108 sayılı Cumhurbaşkant Kararıyla 3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararın 2'nci maddesinin birinci fikrası(ö) bendine Yeşil Dönüşüm Destek Programı tanımı eklenmiştir. Yeşil Dönüşüm Destek Programıyla mevcut sanayi tesislerinin yeşil dönüşümüne yönelik iyileştirmeler, 3305sayılı Karar'ın Öncelikli Yatırımlar uygulaması çerçevesinde yatırım teşvik sistemi kapsamında desteklenecektir. Program kapsamında, sanayinin yeşil dönüşümüne yönelik enerji verimliliğinin artırılmasi, sera gazi emisyonlarının önlenmesi,hammadde verimliliğinin artırılması ve atıkların azaltılması gibi uygulamalara öncelik verilecek olup böylelikle imalat sanayiinin yeşil dönüşümüne ve ülkemizin 2053 net sifir emisyon hedefine ulaşılmasına katkı sağlanacağı değerlendirilmektedir. Programın uygulama usul ve esaslarını belirlemek amacıyla hazırlanan Yeşil Dönüşüm Destek Programi Uygulama Usul ve Esasları Tebliği 26 Temmuz 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

5973 sayılı İhracat Destekleri Hakkında Karar kapsamında Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Desteği 23 Şubat 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmiş olup desteğin uygulanmasına ilişkin Genelge 26 Haziran 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Ticaret Bakanlığı tarafından uygulanacak Programda şirketler tarafından Yeşil Mutabakata Uyum Projesi kapsamında alınan belirli danışmanlık hizmeti giderleri beş yıl süreyle, yüzde 50oraninda ve toplam 10 milyon TL'ye kadar desteklenebilecektir.

2010/75/AB sayılı Endüstriyel Emisyonlar Direktifinin uyumlaştırma çalışmaları Çevre,Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülmekte olup bu kapsamda Endüstriyel Emisyonların Yönetimi Yönetmeliğinin 2024 yılı içerisinde yayımlanmasıöngörülmektedir. Yönetmeliğin yayımlanmasıyla Sanayide Yeşil Dönüşüm Belgesinin düzenlenmesi planlanmaktadır.

Sanayide yeşil dönüşümün desteklenmesi amacıyla Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı,KOSGEB, TÜBiTAK ve Dünya Bankası arasında Türkiye Yeşil Sanayi Projesi hayata geçirilmiştir. Toplam 450 milyon dolar bütçeye sahip olan ve altı yıl sürmesi planlanan proje kapsamında Sanayi ve Teknoloji Bakanliğı 25 milyon dolar, KOSGEB 250 milyon dolar,TüBİTAK ise 175 milyon dolar bütçe kullanacaktır.

Bu kapsamda, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yeşil dönüşüm ile ilgili farkındalığın artırılması, çeşitli paydaşlarla işbirliğinin geliştirilmesi ve yeşil dönüşüme ilişkin faaliyetlerin görünürlüğünün artırılması amacıylateknikyardım vekapasite geliştirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

KOSGEB tarafından, KOBİ'lerin güneş enerjisi yatırımları ile kaynak verimliliğini artırmaya, atık üretimini azaltmaya, suyun korunması ve sürdürülebilir üretim yöntemlerini uygulamaya yönelik projeleri desteklenecektir. Bu kapsamda KOSGEB tarafindan toplamda 637 KoBİ'nin proje desteği onaylanmıştır.

TÜBİTAK tarafiından ise, firmaların yeşil dönüşüm odaklı Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin geliştirilmesi amacıyla yeşil teknolojilerin, ürünlerin veya süreçlerin geliştirilmesi ve yeşil inovasyon faaliyetleri desteklenecektir. Teknoloji tabanlı başlangiç firmalari, KOBİ'ler ve büyük firmaların yanı sira üniversiteler, araştırma altyapıları ve kamu araştırma merkezleri de bu desteklerden faydalanabilecektir. Destekler, Yeşil İnovasyon Teknoloji Mentörlük Desteği, Sanayide Yeşil Dönüşüm Desteği, Sanayiye Yönelik Ar-Ge ve Yenilik Ağları(SAYEM) Yeşil Dönüşüm Desteği olmak üzere üç farklı bileşen altında açılacak çağrılar kapsamında yürütülecektir. Bu kapsamda 231 proje başvurusu ve 15 platform başvurusu alınmiş olup başvurular değerlendirme aşamasındadır.

2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi Dijital Dönüşüm ve Sanayi Hamlesi bileşeninde yer verilen stratejiler ve eylemler kapsamında işletmelere özel çözümler üretebilmek amacıyla dijital olgunluk seviyelerinin belirlenmesi, sektörel ve işletme büyüklüğüne göre karşılaştırmaların yapılması, yapılan yatırımların etkisinin takip edilmesi için bir dijital dönüşüm olgunluk değerlendirme sistemi oluşturulması çalışmalarına başlanmıştır.
Sanayi ve TeknolojiBakanlıği tarafindan HIT-30 Programı hayata geçirilmiştir.Program kapsaminda, yari iletkenler, mobilite, yeşil enerji, ileri imalat, sağlikli yaşam, dijital teknolojiler, haberleşme ve uzay alanlarında stratejik yatırımlar öncelikli olarak desteklenecektir.

KOBİ Gelişim Destek Programi (KOBİGEL) kapsamında, ilki 2019 yılında ilan edilen İmalat Sanayiinde Dijitalleşme temali proje teklif çağrısı 2020, 2021 ve 2022 yllarında tekrar edilmiştir. Söz konusu çağrıyla yerli ve yetkin dijital teknoloji geliştiricisi KOBİ'lerin güçlendirilmesi ve imalat sanayi KOBİ'lerinin yerli teknoloji geliştiricilerle işbirliğinin artırılması amaçlanmiştir, İmalat sanayii özelinde büyük veri, nesnelerin interneti,endüstriyel robot teknolojileri, akıllı sensör teknolojileri, yapay zekâya dayalı siber fiziksel akıllı fabrika sistem ve bileşenleri, siber güvenlik, akıllı ve esnek otomasyon sistemleri ve sanal gerceklik/artırılmış gerceklik olmak üzere sekiz dijital teknolojj alanı proie teklif çağrısının kapsamına dâhil edilmiştir. Çağrı kapsamında 2022 yılında toplam 373 proje için 409 milyon TL'lik destek onaylanmıştır. 2023 ve 2024 yıllarında ise 298 proje için 259 milyon TL destek ödemesi yapilmiştır.


Kredi Garanti Fonu (KGF) kefaletleri özelinde işletmelere toplam 50 destek paketiyle Ağustos 2024 itibarıyla 483 bin firmaya 1,4 trilyon TL ticari kredi hacmine karşılık 1,1 trilyon TL kefalet sağlanmiştir.

Sanayide belirli bir rekabet edebilirlik ve sürdürülebilirlik potansiyeli taşıyan, ulusal düzeyde önemi haiz ve ağırlıklı olarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren kümelenme teşebbüslerini desteklemek amacıyla Kümelenme Destek Programı uygulanmasına devam edilmektedir. Program kapsamında gerçekleştirilen çağrı dönemlerinde; İstanbul Sağlik Endüstrisi Kümelenmesi (İSEK), Nükleer Sanayi Kümelenmesi (NÜKSAK), OSTİM Yenilenebilir Enerji Kümelenmesi (OSTEK), Sürdürülebilir Ev Tekstili Kümelenmesi (SETEK)ve Eskişehir Kütahya Bilecik Seramik Kümelenmesi (EBK) olmak üzere toplam beş teşebbüs desteklenmektedir.

TÜBİTAK TÜSSİDE, Boğaziçi Üniversitesinin geliştirdiği Dijital Dönüşüm Değerlendirme Aracı (D3A)'nın yaygınlaştırılmasına yönelik olarak Dijital Dönüşüm Değerlendirme Modelini oluşturmuştur. Bu modelle işletmelerin dijital dönüşüm olgunluk seviyelerine göre ihracat, verimlilik, sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda yol haritalarının belirlenmesi, işletme büyüklüğüne ve sektörüne göre karşılaştırmaların yapılmasi, dijital dönüşüm için yapılacak projeler ve yatırımlara rehberlik edilmesi ve ortaya çıkan verinin analiziyle de kamu politikalarina girdi sağlanması hedeflenmiştir. Model,sertifikalandırılan dijital dönüşüm danışmanları tarafından işletmelere uygulanmaktadır.Mevcut durumda 111 danışman gerekli eğitimi başarıyla tamamlayarak sertifikalandırılmiştir.İşletmelerin_aldıklarıbu hizmet KOSGEB tarafindan desteklenmektedir. Ayrıca KOBİ'lerin Dijital Dönüşüm Yönetimi Raporunda yer alan uygulama projelerini gerçekleştirmek üzere yapacakları yatırımlar Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve KOSGEB destek programlarıyla desteklenmektedir. Bununla birlikte büyük ölçekli işletmeleri de içine alacak şekilde modelin geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmekte ve yeni danışmanların sertifikalandırılması için eğitim programları geliştirilmektedir.
Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapisının geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmekte ve akreditasyon faaliyetleri sürdürülmektedir. Piyasaya arz edilecek ürün ve hizmetlere yönelik helal belgelendirme hizmeti sunan kuruluşların HAK tarafindan akreditasyonunu zorunlu hale getirip aykırı hareket edenlere idari para cezasıöngören 7060 sayıli Helal Akreditasyon Kurumu ile İlgili Bazi Düzenlemeler Hakkında Kanun değişikliği 4 Haziran 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Ayrıca 2023 yılında turizmkonaklama alanında ilk akreditasyon denetimlerine ve laboratuvarlar ile kişi belgelendirme kuruluşlari da akredite edilmeye başlanmiştır.

HAK'a 2024 yılının ilk yarısına kadar 51'i yerli, 66'sı yabancı uygunluk değerlendirme kuruluşundan olmak üzere toplam 176 akredítasyon talebi gelmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda 82 akreditasyon karari alınmıştır. Bu faaliyetler sonucunda ülkemizde toplam 1.300'ün üzerinde helal belgeli üretim tesisi akreditasyon güvencesine kavuşmuştur.
Standardizasyon ve kalite sektöründe uluslararasi ve bölgesel ticaretin, enerji, ulaşım,çevre yatırımlarının ve kalite, sağlık, hijyen, güvenlik, çevre kaygılarının artmasıstandardizasyonun önemi ve uygunluk değerlendirme hizmetlerine duyulan ihtiyaci artirmaktadır. TSE'nin kalite altyapisinın güçlendirilmesi amacıyla laboratuvarların modernizasyonu ve kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

b) Amaç
İmalat sanayiinde başta öncelikli sektörler olmak üzere tüm sektörlerde yeşil ve dijital dönüşüm ekseninde rekabet gücünün ve verimliliğin artırılması suretiyle yüksek katma değerli üretim yapısıni sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İmalat sanayiinde yeşil dönüşüm desteklenecek, döngüsel ve sürdürülebilir üretim uygulamalarının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.427)

Politika/Tedbir: Tedbir 427.1. Sürdürülebilir üretim ve yeşil dönüşüm teknolojilerinin benimsenmesi, geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için Ar-Ge faaliyetleri ve teknoloji transferi desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB, TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsaminda açılacak Sanayide Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile bu alandaki faaliyetlerin desteklenmesine devam edilecektir. 2. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsamında KOBİlerin güneş enerjisi yatırımları ve döngüsel ekonomi alanındaki projeleri desteklenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 427.2. Mevcut OSBlerde, endüstri bölgelerinde (EB) ve küçük sanayi sitelerinde (KSS), ortak kullanıma yönelik yeşil dönüşüm projeleri tasarlanacak, Yeşil OSB ve Yeşil EB'ler yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. OSBlerin yeşil dönüşümünü destekleyen GES, çevre laboratuvari, biyogaz tesisi, ileri arıtma, solar enerji aydınlatma gibi yeşil dönüşüm projelerine devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 427.7. İşletmelerin enerji verimliliği uygulamalarına yönelik destekler artırılacak, tesis ve süreç optimizasyonuna katkı sağlayan enerji verimliliği ve tasarruf potansiyeli yüksek teknolojik yatırımlar desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İşletmelerin tesis ve süreç optimizasyonunu geliştiren enerji verimliliği ve tasarruf potansiyeli yüksek teknolojik yatırımları desteklenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 427.13. Yeşil dönüşüm kapsamında başta hidrojen değer zinciri içerisindeki úretim, depolama, taşıma ve sanayide kullanım süreçleri ile ilgili olarak bileşen, ekipman ve sistemlerin yerli ve milli imkânlarla geliştirilmesi ve ticarileştirilmesi desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. TENMAK tarafindan desteklenen kimyasal hidrojen depolama yöntemine dayalı Ar-Ge faaliyetleri kapsamında bir proje tamamlanacaktir.

Politika/Tedbir: İmalat sanayiinde dijital dönüşümün gelişimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.428)

Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİlerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 428.4. Verimlilik artışı amacıyla kurulan "model fabrika’ların bölgesel bazda ve dijital dönüşüme yönelik yeni hizmetler verecek şekilde tasarlanması sağlanacak ve etkinliği artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığnli (S)
1. Imalat sanayiinde faaliyet gösteren KOBİ'lerin dijital dönüşüm süreçlerindeki finansman maliyetleri azaltılacaktır.: 1. Model fabrikaların kurumsal kapasiteleri güçlendirilecek başta KÖBİ'ler olmak üzere işletmelere yalın, dijital ve yeşil dönüşüm odaklı eğitim ve danışmanlık hizmeti sunmaları sağlanacaktır.

Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİlerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.: İmalat sanayiini geliştirmek ve güçlendirmek, üretimde dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla kurumsal kapasite ve veri altyapısı etkin kulianılacaktır. (Kalkınma Planı p.429)

Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİlerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 429.3. Başta proje bazlı teşvikler olmak üzere tüm devlet yardımlarının ürün bazlı yapılan çalışmalar çerçevesinde yürütülmesi, seçilen alanlardaki projelerin takibi ve yönlendirmesi sağlanacak, ürün ve teknoloji geliştirme süreçleri iyileştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi
1. Imalat sanayiinde faaliyet gösteren KOBİ'lerin dijital dönüşüm süreçlerindeki finansman maliyetleri azaltılacaktır.: 1. Proje bazlı teşvik uygulamalarında, ürünün ve teknolojinin geliştirilme süreçleri yakından takip edilerek ürün ve teknolojilerin geliştirilmesine yönelik yatırımlar daha yüksek destek oran ve sürelerle desteklenmeye devam edilecektir.

Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİlerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.: İmalat sanayiine uygun yatırım yerlerinin yaşam alanlarına erişilebilirlik, beşeri ve sosyal imkânlar gözetilerek geliştirilmesi, artırılması ve tahsis süreçlerinin kolaylaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.430)

Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİlerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 430.2. Endüstri bölgeleri, organize sanayi bölgeleri, küçük sanayi siteleri, hammaddeye erişim, lojistik, enerji, demiryolu, liman bağlantısı ve çevre boyutu açısından tedarik zincirine uygun ve sürdürülebilir şekilde oluşturulması amacıyla alternatif yöntemler geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB: Sanayi ve Teknoloji Bakanlğı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanığı
1. Imalat sanayiinde faaliyet gösteren KOBİ'lerin dijital dönüşüm süreçlerindeki finansman maliyetleri azaltılacaktır.: 1. Planliı sanayi alanlarının finansmanı için alternatif modeller geliştirilecektir.

Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİlerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.: İmalat sanayiinin ihtiyaçları doğrultusunda etkin desteklerin sağlanması için devlet yardımları gözden geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.431)

Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİlerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 431.2. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programi kritik ürün ve teknolojilerin yerli imkânlarla geliştirilmesi ve üretilmesi için etkin şekilde kullanılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, KOSGEB
1. Imalat sanayiinde faaliyet gösteren KOBİ'lerin dijital dönüşüm süreçlerindeki finansman maliyetleri azaltılacaktır.: 1. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programi kapsamındaki Yükselen Yenilikçi Teknolojiler Çağrısı değerlendirme süreçleri yürütülecektir.

Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİlerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.: İmalat sanayiinin ikiz dönüşüm çerçevesinde ihtiyaç duyduğu nitelikli beşeri sermayenin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.432)

Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİlerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 432.1. Mesleki eğitimde kamu-özel sektör işbirliğinin artırılması, meslek liseleri ve meslek yüksekokullarının yönetiminde özel sektörün daha etkin rol alması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Imalat sanayiinde faaliyet gösteren KOBİ'lerin dijital dönüşüm süreçlerindeki finansman maliyetleri azaltılacaktır.: 1. İhtiyaç duyulan alanlara yönelik özel sektörle işbirliği yapılarak protokoller hazırlanacak ve yürütülecektir.

Tedbir 432.3. Mevcut işgücünün becerilerinin geliştirilmesi desteklenecek, işgücünde yer almayanların sanayinin ihtiyaç duyduğu becerilerle donatılmasi kamu- özel işbirliğiyle sağlanacaktır.: İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.433)

Tedbir 432.3. Mevcut işgücünün becerilerinin geliştirilmesi desteklenecek, işgücünde yer almayanların sanayinin ihtiyaç duyduğu becerilerle donatılmasi kamu- özel işbirliğiyle sağlanacaktır.: Tedbir 433.4. Firmalarımızın tabi olacağı uluslararası standartlar ve teknik düzenlemelerin belirlenme aşamasında etkin şekilde yer alınarak firsat ve tehditleri dikkate alan bir perspektifle gerekli çalışmaların yapılması sağlanacak, buna yönelik insan kaynağı ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanliği: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. İşgücünün verimliliğini artırmak ve işgücü piyasasında yaşanan dönüşüme uyumunu sağlamak amacıyla işveren örgütleri ve meslek kuruluşları işbirliğiyle nitelikli işgücü yetiştirmeye odaklanan aktif işgücü programlanı uygulanacaktır.: 1. Standardizasyon alanında dijital altyapi ve organizasyonel yapinin etkinliğini artıracak çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 432.3. Mevcut işgücünün becerilerinin geliştirilmesi desteklenecek, işgücünde yer almayanların sanayinin ihtiyaç duyduğu becerilerle donatılmasi kamu- özel işbirliğiyle sağlanacaktır.: İmalat sanayiine yönelik tedarik zincirinin güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.434)

Tedbir 432.3. Mevcut işgücünün becerilerinin geliştirilmesi desteklenecek, işgücünde yer almayanların sanayinin ihtiyaç duyduğu becerilerle donatılmasi kamu- özel işbirliğiyle sağlanacaktır.: Tedbir 434.3. Tedarik zincirinin karbonsuzlaşması ve yeşil dönüşüm için farkındalık ve danışmanlik destekleri artırılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanliği: Tedbir 434.3. Tedarik Ticaret Bakanlığı (S) 1. TURQUALITY® programi zincirinin karbonsuzlaşması ve kapsamında sağlanan yeşil dönüşüm için farkındalık sürdürülebilirliğe yönelik destek ve danışmanlik destekleri kalemleri gözden geçirilecektir. artırılacaktır. Haksız rekabeti önlemek, kaliteyi artırmak için ihtiyaca uygun etkili piyasa gözetimi yapılacak ve standart oluşturma altyapısı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.435)
1. İşgücünün verimliliğini artırmak ve işgücü piyasasında yaşanan dönüşüme uyumunu sağlamak amacıyla işveren örgütleri ve meslek kuruluşları işbirliğiyle nitelikli işgücü yetiştirmeye odaklanan aktif işgücü programlanı uygulanacaktır.: 1. TURQUALITY® programi kapsamında sağlanan sürdürülebilirliğe yönelik destek kalemleri gözden geçirilecektir.

Tedbir 432.3. Mevcut işgücünün becerilerinin geliştirilmesi desteklenecek, işgücünde yer almayanların sanayinin ihtiyaç duyduğu becerilerle donatılmasi kamu- özel işbirliğiyle sağlanacaktır.: Tedbir 435.1. Farklı idareler tarafından yürütülen piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin toplulaştırılmasi,
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanliği: Ticaret Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı,
1. İşgücünün verimliliğini artırmak ve işgücü piyasasında yaşanan dönüşüme uyumunu sağlamak amacıyla işveren örgütleri ve meslek kuruluşları işbirliğiyle nitelikli işgücü yetiştirmeye odaklanan aktif işgücü programlanı uygulanacaktır.: 1. Piyasa Gözetim ve Denetim Kurumunun teşkilatlanmasina yönelik teşkilat mevzuatının fonksiyonel çerçevesini belirleme çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 432.3. Mevcut işgücünün becerilerinin geliştirilmesi desteklenecek, işgücünde yer almayanların sanayinin ihtiyaç duyduğu becerilerle donatılmasi kamu- özel işbirliğiyle sağlanacaktır.: Tarim ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanliği: Tedbir 435.4. Standart çalışma gruplarının ve ayna komitelerinin etkin çalışması sağlanacaktır. Tedbir 435.5. Sertifikasyon ve belgeleme hizmetlerine uygun fiyatlarla erişim kolaylaştırılacaktır.
1. İşgücünün verimliliğini artırmak ve işgücü piyasasında yaşanan dönüşüme uyumunu sağlamak amacıyla işveren örgütleri ve meslek kuruluşları işbirliğiyle nitelikli işgücü yetiştirmeye odaklanan aktif işgücü programlanı uygulanacaktır.: 1. Paydaş ve sektör kuruluşları ile işbirliği ve farkındalık çalışmaları sürdürülecektir. 1. 2025 yıli hizmet ücretlerinin belirlenmesi aşamasında ilgili tüm tarafların uygun fiyatiarla hizmetlere erişimi için gerekli çalışmalar gerçekleştirilecektir.

Tedbir 432.3. Mevcut işgücünün becerilerinin geliştirilmesi desteklenecek, işgücünde yer almayanların sanayinin ihtiyaç duyduğu becerilerle donatılmasi kamu- özel işbirliğiyle sağlanacaktır.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S) Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanliği: Tedbir 435.6. Türk Standardları Enstitüsü tarafindan verilen sertifika ve belgelerin diğer ülkeler ve bölgelerde de geçerli olabilmesini sağlayacak girişimlere ve çalişmalara devam edilecektir.
1. İşgücünün verimliliğini artırmak ve işgücü piyasasında yaşanan dönüşüme uyumunu sağlamak amacıyla işveren örgütleri ve meslek kuruluşları işbirliğiyle nitelikli işgücü yetiştirmeye odaklanan aktif işgücü programlanı uygulanacaktır.: 1. İhracatçılarımızın talepleri doğrultusunda yurt dışında mükerrer test ve belgelendirmenin önüne geçmek üzere ilgili ülkelerde TSE belgelerinin tanınmasına yönelik işbirliği faaliyetleri yürütülecektir.

Sektörün yeşil ve dijital dönüşümü desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.438): Tedbir 438.1. Yeşil ve dijital dönüşüm için sektörel ihtiyaçlar belirlenerek gerekli yatirımlar teşvik edilecektir.

Sektörün yeşil ve dijital dönüşümü desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.438): Tedbir 438.5. Uçucu organik bileşik ölçümü yapabilecek akredite laboratuvar kurulacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Imalat Sanayii/GSYH (Cari)
Birim: Yüzde
2023: 19,5
2024 (1): 18,5
2025 (2): 21,5

Performans Göstergeleri: Imalat Sanayii Ihracati
Birim: Milyar Dolar
2023: 241
2024 (1): 248
2025 (2): 268

Performans Göstergeleri: Öncelikli Sektörlerin İmalat Sanayii İhracatı İçerisindeki Payı
Birim: Yüzde
2023: 38,0
2024 (1): 39,5
2025 (2): 41,0

Performans Göstergeleri: Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat Sanayii İhracatındaki Payı
Birim: Yüzde
2023: 36,6
2024 (1): 38,0
2025 (2): 39,5

Performans Göstergeleri: Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat Sanayii İhracatındaki Payı
Birim: Yüzde
2023: 3,8
2024 (1): 3,9
2025 (2): 4,2

Performans Göstergeleri: Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve Yüksek Teknoloji Sektörlerinin Payı
Birim: Yüzde
2023: 6,2
2024 (1): 8,0
2025 (2): 10,3

Performans Göstergeleri: KOSGEB Destekleri İçinde Imalat Sanayiinin Pay
Birim: Yüzde
2023: 71(3)
2024 (1): 73
2025 (2): 74

Performans Göstergeleri: Türk Eximbank Kredi Hacminde Yüksek ve Orta Yüksek Teknolojili İhracatın Payi
Birim: Yüzde
2023: 38,5
2024 (1): 42,0
2025 (2): 42,5

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayiinde Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi
Birim: $2021=100$
2023: 100,1
2024 (1): 100,9
2025 (2): 102,6
(2) Program 
(3) TütK, Küçük ve Orta Büyükiükteki Girişim İstatistikleri 
2.2.1.1. Öncelikli Sektörler 
2.2.1.1.1. Kimya 
a) Mevcut Durum 
Kimya sanayiinde üretim 2023 yılında yüzde 6,9 azalmıs, 2024 yılı Ocak-Temmuz döneminde ise üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde $^{4,4}$ artmıştır. Kimya sanayiinde 2023 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 15 azalarak $^{39,4}$ milyar dolar,ihracat ise yüzde 8,6 azalarak 16,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılının OcakTemmuz dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 1,1, ithalat ise yüzde $^{7,3}$ azalmiştır.


İmalat sanayii ithalatı içerisinde 2023 yılı itibarıyla yüzde 13,5 paya sahip kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir. Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 35'ini oluşturmaktadir.

Sektörde lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanları da içerecek şekilde kimya kümelenmelerinin oluşturulması sektörün daha yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet gücü ile yeni yatırımların artırılması konularında sektöre avantaj sağlayacaktır.
Rafineri-petrokimya entegrasyonunu sağlayacak enerji ve petrokimya alanında önemli bir üretim merkezi olması planlanan Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesi master plan çalışmaları tamamlanmış, imar planları ve parselasyon planları onaylanmıştır. Bölgenin ilk yatırımcisı konumundaki Ceyhan Polipropilen Üretim Anonim Şirketine, Sentetik Kauçuk ve Plastik Hammaddeleri İmalatı yatırımı yapmak üzere yer tahsisi yapilmiş olup inşaat çalışmaları devam etmektedir, Hammadde depolama ve sivı dökme yük iskelesi ile yatırımcıların ihtiyacı olacak kuru yük, proje kargosu, konteyner elleçlemek için gerekli olan liman ve yardımcı tesisler projelerini gerçekleştirmek üzere bölgenin yönetici şirketine yer tahsisleri yapılmış olup inşaat çalışmaları devam etmektedir.

Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğünün (Eti Maden) Bandırma tesislerinde 800ton/yıl üretim kapasiteli ferrobor üretim tesisinin yapım çaliışmalari devam etmekte olup 2025 yıli ilk çeyreğinde performans testleri gerçekleştirilerek tesisin devreye alinmasıplanlanmaktadır. Eskişehir Kırka'da 600 ton/yıl kapasiteli Lityum Karbonat Üretim Tesisi kurulması için proje çalışmaları sürdürülmekte olup 2024 yılı içerisinde söz konusu tesisin yapim ihalesinin gerçekleştirilmesi planlanmaktadır.

b) Amaç
Katma değeri yüksek rekabetçi ve sürdürülebilir ürünlerin üretilmesi, yeşil ve dijital dönüşüme uyumlu entegre yatırımların yapılmasıyla ülkemizin dünya üretim ve ihracatındaki payının artırılarak ithalat bağımlilığının azaltılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sektöre yönelik hazırlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli yatırım imkânlarının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.437)

Politika/Tedbir: Tedbir 437.3. Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesinde büyük ölçekli yatırımlar tamamlanarak entegre üretim yapısı kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ceyhan Enerji Ihtisas EB Yönetici Şirketinin sorumluluğunda; hammadde depolama ve sıvı dökme yük iskelesi projesi ile yatırimcıfarın ihtiyaci olacak kuru yük, proje kargosu, konteyner elleçlemek için gerekli olan liman ve yardımcı tesisler yatırımı kapsamında proje ve inşaat çalışmaları sürdürülecektir.

Kimya sanayinde yerli hammadde kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.439) 1. TÜBİTAK BUTAL ile imzalanan: Tedbir 439.2. Kimyasal analizlerin kalitesinin artırılmasına yönelik kullanılan (sertifikali) referans malzemelerin ulusal kaynaklarla üretimi sağlanacaktır.

Kimya sanayinde yerli hammadde kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.439) 1. TÜBİTAK BUTAL ile imzalanan: Tedbir 439.5. Katma değeri yüksek, bor ve bor türevi ürünlerin üretim ve ihracat miktarı artırılacak, Ar-Ge kapasitesi ve yetkinliği güçlendirilecektir.

Kimya sanayinde yerli hammadde kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.439) 1. TÜBİTAK BUTAL ile imzalanan: Tedbir 439.6. Nadir toprak elementleri ve lityum üretim teknolojilerinin geliştirilmesi ve bu alanda büyük ölçekli üretim tesisinin faaliyete geçirilmesi sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2021=100
2023: 95,6
2024 (1): 99,4
2025 (2): 108,4

Performans Göstergeleri: Îhracat
Birim: Milyar Dolar
2023: 16,8
2024 (1): 16,9
2025 (2): 18,4

Performans Göstergeleri: İthalat
Birim: Milyar Dolar
2023: 39,4
2024 (1): 36,6
2025 (2): 39,6

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayiiİhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2023: 7,0
2024 (1): 6,8
2025 (2): 6,9
Kaynak: TUIK, TCMB (1)Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.2.1.1.2. İlaç ve Tıbbi Cihaz 
a) Mevcut Durum 
İlaç sanayiinde üretim 2023 ylında yüzde 2,7 artmış, Ocak-Temmuz 2024 döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 5,2 azalmıştır. İlaç sanayiinde 2023 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 8,8 artarak 5,4 milyar dolar, ihracat ise yüzde 15,8 artarak 2,2 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Temmuz 2024 dönemi itibarıyla bir önceki yılın ayni dönemine göre ihracat yüzde 1,9 ve ithalat yüzde 4,9 artmıştır.
2023 yılında Türkiye ilaç pazarı hastane ve eczanelerde değer bazında yüzde 90,9büyümeyle 222,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Kutu bazında ise yüzde 4,42 büyümeyle 2,76milyar kutu satışi gerçekleşmiştir. 2024 yılının ilk yedi ayında kutu bazında 1,5 milyar kutu satışı gerçekleşmişken bu rakam değer bazında 189,4 milyar TL'ye ulaşmıştır.
İlaçta yerel üretim çalışmalarıyla 2016'da imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 75, değer bazında yüzde 42 iken; bu oran 2023 yılı verilerine göre kutu bazında yüzde 90,6; değer bazında yüzde 57,8 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılının ilk yedi ayında imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 90,9; değer bazında ise yüzde 56,8 olarak gerçekleşmiştir. Uygulanan politikalar sonucunda üretim tesislerinin kapasite kullanım orani artmakta ve buna bağli olarak istihdamda artış yaşanmaktadır.

Dünya tibbi cihaz pazarı 2023 yılında 530 milyar doları aşmıştır. 2023 yılı itibarıyla Türkiye'nin tıbbi cihaz alanındaki dış ticaret hacmi yaklaşık 3,7 milyar dolara ulaşmıştır.Sektör ihracati, 2017 yılında 533 milyon dolar iken 2023 yılında 1,25 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Türkiye tıbbi cihaz sektörünün 2017 yılındaki ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 23 iken, 2024 yılının ilk yarısında bu oran yüzde 48 olarak gerçekleşmiştir. Yerli üretimi destekleyici politikalarla birlikte sektör ihracatında artış sağlanmasıhedeflenmektedir.

b) Amaç
İlaç ve tibbi cihaz sektöründe kamu alımlarının kaldıraç etkisinden yararlanılarak küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak, ithalat bağımlılığını azaltmak ve arz güvenliğini sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Aşı başta olmak üzere ilaç ve tıbbi cihaz sektöründe üretim, Ar-Ge ve ihracat altyapısı desteklenecek ve arz güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.441)

Politika/Tedbir: Tedbir 441.1. Aşı gibi kritik önem arz eden ürünlere yönelik sektörde arz güvenliğinin etkin sağlanması için klinik araştırmalar desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yeni aşı adjuvanlarının geliştirilmesine yönelik Ar-Ge, laboratuvar koşullarında uyumluluk ve klinik güvenlik çalışmaları gerçekleştirilecektir. 2. Klinik araştırmalar sertifikasyon programının altyapisını oluşturacak işbirlikleri ve protokoller hazırlanacaktır. 3. Aşi, ilaç tanı kiti vb. alanlarda klinik araştırmaları desteklemek amacıyla proje çağrıları açılacaktır.

Tedbir 441.2. Bağışıklık kazandırma programı kapsamındaki aşıların ülkemizde üretilebilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 441.3. Yeni aşıların ve ilaçların üretilebilmesini ve kendine yeterliliğin sağlanmasını desteklemek üzere aşı ve ilaç teknolojisine özgü fiziki ve beşeri kapasite geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S), TÜSEB
1. Aşı ve olası aşı adaylarının Ar-Ge ve Ür-Ge süreçleri dâhil antijen, protein, kalıntı tespit, tayin ve kalite testlerinin yapılabileceği laboratuvar altyapısı geliştirilecektir. 2. Çocukluk çağı hastalıklarına bağışıklık kazandırılması amacıyla aşı üretilebilmesine yönelik ekosistem ve işbirliği çağrı programiarı açılacaktır.: 1. Aşı ve ilaç teknolojilerine yönelik projeler desteklenerek Ar-Ge personel istihdamı artırılacaktır.

Tedbir 441.2. Bağışıklık kazandırma programı kapsamındaki aşıların ülkemizde üretilebilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 441.4. Aşı ile ilaç, tibbi cihaz ve tanı amaçlı moleküllerin geliştirilerek pilot ölçekli üretiminin yapılması sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Aşı ve olası aşı adaylarının Ar-Ge ve Ür-Ge süreçleri dâhil antijen, protein, kalıntı tespit, tayin ve kalite testlerinin yapılabileceği laboratuvar altyapısı geliştirilecektir. 2. Çocukluk çağı hastalıklarına bağışıklık kazandırılması amacıyla aşı üretilebilmesine yönelik ekosistem ve işbirliği çağrı programiarı açılacaktır.: 1. Sert Doku Onarımı için Nanokompozit Biyomalzemelerin Geliştirilmesi Projesi kapsamında biyobozunur davranış gösteren piezoelektrik seramiklerin üretilmesi çalışmalarına devam edilecektir. 2. Uluslararası projeler ve çağrı tabanlı proje başvuruları yapılacak olup yürütülen 1004 destek programlarının çıktılarını ürüne dönüştürebilecek farklı projeler yürütülecektir.

Tedbir 441.2. Bağışıklık kazandırma programı kapsamındaki aşıların ülkemizde üretilebilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 441.5. Aşi, ilac, tibbi cihaz, referans malzeme, tani kiti ve yapay zekå tabanlı sağlık teknolojilerinin geliştirilmesine yönelik özel sektör ile işbirliği oluşturarak girişimcilik faaliyetleri desteklenecektir.
Sağlık Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı
1. Aşı ve olası aşı adaylarının Ar-Ge ve Ür-Ge süreçleri dâhil antijen, protein, kalıntı tespit, tayin ve kalite testlerinin yapılabileceği laboratuvar altyapısı geliştirilecektir. 2. Çocukluk çağı hastalıklarına bağışıklık kazandırılması amacıyla aşı üretilebilmesine yönelik ekosistem ve işbirliği çağrı programiarı açılacaktır.: 1 Aşi, ilaç, tıbbi cihaz, referans malzeme, tanı kiti ve yapay zekâ tabanlı sağlık teknolojilerine yönelik girişimciliğe özel proje destek çağrıları açılacaktır. 2.Sağlık Bakanlığı ile birlikte sağlık ve biyoteknoloji alanında faaliyet gösteren girişimlere özel kurulacak hızlandırma merkezinde girişimlerin doğrulama süreçleri, test ve laboratuvar ihtiyaçları, regülasyon süreçleri gibi konularda bilgilendirme, yönlendirme ve danışmanlık hizmetlerine devam edilecektir. 3. Öncelikli biyoteknolojik ilaç adaylan için ürün portföyü oluşturulması doğrultusunda çaliışmalar

Tedbir 441.2. Bağışıklık kazandırma programı kapsamındaki aşıların ülkemizde üretilebilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 441.8. Hedef ilaç ihracat pazarlarında firma satın alinması özendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Aşı ve olası aşı adaylarının Ar-Ge ve Ür-Ge süreçleri dâhil antijen, protein, kalıntı tespit, tayin ve kalite testlerinin yapılabileceği laboratuvar altyapısı geliştirilecektir. 2. Çocukluk çağı hastalıklarına bağışıklık kazandırılması amacıyla aşı üretilebilmesine yönelik ekosistem ve işbirliği çağrı programiarı açılacaktır.: yürütülecektir. 1. İlaç ve tıbbi cihaz sektörü toplantı ve etkinliklerinde şirket birleşme ve satın alma faaliyetleri konularında bilgilendirme çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 441.10. İlaç ve tibbi cihaz ürün grupları ve hedef pazarlar özelinde ihracat stratejileri belirlenecektir.: Tedbir 441.13. İlaç hammaddesi olarak kullanilabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, TMO
. Tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin AB'ye ihracatta zorunlu olarak gerçekleştirmekle yükümlü oldukları MDR (Medical Device Regulation) kapsamındaki kayıt işlemleri Pazara Giriş Belgesi Desteği kapsamına dâhil edilmiş olup desteklemelere başlanacaktır. 2. İlaç ve tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren işbirliği kuruluşları ve firmalar tarafindan gerçekleştirilecek olan milli katılımlı veya bireysel katılımlı fuarlar, sektörel alım ve ticaret heyetleri özendirilecektir.: 1. Kültüre alınan tıbbi aromatik bitkilerin ilac hammaddesine yönelik ürün geliştirme çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 441.10. İlaç ve tibbi cihaz ürün grupları ve hedef pazarlar özelinde ihracat stratejileri belirlenecektir.: İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe katma değeri yüksek yerli üretim ve ihracatı artırmak üzere kurumsal yapılanma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.442) 1. Tibbi cihaz sektörünün gelişimine

Tedbir 441.10. İlaç ve tibbi cihaz ürün grupları ve hedef pazarlar özelinde ihracat stratejileri belirlenecektir.: Tedbir 442.1. İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe yerli üretim süreci uluslararası yükümlülükler de gözetilerek yeniden ele alinacak, yatırım, üretim ve ihracatin artirılmasi ile teknolojinin geliştirilmesi için kurumlar arası koordinasyon etkin bir biçimde sağlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
. Tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin AB'ye ihracatta zorunlu olarak gerçekleştirmekle yükümlü oldukları MDR (Medical Device Regulation) kapsamındaki kayıt işlemleri Pazara Giriş Belgesi Desteği kapsamına dâhil edilmiş olup desteklemelere başlanacaktır. 2. İlaç ve tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren işbirliği kuruluşları ve firmalar tarafindan gerçekleştirilecek olan milli katılımlı veya bireysel katılımlı fuarlar, sektörel alım ve ticaret heyetleri özendirilecektir.: katkı sağlamak üzere üretim, ihracat ve ithalat verilerinin sağlıklı olarak elde edilebilmesi için ilgili kurumlarla veri paylaşımının sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2. flaç ihracatının hızlı ve güvenli şekilde gerçekleşebilmesi için Tek Pencere Sistemi entegrasyon çaliışmaları yürütülecek olup yerli üretim ve ihracatın artırılması ile teknolojinin geliştirilmesi için kurumlar arası koordinasyon

Tedbir 441.10. İlaç ve tibbi cihaz ürün grupları ve hedef pazarlar özelinde ihracat stratejileri belirlenecektir.: Tedbir 442.2. Türkiye İlaç ve Tibbi Cihaz Kurumunun ulusiararası alanda tanınırlığını artiırmak amacıyla uluslararası üyelik ve işbirliklerinde aktif rol oynanacak, yeni işbirlikleri gerçekleştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S)
. Tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin AB'ye ihracatta zorunlu olarak gerçekleştirmekle yükümlü oldukları MDR (Medical Device Regulation) kapsamındaki kayıt işlemleri Pazara Giriş Belgesi Desteği kapsamına dâhil edilmiş olup desteklemelere başlanacaktır. 2. İlaç ve tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren işbirliği kuruluşları ve firmalar tarafindan gerçekleştirilecek olan milli katılımlı veya bireysel katılımlı fuarlar, sektörel alım ve ticaret heyetleri özendirilecektir.: sağlanacaktır. 1. Ulusal Kontrol Laboratuvarinin DSÖ tarafindan listelenen ön yeterli laboratuvarlar (wHO PQ Lab) arasinda yer alması sağlanarak uluslararası tanınırlığı artırılacaktır.

Tedbir 441.10. İlaç ve tibbi cihaz ürün grupları ve hedef pazarlar özelinde ihracat stratejileri belirlenecektir.: Tedbir 442.3. İlaç ve tıbbi cihaz sektörünün üretiminde yurtiçinde üretilen hammadde ve ara malı kullanımı teşvik edilecek ve ulusal hammadde ve ara malı üretim plani
Ticaret Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
. Tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin AB'ye ihracatta zorunlu olarak gerçekleştirmekle yükümlü oldukları MDR (Medical Device Regulation) kapsamındaki kayıt işlemleri Pazara Giriş Belgesi Desteği kapsamına dâhil edilmiş olup desteklemelere başlanacaktır. 2. İlaç ve tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren işbirliği kuruluşları ve firmalar tarafindan gerçekleştirilecek olan milli katılımlı veya bireysel katılımlı fuarlar, sektörel alım ve ticaret heyetleri özendirilecektir.: 1. Akıllı Yaşam ve Sağlık Ürün ve Teknoloji Yol Haritasinda yer alan ilgili eylemin çıktılanı değerlendirilerek teşvik edilecek hammadde ve ara malları belirlenecek ve bu çerçevede ürüne uygun teşvik mekanizması

Tedbir 441.10. İlaç ve tibbi cihaz ürün grupları ve hedef pazarlar özelinde ihracat stratejileri belirlenecektir.: oluşturulacaktır. Tedbir 442.4. Laboratuvar, test ve ekipman envanterinin oluşturulmasına yönelik internet tabanli bir sistem geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S)
. Tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin AB'ye ihracatta zorunlu olarak gerçekleştirmekle yükümlü oldukları MDR (Medical Device Regulation) kapsamındaki kayıt işlemleri Pazara Giriş Belgesi Desteği kapsamına dâhil edilmiş olup desteklemelere başlanacaktır. 2. İlaç ve tibbi cihaz sektöründe faaliyet gösteren işbirliği kuruluşları ve firmalar tarafindan gerçekleştirilecek olan milli katılımlı veya bireysel katılımlı fuarlar, sektörel alım ve ticaret heyetleri özendirilecektir.: geliştirilecektir. 1. Sağlik Tesisleri Yönetimi Uyqulamasi kapsamında geliştirilecek alt modülle tüm ünite ve cihazların performans ölçümleri yapılacaktır.

Tedbir 442.5. İlaç ve tibbi cihaz sektörüne yönelik dış ticaret veri altyapısı kamu kurumları arasında eşgüdüm sağlanarak geliştirilecektir.: Tibbi cihaz sektöründe uluslararasi standartlara uygun yatırım, üretim ve ihracat kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.443)

Tedbir 442.5. İlaç ve tibbi cihaz sektörüne yönelik dış ticaret veri altyapısı kamu kurumları arasında eşgüdüm sağlanarak geliştirilecektir.: Tedbir 443.2. Tibbi cihazlarla ilgili mevzuat altyapısı ulusal ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden düzenlenecek ve güçlendirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S)
1. Tibbi cihazların gümrük iş süreçlerindeki takibine yönelik sistem iyileştirmeleri yapılacaktır.: 1 Tibbi cihazların izinsiz satış, reklam ve tanıtım faaliyetlerine ilişkin olarak caydırıcılığı artırmak amacıyla ihtiyaç duyulan yasal düzenlemenin yapılması için çalışmalar yürütülecektir. 2. Tibbi cihaz satış ve uygulama merkezlerine ilişkin mevzuat ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenecektir

Tedbir 442.5. İlaç ve tibbi cihaz sektörüne yönelik dış ticaret veri altyapısı kamu kurumları arasında eşgüdüm sağlanarak geliştirilecektir.: Tedbir 443.4. Dijital sağlık uygulamalarının sağlık sistemimize entegrasyonuyla ilgili düzenlemeler yapılacaktır,
Ticaret Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S)
1. Tibbi cihazların gümrük iş süreçlerindeki takibine yönelik sistem iyileştirmeleri yapılacaktır.: 1. Başta yoğun bakım ünitelerinde bulunan cihazlar olmak üzere sağlık tesislerinde tani, tedavi ve izlem amaçlı kullanılmakta olan tüm dijital cihazlardan elde edilen sağlık verilerinin ilgili kişinin elektronik sağlık dosyasına kayıt edilmesi için gerekli çalışmalar yürütülecektir. 2.Yeni tedarik edilecek tani, tedavi ve izlem amaçlı kullanılacak dijital cihazların elektronik ortama veri aktarabilen özelliklere sahip olması ve cihazların sağlık tesislerindeki diğer sistemlerle entegre çalışması sağlanacaktır. 3. İnternet erişimi olmayan durumlarda mobil uygulama üzerinden e-reçete düzenlenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 442.5. İlaç ve tibbi cihaz sektörüne yönelik dış ticaret veri altyapısı kamu kurumları arasında eşgüdüm sağlanarak geliştirilecektir.: Ülkemizin biyoteknołojik ilaçların üreticisi ve ihracatçısı olma hedefine katkı sağlayacak şekilde ruhsatlandırma, fiyatlandırma ve geri ödeme ile Ar-Ge, yatırım ve ihracata yönelik devlet yardımları gözden geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.444)

Tedbir 442.5. İlaç ve tibbi cihaz sektörüne yönelik dış ticaret veri altyapısı kamu kurumları arasında eşgüdüm sağlanarak geliştirilecektir.: Tedbir 444.1. İlaç, tibbi cihaz ve biyoteknolojik ürünlere yönelik test, sertifikasyon ve ruhsatlandirma alanında uluslararasi akreditasyona sahip test ve analiz altyapısı oluşturulacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S)
1. Tibbi cihazların gümrük iş süreçlerindeki takibine yönelik sistem iyileştirmeleri yapılacaktır.: 1. Sağlık hizmetlerinde ve Ar-Ge faaliyetlerinde kullanılan, katma değeri yüksek ve dışa bağımlılığı bulunan ürünlerin tespitine yönelik "acil ihtiyaçlar envanterine’ ilişkin bir veri tabanı oluşturulacaktır.

Tedbir 442.5. İlaç ve tibbi cihaz sektörüne yönelik dış ticaret veri altyapısı kamu kurumları arasında eşgüdüm sağlanarak geliştirilecektir.: Tedbir 444.4. Türkiye'de geliştirilen biyoteknolojik ilaçlara ait ruhsat başvuruları piyasa arz süreçleri göz önünde bulundurularak öncelikli bir biçimde değerlendirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S)
1. Tibbi cihazların gümrük iş süreçlerindeki takibine yönelik sistem iyileştirmeleri yapılacaktır.: 1. Beşeri Tibbi Ürünler Öncelik Değerlendirme Kurulu Çalışma Usul ve Esaslarına İlişkin Kılavuz kapsamında avantaj sağlayan yenilikçi ve biyoteknolojik ürünler önceliklendirilecektir.

Tedbir 442.5. İlaç ve tibbi cihaz sektörüne yönelik dış ticaret veri altyapısı kamu kurumları arasında eşgüdüm sağlanarak geliştirilecektir.: Tedbir 444.5. İlaca erişimin artırıilması amacıyla patent kuralları göz önünde bulundurularak patent süresi yeni dolan veya yakın sürede dolacak biyoteknolojik ilaçların ülkemizde üretilmesi için mali ve altyapı destek mekanizmaları oluşturulacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı: Şağlık Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Tibbi cihazların gümrük iş süreçlerindeki takibine yönelik sistem iyileştirmeleri yapılacaktır.: 1. Patent süresi dolan veya yakın zamanda dolacak ilaçlarla ilgili tespit çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Ürün geliştirme ve talep planlamasında sağlık hizmet sunumu verisinden yararlanılacaktır. (Kalkinma Plani p.445): Tedbir 445.1. Sağlık hizmeti ve harcamalarına yönelik anonimleşmiş veriler işlenerek uzun vadeli ihtiyaç planları hazırlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2021=100
2023: 113,0
2024 (1): 109,8
2025 (2): 119,7

Performans Göstergeleri: İhracat
Birim: Milyar Dolar
2023: 2,2
2024 (1): 2,3
2025 (2): 2,5

Performans Göstergeleri: İthalat
Birim: Milyar Dolar
2023: 5,4
2024 (1): 5,6
2025 (2): 6,0

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayii Îhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2023: 0,9
2024 (1): 0,9
2025 (2): 0,9
Kaynak: TÜİK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.1.3. Elektronik 
a) Mevcut Durum 
Elektronik sektörünün üretimi 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 23,7, OcakTemmuz 2024 döneminde ise bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 6,8 azalışgöstermiştir. Sektörün kapasite kullanım oranı 2023 yılında ortalama yüzde 80,1 iken, 2024yılı ilk sekiz ayında ise ortalama yüzde 74,6 olarak gerçekleşmiştir.
2023 yılında sektörün ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 22,1, ithalatı ise yüzde 26,4artış göstermiştir. Ocak-Temmuz 2024 döneminde bir önceki yılın ayni dönemine göre ihracat yüzde 1,9, ithalat ise yüzde 7,9 azalmıştır.

b) Amaç
Ar-Ge'ye dayalı, rekabetçi, yüksek katma değerli ve yüksek teknolojili ürünlerin üretiminin ve ihracatınin artırılmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: 5G ve ötesi teknolojiler başta olmak üzere yerli elektronik haberleşme şebeke ve altyapı bileşenlerinin Ar-Ge ve üretim faaliyetleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.450)

Politika/Tedbir: Tedbir 450.1. 5G ve ötesi teknolojilerde sanayi, tarım, ulaşım, enerji gibi dikey sektörlerin gereksinimlerinin uçtan uca karşılanmasına yönelik çalışmalar yapılarak cihaz ve uygulamalar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 5G alanında yerli ve milli teknolojilerin geliştirilmesi için yerli elektronik haberleşme şebeke altyapı bileşenlerine Ar- Ge desteği verilecektir.

Tedbir 450.2. 5G baz istasyonlarının yerli üretimi desteklenecek, kurulumu yaygınlaştırılarak altyapı yetersizlikleri giderilecektir.: Yarı iletkenler ve bileşenleri teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacak ve bu alandaki yatırımlar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.451)

Tedbir 450.2. 5G baz istasyonlarının yerli üretimi desteklenecek, kurulumu yaygınlaştırılarak altyapı yetersizlikleri giderilecektir.: Tedbir 451.1. Mikroelektronik alanında tasarım ve üretim altyapisının güçlendirilmesi sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. 5G alanında yerli ve milli teknolojilerin geliştirilmesi ile baz istasyonlarının yerli üretimi desteklenerek kurulumunun yaygınlaştırıması ve altyapı yetersizliklerinin giderilmesi için Ar-Ge desteği verilecektir.: 1. Yeni kurulacak Yarı İletken Enstitüsü ve çip tesisi inşaat (temiz oda) ihalesi gerçekleştirilecek, inşaat ve temiz oda kurulum işleri tamamlanacaktir. 2. Hazırlanan temiz oda yerleşim planı ve altyapi gereksinimleri (elektrik, su, gaz hatlari, gücü) gözden geçirilerek bunlara son hali verilecektir. 3. Cihaz alım işleri için sözleşme imzalanacaktır.

Tedbir 450.2. 5G baz istasyonlarının yerli üretimi desteklenecek, kurulumu yaygınlaştırılarak altyapı yetersizlikleri giderilecektir.: Yapay zekâ, siber güvenlik, kuantum bilişim ve nesnelerin interneti gibi alanlardaki yeniliklere uyum sağlanacak ve bu alanlardaki yetkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.452)

Tedbir 450.2. 5G baz istasyonlarının yerli üretimi desteklenecek, kurulumu yaygınlaştırılarak altyapı yetersizlikleri giderilecektir.: Tedbir 452.1. Yapay zekâ ve nesnelerin interneti ekosistemlerinde kullanılan donanım ve yazılım ürünlerinin yerli imkânlarla üretilmesi desteklenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. 5G alanında yerli ve milli teknolojilerin geliştirilmesi ile baz istasyonlarının yerli üretimi desteklenerek kurulumunun yaygınlaştırıması ve altyapı yetersizliklerinin giderilmesi için Ar-Ge desteği verilecektir.: 1. Dijital ikiz platformu çeşitli özellikleriyle analitik işlemler yaparak performans takibi ve sorun giderme gibi faaliyetleri destekleyecek şekilde geliştirilecektir. 2. Kullanıcı dostu arayüze sahip IoT verilerini tek bir platform üzerinde toplamaya ve yönetmeye imkân sağlayacak ölçeklenebilir ve güvenli bir IoT platformu geliştirilecektir. 3. Mikroservis mimarisine dayanan kubernetes tabanli ve açık kaynak büyük veri teknołojilerinin kullanıldığı büyük veri platformu geliştirilecektir. 4. Makine öğrenmesi modellerinin geliştirilmesini ve kaydedilmesini mümkün kılan nitelikli bir makine öğrenmesi platformu geliştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2021=100
2023: 138,7
2024 (1): 128,5
2025 (2): 140,1

Performans Göstergeleri: Ihracat
Birim: Milyar Dolar
2023: 3,6
2024 (1): 3,7
2025 (2): 4,0

Performans Göstergeleri: Íthalat
Birim: Milyar Dolar
2023: 20,4
2024 (1): 17,3
2025 (2): 18,7

Performans Göstergeleri: Imalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2023: 1,5
2024 (1): 1,5
2025 (2): 1,5
Kaynak: TÜIK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.2.1.1.4. Makine 
a) Mevcut Durum 
Makine sanayiinde 2023 yıliı yurt içi üretimi 37,1 milyar dolar olarak gerçekleşmiş olup üretim bir önceki yıla göre yüzde 29,7 artmiştır. Ocak-Temmuz 2024 döneminde bu sektörde üretim endeksi 110,9 olarak gerçekleşmiş olup 2023 yılının aynı dönemine göre yüzde 7,1 düşmüştür. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2023 yılında yüzde 75,2 olarak gerçekleşmiştir.

Makine sanayiinde ihracat 2022 yılındaki 15,8 milyar dolar düzeyinden2023 ylında yüzde 15,8 artarak 18,3 milyar dolara yükselmiştir. Sektör ithalatı 2023 yılında yüzde 20,5artarak 31,2 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Temmuz 2024 döneminde sektör ihracatı yüzde 2,9 artmış, ithalatı yüzde 2,2 azalmıştır. Bir önceki yılın aynı dönemine göre motor ve türbinler, tarim ve orman, gida ve içecek ile tekstil-giyim makineleri ihracatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. Yurt içi talebe bağlı olarak endüstriyel fırın ve ocaklar,tarım ve orman, metalürji, tekstil-giyim ve diğer özel amaçli makinelerin ithalatında yüksek oranlı düşüşler gerçekleşmiştir.

b) Amaç
Makine sektöründe verimlilik ve dayanıklılık artırılarak rekabetçi ve teknoloji düzeyi yüksek üretim altyapısının geliştirilmesi, ikiz dönüşümün sağlanması ve ürün yerlileştirmesi ile küresel pazardan alınan payin artırılmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Makine sektörünün Ar-Ge ve yenilik kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.458)

Politika/Tedbir: Tedbir 458.5. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı destekli makine sektörü Ar-Ge ve tasarım merkezlerinin niteliklerinin iyileştirilmesine yönelik programlar tasarlanacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ar-Ge ve Tasarim Merkezleri değerlendirme ve denetim komisyonlarında üç Ar-Ge ve Tasarım Merkezine öncelikli konulara iliskin görevler verilerek niteliksel açıdan gelişimleri desteklenecektir.

Politika/Tedbir: Kamu alımları ve devlet yardımlarının sektörün gelişimine katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.459)

Politika/Tedbir: Tedbir 459.6. İşletmelerin dijital ve yeşil dönüşümleri yerli teknoloji ve teçhizatın geliştirilmesi ve kullanılması yoluyla desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsamında açılacak proje çağrıları ile işletmelerin dönüşümü desteklenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2021=100
2023: 123,8
2024 (1): 114,1
2025 (2): 124,4

Performans Göstergeleri: Ihracat
Birim: Milyar Dolar
2023: 18,3
2024 (1): 18,9
2025 (2): 20,6

Performans Göstergeleri: İthalat
Birim: Milyar Dolar
2023: 31,2
2024 (1): 28,2
2025 (2): 30,5

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2023: 7,6
2024 (1): 7,6
2025 (2): 7,7
Kaynak: TÜİK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.2.1.1.5. Elektrikli Teçhizat 
a) Mevcut Durum 
Elektrikli teçhizat sektöründe 2023 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim endeksi yüzde 10,3, ithalat yüzde 29,3, ihracat yüzde 5,5 artmıştır. Ocak-Temmuz 2024 döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre sektörel üretim endeksi yüzde 5,2, ithalat yüzde 0,7azalırken ihracat yüzde 3,8 artmıştır.

Ev aletleri imalatında Ocak-Temmuz 2024 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ithalat yüzde 0,6 artmış, ihracat ise yüzde 1,1 azalmıştır. Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği verilerine göre bir önceki yılın aynı dönemine göre altı ana üründe miktar bazında üretim yüzde 3 ve iç satışlar yüzde 10 artmıştır.
b) Amaç
Elektrikli teçhizat sektöründe yüksek katma değerli ürünler üretilerek yerlileşmenin artırılması, sürdürülebilirliğin sağlanması, uluslararası marka oluşturulması ve uluslararasıürün standartları hazırlanmasında söz sahibi olunması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Elektrikli ev aletleri sektörünün AB standart ve uygulamalarına uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 466)

Politika/Tedbir: Tedbir 466.1. "Avrupa Enerji Etiketleme Ürün Veri Tabanına dâhil olunması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Avrupa Enerji Etiketleme (EPREL) veritabanina ticari sir ve kişisel verilerin korunması bağlamında gerekli güvenceler sağlanarak ülkemizin erişimi için Avrupa Komisyonu nezdindeki çalışmalara devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Sektörün döngüsel ekonomiye yönelik yol haritası belirlenecektir. (Kalkınma Planı p. 467)

Politika/Tedbir: Tedbir 467.1. Elektrikli ve elektronik eşya ve bileşenlerinde eko tasarım gerekliliklerinin uygulanması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yeşil Mutabakat kapsamında, AB mevzuat uyumlaşmasına paralel olarak ürün denetim ve gözetimleri yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 467.4. Sanayide kullanilan verimsiz elektrik motorlarının verimli olanlarla değişștirilmesine yönelik olarak uygulanan "TEVMOT Projesi" kapsamı genişletilerek sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sanayide kullanılan verimsiz elektrik motorlarının verimli olanlarla değiştirilmesine yönelik olarak uygulanan TEVMOT Projesinin kapsami, deprem bölgesindeki illere yönelik olarak genişletilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2021=100
2023: 111,7
2024 (1): 116,2
2025 (2): 126,6

Performans Göstergeleri: İhracat
Birim: Milyar Dolar
2023: 16,9
2024 (1): 17,8
2025 (2): 19,4

Performans Göstergeleri: İthalat
Birim: Milyar Dolar
2023: 15,5
2024 (1): 14,2
2025 (2): 15,3

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayii Îhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2023: 7,0
2024 (1): 7,2
2025 (2): 7,2
Kaynak: TÜIK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.1.6. Otomotiv 
a) Mevcut Durum 
Dünya otomotiv sanayiinde 2023 yılında bir önceki yıla kıyasla yüzde 10,3 artışla 94milyon araç üretilmiştir. Aynı yılda otomobil üretimi yüzde 10,5 artmış, 68 milyon adetle toplam araç üretiminin yüzde 72,7'sini oluşturmuştur.

Türkiye otomotiv sanayii üretimi 2023 yılında yüzde 8,6 artarak 1,5 milyon olmuştur.Otomotiv sanayiinin kapasite kullanım oranı yüzde 74,1 olarak gerçekleşmiş, otomobil üretimi yüzde 17,5 artarak 953 bin olmuştur. 2023 yılında otomotiv satışlarında yüksek artışlar yaşanmış, otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı yüzde 55,2 artarak 1,3 milyon olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılında 683 bin otomobil ihraç edilmiş, toplam otomotiv sanayi ihracatı yüzde 5,0 artarak 1 milyon adedi geçmiştir. Otomotiv sanayii üretiminde ihracatin payı yüzde 69,3 olmuştur. Ayni yılda 650 bini otomobil olmak üzere 816 bin araç ithal edilmiștir. Yurt içi pazarda ithalatın payı yüzde 63,5 olmuştur. 2023 yılında otomotiv sanayi genelinde 32,5 milyar dolar ihracat, 35,9 milyar dolar ithalat gerçekleştirilmiştir.
Ocak-Ağustos 2024 döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre otomobil üretimi yüzde 4,7 azalırken, toplam otomotiv sanayii üretimi ise yüzde 7,0 azalmıştır. Bununla birlikte otomotiv sanayii yurt içi pazarı Ocak-Ağustos 2024 döneminde geçen yılın aynıdönemiyle benzer düzeyde kalırken, otomobil satışları yüzde 3 artış göstermiştir. 2024 yıli ilk yedi ayında değer olarak otomotiv sanayii genelinde ihracat yüzde 4,0, ithalat yüzde 4,2artmıştır.

b) Amaç
Gelişen küresel mobilite vizyonu çerçevesinde yeşil ve dijital dönüşüm sürecine uyum sağlanarak tasarımdan üretime tüm aşamalarda yerlitedarik ve teknolojik gelişmenin gerçekleştirilmesi, katma değerin artırılması ve markalaşmanın sağlanmasıyla sektörün uluslararası piyasalardan aldığı payın yükseltilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Otomotiv ana ve tedarik sanayiinde rekabet gücünü etkileyen yeni nesil üretim teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.469)

Politika/Tedbir: Tedbir 469.1. Mobilite Araç ve Teknolojileri Yol Haritası çalışması tüm araç grupları ve gelişmeler doğrultusunda güncellenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanliği, EPDK, TÜBİTAK, İLBANK, İlgili Belediyeler, İlgili Özel Sektör Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mobilite Araç ve Teknolojileri Yol Haritası kapsamındaki uygulamalara ilişkin izleme ve değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir. 2. Ufuk Avrupa Ecomobility projesi kapsamında otonom veya bağlantılı araçların merkezi istasyonlar ve birbirileri ile güvenli haberleşmesi için uygun protokollerin belirlenmesi ve gerekli altyapı çalışmaları yürütülecektir. 3. Mevcut projeler kapsamında hâlihazırda gerçekleştirilen otonom/bağlantıli araçların sensör ve aktüatör bilgileri standart altyapıdan elde edilerek değerlendirme çalışmaları yapılacaktır. 4. Ötomotiv Sektöründe Sanayi İşbirliği Projeleri (SİP)'nin artırılması için faaliyetler yürütülecektir. Bu kapsamda kamu kurum, kuruluşları ve

Politika/Tedbir: Tedbir 469.2. Hidrojen yakit hücresi ve bileşenleri ile hidrojen temelli motorlara yönelik yatırım ve teknolojilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: belediyelere yönelik SİP konulu bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 1. Yakıt pilli ağır ticari araç platformu için tahrik sistemi ana bileşenlerinin (PEM yakıt pili sistemi, basınçlı kompozit tanklar, batarya grubu, elektrik motoru, hidrojen dolum hatti) entegre sistem modeli geliştirilerek farkli rota ve çalışma algoritması optimizasyonları gerçekleştirilecektir. 2. Yakıt pili modül (100 kW) geliştirme ve testlerine yönelik sistemlerinin kurulumu tamamlanarak faboratuvar tam kapasite faal hale getirilecektir. 3. Ağır ticari araçlarda kullanıma yönelik yakıt hücresi sistemi ve hidrojen yakıtlı motor teknolojileri araştırılacak ve ihtiyaca göre geliştirme çalışmaları desteklenecektir. 4. Hidrojen Temelli Karbon-Nötr İçten Yanmali Motor Geliştirimesi Projesi

Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: kapsamında çalışmalara devam edilecektir. 5. Hidrojen yakit hücresi ve bileşen teknolojilerinin geliştirilmesi, mevcutlarin iyileștirilmesi ve kullanım alanlarının yaygınlaştırılmasına yönelik üç Ar-Ge projesi başlatılacaktır.

Tedbir 469.5. Tüm araç gruplarını kapsayacak şekilde şarj altyapısı kurulumu için yol haritasi belirlenecek ve devlet yardımları oluşturulacaktır.: Tedbir 469.6. Elektrikli otobüslerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, EPDK, TSE, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, İLBANK, İlgili Belediyeler, İlgili Özel Sektör Kuruluşları
1.Yeni Nesil Akilli, Entegre ve Yüksek Hızlı Şarj Teknolojileri kapsamında sunulan projelerden destek kriterlerini sağlayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. 2. Şarj teknolojileri konusunda üniversite-üniversite ve üniversite- sanayi işbirliği içeren projelerden destek kriterlerini sağlayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. 3. Ağır ticari araçlar için şarj altyapısı ihtiyaç analizi yapılacak ve yaygınlaşma projeksiyonuna göre planlama yapilacaktır.: 1. Sanayi İşbirliği Projeleri (SİP) kapsamında, elektrikli otobüslerin yerliliğinin geliştirilmesi kapsamında önemli parçaların yerli üretilmesi ve KOBİlerin üretim sürecine dâhil edilmesi sağlanarak ekosistem oluşturulacaktır.

Tedbir 469.5. Tüm araç gruplarını kapsayacak şekilde şarj altyapısı kurulumu için yol haritasi belirlenecek ve devlet yardımları oluşturulacaktır.: Otomotiv sanayii tedarik zincirinde tasarımdan üretime tüm aşamalarda yerli tedarikin ve katma değerin artırılması desteklenecektir. (Kalkinma Planı p.471)

Tedbir 469.5. Tüm araç gruplarını kapsayacak şekilde şarj altyapısı kurulumu için yol haritasi belirlenecek ve devlet yardımları oluşturulacaktır.: Tedbir 471.2. Batarya, algılayıci, elektronik kontrol üniteleri, elektronik gösterge, elektrikli motor sistemleri ve otomotiv yazılimi gibi alanlarda teknoloji ve üretim kabiliyetleri geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, EPDK, TSE, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları: Tedbir 471.2. Batarya, Sanayi ve Teknoloji 1. AB Destekli SAFELOOP ve algılayıci, elektronik kontrol Bakanlığı (S), TÜBİTAK, STREAMS projeleri kapsaminda üniteleri, elektronik gösterge, İlgili Özel Sektör elektrikli motor sistemleri ve çalışmalar yürütülecektir. Kuruluşları otomotiv yazılimi gibi alanlarda teknoloji ve üretim kabiliyetleri geliştirilecektir. Otomotiv sanayiine yönelik işgücü niteliğinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma
1.Yeni Nesil Akilli, Entegre ve Yüksek Hızlı Şarj Teknolojileri kapsamında sunulan projelerden destek kriterlerini sağlayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. 2. Şarj teknolojileri konusunda üniversite-üniversite ve üniversite- sanayi işbirliği içeren projelerden destek kriterlerini sağlayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. 3. Ağır ticari araçlar için şarj altyapısı ihtiyaç analizi yapılacak ve yaygınlaşma projeksiyonuna göre planlama yapilacaktır.: 1. AB Destekli SAFELOOP ve STREAMS projeleri kapsaminda çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 469.5. Tüm araç gruplarını kapsayacak şekilde şarj altyapısı kurulumu için yol haritasi belirlenecek ve devlet yardımları oluşturulacaktır.: Plani p.473)

Tedbir 469.5. Tüm araç gruplarını kapsayacak şekilde şarj altyapısı kurulumu için yol haritasi belirlenecek ve devlet yardımları oluşturulacaktır.: Tedbir 473.1. Müfredatin ve eğitim yöntemlerinin günümüz teknolojik gerekliliklerine uygun şekilde güncellenmesi sağlanacak, özel sektörün ülke rekabetçiliğine destek olacak şekilde yürüteceği programlar desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, EPDK, TSE, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, İlgili Özel Sektör Kuruluşlanı
1.Yeni Nesil Akilli, Entegre ve Yüksek Hızlı Şarj Teknolojileri kapsamında sunulan projelerden destek kriterlerini sağlayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. 2. Şarj teknolojileri konusunda üniversite-üniversite ve üniversite- sanayi işbirliği içeren projelerden destek kriterlerini sağlayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. 3. Ağır ticari araçlar için şarj altyapısı ihtiyaç analizi yapılacak ve yaygınlaşma projeksiyonuna göre planlama yapilacaktır.: 1. Özel sektörün eğitim teknolojilerinde yapmış olduğu yeni çalışmalar ekosisteme dâhil edilecek, eğitim teknolojileri kapsami ve standartlan belirlenecek ve eğitim teknolojilerinin sınıf içi kullanımına yönelik test ve pilotlama yapılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2021=100
2023: 129,7
2024 (1): 125,6
2025 (2): 136,9

Performans Göstergeleri: ihracat
Birim: Milyar Dolar
2023: 32,5
2024 (1): 33,8
2025 (2): 36,8

Performans Göstergeleri: İthalat
Birim: Milyar Dolar
2023: 35,9
2024 (1): 33,7
2025 (2): 36,4

Performans Göstergeleri: Imalat Sanayi İhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2023: 13,5
2024 (1): 13,6
2025 (2): 13,7
Kaynak: TÜIK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.2.1.1.7. Raylı Sistem Araçları
a) Mevcut Durum 
Raylı sistem araçlarının güvenli ve konforlu bir yolculuk imkânı sağlaması ve yük taşımacılığında ekonomik, verimli ve çevre odaklı firsatlar sunması sebebiyle hem şehir içi hem şehirlerarası ulaşımda raylı sistem araçları yaygın olarak tercih edilmekte ve bu nedenle küresel ölçekte raylı sistem araçlarına yapılan yatırımlar hizla artmaktadır.Türkiye'de de demiryolu ve kentiçi ulaşım sektörlerinde artan kamu yatırımlarına paralel olarak önemli ölçüde çeken ve çekilen araç ihtiyacı bulunmaktadır. Bu doğrultuda, yerli raylısistem araç sanayiinin gelişimi ve üretilen araçların ve demiryolu araç bileşenlerinin ihracatının artırılmasıyla ülke ekonomisine katkı sağlanması önem arz etmektedir.
Türkiye'de raylı sistem araçlarının yerli üretiminde önemli bir kapasite oluşmakla birlikte söz konusu üretim kabiliyetleri farklı firmalara dağılmış durumdadır. Ayrıca çoğunlukla yabancı firmaların lisanslarıyla üretim yapılmaktadır. Raylı sistem araçlarının talep tarafinda ise belediyeler ile kurum ve kuruluşların faydalanması amacıyla ortak raylısistem araç standardı oluşturulması ihtiyacı bulunmaktadır.

Öte yandan, raylı sistem araçlarının yerli ve milli şekilde ulusal ve uluslararasıstandartlara uygun olarak üretilmesi amacıyla kurulan TüRASAŞ’ın milli demiryolu sanayisini hızlı bir şekilde geliştirmesi ve demiryolu araçları imalat sanayiinde küresel ölçekte bir marka konumuna gelmesi hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, TüRASAŞ bünyesinde 160 km/sa hıza uygun Milli Elektrikli Tren Seti prototipinin montaji ve fabrika testleri tamamlanmış olup 2023 yılında iki adet tren seti TCDD Taşımacılik A.Ş.'ye teslim edilmiştir. Bu projeden kazanılan tecrübeyle 225 km/sa hiza uygun Milli Hızlı Tren Seti ile Milli Banliyö Tren Seti projelerinin 2025 yılında prototip üretimlerinin tamamlanması hedeflenmektedir. 250 km/sa hıza uygun Yüksek Hizlı Tren Seti tasarım çalışmalarının ise 2027 yılında tamamlanmasıöngörülmektedir. Yerli ve milli imkanlarla üretilen tren setleri mevcut hatlar ile hizmete alınacak olan Ankara-Izmir, Bandırma-Bursa-Osmaneli, Mersin-Gaziantep ile HalkaliKapıkule hatlarında kullanılacaktır. Üretilecek Milli Banliyö Tren setleri de Gaziray'da kullanilacaktir.

TüRASAŞ tarafindan geliştirilen Milli Elektrikli Lokomotif'in prototip üretimi tamamlanmış olup test süreci devam etmektedir. TüRASAŞın hâlihazırda üretmekte olduğu ve tasarım çalışmaları devam eden çeken ve çekilen raylı sistem araç üretimlerinin artırılması için kapasite artışi sağlayacak tesis, makine ve teçhizat yatirımları devam etmektedir.

b) Amaç
Demiryolu ulaştırması ve kentiçi ulaşımda ihtiyaç duyulan rayli sistem araçlarınin yerli imkânlarla tasarımı ve üretimi ile kritik bileşenlerindeki yerlilik oranının artırılmasi, yerli sanayiin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi, her türlüraylisistem araçlarının ve alt bileşenlerinin imalatı ile bakim ve onarımının yapılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu alımlarının raylı sistemlerde yerli üretimi daha etkin destekleyecek şekilde kullanılması sağlanacak, tasarım ve Ar-Ge faaliyetleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Plani p.476)

Politika/Tedbir: Tedbir 476.6. Raylı sistem araçlarinin yerli üretiminde mevcut tasarim, Ar-Ge ve üretim kabiliyetlerine ilişkin envanter çalışması yapılacak, orta vadede oluşması beklenen talep ve ihtiyaçlar belirlenerek mahalli idareler de dâhil olmak üzere yerli raylı sistem araçlarının tedarik edilmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevcut tasarim, Ar-Ge ve üretim kabiliyetlerine ilişkin devam eden envanter çalışması tamamlanarak düzenli periyotlarla güncellenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 476.7. TÜRASAŞ bünyesinde devam eden yerli tasarım ve prototip çaliışmaları tamamlanarak demiryolu sektörünün raylı sistem araç ihtiyacı karşılanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Milli Elektrikli Tren Seti (225 km/sa) Projesi'nde tasarım çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Coco Aks Tertibatli Milli Lokomotif Platformu Projesi'nde tasarım çaliışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 476.8. Sanayí İşbirliği Projeleri (SİP) ile raylı sistem araçlarındaki yerlilik oranı artırilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kritik bileşenlerin yerlilik oranlarınin artırılmasi amacıyla Sanayi İşbirliği Projeleri ile yerli üreticiler TÜRASAŞın tedarikçi ekosistemine dâhil edilecektir.

Politika/Tedbir: Ülkemizde üretilen raylı sistem araç ve bileşenlerinin sertifikalandırılabilmesi için dışa bağımlılığı ortadan kaldıracak çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.477)

Politika/Tedbir: Tedbir 477.1. Yurt dışındaki test merkezlerine ve onaylanmiş kuruluşlara bağımlılığın azaltılması için mevcut yerli test sistemlerinin kurulmasına ve yerli onaylanmiş kuruluş görevlendirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Karşılıklı İşletilebilirlik Yönetmeliği hazırlanacaktır. 2. Demiryolu Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları Yetkilendirme Yönetmeliği hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 477.2. Ülkemizde Karşılıklı İşletilebilirlik Teknik Şartnamesinin geçerli olmadığı yurt içi hatlarda işletilecek araçlar için ulusal kurallar belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt içi demiryolu taşımacılıiğında ihtiyaç duyulan demiryolu aracı tipleri için yerli ve milli endüstrinin üretim şartlarına ve emniyet gerekliliklerine uygun tip onay değerlendirme kriterlerine dair tebliğler hazırlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hizmete Alınan TÜRASAŞ Marka Çeken Lokomotif ve Tren Seti Sayısı
Birim: Adet
2023: 2
2024 (1): 1
2025 (2): 30

Performans Göstergeleri: Elektrikli Çeken (Anahat Lokomotifi + Tren Seti) Araç Sayısının Toplam Çeken Araç Sayısına Oranı
Birim: Yüzde
2023: 32
2024 (1): 32
2025 (2): 35
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.2. Öncelikli Gelişme Alanları
2.2.2.1. Tarim ve Gida 
a) Mevcut Durum 
Jeopolitik krizlerín yol açtığı enerji ve girdi maliyetlerindeki dalgalanmalar ile tedarik zincirlerindeki aksaklıiklar, tarım ürünleri üretim ve ticaretini olumsuz yönde etkilemektedir.Ayrıca iklim değişikliğinin etkisiyle artan kuraklık, sel ve aşırı sıcaklık gibi olumsuz hava koşullari, tarımsal üretimi ve dolayısıyla gida güvenliğini tehdit etmektedir. Bu durum,ülkelerin tarım sektöründe kendine yeterliliğisağlamaya yönelik sürdürülebilirlik esaslıpolitikalar geliştirmelerini zorunlu kılmaktadır. Tarımsal üretimin arz-talep dengesini sağlayacak şekilde planlı bir biçimde gerçekleştirilmesi, iklim değişikliğine dirençli tarımsal faaliyetlerin yaygınlaştırılması ve teknolojik yeniliklerin sektöre entegrasyonu, gida güvenliğinin temini açısından önemini korumaktadır.

Bununla birlikte toprak ve su kaynaklarının etkin yönetimi, toplumun yeterli ve dengeli beslenmesinin sağlanması amacıyla gıdaya erişimin kolaylaştırılmasi, gıda kayıp ve israfının azaltılmasının yanında çevre dostu üretim modellerine geçiş, tarım politikalarının öncelikleri arasında yer almaktadır. Küçük ölçekli çiftçilerin desteklenmesi, tarımsal üretimde dijitalleşmenin hızlandırılması ve biyolojik mücadele yöntemlerinin yaygınlaştırılması, tarım sektörünün sürdürülebilirliği açısından artan öneme sahiptir.

2023 yılında yüzde 0,2 oranında artan tarımsal üretimin 2024 yılında yüzde 4,2büyüyeceği tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2023 yılında yüzde 6,2 seviyesinde gerçekleşmiş olup 2024 yılında bu oranın yüzde 5,2'ye gerilemesi beklenmektedir.

2023 yılında yüzde 14,8 olan tarım sektöründe çalışanların toplam istihdam içindeki payı, Haziran 2024 itibarıyla yüzde 14,7'ye gerilemiş olup yıl genelinde bu oranın yüzde 14,6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2023 yılında tarım ve gida ürünlerindeki ihracat önceki yıla göre yüzde 5,9 oranında artarak 27,2 milyar dolar, ithalat ise yüzde 2,7 oranında azalarak 21,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Ağustos 2024 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre,ithalatta balıikçılik dışındaki alt sektörlerde azalış, ihracatta ise ormancılık dişındaki alt sektörlerde artış gerçekleşmiştir.

Toplam tarım ve gida ürünleri ithalatında 2023 yılı itibarıyła yüzde 43,8 oranındaki payla Rusya, Ukrayna ve Brezilya ilk üç sırada yer almaktadır. Bitkisel ürün ihracatında Rusya, Irak ve Almanya, hayvansal ürünlerde Birleşik Arap Emirlikleri ve Irak, orman ürünlerinde Suriye ve Hollanda, balik ve balık ürünlerinde Rusya ve İtalya, işlenmiş gıda ürünlerinde ise Irak ve Almanya önde gelen ülkelerdir.


TABLO II: 7- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Diş Ticaret Göstergeleri 
Gösterge: 2021
Yıllar: 2022
Yüzde Değişim: 2023

Gösterge: Katma Değer (2)
Yıllar: 114 866
Yüzde Değişim: 116 325

Gösterge: Tarim (3)

Gösterge: Katma Değer (4) Tarim (3)
Yıllar: 401 537
Yüzde Değişim: 972 302

Gösterge: Tarımsal GSYH (Yüzde)
Yıllar: 5,5
Yüzde Değişim: 6,5

Gösterge: İstihdam (5)

Gösterge: Tarm İstihdam (3)
Yıllar: 4 948
Yüzde Değişim: 4 866

Gösterge: Tarım İstihdamı (Yūzde) İthalat (6)
Yıllar: 17,2
Yüzde Değişim: 15,8

Gösterge: Bitkisel Üretim
Yıllar: 11 176
Yüzde Değişim: 14 049

Gösterge: Hayvancılık
Yıllar: 409
Yüzde Değişim: 282

Gösterge: Ormanglik
Yıllar: 109
Yüzde Değişim: 133

Gösterge: Balıkçılık
Yıllar: 49
Yüzde Değişim: 71

Gösterge: Gida Ürünleri ve İçecek
Yıllar: 6 009
Yüzde Değişim: 7 856

Gösterge: Toplam
Yıllar: 17 750
Yüzde Değişim: 22 391

Gösterge: İhracat (6)

Gösterge: Bitkisel Ürétim
Yıllar: 6 603
Yüzde Değişim: 6 453

Gösterge: Hayvancılık
Yıllar: 519
Yüzde Değişim: 579

Gösterge: Ormancılik
Yıllar: 68
Yüzde Değişim: 81

Gösterge: Balıkçılık
Yıllar: 651
Yüzde Değişim: 656

Gösterge: Gida Ürünleri ve İçecek
Yıllar: 14 758
Yüzde Değişim: 17 911

Gösterge: Toplam
Yıllar: 22 600
Yüzde Değişim: 25 680
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK 
(1) Ocak-Ağustos dönemi verileridir (istihdam verileri ilk iki çeyrek ortalamasıdır). (2) Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL, (3) Katma değer verileri Ocak-Haziran 2024 dönemine ait olup 2023 yıli karşılaştırması da ayni bazda yapılmıştir. (4) Cari Fiyatlaria, Milyon TL, (5) Bin Kişi, (6) Milyon Dolar 

Not: Diş ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas akinmiştır.
Türkiye'de tarımsal üretim planlamasına geçişi düzenleyen 5 Nisan 2023 tarihli ResmîGazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7442 sayılı Orman Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 14 Eylül 2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Tarımsal Üretimin Planlanması Hakkında Yönetmelik kapsamında bitkisel üretim,hayvancılık ve su ürünlerine ilişkin il teknik komiteleri tarafından hazırlanan planlar Tarımsal Üretimin Planlanması Kurulu tarafindan onaylanmış olup 1 Eylül 2024 tarihi itibarıyla planlama süreci başlamiştir.

7442 sayılı Kanunla sözleşmeli üretimin yaygınlaştırılmasında en önemli sorunlardan biri olan sözleşme tarafları arasındaki uyuşmazlıkların kolaylıkla çözülebilmesi amacıyla uzman arabulucu ve basit yargilama usulü mekanizmasının uygulamaya konulmasına yönelik düzenleme yapılmıştır. 15 Eylül 2023 tarihli Resmî Gazete‘de yayımlanan Sözleşmeli Üretimin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelikle tarımsal üretim sözleşmelerinde yer alan tarafların haklarının korunması ve sorumluluklarının belirlenmesi için sözleşmenin taraflarında aranacak vasıflar, sözleşmeye konu ürünün teslim ve tesellüm koşullari, fiyat ve miktardaki değişim oranları gibi hususlara ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir.
Bununla birlikte, söz konusu Kanunla çeşitli nedenlerle boş bırakılan tarım arazilerinin tarımsal üretime kazandırılmasına yönelik düzenleme uygulamaya konulmuştur. Kanunun ilgili maddesine dayanılarak hazırlanan ve 22 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan İşlenmeyen Tarım Arazilerinin Tarımsal Amaçlı Kiraya Verilmesine İlişkin Yönetmelikle iki yıl süreyle işlenmeyen tarım arazilerinin kiralanmasına ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir.

Bahse konu Kanun değişikliğiyle Türkiye'de lif, tohum ve sap üretiminin yanı sıra ilaçetkin maddesi elde etmeye yönelik çiçek ve yaprak üretimi amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığından izin alınması koşuluyla kenevir yetiştiriciliği yapılmasına imkân tanınmıştır.TMO'ya ilaç etkin maddesi üretimi amaçlı kenevir yetiştiriciliği ile işłenmesini yapma ve yaptırma görevi verilmiş olup konuya ilişkin uyulması gereken kurallar 13 Eylül 2024 tarihli 

Resmî Gazete'de yayımlanan İlaç Etkin Maddesi Üretimi Amaçlı Kenevir Yetiştiriciliği ve Kontrolüne Dair Yönetmelik ile hüküm altına alınmiştır.

28 Kasım 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Tarımsal Amaçlı Örgütlerin Derecelendirilmesine İlişkin Yönetmelik kapsamında tarımsal amaçli kooperatifler ve üretici birlikleri ile islah amaçlı hayvan yetiştirici birliklerinden öncelikli olarak etkin olanların desteklenmesi amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığı tarafindan belirlenen kriterler dâhilinde derecelendirme sistemine geçilmiştir.

Tarım ürünleri fiyat seviyesinin sağlıklı oluşması için gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapının ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışta uyulmasi gereken standartlarin belirlenmesiyle toptancı hallerinin modernizasyonu ve etkin çalıştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülecektir.
Tarım sektörünün daha iyi yönlendirilebilmesi için tarım envanterinin oluşturulmasıyanında mevcut bilgi sistemlerinin iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda Tarım ve Orman Bakanlığı ve TüİK arasında imzalanan protokolle tarım sayımının sağlıklı bir şekilde yapılabilmesi için idari kayıtların iyileştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Tarım envanterinin oluşturulmasıyla birlikte önümüzdeki süreçte rekolte tahmini ve üretim planlamasının yapılmasında tarım bilgi sistemlerinden en yüksek seviyede yararlanılmasi amacıyla mevcut sistemlerin yazılim ve donanim altyapisinın iyileştirilmesine yönelik çalışmaların yürütülmesi hedeflenmektedir.
Tarim Arazileri ve Sulama 
2023 yılı itibarıyla 24 milyon hektar tarım arazisinin 16,7 milyon hektarını ekilen, 2,8milyon hektarını nadasa bırakılan, 712 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,7 milyon hektarınımeyvecilik, bağcılık ve zeytin ağaçları için ayrılan alanlar oluşturmaktadır.
Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik arazi kullanım planlarının tamamlanmasi, toprak veri tabaninın oluşturulmasi, erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi, karbon salımını azaltacak toprak işleme yöntemlerinin yaygınlaştırılmasi,toprakların organik madde içeriklerinin artırılması ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli konular arasında yer almaktadır.

Tarım sektörünün önemli sorunlarından birisi olan çok parçalı arazi yapısının ortaya çıkardığı küçük tarım parsellerinin uygun ölçeğe getirilmesi amacıyla hız verilen arazi toplulaştırma çalişmalarında toplulaştırması tamamlanan alanın 2024 yılı sonunda 9,9milyon hektara, tescili tamamlanmiş toplulaştırma alaninın ise 7,6 milyon hektara ulaşmasıbeklenmektedir. 2025 yılında ise 456 bin hektar alanda toplulaştırma çalışmasının başlatılması ve 464 bin hektar alanda tescil işlemlerinin tamamlanmasi planlanmaktadır.
Kentleşme ve sanayileşme gibi tarım dişı sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi ihtiyacı giderek artmakta olup tarim, orman, çayır ve mera alanlarındaki koruma-kullanma dengesinin sağlanması için arazi kullanım planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar hızlandırılmıştır. 2024 yılında arazi kullanım planlarının hazırlanması amacıyla 941 bin hektar alanda detayli toprak etütleri ve haritalandırma çalışmalarının tamamlanmasıbeklenmektedir.

Sınırlı olan su kaynaklarının büyük bir kısmının tarımda kullanıldığı ve gıda ihtiyacının arttıği göz önüne alındığında, son yıllarda gida üretiminin artırılmasinda sulu tarımın yaygınlaştırılmasıyla verimli sulama sistem ve tekniklerinin rolü daha da önem kazanmıştır.Bu kapsamda bir yandan sulamaya açılan alanların genişletilmesine yönelik çalışmalar 

yürütülürken diğer yandan eski kanal ve kanaletli sulama sistemleri yenilenerek kapalısistem borulu sulama sistemlerine dönüştürülmekte ve tarımda suyun verimli kullanılmasına yönelik tedbirler alınmaktadır.

2023 yıli sonu itibarıyla toplam depolama hacmi 183.183 hm³ olan depolama tesislerinin sayısı 1.744'e, DSİ tarafından inşa edilerek işletmeye açılan sulama tesislerinin sayısı ise 3.131'e ulaşmiştır. 2024 yılında ise toplam depolama hacmi 258 hm³ olan 58depolama tesisinin inşaatının tamamlanacaği, sulamaya açılan alanın ise 7,2 milyon hektara ulaşacağı öngörülmektedir. DSİ'nin sulama yatırımlarina hız verilmesi amacıyla Orta Vadeli Programda (2025-2027) ilan edilen yatırım teklif tavanları kapsamında DSİ sulama sektörüödenek tahsisleri yüksek oranda artırılmıştır. Bu artışın etkisiyle 2025 yılında 120 bin hektar alanın sulamaya açılması ile toplam sulama alanının 7,32 milyon hektar olacağıbeklenmektedir.

TABLO II: 8- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Sahipliği (2023)

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: DSİ
Sulama Tesisi Sayısı: 248

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Su Kullanıci Teşkilatları ve Mahalli İdareler
Sulama Tesisi Sayısı: 1 447

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Bedeli Karşılığında DSİ'ce İnşa Edilip Çeşitli Kurumlarca İşletilen Sulamalar
Sulama Tesisi Sayısı: 29

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Yeraltı Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri
Sulama Tesisi Sayısı: 1 407

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: TOPLAM
Sulama Tesisi Sayısı: 3 131
2023 yılında yenilemesi yapılan brüt sulama alani 66 bin hektara ulaşmış olup yatırım programında toplam 89 sulama tesisini kapsayan 261 bin hektarlık sulama alanında yenileme çalışmaları, yaklaşık 950 bin hektar alanda ise yenileme projelerinin planlama ve proje aşamaları devam etmektedir.

DSİ tarafından geliştirilen sulama sistemlerinin 2023 yıl sonu itibarıyla yüzde 31'i klasik sistemlerden, yüzde 34'ü kanaletli sulama sistemlerinden, yüzde 35'i ise borulu sistemlerden oluşmaktadır. DSí tarafından yeni yapılacak projelerin borulu sistemle inşa edilmesi ve eski sulama sistemlerinin yenilenmesiyle birlikte gelecekte borulu sulama sistemlerinin oranı artırılarak tarımda önemli miktarlarda su tasarrufunun sağlanacağıtahmin edilmektedir.

Tarimda suyun kullanım miktarıni esas alan yöntemlere göre fiyatlandırılması ile kullanılan su miktarına göre ücretlendirme yapılarak etkin su kullanımının sağlanması ve aşırı su kullanımının önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu çerçevede, işletmedeki mevcut sulama şebekelerine sayaç takılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir, 2023 yıl sonu itibarıyla 297 sulama tesisine sayaç takılmiş olup 2024 yılında ise 80 sulama tesisinde daha sayaçtakma işlemlerinin tamamlanmasi planlanmaktadır.

Atıksuların sulamada yeniden kullanılmasına yönelik araştırma ve geliştirme çalışmaları devam etmekte olup bu çalişmaların sulama suyundan elde edilecek tasarruf miktarının artırılarak tarımda suyun etkin ve verimli kullanılmasına katkıda bulunacağıöngörülmektedir. Ayrıca yağmur suyu hasadı ve bu suyun sulamada kullanımıyla ilgili yeni araştırma ve geliştirme faaliyetlerine başlanmış olup bu çalışmaların önümüzdeki dönemde genişletilerek sürdürülmesi planlanmaktadır. Yağmur suyu gibi ałternatif su kaynaklarının sulamada kullanılmasının su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimine önemli faydalar sunmasi beklenmektedir.


Bitkisel Üretim 
Küresel gelişmeler çerçevesinde gıda güvenliğinin sağlanmasi amacıyla tarımsal üretimi artırabilmek için öncelikle ekilebilir alanların ve nadas alanlarının boş kalmasının engellenmesi, üretimde verimliliğin artırılması ve ithal tarım ürünlerinin ülke içinde üretilebilmesine yönelik faaliyetler önemini korumaktadır.

TüİK tarafindan açıklanan bitkisel üretim ikinci tahminlerine göre 2024 yılında üretim miktarlarınin, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde 5,2 oranında azalmasi, sebzelerde yüzde 6 oranında, meyveler, içecek ve baharat bitkilerinde yüzde 3,5oraninda artmasi beklenmektedir.

Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2024 yılında bir önceki yıla göre yüzde 7,1 oranında azalarak yaklaşık 3,2 milyon ton olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Tahıl piyasalarında istikrarın sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmektedir. Jeotermal kaynakların etkin bir şekilde değerlendirilerek bitkisel üretim miktarinın artırılması amacıyla organize tarım bölgeleri yatırımlarına hiz verilmiştir. Bu kapsamda toplam 35 bin hektar alanda devam eden projelerle 2025 yılında 852 hektar alanda altyapı çalişmalarının tamamlanarak altı organize tarım bölgesinin yatırımcıların kullanımina sunulması planlanmaktadır.
Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunmasi,biyoteknoloji, islah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, sertifikalı tohumluk üretimi ve kullanımı ile yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla altyapının iyileştirilmesine yönelik kamu yatırımları hızlandırılmış olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin işbirliğinin sağlanması konusunda çalışmalar devam etmektedir.
İklim değişikliğinin etkileri, artan insan hareketleri ve ticaret nedeniyle ülkelerin aldığıkarantina tedbirleri çoğu zaman yetersiz kalmakta, bunun sonucunda bitki hastalik ve zararlılarının yayılım alanı sürekli olarak genişlemektedir. Yüzlerce bitki türüne zarar verebilen istilacı bir böcek türü olan kahverengi kokarca Türkiye'de ilk olarak 2017 yılında Doğu Karadeniz Bölgesi'nde tespit edilmiş olup diğer bölgelere yayılmaya devam etmektedir. Söz konusu zararlı ile ağırlıklı olarak biyolojik yöntemlerin kullanılması yoluyla gerçekleştirilen entegre mücadele yaygın bir şekilde sürdürülmektedir.
Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından organik tarım, iyi tarım uygulamalari, tibbi ve aromatik bitkiler alanında yetiştiriciliğin geliştirilmesi, ihracatın artırılmasi,izlenebilírliğiniyileştirilmesiylekurumsalkapasiteningeliştirilmesineilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artırılması hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem taşıyan yöresel ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.
Hayvancılik 
Türkiye'de hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğinde olup son yıllarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar görülmüştür.

2023 yılı itibarıyla yaklaşık 16,4 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 44,5'i kültür melezi, yüzde 49,1'i ise saf kültür ırklarından oluşmaktadır. 42,1 milyon baş olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun ırklarının oranı yüzde 90,8 gibi yüksek bir seviyededir.
Hayvan niteliğindeki iyileşmeye bağli olarak 2022 yılında 2,2 milyon ton olan et üretimi yüzde 8,8 oranında artarak 2023 yılında yaklaşık 2,4 milyon tona ulaşmiştır. Hayvancılikta 

sağlanan gelişmeler kapsamında 2023 yılında artışa geçen toplam canlı sığır ithalatı 2024yıliında da artmaya devam etmiştir.

2022 yılında 21,6 milyon ton olan süt üretimi yüzde 3,8 azalarak 2023 yılında yaklaşık 21,5 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Süt üretiminin teşviki amacıyla tarımsal destekleme bütçesi kapsamında sağlanan desteklerin artırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır.
Tavuk eti üretimi 2022 yılındaki 2,4 milyon ton seviyesinden yüzde 3,7 azalışla 2023yılında 2,3 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. 2022 ylında 546 bin ton olan tavuk eti ihracatıyüzde 10,3 oranında artarak 2023 yılında 602 bin tona yükselmiştir.
TABLO II: 9- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 
2018: 17 043
2019: 17 688
2020: 17 965
2021: 17 851
2022: 16 852
2023: 16 421

2018: 8 419
2019: 8 560
2020: 8 838
2021: 8 825
2022: 8 296
2023: 8 070

2018: 7 030
2019: 7 555
2020: 7 594
2021: 7 641
2022: 7 325
2023: 7 304

2018: 1 593
2019: 1 574
2020: 1 533
2021: 1 385
2022: 1 231
2023: 1 047

2018: 35 195
2019: 37 276
2020: 42 127
2021: 45 178
2022: 44 688
2023: 42 060

2018: 32 513
2019: 34 199
2020: 38 580
2021: 41 183
2022: 40 729
2023: 38 209

2018: 2 682
2019: 3 077
2020: 3 547
2021: 3 995
2022: 3 959
2023: 3 852

2018: 10 922
2019: 11 205
2020: 11 986
2021: 12 342
2022: 11 578
2023: 10 303

2018: 178
2019: 184
2020: 192
2021: 186
2022: 172
2023: 162

2018: 22 121
2019: 22 960
2020: 23 504
2021: 23 200
2022: 21 563
2023: 21 482

2018: 1 662
2019: 1 741
2020: 1 786
2021: 1 952
2022: 2 192
2023: 2 384

2018: 19 644
2019: 19 898
2020: 19 788
2021: 19 298
2022: 19 809
2023: 20 638

2018: 2 157
2019: 2 138
2020: 2 136
2021: 2 246
2022: 2 418
2023: 2 329

2018: 108
2019: 109
2020: 104
2021: 96
2022: 118
2023: 115

2018: 1 461
2019: 688
2020: 401
2021: 262
2022: 117
2023: 818

2018: 116
2019: 16
2020: 17
2021: 24
2022: 23
2023: 650

2018: 1 212
2019: 665
2020: 384
2021: 238
2022: 94
2023: 92

2018: 133
2019: 7
2020: o
2021: 0
2022: o
2023: 74

2018: 333
2019: 309
2020: 414
2021: 413
2022: 546
2023: 602
Kaynak: TÜIK, ESK 
Et ve süt ihtiyacının yurt içinden sürdürülebilir şekilde karşılanması amacıyla hayvan varlığının artırılmasına, niteliğinin geliştirilmesi için suni tohumlama çalışmalarının yaygınlaştırılmasına ve hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programları sürdürülmektedir. Sektörün desteklenmesinde et ve süt üretiminde dengeli bir artışın sağlanması amacıyla etçi ve kombine tip sığır yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılmasıöncelikli konular arasında yer almaktadır.

Yem bitkileri üretiminin talebi karşılayabilmesi için meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik islah çalişmalarına hiz verilmiştir, Mera tespit ve tahdit çalışmalarıtamamlanmış olup meraların yetiştiriciler tarafindan etkin kullanımının sağlanması ile kaba yem üretimi ve işlenmesine yönelik altyapı destekleri sürdürülmektedir. Otlatmaya yardımcıyapıların inşasının da islah projelerine dâhil edilerek mera islah çalişmalarının bütüncül bir çerçevede yürütülmesi planlanmaktadır.

Hayvan hastalıkları ve zararliları ile daha etkin mücadele edilebilmesi amacıyla aşi üretiminde miktar ve kalitenin artırılabilmesi için özel sektörle işbirliği içerisinde aşıgeliştirme merkezinin kurulmasına yönelik olarak en uygun modelin belirlenmesi için çalışmalara devam edilmektedir.

Veteriner tibbi ürünlerin tüm kalite kontrol testleri ve analizleri ile hayvanlarda yapılması gereken farmakolojik, toksikolojik ve güvenlik çalışmalarının yürütüleceği veteriner tibbi ürünler konusunda uzmanlaşmiş, bağımsiz ve uluslararası akreditasyona 

sahip bir kurumun kurulması planlanmaktadır. Bu kapsamda yatırım programında yer alan Veteriner Ürünleri Kontrol Merkezinin Kurulması Projesiyle söz konusu kurumun altyapısının inşasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır.

Veteriner aşılarının tamamının yurt içinde üretiminin sağlanabilmesi amacıyla aşı suşbankası ve Ar-Ge altyapısına sahip bir aşı üretim merkezi kurulacaktır. Aşı üretim merkezinin projelendirilmesinde özel sektörün üretim kapasitesi ile kamu ve özel sektör arasında işbirliği imkânlarının dikkate alınması önem taşımaktadır.

Su Ürünleri 
Dünya genelinde su ürünleri üretimi geçmişte daha çok avcılıik yoluyla yapılırken nüfusun artmasi, doğal kaynakların giderek azalması ve birim alanda daha fazla üretime imkân sağlaması nedeniyle yetiştiricilik yoluyla gerçekleştirilen üretimin payı son yıllarda giderek artmaktadır.

Türkiye'nin bulunduğu coğrafi konum ve doğal kaynaklar, su ürünleri sektörüaçısından önemli firsatlar sunmaktadır. Sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajlara bağlı olarak su ürünleri yetiştiriciliği yapılabilecek alan artmaktadır.
2023 yılında su ürünleri üretimi 1 milyon ton olarak gerçekleşmiş olup bunun yüzde 41,6'sı deniz avcılıği, yüzde 3,3'ü iç su avcılığı ve yüzde 55,1'i yetiştiricilik üretiminden oluşmaktadır. Avcılık ve yetiştiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 18,8î içsularda gerçekleştirilmiştir. Avcılık üretimi yıllar itibarıyla dalgalanma gösterirken yetiştiricilik üretiminde istikrarlı bir artış eğilimi görülmektedir. 2022 yılında 514,8 bin ton olan su ürünleri yetiştiriciliği yüzde 8,1 artışla 2023 yılında 556 bin tona yükselmiştir. İçsularda alabalık, denizlerde ise çipura, levrek ve özellikle son dönemde Türk somonu üretiminde önemli artışlar görülmüştür. 2023 yılı itibarıyla 536 bin ton/yıl kapasiteli 554deniz balıkları yetiştiriciliği tesisi, 277 bin ton/yıł kapasiteli 1.831 iç su balıkları yetiştiriciliği tesisi olmak üzere 813 bin ton/yıl kapasiteli 2.385 su ürünleri yetiştiriciliği tesisi faaliyet göstermektedir.

2022 yılında 656,2 milyon dolar olan balıkçılık ihracat tutarı yüzde 8 artışla 2023 yılında 708,8 milyon dolar, dönem sonunda su ürünlerinin toplam tarımsal ihracattaki payı da yüzde 2,6 olarak gerçekleşmiştir.

Su kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir işletilmesi ile yasadışı avcılıkla mücadele edilmesi kapsamında deniz ve iç sulardaki av sahalarında, karaya çıkış noktaları dâhil olmak üzere tüm güzergâh, tesis, balik halleri, balik unu ve yağı fabrikalari, perakende satış yerleri ve soğuk hava depolarinda çapraz denetimler yapilmaktadir.

Mevcut stokların korunması ve sürdürülebilir işletilmesi amacıyla 2023 yılında 103,3milyon yavru balık su kaynaklarına bırakılmıştır. Bunun yanı sıra 2023 yılında 55 bin ton/yıl kapasiteli su ürünleri yetiştiricilik alanı yatırıma açılmıştır. Türk karasularında yayılım gösteren istilacı balik türlerinin mevcut popülasyonlarının ve stoka katılım oranlarının düşürülmesi, sucul biyolojik çeşitliliğin ve stokların korunması, kaynakların sürdürülebilir ve rasyonel kullanımının sağlanmasına yönelik çalişmalara devam edilmektedir. Ayrıca yapay resif alanlarının oluşturulmasına yönelik çalışmalara 2025 yılında devam edilecek ve denizlerin terk edilmiş av araçlarından temizlenmesine yönelik faaliyetler hızlandırılacaktır.
Tarımsal Üretimin Planlanması Yönetmeliği kapsamında su ürünleri üretiminde stokların korunarak sürdürülebilirliğin sağlanabilmesi amacıyla üretim planlaması sürecine girilmiştir. Bu kapsamda başta hamsi olmak üzere avcılik yoluyła elde edilen yedi türde (mavi yüzgeçli orkinos, deniz patlıcani, inci kefali, tibbi sülük, beyaz kum midyesi, yılan 

balıği), yetiştiricilik faaliyetlerinde ise dört türde (Türk somonu, çipura, levrek ve Akdeniz midyesi) üretimin planlanmasına başlanmıştır.

Su ürünleri sektörünün gelişiminin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere avcılık ve yetiştiricilikte üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla Ar-Ge çalişmalarına, su ürünleri araştırma enstitülerinin altyapılarının güçlendirilmesine ve balikçıbarınaklarına yönelik ihtiyaç analizi çalışmalarına devam edilmektedir.
Ormancılık 
Ormanlarımız, sürdürülebilir orman yönetimi kriterleri ile birlikte koruma,rehabilitasyon, yeni yutak alanłarı oluşturma ve karbon depolama kapasitesini artırma yaklaşımı çerçevesinde modern ormancılık tekniklerine uygun olarak yönetilmektedir.Ormancılık faaliyetleri ile iklim değişikliği nedeniyle giderek artan kuraklık, sel, orman yangınları gibi afetlere karşi mücadele edilmekte, çölleşme ve arazi tahribatının dengelenmesine, biyoçeşitliliğin ve su kaynaklarının korunmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Biyoçeşitliliğin sürdürülebilir yönetimi amacıyla ekosistem tabanlıfonksiyonel ormancilik ilkeleri esas alınarak biyoçeşitliliğin orman amenajman planlarına entegrasyonu sürecine geçilmiştir. Bu kapsamda 2024 yılında 31,8 bin hektar alanda bozuk orman alanı rehabilitasyonu, 16,1 bin hektar alanda ağaçlandırma çaliışmasi, 16,6 bin hektar alanda erozyon kontrolü, 13,5 bin hektar alanda sel kontrolü faaliyetinin tamamlanmasi ve orman varlığının ülke yüzölçümünün yüzde 30,1ine ulaşması beklenmektedir.
Orman yangınlari, önemli mal ve can kayıplarına yol açmakta olup orman varlığının azalmasıyla erozyon, sel, taşkın gibi afetler meydana gelmekte ve biyoçeşitlilik zarar görmektedir.

TABLO II: 10- Türkiye ve Seçilmiş Ülkelerde Orman Yangınları
Yunanistan: Yangin Sayısı (Adet)
Türkiye: Yanan Yangin Alan Sayısı (Hektar) (Adet)

İspanya: 2018
Yunanistan: 7 143
Türkiye: 25 162

İspanya: 2019
Yunanistan: 10 883
Türkiye: 83 963

İspanya: 2020
Yunanistan: 8 068
Türkiye: 66 783

İspanya: 2021
Yunanistan: 8 780
Türkiye: 87 880

İspanya: 2022
Yunanistan: 10 507
Türkiye: 267 947

İspanya: On Yil Toplami (1)
Yunanistan: 100 316
Türkiye: 984 692

İspanya: Bir Yangında Yanan Ortalama Alan (Hektar)
Türkiye: 9,82
Kaynak: OGM, Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi (EFFIS)(1) 2013-2022 dönemini kapsamaktadır.

İklim değişikliğinin neden olduğu sıcaklıklarda artış ve hava neminde azalma ile orman yangını riski artmaktadır. Türkiye benzer iklim özelliklerine sahíp İspanya ve Yunanistan'da 2013-2022 yılları arasında yangın vakası başına sırasıyla ortalama 9,84 ve 33 hektar orman alanı yanarken Türkiye'de 8,53 hektar orman alanı yanmıştır. 2023 yılında 2.579 yangında 15.520 hektar ve Ağustos 2024 sonu itibarıyla 2.835 yangında 25.143 hektar orman alanıyanmıştır. Bu sekiz aylık sürede yanan alan, 2021 yılında yaşanan büyük orman yangınlarıhariç tutulduğunda son 15 yılın en yüksek seviyesidir.

Ülkemizde son 10 yılk dönemde çıkan orman yangınlarının adet olarak yaklaşık yüzde 37'si ihmal-kaza (yanan alan olarak yüzde 40), yüzde 5’i kasıt (yanan alan olarak yüzde 24), yüzde 14'ü doğal nedenler (yanan alan olarak yüzde 1) ve yüzde 44'ü ise nedeni tespit 

edilemeyen yangınlardır (yanan alan olarak yüzde 35). Son yıllarda anız yangını gibi tarım alanlarından çıkıp orman alanlarına siçrayan yangınlarda, sigara izmariti, ateş yakma vb.ihmaller nedeniyle çıkan yangın sayılarında artış görülmektedir.
Orman yangınlarıyla mücadele kapasitesinin artırılması kapsamında ülkemiz kara ve hava araç filosunun artırılmasina, yangınlara müdahale süresinin kisaltilarak zararların en aza indirilmesine, yanginlarda görev alan personelin eğitilmesine yönelik tedbirler alınmaktadır. Bu kapsamda yangınlarla mücadelede kullanılan kara araçlarından arazöz, ilk müdahale ve su ikmal araçlari, su tankeri ile diğer iş makinelerinin sayısının artırılmasına ve yangın söndürme uçak ve helikopterlerinin alımına yönelik çalışmalara devam edilecektir.
İklim değişikliği nedeniyle artan orman yangınlarıyla mücadele stratejilerinin geliştirilmesine, yangınlara karşı mücadelede daha sistematik ve bütüncül bir yaklaşım benimsenerek yangınların neden olduğu ekolojik, ekonomik ve sosyal zararların en aza indirilmesine, iklime dirençli ormancılik projelerinin yürütülmesine, kuraklikla mücadele, sel ve taşkın felaketleri ile beraberinde getirdiği doğal kaynak bozulumunu önlemek için havza rehabilitasyon projelerinin uygulanmasına devam edilecektir.

Orman ekosistemlerinin sağladığı defne, ihlamur, sumak, adaçayi, kekik gibi tıbbi ve aromatik bitkiler ile doğal mantarlar, doğal meyveler ve benzeri birçok odun dişi orman ürününün sürdürülebilir kullanımları kapsamında yapılan tespit, teşhis ve envanter çalışmaları doğrultusunda tür bazlı faydalanma planları hazırlanmış, 350 farklı tür ve taksonda 2,1 milyon hektar alanda envanter ve planlama çalişmaları gerçekleştirilmiştir.Söz konusu ürünlerden ekonomik değeri yüksek olanların üretimleri sağlanarak ülke ekonomisine kazandırılması hedeflenmektedir.

Ormanlardan en uygun düzeyde faydalanılması için ekoturizm alanları ve rotalarıoluşturularak hizmete sunulmuştur. İlk defa 2017 yılında tesis edilen ekoturizm alanları ve rotaları 2023 yıl sonu itibarıyla 98'e ulaşmış olup bu sayının 2024 yıl sonuna kadar 124'e ulaşması öngörülmektedir. Ayrıca günübirlik ve konaklamalı olarak faydalanma imkânıbulunan orman parkları oluşturulmakta olup bu parklarda spor, kampçılık, piknik,fotoğrafçılık, yürüyüş gibi birçok aktivitenin yapılabilmesine imkân sağlanmaktadır.
Avrupa Komisyonu tarafından sunulan ormansızlaşmaya yol açmayan ürünlere yönelik AB Tüzüğü teklifine ilişkin uzlaşı metni 2023 yılında AB Konseyi tarafından kabul edilmiştir.Söz konusu tüzükle sığır eti, kereste, soya, palm yağı, kauçuk, kakao ve kahvenin yanı sıra deri, çikolata, mobilya, basılı kâğıt ürünleri ile palm yağı bazlı belirli türev ürünlerin AB piyasasına arzında belgelendirme kuralları getirilmiştir. Bu kapsamda bahse konu tüzük ile ilgili uyumlaştırma çalişmalarına devam edilmektedir.

Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri 
Bitkisel üretimde destekier, Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alınarak uygulanmaktadır.Hayvancılıikta verim ve kalitenin artırılmasını amaçlayan çerçevede destekleme çalişmalarıyürütülmektedir. Su ürünlerinde ise kayıt dışılığın önlenmesi ve verimliliğin artırılmasına yönelik destekleme uygulamalarina devam edilmektedir.

2024 yılında tarımsal destekleme bütçesinin 91,6 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir, Destekleme bütçesi 2025 yılında, 2024 yılına kıyasla yüzde 47,5 oranında artırılarak 135 milyar TL‘ye çıkarılmıştır.


TABLO II: 11- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımi 
Destekleme Konusu: 2023
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2024 (2)
Artış (Yüzde): 2025 (3)
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2024

Destekleme Konusu: Alan Bazlı Tarımsal Destek Ödemeleri
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 18 456,8
Artış (Yüzde): 23 720,1
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 32 521,6

Destekleme Konusu: Alan Bazliı Ek Ödeme (4)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 342,0
Artış (Yüzde): 503,4
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 910,0

Destekleme Konusu: Mazot
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 11 318,7
Artış (Yüzde): 16 057,0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 20 077,0

Destekleme Konusu: Gübre
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 638,9
Artış (Yüzde): 4 965,0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 8 281,0

Destekleme Konusu: Sertifikalı Tohum ve Fidan
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1
Artış (Yüzde): 1
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2 352,6

Destekleme Konusu: Kullanımi
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 311,1
Artış (Yüzde): 334,7

Destekleme Konusu: Findik Telafi Edici Ödemeler
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 846,0
Artış (Yüzde): 860,0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 901,0

Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 320,5
Artış (Yüzde): 2 029,7
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2 076,0

Destekleme Konusu: Bitki Karantina Tazminatı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 15,8
Artış (Yüzde): 14,1
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 0,0

Destekleme Konusu: Patates Siğili Desteği Çay Budama Tazminat ve
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0,0 1 304,7
Artış (Yüzde): 0,0 2 015,6
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 28,0 2 048,0

Destekleme Konusu: Masrafları

Destekleme Konusu: Fark Ödemesi
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 8 042,3
Artış (Yüzde): 24 896,2
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 42 327,0

Destekleme Konusu: Hububat ve Bakliyat
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 076,6
Artış (Yüzde): 18 425,2
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 32 489,2

Destekleme Konusu: Çay
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 379,5
Artış (Yüzde): 435,0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2 500,0

Destekleme Konusu: Arz Açığı Olan Ürünler (5) Hayvancılık Destek
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 586,2
Artış (Yüzde): 6 036,0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 7 337,8

Destekleme Konusu: Ödemeleri
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 15 305,5
Artış (Yüzde): 19 739,8
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 27 150,5

Destekleme Konusu: Kırsal Kalkınma Amaçlı Tarimsal Destekleme (6)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 867,9
Artış (Yüzde): 7 829,0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 10 200,0

Destekleme Konusu: Tarim Sigortasi Destekleme Hizmetleri
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 9 477,9
Artış (Yüzde): 12 750,0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 20 000,0

Destekleme Konusu: Diğer Tarımsal Amaçlı Destekler (7)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 854,9
Artış (Yüzde): 584,7
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 724,9

Destekleme Konusu: TOPLAM
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 63 325,7
Artış (Yüzde): 91 549,5 135 000,0
Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) 2023 ylında ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir. (2) Gerçekleşme Tahmini, (3) Program, (4) Organik Tarım, İyi Tarım, Toprak Analizi, Beş Dekar Altiındaki Küçük İşietme, Geleneksel Zeytin Bahçelerinin Rehabilitasyonu, Organik Organomineral Gübre desteğini kapsamaktadır. (5) Kütiü pamuk, zeytinyağı, dane zeytin, ayçiçeği, soya fasuiyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir. (6) Bütçe tutannın 2023 yılinda 2.988 milyon TL'si, 2024 yılında 2.200 milyon TL'si ve 2025 yılımda 3 milyar TL'si Tanm ve Kirsal KalkınmayıDestekleme Kurumu hibe karşılığıdır. (7) Sertifikalı tohum üretim, sertifikal: fidan üretim, tarımsal yayım danışmanlık Çiftlik Muhasebe Veri Ağı (ÇMvA), Ar-Ge, fisanslı depoculuk, tarımsal sulama elektrik desteği, tarımsal sulama amaçlı su kullanım hizmet bedeli desteklerini kapsamaktadır.

Alan bazli destekler arasinda yer alan gübre, sertifikali tohum ve fidan kullanımi ile çay, hububat ve bakliyat için yapılan fark ödemesi destekleri 2025 yılı bütçesinde en fazla artış öngörülen destek kalemleridir.

2024 Yılında Yapılacak Bitkisel Üretime Yönelik Desteklemeler ile Diğer Bazı Tarımsal Desteklemelere İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 24 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Kararın ardından bitkisel üretimde yeni destekleme modeline geçişi sağlayan 2025-2027 Yıllarında Yapılacak Bitkisel Üretime Yönelik Desteklemeler ile Diğer Bazı Tarımsal Desteklemelere İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 29 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmiştir. Hayvancılik desteklemeleri kapsamında ise yeni modele geçiş 26 Temmuz 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 2024-2026 Yıllarında Yapılacak Hayvancılık Desteklemelerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararıyla gerçekleşmiştir. Böylece tarimsal desteklerin planlı üretime uygun olarak verilmesi ve destekleme politikasının uzun dönemli bir çerçevede oluşturulmasına yönelik önemli bir adım atılmiştır.
Bitkisel üretime ilişkin yeni destekleme modelinde desteklerin daha sade, etkin,sürdürülebilir ve yönlendirici bir yapıya kavuşturulması için mevcut durumda çok sayıda olan destekleme konusu azaltılmiş, tüm destek konuları temel destek, planlı üretim desteği 

ve üretimi geliştirme desteği olmak üzere üç ana başlik altında toplanmıştır. Yeni modelde bitkisel üretimle ilgili tüm destek konularında alan bazlı ödeme yapılması öngörülmektedir.Planlı üretim desteği kapsamında stratejik ürünlerde kendine yeterliliğin temin edilmesi amacıyla bu ürünlerin uygun tarım havzalarında Tarımsal Üretimin Planlanması Kurulu tarafindan belirlenen üretim planları çerçevesinde yetiştirilmesi teşvik edilecektir. Su kisıtıolan 11 ilin 52 ilçesinde yetiştirilen bazı ürünlere ilave destek verilerek yer altı su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımının sağlanması hedeflenmektedir. Söz konusu Kararla sertifikalı tohum ve fidan kullanımı ile organik ve iyi tarım uygulamalarını yaygınlaştırmak amacıyla üretimi geliştirme desteği verilmesi hükme bağlanmıştır.
Yeni destek modeliyle hayvancılıkta verimin artırılmasi, hayvan sağliğının korunmasi,planlı üretim kapsamında belirlenen havzalar bazında üretimin artırılmasi,üretici örgütlülüğünün güçlendirilmesi,küçükişletmelerin sürdürülebilirliklerininsağlanması ile genç ve kadın yetiştiricilerin sektörde faaliyet göstermelerinin teşvik edilmesini temin etmek üzere hayvancılik desteklerinin daha etkin uygulanması hedeflenmektedir.
Yeni modelde su ürünleri desteklemeleri su ürünleri yetiştiriciliği ve su ürünleri avcılığıdestekleri olmak üzere iki başlık altında toplanmıştır. Su ürünleri yetiştiriciliğine verilen destekler dört temel destekleme programi ve dört teknik kriteri dikkate alacak şekilde daha etkin ve sade bir yapıya dönüştürülmüştür. Su ürünleri avcılığı kapsamında ise uzunluğu 12metrenin altında olan gemilerin sahiplerine verilen destek küçük ölçekli balıikçılık desteği olarak değerlendirmeye alinmış olup boy gruplarına göre verilecek destek tutarları bir önceki yıla göre artırılmıştır. Ayrıca kadın gemi sahiplerine/ortaklarına yüzde 35 daha fazla destekleme ödemesi yapılması öngörülmektedir. Bunun yanında su ürünleri avcılığı desteği kapsamında balon balıği avcıliğının desteklenmesine devam edilmektedir.
Tarımsal desteklemelerde etkinliğin sağlanması için desteklerin havza, ürün ve su kısıtıtemelinde farklılaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılmasına, çeşitli kurumlar tarafindan uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanmasına, üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklerde dikkate alınmasina öncelik verilmektedir.

Mülkiyet sorunları nedeniyle desteklerden faydalanamayan çiftçilerin tarımsal desteklerden yararlanabilmelerini sağlayarak tarımsal üretimde kayıtlılığın artırılmasıamacıyla Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇkS) Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmaşına Dair Yönetmelik 18 Kasım 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmiştır. Söz konusu Yönetmelikle mülkiyet sorunu bulunan parselleri işleyen çiftçilerin destekleme başvurusu için arazi hissedarlarından muvaffakat alma zorunluluğu kaldırılmış ve başvurunun taahhütnameyle yapılabilmesine imkân tanınmiştır. Ayrica 29 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan aynı isimli Yönetmelikle ÇKS son başvuru tarihi olan 31 Aralik tarihinden sonra edinilen veya kiralanan tarım arazileri için son başvuru tarihi üretim yılının 30 Haziran tarihi olarak belirlenmiştir.

Tarımsal destekleme sisteminde desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarının kurulacak bir sistemle düzenli olarak yapılacak etki analizlerinin sonuçlarına göre her yıl yeniden belirlenmesine, hayvancılik ve meyvecilik için uzun dönemli destekleme modelinin oluşturulmasına, ticari işletmeciliği destekleyecek tarımsal ve kırsal kalkınma yardımlarının önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
Gida 
2022 yılı Küresel Gida Güvenliği Endeksine göre Türkiye genel puanlamada 113 ülke arasında 49uncu sirada yer almaktadır. Tarim ürünleri girdi fiyatlarındaki dalgalanmalar,

iklim değisikliğinin olumsuz etkileri, ulusal ve uluslararası ölcekte gıda tedarik zinçirinde yaşanan aksaklıklar ve ülkelerin korumacı politikalara yönelik söylemleri gibi nedenlerle gıda sektöründe ülkemizde ve küresel boyutta sorunlar yaşanmaktadır. Yaşanan bu olumsuz gelişmelere karşın girdi ve navlun fiyatlarındaki dönemsel geri çekilmenin de etkisiyle dünya tarım ürünleri fiyatlarında düşüş yaşanmıştır. Gida ve Tarım Teşkilatı (FAO) Gida Fiyat Endeksi 2024 yılı Ağustos ayında, bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 1,1 ve endeksin tarihi yüksek seviyeye ulaştığı Mart 2022'ye göre yüzde 24,7 azalmıştır.
Gıda tedarik zincirindeki bozulmalar, iklim değişikliği ve afetler, başta gübre olmak üzere tarımsal girdilere erişimde yaşanan aksaklıklar, üretim ve ihracat açısından önemli sorunlar olarak görülmektedir. Gida güvenliği ve güvenilirliği perspektifinde sürdürülebilir üretime ve erişilebilir gidaya yönelik politikalar izlenmeye devam edilmektedir. Birincil üretimden tüketime kadar gida zincirinin her aşamasında gida kayıplarını ve israfinıazaltmak, gida üretim ve ambalaj teknolojilerinin geliştirilmesi, gıda işleme süreçlerinin iyileştirilmesi önemli görülmektedir. Gida güvenliğinin en önemli unsurlarından birisi olan hayvan hastalıklarıyla mücadele kapsamında aşılamaya önem verilmektedir, Bitkisel üretimde ilaç kullanımının azaltılması amacıyla bütüncül mücadele yöntemlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir.

5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gida ve Yem Kanunu kapsamında yürütülen denetimlere ek olarak, gıda işletmelerinin teknik ve hijyenik gerekliliklere uygunluğunu doğrulamak amacıyla 81 ilde eş zamanlı sektörel gida denetim programlarıuygulanmaktadır. 2023 yılında Türkiye genelinde toplam 1,3 milyon gıda resmî kontrolügerçekleştirilmiş ve kuralları ihlal eden işletmelere 18,9 bin adet cezai işlem uygulanmıştır.Ayrica gida taklit ve tağşişi ile mücadele amaciyla gida kontrol laboratuvar altyapilarının güçlendirilmesine ilişkin çaliışmalar devam etmektedir.

b) Amaç
Üretimin ekonomik, sosyal ve çevresel boyutlarını bütüncül olarak ele alan, teknoloji kullanım düzeyi ve verimliliği yüksek, örgütlü, rekabetçi, arz-talep dengesi çerçevesinde planlı üretim yapılan, doğal kaynakları etkin ve sürdürülebilir kullanan, toplumun yeterli ve dengeli beslenmesini sağlayan bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Tarım istatistikleri uluslararası standartlara uygun olarak geliştirilecek, tarım bilgi sistemleri tarımsal üretimin tüm süreçlerinin sağlıklı şekilde kayıt altına alınmasi ve izlenmesini temin edecek şekilde etkin işler hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.488)

Politika/Tedbir: Tedbir 488.1. Tarimsal Üretici Kayıt Sistemi diğer kayıt sistemleriyle entegre edilerek iyileştirilecek ve tarım sayımıyla kapsamlı tarım envanteri oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevcut idari kayit sistemlerinde kayıtlı olmayan tarım arazileri ve bunlarin tasarruf durumu kayit altina alınacaktır. 2. Sayım personeline yönelik eğitim programı düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 488.3. Tarim istatistiklerinin derlenmesi, işlenmesi, analizi ve kontrolünün etkin bir şekilde yapılması amacıyla düzenlemeler yapilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Genel Tarım Sayımı kapsamında sahadan temel veriler toplanacak ve analiz edilecektir.

Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi sistemleri erken uyari, piyasa kontrolleri, üretim planlaması ve stok yönetimini sağlayacak şekilde bütüncül bir yaklaşımla tasarlanacak, yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir.: (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tarimsal arazi kullanım planlarının hazırlanması tamamlanacaktır.

Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi sistemleri erken uyari, piyasa kontrolleri, üretim planlaması ve stok yönetimini sağlayacak şekilde bütüncül bir yaklaşımla tasarlanacak, yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir.: 1. Altı ilde 2,4 milyon hektar tarım arazisinin detaylı toprak etütleri ve haritalandırılması çalışmalarına devam edilecektir. 1. Üst üste iki yıl işlenmeyen tarım arazilerinin coğrafi bilgi sistemleri kullanılarak belirlenmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi Tarım ve Orman 1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların sistemleri erken uyari, piyasa Bakanlığı (S), Sanayi ve bir bütün halinde tutulabilmesi için kontrolleri, üretim planlaması Teknoloji Bakanlığı, mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini ve stok yönetimini sağlayacak Ticaret Bakanlığı içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi şekilde bütüncül bir geliştirilmesine yönelik çalışmalar yaklaşımla tasarlanacak, yürütülecektir. yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir. Tarım arazilerinin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tarimsal arazi Tarim ve Orman 1. Altı ilde 2,4 milyon hektar tarım kullanım planlarının Bakanlığı (S), Çevre, arazisinin detaylı toprak etütleri ve hazırlanması Şehircilik ve İklim haritalandırılması çalışmalarına tamamlanacaktır. Değişikliği Bakanlığı devam edilecektir.: Tedbir 490.3. Tarm arazilerinin kullanımı etkin şekilde izlenecek, kullanılmayan araziler üretime kazandırılacaktır.
1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların bir bütün halinde tutulabilmesi için mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı

Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi sistemleri erken uyari, piyasa kontrolleri, üretim planlaması ve stok yönetimini sağlayacak şekilde bütüncül bir yaklaşımla tasarlanacak, yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir.: Tedbir 490.5. Arazi toplulaştırma çalışmalarına sulama yatırımlariyla entegre bir şekilde devam edilecektir.
Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi Tarım ve Orman 1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların sistemleri erken uyari, piyasa Bakanlığı (S), Sanayi ve bir bütün halinde tutulabilmesi için kontrolleri, üretim planlaması Teknoloji Bakanlığı, mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini ve stok yönetimini sağlayacak Ticaret Bakanlığı içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi şekilde bütüncül bir geliştirilmesine yönelik çalışmalar yaklaşımla tasarlanacak, yürütülecektir. yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir. Tarım arazilerinin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tarimsal arazi Tarim ve Orman 1. Altı ilde 2,4 milyon hektar tarım kullanım planlarının Bakanlığı (S), Çevre, arazisinin detaylı toprak etütleri ve hazırlanması Şehircilik ve İklim haritalandırılması çalışmalarına tamamlanacaktır. Değişikliği Bakanlığı devam edilecektir.: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların bir bütün halinde tutulabilmesi için mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. 456 bin hektar alanda arazi toplulaştırma çalışmaları başlatılacaktır. 2.464 bin hektar alanda tescil işlemleri tamamlanacaktır.

Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi sistemleri erken uyari, piyasa kontrolleri, üretim planlaması ve stok yönetimini sağlayacak şekilde bütüncül bir yaklaşımla tasarlanacak, yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir.: Tedbir 490.6. Tarim arazilerinde toprağın organik madde içeriğinin artırılması ile toprak erozyonu ve kirliliğinin önlenmesine yönelik uygulamalar desteklenecektir.
Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi Tarım ve Orman 1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların sistemleri erken uyari, piyasa Bakanlığı (S), Sanayi ve bir bütün halinde tutulabilmesi için kontrolleri, üretim planlaması Teknoloji Bakanlığı, mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini ve stok yönetimini sağlayacak Ticaret Bakanlığı içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi şekilde bütüncül bir geliştirilmesine yönelik çalışmalar yaklaşımla tasarlanacak, yürütülecektir. yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir. Tarım arazilerinin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tarimsal arazi Tarim ve Orman 1. Altı ilde 2,4 milyon hektar tarım kullanım planlarının Bakanlığı (S), Çevre, arazisinin detaylı toprak etütleri ve hazırlanması Şehircilik ve İklim haritalandırılması çalışmalarına tamamlanacaktır. Değişikliği Bakanlığı devam edilecektir.: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların bir bütün halinde tutulabilmesi için mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Tarımsal atıkların toprağa uygulanarak organik maddeyi artırması için Ar-Ge projeleri yürütülecektir. 2. Nitrat eylem planlarında yer alan hayvansal gübre yönetimine yönelik örnek uygulamalar yürütülecektir.

Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi sistemleri erken uyari, piyasa kontrolleri, üretim planlaması ve stok yönetimini sağlayacak şekilde bütüncül bir yaklaşımla tasarlanacak, yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir.: Bitkisel üretimde planlı üretime geçilecek, nitelikli genetik materyal kullanılarak verimin yükseltilmesi ve başta nüfusu yüksek büyükşehirlerde olmak üzere örtü altı yetiştiriciliğinin geliştirilmesi yoluyla üretim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.491)

Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi sistemleri erken uyari, piyasa kontrolleri, üretim planlaması ve stok yönetimini sağlayacak şekilde bütüncül bir yaklaşımla tasarlanacak, yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir.: Tedbir 491.5. Yurt içinde geliştirilen çeşitler kullanılmak suretiyle endüstriyel amaçlı kenevir üretimi artırılaçaktır.

Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi sistemleri erken uyari, piyasa kontrolleri, üretim planlaması ve stok yönetimini sağlayacak şekilde bütüncül bir yaklaşımla tasarlanacak, yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir.: Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi olan yem maliyetlerinin azaltılmasına yönelik mera islah çalışmalarına hız verilecek,
Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi Tarım ve Orman 1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların sistemleri erken uyari, piyasa Bakanlığı (S), Sanayi ve bir bütün halinde tutulabilmesi için kontrolleri, üretim planlaması Teknoloji Bakanlığı, mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini ve stok yönetimini sağlayacak Ticaret Bakanlığı içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi şekilde bütüncül bir geliştirilmesine yönelik çalışmalar yaklaşımla tasarlanacak, yürütülecektir. yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir. Tarım arazilerinin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tarimsal arazi Tarim ve Orman 1. Altı ilde 2,4 milyon hektar tarım kullanım planlarının Bakanlığı (S), Çevre, arazisinin detaylı toprak etütleri ve hazırlanması Şehircilik ve İklim haritalandırılması çalışmalarına tamamlanacaktır. Değişikliği Bakanlığı devam edilecektir.: ürün ve pazar çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492)

Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi sistemleri erken uyari, piyasa kontrolleri, üretim planlaması ve stok yönetimini sağlayacak şekilde bütüncül bir yaklaşımla tasarlanacak, yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir.: Tedbir 492.3. Mera islah çalışmaları otlatmaya yardımcı yapıların da kurulmasını içerecek şekilde bütüncül bir yaklaşımla sürdürülecek, yönetim (amenajman) planlarının etkin uygulanması sağlanacaktır.
Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi Tarım ve Orman 1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların sistemleri erken uyari, piyasa Bakanlığı (S), Sanayi ve bir bütün halinde tutulabilmesi için kontrolleri, üretim planlaması Teknoloji Bakanlığı, mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini ve stok yönetimini sağlayacak Ticaret Bakanlığı içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi şekilde bütüncül bir geliştirilmesine yönelik çalışmalar yaklaşımla tasarlanacak, yürütülecektir. yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir. Tarım arazilerinin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.490) Tedbir 490.1. Tarimsal arazi Tarim ve Orman 1. Altı ilde 2,4 milyon hektar tarım kullanım planlarının Bakanlığı (S), Çevre, arazisinin detaylı toprak etütleri ve hazırlanması Şehircilik ve İklim haritalandırılması çalışmalarına tamamlanacaktır. Değişikliği Bakanlığı devam edilecektir.: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Tarımsal işletmelere ait kayıtların bir bütün halinde tutulabilmesi için mevcut kayıt ve bilgi sistemlerini içerecek bütünleşik bir kayıt sistemi geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. 200 bin hektar çayır mera alaninda islah ve amenajman projesi uygulanacaktır.

Tedbir 488.4. Kayıt ve bilgi sistemleri erken uyari, piyasa kontrolleri, üretim planlaması ve stok yönetimini sağlayacak şekilde bütüncül bir yaklaşımla tasarlanacak, yazılım ve donanım altyapısı iyileştirilecektir.: Tedbir 492.6. Arıcılıkta ürün çeşitliliği ve üretim artırilacaktır.

Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yasadışı avcılığın önlenmesi ile istilacı ve yabancı türlerin yayılımının önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin şekilde yürütülecektir.: Tedbir 493.3, Küçük ölçekli balıkçılık işletmeleri, ekonomik sürdürülebilirliklerinin sağlanması ve çevreye olan olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi amacıyla desteklenecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1.Yasadışı su ürünleri avcılığının önlenmesine yönelik 158 bin denetim yapılacaktır. 2. 200 bin m² terkedilmiş av aracı su kaynaklarından temizlenecektir, 3. Îç su kaynaklarında 70 milyon yavru balık ile balıklandırma yapılacaktır.: 1. Küçük ölçekli balıkçı gemilerinin av araçlarına marka takılma işlemine devam edilecektir. 2. Tarımsal destekleme bütçesi kapsamında 15 bin küçük ölçekli balıkçı desteklenecektir.

Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yasadışı avcılığın önlenmesi ile istilacı ve yabancı türlerin yayılımının önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin şekilde yürütülecektir.: Tedbir 493.4. Yeni su ürünleri yetiştiricilik bölgeleri planlanacak, yetiştiricilik tesislerinin kapasite kullanım oranları ve üretim verimliliği yükseltilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı
1.Yasadışı su ürünleri avcılığının önlenmesine yönelik 158 bin denetim yapılacaktır. 2. 200 bin m² terkedilmiş av aracı su kaynaklarından temizlenecektir, 3. Îç su kaynaklarında 70 milyon yavru balık ile balıklandırma yapılacaktır.: 1. Yeni su ürünleri yetiştiricilik bölgelerinin belirlenmesine yönelik çalışmalar kapsamında tespit edilen 7.500 ton/yıl kapasiteli yeni yetiştiricilik alanı üretime açılacaktır.

Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yasadışı avcılığın önlenmesi ile istilacı ve yabancı türlerin yayılımının önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin şekilde yürütülecektir.: Gıda güvenilirliğini teminen altyapının iyileştirilmesine yönelik yatırımlar sürdürülecek, gıda denetimi, bitki ve hayvan hastalık ve zararlılarıyla mücadele hizmetleri etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.494)

Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yasadışı avcılığın önlenmesi ile istilacı ve yabancı türlerin yayılımının önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin şekilde yürütülecektir.: Tedbir 494.2. Ülkemizde piyasaya arz edilen veteriner tibbi ürünlerin tüm test ve analizierini yapacak olan Veteriner Tibbi Ürün Kontrol Merkezi kurulacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1.Yasadışı su ürünleri avcılığının önlenmesine yönelik 158 bin denetim yapılacaktır. 2. 200 bin m² terkedilmiş av aracı su kaynaklarından temizlenecektir, 3. Îç su kaynaklarında 70 milyon yavru balık ile balıklandırma yapılacaktır.: 1. Veteriner Tibbi Ürün Kontrol Merkezinin ÇED ile Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Veteriner Tibbi Ürün Kontrol Merkezinin laboratuvar, aşı suş bankası ve deney hayvanları ünitelerinin detay projeleri tamamlanacaktır.

Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yasadışı avcılığın önlenmesi ile istilacı ve yabancı türlerin yayılımının önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin şekilde yürütülecektir.: Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsaminda laboratuvar altyapısı güçlendirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1.Yasadışı su ürünleri avcılığının önlenmesine yönelik 158 bin denetim yapılacaktır. 2. 200 bin m² terkedilmiş av aracı su kaynaklarından temizlenecektir, 3. Îç su kaynaklarında 70 milyon yavru balık ile balıklandırma yapılacaktır.: 1. Yapılan ihtiyaç analizi kapsamında gida kontrol laboratuvar altyapısı güçlendirilecektir.

Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yasadışı avcılığın önlenmesi ile istilacı ve yabancı türlerin yayılımının önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin şekilde yürütülecektir.: Tarımsal amaçlı üretici örgütlerinin beşeri ve kurumsal yapıları güçlendirilerek üretimden pazarlamaya kadar tüm süreçlerde etkin rol alabilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.496)

Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yasadışı avcılığın önlenmesi ile istilacı ve yabancı türlerin yayılımının önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin şekilde yürütülecektir.: Tedbir 496.3. Tarimsal amaçli kooperatif ve üretici birliklerinin fiziki altyapılarının iyileştirilmesi desteklenecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayì ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1.Yasadışı su ürünleri avcılığının önlenmesine yönelik 158 bin denetim yapılacaktır. 2. 200 bin m² terkedilmiş av aracı su kaynaklarından temizlenecektir, 3. Îç su kaynaklarında 70 milyon yavru balık ile balıklandırma yapılacaktır.: 1. Proje bazli hibe desteklerinin sağlanmasinda birinci derece tarimsal örgüt belgesi almaya hak kazanan tarımsal amaçlı örgütler öncelikli olarak değerlendirilecektir.

Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yasadışı avcılığın önlenmesi ile istilacı ve yabancı türlerin yayılımının önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin şekilde yürütülecektir.: Tarımsal araştırmalar ile eğitim ve yayım çalışmalarında kurumlar arası koordinasyon sağlanarak etkinlik artırılacak, tarımsal Ar-Ge ve yayımın bağı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.498)

Tedbir 498.3. Tarimsal Ar- Ge çalışmalarında nitelikli personelin çalışmasının teşvik edilmesi amaciyla araştırmaciların performans kriterlerine göre desteklenmesine yönelik düzenleme yapılacaktır.: Çiftçilerin risklerden korunması ve gelirlerinin garanti altına alınmasına yönelik uygulamaların kapsamı genişletilerek etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.499)

Tedbir 498.3. Tarimsal Ar- Ge çalışmalarında nitelikli personelin çalışmasının teşvik edilmesi amaciyla araştırmaciların performans kriterlerine göre desteklenmesine yönelik düzenleme yapılacaktır.: Tedbir 499.2. Gelir koruma sigortası ülke genelinde yaygınlaştırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Ar-Ge personelinin çalişmalarının teşvik edilmesine yönelik mevzuat hazırlık çalışması yürütülecektir.: 1. Gelir koruma sigortasi kapsamına arpa dâhil edilecektir.

Tedbir 498.3. Tarimsal Ar- Ge çalışmalarında nitelikli personelin çalışmasının teşvik edilmesi amaciyla araştırmaciların performans kriterlerine göre desteklenmesine yönelik düzenleme yapılacaktır.: SKA'lar, BM Küresel Orman Hedefleri ve Rio Sözleşmeleri dâhil ilgili uluslararası sözleşmeler ve ulusal taahhütlerimiz dikkate alınarak ormanlarımız sürdürülebilir orman yönetimi kriter ve göstergelerine uygun şekilde yönetilecek ve orman alanları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 500)

Tedbir 498.3. Tarimsal Ar- Ge çalışmalarında nitelikli personelin çalışmasının teşvik edilmesi amaciyla araştırmaciların performans kriterlerine göre desteklenmesine yönelik düzenleme yapılacaktır.: Tedbir 500.1. İklim değişikliğine dayanıklı ormanlar kurulacak ve ormanların yutak alan fonksiyonlarını artıracak şekilde yönetim planları geliştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. Ar-Ge personelinin çalişmalarının teşvik edilmesine yönelik mevzuat hazırlık çalışması yürütülecektir.: 1. İklim değişikliği uyum stratejisi hazırlanacaktır. 2. Birincil orman ağacı türlerinde karbon stok miktari belirlenecektir. 3. Kızılçam ormanlarında meydana gelen yangınların su kalitesi parametrelerine etkileri belirlenecektir. 4. Akdeniz iklim kuşağında yer alan dokuz orman bölge müdürlüğünde orman ekosistemleri kırılganlik analizleri yapılacaktır.

Tedbir 498.3. Tarimsal Ar- Ge çalışmalarında nitelikli personelin çalışmasının teşvik edilmesi amaciyla araştırmaciların performans kriterlerine göre desteklenmesine yönelik düzenleme yapılacaktır.: Tedbir 500.2. Ormanlann afetler, kuraklık ve çölleşmeyle mücadele edilmesi, biyoçeşitliliğin ve su kaynaklarının korunması, ekosistem hizmetlerinin geliştirilmesi ve arazi tahribatinin dengelenmesi konuları ile sağlık, gıda, turizm ve enerji sektörlerine katkısı artırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. Ar-Ge personelinin çalişmalarının teşvik edilmesine yönelik mevzuat hazırlık çalışması yürütülecektir.: 1. İki havzada entegre havza rehabilitasyon etüt çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Ulusal arazi örtüsü haritası vıllık olarak üretilecek ve arazi üstünde meydana gelen değişimler raporlanacaktır.

Tedbir 498.3. Tarimsal Ar- Ge çalışmalarında nitelikli personelin çalışmasının teşvik edilmesi amaciyla araştırmaciların performans kriterlerine göre desteklenmesine yönelik düzenleme yapılacaktır.: Tedbir 500.3. Toprağın korunması ve erozyonla mücadele için yukarı havzalarda heyelan, sel ve çığ kontrol projeleri yürütülecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. Ar-Ge personelinin çalişmalarının teşvik edilmesine yönelik mevzuat hazırlık çalışması yürütülecektir.: 1. 13 ağaçlandırma, erozyon, sel kontrol, çığ kontrol, heyelan ile entegre havza plan ve etüt projesi yapılacaktır. 2. Havza bazli çölleşmeyle mücadele eylem planları hazırlanacaktir. 3. Türkiye Çölleşme Modeli ve Haritasına yönelik mevcut veriler güncellenecektir. 4. Toprak kaybının azaltılmasına yönelik 40 bin hektar alanda erozyonla mücadele ve yukari havza sel ve çığ kontrolü çalışması

Tedbir 500.5. Ormancilikla ilgili gönüllü karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları geliştirilecektir. Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarının ormancılik sektöründe uluslararası alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir.: Tedbir 500.6. Ülkemiz Tarim ve Orman 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk firmalarının ormancılik Bakanlığı (S), Kültür ve devletleri başta olmak üzere ilgili sektöründe uluslararası Turizm Bakanlığı ülkelerle ormancılık işbirliği alanda faaliyet göstermesi çalışmaları geliştirilecektir. desteklenecektir. Orman kaynaklı ürün ve hizmetler sürdürülebilir orman yönetimi ilkeleri çerçevesinde ihracat odaklı çeşitlendirilecek, sektörün ekonomideki payı artırılacaktır. (Kalkınma Plani p. 501) Tedbir 501.2. Sertifika Tarim ve Orman 1. Sertifikali orman alanimizin toplam uygulamaları Bakanlığı (S) orman alanına oranı yüzde 50'ye yaygınlaştırılarak orman çıkarılacaktır. ürünlerinin ticareti kolaylaştırılacaktır.

Tedbir 500.5. Ormancilikla ilgili gönüllü karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları geliştirilecektir. Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarının ormancılik sektöründe uluslararası alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir.: Plani p. 501) Tedbir 501.2. Sertifika uygulamaları yaygınlaştırılarak orman ürünlerinin ticareti kolaylaştırılacaktır.
Tariım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: 1. Sertifikali orman alanimizin toplam orman alanına oranı yüzde 50'ye çıkarılacaktır.

Tedbir 500.5. Ormancilikla ilgili gönüllü karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları geliştirilecektir. Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarının ormancılik sektöründe uluslararası alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir.: Tedbir 501.4. Genetiği iyileştirilmiş ve hızlı gelişen türler kullanılarak özel sektör tarafından yapılan endüstriyel ağaçlandırma uygulamaları desteklenecektir.
Tariım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları kapsamında mevzuat altyapisına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk devletleri başta olmak üzere ilgili ülkelerle ormancılık işbirliği çalışmaları geliştirilecektir.: 1. Özel sektörün teşvik edilmesi için mevzuat düzęnlemesi çalışmaları yapılacaktır. 2, 5 bin hektar alanda endüstriyel ağaçlandırma, 40 bin hektar alanda bakim çalışması yapılacaktır.

Tedbir 500.5. Ormancilikla ilgili gönüllü karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları geliştirilecektir. Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarının ormancılik sektöründe uluslararası alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir.: Tedbir 501.5. Toplumsal refahin artırılması ve orman köylerinden göçün önlenmesi amacıyla orman köylüleri yerinde istihdam edilecek ve kalkındırılacaktır.
Tariım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları kapsamında mevzuat altyapisına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk devletleri başta olmak üzere ilgili ülkelerle ormancılık işbirliği çalışmaları geliştirilecektir.: 1. Orman köylülerinin gelir getirici faaliyetleri çeşitlendirilerek sürdürülecek ve nihai ürünün pazara ulaşması kolaylaştırılacaktır.

Tedbir 500.5. Ormancilikla ilgili gönüllü karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları geliştirilecektir. Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarının ormancılik sektöründe uluslararası alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir.: Tedbir 501.6. Orman ürünlerinde başta girdi maliyetlerine yönelik olmak üzere gerekli düzenlemeler yapılarak fiyat istikrarı sağlanacaktır.
Tariım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları kapsamında mevzuat altyapisına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk devletleri başta olmak üzere ilgili ülkelerle ormancılık işbirliği çalışmaları geliştirilecektir.: 1. Odun hammaddesinin sektöre adil dağılımı konusunda üretim ve satış yöntemleri geliştirilecektir.

Tedbir 500.5. Ormancilikla ilgili gönüllü karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları geliştirilecektir. Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarının ormancılik sektöründe uluslararası alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir.: Tedbir 501.7. Orman ürünlerinin daha fazla istihdam ve katma değer sağlayan sektörlerde kullanımı artırılacaktır. Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erişim kolaylaştırılarak çevreye duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanlan artırılacaktır.
Tariım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları kapsamında mevzuat altyapisına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk devletleri başta olmak üzere ilgili ülkelerle ormancılık işbirliği çalışmaları geliştirilecektir.: 1. Orman ürünlerinin katma değeri yüksek nihai ürüne dönüştürülmesinin teşvik edilmesi çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 500.5. Ormancilikla ilgili gönüllü karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları geliştirilecektir. Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarının ormancılik sektöründe uluslararası alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir.: Tedbir 501.8. Orman Tarim ve Orman 1. 16 ekoturizm alanı oluşturularak ekosistem hizmetlerine erişim Bakanlığı (S), Kültür ve hizmete alınacaktır. kolaylaştırılarak çevreye Turizm Bakanlığı duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanlan artırılacaktır. Orman yangınlarını önleyici tedbirler artırılacak, yangınlara müdahale kapasitesi
Tariım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: 1. 16 ekoturizm alanı oluşturularak hizmete alınacaktır.
1. Karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları kapsamında mevzuat altyapisına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk devletleri başta olmak üzere ilgili ülkelerle ormancılık işbirliği çalışmaları geliştirilecektir.: güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 502)

Tedbir 500.5. Ormancilikla ilgili gönüllü karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları geliştirilecektir. Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarının ormancılik sektöründe uluslararası alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir.: Tedbir 502.1. Orman yanginları ile etkin mücadele, biyoçeşitliliğin geliştirilmesi ve
Tariım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları kapsamında mevzuat altyapisına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk devletleri başta olmak üzere ilgili ülkelerle ormancılık işbirliği çalışmaları geliştirilecektir.: 1. Silvikültürel bakım tedbirlerinin güçlendirilmesi ve karbon odaklı bakım tedbirlerinin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 502.3. Orman alanları ile yerleşim yerleri ve tarım alanları arasında yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır.: Sulama alanlarının genişletilmesine yönelik yatırımlar önceliklendirilecek ve finansman imkânları yeni modellerle artırılacaktır (Kalkınma Planı p.503)

Tedbir 502.3. Orman alanları ile yerleşim yerleri ve tarım alanları arasında yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır.: Tedbir 503.1. Kamu sulama yatirımlari, mevcut proje stokunun sürdürülebilirliği, ilerleme yüzdesi, depolama tesisi durumu, cazibeli sulama sistemine sahip olmasi, emsal sulama oranları yüksekliği, ekonomiye en kisa sürede kazandınlabilme imkânı ve diğer projeler ile eş zamanlı yürütülme gerekliliği kriterleri dikkate alınarak önceliklendirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. 20 bin hektar alanda Yangina Dirençli Orman Tesisi (YARDOP) çalışması yapılacaktır.: 1. Öncelik seti çerçevesinde brüt 120 bin hektar alan sulamaya açılacaktır.

Tedbir 502.3. Orman alanları ile yerleşim yerleri ve tarım alanları arasında yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır.: Tedbir 503.2. Sulama yatırımlarının finansmanında özel sektör katılımını teşvik eden yeni iç ve diş finansman modelleri geliştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarm ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. 20 bin hektar alanda Yangina Dirençli Orman Tesisi (YARDOP) çalışması yapılacaktır.: 1. Sulama yatiırımlarının alternatif finansmanına yönelik değerlendirme çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 502.3. Orman alanları ile yerleşim yerleri ve tarım alanları arasında yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır.: Mevcut sulama sistemlerinin rehabilitasyonuna devam edilecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımının sağlanmasına yönelik uygulamalara öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.504)

Tedbir 502.3. Orman alanları ile yerleşim yerleri ve tarım alanları arasında yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır.: Tedbir 504.1. Sulama sistemlerinin rehabilitasyonu ve modernizasyonuna yönelik yatırımlarda sulama orani, sulanmama sebepleri, projeli durumda öngörülen zirai gelir artışı ve rantabilite katsayısı kriterleri dikkate alınacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarm ve Orman Bakanlığı (S)
1. 20 bin hektar alanda Yangina Dirençli Orman Tesisi (YARDOP) çalışması yapılacaktır.: 1. 20 bin hektar alanda mevcut açık kanal sulama şebekelerinin kapalı borulu sisteme dönüştürülmesi çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 502.3. Orman alanları ile yerleşim yerleri ve tarım alanları arasında yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır.: Tedbir 504.3. Suyun kullanım miktarını esas alan yöntemlere göre fiyatlandırılması sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarım ve Orman Bakanlığı (S)
1. 20 bin hektar alanda Yangina Dirençli Orman Tesisi (YARDOP) çalışması yapılacaktır.: 1. 90 tesise elektronik ölçüm sistemi takılacaktır.

Tedbir 502.3. Orman alanları ile yerleşim yerleri ve tarım alanları arasında yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır.: Tedbir 504.5. Tarimsal sulamada alternatif su kaynakları kullanımının artırılması için yağmur sularının hasadi, artılmış atık suların sulama suyu kalitesine getirilmesi ve deniz suyunun tuzdan arındırılarak sulamada kullanımına yönelik Ar-Ge faalivetleri vürütülecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. 20 bin hektar alanda Yangina Dirençli Orman Tesisi (YARDOP) çalışması yapılacaktır.: 1. Marjinal Sularin Tarimsal Sulamada Kullanımının Araştırılması ve Döngüsel Ekonomiye Katkisinin Belirlenmesi "MARSUDE" Projesi kapsamında çalışmalara devam edilecektir. 2. Kurak ve yarı kurak iklimlerde yağmur suyu hasadı konusunda Ar-Ge çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 502.3. Orman alanları ile yerleşim yerleri ve tarım alanları arasında yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır.: Sulama yönetiminde bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.505)


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alani (Kümülatif) (3)
Birim: Milyon Hektar
2023: 9,2
2024 (1): 9,9
2025 (2): 10,4

Performans Göstergeleri: Tescil İşlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaştırma Alanı (Kümülatif) (4) (5)
Birim: Milyon Hektar
2023: 7,3
2024 (1): 7,6
2025 (2): 8,0

Performans Göstergeleri: Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapılan Toplam Tarımsal Desteklerin Tarımsal Katma Değere Orani (6)
Birim: Yüzde
2023: 13,4
2024 (1): 16,8
2025 (2): 17,7

Performans Göstergeleri: Yağlı Tohum Üretimi
Birim: Milyon Ton
2023: 4,50
2024 (1): 9,05
2025 (2): 13,65

Performans Göstergeleri: Hububat Ekiliş Alani
Birim: Milyon Hektar
2023: 11,4
2024 (1): 11,5
2025 (2): 11,5

Performans Göstergeleri: Sığır Varlığı İçinde Kültür Irkı Oranı
Birim: Yüzde
2023: 49
2024 (1): 51
2025 (2): 51

Performans Göstergeleri: Mera Islah ve Amenajman Alani (Bin Hektar, Kümülatif)
Birim: Bin Hektar
2023: 2 000
2024 (1): 2 200
2025 (2): 2 400

Performans Göstergeleri: Büyükbaş Hayvan Sayısı
Birim: Milyon Baş
2023: 16,6
2024 (1): 17,1
2025 (2): 17,2

Performans Göstergeleri: Küçükbaş Hayvan Sayısı
Birim: Milyon Baş
2023: 52,4
2024 (1): 58,1
2025 (2): 59,1

Performans Göstergeleri: Orman Alanlarının Ülke Yüzölçümüne Oranı
Birim: Yüzde
2023: 30,0
2024 (1): 30,1
2025 (2): 30,2

Performans Göstergeleri: Endüstriyel Ağaçlandırma (Yıllık)
Birim: Bin Hektar
2023: 5
2024 (1): 5
2025 (2): 6

Performans Göstergeleri: Ekoturizm Alan Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2023: 98
2024 (1): 124
2025 (2): 140

Performans Göstergeleri: Sulamaya Açılan Brüt Tarımsal Alan (Kümülatif)
Birim: Milyon Hektar
2023: 7,10
2024 (1): 7,20
2025 (2): 7,32

Performans Göstergeleri: Sulama Oranı (5)
Birim: Yüzde
2023: 68
2024 (1): 69
2025 (2): 70

Performans Göstergeleri: Yenilemesi Yapılan Brüt Sulama Alanı (Kümülatif)
Birim: Bin Hektar
2023: 66
2024 (1): 80
2025 (2): 100
(1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program, (3) Tarım ve Orman Bakanlığı faaliyetleri esas alınmıştır. (4) DSt tarafindan inşa edilen alanlari kapsamaktadır. (5) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının Kullanımı ve Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir. (6) Merkezi yönetim bütçesinde yer alan tarımsal yatırım ödenekleri ve KiTlere yapıilan transferler dâhil edilmiştir.

2.2.2.2. Enerji 
a) Mevcut Durum 
Ekonomik büyüme ve nüfus artışının beraberinde getirdiği enerji talep artışı ile küresel riskler ve diğer konjonktürel gelişmeler, enerji arz güvenliğinin sürdürülebilirliğinin sağlanmasına ve enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına yönelik politikaların önemini artırmaktadır. Bu kapsamda enerji arz güvenliğinin sağlanması başta olmak üzere yeşil dönüşümün hızlandırılmasi, yenilenebilir enerji üretim kapasitesinin ve enerji verimliliğinin artırılması gerek ekonomik gerekse stratejik açıdan daha da önem kazanmiştır.
Enerjiarz güvenliğinin artirılmasi ve net sifir emisyon hedeflerine ulaşilmasi kapsamında teknolojik gelişmelerin de etkisiyle özellikle son yillarda temiz enerji yatirımlarıivme kazanmiş olup küresel enerji yatırımlarında temiz enerji yatırımlarının, fosil kaynaklara yönelik yapılan yatırımların iki katına ulaştığı görülmektedir. Temiz enerji yatırımlarının büyük çoğunluğunu yenilenebilir enerji, enerji verimliliği ile şebeke ve depolama yatırımlarıoluşturmaktadır. Enerji sektörü politikaları net sifir emisyon hedefi doğrultusunda belirlenmektedir.

2000-2023 yılları arasında yıllık ortalama elektrik enerjisi talep artışı dünyada yüzde 3iken büyüyen ekonomisine paralel olarak ülkemizde bu oran yüzde 4,2 olarak gerçekleşmiştir. Hızla artan enerji ihtiyacı göz önüne alındığında arz güvenliği tehlikeye 

atılmadan yerli enerji kaynaklarının kullanımının ve enerji verimliliğinin artırılması ile nükleer dâhil yeni teknolojilerin üretim portföyüne dâhil edilmesi öncelik arz etmektedir.
Küresel birincil enerji talebi 2021 yılında yaklaşık 14,7 milyar ton eşdeğer petrol (TEP)iken 2022 yılında yüzde 1,3 artarak yaklaşık 14,9 milyar TEP'e ulaşmıştır. Bu talebin yüzde 30,2'si petrolden, yüzde 27,6'sı kömürden, yüzde 23,1i doğal gazdan, yüzde 4,7'si nükleerden, yüzde 14,4'ü ise yenilenebilir ve diğer kaynaklardan karşılanmıştır. Türkiyenin 2022 yılında birincil enerji talebi 157,8 milyon TEP olarak gerçekleşmiş olup birincil enerj kaynaklarında petrolün payı yüzde 29, doğal gazın payı yüzde 27, kömürün payı yüzde 27ve yenilenebilir kaynakların payı yüzde 17 olmuştur. Birincil enerji kaynaklarında ithalat yüzde 68 seviyesindedir. Mevcut linyit rezervlerine ilave olarak son yıllarda keşfedilen ve ekonomiye kazandırılmasına yönelik çalişmaları devam eden doğal gaz ve petrol rezervleri ile birlikte birincil enerjide dışa bağımllığın kademeli olarak azaltılması hedeflenmektedir.
Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 yılında yüzde 18 iken 2023yılında yüzde 22,3 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde büyük ölçüde hidrolik kaynaklı elektrik üretimindeki dalgalanmalara bağlı olarak değişen doğal gazın elektrik üretimindeki payı2000li yıllarda ortalama yüzde 45 düzeyinde seyrederken bu oran 2022 yılında yüzde 22,9,2023 yılında ise yüzde 21 olarak gerçekleşmiştir. Diğer yandan 2022 yılında 53,2 milyar m³olan doğal gaz tüketimi, 2023 yılında yüzde 5,6 azalarak 50,2 milyar m³ olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 27,7'si elektrik üretiminde, yüzde 24,5' sanayide ve yüzde 47,8'i bina ve diğer alanlarda ağırlıklı olarak isınma amaçlıkullanılmiştir.

Sakarya Sahasında keşfedilen 710 milyar m³lük doğal gazın üretim kapasitesinin artirilmasina yönelik yatirimlara devam edilmesi ve denizlerimizde bulunmasi muhtemel yeni rezervlerin ekonomiye kazandırılmasıyla birlikte enerjide dışa bağımlılığın, cari işlemler ile diş ticaret açıklarının ve enerji maliyetlerinin azalması beklenmektedir.
Arz güvenliğinin yanı sıra, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliği de sağlaması bakımından önem arz eden yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) iskele ve bağlantı hattıyatırimlari tamamlanmiş olup 1,5 milyar $\mathsf{m}^{3}/\mathsf{y}_{11}$ doğal gaz sevk kapasiteli Hatay-Dörtyol FSRU Terminali 2022 yılında, aynı kapasiteye sahip Edirne-Saros FSRU Terminali 2023yılında devreye alinmiştir.

Arz güvenliği hususu ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artirılmasinı zorunlu kılmiştir. AB ülkelerinin doğal gaz depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı yaklaşık ortalama yüzde 25-30 düzeyindeyken,ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 11,5 seviyesindedir. Hâlihazırda işletmede olan 4,6 milyar m³ depolama ve 75 milyon m³/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Doğal Gaz Yer AltıDepolama Tesisi ile 1,2 milyar m³ depolama ve 40 milyon m³/gün geri üretim kapasiteli Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Tesisiyle ülkemizin yer altı doğal gaz depolama kapasitesi 5,8 milyar m³e ulaşmıştır. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Projesi kapsamında genişletme çalişmalarına devam edilmektedir.


TABLO II: 12- Elektrik Kurulu Gücü, Üretimi, Tüketimi ve Dış Ticareti 
Birim: MW
2010: 49 524
2015: 73 147
2020: 95 891
2023: 110 914
2024 (1): 115 992
2025 (2): 122 289

Birim: MW
2010: 32 182
2015: 41 541
2020: 46 309
2023: 47 441
2024 (1): 46 826
2025 (2): 47 437

Birim: MW
2010: 9 161
2015: 10 085
2020: 11 336
2023: 11 440
2024 (1): 11 437
2025 (2): 11 437

Birim: MW
2010: 3 281
2015: 6 064
2020: 8 987
2023: 10 374
2024 (1): 10 374
2025 (2): 10 374

Birim: MW
2010: 18 213
2015: 24 945
2020: 25 675
2023: 25 369
2024 (1): 24 749
2025 (2): 24 160

Birim: MW
2010: 0
2015: o
2020: o
2023: o
2024 (1): o
2025 (2): 1 200

Birim: MW
2010: 1 526
2015: 446
2020: 312
2023: 258
2024 (1): 266
2025 (2): 266

Birim: MW
2010: 17 342
2015: 31 606
2020: 49 582
2023: 63 473
2024 (1): 69 166
2025 (2): 74 852

Birim: MW
2010: 15 831
2015: 25 868
2020: 30 984
2023: 31 962
2024 (1): 32 505
2025 (2): 32 965

Birim: MW
2010: 1 320
2015: 4 503
2020: 8 832
2023: 11 806
2024 (1): 13 300
2025 (2): 14 800

Birim: MW
2010: o
2015: 249
2020: 6 667
2023: 15 613
2024 (1): 19 100
2025 (2): 22 600

Birim: MW
2010: 191
2015: 986
2020: 3 098
2023: 4 092
2024 (1): 4 261
2025 (2): 4 487

Birim: GWh GWh
2010: 211 208
2015: 261 783
2020: 306 703
2023: 331 149
2024 (1): 355 551
2025 (2): 373 507

2010: 155 370
2015: 177 608
2020: 177 066
2023: 189 720
2024 (1): 195 596
2025 (2): 194 972

Birim: GWh
2010: 40 515
2015: 36 180
2020: 43 306
2023: 47 077
2024 (1): 51 243
2025 (2): 51 097

Birim: GWh
2010: 14 532
2015: 39 986
2020: 62 506
2023: 72 719
2024 (1): 70 156
2025 (2): 72 123

Birim: GWh
2010: 98 144
2015: 99 219
2020: 70 931
2023: 69 454
2024 (1): 73 584
2025 (2): 71 077

Birim: GWh
2010: 0
2015: 0
2020: 0
2023: o
2024 (1): o
2025 (2): 64

Birim: GWh
2010: 2 180
2015: 2 224
2020: 323
2023: 470
2024 (1): 613
2025 (2): 611

Birim: GWh
2010: 55 838
2015: 84 175
2020: 129 637
2023: 141 429
2024 (1): 159 955
2025 (2): 178 535

Birim: GWh
2010: 51 795
2015: 67 146
2020: 78 094
2023: 64 002
2024 (1): 72 984
2025 (2): 77 783

Birim: GWh
2010: 2 916
2015: 11 652
2020: 24 828
2023: 34 109
2024 (1): 38 578
2025 (2): 42 807

Birim: GWh
2010: o
2015: 194
2020: 10 950
2023: 22 091
2024 (1): 26 766
2025 (2): 35 597

Birim: GWh
2010: 1 126
2015: 5 183
2020: 15 764
2023: 21 227
2024 (1): 21 627
2025 (2): 22 348

Birim: GWh
2010: 1 144
2015: 7 136
2020: 1 890
2023: 6 094
2024 (1): 2 229
2025 (2): 2 341

Birim: GWh
2010: 1 918
2015: 3 194
2020: 2 484
2023: 2 076
2024 (1): 2 229
2025 (2): 2 341

Birim: GWh
2010: 210 434
2015: 265 724
2020: 306 109
2023: 335 167
2024 (1): 355 551
2025 (2): 373 507
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynakiar Bakanlığ
(1) Gerçekleşme Tahmini (2)Program 
(3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb.
(4) Biyokütle, Jeotermal, Atik Isi 
275 metre yüksekliğe, 558 MW kurulu güce ve yillik ortalama 1.888 GWh elektrik üretim kapasitesine sahip Yusufeli Baraji ve HES’in üç türbininden ilki 2 Kasım 2023tarihinde, üçüncü türbini ise 6 Mart 2024 tarihinde devreye alınmiştır. 2023 yılında santralden 247 GWh, 2024 yılının ilk sekiz aylık döneminde ise 1.429 GWh elektrik üretimi gerçekleştirilmiştir.

Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modeli kapsamında bugüne kadar toplam 3.000 MW kurulu güce sahíp güneş enerjisine dayali yarışmalar ile toplam 2.850 MW kurulu güce sahip rüzgâr enerjisine dayalı yarişmalar tamamlanmıştır. 1.000 Mw kurulu güce sahip YEKA RES-2 ve 1.000 MW kurulu güce sahip YEKA GES-4 kapsamında santral kurulumlarına başlanmiş olup YEKA GES-4'ün 2024 yıli sonuna kadar, YEKA RES-2'nin ise 2025 yılı sonuna kadar devreye alınmasi planlanmaktadır.

Elektrik iletim şebekesinin geliştirilmesi, şebeke kısıtlarının bertaraf edilmesi ve yenilenebilir enerji santrallerinin şebekeye entegrasyonunun artırılması amacıyla elektrik iletim sistemi planlama ve yatırım çalişmalarına devam edilmiştir. Bu kapsamda 2024 yıli Ocak-Ağustos döneminde toplam kurulu gücü 1.119 MVA olan yedi transformatör merkezi tesis edilmiş ve toplam 890 km uzunluğa sahip 71 enerji iletim hattının geçici kabulütamamlanmiştir. Böylece mevcut transformatör merkezi ve iletim hatlarındaki kapasite artişları neticesinde 2024 yılı Ağustos ayı sonu itibarıyla toplam transformatör merkezi 

kurulu gücü 228.981 MVA'ya, toplam enerji iletim hattı uzunluğu ise 75.331 kmye ulaşmiştır.

Talep tarafi katılıminın geliştirilmesine ve elektrik şebekelerinin esneklik ihtiyacının karşılanmasına katkı sağlaması amacıyla 2022 yılı sonunda elektrik piyasası mevzuatina dâhil edilen toplayıcılık faaliyetine ilişkin ikincil mevzuat çalışmalarının 2024 yılı sonuna kadar tamamlanmasi öngörülmektedir.

2053 yıliı net sifir emisyon hedefi doğrultusunda enerji verimliliği çalişmalarına devam edilmektedir. 2024-2030 ylları arasını kapsayan Enerji Verimliliği2030 Stratejisi ve II.Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı'nda 10 stratejik amaç ve 23 hedef belirlenmiştir.Belirlenen hedeflere ulaşmak için sanayi ve teknoloji, bina ve hizmetler, enerji, ulaştırma,tarım, start-up ve dijitalleşme ile yatay konular olmak üzere topłam yedi tematik başlikta 61 eyleme ve 266 faaliyete yer verilmiştir. II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı ile 20242030 yılları arasında kamu ve özel sektör tarafından toplam 20,2 milyar dolar enerji verimliliği yatırımı yapılması ve kümülatif olarak 37,1 milyon TEP enerji tasarrufu sağlanması hedeflenmektedir. Böylece 2024-2030 yılları arasında ülkemizin birincil enerji tüketiminde yüzde 16 oranında ve emisyonlarında 100 milyon ton karbondioksit düşüşsağlanacağı öngörülmektedir.

Verimlilik artırıcı projelere (VAP) yönelik destekleme programı kapsamında 2009yılından bu yana 632 projeye 179 milyon TL destek sağlanmiştır. Verilen destekler sonucunda yıllik 1,3 milyar TL mali karşıliğı olan 149.809 TEP enerji tasarrufu sağlanmıştır.Projelerin ekonomik ömrü boyunca sağlanacak kümülatif enerji tasarrufunun 1 milyon TEP olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2024 yılı Ağustos ayı sonu itibarıyla 104 projeye 50,7 milyon TL destek verilmiştir. Tasarruf potansiyeli yüksek, teknolojik, yenilikçi ve dijitalleşmeye katkı sağlayan enerji verimliliği yatırımlarının da desteklenmesini teminen 5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanununda 5 milyon TL tutarındaki proje yatırım bedeli limiti kaldırılmıştır. Bu kapsamda başvuruların alınması için ikincil mevzuat değişikliği çalişmalarina devam edilmektedir.

Kamu binalarında enerji verimliliğinin artırılması amacıyla 2019/18 sayılıCumhurbaşkanı Genelgesi ile tanımlanan yüzde 15 enerji tasarruf hedefi, 2023/15 sayıl Cumhurbaşkanı Genelgesi ile 2030 yılına kadar yüzde 30 olarak güncellenmiştir. Bu kapsamda yürütülecek faaliyetlerin tanımlandığıKamu Binalarında Tasarruf Hedefi ve Uygulama Rehberi 2024-2030 yayımlanmıştır. Ayrıca kamu kurumlarının yapacakları enerj verimliliği iyileştirmeleri için uzun vadeli sözleşme yapabilmelerine imkân sağlayan enerji performans sözleşmelerinin kamu sektöründe uygulanabilmesi için gerekli mevzuat altyapisıoluşturulmuştur.

Türkiye’nin ilk nükleer santrali olan Akkuyu Nükleer Güç Santralinin tamamlanmasına yönelik çalişmalar devam etmekte olup 2023 yılında nükleer yakıt sahaya ulaştırılmıştır.Tamamlandığında Türkiye'nin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılayacak olan ve 4.800 Mw toplam kurulu güce sahip santralin ilk ünitesinin 2025 yılında devreye alınmasıplanlanmaktadir.

2023 yılında yayımlanan Türkiye Hidrojen Teknolojileri Stratejisi ve Yol Haritasında yer alan hedefler kapsaminda temiz hidrojen üretim, depolama ve sivilaştirma teknolojileri ile yakıt hücresi teknolojilerinin geliştirilmesine ilişkin projelerin desteklenmesine yönelik çalışmalar yürütülmüştür. Ayrıca Karbon Yakalama, Kullanım ve Depolama Teknolojileri Yol Haritasi hazırlik çalişmalarina devam edilmiştir.


Ülkemizde elektrikli araçların gelişimine paralel olarak şarj istasyonu sayısı da artışgöstermektedir. 2024 yılı Eylül ayı itibarıyla toplam 9.455 şarj istasyonu bulunmakta olup bu istasyonlarda 14.500'ü alternatif akımlı (AC), 8.726'si doğru akımlı (DC) olmak üzere toplam 23.226 şarj noktasına ulaşılmıştır. Ayrica hâlihazırda ülkemizde kurulu olan şarj istasyonlarının 4.176'si yeşil şarj istasyonu niteliğine sahíptir.

b) Amaç
Enerjinin sürekli, kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve karşılanabilir maliyetlerle arzını,enerji temininde kaynak çeşitlendirmesini ve 2053 yıli net sifir emisyon hedefini esas alarak yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarıni değerlendirerek enerjide kendine yeterliliğini en üst seviyeye yükselten, nükleer teknolojiyi elektrik üretiminde kullanan, enerji verimliliğini artiran, enerji teknolojilerinde yerlileşmeyi önceleyen, veni teknolojileri entegre eden,uluslararası enerji ticaretinde stratejik konumumuzu güçlendiren rekabetçi bir yapıya ulaşılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Enerji sektöründe rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.507): Tedbir 507.1. Elektrik ve doğal gaz piyasalarında maliyet bazlı fiyatlandırma uygulamaları benimsenecek, belirli gelir seviyesinin altındaki tüketici gruplarının desteklenmesi uygulamasına geçilecektir.
Politika/Tedbir: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, EPDK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Belirli gelir seviyesinin altında kalan tüketicilerin desteklenmesine yönelik mekanizma oluşturma çalışmaları tamamlanacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Enerji sektöründe rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.507): Plani p.508)

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Enerji sektöründe rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.507): Tedbir 508.1. Kamu binalarınin daha verimli hale getirilmesine yönelik uygulamalara devam edilecektir.
Politika/Tedbir: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dokuz ilde toplam 190 kamu binasında enerji verimliliği uygulamaları için inşaat ihalelerine yönelik sözleşmeler imzalanarak enerji verimliliği uygulamalarına başlanacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Enerji sektöründe rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.507): Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S)
Politika/Tedbir: 2. Kamu binalarında 2030 yiılı için tanımlanan yüzde 30 tasarruf hedefi kapsamında 2.500 binada izleme faaliyeti yürütülecektir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Enerji sektöründe rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.507): Tedbir 508.2. Binaların enerji dönüşümünün hızlandınıIması amacıyla yenilenebilir enerjiyle desteklenen enerji verimli binaların yaygınlaştırılması sağlanacak ve buna yönelik düzenlemeler geliştirilecektir.
Politika/Tedbir: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yillik elektrik tüketimlerinin yüzde 25'ini karşılayacak şekilde 343 kamu kurumunda toplam 163 MW kurulu güce sahip GES kurulumuna ilişkin fizibiliteler hazırlanacaktir. 2. Dokuz ildeki kamu binalarinda GES kurulumuna yönelik inşaat ihalelerine çıkılacaktır.

Tedbir 508.3. Başta binalarda olmak üzere enerji verimliliği alanında enerji performans sözleşmeleri, enerji hizmet şirketleri modeli ve kredi garanti fonunun kullanılması gibi alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 508.6. Toplumdaki enerji verimliliği farkındalığının geliștirilmesi amacıyla bilinçlendirme, tanıtim ve eğitim gibi faaliyetler yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK
1. Enerji performans sözleşmelerine yönelik bilinçlendirme faaliyetleri kapsamında 100 kamu personeline eğitim verilecektir.: 1. Sanayide ve binalarda enerji verimliliği proje yarışmaları, ilkokullarda enerji verimliliği konulu resim yarışmasi, ortaokullarda enerji verimliliği konulu öykü yarışması ve liselerde enerji verimliliği proje yarışması düzenlenecektir.

Tedbir 508.3. Başta binalarda olmak üzere enerji verimliliği alanında enerji performans sözleşmeleri, enerji hizmet şirketleri modeli ve kredi garanti fonunun kullanılması gibi alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır.: Enerji arz güvenliğinin sağlanması kapsamında çevresel etkiler azami ölçüde göz önünde bulundurularak yerli kömürün kullanımına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.509)

Tedbir 508.3. Başta binalarda olmak üzere enerji verimliliği alanında enerji performans sözleşmeleri, enerji hizmet şirketleri modeli ve kredi garanti fonunun kullanılması gibi alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 509.2. Kömürün hidrojen, metanol ve amonyak üretimi gibi daha çevreci şekilde kullanılabilmesine yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve rezervlerimizin temiz kömür teknolojileriyle değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TKİ
1. Enerji performans sözleşmelerine yönelik bilinçlendirme faaliyetleri kapsamında 100 kamu personeline eğitim verilecektir.: 1. Kömür ve türevlerinden leonardit hammaddeli tarimsal gübre üretimi için organomineral gübre üretim tesisi kurulmasına ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Yerli Kömür ve Grafit Kaynaklarının İleri Teknoloji Karbon Ürünleri Üretiminde Kullanılabilirliğinin Araştırılması Projesi tamamlanacaktır. 3. Kömürden hidrojen üretilmesine yönelik Ar-Ge çalışmalanı yürütülecektir.

Tedbir 508.3. Başta binalarda olmak üzere enerji verimliliği alanında enerji performans sözleşmeleri, enerji hizmet şirketleri modeli ve kredi garanti fonunun kullanılması gibi alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır.: Nükleer enerji, elektrik üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer teknolojilerin kurulumu ve yerlileştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.510)

Tedbir 508.3. Başta binalarda olmak üzere enerji verimliliği alanında enerji performans sözleşmeleri, enerji hizmet şirketleri modeli ve kredi garanti fonunun kullanılması gibi alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 510.1. Akkuyu Nükleer Güç Santrali (NGS) bütün üniteleri ile elektrik üretimine başlayacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), NDK
1. Enerji performans sözleşmelerine yönelik bilinçlendirme faaliyetleri kapsamında 100 kamu personeline eğitim verilecektir.: 1. Akkuyu NGS'de inşaat çalışmaları sürdürülecek ve birinci ünitede ilgili testleri de içeren deneme üretimlerine başlanacaktır.

Tedbir 508.3. Başta binalarda olmak üzere enerji verimliliği alanında enerji performans sözleşmeleri, enerji hizmet şirketleri modeli ve kredi garanti fonunun kullanılması gibi alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 510.2. Nükleer santral kurulu gücünün artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), NDK
1. Enerji performans sözleşmelerine yönelik bilinçlendirme faaliyetleri kapsamında 100 kamu personeline eğitim verilecektir.: 1. Yeni bir NGS'nin daha hayata geçirilmesine yönelik milletlerarası anlaşma müzakereleri tamamlanacaktiır.

Tedbir 510.3. Küçük modüler reaktörler, füzyon teknolojileri ve ileri nesil reaktörler gibi yeni teknolojilere yönelik çalışmalar yapilacaktır.: Tedbir 510.4. Nükleer atıkların güvenli bir şekilde bertarafı için atık tesisi kurulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TENMAK, TÜNAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), NDK, TENMAK
1. Yeni nesil nükleer reaktör, küçük modüler reaktör, mikro reaktör ve araştırma reaktörü tasarım teknolojilerine yönelik yürütülen üç projenin yüzde 30 oraninda tamamlanması sağlanacaktır. 2. Nükleer füzyon teknolojilerine yönelik çağrı başvurusu yapılan iki Ar-Ge projesinin yüzde 50 oranında tamamlanması sağlanacaktır. 3. Küçük modüler reaktör teknolojilerinin ülkemizde yerli imkânlarla kurulumuna yönelik iş planı ve yol haritası hazırlanacaktır.: 1. Yakın Yüzey Bertaraf Tesisi kurulumuna yönelik saha tahsis çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 510.3. Küçük modüler reaktörler, füzyon teknolojileri ve ileri nesil reaktörler gibi yeni teknolojilere yönelik çalışmalar yapilacaktır.: 2053 yılı net sifir emisyon hedefi kapsamında artan elektrifikasyonun daha temiz kaynaklarla karşılanması amacıyla yenilenebilir enerji kaynaklı elektrik üretimi artırılacak ve şebekeye entegrasyonu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.511)

Tedbir 510.3. Küçük modüler reaktörler, füzyon teknolojileri ve ileri nesil reaktörler gibi yeni teknolojilere yönelik çalışmalar yapilacaktır.: Tedbir 511.1. Yerli aksam yükümlülüğü olan yeni Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) ihaleleri yapılacak, deniz üstü YEKA projeleri geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TENMAK, TÜNAŞ: Enerji ve Tabii Kaynakiar Bakanlığı (S)
1. Yeni nesil nükleer reaktör, küçük modüler reaktör, mikro reaktör ve araştırma reaktörü tasarım teknolojilerine yönelik yürütülen üç projenin yüzde 30 oraninda tamamlanması sağlanacaktır. 2. Nükleer füzyon teknolojilerine yönelik çağrı başvurusu yapılan iki Ar-Ge projesinin yüzde 50 oranında tamamlanması sağlanacaktır. 3. Küçük modüler reaktör teknolojilerinin ülkemizde yerli imkânlarla kurulumuna yönelik iş planı ve yol haritası hazırlanacaktır.: 1. En az bir adet YEKA yarışması yapılacaktır. 2. En az bir adet deniz üstü rüzgâr santrali alanı belirlenecektir.

Tedbir 510.3. Küçük modüler reaktörler, füzyon teknolojileri ve ileri nesil reaktörler gibi yeni teknolojilere yönelik çalışmalar yapilacaktır.: Tedbir 511.3. Elektrik şebekelerinin, potansiyel yenilenebilir kaynak alanları ile yenilenebilir enerji ve elektrikli araçların gelişim hızı da dikkate alınarak geliştirilmesine yönelik planiama ve yatırım çalışmaları yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TENMAK, TÜNAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ
1. Yeni nesil nükleer reaktör, küçük modüler reaktör, mikro reaktör ve araştırma reaktörü tasarım teknolojilerine yönelik yürütülen üç projenin yüzde 30 oraninda tamamlanması sağlanacaktır. 2. Nükleer füzyon teknolojilerine yönelik çağrı başvurusu yapılan iki Ar-Ge projesinin yüzde 50 oranında tamamlanması sağlanacaktır. 3. Küçük modüler reaktör teknolojilerinin ülkemizde yerli imkânlarla kurulumuna yönelik iş planı ve yol haritası hazırlanacaktır.: 1. Toplam 1.585 MVA kurulu güce sahip 10 adet 154 kV ve üzeri transformatör merkezinin yapımi tamamlanacaktır. 2. 688 km uzunluğunda enerji iletim hattının yapimi tamamlanacaktır.

Tedbir 510.3. Küçük modüler reaktörler, füzyon teknolojileri ve ileri nesil reaktörler gibi yeni teknolojilere yönelik çalışmalar yapilacaktır.: Tedbir 511.4. Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarından üretilecek elektriğin maliyet etkin ve yüksek verimlilikte sağlanmasını teminen en doğru şekilde tahmin edilebilmesine yönelik kurumsal kapasite geliştirilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TENMAK, TÜNAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ, EPDK, TÜBİTAK, TEDAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri, Organize Sanayi Bölgeleri
1. Yeni nesil nükleer reaktör, küçük modüler reaktör, mikro reaktör ve araştırma reaktörü tasarım teknolojilerine yönelik yürütülen üç projenin yüzde 30 oraninda tamamlanması sağlanacaktır. 2. Nükleer füzyon teknolojilerine yönelik çağrı başvurusu yapılan iki Ar-Ge projesinin yüzde 50 oranında tamamlanması sağlanacaktır. 3. Küçük modüler reaktör teknolojilerinin ülkemizde yerli imkânlarla kurulumuna yönelik iş planı ve yol haritası hazırlanacaktır.: 1.Yük Tevzi Bilgi Sistemi Kullanici Entegrasyonu ve GES Üretimi Tahmin Sistemlerinin Geliştirilmesi Projesi çalışmaları yüzde 80 oranında tamamlanacaktır. 2. Rüzgâr İzleme ve Tahmin Geliştirme Projesi çalışmaları yüzde 80 oranında tamamlanacaktır.

Tedbir 510.3. Küçük modüler reaktörler, füzyon teknolojileri ve ileri nesil reaktörler gibi yeni teknolojilere yönelik çalışmalar yapilacaktır.: Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanan üretimin şebeke üzerinde oluşturduğu olumsuz etkilerin azaltılması amacıyla elektrik şebekelerinin esnekliği artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.512)

Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 512.3. Akıllı şebeke altyapısının güçlendirilmesini teminen akıllı sayaçlar yaygınlaştırılacak, SCADA sistemleri geliştirilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ
1. Tortum-Ahiska enterkoneksiyon hattinin tesisine yönelik çalışmalara başlanacaktır. 2. Babaeski-Nea Santa ve Vize Havza-Maritsa East 2 enterkoneksiyon tesislerinin anlaşmasının imzalanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Milli SCADA Sistemi projesinde yüzde 30 oranında ilerleme sağlanacaktır.

Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.: Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, yerli doğal gazın ekonomiye kazandırılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.513)

Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 513.1. Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahasında keşfedilen doğal gaz rezervinin ekonomiye kazandırılması amacıyla sahanın geliştirilmesi ve üretim kapasitesinin artırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO
1. Tortum-Ahiska enterkoneksiyon hattinin tesisine yönelik çalışmalara başlanacaktır. 2. Babaeski-Nea Santa ve Vize Havza-Maritsa East 2 enterkoneksiyon tesislerinin anlaşmasının imzalanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Sakarya Doğal Gaz Sahasında 10 kuyuda sondaj, yedi kuyuda alt tamamlama, beş kuyuda üst tamamlama faaliyetleri tamamlanacaktiır.

Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 513.2. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama projesinde depolama kapasitesi 8,8 milyar m³'e, geri üretim kapasitesi ise 80 milyon m³/gün'e çıkarılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ
1. Tortum-Ahiska enterkoneksiyon hattinin tesisine yönelik çalışmalara başlanacaktır. 2. Babaeski-Nea Santa ve Vize Havza-Maritsa East 2 enterkoneksiyon tesislerinin anlaşmasının imzalanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama projesinde 0,5 milyar m³'lük depolama kapasitesi devreye alinarak tesisin toplam doğal gaz depolama kapasitesi 1,7 milyar m³e çıkarılacaktır.

Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.: Ülkemizin, enerjide üretici ve tüketici bölgeler arasında bulunan jeostratejik konumu etkin bir biçimde kullanılarak enerji ticaret merkezi olması için faaliyetler sürdürülecektir. (Kalkinma Planı p.514)

Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 514.1. Ülkemizin enerji üretici ve tüketici ülkelerin buluştuğu bir ticaret merkezi olması amacıyla yakın coğrafyamızdaki enerji kaynaklarının pazara ulaştırılmasını sağlayacak şekilde piyasanın ve teknik altyapının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (), Dışişleri Bakanlığı, BOTAŞ
1. Tortum-Ahiska enterkoneksiyon hattinin tesisine yönelik çalışmalara başlanacaktır. 2. Babaeski-Nea Santa ve Vize Havza-Maritsa East 2 enterkoneksiyon tesislerinin anlaşmasının imzalanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1.Bölge ülkeleri ile doğal gaz ticaret hacmi artırıilacaktır.

Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.: Ülkemizin enerji teknolojileri alanındaki yetenekleri ve rekabetçiliği artırılacak, ihracat potansiyeli güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.515)

Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 515.2. Kritik ve katma değerli ekipmanların yerli olarak üretilmesi desteklenecek, yerli ürünlerin geliştirilmesine ilişkin Ar-Ge ve Ür-Ge faaliyetleri yürütülecek ve pilot tesisler hayata geçirilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜBİTAK, EÜAŞ, TEMSAN
1. Tortum-Ahiska enterkoneksiyon hattinin tesisine yönelik çalışmalara başlanacaktır. 2. Babaeski-Nea Santa ve Vize Havza-Maritsa East 2 enterkoneksiyon tesislerinin anlaşmasının imzalanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Hidroelektrik santrallerde kullanılan 100 MW güce sahip francis tipi türbin çarkı tasarımi geliştirilecektir. 2. Alaçatı RES'in Yerli/Milli Rüzgâr Türbinlerinin Ürettirilerek Yenilenmesi projesi kapsamında üretilen iki rüzgår türbininin sahada kurulumu gerçekleştirilecektir.

Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.: Başta yeşil hidrojen olmak üzere hidrojen teknolojilerinin ve altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak ve ihtiyaç duyulan alanlarda uluslararası işbirlikleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.516)

Tedbir 516.2. Yeşil hidrojen üretiminin sağlanabilmesi için yerli elektrolizör geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 516.3. Hidrojenin taşinmasina ve depolanmasina yönelik Ar-Ge çalışmaları sürdürülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TENMAK, Eti Maden, İlgili Üniversite ve Özel Sektör Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlıği, TÜBİTAK, TENMAK
1. Güney Marmara Hidrojen Kıyısı Platformu Yeşil Hidrojen Üretim Tesisi Projesi ve Yakıt Pili ve Elektrolizör Teknolojileri Geliştirme ve Test Merkezi Projesi kapsamında 30 kW kapasiteli PEM elektrolizör hidrojen üretim tesisinin tasarimi, imalati ve testleri tamamlanarak saha uygulaması gerçekleştirilecektir. 2. 250 kW PEM Elektrolizör Geliştirilmesi projesi kapsaminda ölçek büyütme amaçli modül tasarımi ve bileşen geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: 1. Hidrojenin depolanması ve hidrojenden yeşil amonyak üretimi konularinda ilgili paydaşlarla proje çağrısı çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 516.2. Yeşil hidrojen üretiminin sağlanabilmesi için yerli elektrolizör geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Enerji teknolojilerinde kullanılan hammaddelerin arz güvenliğinin artırılması ve söz konusu hammaddelerin çevreye olumsuz etkilerinin asgari düzeye indirilebilmesi amacıyla çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.517)

Tedbir 516.2. Yeşil hidrojen üretiminin sağlanabilmesi için yerli elektrolizör geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 517.1. Kullanım ömrü tamamlanan güneş paneli ve batarya gibi ekipmanların çevreye olumsuz etkilerinin azaltilabilmesi ve döngüsel ekonomiye geçişin sağlanması amacıyla geri dönüşüm tesisleri yaygınlaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TENMAK, Eti Maden, İlgili Üniversite ve Özel Sektör Kuruluşları: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknołoji Bakanlığı, TOBB
1. Güney Marmara Hidrojen Kıyısı Platformu Yeşil Hidrojen Üretim Tesisi Projesi ve Yakıt Pili ve Elektrolizör Teknolojileri Geliştirme ve Test Merkezi Projesi kapsamında 30 kW kapasiteli PEM elektrolizör hidrojen üretim tesisinin tasarimi, imalati ve testleri tamamlanarak saha uygulaması gerçekleştirilecektir. 2. 250 kW PEM Elektrolizör Geliştirilmesi projesi kapsaminda ölçek büyütme amaçli modül tasarımi ve bileşen geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: 1. Avrupa Birliğinin Yeni Batarya Mevzuatına Uyum Sağlanması ve Elektrikli Araç Bataryaları İçin Yönetim Sistemi Oluşturulması projesi kapsamında bataryalar ve atik bataryalar ile ilgili olarak taslak ulusal mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 516.2. Yeşil hidrojen üretiminin sağlanabilmesi için yerli elektrolizör geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TENMAK
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TENMAK, Eti Maden, İlgili Üniversite ve Özel Sektör Kuruluşları: 2. Kullanım ömrü tamamlanan güneş panellerinin geri dönüşümü ve tekrar kullanılabilirliğinin araştırılmasına yönelik Ar-Ge projesi yürütülecektir.

Tedbir 516.2. Yeşil hidrojen üretiminin sağlanabilmesi için yerli elektrolizör geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 517.2. Enerji teknolojilerinde kullanılan hammaddelerin geri dönüşümüne ilişkin kapsamlı düzenlemeler yapılacak, imalatçı firmalar ve tüketiciler nezdinde farkındalık ve ödül mekanizmaları oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TENMAK, Eti Maden, İlgili Üniversite ve Özel Sektör Kuruluşları: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Güney Marmara Hidrojen Kıyısı Platformu Yeşil Hidrojen Üretim Tesisi Projesi ve Yakıt Pili ve Elektrolizör Teknolojileri Geliştirme ve Test Merkezi Projesi kapsamında 30 kW kapasiteli PEM elektrolizör hidrojen üretim tesisinin tasarimi, imalati ve testleri tamamlanarak saha uygulaması gerçekleştirilecektir. 2. 250 kW PEM Elektrolizör Geliştirilmesi projesi kapsaminda ölçek büyütme amaçli modül tasarımi ve bileşen geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: 1. Atık fotovoltaik panel miktari ve panellerde bulunan değerli metal/mineral oranları hesaplanacak ve rapor hazırlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Birincil Enerji Talebi
Birim: BTEP
2023: 165 345(1)
2024 (1): 171 186
2025 (2): 177 026

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Birincil Enerji Tüketimi
Birim: TEP/Kişi
2023: 1,95(1)
2024 (1): 1,95
2025 (2): 1,99

Performans Göstergeleri: Elektrik Enerjisi Talebi
Birim: TWh
2023: 335,2
2024 (1): 355,6
2025 (2): 373,5

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Elektrik Enerjisi Tüketimi
Birim: kWh/Kişi
2023: 3 926
2024 (1): 4 046
2025 (2): 4 204

Performans Göstergeleri: Elektrik Kurulu Gücü
Birim: MW
2023: 110 914
2024 (1): 115 992
2025 (2): 122 289

Performans Göstergeleri: Rüzgâr Kurulu Gücü
Birim: MW
2023: 11 806
2024 (1): 13 300
2025 (2): 14 800

Performans Göstergeleri: Güneş Kurulu Gücü
Birim: MW
2023: 15 613
2024 (1): 19 100
2025 (2): 22 600

Performans Göstergeleri: Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi Miktarı
Birim: TWh
2023: 188,5
2024 (1): 211,0
2025 (2): 230,0

Performans Göstergeleri: Yenilenebilir Kaynakların Elektrik Üretimindeki Payı
Birim: Yüzde
2023: 42,7
2024 (1): 45,0
2025 (2): 48,0

Performans Göstergeleri: Doğal Gazın Elektrik Üretimindeki Payı
Birim: Yüzde
2023: 21
2024 (1): 21
2025 (2): 19

Performans Göstergeleri: Yer Altı Doğal Gaz Depolama Kapasitesi
Birim: Milyar m³
2023: 5,8
2024 (1): 5,8
2025 (2): 6,3

Performans Göstergeleri: Enerji Verimliliğinden Sağlanan Tasarruf Miktarı
Birim: BTEP
2023: 900(1)
2024 (1): 2 100
2025 (2): 3 200

Performans Göstergeleri: Batarya Depolama Kapasitesi
Birim: MW
2023: 0
2024 (1): 250
2025 (2): 1 000
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanığı

Not: TEP: Ton Eşdeğer Petrol, BTEP: Bin TEP, kWh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowatt-saat, MW: Megawatt 
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 


2.2.2.3.Savunma Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Savunma ve Havacılik Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) verilerine göre, savunma ve havacılik sektörü cirosu son 20 vılda 12 kat artarak 12 milvar doların üstünde gerçekleşmiş, sektör ihracatı ise 22 kat artış göstererek 5,5 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır. Bununla birlikte savunma sanayiinde yerlileştirme çalışmaları aralıksız devam etmiş olup 2002 yılında yüzde 20 düzeyinde olan savunma sanayii yerlilik oranı 2023 yıl itibarıyla yüzde 80 düzeyine ulaşmıştır. Ar-Ge çalışmalarına ayrılan kaynak ise 2 milyar dolar seviyesine ulaşmıştır. İstihdam boyutu ele alındığında, savunma sanayii sektöründeki toplam çalişan sayısı 91 bin düzeyine çıkmiştır.

Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) tarafından yürütülen proje sayısı hâlihazırda bini aşmıştır. Söz konusu projeler yürütülürken Türk savunma sanayiini Türkiyenin küresel güçvizyonu doğrultusunda inşa etmek üzere savunma sanayii ekosistemini dışa bağımlılığıasgari seviyeye indirecek şekilde güçlendirmek gayesiyle hareket edilmektedir. Bu hedef doğrultusunda üstün teknik özellikleri haiz ürünleri içeren, farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalişmalara öncelik verilmekte sektörel yetkinlikleri artırmak ve sürdürülebilirliğisağlamak üzere muhtelif destek mekanizmaları uygulanmaktadır. Dünyanın hızla dönüşüm geçirdiği, pek çok alanda teknolojik olarak sıçrama kaydedilen bir dönemin içinden geçerken çığır açan teknolojilerde yol haritaları oluşturulmaktadır. Bu çerçevede kompozit, yüksek malzeme, otonom ve sürüsistem, tahrip teknolojileri ile Kimyasal, Biyolojik, Radyoaktif, Nükleer (KBRN)teknolojilerinde proje faaliyetleri yürütülmüş olup ayrıca grafen ve iki boyutlu malzemeler,akustik teknolojileri, enerjik malzeme teknolojileri, bilişsel elektronik harp alanlarında Odak Teknoloji Ağları gerçekleştirilmiştir.


Milli Teknoloji Hamlesine hiz kazandırmak, aynı zamanda savunma sanayii alanında geliştirilen teknolojinin sivil sahada kendine yer bulmasını sağlamak ve geliştirilen kabiliyetlerin uygulama alanlarını genişletmek amacıyla hayata geçirilen Yetenek Envanteri Projesinde (YETEN) sistem e-Devlet üzerinden tüm paydaşların kullanımına açılmış ve hâlihazırda 3.326 firma tarafindan kullanılır hale getirilmiştir. Projenin olgunlaşmasıyla beraber sektördeki işbirliğinin artırılması ve sektör kabiliyetlerinin daha verimli kullanimısağlanabilecektir.

Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere ekosistemin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine yönelik olarak Savunma Sanayii Akademisi bünyesinde, Vizyoner Genç Projesi ile Endüstriyel Savunma Profesyonelleri Programı (ESAP) yürütülmektedir. Bu kapsamda Sistem Mühendisliği, Uçuşa Elverişlilik Sertifikasyonu, Elektronik Harp, Elektro-Optik, Proje Yönetimi, Savunma Sanayii Başkanlığı Tedarik Uzmanı Geliştirme Programı eğitim programları düzenlenmiş olup 6000'i aşkın sektör çalışanı eğitimlere katılmıştır.

Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programi (EYDEP) kapsamında savunma sanayiinin gelişimine önemli katkılar sağlayan KOBİler, Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programi kapsaminda ise tüm savunma sanayii firmaları desteklenmektedir. 2023 yılinda toplam 66 firma EYDEP desteklerinden faydalandırılmiştır.

Askeri alanda teknoloji yoğun ürün ve hizmetler için kazanılan yeteneklerin sanayileşme hedefleri doğrultusunda sivil alanda kullanımını sağlamak amacıyla Savunma Sanayii Başkanlığı 2024-2028 Stratejik Planında da çift kullanımlılığa yer verilerek konu hakkında hedefler ve stratejiler belirlenmiştir. Bu kapsamda, sektörde yer alan paydaşlarla koordinasyon çalışmalarına başlanmıştır.

Sektör genelinde yeşil dönüşüm alanında farkındalığı artırmak,sektörünihracat potansiyelinin küresel ölçekte atilan düzenleyici adımlardan etkilenmemesi için yeşil dönüsüm yükümlülüklerine ilişkin bilgilendirici faaliyetler düzenlenmeşine vönelik ilgili paydaşlarla koordinasyon çalışmalarına başlanmıştır.

TABLO II: 13- Savunma Sanayiine İlişkin Temel Büyüklükler 
Yil: 2018
Alınan Siparişler: 12 204
Ciro: 8 761
Yurt Dışı Satış: Gelirleri 2 188
İthalat: 2 449
Ürün/ Teknoloji: Geliştirme 1 448
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 67 239

Yil: 2019
Alınan Siparişler: 10 671
Ciro: 10 884
Yurt Dışı Satış: 3 068
İthalat: 3 088
Ürün/ Teknoloji: 1 672
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 73 771

Yil: 2020
Alınan Siparişler: 6 175
Ciro: 8 856
Yurt Dışı Satış: 2 266
İthalat: 2 161
Ürün/ Teknoloji: 1 241
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 77 566

Yil: 2021
Alınan Siparişler: 8 576
Ciro: 10 159
Yurt Dışı Satış: 3 225
İthalat: 2 062
Ürün/ Teknoloji: 1 640
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 75 660

Yil: 2022
Alınan Siparişler: 8 797
Ciro: 12 196
Yurt Dışı Satış: 4 396
İthalat: 2 700
Ürün/ Teknoloji: 2 061
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 81 132
Kaynak: SASAD, Savunma ve Havacılik Sanayil Performans Raporlari (2018-2022)
b) Amaç
Ülkemizin savunma ve güvenlik ihtiyaçlarını, milli teknolojilerin ve yeteneklerin azami ölçüde kullanımını temin ederek karşılamak, savunma ve havacılik sanayiinin rekabetçiliğini küresel ölçekte artırmak, savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre aktarımınıda sağlayarak ülkemiz için önemli ekonomik değer üreten bir seviyeye taşımak temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Türk savunma sanayii gerek yurtiçi savunma ve güvenlik ihtiyaçlarını, gerekse dost ve müttefik ülkelerin bu alandaki taleplerini yurtiçi imkânlarla karşılayabilecek yetkinliğe ulaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.520)

Politika/Tedbir: Tedbir 520.1. Ülkemiz savunma ve güvenlik ihtiyaçlarında dışa bağımlılığı azami ölçüde ortadan kaldırmak amacıyla başta alt bileşenler olmak üzere yerli üretim yetkinlikleri geliştirilecektir. Tedbir 520.2. Kuantum
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Savunma, anayurt güvenliği, havacılıik ve uzay sanayi alanlarındaki yerli sanayi kuruluşlarının yatırım ve nitelikli personel istihdam faaliyetieri desteklenecektir.

Politika/Tedbir: teknolojileri, yapay zekâ, otonom sistemler, hipersonik teknolojiler gibi derin ve çığır açan teknolojilerde askeri ve sivil kullanıma yönelik Ar-Ge ve Ür-Ge faaliyetleri desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Hipersonik Teknolojileri alanında çalışılan Kompozit Katı Yakıtlar İçin Bağlayıcı-Katalizör Bileşeni Geliştirilmesi (KARBOSEN) Projesi ile Kompozit Kati Yakıtlar için Bağlayıcı-Katalizör Geliştirme amacıyła Küçük Ölçek Üretimleri için Altyapı Adaptasyon Çalışmaları yürütülecektir. 2. Kuantum Lidar Geliştirilmesi Projesi kapsamında kritik tasarım ve tasarım doğrulama faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 3. Mikrodalga Kuantum Radar Bileşenleri Geliştirilmesi (KUDAR) Projesi kapsamında kritik tasarım faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 4. Kuantum Odak Teknoloji Ağı (OTAĞ) çalışmaları gerçekleştirilecektir. 5. Soğuk Atom Tabanlı Ataletsel Sensör Geliştirilmesi (SOĞUK ATOM) Projesi faaliyetleri yürütülecektir. 6. Rubidyum Atomik Saat Geliştirilmesi (GÜNEŞ) Projesi Sözleşmesi imzalanacak ve faaliyetleri yürütülecektir. 7. Kuantum Temelli Manyetik Anomali Tespiti Projesinin teklife çağrı dosyası yayımlanacaktır. 8. Yapay zekânın elektronik harp sistemlerinde kullanıimasına yönelik Bilişsel Elektronik Harp alanında YANKI, BİLRAD, BERAY projeleri yürütülecektir. 9. Otonomi ve haberleşme alaninda TORAMAN ve KAPTAN projeleri yürütülecektir. 10. SAGA Çağrısı kapsamında uygun bulunan altı yeni projenin sözleşmesi imzalanacaktır. 11. Geleceğin Yapay Zekâ Teknolojileri Odak Teknoloji Ağı faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 520.3. Sektörün artan nitelikli insan kaynağı ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, teknoloji yarışma ve programları yoluyla savunma sanayiine yönelik ilgi artırılacaktır.: Tedbir 520.4. Savunma sanayiinde yüksek teknoloji geliştiren yenilik tabanlı girişimci firmaların sayısının artırılması ve büyük ölçekli savunma sanayii firmalarının yerli tedarik ekosistemlerini geliştirmesi ve girişimciliği desteklemesi sağlanacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Anadolu ve fen liseleri öğrencilerine yönelik olarak iki farklı yetkinlik geliştirme programi sürdürülecektir. 2. Üniversite öğrencilerine yönelik dört farklı yetkinlik geliştirme programı sürdürülecektir. 3. Gençlerin savunma sanayiine olan ilgilerini artırmak ve genç yetenekleri keşfedip geliştirmek amacıyla Gençlik Zirvesi düzenlenecektir. 4. Vizyoner Genç platformunun Savunma Sanayii’ne özel bir istihdam portalına dönüşümü sağlanarak sektörün yetenek ve yetkinlik haritası oluşturulacaktir. 5. Sektör profesyonellerinin yetkinliklerini geliştirmeye yönelik olarak Dijital Öğrenme Ağı projesi hayata geçirilerek çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir. 6. Savunma Sanayii İK Analitiği Programı hayata geçirilecektir. 7. Sektörel etkileşimi artırmak için Stratejik/Operasyonel/Kültürel Yetkinlik Etkileşim Programları sürdürülecek ve bu anlamda yeni programlar hayata geçirilecektir. 8. 2025 yılında gerçekleştirilecek TEKNOFEST etkinliği ile birlikte Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi tarafından düzenlenecek Kariyer Fuarlarına katılım sağlanacaktır.: 1. Yetenek Envanteri (YETEN) 2.0 Sözleşmesi imzalanacaktır.

Tedbir 520.3. Sektörün artan nitelikli insan kaynağı ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, teknoloji yarışma ve programları yoluyla savunma sanayiine yönelik ilgi artırılacaktır.: Tedbir 520.5. Sektörün ülkemizin dijital dönüşümüne önçülük etmesi amacıyla savunma sanayii şirketlerinin dijital dönüşüm olgunluğu artırılacak, verinin etkin kullanımı ve güvenliği sağlanacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Anadolu ve fen liseleri öğrencilerine yönelik olarak iki farklı yetkinlik geliştirme programi sürdürülecektir. 2. Üniversite öğrencilerine yönelik dört farklı yetkinlik geliştirme programı sürdürülecektir. 3. Gençlerin savunma sanayiine olan ilgilerini artırmak ve genç yetenekleri keşfedip geliştirmek amacıyla Gençlik Zirvesi düzenlenecektir. 4. Vizyoner Genç platformunun Savunma Sanayii’ne özel bir istihdam portalına dönüşümü sağlanarak sektörün yetenek ve yetkinlik haritası oluşturulacaktir. 5. Sektör profesyonellerinin yetkinliklerini geliştirmeye yönelik olarak Dijital Öğrenme Ağı projesi hayata geçirilerek çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir. 6. Savunma Sanayii İK Analitiği Programı hayata geçirilecektir. 7. Sektörel etkileşimi artırmak için Stratejik/Operasyonel/Kültürel Yetkinlik Etkileşim Programları sürdürülecek ve bu anlamda yeni programlar hayata geçirilecektir. 8. 2025 yılında gerçekleştirilecek TEKNOFEST etkinliği ile birlikte Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi tarafından düzenlenecek Kariyer Fuarlarına katılım sağlanacaktır.: 1. Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programi (EYDEP) kapsamında Endüstri 4.0 ile ilgili kriterler hakkında firmaların farkındalıklarının artırılmasına ilişkin çaliışmalar yapılacaktır.

Tedbir 520.3. Sektörün artan nitelikli insan kaynağı ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, teknoloji yarışma ve programları yoluyla savunma sanayiine yönelik ilgi artırılacaktır.: Savunma sanayii ihracatı artırılacak, uluslararası işbirliği güçlendirilecek, yüksek teknolojili alanlarda yetenek kazanımı ve kullanımı çerçevesinde sivil pazarla etkileşimi desteklenerek ülkemizin sanayileşme hedefleri ve dış ticaret dengesi ile sektörün sürdürülebilirliğine katkı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.521)

Tedbir 521.1. Türk savunma sanayiini küresel ölçekte rekabetçi bir konuma ulaştırmak amacıyla çalişmalar yürütülecektir.: Tedbir 521.2. Askeri alanda teknoloji yoğun ürün ve hizmetler için kazanılan yeteneklerin sanayileşme hedefleri doğrultusunda sivil alanda etkin kullanımı sağlanacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Savunma sanayii kabiliyetlerimizin yurt dişına aktarılmasını teminen resmi heyetler ülkemizde ağırlanacak ve savunma sanayii alanında ihracat potansiyeli yüksek ülkelerle planlı 17 Savunma Sanayi İşbirliği (SSİ) toplantısı gerçekleştirilecektir. 2. Yurt dışında gerçekleştirilecek savunma sanayii fuarlarina milli ve stantli katılım gerçekleştirilerek firmalarımıza destek sağlanacaktır. 3. Türk Savunma Sanayii firmalarının NATO ihalelerindeki payını artıracak şekilde sektör ve paydaşlarla konferans, çalıştay, ziyaret gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Savunma sanayii yeteneklerinin sivil alanda kullanımını yaygınlaştırmaya yönelik paydaşlar arası etkileşim artırılacaktır.

Tedbir 521.1. Türk savunma sanayiini küresel ölçekte rekabetçi bir konuma ulaştırmak amacıyla çalişmalar yürütülecektir.: Tedbir 521.3. Sektör paydaşíarı arasında işbirliğini güçlendirmeye yönelik platformlar oluşturulacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Savunma sanayii kabiliyetlerimizin yurt dişına aktarılmasını teminen resmi heyetler ülkemizde ağırlanacak ve savunma sanayii alanında ihracat potansiyeli yüksek ülkelerle planlı 17 Savunma Sanayi İşbirliği (SSİ) toplantısı gerçekleştirilecektir. 2. Yurt dışında gerçekleştirilecek savunma sanayii fuarlarina milli ve stantli katılım gerçekleştirilerek firmalarımıza destek sağlanacaktır. 3. Türk Savunma Sanayii firmalarının NATO ihalelerindeki payını artıracak şekilde sektör ve paydaşlarla konferans, çalıştay, ziyaret gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Savunma sanayiinde faaliyet gösteren ana yüklenicilerin katılım sağlayacağı savunma sanayii il buluşmaları ile teknopark, kümelenme ve OSB buluşmaları düzenlenecektir.

Tedbir 521.1. Türk savunma sanayiini küresel ölçekte rekabetçi bir konuma ulaştırmak amacıyla çalişmalar yürütülecektir.: Tedbir 521.4. Gerek savunma ve güvenlik gerekse sivil alanda siber güvenlik ihtiyaçlan, azami ölçüde yerli ve yetkin çözümlerle karşılanacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Savunma sanayii kabiliyetlerimizin yurt dişına aktarılmasını teminen resmi heyetler ülkemizde ağırlanacak ve savunma sanayii alanında ihracat potansiyeli yüksek ülkelerle planlı 17 Savunma Sanayi İşbirliği (SSİ) toplantısı gerçekleştirilecektir. 2. Yurt dışında gerçekleştirilecek savunma sanayii fuarlarina milli ve stantli katılım gerçekleştirilerek firmalarımıza destek sağlanacaktır. 3. Türk Savunma Sanayii firmalarının NATO ihalelerindeki payını artıracak şekilde sektör ve paydaşlarla konferans, çalıştay, ziyaret gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Bilişim projelerinde yerli siber güvenlik cözümleri uygulanacak ve verli ürün geliştirme faaliyetlerine katkı sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Savunma Sanayii Yerlilik Oranı
Birim: Yüzde
2023: 80
2024 (1): 81
2025 (2): 82

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılık İhracatı (3)
Birim: Milyar Dolar
2023: 5,6
2024 (1): 6,6
2025 (2): 7,3

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılik Sanayii Cirosu
Birim: Milyar Dolar
2023: 15,1
2024 (1): 16,5
2025 (2): 18,2

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılık Sanayi İstihdamı
Birim: Bin Kışi
2023: 90,9
2024 (1): 99,0
2025 (2): 108,9
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program Hedefi 

(3) Mal ve Hizmet Dâhil İhracat (yurt dışı satış geliri)


2.2.2.4. Turizm 
a) Mevcut Durum 
Covid-19 salgını 2020-2021 yıllarında turizm sektöründe keskin bir düşüşe yol açmışancak sektör, 2022 yılından itibaren güçlü bir toparlanma sürecine girmiştir. Küresel turizm pazarının 2024 yılı sonuna kadar pandemi öncesi seviyelere ulaşması ve uzun vadede sürdürülebilir bir büyüme göstermesi beklenmektedir. Birçok ülkede önemli iyileşmeler kaydedilmesine rağmen küresel ekonomik dalgalanmalar ve jeopolitik belirsizlikler turizm sektöründeki toparlanmanın dengesiz bir seyir izlemesine neden olmaktadır.
2023 yılında uluslararası turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 33,4 oranında artarak 1,3 milyar kişi olarak gerçekleşmiş ancak bu rakam 2019 yılı seviyesinin yüzde 11,2 altında kalmıştır. Ayni yıl uluslararası turizm gelirleri ise yüzde 33,8 oranında artarak 1,5 trilyon dolara ulaşmış ve nominal olarak pandemi öncesi seviyelere geri dönmüştür. Enflasyondan arındırıldığında turizm gelirlerinde 2019 yıli seviyesinin yüzde 2,5 gerisinde kalınmıştır.
Türkiye, turizm sektöründe 2019 yıliı seviyelerine ulaşma açısından küresel turizme kıyasla daha güçlü bir toparlanma performansı sergilemiştir. 2023 yılında gelen turist sayısıbir önceki yıla göre yüzde 9,3 artarak 55,2 milyona ulaşmış, turizm geliri ise yüzde 12,1artarak 55,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılı verileri ile karşılaştırıldığında,turist sayısı açısından yüzde 7,7 oranında bir artış kaydedilirken yüzde 30,4 oranında daha fazla turizm geliri elde edilmiştir. Türkiye, 2023 yılında turist sayısı bakımından uluslararasıturizm pazarından yüzde 4,2, Avrupa turizm pazarından yüzde 7,8 pay almış, turizm gelirlerinde ise bu paylar sırasıyla yüzde 3,3 ve yüzde 7,5 olarak gerçekleşmiştir. Türkiye 2023 yılında gelen turist sayısi bakımından dünyada beşinci, turizm gelirinde ise yedinci sırada yer almaktadır.

2022 yılında 971 dolar olan ziyaretçi başına ortalama harcama 2023 yılında 979 dolar seviyesine ulaşmıştır. 2023 yılında ülkemize gelen 49,2 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 43,1'i OECD, yüzde 24,3'ü de Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerindendir. Aynı dönemde ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında Rusya birinci (yüzde 12,8),Almanya ikinci (yüzde 12,6), İngiltere ise üçüncü (yüzde 7,7) sırada yer almıştır.
TABLO II: 14- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 
DÜNYA: Turist Sayısı (Milyon Kişi) Yıllık Değişim (Yüzde) Turizm Geliri (Milyar Dolar) Yıllik Değişim (Yüzde)
2019: 1 465
2020: 407
2021: 458
2022: 975
2023: 1 300
2024 (2): 1 494

DÜNYA: 3,5
2019: -72,3
2020: 12,7
2021: 112,2
2022: 33,4
2023: 15,0

DÜNYA: 1 488
2019: 554
2020: 632
2021: 1 126
2022: 1 507
2023: 1 748

DÜNYA: 3,8
2019: -62,7
2020: 14,1
2021: 78,2
2022: 33,8
2023: 16,0

DÜNYA: TÜRKİYE Turist Sayısı (Milyon Kişi) (1)
2019: 51,2
2020: 15,9
2021: 29,9
2022: 50,5
2023: 55,2

DÜNYA: Yıllık Değişim (Yüzde)
2019: 11,9
2020: -69,0
2021: 88,3
2022: 68,6
2023: 9,3
2024 (2): 59,0 6,9

DÜNYA: Yabancı Ziyaretçi Sayısı (Milyon Kişi)(1)
2019: 45,1
2020: 12,7

DÜNYA: Yılık Değişim (Yüzde)
2021: 24,7
2022: 44,6
2023: 49,2
2024 (2): 52,7

DÜNYA: Turizm Geliri (Milyar Dolar)(3)(4)
2019: 14,1
2020: -71,7
2021: 94,1
2022: 80,3
2023: 10,4
2024 (2): 7,1

DÜNYA: Yılik Değişim (Yüzde)
2019: 42,8
2020: 15,2
2021: 30,3
2022: 49,9
2023: 55,9
2024 (2): 59,6

2019: 19,3
2020: -64,6
2021: 99,8
2022: 64,5
2023: 12,1
2024 (2): 6,7

DÜNYA: Kişi Başı Ortalama Harcama (Dolar)
2019: 826
2020: 958
2021: 1 032
2022: 971
2023: 979
2024 (2): 984
Kaynak: Birieşmiş Milletier Dünya Turizm Örgütü (UNwTO), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK 
(1) Yabancı ziyaretçi sayısı, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sinır kapılarından ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabancı ziyaretçi sayısı ile yurt dişında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından günübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkarılmasıyla elde edilmektedir. (2) Gerçekleşme Tahmini. (3) 2020 yıli verisi 1., 3. ve 4, çeyrekleri kapsamaktadır. Covid-19 salgını nedeniyle sinır kaplarında anket yapılamadığından 2020 yıl: 2. çeyreğe ilişkin veri yayınlanamamıştır. (4) Turizm gelirleri TüīK tarafindan Nisan 2024'te revize edilmiştir.

Küresel turizm pazarında 2024 yılı Ocak-Mart döneminde turist sayısının 2023 yılının aynı dönemine göre yüzde 19 arttığı ancak 2019 yılının aynı dönemine kıyasla yüzde 2,9düşük kaldığı görülmektedir. Özellikle Çin kaynaklı seyahatlerin artmasıyla birlikte 2024yılının sonuna kadar küresel turizmin tam anlamıyla toparlanması beklenmektedir. Bununla birlikte, süregelen enfiasyon, yüksek faiz oranlari, dalgalanan petrol fiyatları ve ticaretteki aksamalar; ulaşım ve konaklama maliyetlerinin yükselmesine neden olmakta ve hane halkıbütçesi üzerinde baskı oluşturmaktadır. Buna rağmen, seyahat talebi canlılığını korumaya devam etmekte; maliyet açısından avantajli, yakın mesafedeki varış noktaları ile kısa süreli seyahatler ön plana çıkmaktadır. Ancak Rusya-Ukrayna savaşı ve Ortadoğu'da artan jeopolitik gerilimlerin yarattığı belirsizlikler turizm sektörü için aşağı yönlü risk oluşturmaya devam etmektedir. Bu gelişmeler işığında, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü(UNwTO) uluslararası turist girişlerinin 2024 yıli sonunda 2019 yıli seviyesinin yüzde 2üzerinde gerçekleşeceğini öngörmektedir.
Türkiye turizm sektörünün 2024 yılında güçlü bir biçimde toparlanması için ürün ve pazar çeşitliliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalara yoğunluk verilmiştir. Bu çalışmalar neticesinde, Türkiye'ye 2024 yıliı Ocak-Ağustos döneminde gelen yabancı ziyaretçilerin sayısı önceki yıla göre yüzde 7,1 artışla 35,8 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Ülkemiz turizm geliri ise Ocak-Haziran 2024 döneminde önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 9,3artışla 23,7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısının 2024 yılı sonunda bir önceki yıla göre yüzde $^{7,1}$ artarak 52,7 milyon kişiye ve turizm gelírinin ise yüzde $^{6,7}$ artarak 59,6 milyar dolara ulaşacağı öngörülmektedir.
Turizmin ekonomik etkilerini arz ve talep yaklaşımı ile ölçen Turizm Uydu Hesapları(2019-2022) verileri, hem ekonomik büyüme hem de istihdam oluşturma açısından ülkemiz turizm sektörünün önemini ortaya koymaktadır. 2022 yıliı verilerine göre, ülkemizdeki turizm amaçlı toplam tüketim değeri 1,3 trilyon TL olarak gerçekleşmiş ve bu değerin toplam yurt içi arz içerisindeki payı yüzde 3,3 olmuştur. Ayrıca aynı yıl turizm amaçlı gayrisafi katma değer 586,8 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve doğrudan turizm amaçlı gayrisafi katma değerin toplam gayrisafi katma değer içindeki payı yüzde $^{4,4}$ olmuştur. Doğrudan turizm amaçlı istihdam edilen kişi sayısı 2019 yılında 935 bin kişiyken 2022 yılında 885 bin kişiye gerilemiştir. 2019 yılında turizm sektöründeki istihdamın toplam istihdam içindeki payıyüzde 3,3 iken 2022 yılında bu oran yüzde 2,9'a düşmüştür.
Sürdürülebilir turizm faaliyetlerine hiz vermek amacıyla Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyi (KSTK) ile 2022 yılında imzalanan üç yıllik işbirliği anlaşması çerçevesinde çalışmalar sürdürülmektedir. Bu konudaki ilk ulusal program olma özelliği taşıyan Sürdürülebilir Turizm Programi ile uluslararası standartlara uyum sağlanması ve Türkiye'nin sürdürülebilirlik konusunda yaptığı çalışmaların dijital ortamda görünürlüğünün artırılmasıamaçlanmaktadır.Programinkonaklama tesisleri,tur operatörleri ve varışnoktalarınıkapsayacak şekilde üç aşamalı bir geçiş süreciyle hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Bu kapsamda, öncelikli olarak konaklama tesisleri için hazırlanan sürdürülebilir turizm kriterleri KSTK standartlarına göre onaylanmıştir. 25 Temmuz 2024 tarihli ve 2024/5 sayılı Genelge ile konaklama tesislerine 31 Aralık 2025 tarihine kadar en az 2. Aşama Belgesi alma zorunluluğu getirilmiş olup 200yılında ise konaklama tesislerinin tüm standartlarıkarşılaması hedeflenmektedir. Eylül 2024 itibarıyla 1. Aşama Belgeli 16.850, 2. Aşama Belgeli ve 3. Aşama Sertifikalı 1.118 tesisle birlikte toplam belgeli ve sertifikali konaklama 

tesisi sayısı 17.969'a yükselmiştir. Bu tesislerdeki belgelendirilen veya sertifikalandırıian yatak kapasitesi ise 1,6 milyona ulaşmıştır.

Eylül 2024 itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafindan belgelendirilen 6.176 tesiste 1.154.626 yatak, basit konaklama belgeli 14.825 tesiste 661.566 yatak bulunmakta olup yatırım aşamasındaki 169.321 yatakla birlikte ülkemizdeki toplam yatak kapasitesi 1.983.513'e ulaşmıştır. Temmuz 2024 sonu itibarıyla biri kruvaziyer gemi limani olmak üzere turizm işletme ve yatirım belgeli toplam 45 deniz turizmi tesisi hizmet vermekte olup 11.713'ü denizde, 4.128' karada olmak üzere toplam 15.886 yat bağlama kapasitesi bulunmaktadır. Eylül 2024 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren seyahat acentası sayısı ise 16.268'dir.

Konutların gerçek ve tüzel kişilere turizm amaçli kiralanmasına ilişkin usul ve esaslarıbelirleyen 7464 sayılı Konutların Turizm Amaçlı Kiralanmasına ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 1 Ocak 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kısa süreli kiralamalar için denetim ve şeffafliğın artırılması amacıyla, 100 günden az süreyle kiralanan konutların envanteri çıkarılmış, sahip olunması gereken asgari standartlar belirlenmiş ve bu standartlara uygun olan konutlar belgelendirilerek kayit altına alinmiştır. Ağustos 2024 sonu itibarıyla 88.730 konut için başvuru yapılmış olup bu başvuruların 37.172'si için turizm amaçli kiralanan konut izin belgesi düzenlenmiştir.

Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkıda bulunmak üzere çevreye duyarli konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetleri devam etmekte olup bu çerçevede Ağustos 2024 sonu itibarıyla 435 tesise Yeşil Yildiz Belgesi düzenlenmiştir. Çevre yönetimine önem veren Mavi Bayrak Uygulamasına dâhil olan ülkeler arasında Türkiye 2024 yılında 567 ödüllü plajla üçüncü sırada, 27 ödüllü marina ile yedinci sirada yer almıştır. Ayrıca dokuz bireysel yat ve 18 turizm teknesi de Mavi Bayrak ile ödüllendirilmiştir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yürütülen altyapı çalışmaları kapsamında,yapımına Şubat 2023'te başlanan Antalya Kemer-Çamyuva Atıksu Arıtma Tesisi ve BağlantılıAltyapi Tesisleri Yapim İşi Nisan 2024'te tamamlanmiştir.

Ücretsiz, güvenli ve sıhhi plajların oluşturulması amacıyla turizmin yoğun olduğu bölgelerde yerel halkın ve ziyaretçilerin yararlanması için halk plajları yapımına devam edilmiştir. 2024 yılında Antalya ilinde Kemer Tekirova ve Manavgat Ilica halk plajlari hizmete açılmıştır. Böylece Antalya, Muğla ve İzmir illerinde halkın kullanımına sunulan plaj sayısı17'ye yükselmiştir.

Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansının koordinasyonunda reklam ve tanıtım faaliyetlerine 2024 yılinda da devam edilmiştir. Hedef pazar ülkelerde yerel ajanslarla yapılan anlaşmalar kapsamında algı ve imaj çalışmaları ile pazar araştırmaları yürütülmüş,ülke bazında talebe yönelik ve üst gelir grubunu hedefleyen özelleştirilmiş tanıtım çalışmaları sürdürülmüştür.

Türkiyenin tek dijital küresel tanıtım platformu GoTürkiye.com yenilenmiş yapısıyla turizm potansiyelini varış noktası ve deneyim odaklı bir bakış açısıyla hedef pazarlardaki kullanıcılara sunmaktadır. Değişen eğilimler çerçevesinde çeşitli kullanıcı profilleri ve dijital tüketim alışkanlıklarına uygun içerikte hazırlanan, turizm ürün çeşitliliğini vurgulayan 

platformda, Ağustos 2024 itibarıyla 105 varış noktasi, 58 deneyim tanıtımı yapılmiş ve 10dilde içerik sunularak 121 milyon tekil ziyaretçiye ulaşılmıştır.

Ocak-Eylül 2024 döneminde Türkiye’nin küresel marka olarak konumlandırılması ve pazar çeşitliliğinin artırılması amacıyla varış noktası ve deneyim odaklı tanıtım faaliyetleri kapsamında 200'den fazla ülkede reklam faaliyetleri gerçekleştirilmiştir.
Turizm faaliyetlerinin ülke geneline yayılmasi, marka bütünlüğünün sağlanması ve etkin tanıtımın yapılması amacıyla Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı tarafindan il bazlı markalaşma ve tanıtım çalışmalarına devam edilmiştir. Kapadokya Üniversitesi işbirliğinde 59 il için turizm yol haritaları hazırlanmıştır. Bu kapsamda sosyal medyada etkil kişiler, basin mensuplari, kanaat önderleri, tur operatörleri ve seyahat acentalarına yönelik tanıtım çalişmaları gerçekleştirilmiştir. Ayrıca "Gezsen" (İngiliz dilinde "Go’) marka çatısıaltında açılan sosyal medya hesaplarında 81 il için oluşturulan toplam 161 hesapta illerin turizm ürünlerinin tanıtımına devam edilmektedir.

Gastronomi turizmi alanında ülkemizin sahip olduğu değerlerin yurt içi ve yurt dışıtanitımında etkinliğinin artırılmasi, Türk mutfağı tanıtım faaliyetlerinin eşgüdümlü ve belirli bir tema altında yapılarak zaman ve kaynak israfinın engellenmesi amacıyla 21-27 Mayıs 2024 tarihleri arasinda üçüncü kez kutlanan Türk Mutfağı Haftası çerçevesinde çeşitli tanıtım etkinlikleri düzenlenmiştir.

Turizm sektörü, yenilikçi hizmetler ve ürünler geliştirmek üzere yeni nesil teknolojilerin süreç ve verilerinden faydalanarak akıllı turizme dönüşmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde de yeni dijital takip altyapısı oluşturulmuş, ziyaretçilerin davranışlarını büyük veriye dayanarak yapay zekâyla analiz etme, ürün geliştirme ve hedef ülke bazlı varış noktasıtanıtım stratejisi oluşturma imkânı sağlanmıştır. Ziyaretçi ve konaklama istatistikleri, uçuşarama, uçuş kapasitesi ve uçuş biletleme istatistikleri büyük veri aracılığıyla günlük analiz edilebilmektedir. Ayrıca GoTürkiye ve diğer turizm platformlarının kullanım istatistikleri ile etkinlik ve ağırlama verileri de aynı yöntemle analiz edilerek Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı veri tabanına aktarılmaktadır. Bu verilerin karar mekanizmalarında kullanılması amacıyla ortak bir panel geliştirilmiş ve turizm çalışanlarının erişimine sunulacak şekilde tasarlanmiştir.

Turizm istatistiklerinin daha hızlı ve kaliteli olarak hesapłanmasına yönelik idari kayıt kullanımının artırılmasi, yeni veri kaynaklarınin ve araştırma sonuçlarının sisteme entegre edilmesi ve metodolojik iyileştirmelerin yansıtılması amacıyla TÜÍK tarafindan Ekim 2022'de bir revizyon gerçekleştirilmiştir. Bu revizyonla anket verilerini destekleyici olarak idari kayıt verileri kullanılmaya başlanmış ve turizm istatistiklerinin kalitesinde önemli gelişmeler sağlanmıştır. Söz konusu revizyonların devamı niteliğinde Nisan 2024'te gerçekleştirilen diğer bir revizyonla Emniyet Genel Müdürlüğünden alınan günübirlik ziyaretçilere ilişkin verinin kullanımına başlanmış, sınir kapisı türü (deniz, demir, hava, kara) ayrımında yapılan hesaplamalarda ve örnekleme tasarımında güncellemeler yapılmıştır.
Turizm sektöründe nitelikli personel ihtiyacını karşılamak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında imzalanan protokoller çerçevesinde son altı yıldır sürdürülen ve öğrencilere konaklama tesislerinde staj imkânı sağlayan uygulama devam etmektedir. Ayrica konaklama ve yeme icme isletmelerinde calisan personelin mesleki bilgi ve becerilerini geliştirmek ve hizmet kalitesini artırmak amacıyla İşbaşı Eğitimi Kurslari ile Kişisel Gelişim Seminerleri düzenlenmektedir.


Türkiye'nin tanıtımını daha etkin bir şekilde gerçekleştirmek amacıyla sektör çalışanlarına yönelik olarak sunulan All in Türkiye isimli çevrimiçi eğitim platformundaki 30kursa 113 farklı ülkeden 3.589 kişi kaydolmuş ve 9.129 sertifika verilmiştir.
Covid-19 salgını sürecinde öne çıkan temassız iletişim, sanal deneyimler, çevrimiçi işlemler gibi uygulamalarla birlikte dijital dönüşüm turizm sektörünün gündemindeki önemli başlıklardan biri haline gelmiştir. Dünyadaki dijital dönüşüme paralel olarak, turizm sektörüiçin yapay zekâ, sanal gerçeklik gibi dijital uygulamaların yerli kaynaklarla ve yenilikçi yaklaşımlarla geliştirilmesi, ayrıca turizm sektörü çalışanlarına dijital beceriler kazandırılmasıönem arz etmektedir.

b) Amaç
Değişen tüketici eğilimleri doğrultusunda turizmin çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi,sezon süresinin uzatılması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama eğilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesiyle ziyaretçi başına turizm gelirinin artırılması, varışnoktası yönetimi yaklaşımıyla sektörde yeşil ve dijital dönüşümün gerçekleştirilerek rekabetçiliğin geliştirilmesi ve koruma/kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Turizm sektörünün sürdürülebilirlik ilkeleri çerçevesinde doğal, tarihi ve sosyal çevreyi koruyucu ve geliştirici bir yaklaşım içinde olması sağlanacak ve sektörde yeşil dönüşüm hızlandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.523)

Politika/Tedbir: Tedbir 523.2. Turizm sektörünün iklim değişikliğine uyum kapasitesi artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İklim değişikliğinin turizm sektörüne etkilerinin somut anlaşılması amacıyla seçilecek pilot bölgelerde sektörel risk haritaları üretilecek ve iklim eylem planları hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 523.3. "Sürdürülebilir Turizm Programi" kapsamında turizmde yeşil dönüşümün sağlanması için çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Turizm İsletmesi Belgesi veya Basit Konaklama Turizm İşletmesi Belgesi ile belgelendirilen konaklama tesislerinin tamamının Türkiye Sürdürülebilir Turizm Programı 2. Aşama Belgesini alması sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 523.7. Turizmin çevreye, sosyal ve kültürel dokuya karşı oluşturabileceği olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi amacıyla ziyaretçilerin "sorumlu turizm anlayışına sahip olmaları için bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, RTÜK, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dijital platformlar vasitasıyla turistlerin sorumlu turizm anlayışını teşvik edecek bilgilendirici çalışmalar yapilacaktır.

Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524): Tedbir 524.1. Turizm sektöründe dijital teknolojilerin etkin kullanımı sağlanacak, turizm değer zincirindeki tüm paydaşların dijital ortamda birbirine bağlanmasıyla "kesintisiz uçtan uca seyahat" yaklaşımı sektöre

Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524): kazandınlacaktır. Tedbir 524.3. Ziyaretçilere doğru kanallardan uygun içeriklerin ulaştırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecek ve yenilikçi çözümlerle kullanıcı deneyimi

Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524): iyileştirilecektir. Rekabetçi ve hızla değişen talebi karşılayabilen bir turizm sektörü için hizmet kalitesi iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.525)

Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524): Tedbir 525.1. Hizmet kalitesini iyileştirerek daha rekabetçi bir turizm sektörü oluşturmak üzere personelin mevcut becerilerini geliştirmesi ve yeni beceriler edinmesi sağlanacaktır.

Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524): Tedbir 525.3. Mesleki eğitim müfredatı sektörün ihtiyaçlanı doğrultusunda yeniden düzenlenecektir.

Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524): Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacının karşılanmasına yönelik uygulamalı eğitim programları geliştirilerek sürdürülecektir.

Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524): Tedbir 525.5. Hizmet kalitesinin ve turist memnuniyetinin artıriması amacıyla turizm tesislerinde fiziki şartların iyileştirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacak ve denetim faaliyetleri artırlacaktır.

Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526): Tedbir 526.1. Varış noktası yönetim örgütlenmesine ilişkin hukuki altyapı oluşturulacaktır.

Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526): Ziyaretçi başına turizm gelirinin artırılması amacıyla daha fazla gelir bırakan turizm çeşitieri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.527)

Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526): Tedbir 527.2. Turizm çeşitlerinin planlı gelişimini sağlamak üzere ana plan ve strateji çalışmaları yürütülecektir.

Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526): Tedbir 527.4. Turizm yatirımlarının sürdürülebilir bir anlayışla gerçekleştirilmesine yönelik planlama ve arazi tahsis çalışmalarına devam edilecek, turizm altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir.

Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526): Tedbir 527.5. Kültür ve turizm güzergâhları geliştirilerek ziyaretçi kalış süresinin ve harcamalarınin artırılmaşı sağlanacaktır

Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526): Turizm gelirinin artırılması, mevcut pazarlarımızın güçlendirilmesi, yeni pazarların oluşturulması ve harcama eğilimi yüksek ziyaretçilere ulaşılması amacıyla tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.528)

Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526): Tedbir 528.1. Türkiye markası altında ve odaklı bir biçimde yapılan etkin tanıtım faaliyetlerine devam edilecektir.

Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.526): Tedbir 528.2. Değişen tüketici eğilimleri ile teknolojik gelişmeler doğrultusunda yeni tanıtım stratejileri belirlenecektir.

Tedbir 528.3. Yeni pazarlar oluşturulması amacıyla başta Amerika ve Uzak Doğu ülkeleri olmak üzere turist potansiyeli yüksek ülkelerde tanıtım çalışmaları: yürütülecektir. Turizm sektörünün daha etkin analiz edilebilmesi için gerekli veri altyapısı oluşturulacak ve mevcut turizm istatistikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.529)

Tedbir 528.3. Yeni pazarlar oluşturulması amacıyla başta Amerika ve Uzak Doğu ülkeleri olmak üzere turist potansiyeli yüksek ülkelerde tanıtım çalışmaları: Tedbir 529.2. Turizmin sürdürülebilirliğini ölçmek için oluşturulan uluslararası istatistiki çerçeveye uygun ölçüm araçları geliştirilecek ve yeni veri setleri oluşturulacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), RTÜK, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK
1. Amerika pazarı için hava yolu şirketleriyle ortak bütçeli olarak tanıtım projeleri yürütülecektir. 2. Hedef pazarlarda yüksek gelir gruplarını hedef alan tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1Turizmin çevresel etkilerini ortaya koyan karşılaştırılabilir nitelikte bir gösterge seti oluşturulacak ve metodolojisi belirlenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Turizm Geliri
Birim: Milyar Dolar
2023: 55,9
2024 (1): 59,6
2025 (2): 63,6

Performans Göstergeleri: Giriş Yapan Ziyaretçi Sayısı
Birim: Milyon Kişi
2023: 56,7
2024 (1): 60,7
2025 (2): 63,7

Performans Göstergeleri: Turizm Gelirinin GSYH İçerisindeki Payı
Birim: Yüzde
2023: 4,9
2024 (1): 4,5
2025 (2): 4,3

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Ortalama Harcama
Birim: Dolar
2023: 979
2024 (1): 984
2025 (2): 1 000

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Gecelik Ortalama Harcama
Birim: Dotar
2023: 92
2024 (1): 101
2025 (2): 106
Kaynak: Küftür ve Turizm Bakanlığı, TÜIK 
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


2.2.3. Sektörel Politikalar 
2.2.3.1. Kamu Yatırım Politikaları
a) Mevcut Durum 
2024 yılı kamu yatırım uygulamalarında sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2024 yılı Yatırım Programı sene başı değerleri dikkate aliındığında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere toplam tutarı 7.317,1 milyar TL, 2023yılı sonu kümülatif harcaması 2.132,7 milyar TL ve 2024 yılı başlangıç ödeneği 1.006,9milyar TL olan 3.799 kamu yatırım projesi yürütülmektedir.

2024 yılı Yatırım Programı kapsamında 1.006,9 milyar TL'lik yatırım ödeneğinden en yüksek payı yüzde 31,7 ile ulaştırma sektörü alırken, eğitim sektörünün payı yüzde 15madencilik sektörünün payı yüzde 10,5, tarım sektörünün payı yüzde 10, sağlık sektörünün payı yüzde 9,4 ve enerji sektörünün payı yüzde 7,5'tir. Imalat, turizm, konut, içmesuyu ve kanalizasyon, teknolojik araştırma, güvenlik, adalet, çevre gibi diğer sektörlerin toplam payıise yüzde 15,9'dur.


Orta Vadeli Programda (2025-2027) ilan edilen kuruluşların yatırim teklif tavanlarıdikkate alındığında 2025yılında yatırım projelerine ayrılan kaynağın önemli ölçüde artırılması hedeflenmiştir. 2025 Yıli Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2024 yılı sene başında 912,8 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki yatırımlar için ayrılan ödeneklerin 2025 yılında yüzde 42,1 oranında artarak 1.297 milyar TL'ye ulaşmasıöngörülmüştür. Benzer şekilde, 15 Eylül 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2024/12sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki 2025-2027 Dönemi Yatırım Programı Hazırlama Rehberinde yer alan 2025 yılı KÍT yatırım teklif tavanları da 2024 yılında 271,6 milyar TL olan seviyesinden 405,5 milyar TL seviyesine çıkarılmiştır.

Ülkemizde Yap-İşlet-Devret (YİD), Yap-İşlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İH) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KÖi) modeli uygulanmaktadır. Söz konusu modellerle 1986 yılından itibaren, Eylül 2024 itibarıyla 272köi projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. Uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü Eylül 2024 fiyatlarıyla 102,72 milyar dolara ulaşmaktadır. Bu tutar içinde ulaştırma sektörü 62,38 milyar dolar yatırımla ilk sirada yer almakta olup bunu 22,31 milyar dolarla enerji, 13,43 milyar dolarla sağlık sektörü takip etmektedir. Mevcut durumda, 254 proje işletmeye alinmiş olup 18 projenin yapımina devam edilmektedir.

TABLO II: 15- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı
Ülkeler: Avro Bölgesi
2015-19: 3,3
2020: 3,8
2021: 3,6
2022: 3,5
2023 (1): 3,9
(Yüzde) 2024 (1): 4,1

Ülkeler: Ortalaması Belçika
2015-19: 2,5
2020: 2,8
2021: 2,8
2022: 2,7
2023 (1): 2,9
(Yüzde) 2024 (1): 3,1

Ülkeler: Almanya
2015-19: 2,3
2020: 2,7
2021: 2,6
2022: 2,6
2023 (1): 2,7
(Yüzde) 2024 (1): 2,8

Ülkeler: Estonya
2015-19: 5,2
2020: 5,7
2021: 5,6
2022: 5,1
2023 (1): 6,3
(Yüzde) 2024 (1): 7,0

Ülkeler: İrlanda
2015-19: 2,0
2020: 2,4
2021: 2,1
2022: 2,1
2023 (1): 2,3
(Yüzde) 2024 (1): 2,6

Ülkeler: Yunanistan
2015-19: 3,5
2020: 3,1
2021: 3,6
2022: 3,7
2023 (1): 3,9
(Yüzde) 2024 (1): 4,4

Ülkeler: ispanya
2020: 2,6
2021: 2,7
2022: 2,8
2023 (1): 3,0
(Yüzde) 2024 (1): 3,1

Ülkeler: Fransa
2015-19: 2
2020: 4,2
2021: 4,1
2022: 4,2
2023 (1): 4,3
(Yüzde) 2024 (1): 4,3

Ülkeler: Hirvatistan
2015-19: 3,4
2020: 5,5
2021: 4,6
2022: 3,7
2023 (1): 5,4
(Yüzde) 2024 (1): 5,5

Ülkeler: İtalya
2015-19: 2,3
2020: 2,6
2021: 2,9
2022: 2,7
2023 (1): 3,2
(Yüzde) 2024 (1): 3,2

Ülkeler: Letonya
2015-19: 4,7
2020: 5,7
2021: 5,4
2022: 3,9
2023 (1): 4,2
(Yüzde) 2024 (1): 5,5

Ülkeler: Litvanya
2015-19: 3,3
2020: 4,5
2021: 3,2
2022: 3,2
2023 (1): 4,2
(Yüzde) 2024 (1): 4,4

Ülkeler: Lüksemburg
2015-19: 3,9
2020: 4,7
2021: 4,1
2022: 4,2
2023 (1): 4,7
(Yüzde) 2024 (1): 4,6

Ülkeler: Malta
2015-19: 3,2
2020: 3,9
2021: 3,9
2022: 3,4
2023 (1): 3,5
(Yüzde) 2024 (1): 3,7

Ülkeler: Hollanda
2015-19: 3,5
2020: 3,7
2021: 3,4
2022: 3,2
2023 (1): 3,1
(Yüzde) 2024 (1): 3,2

Ülkeler: Avusturya
2015-19: 3,1
2020: 3,3
2021: 3,6
2022: 3,4
2023 (1): 3,5
(Yüzde) 2024 (1): 3,5

Ülkeler: Portekiz
2015-19: 1,8
2020: 2,3
2021: 2,6
2022: 2,4
2023 (1): 2,5
(Yüzde) 2024 (1): 3,1

Ülkeler: Slovakya
2015-19: 4,1
2020: 3,4
2021: 3,1
2022: 3,1
2023 (1): 4,7
(Yüzde) 2024 (1): 4,1

Ülkeler: Slovenya
2015-19: 3,7
2020: 4,1
2021: 4,7
2022: 5,4
2023 (1): 5,3
(Yüzde) 2024 (1): 5,8

Ülkeler: Finlandiya
2015-19: 4,1
2020: 4,8
2021: 4,2
2022: 4,2
2023 (1): 4,0
(Yüzde) 2024 (1): 4,2

Ülkeler: Avro Bölgesi Dişi AB
2015-19: 4,1
2020: 4,6

Ülkeler: Ortalamasi
2021: 4,3
2022: 4,1
2023 (1): 4,6
(Yüzde) 2024 (1): 4,4

Ülkeler: Bulgaristan
2015-19: 3,6
2020: 3,3
2021: 2,7
2022: 2,3
2023 (1): 3,5
(Yüzde) 2024 (1): 2,5

Ülkeler: Çekya
2015-19: 4,0
2020: 4,8
2021: 4,7
2022: 4,7
2023 (1): 5,0
(Yüzde) 2024 (1): 4,9

Ülkeler: Danimarka
2015-19: 3,5
2020: 3,6
2021: 3,2
2022: 3,1
2023 (1): 3,2
(Yüzde) 2024 (1): 3,3

Ülkeler: Macaristan
2015-19: 5,2
2020: 6,5
2021: 6,3
2022: 5,4
2023 (1): 5,1
(Yüzde) 2024 (1): 4,6

Ülkeler: Polonya
2015-19: 4,1
2020: 4,5
2021: 4,1
2022: 3,8
2023 (1): 5,0
(Yüzde) 2024 (1): 5,1

Ülkeler: Romanya
2015-19: 3,5
2020: 4,6
2021: 4,2
2022: 4,4
2023 (1): 5,3
(Yüzde) 2024 (1): 5,2

Ülkeler: isveç
2015-19: 4,6
2020: 5,0
2021: 4,7
2022: 4,8
2023 (1): 5,0

Ülkeler: AB Ortalaması
2015-19: 3,5
2020: 4,0
2021: 3,8
2022: 3,6
2023 (1): 4,1
(Yüzde) 2024 (1): 5,2 4,2

Ülkeler: Birleşik Krallık
2015-19: 2,7
2020: 3,1
2021: 3,1
2022: 3,1
2023 (1): 3,3
(Yüzde) 2024 (1): 3,3

Ülkeler: Japonya
2015-19: 3,7
2020: 4,3
2021: 4,2
2022: 3,9
2023 (1): 3,7
(Yüzde) 2024 (1): 3,6

Ülkeler: ABD
2015-19: 3,3
2020: 3,6
2021: 3,3
2022: 3,5
2023 (1): 3,4
(Yüzde) 2024 (1): 3,5

Ülkeler: Türkiye
2015-19: 3,7
2020: 2,7
2021: 2,5
2022: 2,8
2023 (1): 2,9
(Yüzde) 2024 (1): 2,8
Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2024; Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini 


b) Amaç
Kamu yatırımlarıyla ekonominin rekabetçiliğinin ve verimliliğinin artırılması, kamu hizmetlerinin daha etkin sunulması yoluyla toplumun tüm kesimlerinin yaşam standartlarının iyileştirilmesi ve refahının yükseltilmesi, çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması, dijital dönüşümün desteklenmesi, bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılması, özel sektör yatırımlarının ihtiyaç duyduğu altyapının temin edilmesi ile afetlere ve küresel risklere karşı dayanıkılığın artırılmasi, kamu özel işbirliği (KÖİ) uygulamalarının makroekonomik politikalar, sektörel öncelikler, sosyoekonomik yapılabilirlik ve bütçe prensipleriyle uyumlu olarak, ayrıca dengeli bir risk paylaşımı ve maliyet etkinliği çerçevesinde yürütülmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu yatırımlarına ayrılan kaynakların daha etkin şekilde kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.532)

Politika/Tedbir: Tedbir 532.2. KÖI projeleri, makroekonomik politikalar, sektörel öncelikler, kamu yükümlülükleri ve bütçe dengeleri dikkate alınarak sosyoekonomik yapılabilirlik, maliyet etkinlik, bütçe prensipleriyle uyum ve dengeli bir risk paylaşımı gözetilerek planlanacak ve yürütülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Projelerin finansal ve sosyoekonomik yapılabilirliğinin analizine yönelik çalışma tamamlanacaktir.

Politika/Tedbir: Tedbir 532.4. Kamu yatırım planlamasını güçiendirmek üzere yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tüm kurumlarda KÖi dâhil tüm yatınm projelerinin hazırlanmasi, finansmani, uygulanmasi, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinin uluslararasi standartlara uygun şekilde gerçekleştirilmesi için kurumsal yapi güçlendirilecek, beşeri kapasite artırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Uygulayıcı Kuruluşlar, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Proje hazırlık, izleme ve değerlendirme konularında eğitimler verilecektir.
2.2.3.2. İş ve Yatırım Ortamı
a) Mevcut Durum 
2024 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırim ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin teşvik edilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir.

Yatirım Ortamının İyileştirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOik) kapsamında,Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında, kamu ve özel sektör kuruluşlarının temsilcileriyle düzenli toplantılar gerçekleştirmektedir. İlgili kurum ve kuruluşların işbirliğiyle hazırlanan 2024 yıli Eylem Plani, 1 Mart 2024 tarihinde Kurul’un internet sitesinde (www.yoikk.gov.tr)

yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu kapsamda 57 eylemden oluşan Eylem Planında Eylül 2024 itibarıyla 11 eyleme ilişkin çalışmalar tamamlanmış olup altı eyleme ilişkin çalışmalarda ise gerçekleşme oranı yüzde 90'lar seviyesine ulaşmıştır. 31 eylemin 2024 yılı sonu itibarıyla tamamlanmasi öngörülmektedir.

YOİKK Eylem Planı kapsamında, 12 Mart 2024 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanan 7499 sayılı Kanunla, Kişisel Verilerin Korunması Kanununda değişiklik yapılmış ve kanun yollarına başvuru süreleri yeknesaklaştırılmıştır. 2024 yıli içinde bireysel emeklilik fonlarının girişim sermayesine yönlendirilmesi, nitelikli personelin uzaktan çalışma uygulamasının uzatılmasi gibi adımlar atılmıştir. Ayrıca mesleki eğitim ve istihdam konularında çalışmalar yapmak üzere YOİkK bünyesinde, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi Başkanlığında,ilgili kamu kurumlarının ve YOİKK üyesi tüm STK temsilcilerinin katılımıyla Mesleki Eğitim ve İstihdam (MEiS) çalışma grubu kurulmuştur. MEis Çalışma Grubunun hazırlayacağıeylem plani ile mesleki eğitimde somut ve sürdürülebilir kazanımlar elde edilmesi amaçlanmaktadır.

TCMB tarafindan yayımlanan Uygulama Talimatı ve 26 Kasım 2023 tarihli ResmîGazete'de yayımlanan Yatırim Projelerinin Stratejik Öncelik ve Teknik Değerlendirmesine Dair Tebliğ ile Yatırım Taahhütlü Avans Kredisi (YTAK) programında stratejik önceliklendirme yapılması için gerekli mevzuat altyapısı oluşturulmuştur. Bu kapsamda,gerekli koşulları sağlayan ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından teknoloji strateji puanıhesaplanan yatırım projeleri için YTAK programına başvuru yapılabilecektir. Sanayi ve Teknoloji Bakanliğına başvurmak isteyen yatırımcılar için 20 Aralık 2023 tarihinden itibaren başvurularin alınmasına başlanmiştır.

Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası Üst Fonunun kuruluşuna dair protokol, 10Temmuz 2024 tarihinde imzalanmiş ve kurulan üst fona Hazine ve Maliye Bakanlıği tarafindan 35 milyon dolar tutarında kaynak aktarımi taahhüdünde bulunulmuştur.
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanunda değişiklik öngören Kanun Taslağına ilişkin çalışmalar tamamlanmış olup 14 Haziran 2024 tarihinde TBMM'ye arz edilmiştir.

Türkiye'de şirketlerin kurulus asamasından faaliyete geçene kadar tamamlamasıgereken tüm bürokratik işlemleri, izin, onay, ruhsat ve lisans süreçlerini içeren Yatırım Süreçleri Kılavuzu www.invest.gov.tr internet adresi üzerinden erişime açılmıştır. Kamu kurumlarından Kilavuzda güncellenmesi talep edilen hususlara için görüşlerin toplanmasının ardından, güncellemeler 2024 yılının ilk çeyreği itibarıyla Cumhurbaşkanliğı Yatırım Ofisi tarafından kılavuza yansıtılmiştır. Bu kapsamda, TOBB Girişimcilik ve Sektörler Müdürlüğütemsilcileri ile Kilavuzlarda sadeleştirmeye konu edilecek hususlar görüşülmüş olup önümüzdeki dönemde de Kılavuz hakkında sektör meclislerinin görüşlerinin alınmasıplanlanmaktadir.

Dünya Bankası tarafindan Doing Business çalişmasının sonlandırılmasından sonra,Business Ready (B-Ready) olarak adlandırılan yeni bir çalişma yayımlanmiştır. Çalışmada ilk aşamada 50 ekonomi kapsanmış olup kapsamin 2026sonu itibarıyla 180 ekonomiye çıkarılması öngörülmektedir. Türkiye bu raporda yer almamış olup CumhurbaşkanlığıYatırım Ofisi koordinasyonunda hazırlıklar sürdürülmektedir. B-Ready kapsamında Dünya Bankasının firmalara ve uzman kişilere uygulayacağı anket soruları CumhurbaşkanlığıYatırim Ofisi tarafindan düzenlenmiş, sorumlu kurumlar tespit edilmiş ve bu kurumlara bilgilendirme yapilmiştir, Sorumlu kamu kurumlarindan alinan cevaplar neticesinde 

iyileştirilecek alanlara yönelik eylem önerileri ve sorumlu kurumlardan görüş alınacak hususlar tespit edilmiş olup Yatırım Ofisi tarafindan eylem önerileri kamu kurumlarının görüşüne açılmiştir.

Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisinin gözetiminde, belirli niteliklere sahip yatırımlar için diğer kamu kurumları nezdinde yürütülen süreçlerin (ÇED, Çevre İzin ve Lisans, Maden Ruhsati, Sanayi Sicil Belgesi, Yatırım Teşvik Belgesi vb.) eşzamanlı olarak takip edilebilmesi amacıyla Yatırım Takip Sistemi oluşturulmasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Bu doğrultuda kamu kurumlarıyla veri paylaşımına ilişkin görüşmeler yapılmış olup Ticaret Bakanlığıyla veri paylaşım protokolü imzalanmıştır. Diğer kurumlarla veri paylaşım protokollerine ilişkin hukuki süreçler ve yazılım geliştirme çalışmalarına devam ediłlmişir.
Ülkemizdeki icra ve iflas sisteminin etkinleştirilerek günümüz şartlarına daha iyi uyum sağlaması için elektronik dosya sistemi kullanımı artırılarak, icra dairelerindeki derdest fiziki dosyaların tamamının UYAP sistemine aktarılması çalışmalarına devam edilmiştir. Bu doğrultuda Temmuz 2024 itibarıyla Ardahan, Iğdır, Hakkâri, Karşıyaka, Lüleburgaz,Bandırma, Akhisar, Mustafakemalpaşa, Çarşamba, Of, Kozan, Manavgat, Tavşanli,Turgutlu, Fatsa, Ünye, Araç, Erdemli, Dörtyol, Aliağa, Bozüyük, Gölcük, Karacabey,Kemalpaşa, Bucak, Didim (Yenihisar), Soma, Kadirli, Nizip, Devrek, Gemlik, Kemer,Uzunköprü, Safranbolu ve Orhangazi mahallerinde tüm derdest fiziki dosyalar taranarak UYAP Sistemine aktarılmiştir.

Ayrıca, yargıda ihtisaslaşmanın güçlendirilmesiçalışmalarıkapsamında iş dağılımısuretiyle oluşturulan ihtísas mahkemelerinin etki analizi yapılmiş, bu analiz çalışmaları esas alınarak Haziran 2024 itibarıyla ihtisas mahkemesi sayısı 551'e ulaşmıştır.
TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2023 döneminde toplam 264,2 milyar dolar tutarında Uluslararası Doğrudan Yatırım girişi olmuştur. Uluslararası doğrudan yatırım girişi 2023 yılında 10,6 milyar dolar, 2024 yılının ilk sekiz ayında ise 6,4 milyar dolar olmuştur.
Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlilik artışıimkânı daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu kaynak girişinin artırılması amacıyla uluslararası doğrudan yatırımlara ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir.
Bu amaçla hazırlanan 2024-2028 dönemini kapsayan Uluslararası Doğrudan Yatırım Stratejisi, 29 Temmuz 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2024/9 nolu CumhurbaşkanliğıGenelgesi ile yürürlüğe girmiştir. CumhurbaşkanliğıYatırım Ofisinin koordinasyonunda hazırlanan strateji, küresel ekonominin yeniden şekillendiği ve belirsizliklerin giderek arttığı bir dönemde Türkiye'nin ihtiyaç duyduğu nitelikli uluslararasıdoğrudan yatırımların ülkemize çekilmesini hızlandırmak amacıyla ekosistemdeki tüm paydaşlara bir yol haritası olarak tasarlanmıştır. Türkiye'nin uzun vadeli kalkınma hedeflerine hizmet edecek olan strateji belgesinin odak noktası yüksek katma değerli,sürdürülebilir, dijital dönüşümü destekleyen, yüksek teknolojiye dayalı ve kaliteli istihdam sağlayan nitelikli uluslararası doğrudan yatırımları çekmektir. Ana hedefi ülkemizin küresel uluslararası doğrudan yatırım pastasından aldığı payı nitelikli uluslararası doğrudan yatırım projeleriyle 2028 yılında yüzde 1,5'e çıkarmak olan stratejide Yatırım OrtamıRekabetçiliği,Yeşil Dönüşüm, Dijital Dönüşüm, Küresel Tedarik Zinciri, Nitelikli İnsan Kaynağı ve İletişim ve Tanitma olmak üzere toplam alti temayi iceren bir politika cercevesi olusturulmustur.Strateji kapsamında yürütülecek proje ve faaliyetler ise yıllik eylem planlari çerçevesinde icra edilecek olup 2024 yıli eylem planında 81 eyleme yer verilmiştir.

Ayrıca Türkiye'deki yatırım ortamının iyileştirilmesi çalışmalarına uluslararası bir bakışaçısı kazandırılması amacıyla, dünyanın önde gelen çokuluslu şirketlerinin üst düzey yöneticilerini bir araya getiren, sınırlı sayıda katılımcıya sahip istişarî bir platform olan Yatırım Danışma Konseyi Sayın Cumhurbaşkanımızın başkanlığında 28 Eylül 2024 tarihinde toplanmıştır.

b) Amaç
İş ve yatırım ortamında işlemlerin en az evrak sayısi, en kısa süre ve en düşük maliyetle yapılması suretiyle ekonominin daha rekabetçi bir yapıya kavuşturulmasi,bürokratik ve hukuki öngörülebilirliğin daha da güçlendirilmesi, nitelikli uluslararasıdoğrudan yatırımlardan daha fazla yararlanılması yoluyla yatırım, üretim, istihdam ve ihracat artırılarak yurt içi ve uluslararası piyasalar için bir tedarik ve üretim merkezi olmasıtemel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bürokratik süreçlerin kolaylaştırılması ve maliyetlerin azaltılması yoluyla yatırımlara ivme kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.536)

Politika/Tedbir: Tedbir 536.1. Yatırım Süreçleri Kılavuzunda belirlenen ve zaman kaybına sebep olan prosedürlerin uygulayıcı kurumlarca en aza indirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yatirım Süreçleri Kilavuzunda yer alan prosedürlerde sadeleştirilebilecek hususlar özel sektör çatı kuruluşlarıyla işbirliği içinde belirlenecek ve bu sadeleştirmeye yönelik olarak ortaya çıkan mevzuat ve idari düzenleme ihtiyaçları ilgili kamu kurumlarina iletilecektir. 2. Dünya Bankası tarafindan 180 ülkenin iş ve yatırım ortamını analiz etmek üzere geliştirilen Business Ready Projesi kapsaminda yer alacak konulara yönelik olarak reform alanları tespit edilecek ve yıllık eylem planı hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 536.3. İş ve yatırım süreçleri, kurulacak sektörel tek durak ofisler aracılığıyla en aza indirilecektir
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yatırım süreçlerinde tek durak ofis modellerinin uygulanabilirliğini incelemek üzere, kamu ve özel sektörden ilgili paydaşlarla işbirliği halinde çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Yatırımlara ayrılan hazine arazisi miktarı artırılacak, arazi tahsis süreçleri kurumlar arası koordinasyon artırılarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.537)

Politika/Tedbir: Tedbir 537.2. Yatırım yeri tahsis süreçlerinde etkin bir koordinasyon mekanizmasi kurulacak ve özellikle stratejik ve büyük ölçekli yatırımlarda süreçlerin daha hızlı işlemesini sağlayacak yeni tahsis modelleri geliştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yatırımcılardan alınan geri bildirimler neticesinde belirlenen yatırım yeri tahsis süreçlerindeki bürokrasinin azaltilması ve mevzuat güncellemeleri hakkında tespit ve öneri raporları hazırlanacaktır.

Tedbir 537.3. Yatınm yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 537.5. Türkiye'nin uluslararası doğrudan yatırımłara yönelik yatırım yeri seçiminde alternatif senaryoların değerlendirmesine imkân sunan çalışmalar geliştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (S)
1. Hazine arazileri uzun dönemli yatırım ihtiyaçları çerçevesinde çevresel ve sosyal etkiler dikkate alınarak bölgesel, sektörel ve ölçek bazında planlanarak yatırımcılara arz edilmek üzere ilana çıkarılacaktır.: Türkiye'nin nitelikli uluslararası doğrudan yatırımları çekme konusundaki rekabetçiliği alternatif senaryolar çerçevesinde karşılaştırmalı olarak analiz edilecektir.

Tedbir 537.3. Yatınm yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: İş ve yatırım ortamında düzenleyici çerçeve iyileştirilerek yatırımcı güveni, öngörülebilirlik ve istikrar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.538)

Tedbir 537.3. Yatınm yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 538.1. Yüksek teknoloji ürünleri ile yenilikçi ürün ve hizmetlerin gelişmesinin ülke şartlarına uyumunu sağlamak, yenilikçi çözümlerin piyasa ve gerçek yaşam koşullarında uygulanmasını izleyerek kanıta dayalı düzenleme yapmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: TCMB (S), Adalet Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BDDK, İstanbul Finans Merkezi
1. Hazine arazileri uzun dönemli yatırım ihtiyaçları çerçevesinde çevresel ve sosyal etkiler dikkate alınarak bölgesel, sektörel ve ölçek bazında planlanarak yatırımcılara arz edilmek üzere ilana çıkarılacaktır.: 1. TCMB bünyesindeki Büyük Veri Platformu kapasitesi artırılarak yeni teknolojilerle desteklenecek, elde edilecek analitik kapasite ile veriye dayalı karar verme süreçleri desteklenecektir.

Tedbir 537.3. Yatınm yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 538.3. Icra ve iflas sisteminin etkinliği borçlu ve alacaklı arasındaki hassas dengenin gözetilmesi suretiyle artınılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Adalet Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi
1. Hazine arazileri uzun dönemli yatırım ihtiyaçları çerçevesinde çevresel ve sosyal etkiler dikkate alınarak bölgesel, sektörel ve ölçek bazında planlanarak yatırımcılara arz edilmek üzere ilana çıkarılacaktır.: 1. Yeni bir icra ve iflas kanunu taslağı hazırlanacaktır.

Tedbir 537.3. Yatınm yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 538.4. Yargıda ihtisaslaşmanın geliştirilmesi kapsamında hâkim ve savcılar ile bilirkişi ve arabulucuların nitelik ve nicelik açısından geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak, ihtisas mahkemeleri güçlendirilecektir
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu, Adalet Akademisi
1. Hazine arazileri uzun dönemli yatırım ihtiyaçları çerçevesinde çevresel ve sosyal etkiler dikkate alınarak bölgesel, sektörel ve ölçek bazında planlanarak yatırımcılara arz edilmek üzere ilana çıkarılacaktır.: Etki analizi yapılarak ihtiyaç alanlarında yeni ihtisas mahkemeleri belirlenecektir. 2. Hâkim ve Cumhuriyet savcıları ile yardımcılarına ihtisaslaşmaya yönelik meslek içi ve meslek öncesi eğitim verilecektir.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Yabancı ülkelerde yaşayan araştırmacı ve girişimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kılacak düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.539) Tedbir 539.2. İlkaşama Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Dijital Göçebe Vize girişimcileri için vize modelinin Çalışma ve Sosyal Güvenlik uygulamasının geliştirilmesi ve oluşturulması sağlanarak yurt Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, ihtiyaç doğrultusunda dışındaki girişimcilerin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı güncellienmesi sağlanacaktır. Türkiye'ye gelmesini cazip kılacak destek ve düzenlemeler yapılacaktır
1. Hazine arazileri uzun dönemli yatırım ihtiyaçları çerçevesinde çevresel ve sosyal etkiler dikkate alınarak bölgesel, sektörel ve ölçek bazında planlanarak yatırımcılara arz edilmek üzere ilana çıkarılacaktır.: Tedbir 539.2. İlkaşama girişimcileri için vize modelinin oluşturulması sağlanarak yurt dışındaki girişimcilerin Türkiye'ye gelmesini cazip kılacak destek ve düzenlemeler yapılacaktır

Tedbir 539.3. Ar-Ge veya Ür-Ge faaliyetleri yürütülmesi, yatırımın yapılmasi, yönetilmesi veya işletilmesiyle ilgili olarak ülkeye gelecek diğer ülke vatandaşlarına ve ailelerine ikamet ve çalişma izni verilmesinde öncelik ve: kolaylık sağlanacaktır. Yatırımların artırılması ve nitelikli uluslararası doğrudan yatırımların çekilebilmesi amacıyla dijital ve yeşil dönüşüm sürecinden azami ölçüde faydalanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.540)

Tedbir 539.3. Ar-Ge veya Ür-Ge faaliyetleri yürütülmesi, yatırımın yapılmasi, yönetilmesi veya işletilmesiyle ilgili olarak ülkeye gelecek diğer ülke vatandaşlarına ve ailelerine ikamet ve çalişma izni verilmesinde öncelik ve: Tedbir 540.1. İş ve yatırım ortamının dijital dönüşümünde uluslararasi standartlar dikkate alınarak karşılıklı işlerlik, emniyet, kişisel verilerin korunmasi, kapsayıcılık, sürdürülebilirlik ve uluslararası işbirliği ilkelerine dayanan ulusal standartlar belirlenecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Adalet Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
1. İkiz dönüşüm sürecinin getirdiği uzaktan çalışma şeklinin sektörel, mesleki ve bölgesel işgücü göçü bağlamında etkilerinin analiz edilmesine yönelik araştırma çalışması tamamlanacaktır.: 1. Dijital devlet ve dijital dönüşüm alanında AB mevzuatı ve uluslararasi standartlar göz önünde bulundurularak öncelikli ülke ve alanlara yönelik işbirliği, güçlendirilecektir.

Tedbir 539.3. Ar-Ge veya Ür-Ge faaliyetleri yürütülmesi, yatırımın yapılmasi, yönetilmesi veya işletilmesiyle ilgili olarak ülkeye gelecek diğer ülke vatandaşlarına ve ailelerine ikamet ve çalişma izni verilmesinde öncelik ve: Tedbir 540.2. Girişimciler, KOBİ'ler, büyük ölçekli firmalar ve ekosistem kurumları arasında deneyim ve bilgi paylaşımının yapılabileceği fiziki ve sanal ortamlar oluşturulacaktır. Tedbir 540.3. Yeşil ve dijital
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi
1. İkiz dönüşüm sürecinin getirdiği uzaktan çalışma şeklinin sektörel, mesleki ve bölgesel işgücü göçü bağlamında etkilerinin analiz edilmesine yönelik araştırma çalışması tamamlanacaktır.: 1. Odak gelişim alanlarında faaliyet gösteren deneyimli girişimler ile kurumsal firmaların ve yatırımcıların bir araya getirildiği etkinlikler düzenlenecektir.

Tedbir 539.3. Ar-Ge veya Ür-Ge faaliyetleri yürütülmesi, yatırımın yapılmasi, yönetilmesi veya işletilmesiyle ilgili olarak ülkeye gelecek diğer ülke vatandaşlarına ve ailelerine ikamet ve çalişma izni verilmesinde öncelik ve: dönüşüm sürecinde Türkiye'nin daha rekabetçi hale gelebileceği üretim, ihtisaslaşmış hizmetler, finansal hizmetler ve lojistik gibi alanlarda merkez olma potansiyeli harekete geçirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İstanbul Finans Merkezi
1. İkiz dönüşüm sürecinin getirdiği uzaktan çalışma şeklinin sektörel, mesleki ve bölgesel işgücü göçü bağlamında etkilerinin analiz edilmesine yönelik araştırma çalışması tamamlanacaktır.: 1. Yakından tedarik ve dost ülkelerden tedarik eğilimlerinin ortaya çıkardığı fırsatlardan azami düzeyde istifade etmek amacıyla, Türkiye'nin üretim ve lojistik alanlarındaki kabiliyetleri ile rekabetçi üstünlükleri ulusal ve uluslararasi ölçekte etkin bir şekilde tanıtiılacaktır.

Tedbir 539.3. Ar-Ge veya Ür-Ge faaliyetleri yürütülmesi, yatırımın yapılmasi, yönetilmesi veya işletilmesiyle ilgili olarak ülkeye gelecek diğer ülke vatandaşlarına ve ailelerine ikamet ve çalişma izni verilmesinde öncelik ve: Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep değişimlerine hızlı cevap verebilecek, yurt içi ve yurt dışı talepleri zamanında karşılayabilecek, olası sorunlar karşısında esnek ve dirençli yapıya sahip bir tedarik zinciri oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.541)

Tedbir 541.1. Ülkemizin coğrafi konumuna uygun olarak küresel tedarik zincirinde daha etkin rol üstlenmesi sağlanacak, tedarik zinciri stratejisi hazırlanacaktır.: İş ve yatırım ortamında yönetişim ve risk yönetiminin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.542)

Tedbir 541.1. Ülkemizin coğrafi konumuna uygun olarak küresel tedarik zincirinde daha etkin rol üstlenmesi sağlanacak, tedarik zinciri stratejisi hazırlanacaktır.: Tedbir 542.1. Kamu ve özel sektör arasındaki diyaloğun güçlendirilmesi yoluyla Yatırım Ortamını İyileştirme Koordinasyon Kurulunun daha etkin karar alması sağlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi
1. Ülkemizin küresel tedarik zincirindeki yerini güçlendirmek amacıyla liman ve lojistik merkezleri, demiryolu iltisak hatları vb. altyapıları geliştirmek için ilgili kurumlarla ortak çalışmalar yürütülecektir. 2. Lojistik ve taşımacılık sektörünün küresel tedarik zincirindeki yerini güçlendirmek amacıyla yeşil lojistik, dijitalleşme, nitelikli işgücü, sürdürülebilirlik vb. alanlarında faaliyet gösteren firmalar desteklenecektir. 3. Türkiye'nin küresel tedarik zincirlerine daha etkin ve hizlı entegrasyonuna yönelik olarak yurt dışı lojistik dağıtım ağlarının (YLDA) farklı bölge ve ülkelerde yapılanması için çalışmalar yürütülecek, hâlihazırda faaliyete geçen YLDAların verimli çalışmaları sağlanacaktır.: 1. Yeni dönem YOÍKK eylem planı taslağı üzerinde mutabakat sağlanmasını müteakip döviz kazandırıcı, cari açığı azaltan ve mal ve hizmet ihracatını kolaylaştırıcı hususlara odaklanan eylemler üzerinde çalışmalara başlanacaktır.

Tedbir 541.1. Ülkemizin coğrafi konumuna uygun olarak küresel tedarik zincirinde daha etkin rol üstlenmesi sağlanacak, tedarik zinciri stratejisi hazırlanacaktır.: Tedbir 542.2. Türkiyenin diğer ülkelerde gerçekleştireceği uluslararası doğrudan yatırımları yönlendirme ve kolaylaştırma yönündeki kapasitesi geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi: Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Ülkemizin küresel tedarik zincirindeki yerini güçlendirmek amacıyla liman ve lojistik merkezleri, demiryolu iltisak hatları vb. altyapıları geliştirmek için ilgili kurumlarla ortak çalışmalar yürütülecektir. 2. Lojistik ve taşımacılık sektörünün küresel tedarik zincirindeki yerini güçlendirmek amacıyla yeşil lojistik, dijitalleşme, nitelikli işgücü, sürdürülebilirlik vb. alanlarında faaliyet gösteren firmalar desteklenecektir. 3. Türkiye'nin küresel tedarik zincirlerine daha etkin ve hizlı entegrasyonuna yönelik olarak yurt dışı lojistik dağıtım ağlarının (YLDA) farklı bölge ve ülkelerde yapılanması için çalışmalar yürütülecek, hâlihazırda faaliyete geçen YLDAların verimli çalışmaları sağlanacaktır.: 1.Yurt içine gelen ve yurt dişına giden uluslararası doğrudan yatırımların birbirini tamamlayıcılığı ve ekonomiye katkısının artırılması için yöntem önerileri geliştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Uluslararası Doğrudan Yatırım İçinde Türkiye'nin Payı
Birim: Yüzde
2023: 0,8
2024 (1): 1,0
2025 (2): 1,1

Performans Göstergeleri: Planlı Sanayi Alanlarının (EB, OSB, KSS) Ülke Yüzölçümüne Oranı
Birim: Yüzde
2023: 0,18
2024 (1): 0,18
2025 (2): 0,19
(1) Gerçekieşme Tahmini (2) Program 

2.2.3.3. Bilim, Teknoloji ve Yenilik 
a) Mevcut Durum 
Son dönemde çevresel ve teknolojik risklere karşı dayanıklilık, sürdürülebilirlik,toplumsal kapsayıcılık ve rekabetçilik gibi konuların ülkelerin bilim, teknoloji ve yenilik politikalarına yön verdiği görülmektedir. Özellikle yeşil ve dijital dönüşümü odağa alarak katma değeri yüksek ürün ve hizmet geliştirme kapasitesini artıran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, insan odaklı ve işbirliğine dayalı politika ve faaliyetlerin önemi artmıştır.
Türkiye'nin sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda bilimsel araştırma ve teknolojik gelişim kapasitesini yeşil ve dijital dönüşümle entegre ederek rekabet gücünüartırması kritik önemi haizdir. Bu doğrułtuda yeşił ve dijital dönüşüme uyum sağlanması için öncelikli sektör ve alanlarda nitelikli Ar-Ge insan kaynağının geliştirilmesi, özel sektörün bu dönüşüme yönelik organizasyon ve yenilik kabiliyetlerinin artırılmasi, Ar-Ge ve yeniliğin finansmanına yönelik etkin mekanizmaların ve alternatif finansman kaynaklarının oluşturulması için çalışmalar sürdürülmektedir. Son yıllarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri artışgöstermiş ve gayrisafi yurt içi Ar-Ge harcaması 2022 yılında 198 milyar 670 milyon TL olarak gerçekleşmiş, Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı ise 2022 yılında yüzde 1,32 olmuştur.Benzer şekilde Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarından olan araştırmacı insan gücü bağlamında 2022 yılı itibarıyla Tam Zaman Eşdeğer (TZE) araştırmacı ve TZE Ar-Ge personeli sayılari sirasıyla 215.515 ve 272.638 olarak gerçekleşmiştir. Toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 21,4'ü doktora ve üstü dereceye sahiptir. Bununla birlikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin küresel gelişmeler ve ülkemiz öncelikleri doğrultusunda artırılması ve geliştirilmesi, hem kamu hem de özel kesim tarafından Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine daha fazla kaynak ayrılması, Ar-Ge insan gücünün sayı ve nitelik olarak artırılması ihtiyacı devam etmektedir.

Son yıllardaki önemli bir gelişme de 2022 yılında başlatılan araştırma üniversitesi uygulamasi olup bu kapsama alinan 23 üniversitenin desteklenmesine devam edilmektedir.Araştırma Üniversiteleri Destek Programı kapsamında devlet araştırma üniversitelerine YÖK tarafindan eşleştirildikleri odak alanlarda kullanılmak üzere ilave bilimsel araştırma proje bütçesi tahsis edilmektedir. Ayrıca YöK tarafindan belirlenen altı üniversite, Araştırma Üniversiteleri Aday İzieme Programına dâhil edilmiş olup bu üniversitelerin iki yıllik performanslarının belirli kriterler doğrultusunda izlenmesi süreci devam etmektedir.
Araştırma altyapılarının Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılmasıyönündeki ihtiyaç artarak devam etmektedir. Bu kapsamda, araştırma altyapıları Ar-Ge kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalardan olan 6550 sayılı Araştırma Altyapilarinın Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde on bir araştırma altyapisi desteklenmekte ve bu altyapilarin performanslarının izlenmesine yönelik süreç devam etmektedir. Ayrica mevzuatın iyileştirilmesi çalişmaları ile Türkiye'de faaliyet gösteren öncüaraştırma altyapılarına yönelik yol haritasi çalişmasının tamamlanması önemini korumaktadır. Araştırma altyapılarının ulusal Ar-Ge ekosistemindeki etkinliğinin artırılmasıni teminen altyapilara sağlanan desteklerin performans bazlıolarak artırılmasına yönelik ihtiyaç devam etmektedir.


TABLO II: 16- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 
Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: 1,12
2016: 1,18
2017: 1,27
2018: 1,32
2019: 1,37
2020: 1,4
2021: 1,32

Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: İçindeki Payı (Yüzde) Gayri Safi Yurt içi Ar-Ge Harcamasi (Milyon TL - Cari Fiyatlarla)
2016: 29 411
2017: 36 862
2018: 47 801
2019: 56 977
2020: 69 038
2021: 101 737
2022: 198 670

Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: Ar-Ge Harcamalarının Sektörel Dağılımı (Yüzde)

Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: Yükseköğretim
2016: 42,5
2017: 42,3
2018: 39,6
2019: 38,6
2020: 38,8
2021: 34,2
2022: 33,8

Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: Özel Sektör
2016: 49,6
2017: 50,0
2018: 53,0
2019: 56,1
2020: 55,8
2021: 61,3
2022: 61,4

Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: Kamu
2016: 8,0
2017: 7,8
2018: 7,4
2019: 5,3
2020: 5,4
2021: 4,5
2022: 4,8

Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: TZE Ar-Ge Personeii Sayısı
2016: 136 953
2017: 153 552
2018: 172 119
2019: 182 847
2020: 199 371
2021: 221 811
2022: 272 638

Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: TZE Araştırmacı Sayısı
2016: 100 158
2017: 111 893
2018: 126 249
2019: 135 515
2020: 149 731
2021: 168 879
2022: 215 515

Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: TZE Doktora veya Eşdeğeri Eğitim Seviyesine Sahip Ar-Ge Personeli Sayısı
2016: 27 506
2017: 28 466
2018: 34 282
2019: 36 204
2020: 37 880
2021: 40 591
2022: 58 344

Ar-Ge Harcamalarınin GSYH: Hakemli Dergilerdeki Yayın Sayısi
2016: 48 187
2017: 45 822
2018: 46 677
2019: 53 093
2020: 59 144
2021: 67 498
2022: 72 030
Kaynak: TÜIK, TÜBITAK, SCImago (Erişim Tarihi: 25.09.2024)
2021-2027 dönemini kapsayan ve yaklaşık 100 milyar avro bütçesi olan Ufuk Avrupa Programına yönelik çalışmalar ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon içerisinde yürütülmektedir. Bu çerçevede yürütülen bilgilendirme çalişmaları ve özellikle Ufuk 2020'de elde edilen deneyim ile artan işbirliği kapasitesi neticesinde Türkiyenin söz konusu Programdan aldığı katkı payı tutarı yaklaşık 295 milyon avroya yükselmiştir.
Son yıllarda Türkiye'yi bölgesinde yüksek teknoloji üretim merkezi haline getirecek büyük ölçekli yatırımlar hız kazanmıştır. Bu kapsamda 2024 yılında HIT-30 Yüksek Teknoloji Yatırım Programı geliştirilerek yarı iletkenler, mobilite, yeşilenerji, ileri imalat, sağlıklıyaşam, dijital teknolojiler, haberleşme, uzay ve bu alandaki değer zincirlerini geliştirecek 30'un üzerinde başlıkta vergi teşvikleri ve hibe desteklerinden oluşan toplam 30 milyar dolar tutarındaki kaynağın yüksek teknoloji yatırımları için tahsis edilmesi öngörülmektedir.
2019 yılından itibaren Arktik ve Antarktika'ya ulusal bilim seferleri düzenlenmekte ve uluslararası platformlarda Türkiye'nin görünürlüğü adına çalışmalar yapılmaktadır. 2024 yıfıEylül ayı itibarıyla sekiz Ulusal Antarktika (TAE), dört Ulusal Arktik (TASE) Bilim Seferi gerçekleştirilmiş ve çevre, meteoroloji ve oşinografi gibi konularda projeler yürütülmüştür.
Küresel uzay ekonomisi büyümeye hizla devam etmekte olup ülkemizde de bu alandaki çalışmalar önem kazanmıştır. Özellikle yer gözlem ve haberleşme uydusu geliştirme alanında önemli aşamalar kaydedilmiştir. 2023 yılında yerli ve milli ilk metrealtıçözünürlüğe sahip yer gözlem uydusu IMECE'nin uzaya fırlatılmasının ardından 2024 yılında ülkemizin yerli ve milli olarak geliştirilen ilk haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A uzay yolculuğuna başlamıştır. Ayrıca elde edilen yetkinliklere yeni kabiliyetler de eklenerek geliştirilecek olan Yüksek Çözünürlüklü Takım Uydu Geliştirilmesi için çalışmalar başlatılmışolup geliştirilecek İMECE-2 ve ÍMECE-3 uyduları ile birlikte ülkemizin bu alandaki kapasitesinin artırılması amaçlanmaktadır.

Milli Uzay Programi birinci safha çalişmaları kapsamında 2024 yilinda uzaya bilimsel misyonlarıgerçekleştirmek üzere ilk Türk vatandaşı gönderilmiş,18gün süren görev sırasında mikro-yerçekim ortamında 13 bilimsel deney gerçekleştirilmiştir. Ayrıca yörünge altı araştırma uçuşu da ikinci Türk astronot tarafindan gerçekleştirilmiş olup bu kapsamda 

yedi bilimsel deney yapılmıştır. Milli Uzay Programı kapsaminda yürütülen Ay Araştırma Programının ilk aşaması olan AYAP-1 projesinde Ay’a ulaşması planlanan uzay aracının riskleri tanımlanmış, görev ve ön tasarım çalişmaları yapılmış olup kritik tasarım aşamasına devam edilmektedir. Proje ile uluslararası işbirliğiyle çıkılacak Dünya yörüngesinden milli ve özgün hibrit roketimizin de ateşlenmesiyle Aya ulaşılarak sert iniş yapılacaktır. Son yıllardaki bu gelişmelere ek olarak, önümüzdeki dönemde ülkemizin uzay ekosisteminin daha da güçlendirilmesi, küresel uzay pazarından giderek daha fazla pay alınmasi, uzaya erişim ve uzayın kullanımında bağımsızlığın artırılmasi, uzay alanında ułuslararası işbirliklerinin ve uzayın toplum yararına kullanılması imkânlarının geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.
b) Amaç
Bilgi üretmeye yönelik sorgulama, araştırma, öğrenme, geliştirme istek ve düşünce sistematiğini tüm düzeylerde yaygınlaştıran, katma değeri yüksek ürün ve hizmet geliştirme kapasiteşini artıran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, ikiz dönüşümü destekleyen, insan odakli, çevik, işbirliğine dayali, etkin işleyen bir bilim, teknoloji ve yenilik ekosistemi oluşturmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ar-Ge insan kaynağı kapasitesi ve niteliği güçlendirilecek, araştırma kariyerlerinin çekiciliği ve sürdürülebilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.544)

Politika/Tedbir: Tedbir 544.1. Doktora ve doktora sonrası araştırmacılar için çalışma ve araştırma imkânları iyileştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt dışı doktora sırası ve sonrasi araștirma burs programları yılda iki kez çağrıya çıkılarak başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Açık erişim makale anlaşmalarının sayısı artırılacak, yeni akademik içerikler üniversitelerin erişimine açılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 544.2. Araştırma deneyimine sahip nitelikli insan kaynağının artırımasını teminen kamu destekli Ar-Ge projelerinde daha fazia lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyerinin yer alması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Doktora öğrencilerinin Ar-Ge Projelerinde yer almasının teşvik edilmesi amacı ile Lisansüstü Bursları Performans Programi yilda iki kez çağrıya açılarak başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Stajyer Araştırmacı Burs Programı kapsamında yıda iki defa çağrıya çıkılacak ve program kapsaminda desteklenen bursiyerlerin projelerde yer alması sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 544.3. Üst seviye bilimsel ve teknolojik çalışmalar yürüten nitelikli araştırmacıların özel programlarla desteklenmesine devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararası Lider/Genç Araştırmacılar Programları çağrıya açılarak başvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir. 2. Ulusal Lider Araştırmacılar Programı ve Ulusal Genç Liderler Programları çağrıya açılarak başvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir.

Tedbir 544.4. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliğiyle yetiştirilmesi sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.: Tedbir 544.6. Yurt dışındaki yetkin akademisyen ve araştırmacılara yönelik ülkemizde tam veya kısmi zamanlı çalışma imkânlarının çeşitlendirilmesi, işbirlikleri ile ortak projeler geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, TÜBA, Üniversiteler
1. Sanayi Doktora Programi kapsamında doktora öğrencileri desteklenecek ve sanayide doktoralı araştırmaçı istihdami teşvik edilecektir.: 1. Konuk veya Akademik İzinli Bilim İnsani Destekleme Programları yılda altı defa başvuruya açılmak üzere çağrıya çıkılacak olup başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Yurt Dişı Bilim İnsanı Davet Programı ile yurt dışında bulunan akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinlikiere katılımları sağlanacaktır.

Tedbir 544.4. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliğiyle yetiştirilmesi sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.: Üniversitelerin bilimsel araştırma kapasitesi artırılacak, Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerindeki rolleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.545)

Tedbir 544.4. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliğiyle yetiştirilmesi sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.: Tedbir 545.1. Yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin gerçekleştirebilmesi için araştırma üniversitesi programı güçlendirilecek, bu programa dâhil üniversitelerin özel desteklerle kapasiteleri artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler: YÖK (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler
1. Sanayi Doktora Programi kapsamında doktora öğrencileri desteklenecek ve sanayide doktoralı araştırmaçı istihdami teşvik edilecektir.: 1. Araştırma Üniversitesi Destek Programi çerçevesinde araştırma üniversitelerinin Ar-Ge kapasiteleri ve niteliklerinin artırılmasina yönelik performans odakli desteklere devam edilecektir.

Tedbir 544.4. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliğiyle yetiştirilmesi sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.: Tedbir 545.2. Üniversitelerin misyon odaklı uzmanlaşma çalışmalarında, veriye dayalı analizler yapılarak odak alanlarındaki çıktı ve etkilerini artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler: YÖK (S), TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Sanayi Doktora Programi kapsamında doktora öğrencileri desteklenecek ve sanayide doktoralı araştırmaçı istihdami teşvik edilecektir.: 1. Başta TÜBİTAK yetkinlik analizi olmak üzere veriye dayalı analizler kullanılarak üniversiteler desteklenecektir.

Tedbir 544.4. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliğiyle yetiştirilmesi sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.: Tedbir 545.3. Üniversiteler bünyesinde Ar-Ge projesi yürüten araştırmacıların projelerdeki idari ve mali süreçleri kolaylaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Sanayi Doktora Programi kapsamında doktora öğrencileri desteklenecek ve sanayide doktoralı araştırmaçı istihdami teşvik edilecektir.: 1. Bilimsel Araştırma Yönetmeliğinde bu süreçleri kolaylaştırmaya yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

Tedbir 544.4. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliğiyle yetiştirilmesi sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.: Tedbir 545.4. Başta araştırma üniversitelerinde olmak üzere doktora ve doktora sonrası araştırmacı istihdamı artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Sanayi Doktora Programi kapsamında doktora öğrencileri desteklenecek ve sanayide doktoralı araştırmaçı istihdami teşvik edilecektir.: 1. Üniversitelerde istihdam edilen doktora sonrası araştırmacı sayısının artınlmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 544.4. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliğiyle yetiştirilmesi sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.: Tedbir 545.5. Bilimsel araștırma projelerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Sanayi Doktora Programi kapsamında doktora öğrencileri desteklenecek ve sanayide doktoralı araştırmaçı istihdami teşvik edilecektir.: 1. Bilimsel araştirma projeleri kapsamında üniversiteler arasında koordinasyon güçlendirilecektir.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.546): Tedbir 546.1. Temel bilimlere yönelik lisansüstü burs miktarı ve faydalanan sayısı artırılacaktır.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.546): Tedbir 546.2. Temel ve uygulamalı alanlarda katma değer açısından yüksek etki yaratmasi muhtemel öncül araştırma projeleri desteklenecektir.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.546): Tedbir 546.3. Bilim alanlarında nitelikli çalişmalar ile öncü ve çığır açıcı araştırmalari desteklemek ve araştırmacı insan gücü kapasitesini artırmak için genç araştırmacılara yönderlik desteği sağlanacak, ulusal ve uluslararası eğitim ve araştırma temali bilimsel etkinlikler gerçekleştirilecektir.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.546): Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.547)

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.546): Tedbir 547.1. Bilim ve teknolojiye ilgili ve yetenekli gençlere teknoloji atölyelerinde ücretsiz eğitimler ve etkinlikler sağlanacaktır.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.546): Tedbir 547.2. Bilim ve teknoloji alanında fuarlar, yarişmalar, festivaller, sergiler, etkinlikler ve atölyeler desteklenmeye devam edilerek teknoloji farkındalığının artırılması sağlanacaktır.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.546): Araştırma altyapılarının öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.548)

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.546): Tedbir 548.1. Araştırma altyapılannın başta öncelikli sektörler ve kritik teknolojiler olmak üzere Ar-Ge kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 548.2, 6550 sayıl Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında sağlanan destekler altyapıların performansları dikkate alınarak artırılacaktır.: Tedbir 548.3. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu kapsamında yükseköğretim kurumları bünyesinde kurulan uygulama ve araştırma merkezleri, teknolojik araştırma merkezlerinin farklılaşan nitelikleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak yeniden yapilandırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK: YÖK (S), Üniversiteler
1. Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamındaki mevcut altyapıların destek ve izleme süreçlerine devam edilecek ve raporlanacaktır.: 1. Uygulama ve araştırma merkezleri ile teknolojik araştırma merkezlerinin yeniden yapılandırıłmasına yönelik mevzuat taslağı çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 548.2, 6550 sayıl Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında sağlanan destekler altyapıların performansları dikkate alınarak artırılacaktır.: Tedbir 548.5. Araştırma altyapılarının erişilebilirliğinin artirılmasi amaciyla hazırlanan veri tabanı gözden geçirilerek etkinliği ve faydasının artırılmasina ve araştırma altyapılarının ulusal ihtiyaçları karşılamasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBITAK, Üniversiteler
1. Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamındaki mevcut altyapıların destek ve izleme süreçlerine devam edilecek ve raporlanacaktır.: 1. Araştırma altyapılarının erişilebilirliğinin artırılması amacıyla hazırlanan veri tabanının ihtiyaçlar doğrultusunda iyileştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 548.2, 6550 sayıl Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında sağlanan destekler altyapıların performansları dikkate alınarak artırılacaktır.: Tedbir 548.6. Ülkemizde kritik araştırma alanlarında faaliyet gösteren öncü araştırma altyapılarına yönelik yol haritası hazirlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamındaki mevcut altyapıların destek ve izleme süreçlerine devam edilecek ve raporlanacaktır.: 1. Kritik ve öncü araştırma alanlarında faaliyet yürüten öncü araştırma altyapılarına yönelik Türkiye Araştırma Altyapıları Yol Haritası belgesi hazırlanarak yayınlanacaktır.

Tedbir 548.2, 6550 sayıl Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında sağlanan destekler altyapıların performansları dikkate alınarak artırılacaktır.: Ar-Ge ve yenilik destek sistemi odakli, performans bazli, araştırmadan ticarileştirmeye tüm süreci kapsayan, başta öncelikli sektörler olmak üzere sektörlerin ihtiyaçlarını ve gelişme potansiyellerini dikkate alan bir yapıda etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.549)

Tedbir 548.2, 6550 sayıl Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında sağlanan destekler altyapıların performansları dikkate alınarak artırılacaktır.: Tedbir 549.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, öncelikli sektörler, derin ve kritik teknoloji alanları kesişimine yoğunlaşacak, performans bazlı uygulamalar yaygınlaştırılacak ve ticarileştirmeye yönelik tüm süreci kapsayan tamamlayıcı destekler sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TENMAK, TÜBİTAK
1. Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamındaki mevcut altyapıların destek ve izleme süreçlerine devam edilecek ve raporlanacaktır.: 1. TENMAK Teknoloji ve Ürün Geliştirme Destek Programı kapsamında hidrojen teknolojileri ve yakıt hücresi ile karbon yakalama, kullanım ve depolama teknolojileri gibi alanlarda Teknoloji Hazırlık Seviyesi (THS) en az dört olan projelerin destekleme sürecine devam edilecektir.

Tedbir 548.2, 6550 sayıl Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında sağlanan destekler altyapıların performansları dikkate alınarak artırılacaktır.: Tedbir 549.4. Ar-Ge, yenilik ve girişimcilik faaliyetlerine yönelik alternatif finansman mekanizmalarının oluşturulması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB, TÜBİTAK
1. Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamındaki mevcut altyapıların destek ve izleme süreçlerine devam edilecek ve raporlanacaktır.: 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsaminda şirketlerin THS 5-9 aralığını kapsayan çalışmalarının desteklendiği çağrıya çıkılacaktır. 2. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsamında KOBİlerin yeşil dönüşüm sürecinde teknoloji ve yenilik ihtiyaçlarının belirlenmesine yönelik çağrıya çıkılacaktır.

Kamunun yönlendirici ve kolaylaştırıcı etkin rolüyle, ikiz dönüşümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarının yaygınlaştırılması ve etkisinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.550): Tedbir 550.2. Üniversite, özel sektör ve kamu işbirliğinde geliştirilen platformlara yönelik temel araştırmadan nihai ürüne kadar olan süreci kapsayan destek modelleri geliştirilecektir.

Kamunun yönlendirici ve kolaylaştırıcı etkin rolüyle, ikiz dönüşümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarının yaygınlaştırılması ve etkisinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.550): Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasındaki işbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapılarının kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.551)

Kamunun yönlendirici ve kolaylaştırıcı etkin rolüyle, ikiz dönüşümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarının yaygınlaştırılması ve etkisinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.550): Tedbir 551.1. Araştırma altyapılarının, özel sektör Ar-Ge merkezleri ve kamu Ar-Ge merkezleriyle işbirliği içinde oluşturduğu yüksek teknoloji platformlarının ticarileşme potansiyeli yüksek araştırma projelerine sağlanan destekler yaygınlaştırılacaktır.

Kamunun yönlendirici ve kolaylaştırıcı etkin rolüyle, ikiz dönüşümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarının yaygınlaştırılması ve etkisinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.550): Tedbir 551.2. TÜBİTAK, TÜSEB, TENMAK başta olmak üzere kamu kurumları bünyesindeki araştırma merkezlerinin etkinliği ile birbirleriyle ve ekosistemdeki diğer paydaşlarla işbirlikleri artırılarak yeni teknoloji ve ürünler geliştirilmesine yönelik projeler yürütülecektir.

Kamunun yönlendirici ve kolaylaştırıcı etkin rolüyle, ikiz dönüşümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarının yaygınlaştırılması ve etkisinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.550): Tedbir 551.3. Teknoloji Transfer Ofislerinin (TTO) kurumsal yapıları analiz edilerek etkinliğinin, verimliliğinin ve insan kaynağı kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak ve performans bazli destekler sağlanacaktır.

Kamunun yönlendirici ve kolaylaştırıcı etkin rolüyle, ikiz dönüşümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarının yaygınlaştırılması ve etkisinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.550): Tedbir 551.5. Araştırma altyapılarından Ar-Ge ve yenilik proje hizmeti alan veya araştırma altyapılarıyla işbirliği yapan özel sektör firmalarına yönelik finansman desteği sağlamak üzere mekanizmalar geliştirilecektir.

Tedbir 551.6. Üniversite, sanayi ve kamu işbirliğine yönelik mevcut veri tabanlarının etkinliği analiz edilerek araştırma alanlari, patent, yayın, firma yetkinlikleri gibi bilgileri içeren veri tabanı ve platformlar geliştirilecektir.: Yeni ve derin teknolojik ürünlerin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, mevzuat iyileştirmesi yapılacak ve desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.552)

Tedbir 551.6. Üniversite, sanayi ve kamu işbirliğine yönelik mevcut veri tabanlarının etkinliği analiz edilerek araştırma alanlari, patent, yayın, firma yetkinlikleri gibi bilgileri içeren veri tabanı ve platformlar geliştirilecektir.: Tedbir 552.1. Öncelikli sektörler başta olmak üzere firma iş ortaklıkları yüksek teknolojili Ür-Ge ve ticarileştirmesinin desteklendiği Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması Programı yaygınlaştınlacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Tamamlanmış akademik araştırma projeleri yürütücülerine sanayi ile işbirliği imkânı sağlamak amacıyla bir eşleştirme platformu olusturulacaktir.: 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsaminda açılacak Sanayide Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM Yeşil Dönüşüm Çağnısı ile bu alandaki faaliyetler desteklenecektir.

Tedbir 551.6. Üniversite, sanayi ve kamu işbirliğine yönelik mevcut veri tabanlarının etkinliği analiz edilerek araştırma alanlari, patent, yayın, firma yetkinlikleri gibi bilgileri içeren veri tabanı ve platformlar geliştirilecektir.: Tedbir 552.3. Ar-Ge ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patentle korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yoluyla Türkiye'de yerleşik firmalara aktarılmasına yönelik sağlanan destekler yaygınlaştırlacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Tamamlanmış akademik araştırma projeleri yürütücülerine sanayi ile işbirliği imkânı sağlamak amacıyla bir eşleştirme platformu olusturulacaktir.: 1. Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Programının özel sektör tarafindan etkin kullanılabilmesi için eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 551.6. Üniversite, sanayi ve kamu işbirliğine yönelik mevcut veri tabanlarının etkinliği analiz edilerek araştırma alanlari, patent, yayın, firma yetkinlikleri gibi bilgileri içeren veri tabanı ve platformlar geliştirilecektir.: Tedbir 552.4. Yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşların ticarileştirilmesine yönelik mevzuat ve uygulamalar geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Tamamlanmış akademik araştırma projeleri yürütücülerine sanayi ile işbirliği imkânı sağlamak amacıyla bir eşleştirme platformu olusturulacaktir.: 1. Üniversitelerin kendi adlarına kurmuş oldukları TTO'ların etkinliğinin artırılması için yasal düzenleme yapılacaktır.

Tedbir 551.6. Üniversite, sanayi ve kamu işbirliğine yönelik mevcut veri tabanlarının etkinliği analiz edilerek araştırma alanlari, patent, yayın, firma yetkinlikleri gibi bilgileri içeren veri tabanı ve platformlar geliştirilecektir.: Tedbir 552.5. Öncelikli sektörlerde ihtiyaç duyulan kritik bileşenlerin, cihazların ve malzemelerin ihtiyaç makamı kamu kurumlarınin eş finansmanıyla geliștirilmesi ve kamu alımlarının etkin bir araç olarak kullanılması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Tamamlanmış akademik araştırma projeleri yürütücülerine sanayi ile işbirliği imkânı sağlamak amacıyla bir eşleştirme platformu olusturulacaktir.: 1. Kamu kurumlarında ihtiyaç duyulan kritik bileşenlerin, cihaz ve malzemelerin ihtiyaç makamı kamu kurumlarının eş finansmanıyla geliştirimesine yönelik projeler desteklenecektir.

Tedbir 551.6. Üniversite, sanayi ve kamu işbirliğine yönelik mevcut veri tabanlarının etkinliği analiz edilerek araştırma alanlari, patent, yayın, firma yetkinlikleri gibi bilgileri içeren veri tabanı ve platformlar geliştirilecektir.: Yenilikçi girişimcilik desteklenecek, büyük işletmeler ile girişimciler arasındaki Ar-Ge işbirlikleri artırılacak ve büyük firmaların sektörlerindeki yeni girişimlerin kurulma ve büyüme aşamalarında destek olması sağlanacaktır. (Kalkinma Planı p.553)

Tedbir 551.6. Üniversite, sanayi ve kamu işbirliğine yönelik mevcut veri tabanlarının etkinliği analiz edilerek araştırma alanlari, patent, yayın, firma yetkinlikleri gibi bilgileri içeren veri tabanı ve platformlar geliştirilecektir.: Tedbir 553.1. Yenilikçi, teknoloji düzeyi yüksek ürün ve hizmetleri geliştirebilen ilk aşama firmalarının kurulumu ve ölçeklenmesine yönelik destekler sağlanacak ve girişim sermayesi fon kaynaklar çeşitlendirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Tamamlanmış akademik araştırma projeleri yürütücülerine sanayi ile işbirliği imkânı sağlamak amacıyla bir eşleştirme platformu olusturulacaktir.: 1. Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek Programi kapsaminda çağrılar açılarak başvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecek, girişimcilere yatırım tabanlı destek sağlanacaktır.

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Tedbir 553.4. Büyük firmaların tedarikçisi konumundaki KOBİlerin Ar-Ge projelerini yönlendirmesine ve eş finansman sağlamasına yönelik yürütülen destekler yaygınlaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBITAK
1. Turcorn adayı ve küresel ölçekte rekabet potansiyeli yüksek teknoloji girişimleri desteklenmeye devam edilecektir.: 1. Sermaye şirketlerinin Ar-Ge tabanlı işbirlikleri yapabilmelerine yönelik eşleştirme platformunun oluşturulmasi amacıyla gereksinim analizi gerçekleştirilecek ve platform devreye alınacaktır.

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Tedbir 553.5. Yenilikçi ve yüksek teknolojili ürün ve hizmet geliştiren ilkaşama firmalanı yönderlik desteği de dâhil olmak üzere aşamalı bir program çerçevesinde desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Turcorn adayı ve küresel ölçekte rekabet potansiyeli yüksek teknoloji girişimleri desteklenmeye devam edilecektir.: 1. BIGG+ kapsamında KOBI'lerin ticarileşme performanslarının artırılmasına yönelik mevcut yönderlik süreçleri devam ettirilecektir. 2. Teknoloji tabanlı erken aşama girişimcilik desteklerinden yararlanmış girişimlerin büyüme ve uluslararası pazara açılması hedefieri kapsamındaki ihtiyaçlarına yönelik çağrıya çıkılarak başvuru ve destek

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: süreçleri yürütülecektir. Yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte öncül araştırma ve teknolojiler teșvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.554)

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Tedbir 554.1. Alanında öncül bilimsel ve teknolojik bilgi üreten ulusal veya uluslararasi firmaların Türkiye'de kuracağı Ar-Ge laboratuvarlari desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Turcorn adayı ve küresel ölçekte rekabet potansiyeli yüksek teknoloji girişimleri desteklenmeye devam edilecektir.: 1. Öncül Ar-Ge Laboratuvarları Destekleme Programi çerçevesinde THS 1-4 aralığındaki Ar-Ge faaliyetleri desteklenecektir.

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Tedbir 554.2. Yüksek katma değerli, orta-yüksek ve yüksek teknolojili ürünler ile hammaddesi ülkemizde olan ürünlerin yerli imkân ve kabiliyetlerle geliştirilmesine yönelik destekler artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, KOSGEB
1. Turcorn adayı ve küresel ölçekte rekabet potansiyeli yüksek teknoloji girişimleri desteklenmeye devam edilecektir.: 1. Hamle Programi kapsaminda destekleme süreçlerine devam edilecektir.

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından ikili, bölgesel ve çok taraflı işbirlikleri

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.555) Tedbir 555.1. Bilim, teknoloji ve yenilik alanında küresel ve bölgesel ortak araştırma programlanndan etkin bir şekilde faydalanılacak ve uluslararası karar alma mekanizmalarında ülkemizin güçlü temsili sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Turcorn adayı ve küresel ölçekte rekabet potansiyeli yüksek teknoloji girişimleri desteklenmeye devam edilecektir.: 1. Küresel ve bölgesel nitelikte olan çok taraflı işbirliği platformlarına ve ortak araştırma çağrılarına dâhil olunacak, uluslararası kuruluşların karar alma organlarında temsiliyet sağlanacaktır.

Tedbir 555.2. AB Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 555.3. Uluslararasi araștırma altyapı iş ortaklıklarına katılım konusundaki mevzuat ve mevcut uygulamalar iyileştirilerek söz konusu iş ortaklıklarına katılım artınlacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, TENMAK
1. Ülkemizin Ufuk Avrupa programından yararlanma kapasitesinin artırılmasına yönelik çeşitli bilgi günü, konferans ve çalıştay gibi faaliyetler düzenlenecektir. 2. AB Çerçeve Programlarına katılım sayısının ve sunulacak projelerin niteliğinin artırılması hedefiyle destek ve ödül programları yürütülecektir.: 1. Araştırma Altyapıları için Avrupa Strateji Forumu (ESFRI) ve Avrupa Araştırma Altyapısı Konsorsiyumları (ERIC) faaliyetlerine katılım sağlanacak, ülkemiz altyapılarının bu işbirliği ağlarına entegre olmasi için girişimler artırılacaktır 2. SESAME Elektron Hızlandırıcısına Türk bilim insanlarının kullanım önceliğine sahip olacağı Yumuşak X-ışını demet hatti ve deney istasyonunun üretimi ve SESAME'ye entegrasyon

Tedbir 555.2. AB Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 555.4. Stratejik ülkelerle ikili ve çoklu Ar-Ge ve yenilik işbirlikleri desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Ülkemizin Ufuk Avrupa programından yararlanma kapasitesinin artırılmasına yönelik çeşitli bilgi günü, konferans ve çalıştay gibi faaliyetler düzenlenecektir. 2. AB Çerçeve Programlarına katılım sayısının ve sunulacak projelerin niteliğinin artırılması hedefiyle destek ve ödül programları yürütülecektir.: çalışmaları tamamlanacaktır. 1. Bilim, teknoloji ve yenilik alanında faaliyet gösteren kurum ve kuruluşlarla birlikte ikili işbirliği çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 555.2. AB Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecektir.: Sağlık teknolojileri, uzay teknolojileri, yarı iletken teknolojileri, nadir toprak elementleri ve kutup araştırmaları gibi stratejik alanlarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri geliştirilerek sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.556) Sağlık Bakanlığı (S),

Tedbir 555.2. AB Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 556.1. Aşı, ilaç, tibbi cihaz, tanı kiti gibi sağlık teknolojilerinde Ar-Ge projeleri ile katma değer yaratabilecek ürünlerin geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: TÜBİTAK, TÜSEB, Üniversiteler desteklenecektir.
1. Ülkemizin Ufuk Avrupa programından yararlanma kapasitesinin artırılmasına yönelik çeşitli bilgi günü, konferans ve çalıştay gibi faaliyetler düzenlenecektir. 2. AB Çerçeve Programlarına katılım sayısının ve sunulacak projelerin niteliğinin artırılması hedefiyle destek ve ödül programları yürütülecektir.: Aşı, ilaç, tıbbi cihaz, tanı kiti gibi sağlık teknolojilerine yönelik ürün odaklı projeler 2. Yapay zekâ tabanlı sistemler ve bilgisayar destekli tanı sistemleri kapsaminda olan tibbi cihaz alanında katma değer yaratabilecek ürünlerin geliştirilmesinde ulusal kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılarak ortak projeler üretilecektir.

Tedbir 556.2. Başta Ay Araştırma Projesi ile yerli ve milli uydu geliştirme projeleri olmak üzere ülkemizin uzay alanında teknoloji üretme kabiliyeti artırılacaktır.: Tedbir 556.3. Çip endüstrisinde Ar-Ge, tasarim, üretim ve ticarileştirme kabiliyetleri geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Türkiye Uzay Ajansi, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİITAK
1. Ay Araştırma Projesi kapsamında uzay aracina yönelik tasarim ve alt sistemlerin yerli imkânlarla geliştirilmesi çaliışmalarına devam edilecektir. 2. TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü bünyesindeki temiz oda, operasyon merkezi, anten, elektrikli itki ve otonom ömür test altyapilari geliştirilmesine devam edilecektir. 3. Yüksek Çözünürlüklü Takım Uydu Geliştirilmesi Projesi kapsamında kritik tasarım aşaması tamamlanacak, Projedeki krițik alt sistemlerin yerli ve milli olarak geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütelecektir.: 1. TÜBİTAK BİLGEM bünyesindeki mevcut altyapı geliştirilerek ülkemizin bu alandaki kapasitesi artırılacaktır.

Tedbir 556.2. Başta Ay Araştırma Projesi ile yerli ve milli uydu geliştirme projeleri olmak üzere ülkemizin uzay alanında teknoloji üretme kabiliyeti artırılacaktır.: Tedbir 556.4. 2023-2035 yıllarını kapsayan Ulusal Kutup Bilim Stratejisi hedefleri doğrultusunda, her yıl Ulusal Kutup Bilim Seferleri (TAE ve TASE) ile birlikte kutup bilimleri alaninda bilimsel etkinlikler ile eğitim ve farkındalik faaliyetleri düzenlenerek, kutup araştırmaları özelinde insan kaynağını artırma çalışmaları gerçekleştirilecek ve kurumsal altyapı geliştirilerek ülkemizin her iki kutup bölgesinde de uluslararası konumu güçlendirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Türkiye Uzay Ajansi, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK
1. Ay Araştırma Projesi kapsamında uzay aracina yönelik tasarim ve alt sistemlerin yerli imkânlarla geliştirilmesi çaliışmalarına devam edilecektir. 2. TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü bünyesindeki temiz oda, operasyon merkezi, anten, elektrikli itki ve otonom ömür test altyapilari geliştirilmesine devam edilecektir. 3. Yüksek Çözünürlüklü Takım Uydu Geliştirilmesi Projesi kapsamında kritik tasarım aşaması tamamlanacak, Projedeki krițik alt sistemlerin yerli ve milli olarak geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütelecektir.: 1. Dokuzuncu Ulusal Antarktika Bilim Seferi (TAE - IX) düzenenecek ve bilimsel projeler yürütülecektir. 2. Beşinci Ulusal Arktik Bilimsel Araştirma Seferi (TASE - V) gerçekleştirilecek ve bilimsel projeler yürütülecektir.

Tedbir 556.2. Başta Ay Araştırma Projesi ile yerli ve milli uydu geliştirme projeleri olmak üzere ülkemizin uzay alanında teknoloji üretme kabiliyeti artırılacaktır.: Ülkemizde Milli Teknoloji Hamlesinin gerçekleştirilmesine yönelik yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, ileri malzeme, robotik, mikro/nano/opto-elektronik, biyoteknoloji, hidrojen teknolojileri, yenilenebilir enerji teknolojileri, batarya teknolojileri, genom düzenleme, karbon yakalama, kullanma ve depolama teknolojileri, yeni nesil nükleer reaktörler, füzyon, kuantum, algılayıcı teknolojileri ve katmanlı imalat teknolojilerine ilişkin gerekli Ar-Ge altyapısının tesis edilmesi ve ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağinın yetiştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.557)

Tedbir 556.2. Başta Ay Araştırma Projesi ile yerli ve milli uydu geliştirme projeleri olmak üzere ülkemizin uzay alanında teknoloji üretme kabiliyeti artırılacaktır.: Tedbir 557.1. Kritik teknoloji alanlarında ülkemizin teknoloji üretme kapasitesi geliştirilmesi için projeler desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Türkiye Uzay Ajansi, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TENMAK, Üniversiteler
1. Ay Araştırma Projesi kapsamında uzay aracina yönelik tasarim ve alt sistemlerin yerli imkânlarla geliştirilmesi çaliışmalarına devam edilecektir. 2. TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü bünyesindeki temiz oda, operasyon merkezi, anten, elektrikli itki ve otonom ömür test altyapilari geliştirilmesine devam edilecektir. 3. Yüksek Çözünürlüklü Takım Uydu Geliştirilmesi Projesi kapsamında kritik tasarım aşaması tamamlanacak, Projedeki krițik alt sistemlerin yerli ve milli olarak geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütelecektir.: 1. Ar-Ge ve yenilik destekleri, öncelikli sektörlerde yoğunlaşacak ve yapay zekâ, hidrojen teknolojileri, batarya teknolojileri gibi kritik teknoloji alanlarını öncelikii olarak kapsayacaktır. 2. Yüksek teknoloji alanlarında açılacak çağrılarla ihtiyaç duyulan kritik bileşenlerin, cihazların, malzemelerin ve modellerin geliştirileceği projeler

Tedbir 557.2. 2053 net sifir emisyon hedefi kapsamında belirlenecek teknoloji tabanlı ulusal girişim başlıkları ile ihtiyaç duyulan diğer kritik teknolojiler için yol haritaları hazırlanacaktır.: Tedbir 557.5. Ülkemiz için stratejik konularda kamu politikalarının geliştirilmesi süreçlerinde faydalanılmak üzere bilimsel temelli araştırma raporlarının oluşturulmasına yönelik sosyal ve beşeri bilim araştırma ve geliştirme faaliyetleri desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu, TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBITAK, Üniversiteler
1. Hedef 2053 Net Sifir Emisyon: Ar-Ge ve Yenilik Atılımı çerçevesinde belirlenen 23 ulusal girişim başlığında teknoloji yoł haritası çalişmalarına devam edilecektir.: 1. Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Programı kapsamında bilimsel temelli araştirma projeleri desteklenecektir. 2. Kamu kurumlarıyla işbirliği içerisinde çağrılara çıkılarak politika yapımına katkı sağlayacak projeler desteklenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Ar-Ge Harcamalarının GSYHya Oranı (4)
Birim: Yüzde
2023 (1): 1,32
2024 (2): 1,44
2025 (3): 1,57

Performans Göstergeleri: Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektörün Payı
Birim: Yüzde
2023 (1): 61,4
2024 (2): 63,2
2025 (3): 64,1

Performans Göstergeleri: Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Ar-Ge Personeli Sayısi (4)
Birim: Kişi
2023 (1): 272 638
2024 (2): 300 000
2025 (3): 330 000

Performans Göstergeleri: Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Araştırmacı Sayısi
Birim: Kişi
2023 (1): 215 515
2024 (2): 262 000
2025 (3): 288 000

Performans Göstergeleri: Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Doktora veya Eşdeğeri EğitimSeviyesine Sahip Ar-Ge Personeli Sayısı
Birim: Kişi
2023 (1): 58 344
2024 (2): 66 141
2025 (3): 70 422

Performans Göstergeleri: Hakemli Dergilerdeki Yayın Sayısı
Birim: Adet
2023 (1): 75 305(5)
2024 (2): 82 000
2025 (3): 87 000
Kaynak: TÜiK, Scimago Journal and Country Rank 
(1) 2022 verisidir. (2) Gerçekleşme Tahmini, (3) Program, (4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Arastırma Geliştirme ve Yenilik Programının performans göstergelerinden biridir. (5) 2023 yıli Scimago Journal and Country Rank verisidir.
2.2.3.4. Girişimcilik ve KOBİ'ler 
a) Mevcut Durum 
Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİ'ler, 2022 yılı sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,7'sini, istihdamın yüzde 70,6'sıni,ihracatın yüzde 31,6sıni oluşturmaktadır. Ar-Ge harcamaları içinde KOBİlerin payı 2022yılında yüzde 28,8'e yükselmiştir. KoBİlerin rekabet gücünün geliştirilmesi, yetkin insan kaynağına ve finansmana erişimlerinin kolaylaştırılması, yenilikçilik becerilerinin artırılması,ortak iş ve proje geliştirme yetenekleriningüçlendirilmesi gerekmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkıları açısından önem taşıyan kooperatifçiliğin geliştirilmesi de önem arz etmektedir.


TABLO II: 17- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı
2020: 365 533
2021: 314 300
2022: 333 235
2023: 210 521
2024 (1): 180 395

2020: 99 588
2021: 111 897
2022: 125 598
2023: 88 731
2024 (1): 75 512

2020: 102 794
2021: 110 303
2022: 141 324
2023: 128 982
2024 (1): 72 062

2020: 15 949
2021: 16 686
2022: 23 719
2023: 26 153
2024 (1): 16 332

2020: 31 036
2021: 26 930
2022: 26 082
2023: 18 962
2024 (1): 9 144

2020: 24 134
2021: 27 175
2022: 25 154
2023: 33 439
2024 (1): 11 115

2020: 622
2021: 599
2022: 1 983
2023: 3 174
2024 (1): 1 790

2020: 46
2021: 67
2022: 1 165
2023: 1 069
2024 (1): 540
Kaynak: Ticaret Bakanlığı, TOBB (1) Ocak-Ağustos dönemi.
Temmuz 2024 itibarıyla bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı 3.748milyar TL olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 26,5'e yükselmiştir.

TABLO II: 18- Esnaf ve Sanatkârlar Kredi Kefalet Kooperatifleri Kefalet Kredileri 
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 1 161 892
2020: 1 166 482
2021: 1 056 406
2022: 850 593
2023: 809 025

Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: Verilen Kefalet ve Yaratilan Kredi Hacmi (Milyon TL)
2020: 67 520
2021: 77 523
2022: 90 530
2023: 131 699
2024 (1): 246 777
Kaynak: Ticaret Bakanlığı(1) Ağustos ayi itibarıyla 
4 Ocak 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 5061 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıgereğince, 2023 yılı içerisinde esnaf ve sanatkârlara yüzde 50 faiz indirimli veya faizsiz kredi imkânları sağlanmış bulunmaktadır. 31 Ağustos 2024 itibarıyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayısı 809.025'e, kredi bakiyesi ise 246,7 milyar TL'ye ulaşmıştır.
Hazine destekli kefalet uygulaması 2024 yılında da devam ederek Ağustos 2024döneminde kefalet kullandırımı 10,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öz kaynaktan sağlanan kefaletlerle birlikte toplam 6.200 KOBi'nin, 7.586 kredi talebi değerlendirilerek 22,2 milyar TL krediye karşılık 18,2 milyar TL kefalet desteği verilmiştir.
KOBİlerin rekabet gücünün artırılması amacıyla tasarlanan İşletmelerin ve KOBİlerin Rekabet Edebilirliği Programı kapsamında Ağustos 2024 itibarıyla toplam 18 bin firmaya 7,2milyar TL krediye karşılık 5,7 milyar TL tutarında 20 bín kefalet işlemi yapılmıştır.
Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler nedeniyle Adana, Adiyaman,Diyarbakır, Elazığ, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya, Osmaniye, Şanlıurfa illerinde faaliyet gösteren işletmelerde hasar ve gelir kaybi meydana gelmiştir, Deprem bölgesinde faaliyet gösteren mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin faaliyetlerini sürdürebilmeleri için Dünya Bankası ve Japonya Uluslararası İşbirliği Ajansından (JICA)kredi temin edilmiş ve Deprem Sonrasi Mikro, Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Canlanmasi Destek Programi uygulamaya alinmiştır. Destek programı kapsamında toplam 53.036işletmeye hasar durumları dikkate alınarak 17 milyar TL destek ödemesi yapılmiştır.
Avrupa Birliği ve Alman Federal Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Bakanlığı tarafından sağlanan fon kapsamında 2023 ve 2024 yıllarında toplam 1.709 işletmeye 585 milyon TL destek sağlanmıştır.


TABLO II: 19- KGF A$ Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi 
KGF AŞ Öz Kaynak: İşletme Sayısı
2020: 9 580
2021: 3 191
2022: 6 865
2023: 4 556

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Sayısı
2020: 10 570
2021: 3 323
2022: 7 377
2023: 4 146

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Hacmi (Milyon TL)
2020: 3 790
2021: 2 370
2022: 11 014
2023: 7 789

KGF AŞ Öz Kaynak: Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL)
2020: 4 735
2021: 2 962
2022: 13 767
2023: 9 745

KGF AŞ Öz Kaynak: Hazine Kaynaklı Kefalet
2020: 221 544
2021: 44 484
2022: 36 123
2023: 59 523
2024 (1): 2 278

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Sayısı
2020: 66 073
2021: 56 958
2022: 95 209
2023: 3 030

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Hacmi (Milyon TL)
2020: 11 010
2021: 67 234
2022: 150 250
2023: 10 503

KGF AŞ Öz Kaynak: Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL)
2020: 13 283
2021: 78 829
2022: 184 190
2023: 12 485

KGF AŞ Öz Kaynak: Toplam
2020: 228 366
2021: 54 064
2022: 39 314
2023: 66 388
2024 (1): 6 424

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Sayısı
2020: 76 643
2021: 60 281
2022: 102 586
2023: 7 586

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Hacmi (Milyon TL)
2020: 14 800
2021: 69 604
2022: 161 264
2023: 18 292

KGF AŞ Öz Kaynak: Yaratilan Kredi Hacmi (Milyon TL)
2020: 18 018
2021: 81 791
2022: 197 957
2023: 22 229
Kaynak: KGF AŞ
(1) Ocak-Ağustos dönemi.
KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporu 2023 yılından itibaren Findeks platformu üzerinden de erişime açılmıştır. İşletmeler yalnızca kendi raporunu değil, aynı zamanda ilgili işletme yetkilisinin onay vermesi durumunda diğer işletmelerin de raporunu temin edebilmektedir. 2019-2023 dönemi verilerini içeren KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporunun yeni versiyonu hazırlanarak Ağustos 2024 itibarıyla erişime açılmıştır.
TABLO II: 20- KOSGEB Destek Programları
DESTEK PROGRAMLARI: İsletme Sayısı
2021: Destek Tutan (Bin TL)
2022: İşletme Sayısı
2023: Destek Tutari (Bin TL)
2024 (1): İşletme Sayısı

DESTEK PROGRAMLARI: Ar-Ge, Inovasyon ve Endüstriyel
2021: 1 177
2022: 100 599
2023: 528
2024 (1): 40 651

DESTEK PROGRAMLARI: Uygulama Destek Programi İşbiriği-Güçbirliği Destek Program
2021: 3
2022: 1 276
2023: .

DESTEK PROGRAMLARI: Girişimcilik Destek Programi
2021: 1 207
2022: 9 884
2023: 7
2024 (1): 223

DESTEK PROGRAMLARI: Genel Destek Programi
2021: 1 184
2022: 10 291
2023: 32
2024 (1): 197

DESTEK PROGRAMLARI: KOBfGEL - KOBt Gelişim Destek Programi
2021: 459
2022: 92 218
2023: 359
2024 (1): 74 718

DESTEK PROGRAMLARI: TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tanıtım ve Pazarlama Destek Programi
2021: 2
2022: 40
2023: .
2024 (1): -

DESTEK PROGRAMLARI: d e eee ee
2021: z
2022: E4
2023: t
2024 (1): 299

DESTEK PROGRAMLARI: Stratejik Ürün Destek Programı
2021: 46
2022: 40 008
2023: 17
2024 (1): 9 135

DESTEK PROGRAMLARI: KOBt Teknolojik Ürün Yatinm Destek Programt
2021: 106
2022: 97 719
2023: 68
2024 (1): 42 404

DESTEK PROGRAMLARI: İşletme Gelistirme Destek Programi
2021: 19 566
2022: 415 322
2023: 15 764
2024 (1): 330 908

DESTEK PROGRAMLARI: İşbirliği Destek Programı
2021: 44
2022: 32 595
2023: 50
2024 (1): 35 040

DESTEK PROGRAMLARI: Geleneksel Girişimci Destek Program
2021: 20 695
2022: 148 059
2023: 22 798
2024 (1): 184 780

DESTEK PROGRAMLARI: İleri Girisimci Destek Programı
2021: 10 180
2022: 675 303
2023: 10 536
2024 (1): 636 511

DESTEK PROGRAMLARI: Yurt Dışi Pazar Destek Programı
2021: 821
2022: 47 863
2023: 1 063
2024 (1): 67 370

DESTEK PROGRAMLARI: İŞGEM/TEKMER Destek Programı
2021: 9
2022: 3 395
2023: 17
2024 (1): 11 206

DESTEK PROGRAMLARI: İs Planı Ödülü Destek Programı
2021: 3
2022: 80
2023: 8
2024 (1): 305

DESTEK PROGRAMLARI: Ar-Ge, Ür-Ge ve Inovasyon Destek Programi
2021: 219
2022: 26 919
2023: 966
2024 (1): 136 571

DESTEK PROGRAMLARI: KOBİ Enerji Verimliliği Destek Programı
2023: 25
2024 (1): 506

DESTEK PROGRAMLARI: Yaşayan Kültür Mirası İşletmeler Destek Programi
2021: -
2023: 90
2024 (1): 2 745

DESTEK PROGRAMLARI: Yurt Dişi Hizlandıno Destek Program
2021: -

DESTEK PROGRAMLARI: Girişimci Destek Programı (İs Kurma
2023: -

DESTEK PROGRAMLARI: Desteği) Toplam (2)
2021: 53 083 1 703 314
2023: 50 624 1 573 569
Kaynak: KOSGEB 

(1) Ocak-Ağustos dönemi.

(2) Net işletme sayısi ve destek tutanni ifade etmektedir.


KOSGEB tarafından 2024 yılında uygulanmaya başlanan 2 milyon TL üst limitli Girişimci Destek Programı ile girişimciler desteklenmektedir. İmalat sanayii, yazılım,danışmanlık, bilgi ve iletişim hizmetleri ve bilimsel araştırma ve geliştirme faaliyetleri sektörlerinde faaliyet gösteren işletmeler İş Geliştirme Desteği kapsamında sunacaklarıprojeler için 1.650.000 TL'ye kadar geri ödemeli destek alabilmektedir. KOSGEB tarafindan desteklenen sektörlerde faaliyet gösteren tüm girişimciler İş Kurma Desteği kapsamında desteklenmektedir. Bu desteklerde genç, kadın, engelli, gazi ve birinci derecede şehit yakınıgirişimcilere ayricalik tanınmaktadır.

2024 yılında yeni Acil Durumlar Kredi Faiz Desteği uygulamaya alınmamiş olup 2024yılı öncesinde uygulanan kredi faiz desteklerine ilişkin tablo aşağıda yer almaktadır.
TABLO II: 21- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri 
2020: 14 544
2021: 5 109
2022: 3 224
2023: 10 786
2024 (1): 933

2020: 1 149 687
2021: 395 678
2022: 237 814
2023: 3 260 191
2024 (1): 331 829

2020: 157 691
2021: 72 876
2022: 33 960
2023: 672 006
2024 (1): 177 276
(1) Ocak-Ağustos dönemi.
Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafından çevrimiçi olarak Geleneksel ve İleri Girişimcilik Eğitimleri ücretsiz olarak sunulmaya devam edilmektedir. Ayrıca girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması çalışmaları kapsamında girişimcilerin iş kurma ve yürütme konularında bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir.
KOSGEB tarafindan TEKMER Destek Programi kapsamında kurulan TEKMER'ler;girişimcilere ve işletmelere iş kurma süreçlerinde iş geliştirme, mali kaynaklara erişim,yönetim, danışmanlık, yönderlik, ofis ve ağlara katılım gibi hizmetlerin sağlandığı yapılardır.Eylül 2024 itibarıyla Destek Programı kapsamında 35 TEKMER başvurusunun desteklenmesine karar verilmiş ve 28 TEKMER kurulmuştur.

TABLO II: 22- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 
Girişimcilik Eğitimi Katılımcı Sayısı: 116 725
2020: 165 478
2021: 154 092
2022: 113 412
2023: 61 069

Girişimcilik Eğitimi Katılımcı Sayısı: Girişimcilik Desteği Alan İşletme Sayısı
2020: 27 126
2021: 32 082
2022: 33 341
2023: 21 739
2024 (1): 10 204
Kaynak: KOSGEB (1) Ocak-Ağustos dönemi.
TüBİTAK teknoloji ve yenilik odaklı iş fikirlerinin katma değer ve nitelikli istihdam sağlama potansiyeli yüksek teşebbüslere dönüştürebilmesi amacıyla, girişimcilerin fikir aşamasından pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi doğrultusunda hibe destek şeklinde başlatılan Bireysel Genç Girişim (BiGG) Programında değişikliğe gidilerek yatırım tabanliı destek verilmeye başlanılmiş ve destek üst limiti 450 bin TL'den 900 bin TLye çıkarıimıştır. 2023 yılında Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek Programı Uygulama Esaslarıyürürlüğe girmiş ve bu kapsamda Türkiye Kalkınma Fonu ile BiGG Fonu kurulmuştur. 2023yılı Mart ayında Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek Programı çağrısına altı tematik alanda çıkılarak 2.885 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 153girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir. 2024-1 BİGG Yatırım Çağrısı kapsamında altıtematik alanda 1.917 iş fikri başvurusu alinmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 117girişimin desteklenmesine karar verilmiştir. Bu firmalar için şirket kurulum süreçlerì devam 

etmektedir. 2024-2 BÍGG Yatırım Çağrısı kapsamında altı tematik alanda 1.768 iş fikri başvurusu alınmış olup panel değerlendirmeleri devam etmektedir.
TABLO II: 23- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri 
Başvuru Sayısı: 7 051
2020: 5 933
2021: 3 437
2022: 2 885
2023: 3 685

Başvuru Sayısı: Desteklenen Girişimci Sayısı
2020: 271
2021: 272
2022: 281
2023: 67
2024 (1): 270(2)

Başvuru Sayısı: Destek Miktarı (Milyon TL)
2020: 170
2021: 103
2022: 93
2023: 58
2024 (1): 243(3)
Kaynak: TÜBİTAK 
(1) Ocak-Ağustos dönemi.

(2) Desteklenmesi Planlanan Girişimci Sayısı (2024-2 Yatırım Tabanlı BİGG Çağrısı 2. Aşama panel değerlendirmeleri devam etmektedir.),
2023-1 ve 2024-1 BİGG Yatırım Çağrları kapsamında desteklenen girişimci sayısı,
(3) Ya İçinde Aktanımas: Planlanan Destek Miktanı Toplami (270 girişim için 243 milyon TL bütçenin aktanılmasi planlanmaktadır)

Organize Sanayi Bölgelerinde (OSB) Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kismen Tahsislerine İlişkin 2 Haziran 2021 tarihli 4051 sayılı Cumhurbaşkanı Kararındaki düzenlemeler doğrultusunda OsBlerde atil kalan sanayi parsellerine yatirımcıların yönlendirilmesi ve OSBlerin canlandırılması hedeflenmekte, OSBlerde 2,5 milyon olan mevcut istihdamın 3,5 milyona çıkarılması öngörülmektedir.

Yatırımcılarımıza uluslararası standartlarda yatırım ortamı sağlayan OsBlere, küçük sanayiciye daha sağlıklı koşullarda çalışma ve kendilerini geliştirme imkânı sağlayan küçük sanayi sitelerine (KsS) ve yatırımları ülkemize yönlendirmek amacıyla endüstri bölgelerine (EB) ilişkin çalişmalara devam edilmektedir. 2024 yılında üç OSB'ye (Çorum İskilip, Edirne Uzunköprü Atatürk, Gaziantep Nurdağı) tüzel kişilik kazandırılarak toplam OSB sayısı Eylül 2024 itibarıyla 362'ye ulaşmıştır. Kredi desteğiyle tamamlanan OSB sayısı 229'a çıkmış, KSS sayısı ise 497 olmuştur. Eylül 2024 itibarıyla toplamda ilan edilmiş 45 endüstri bölgesi bulunmaktadır. Planlı sanayi bölgelerinin yeşil ve dijital dönüşüme uygun yapılanmasısağlanarak yatırımcıların yatırım yeri ihtiyaçlarının hızlı ve ekonomik olarak karşılanabilmesine yönelik çaliışmalar yürülmekte olup OSB ve KSS projeleri için (kamulaştırma dâhil) 2024 yılında yaklaşık 6 milyar TL olan başlangıç ödeneğinin 2025yılında 15 milyar TL'ye çıkarılması öngörülmektedir.

Eylül 2024 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin (TGB) sayısı 104'e, faaliyette olanların sayısı 91'e, TGB'lerde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 10.888'e yükselmiştir.
TABLO II: 24- OSB ve TGB Bilgileri 
Tamamlanmış OSB Sayısı: 201
2020: 213
2021: 220
2022: 229
2023: 244(2)

Tamamlanmış OSB Sayısı: OSBlerde Üretime Geçilen Parsel Sayısi (3)
2020: 54 324
2021: 55 098
2022: 57 397
2023: 58 305
2024 (1): 58 852

Tamamlanmış OSB Sayısı: OSBlere Kullandırılan Kamu Kaynağı (Bin TL) (4)
2020: 94 742 890
2021: 104 376 250
2022: 108 008 335
2023: 110 662 653
2024 (1): 2 584 403

Tamamlanmış OSB Sayısı: Faal TGB Sayısı
2020: 72
2021: 73
2022: 81
2023: 81
2024 (1): 91

Tamamlanmış OSB Sayısı: TGB'lerde Faaliyet Gösteren İşletme Sayısı
2020: 6 282
2021: 7 331
2022: 8 422
2023: 10 071
2024 (1): 10 888

Tamamlanmış OSB Sayısı: TGBlere Kullandınłan Kamu Kaynağı (Bin TL) (4)
2020: 88 158
2021: 171 579
2022: 330 816
2023: [TELEFON] (1): 270 748
Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Ocak-Eylül dōnemi.

(2) Gerçekleşme Tahmini 
(3) Mevcut OSB'lerdeki Üretime Geçen Parsel Sayisı
(4) 2023 yıl: fiyatlarıyladır.


2024 yılı içerisinde OSB Uygulama Yönetmeliğinde yapılan değişikliklerle OSB'lerin işleyişini hızlandırmak için OSB organlarının görevleri düzenlenmiş, dijital uygulamalar artırılarak bürokratik işlemlerde sadeleşmeye gidilmiştir.


Türkiye teknoloji girişimciliği ekosisteminde 2023 yılında 350 yatırım turunda 892milyon dolarlık yatırım yapılmış olup bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma sayısıise yediye ulaşmıştır.Girişimciliğin finansmanının güçlendirilmesiamacıylaSanayi ve Teknoloji Bakanlığının ana yatırımcısı olduğu Teknoloji ve Ínovasyon Fonu (TİF) kurulmuşolup bu fon girişim sermayesi ekosistemini geliştirmek amacıyla hem teknoloji odaklı girişim şirketlerine yatırim yapmayı hedefleyen girişim sermayesi fonlarına hem de teknoloji ve yenilik odaklı ürün üreten, sistem geliştiren girişim şirketlerine doğrudan yatırım yapmaktadır. TIF aracılığıyla bu zamana kadar üç farkliı girişim sermayesi fonuna 3,5 milyon avro taahhütte bulunulmuş olup söz konusu fonlara 2,87 milyon avro yatırim yapılmiştır.Ayrıca doğrudan yatırımlar kapsamında TIF 8 farklı teknoloji şirketine yatırım yapmış olup bu şirketlere yaklaşık 3 milyon dolar kaynak aktarmıştır.
Türkiye Tech Visa, teknoloji alanında kritik uzmanlıklara sahip yetenekler ile yenilikçi is modelleri ve teknolojiye dayalı çalişmaları olan teknogirişimlere özel bir davet programıdır. Yetenek transferinin devamı niteliğinde olan bu projede yeteneklerin yaninda teknogirişim firmaları da kapsama alınarak genişletilmiştir. Bu program ile alanında başarılıyetenekler ve teknogirişimlerin Türkiye teknoloji ekosisteminin bir parçası olmasının hızlandırılması ve ülkemizde faaliyet göstermelerinin kolaylaştırılması hedeflenmektedir. Bu hedef doğrultusunda teknoparklara çağrıya çıkılmıştır. Çağrı sonucu belirlenen altıteknopark ile protokoller imzalanmiştır.
Havacılik, Uzay ve Teknoloji Festivali (TEKNOFE) kapsamında gerçekleştirilen girişim zirvesinde her yıl küresel girişimciler, yatırimcılar, mentorlar ve kurumsal firmalar bir araya getirilerek Türkiye girişimcilik ekosistemine katkı sağlanmaktadır.
İstihdam sağlayan, ithal ikameci üretim yapan, ihracat potansiyeli yüksek ve yeni teknolojiler ortaya koyarak yüksek katma değer sağlayacak girişimlere ve firmalara kaynak sağlamak üzere kurulan 500 milyon TL büyüklüğündeki Bölgesel Kalkınma Fonu ilk yatırımlarini 2023 yılında yapmiştir.
Yalın ve dijital dönüşüm uygulamalarını yenilikçi düşünce anlayışıyla bütüncül olarak koordine etmek, sanayii eğitim ve danışmanlık hizmetleri alanındaki mevcut eksikliklerini gidermek amacıyla Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri (Model Fabrikalar) Projesi başlatılmış ve Ankara, Bursa, Konya, Kayseri, Gaziantep, Mersin, Adana, Izmir, Samsun ve Eskişehir illerinde söz konusu merkezlerin kurulum süreci tamamlanarak başta KOßİler olmak üzere işletmelere eğitim ve danışmanlık hizmeti sunulmaya başlanmıştır. Tüm model fabrikalarda bugüne kadar toplam 508 firmada Öğren-Dönüş çalışmasi, 170 firmada yalın proje uygulama çalişması tamamlanmış, 650'den fazla firmaya deneyimsel eğitim verilmiş,2300'ün üzerinde firmaya ise farkındaliık eğitimi hizmeti sunulmuştur. Ayrıca Ankara, Bursa,Konya ve Kayseri illerinde yer alan model fabrikaların dijital dönüşüm altyapisı kurulum çalışmaları tamamlanmıştır. Denizli, Malatya, Kocaeli, Trabzon ve Tekirdağ illerinde beş yeni model fabrikanin kurulum işlemleri devam etmektedir.
Girişimcilik ve KOBİ desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkârlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KoBİkredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, sektörde önemli gelişmeler sağlandığıgörülmektedir.Girişimcilik ekosisteminingeliştirilmesi,sağlanan desteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izlemedeğerlendirme sistemlerinin geliştirilmesiyle etki analízleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hizlanacaktır.


b) Amaç
KOBİ ve girişimcilerin niteliklerini dikkate alan odaklı politikalar aracılığıyla finansmana erişim imkânlarının,kurumsalgelişimlerinin ve verimliliklerinin artırılmasi, yenilikçilik kapasitelerinin ve ölçeklerinin büyütülmesi, tedarik zincirlerinde daha güçlü bir biçimde yer almalarının sağlanmasi, ihracat, yenilikçilik ve rekabetçilik düzeylerinin yükseltilerek daha etkin ve verimli olarak büyümeye ve istihdama katkılarının artırılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: KOBİ'lere yönelik beşeri sermaye güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.559)

Politika/Tedbir: Tedbir 559.2. Örgün eğitimdeki girişimcilik müfredati finansal okuryazarlık, mevzuat bilgisi, dijital teknolojiler, e-ticaret, pazarlama gibi konulardaki ihtiyaçlar dikkate alınarak gözden geçirilecek, uygunluk değerlendirmesine imkân sunan uygulamalı girişimcilik eğitimleri yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ortaöğretim öğrencileri için dijital girişimcilik eğitimi içeriği hazırlanacaktır. Mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının; girişimcilik, finans, dijital teknolojiler, e-ticaret, pazarlama, iletişim, işletme yönetimi ve kriz yönetimi ile ilgili yeterliliklerinin artırılarak güncellenmesi çalışmalanı yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 559.3. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından yapılacak mesleki eğitim merkezleri ve meslek liselerinin yer seçiminde OSB1er öncelikli olarak değerlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mesleki ve teknik eğitim mezunlarının istihdam olanaklarını artırmak için sektör içi okul ve sektöre entegre okul benzeri işbirliği modelleri geliştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 559.4. Teknoloji alanında kritik uzmanlıklara sahip yetenekler ile yenilikçi iş modelleri ve yüksek teknolojiye dayalı işletmesi olan yabancı girişimcilere karşıłıklılık ilkesi çerçevesinde vize uygulaması kolaylaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Teknoloji alanında kritik uzmanlıklara sahip kişiler ile yenilikçi iş modellerine ve yüksek teknołlojiye dayalı qirişimi olan girişimcilere özel vize uygulamasına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: KOBİ'ler, ölçeğini büyütmesi, sürdürülebilir bir yapıya kavuşması ve küresel düzeyde daha rekabetçi bir konum kazanması amacıyla desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.561)

Politika/Tedbir: Tedbir 561.1. KOBİ ve girişimciler hızlı büyüme, teknoloji odaklı ihracat yapma, yüksek teknoloji alanında faaliyet gösterme, verimlilik artırma gibi kriterler çerçevesinde odaklı bir yaklaşımla desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin altyapıları ve kuluçka merkezleri desteklenerek yaygınlaştırılacak, Ar-Ge, tasarım ve yenilik kapasitesi güçlendirilecektir. 2. Ölçek büyütme potansiyeli yüksek işletmeler kapasitelerini geliştirmek üzere desteklenecektir. 3. Kümelenme Destek Programi kapsamında kümelenme teşebbüsleri desteklenecektir.

Tedbir 561.6. Teknogirişimciler tarafından oluşturulan ürünlerín DMO bünyesindeki Tekno Katalog platformu gibi araçlarla entegrasyonunu sağlayarak bu ürünlerin ticarileşme ve markalaşma süreçleri hızlandırılacaktır.: Finansmana erişim kolaylaştırılacak, alternatif ve yenilikçi finansman yöntemleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.562)

Tedbir 561.6. Teknogirişimciler tarafından oluşturulan ürünlerín DMO bünyesindeki Tekno Katalog platformu gibi araçlarla entegrasyonunu sağlayarak bu ürünlerin ticarileşme ve markalaşma süreçleri hızlandırılacaktır.: Tedbir 562.1. Yatırim bankacıliği, kurumsal ve bireysel girişim sermayesi, kitle fonlaması, etki yatırımcılıği, melek yatırımcılik gibi alternatif ve yenilikçi finansman imkânları güçlendirilecek ve kullanımları yaygınlaştırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanığı, DMO, TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Tekno Katalog Platformu girişimcilerin kamu alımları yoluyla ticarileşmesinin sağlanması amacıyla yüksek teknoloji ve yenilik, ekosistem, girişimcilik odaklarında geliştirilmeye devam edilecektir. 2. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde faaliyet gösteren teknoloji şirketlerine yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetleri sürdürülecektir.: 1. Alternatif finansman kaynaklarının ve yöntemlerinin geliştirilmesi ile kullanımının yaygınlaştırılması konusunda ilgili kurumlarla çalışmalar yürütülecektir. 2. KOBİ'lerin krediye erişimde karşılaştıkları teminat sorununun çözümüne yönelik olarak Kredi Garanti Fonu ile çaliışmalar sürdürülecek, yeni kurulmuş olan kredi garanti kuruluşları ile de işbirlikleri oluşturulacaktır. 3. Alternatif finansman yöntemleriyle ilgili farkındalık oluşturmak amacıyla KOBİlere ve girişimçilere yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. 4. Yatırım bankacılıği, kurumsal ve bireysel girişim sermayesi, kitle fonlaması, etki yatırımcılığı, melek yatırımcılık gibi alternatif ve yenilikçi finansman imkânları güçlendirilecek ve kullanımları yaygınlaştırılacaktır. 5. Teknoloji Ínovasyon Fonu ile teknoloji odaklı girişimlerin finansmana erişimi konusunda doğrudan yatırım ve fonların fonu yatırımi ile destek sağlanacaktır. 6. Kitle fonlamasi, bireysel katılım sermayesi, girişim sermayesi gibi alternatif finansman kaynaklarının kullanımı Teknogirişim Konseyi gündemine alınarak bu kaynakların çeșitlendirilmesi ve güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: KOBİlerin İhracatı
Birim: Milyar Dolar
2023 (1): 78,8
2024 (2): 88
2025 (3): 95

Performans Göstergeleri: Imalat Sanayinde Faaliyet Gösteren KOBİlerin İhracatındaki Yüksek Teknolojinin Payı
Birim: Yüzde
2023 (1): 1,2
2024 (2): 1,4
2025 (3): 1,7

Performans Göstergeleri: Ciroya Göre Hızlı Büyüyen KOßİ Sayısı (4)
Birim: Adet
2023 (1): 40 726
2024 (2): 45 000
2025 (3): 50 000

Performans Göstergeleri: KOBİ'lerin Mali ve Mali Olmayan Şirketler Ar-Ge Harcamasındaki Payi
Birim: Yüzde
2023 (1): 28,8
2024 (2): 31,0
2025 (3): 32,0

Performans Göstergeleri: Yıllık Girişim Yatırım Büyüklüğü
Birim: Milyar Dolar
2023 (1): 0,9(5)
2024 (2): 1,0(5)
2025 (3): 1,5

Performans Göstergeleri: Bir Milyar Dolar Değeri Aşan Firma Sayısı
Birim: Adet
2023 (1): 7(5)
2024 (2): 8(5)
2025 (3): 10
(1) TÜİK, Küçük ve Orta Büyüklükteki Girişim İstatistikleri, 2022
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 

(4) Ücretli çalışan sayısı 10'un üzerinde olan ve üç yıllik dönemde yllık ortalama yüzde 10'dan fazla büyüyen girişimier 
(5) Sanayi ve Teknoloji Bakanığı


2.2.3.5. Fikri Mülkiyet Hakları
a) Mevcut Durum 
Ocak-Ağustos 2024 döneminde, bir önceki yılin aynı dönemine göre, yerli patent başvuru sayısında yüzde 0,4 artış, yerli faydalı model başvuru sayısında yüzde 18 düşüş,yerli marka başvuru sayısında yüzde 2,5 düşüş, yerli tasarım başvuru sayısında ise yüzde 26,7 düşüş kaydedilmiştir. Faydalı model ve tasarım başvurularında yaşanan düşüşün en önemli nedeninin Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullardan gerçekleştirilen başvuru sayısındaki azalmadan kaynaklandığı değerlendirilmektedir. 1.632 tescillicoğrafi işaret bulunmakta olup 588 coğrafi işaret başvurusunun inceleme süreci devam etmektedir. AB'de tescilli coğrafi işaretli ürün sayısı 26'ya ulaşmış olup bunlar Antep Baklavası, Aydın İnciri,Aydın Kestanesi, Aydın Memecik Zeytinyaği, Antakya Künefesi, Araban Sarımsağı, AyaşDomatesi, Bayramiç Beyazi, Bingöl Bali, Bursa Siyah İnciri/Bursa Siyahı, Bursa Şeftalisi,Çağlayancerit Cevizi, Edremit Zeytinyağı, Edremit Körfezi Yeşil Çizik Zeytini, Ezine Peyniri,Gemlik Zeytini, Giresun Tombul Fındıği, Hüyük Çileği, Malatya Kayısısi, Maraş Tarhanasi,Milas Zeytinyaği, Milas Yağlı Zeytini, Osmaniye Yer Fıstığı, Safranbolu Safrani, Suruç Nari,Taşköprü Sarımsağıdır. AB nezdinde dördü ilanda olmak üzere işlemleri devam eden 61coğrafi işaret başvurusu ve alti geleneksel ürün adi başvurusu bulunmaktadır.
Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan islahçı hakları kapsamında koruma altında bulunan bitki çeşidi sayısı 2023 yılı sonu itibarıyla 2.491'e ulaşmıştır. Bu sayi içerisinde yerli oranı yüzde 49,8'dir.

2023 yılında Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı (WıPO) tarafından yayımlanan raporda;2022 yılı verilerine göre Türkiye, dünyada yerli patent başvurularında 12'nci, marka başvurularında dördüncü, tasarım başvurularında ikinci sırada yer alırken Avrupa’da yerli patent başvurularinda yedinci, yerli marka ve tasarim başvurularında ise birinci sirada yer almaktadır.


Uluslararasi başvurular açısından değerlendirildiğinde Türkiye,WIPo tarafindan yayımlanan 2023 yıli verilerine göre 1.914 patent başvurusuyla 14'üncü, 1.701 marka başvurusuyla 11'inci ve 737 tasarım başvurusuyla 10'uncu sıradadır.
Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) 2017 ylından bu yana WIPO nezdinde 24 uluslararası araştırma ve inceleme otoritesinden biri olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda TÜRKPATENT, 2023 yılında 1.826 uluslararası araştırma raporuyla en fazla rapor düzenleyen ilk dokuz kurum arasında yer almıştır.

TABLO II: 25- Sınai Mülkiyet Başvurularındaki Gelişmeler 
Ocak-Ağustos: 2022

Ocak-Ağustos: 17 566

Ocak-Ağustos: 48

Ocak-Ağustos: 4 490

Ocak-Ağustos: 98

Ocak-Ağustos: 191 779

Ocak-Ağustos: 92

Ocak-Ağustos: 65 915

Ocak-Ağustos: 90

Ocak-Ağustos: 291

Ocak-Ağustos: 54

Ocak-Ağustos: 577
Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlıği, Türk Patent ve Marka Kurumu (1) Lahey başvurulan dâhildir.

Özellikle teknoloji firmaları başta olmak üzere fikri mülkiyet bilincinin ve yenilikçilik kültürünün artırılması önem arz etmektedir. Bu amaçla,ilkaşama firmaların gerçekleştirdikleri buluşların, patent ve faydalı model başvurusuna dönüştürülmesinin sağlanması ve buluşların değerlemesinin teşvik edilmesi ve ilkaşama firmaların teknoloji yeterlilik seviyesinin yükseltilmesi ve teknoloji transferinin gerçekleştirilmesi amacıyla TÜRKPATENT PATİKA "Patentle, Ticarileştir ve Kazan Projesi" geliştirilmiştir. Bu proje kapsamında paydaş kurum ve kuruluşlarla çevrimiçi toplantılar düzenlenmiş ve işbirliği protokolleri oluşturulmuştur. Ayrıca projede yer alacak ilkaşama firmaların belirlenmesi için TÜRKPATENT internet sitesinde çağrıya çıkılmıştır.

TüRKPATENT zaman ve mekândan bağımsız bir dijital akademi kurulması çalışmalarınıMayıs 2024'te başlatmıştır. 10 bin lisanslı kullanıcının kullanabileceği ve sınai mülkiyete ilişkin 500 dakikalık etkileşimli ve animasyonlu içeriklerin, yazılı kaynakłarın ve podcastlerin yer alacağı platformun Kasım 2024 itibarıyla devreye alınması planlanmaktadır.
Lise ve üniversite öğrencilerinin fikri haklar konusunda bilgi sahibi olmalarının sağlanmasi, fikri hakbiłincinin yaygınlaştırmalarının teşvik edilmesi, fikri haklar konusunda 

yetişmiş insan kaynağının ekosisteme kazandırıłması ve Sınai Mülkiyet Danışma Birimlerinin daha etkin kullanılmasını sağlamak üzere IP Elçisi projesi geliştirilmiştir. Projenin ilk ayağıolan IP elçilerinin belirlenmesi ve eğitimlerin verilmesi 2024 yılı son çeyreğinde, IP elçilerinin liselerde yapacakları sunumların ise 2025 yılının ilk yarısında tamamlanmasi planlanmaktadır. Projenin pilot olarak Ankara ilindeki 12 üniversitenin dâhil olmasıyla başlatılması ve en az 50 lisede öğrenim gören 2.500 öğrenciye sınai mülkiyet eğitimleri verilmesi hedeflenmektedir. Ayrıca Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı (WIPO) ile imzalanan işbirliği protokolü kapsamında IP Elçisi projesi WIPO'ya iletilmiştír.WIPO Akademisi ile ortak olarak Temel Sinai Mülkiyet Hakları çevrimiçi eğitim programının Türkçe tercümesi yapılarak WIPo platformunda tüm dünyaya açık şekilde erişimini sağłamak amacıyla tercüme ve kontrol çalışmaları sürdürülmektedir. İçeriğin 2025yılında WIPO sitesinde yayımina başlanmasi hedeflenmektedir.
TÜRKPATENT ve WIPO işbirliği kapsamında akademisyen buluşlarının ticarileştirilmesi projesi kapsamında, pilot üniversite olarak belirlenen Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTü)ve bölgede yer alan üniversitelerde bulunan akademik girişim şirketlerinden 40’ projeye dâhil olmuştur. 2024 yılının ilk yarısında KTü ile öncelikle çevrimiçi toplantılar gerçekleştirilmiş, akademisyen buluşları tespit edilmiş, sonrasında Kü ve bölge üniversiteleri rektörleri ile Trabzon ilínde bir toplantı yapılarak yol haritası belirlenmiştir.2024 yılının son çeyreğinde belirlenen 40 akademik girişim şirketi ile KTÜ ev sahipliğinde proje uygulanacak ve bu kapsamda WIPO ve TÜRKPATENT tarafından yüz yüze eğitimler verilecektir.
Türkiye’de faaliyet gösteren Ar-Ge ve tasarım merkezlerinde sinai mülkiyet bilincinin oluşturulmasi ve buna bağlı olarak bu merkezlerin sinai mülkiyet başvurularının artırılmasıamacıyla hem Ar-Ge merkezleri hem de tasarım merkezlerine yönelik çevrimiçi toplantılar düzenlenmiştir. Bu toplantılar sonrasında Ar-Ge ve tasarım merkezlerinin sinai mülkiyet alanında yaşadığı zorluklar dikkate alınarak sınai mülkiyet kapasite geliştirme programlarıdüzenlenmiştir. Bu kapsamda 2024 yılının ilk yarısında Ankara ve çevre illerde faaliyet gösteren tasarım merkezlerine yönelik fiziki eğitimler verilmiştir. 2024 yıliı son çeyreğinde hem Ar-Ge merkezleri hem de tasarım merkezlerine yönelik fiziki eğitimler belirlenmiş olan yol haritasına göre verilmeye devam edilecektir. Aynı zamanda TüRKPATENT Akademide yer alan eğitimlerden Ar-Ge ve tasarim merkezlerindeki çalişanların da istifade etmesi sağlanacaktır.
Sınai mülkiyet haklarının ticarileştirilmesi sürecine, özellikle sınai mülkiyet varlıklarının değer tespiti hizmeti ile katkı sağlamak üzere kurulmuş olan Türk Sınai Mülkiyet Değerleme,Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri AŞ, 2018 yılından bu yana konuyla ilgili farkındalığın oluşturulmasi, insan kaynağı yetiştirilmesi ve kapasitenin artırılmasina dair çalışmalar yürütmektedir. Bu kapsamda özellikle ticarileştirme ekosisteminin canlandırılmasi, somut değere dönüşen sınai mülkiyet sayısının artırılması amacıyla sınai mülkiyet haklarının yoğun olarak üretildiği üniversiteler, Ar-Ge merkezleri, teknoparklar ve her ölçekten firma ile ilişki ve iş birlikleri geliştirilmektedir, Buna dair yapılan değerleme çalışmalarına ek olarak düzenli şekilde farkındalığın artırılmasına yönelik etkinlikler düzenlenmektedir.
Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkıvermek amacıyła tüm paydaşlara yönelik eğitim, danışmanlık, araştırma ve koordinasyon faaliyetlerini yürütmek üzere kurulan Fikri Mülkiyet Akademisi çalışmalarını sürdürmektedir.

2024 Ocak-Ağustos döneminde yapılan etkinliklerde Fikri Mülkiyet Akademisi Sinai Mülkiyet Eğitim Merkezi bünyesinde çevrimiçi ve yüz yüze olmak üzere 44 eğitim/seminer gerçekleştirilmiş ve yaklaşık olarak 2.200 kişiye eğitim verilmiştir. Ayrıca Telif Hakları Eğitim Merkezi bünyesinde başta yargı mensuplari, akademisyenler, avukatlar, bilirkişiler, kolluk kuvvetleri, il denetim komisyon üyeleri, meslek birlikleri, sanatçılar olmak üzere 15 eğitim ve farkındalık faaliyeti gerçekleştiriłmiş olup eğitimlerden faydalanan kişi sayısı 910'dur.Telif Hakları Eğitim Merkezi ve Türkiye Adalet Akademisi işbirliğiyle hâkim ve savcılara yönelik seminerler ile meslek birliği yöneticileri ve personeline yönelik eğitim programlarına önem verilmektedir.
TüRKPATENT ve Bilgi Teknolojileri Kurumu işbirliğinde hazırlanan Temel Sınai Mülkiyet Hakları eğitim programına ilişkin videolar BTK Akademi sayfasında 2024 Ağustos ayı itibarıyla yayınlanmaya başlanmıştır. Eğitim sonunda tüm içeriğin görüntülenmesini müteakip değerlendirme testinde başarılı olankatılımcılara sertifika verilmektedir.Bu program sayesinde farkındalik oluşturma çalışmalarının hızlı bir şekilde  geniş kitlelere eşzamanlı ulaşması mümkün olacaktır. Buna ek olarak 2022 yılında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve TÜRKPATENT arasında imzalanan Sektör Kampüste işbirliği protokolükapsamında yürütülecek faaliyetlerin sorumluluğu Fikri Mülkiyet Akademisi Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi tarafindan üstlenilmiştir. 2024-2025 güz döneminde açılmak üzere Temel Fikri Mülkiyet Hakları Eğitimi konulu program için eğitim içeriği ve eğitim sonu kazanımlarıhazırlanmıştır. Yüksek Öğretim Kurulu tarafindan yapılan eşleştirme sonucunda Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesinin ilgili fakültelerinde seçimlik ders olarak açılmak üzere çalişmalar devam etmektedir.
Diğer taraftan, aynı dönemde fikri mülkiyet alanında yayın çalışmalarında farkındalık oluşturulması hususunda ilerlemeler sağlanmıştır. TÜRKPATENT ile TüBİTAK arasındaki ortak çalişmalar kapsamında TüBİTAK Bilim Çocuk dergisinde 2024 Nisan ayından bu yana sınai mülkiyet alanında farkındalık oluşturmaya yönelik içerik hazırlanmakta olup yedi yaşüstü çocuklara yönelik patent, marka, tasarım ve coğrafi işaret kavramları pedagojik formasyona uygun şekilde işlenmektedir.
Türkiye'de telif hakları alanında meslek birlikleri tarafından yürütülen lisanslama faaliyetlerinin etkinleştirilmesi amacıyla, Eser, İcra, Yapım ve Yayınların Kullanılmasıve/veya İletilmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin güncellenmesi çalışmaları sürdürülmektedir.Yönetmelikdeğişikliğindeteliflisansı alacakmahallerin sınıflandırılmasi, lisans sözleşmelerinin yapılması ve tarife uyuşmazlıklarında oluşturulacak uzlaştırma komisyonuna dair işleyiş gibi hususlarda ilgili tarafların görüş ve ihtiyaçları göz önünde bulundurulmaktadır.
Telif hakları alanında meslek birliklerinin üyelik, dokümantasyon, lisanslama ve dağıtım süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçekleştirilmesi ve işlem bilgilerine ilişkin veri tabanı oluşturulması amacıyla oluşturulan Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi (MEBSİS), 40 bine yakın telif hakkı sahibine ve 2.141.588 esere ilişkin bilgileri içermektedir.
Konaklama tesislerinin turizm işletme belgesi işlemlerinde, telif izinlerinin alındığınıgösterir müzik lisans belgesinin sunulması yönündekí uygulama sayesinde telif lisansına sahip konaklama tesisi sayısı 12.786ya ulaşmıştır. Bu olumlu gelişmeler ışığında Türkiyede faaliyet gösteren 27 meslek birliği tarafindan 2022 yılında elde edilen telif geliri 496.199.085

TL iken, bu tutar 2023 yılında yaklaşık yüzde 134 oranında bir artışla 1.159.339.385 TL'ye yükselmiştir.

Telif haklarına dayalı kültür endüstrileri ile toplu hak yönetim kuruluşlarının kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik destekler sürdürülmüştür. Bu kapsamda meslek birliklerinin kurumsal kapasitelerinin ve lisanslama faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik olarak Eylül 2024 itibarıyla 14 meslek birliğinin geliştirmiş olduğu 20 projeye mali destek sağlanmıştır.

Fikri mülkiyet, kültür endüstrisi ve kültür politikaları alanlarında araştırma ve eğitim faaliyetlerini yürüten üniversitelerle çalışmalar gerçekleştirilerek işbirliği yapılan üniversite sayısı 16'ya yükselmiştir.

WIPO Uzaktan Eğitim Programı kapsamında yer alan telif haklarıyla ilgili eğitim modüllerinin Türkçeye çevrilmesine ilişkin süreç başlatılmış olup anılan modüllerin sertifikali uzaktan eğitim programlarında kullanılması öngörülmektedir.

81 ilin denetim komisyonu üyelerine yönelik eğitimlere düzenli olarak devam edilmekte, korsanla mücadele denetimlerinde daha güçlü bir işbirliğinín tesisi amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Emniyet Genel Müdürlüğü arasında ortak çalışmalar yürütülmektedir.

Korsanliğın kaynağında engellenmesine yönelik olarak il denetim komisyonları, 2024yılının ilk yedí ayında 254 operasyon gerçekleştirmiş ve bu operasyonlarda 55.769 korsan materyal ele geçirilmiștir.

Kitaplarda ve sinema-müzik eserlerinde kullanılması zorunlu olan bandrol, Türkiye'de korsanla mücadele bakımından en etkili uygulamalar arasında yer almaktadır. 2024 yılının ilk sekiz ayı itibarıyla 282.619.278 kitap bandrolü, 728.426 sinema-müzik-bilgisayar oyunu bandrolü olmak üzere toplamda yaklaşık 284 milyon bandrol satılmıştır.
TÜBİTAK tarafından uygulanan 1702 Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Programi çağrılarına Eylül 2024 itibarıyla toplam 70 başvuru alınmıştır. Bu başvurulardan 55'i için desteklenme kararı aliınmiş, desteklenen 55 proje ile toplam 70 patent lisansa konu olmuştur. Destek kararı verilen projeler için toplam bütçe 59,3 milyon TL'dir. Patent TabanlıTeknoloji Transferi Destekleme Programı Ekim 2022 itibarıyla sürekli başvuruya açık hale dönüştürülmüştür.

Kültür ve Turizm Bakanlığı fikri mülkiyet sisteminin güçlendirilmesi ile kültürel ve sanatsal faaliyetlerin yürütülmesi amacıyla kültür endüstrilerine yönelik projelere mali destek sağlamaktadır. Bu kapsamda, Eylül 2024 itibarıyla kültür ve sanat alanında faaliyet gösteren gerçek ve tüzel kişiler tarafından sunulan 107 projeye mali destek sağlanmıştır.
Telif haklarına konu olan kültür endüstrilerine ilişkin mevcut kayıt, veri ve ulusal istatistiklerin çeşitlendirilmesi amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda kültür endüstrilerinin önemli bir kısmını oluşturan Telif Haklarına Dayalı Endüstrilerin Ülke Ekonomisine Katkısının Ölçümüne İlişkin Rapor hazırlanmıştır. Söz konusu Rapor, ülkemizin mevcut durumunu ve potansiyelini göstermesi açısından önem arz etmektedir. TüiK ile gerçekleştirilen çalişmalar neticesinde söz konusu Raporda yer alan temel ekonomik göstergelerin yıllık olarak hazırlanarak kamuoyuyla paylaşılması planlanmaktadır.

b) Amaç
Fikri mülkiyet hakları alanında yenilikçi fikir ortamının geliştirilmesi, hak sahiplerinin haklarının yurt içinde ve yurt dışında etkin şekilde korunmasi, uygulanacak desteklerle yenilikçiliğe ve katma değerli küresel marka oluşturulmasına ímkân sağlanması ve hak ihlallerine karşı etkin mücadele edilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Toplumda fikri mülkiyet bilincinin artırılması ve yayılması sağlanacak, hedef odaklı eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.565)

Politika/Tedbir: Tedbir 565.1. Fikri mülkiyet hakları alanında farkındalığın artırılması için kamuoyuna, kullanıcılara ve hak sahiplerine yönelik eğitim ve bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İlgili kurum ve kuruluşlarla yapılacak işbirliğiyle eğitim modülleri ve içerikleri belirlenecek ve sertifikalı eğitimler düzenlenecektir. 2. Öğrencilere yönelik ulusal düzeyde buluş ve tasarım yarışmaları ile sergiler düzenlenecektir. 3. Sınai mülkiyet danışma birimi temsilcilerine yönelik fiziki ve çevrimiçi eğitimler verilecek ve işbirliği faaliyetleri gerçekleştirilerek nitelikleri artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 565,3. Fikir ve sanat eserlerine ilişkin davalara katkı sağlamak amacıyla öncelikli olarak ihtisas mahkemesinde görev yapacak hâkim ve savalar olmak üzere yargı sürecindeki tüm paydaşlara yönelik eğitim faaliyetleri düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yargı süreçleriyle ilgili paydaşlara en az bir eğitim faaliyeti düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 565.7. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okul ve kurumlarda görev yapan idareci ve öğretmenlerin fikri mülkiyet bilgi düzeyini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Öğretmen Bilişim Ağı (ÖBA) üzerinden fikri mülkiyet hakları semineri düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 565.8. Mühendislik ve temel bilimler alaninda öğrenim gören öğrencilerin patent araştırması konusunda bilgi ve becerilerini artrmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yükseköğrenim öğrencilerinin patent araştırması konusunda bilgi ve becerilerinin artırilmasına yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 565.10. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarım Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir.: Telif haklarında toplu hak yönetim sisteminin geliştirilmesi ve ülke genelinde adil ve yaygın bir lisanslama sistemi oluşturulmasıyla telif gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.566)

Tedbir 565.10. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarım Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir.: Tedbir 566.1. Meslek birliklerinin profesyonel yönetim ve insan kaynakları dâhil olmak üzere kurumsal kapasitelerinin artırılması amacıyla meslek birliği zorunlu organ üyeleri ile personeline yönelik periyodik eğitimler verilecektir.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri yönetici şirketlerine yönelik sınai mülkiyet eğitimleri verilecektir.: 1. Meslek birlikleri yöneticileri ve personeline yönelik en az bir eğitim programı düzenlenecektir.

Tedbir 565.10. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarım Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir.: Tedbir 566.2. Ülke genelinde yaygın bir lisanslama sistemi kurulabilmesi için toplu hak yönetimi ve meslek birlikleri konusunda kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, TOBB, TESK
1. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri yönetici şirketlerine yönelik sınai mülkiyet eğitimleri verilecektir.: 1.Ticaret ve esnaf odalarıyla işbirliği içerisinde kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yapılacaktır.

Tedbir 565.10. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarım Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir.: Ülkemizin fikri mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüşümü hızlandırılacak, sektörel temelde ekonomik değer ölçümü yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.567)

Tedbir 565.10. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarım Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir.: Tedbir 567.1. Telif haklarıina dayali endüstrilerin ve alt sektörlerin ülke ekonomisine katkısının ölçümü için temel ekonomik göstergeler ve istihdama katkının ölçülmesine yönelik çalışmalar yürütülecek, düzenli aralıklarla kamuoyuyla paylaşılacaktır.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), TÜIK
1. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri yönetici şirketlerine yönelik sınai mülkiyet eğitimleri verilecektir.: 1. Telif haklarına dayalı endüstrilerin yıllik ekonomik ölçüm raporu hazırlanarak kamuoyu ile paylaşılacaktır.

Tedbir 565.10. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarım Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir.: Tedbir 567.2. Ülkemizde telif gelirlerine ve telif ödemelerine ilişkin sağlıklı veri elde edilmesine yönelik mevcut durum analizi yapılacaktır.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, TÜİK
1. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri yönetici şirketlerine yönelik sınai mülkiyet eğitimleri verilecektir.: 1 Telif gelirlerine ve telif ödemelerine ilişkin sağlıklı veri elde edilmesine yönelik mevcut durum analizi yapılacaktır.

Tedbir 565.10. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarım Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir.: Tedbir 567.5. Fikri mülkiyet varlıklarının değerlemesine ilişkin hizmet kapasitesi artırılacaktır.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri yönetici şirketlerine yönelik sınai mülkiyet eğitimleri verilecektir.: 1. Sinai mülkiyet sahibi taraflarla işbirlikleri geliştirilerek bu varlıkların değerlemesi başta olmak üzere, ticarileştirme sürecinde ihtiyaç duyulan teknik destek sağlanacaktır.

Tedbir 565.10. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarım Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir.: Tedbir 567.6. Sanayicilerin ve yatırımcıların fikri mülkiyet sahipleriyle etkileşimi artırılacaktır.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanliğı (S), TÜRKPATENT
1. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri yönetici şirketlerine yönelik sınai mülkiyet eğitimleri verilecektir.: 1. Sınai mülkiyet hak sahiplerinin buluşlarını tanıtmak ve ticarileştirme faaliyetlerine aracılik yapmak üzere buluş tanıtım etkinlikleri yapılacaktır.

Tedbir 567.7. Ticarileşme potansiyeli yüksek patentlerin ulusal ve uluslararasi düzeyde tanıtımına yönelik faaliyetier gerçekleştirilecektir.: Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varlıklarıyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki işlemlerle ilgili süreçler sadeleştirilerek bu işlemlerin yayginlaştirılması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. TÜRKPATENT tarafindan ulusal ve uluslararasi fuarlarda açılacak stantlarda buluş sahiplerinin buluşlarını sergilemelerine imkân sağlanacaktır.: 1. Hukuki işlemlerle ilgili süreçlerin sadeleştirilmesi için mevcut durum tespiti yapilarak mevzuat hükümleri ve prosedürler gözden geçirilecektir. 2. Uygulamadaki ihtiyaçlar tespit edilerek, işlem süreçlerinin iyileştirilmesi konusundaki talep ve öneriler değerlendirilecektir. 3. Sicil kayıt sisteminin geliştirilmesi için alternatif uygulamalar tespit edilecektir.

Tedbir 567.7. Ticarileşme potansiyeli yüksek patentlerin ulusal ve uluslararasi düzeyde tanıtımına yönelik faaliyetier gerçekleştirilecektir.: Tedbir 567.10. Ülkemizin ihracat potansiyeli yüksek coğrafi işaretli ürünleri için uluslararası markalaşma stratejileri geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. TÜRKPATENT tarafindan ulusal ve uluslararasi fuarlarda açılacak stantlarda buluş sahiplerinin buluşlarını sergilemelerine imkân sağlanacaktır.: 1. AB'ye ihracat potansiyeli en yüksek olan ürünlerin tespitine yönelik istatistiki veri toplanacaktır. 2. AB başvurularını yapacak kurumlara, başvuruların hazırlanmasına ilişkin teknik destek sağlanacaktır.

Tedbir 567.7. Ticarileşme potansiyeli yüksek patentlerin ulusal ve uluslararasi düzeyde tanıtımına yönelik faaliyetier gerçekleştirilecektir.: Mevzuat ve uygulamalar teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.569)

Tedbir 567.7. Ticarileşme potansiyeli yüksek patentlerin ulusal ve uluslararasi düzeyde tanıtımına yönelik faaliyetier gerçekleştirilecektir.: Tedbir 569.1. Mevzuat ve uygulamalar teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Meslek Birlikleri
1. TÜRKPATENT tarafindan ulusal ve uluslararasi fuarlarda açılacak stantlarda buluş sahiplerinin buluşlarını sergilemelerine imkân sağlanacaktır.: 1. Meslek birlikleri mevzuati iyileştirilecektir.

Tedbir 567.7. Ticarileşme potansiyeli yüksek patentlerin ulusal ve uluslararasi düzeyde tanıtımına yönelik faaliyetier gerçekleştirilecektir.: Fikri mülkiyet haklarına yönelik destekleme sistemi yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.571)

Tedbir 567.7. Ticarileşme potansiyeli yüksek patentlerin ulusal ve uluslararasi düzeyde tanıtımına yönelik faaliyetier gerçekleştirilecektir.: Tedbir 571.1. Sanayi kuruluşlarının sınai mülkiyet çıktılarının artırıması için destek ve stratejilerin oluşturulması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. TÜRKPATENT tarafindan ulusal ve uluslararasi fuarlarda açılacak stantlarda buluş sahiplerinin buluşlarını sergilemelerine imkân sağlanacaktır.: 1. Sanayi kuruluşlarının sınai mülkiyet çıktılarının artırılması için bilgilendirme ve danışmanlık hizmeti verilecektir.

Tedbir 567.7. Ticarileşme potansiyeli yüksek patentlerin ulusal ve uluslararasi düzeyde tanıtımına yönelik faaliyetier gerçekleştirilecektir.: Tedbir 571.3. TÜBİTAK 1702 programı kapsamındaki desteklerin geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. TÜRKPATENT tarafindan ulusal ve uluslararasi fuarlarda açılacak stantlarda buluş sahiplerinin buluşlarını sergilemelerine imkân sağlanacaktır.: 1. 1702 Patent Lisanslama destek çağrısı için firma bünyesinde yürütülecek Ar-Ge çalışmalarının desteklenmesi için mekanizma geliştirilecektir. 2. 1702 desteği için bir eşleștirme platformu oluşturulacaktır.

Tedbir 571.4. Standarda esas patent süreçlerinin desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 571.5. Telif haklarına dayalı kültür endüstrileri ile topłu hak yönetim kuruluşlarının kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik özel destek programları oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Bilgi ve iletişim teknolojileri ile yeşil dönüşüm alanında Standarda Esas Patentler (SEP) konusunda kamuoyu, ilgili kamu kurumlari, üniversiteler ve ilgili sektörlerde bilincin artırılmasına yönelik etkinlik düzenlenecektir. 2. SEP'e dâhil edilebilecek nitelikte patentlerin geliştirilmesine yönelik yapılacak çalışmaların ortaya çıkması için çalıştay düzenlenecektir. 3. Türkiye'ye giriş yapmış veya Türkiye orijinli patentlere ilişkin bilgilerin yer aldığı SEP veri tabanı oluşturulacaktır. 4. YOİKK eylem planı kapsamında çalışmalar takip edilecektir.: 1. Meslek birliklerinin kurumsal kapasitelerinin ve lisanslama faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik projeler desteklenecektir.

Tedbir 571.4. Standarda esas patent süreçlerinin desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 571.6. Fikri mülkiyet varlıklarının değerlemesine ve ticarileştirilmesine yönelik devlet yardımları gözden geçirilecek, kullanımı yaygınlaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Bilgi ve iletişim teknolojileri ile yeşil dönüşüm alanında Standarda Esas Patentler (SEP) konusunda kamuoyu, ilgili kamu kurumlari, üniversiteler ve ilgili sektörlerde bilincin artırılmasına yönelik etkinlik düzenlenecektir. 2. SEP'e dâhil edilebilecek nitelikte patentlerin geliştirilmesine yönelik yapılacak çalışmaların ortaya çıkması için çalıştay düzenlenecektir. 3. Türkiye'ye giriş yapmış veya Türkiye orijinli patentlere ilişkin bilgilerin yer aldığı SEP veri tabanı oluşturulacaktır. 4. YOİKK eylem planı kapsamında çalışmalar takip edilecektir.: 1. İlkaşama firmaların sınai mülkiyet bilincinin ve inovasyon kapasitesinin artırılmasi, sınai mülkiyet portföylerinin değerlemesinin yapılması ve buluşların ticarileştirilmesine aracılik faaliyetleri yürütülmesi amacıyla oluşturulan proje kapsamında iş paketleri ve proje takvimi oluşturulacaktır. 2. Temel düzeyde sinai mülkiyet bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. İlkaşama firmalara periyodik ziyaretler gerçekleştirilecek ve her bir firmanın yol haritası belirlenerek eylem planları hazırlanacaktır.

Tedbir 571.4. Standarda esas patent süreçlerinin desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 571.7. Türkçe ibareli markaların uluslararası düzeyde markalaşması teşvik edilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Bilgi ve iletişim teknolojileri ile yeşil dönüşüm alanında Standarda Esas Patentler (SEP) konusunda kamuoyu, ilgili kamu kurumlari, üniversiteler ve ilgili sektörlerde bilincin artırılmasına yönelik etkinlik düzenlenecektir. 2. SEP'e dâhil edilebilecek nitelikte patentlerin geliştirilmesine yönelik yapılacak çalışmaların ortaya çıkması için çalıştay düzenlenecektir. 3. Türkiye'ye giriş yapmış veya Türkiye orijinli patentlere ilişkin bilgilerin yer aldığı SEP veri tabanı oluşturulacaktır. 4. YOİKK eylem planı kapsamında çalışmalar takip edilecektir.: 1. Esas unsuru Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğünde bulunan ifadeleri içeren marka ibareleri için Madrid Protokolü kapsamında WIPO'ya sunulacak uluslararası başvurulara ve sonraki işlemlere yönelik destek sağlanacaktır.

Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli personel kapasitesi ve kalitesi hâkimler için meslek içi eğitim geliştirilecektir. çalışmaları yapılacaktır.: Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Haklar İhtisas Mahkemelerinin personel kapasitesi ve kalitesi geliştirilecektir.

Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli personel kapasitesi ve kalitesi hâkimler için meslek içi eğitim geliştirilecektir. çalışmaları yapılacaktır.: Tedbir 572.4. Üniversitelerde ve TTOlarda fikri mülkiyet hakları alanında çalışanların sayısını ve niteliğini artırmaya yönelik destekler sağlanacaktır.

Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli personel kapasitesi ve kalitesi hâkimler için meslek içi eğitim geliştirilecektir. çalışmaları yapılacaktır.: Tedbir 572.5. Gümrük personelinin fikri mülkiyet haklarının korunmasina yönelik farkındalığı ve yetkinliği artirılacaktir.

Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli personel kapasitesi ve kalitesi hâkimler için meslek içi eğitim geliştirilecektir. çalışmaları yapılacaktır.: Tedbir 572.6. Fikri mülkiyet alanında çalışan bilirkişiler ve arabulucular ile patent ve marka vekillerinin bilgi ve tecrübelerini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.

Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli personel kapasitesi ve kalitesi hâkimler için meslek içi eğitim geliştirilecektir. çalışmaları yapılacaktır.: Tedbir 572.7. Ülkemizde yerleşik gerçek ve tüzel kişilere uluslararası düzeyde hizmet sunacak fikri mülkiyet profesyoneli ve Avrupa Patent Vekili sayısını artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli personel kapasitesi ve kalitesi hâkimler için meslek içi eğitim geliştirilecektir. çalışmaları yapılacaktır.: Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.

Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli personel kapasitesi ve kalitesi hâkimler için meslek içi eğitim geliştirilecektir. çalışmaları yapılacaktır.: Tedbir 573.4. Sinai mülkiyete ilişkin veri, istatistik ve içeriklerin raporlanması ve paylaşımı sağlanacaktır.

Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.572) Tedbir 572.1. Fikri ve Sınai Adalet Bakanlığı (S) 1. Fikri ve Sınai Haklar Haklar İhtisas Mahkemelerinin Mahkemelerinde görevli personel kapasitesi ve kalitesi hâkimler için meslek içi eğitim geliştirilecektir. çalışmaları yapılacaktır.: Tedbir 573.5. Sınai mülkiyet tescil süreçleri, yapay zekâ teknolojileri kullanılarak hızlandırılacak, karar kalitesi artırılacak ve başarılı uluslararası uygulamalar ülkemize uyarlanacaktır.

Tedbir 573.6. Telif hukukuna dair bölge adliye mahkemeleri ile fikri ve sinai haklar ihtisas mahkemeleri kararlarının erişime açılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Yeşil ve dijital dönüşüm alanında geliştirilecek yerli ve milli teknolojilerin uluslararası düzeyde etkin korunması ve ticarileşmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.574)

Tedbir 573.6. Telif hukukuna dair bölge adliye mahkemeleri ile fikri ve sinai haklar ihtisas mahkemeleri kararlarının erişime açılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 574.1. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında patent verilerine dayali teknoloji eğilim raporları hazırlanarak araştirmacıların ve girişimcilerin kullanımına sunulacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Bölge adliye mahkemeleri ile fikri ve sınai haklar ihtisas mahkemelerinin kararları taranarak erişime açılacaktır.: 1.Yeşil ve dijital dönüşüm alanında yapılan ve yayımlanan ulusal ve uluslararasi patent başvuru verileri analiz edilerek mevcut durum ve eğilim raporu hazırlanacaktır.

Tedbir 573.6. Telif hukukuna dair bölge adliye mahkemeleri ile fikri ve sinai haklar ihtisas mahkemeleri kararlarının erişime açılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 574.2. Yeşil ve dijital dönüşüm alanındaki patent başvurularına yönelik "hızlı inceleme süreçleri" geliştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Bölge adliye mahkemeleri ile fikri ve sınai haklar ihtisas mahkemelerinin kararları taranarak erişime açılacaktır.: 1.Yeşil ve dijital dönüşüm alanındaki patent başvurularını inceleyen insan kaynağı kapasitesi artırılacaktır.

Tedbir 573.6. Telif hukukuna dair bölge adliye mahkemeleri ile fikri ve sinai haklar ihtisas mahkemeleri kararlarının erişime açılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 574.3. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında faaliyet gösteren girişimlerin fikri mülkiyet yönetim kapasiteleri artırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Bölge adliye mahkemeleri ile fikri ve sınai haklar ihtisas mahkemelerinin kararları taranarak erişime açılacaktır.: 1. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında faaliyet gösteren ilkaşama firmalar için proje duyurusuna çıkılarak başvurular alınacaktır. 2. Temel düzeyde sınai mülkiyet konularını içerecek şekilde bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında faaliyet gösteren ilkaşama firmalara ziyaretler gerçekleştirilecek, her bir firmanın yol haritası belirlenecek ve eylem planları hazırlanacaktır.

Tedbir 573.6. Telif hukukuna dair bölge adliye mahkemeleri ile fikri ve sinai haklar ihtisas mahkemeleri kararlarının erişime açılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 574.4. Bilgisayar uygulamaliı buluşlarla ilgili bilişim sektörüne yönelik bilgilendirme ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Bölge adliye mahkemeleri ile fikri ve sınai haklar ihtisas mahkemelerinin kararları taranarak erişime açılacaktır.: 1. Bilgisayar uygulamalı buluşlarla ilgili bilişim sektöründe faaliyet gösteren ilkaşama firmaların sınai mülkiyet bilincinin ve yenilik kapasitesinin artırılmasına yönelik proje uygulanacaktır. 2. Temel düzeyde sınai mülkiyet konularını içerecek şekilde bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. Projeye katılan bilişim sektöründe faaliyet gösteren her bir ilkaşama firmanın yol haritası belirlenecek ve bu yol haritası üzerinden eylem planları hazırlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yeşil ve Dijital Dönüşümle İlgili Tescilli ve Geçerli Patent Sayısı
Birim: Adet
2023: 2 850
2024 (1): 3 500
2025 (2): 4 850

Performans Göstergeleri: Türkiye Orijinli Uluslararası Patent Başvuru Sayısı
Birim: Adet
2023: 1 915
2024 (1): 2 100
2025 (2): 2 900

Performans Göstergeleri: Avrupa Birliğinde Tescilli Coğrafi İşaret Sayısı
Birim: Adet
2023: 18
2024 (1): 29
2025 (2): 45

Performans Göstergeleri: Meslek Birliği Telif Geliri
Birim: Milyon TL
2023: 1,2
2024 (1): 1,9
2025 (2): 2,7
Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Telif Hakları Genel Müdürküğü, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 


2.2.3.6. Bilgi ve İletişim Teknolojileri 
a) Mevcut Durum 
Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörü GSYH'ya yapacağı doğrudan katkının yanısıra ekonominin geneli ve tüm sektörler için yenilikçiliğin geliştirilmesini ve verimlilik artışıni mümkün kılmaktadır.

Elektronik Haberleşme 
Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Haziran 2024 itibarıyla 196 ałternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmecilerin son bir yılda yapmış oldukları 42 bin km fiber altyapı yatırımı ile genel fiber uzunluğu yüzde 8 artışgöstererek 2024 yılı birinci çeyrek itibarıyla 568.035 kmye ulaşmıştır.
Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti pazar payı 2023yılı birinci çeyrek itibarıyla yüzde 57,5 iken bu oran 2024 yılı birinci çeyrek itibarıyla yüzde 54,1 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde 7,3seviyesinde yatay seyir izlemiştir. Yerleşik işletmelerin sabit genişbant pazarındaki payı ise Mart 2024 itibarıyla yüzde 55,4 seviyesindedir. Türkiye'de sabit genişbant erişim pazarındaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kıyaslandığında düşük kalmakta, bu alandaki düzenlemelerin daha etkin şekilde uygulanması gerekliliği devam etmektedir.
Mart 2024 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı 92,9milyon olup 2016 yılında sunulmaya başlanan 4,5G hizmeti aktif abone sayısı aynı dönemde 70,8 milyona yaklaşmıştır. Mart 2023 itibarıyla 72,5 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 2,6lık artışla Mart 2024'te 74,4 milyona yükselmiştir.
Toplam genişbant abone sayısi, bir yılda yüzde 2,9 artiş göstererek Mart 2024'te 94,2milyona ulaşmıştır. Mart 2024 itibarıyla genişbant abone yoğunluğu Türkiye için yüzde 110,3 iken bu oran OECD ülkelerinde Haziran 2023 itibarıyla yüzde 167,3'tür. 5G ve ötesi çalışmalarını koordine etmek amacıyla kurulan 5GTR forumunda test çalişmalarısürdürülmektedir. Dünyada kullanımı hızla yaygınlaşan 5G teknolojisi için 2025 yılında yol haritasınin tamamlanmasi beklenmektedir.

Türkiyenin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikasına paralel olarak hem televizyon yayıncılığı hem de veri iletişimi için kullanılmak üzere hizmete alınan TÜRKSAT 5A, 5B uyduları ve İMECE gözlem uydusuna ek olarak yerli uydu üretimine yönelik çalişmalar kapsamında Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiyenin ilk yerli uydusu TÜRKSAT 6A fırlatılmış ve aktif olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Bilgi Teknolojileri 
Ağustos 2024 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 10.888 firmanın yüzde 59'u ve 1.323 Ar-Ge merkezinden yüzde 18i BİT alanında faaliyet göstermektedir.
Ulusal Veri Stratejisi çalışmalarına temel oluşturmak üzere Dijital Dönüşüm Ofisi ve UNDP işbirliği ile yürütülen çalışmalar kapsamında hazırlanan rapor, 21 Şubat 2024tarihinde yayımlanmıştır. Ulusał Veri Stratejisi teknik şartname taslağı hazırlanmakta olup strateji belgesinin 2025 yıli son çeyreğinde tamamlanması öngörülmektedir.
Siber güvenlik sektörü hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakın ilişkisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TüBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Başkanlığıişbirliğiyle geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmuş olup üniversitelerin de ekosisteme dâhil edilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çalişmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda,işbirliğine dayalı olarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Dijital Dönüşüm Ofisi ve Savunma Sanayii Başkanlığı koordinasyonunda yürütülen Türkiye Siber Güvenlik Kümelenmesi bünyesinde Eylül 2024 itibarıyla 255 firma, 401 ürün ve 649 hizmetle faaliyet göstermektedir.

BM-Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) Global Siber Güvenlik Endeksi'nin (GCI) 12 Eylül 2024 tarihinde yayımladığı rapora göre Türkiye 194 ülkenin yer aldığıdeğerlendirme sürecinde 1. Seviye Örnek Alınan Ülkeler arasında yer almıştır. ITU bu yıl siralama yapisindan seviyelendirme yapisına geçmiştir. Raporda ülkelerin sirasıbelirtilmemiştir. Ülkeler yasal boyut, teknik boyut, organizasyonel boyut, kapasite geliştirme ve işbirliği boyutu alanlarına göre değerlendirilerek sevilendirilmiştir. Türkiye tüm alanlarda 20 tam puan alarak örnek alınan ülkeler arasında en üst seviyede yer almıştır.
TABLO II: 26- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 
2022: 90 298
2023: 92 230
2024 (1): 95 000
2025 (2): 96 500

2022: 105,9
2023: 108,1
2024 (1): 111,3
2025 (2): 113,1

2022: 90 650
2023: 93 315
2024 (1): 96 560
2025 (2): 100 300

2022: 106,3
2023: 109,3
2024 (1): 113,6
2025 (2): 117,5

2022: 1 439
2023: 1473
2024 (1): 1500
2025 (2): 1530

2022: 85 (3)
2023: 87,1 (3)
2024 (1): 88,8 (3)
2025 (2): 91

2022: 94,1 (4)
2023: 95,5 (4)
2024 (1): 96,4 (4)
2025 (2): 98

2022: 96 (5)
2023: 96 (5)
2024 (1): 94,4 (5)
2025 (2): 96

2022: 24,7
2023: 33
2024 (1): 43
2025 (2): 47,3

2022: 12,9
2023: 16,1
2024 (1): 21
2025 (2): 23

2022: 11,8
2023: 16,9
2024 (1): 22
2025 (2): 24,3

2022: 46,2
2023: 49,5
2024 (1): 51,7
2025 (2): 53
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkaniığı, BTK, TÜİK, TÜBİSAD, Bankalararası Kart Merkezi 
(1) Gerçekieşme Tahmini, (2) Program 

(3) TüiK 16-74 yaş arası nüfus verisidir.

(4) TÜİK verisidir.

(5)Seçilmiş sektörlerde 10 ve üzeri çalşanı olan girişimler bazında olup TüiK verisidir.
(6) İnternet üzerinden kişisel kullanım amacıyla satınaima oranıdır.

TÜİK İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre 2023 yılı ikinci çeyreğinde 308bin kişi olan BİT sektöründeki istihdam sayısı 2024 yılının aynı döneminde 375 bin kişiye yükselmiştir.


2024 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananlar yüzde 88,8'e ulaşırken, bu oran kadınlarda yüzde 85,4, erkeklerde yüzde 92,2 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı 2023'te yüzde 95,5 iken 2024'te yüzde 96,4’e yükselmiştir.
2024 yıli Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahíp girişimler içinde sabit genişbant internet bağlantısına ve internet erişimine sahip olan girişimlerin oranı sırasıyla yüzde 91 ve yüzde 94,4 olarak gerçekleşmiştir. İnternet sayfasına sahip girişimlerin oranı 2023 yılında yüzde 55,9seviyesinde iken 2024 yılında yüzde 51,8'e düşmüştür. Yapay zekâ teknolojisi kullanan girişimlerin oranı ise 2023 yılında yüzde 5,5 olarak gerçekleşirken bu oran 2024 yılında yüzde 4,4 olmuştur.

10 Temmuz 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Kişisel Verilerin Yurt Dişına Aktarılmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikle kişisel verilerin yurt dışına aktarılmasına ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir.

Yayıncılık 
Eylül 2024 itibarıyla, karasal ortamdan geçici yayın hakkına sahip televizyon yayın hizmeti sunan 135, radyo yayın hizmeti sunan 935 medya hizmet sağlayıcısı bulunmaktadır.Uydu ortamından yayın lisansına sahip 294 televizyon ve 93 radyo bulunurken, kablo ortamından ise 152 televizyon ve 15 radyo hizmet sunmaktadır.
Radyo, televizyon ve isteğe bağli yayın hizmetlerini internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarının yayın lisansı, bu yayınları internet ortamından iletmek isteyen platform işletmecilerinin ise yayın iletim yetkisi alma zorunluluğu mevcuttur. Bu kapsamda, internet ortamından yayın hizmeti sunan 41 kuruluşun televizyon, 17 kuruluşun radyo, 45 kuruluşun isteğe bağlı yayıncılık hizmeti lisansi, 18 platform işletmecisinin ise yayın iletim yetkisi bulunmaktadır.

b) Amaç
Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yerli katma değerin artırılması, bu teknolojilerin etkin ve yaygın kullanılması yoluyla ekonomide verimliliğin ve rekabetçiliğin sağlanması ve orta vadede teknolojide dışa bağımlılığın azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Teknolojik gelişmeler ışığında kamu ve özel sektör eliyle işletilen elektronik haberleşme altyapılarının rekabetçiliği ve sürdürülebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.576)

Politika/Tedbir: Tedbir 576.1. Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanarak yürürlüğe konulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapi Bakanliğı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, Rekabet Kurumu, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Plani hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Yüksek hızlı, kaliteli, güvenli ve uygun maliyetli erişim imkânı sunan sabit ve mobil genişbant altyapıları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.577)

Tedbir 577.1. Elektronik haberleşme sektöründe rekabetin güçlendirilmesi amacıyla altyapı kurulumuna ilişkin izin ve geçiş hakkı, altyapının ortak kullanımı ve tesis paylaşımı süreçleri iyileştirilecektir.: Tedbir 577.3. Internet Değişim Noktası (İDN) kurulmasına yönelik usul ve esaslar belirlenecek, IDN kurulumu gerçekleştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
1. Pasif altyapı kurulumunun kolaylaştırıması ile geçiş hakkı izinlerine ilişkin ödenecek bedellerin yeknesak hale getirilmesi çalışmaları kapsamında yasal düzenleme yapılacak, ikincil mevzuat güncelleme çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Ulusal ve uluslararasi düzeydeki İDN uygulamaları incelenmek suretiyle Türkiye'deki internet trafiği, güvenlik ve altyapı ihtiyaçlarına yönelik durum analizi yapılarak mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 577.1. Elektronik haberleşme sektöründe rekabetin güçlendirilmesi amacıyla altyapı kurulumuna ilişkin izin ve geçiş hakkı, altyapının ortak kullanımı ve tesis paylaşımı süreçleri iyileştirilecektir.: Tedbir 577.6. 5G yetkilendirmesi kapsamında yol haritası belirlenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
1. Pasif altyapı kurulumunun kolaylaştırıması ile geçiş hakkı izinlerine ilişkin ödenecek bedellerin yeknesak hale getirilmesi çalışmaları kapsamında yasal düzenleme yapılacak, ikincil mevzuat güncelleme çalışmalarına başlanacaktır.: 1. 5G yetkilendirme ihalesi şartlarının belirlenmesi kapsamında işletmecilere tahsis edilecek frekans bantlari, ihale bedeli, ihale zamani, yetkilendirme süresi, kapsama yükümlülükleri, endüstriyel özel ağlarda kullanım şartlari, yerli ve milli ürün kullanım şartları vb. hususlar tespit edilecektir.

Tedbir 577.1. Elektronik haberleşme sektöründe rekabetin güçlendirilmesi amacıyla altyapı kurulumuna ilişkin izin ve geçiş hakkı, altyapının ortak kullanımı ve tesis paylaşımı süreçleri iyileştirilecektir.: Genişbant altyapıları, ticari olarak ulaştırılamayan bölgelerde devlet desteğiyle kurulup işletilecektir. (Kalkınma Plani p.578)

Tedbir 577.1. Elektronik haberleşme sektöründe rekabetin güçlendirilmesi amacıyla altyapı kurulumuna ilişkin izin ve geçiş hakkı, altyapının ortak kullanımı ve tesis paylaşımı süreçleri iyileştirilecektir.: Tedbir 578.1. Bölgesel farklılıiklar dikkate alinarak altyapıların geliştirilemediği bölgelerde genişbant altyapı kurulumu teşvik edilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK
1. Pasif altyapı kurulumunun kolaylaştırıması ile geçiş hakkı izinlerine ilişkin ödenecek bedellerin yeknesak hale getirilmesi çalışmaları kapsamında yasal düzenleme yapılacak, ikincil mevzuat güncelleme çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Fiber altyapı açısından desteklenmesi öngörülen yerlerin belirlenmesi, ilgili etki analizi çalışmalarının yapılması, destek ve teşvik yöntemleriyle ilgili alternatifierin ortaya konulması ve maliyetin tespit edilmesine ilişkin rapor tamamlanarak Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığına sunulacaktır.

Tedbir 577.1. Elektronik haberleşme sektöründe rekabetin güçlendirilmesi amacıyla altyapı kurulumuna ilişkin izin ve geçiş hakkı, altyapının ortak kullanımı ve tesis paylaşımı süreçleri iyileştirilecektir.: Tedbir 578.2. Altyapısı bulunmayan yerleşim yerlerinde mobil haberleşme altyapısı kurulumları sürdürülecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK, TÜRKSAT
1. Pasif altyapı kurulumunun kolaylaştırıması ile geçiş hakkı izinlerine ilişkin ödenecek bedellerin yeknesak hale getirilmesi çalışmaları kapsamında yasal düzenleme yapılacak, ikincil mevzuat güncelleme çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Altyapısı bulunmayan 1.100 yerleşim yerinde mobil ses ve internet hizmeti sağlanacaktır.

Tedbir 577.1. Elektronik haberleşme sektöründe rekabetin güçlendirilmesi amacıyla altyapı kurulumuna ilişkin izin ve geçiş hakkı, altyapının ortak kullanımı ve tesis paylaşımı süreçleri iyileştirilecektir.: BİT sektöründe yerli ürün ve hizmet gelişimi desteklenerek yerlilik oranları artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.579)

Tedbir 579.2. Yazılım geliştirme ve hizmet sunumu standartlarının bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründe yaygınlaşması desteklenecektir.: Tedbir 579.4. Kamunun BIT alımı süreçleri bütüncül olarak jyileştirilecek, buna ilişkin usul ve esaslar belirlenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kamu İhale Kurumu, DMO
1. Yerli ve milli olarak geliştirilecek firma yazılım geliştirme olgunluk modeli, Kamu Bilişim Hizmet Alımı Kapsamında Katılımcıların Yetkilendirilmesi Hakkında Yönetmelik kapsamına alınacaktır.: 1. Bulut hizmetleri, Kamu Bilişim Hizmet Alımi Kapsamında Katiılımcıların Yetkilendirilmesi Hakkında Yönetmeliğe dâhil edilecektir.

Tedbir 579.2. Yazılım geliştirme ve hizmet sunumu standartlarının bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründe yaygınlaşması desteklenecektir.: Ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik stratejik, düzenleyici ve teknolojik çalışmalar gerçekleştirilecek, kurumsal yapılanma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.581)

Tedbir 579.2. Yazılım geliştirme ve hizmet sunumu standartlarının bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründe yaygınlaşması desteklenecektir.: Tedbir 581.2. AB'nin Şebeke ve Bilgi Güvenliği Direktifi (NIS2) ile siber güvenlik alanındaki yeni çalışmaları ve ulusiararası alanda en iyi uygulamalar dikkate alınarak ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofīsi, BTK, Kişisel Verileri Koruma Kurumu, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yerli ve milli olarak geliştirilecek firma yazılım geliştirme olgunluk modeli, Kamu Bilişim Hizmet Alımı Kapsamında Katılımcıların Yetkilendirilmesi Hakkında Yönetmelik kapsamına alınacaktır.: 1. NIS2 Direktifi ile uyumlu olacak şekilde ulusal siber güvenliğin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapılacaktır. 2. Siber güvenlik alanında ihtiyaç duyulan ikincil düzenlemeler AB müktesebatı ile uyumu gözetilerek yapılacaktır.

Tedbir 579.2. Yazılım geliştirme ve hizmet sunumu standartlarının bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründe yaygınlaşması desteklenecektir.: Tedbir 581.3. Ulusal siber güvenlik faaliyetlerinin en üst seviye koordinasyonu sağlanacak, bu kapsamda kurumlar arası işbirliğini tesis edecek etkin bir koordinasyon ve idare yapısı oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK
1. Yerli ve milli olarak geliştirilecek firma yazılım geliştirme olgunluk modeli, Kamu Bilişim Hizmet Alımı Kapsamında Katılımcıların Yetkilendirilmesi Hakkında Yönetmelik kapsamına alınacaktır.: 1. Siber güvenlik alanında belirlenen kritik altyapı sektörleri gözden geçirilerek ihtiyaç doğrultusunda güncellenecektir.

Tedbir 579.2. Yazılım geliştirme ve hizmet sunumu standartlarının bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründe yaygınlaşması desteklenecektir.: Tedbir 581.7. İhtiyaç duyulan alanlarda siber güvenlik standartları oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK, TSE
1. Yerli ve milli olarak geliştirilecek firma yazılım geliştirme olgunluk modeli, Kamu Bilişim Hizmet Alımı Kapsamında Katılımcıların Yetkilendirilmesi Hakkında Yönetmelik kapsamına alınacaktır.: 1. AB Siber Dayanıklılik Yasası (CRA) ile uyumlu mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Tedbir 579.2. Yazılım geliştirme ve hizmet sunumu standartlarının bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründe yaygınlaşması desteklenecektir.: Ülkemizde siber güvenlik bilinci ve nitelikli insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.583)

Tedbir 579.2. Yazılım geliştirme ve hizmet sunumu standartlarının bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründe yaygınlaşması desteklenecektir.: Tedbir 583.4. Siber güvenlik alaninda toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynaklari Ofisi (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığıi, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, İletişim Başkanlığı, BTK, TÜBİTAK
1. Yerli ve milli olarak geliştirilecek firma yazılım geliştirme olgunluk modeli, Kamu Bilişim Hizmet Alımı Kapsamında Katılımcıların Yetkilendirilmesi Hakkında Yönetmelik kapsamına alınacaktır.: 1. Kamu çalışanlarının, siber güvenliğe ilişkin bilgi düzeyinin ve farkındalığının artirılmasi amaciyla Uzaktan Eğitim Kapısı üzerinden eğitimler verilecektir. 2. Gençlerin siber güvenliğe ilişkin bilgi ve farkındalık düzeyini artırmaya yönelik eğitimler YTNK TV płatformu aracılığıyla yaygınlaştırılacaktır.

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): Tedbir 584.1. Ulusal Veri Stratejisi ve Eylem Plani hazırlanarak uygulamaya konulacaktır.

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): Ülkemizin veri depolama, işleme ve iletimi faaliyetleri kapsamında dışa bağımlılığı azaltılacak, bölgesel veri merkezi üssü olması için gerekli tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.585)

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): Tedbir 585.2. Veri merkezlerine yönelik güvenlik ve hizmet sunum standartları geliştirilecektir.

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): nak kodlu yazılım ekosistemi geliştirilecektir. (Kaļkınma Planı p.586) nma an p.586

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): Tedbir 586.2. Açık kaynak teknolojilerin tanıtılması ve eğitim kaynakları sunulması ile vatandaşların hem kullanım hem de geliştirici olarak daha aktif rol alması sağlanacaktır.

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): Bilgi ve iletişim teknolojleri sektöründeki insan kaynağını ve niteliğini artırmaya yönelik kamu, üniversite ve STK işbirliği içerisinde programlar oluşturacaktır. (Kalkınma Planı p.588) Tedbir 588.3. Bilgi ve iletişim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. İhtiyaç duyulan bilişim teknolojileri alanındaki Ulusal (S), Mesleki Yeterlilik Kurumu, meslekleri için Ulusal Meslek Meslek Standartlari ve Ulusal TOBB Standardi ve Ulusal Yeterlilikier yayımlanacaktır, Yeterlilikler belirlenecektir.

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): Toplumda dijital okuryazarlık oranı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.589)

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): Tedbir 589.1. Toplumun farklı kesimlerinde dijital becerilerin geliştirilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): Yapay zekâ alanındaki temel teknolojilerin geliştirilmesi desteklenecek ve kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.591) Tedbir 591.1. Kamu, Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Yapay zekâ risk haritası üniversite ve özel sektörün Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve oluşturulacaktır. yapay zekâ alanındaki Teknoloji Bakanlıği, TÜİK işbirlikleri güçlendirilecektir.

Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.584): Kamu ve özel sektör işbirliği içerisinde, rekabetçi bir ortamda, kaliteli görsel-işitsel içerik üretimi ve ihracatını artırmaya, markalaşmayı sağlamaya, yüksek katma değer üretmeye ve sektörün ekonomiye katkısını artırmaya yönelik düzenlemeler yapilacaktır. (Kalkınma Planı p.592)

Tedbir 592.2. Sektördeki devlet yardımlarının etkileri değerlendirilerek üretim ve ihracat aşamasında farklı faaliyetler için sağlanan yardımlar etkin şekilde ve eşgüdüm içerisinde kullanılacak, yeni alt sektörlerin hizmet ihracatında devlet yardımları kapsamına alınması değerlendirilecektir.: Tedbir 592.4. Ürün yerleştirme faaliyetlerinin markalaşma ve tanıtımı desteklemek üzere etkin kullanılmasına yönelik strateji belgesi hazırlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, RTÜK
1. Kültürel yaratıcı endüstrilerin hizmet ihracatındaki payının artiriılmasi amaciyla, mevcut devlet desteklerinin ihracat potansiyeli yüksek belirli alt sektörleri de kapsayacak şekilde gözden geçirilmesi çalışmaları sonuçlandırılacaktır.: 1. Farkli mal ve hizmetlere ilişkin sektörlerle toplantı ve çalıştaylar gerçekleştirilerek sonuçların yer aldığı bir rapor hazırlanacaktır.

Tedbir 592.2. Sektördeki devlet yardımlarının etkileri değerlendirilerek üretim ve ihracat aşamasında farklı faaliyetler için sağlanan yardımlar etkin şekilde ve eşgüdüm içerisinde kullanılacak, yeni alt sektörlerin hizmet ihracatında devlet yardımları kapsamına alınması değerlendirilecektir.: Tedbir 592.6. Türk Dili Konuşan Ülkeler Yayıncılık Düzenleyici Kuruluşları Birliği oluşturułması için diplomatik girişimler yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: RTÜK (S)
1. Kültürel yaratıcı endüstrilerin hizmet ihracatındaki payının artiriılmasi amaciyla, mevcut devlet desteklerinin ihracat potansiyeli yüksek belirli alt sektörleri de kapsayacak şekilde gözden geçirilmesi çalışmaları sonuçlandırılacaktır.: 1. Türk Devletleri Yayıncılık Düzenleyici Otoriteler Forumu (T-BRAF) aracıliğıyla düzenleyici otoriteler bir araya getirilecek ve yayıncılık alanında bilgi ve deneyim paylaşımı sağlanacaktır.

Tedbir 592.2. Sektördeki devlet yardımlarının etkileri değerlendirilerek üretim ve ihracat aşamasında farklı faaliyetler için sağlanan yardımlar etkin şekilde ve eşgüdüm içerisinde kullanılacak, yeni alt sektörlerin hizmet ihracatında devlet yardımları kapsamına alınması değerlendirilecektir.: Tedbir 592.7. Gelişen medya teknolojilerine yönelik ülkemiz konumlanışının belirlenmesi yönünde çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: RTÜK (S), BTK
1. Kültürel yaratıcı endüstrilerin hizmet ihracatındaki payının artiriılmasi amaciyla, mevcut devlet desteklerinin ihracat potansiyeli yüksek belirli alt sektörleri de kapsayacak şekilde gözden geçirilmesi çalışmaları sonuçlandırılacaktır.: 1. 5G yayıncılık teknolojisinin test ve kullanımıyla ilgili gelişmeler takip edilerek mevcut yayıncilik sistemine uyumu sağlanacaktır.

Tedbir 592.2. Sektördeki devlet yardımlarının etkileri değerlendirilerek üretim ve ihracat aşamasında farklı faaliyetler için sağlanan yardımlar etkin şekilde ve eşgüdüm içerisinde kullanılacak, yeni alt sektörlerin hizmet ihracatında devlet yardımları kapsamına alınması değerlendirilecektir.: Tedbir 592.8. Medya okuryazarlığının geliştirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: RTÜK (S), Milli Eğitim Bakanlığı
1. Kültürel yaratıcı endüstrilerin hizmet ihracatındaki payının artiriılmasi amaciyla, mevcut devlet desteklerinin ihracat potansiyeli yüksek belirli alt sektörleri de kapsayacak şekilde gözden geçirilmesi çalışmaları sonuçlandırılacaktır.: 1. Medya okuryazarlığına ilişkin eğitimler düzenlenecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Mobil Genişbant Abone Yoğunluğu
Birim: Yüzde
2023: 86,3
2024 (1): 85,1
2025 (2): 92,2

Performans Göstergeleri: Fiber Genişbant Abone Yoğunluğu
Birim: Yüzde
2023: 7,9
2024 (1): 8,6
2025 (2): 9,5

Performans Göstergeleri: Internet Kullanim Oranı (3)
Birim: Yüzde
2023: 87,1
2024 (1): 88,8
2025 (2): 91,0

Performans Göstergeleri: Kadınlarda
Birim: Yüzde
2023: 83,3
2024 (1): 85,4
2025 (2): 86,8

Performans Göstergeleri: Erkeklerde
Birim: Yüzde
2023: 90,9
2024 (1): 92,2
2025 (2): 93,3
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 16-74 yaş aralığındaki internet kullananların oranıdır.

2.2.3.7. Madencilik 
a) Mevcut Durum 
Madencilik sektöründe 2023 yılında üretim aynı seviyelerde kalırken, ithalat ve ihracatta önemli oranda düşüş gerçekleşmiştir. Ocak-Temmuz 2024 döneminde ithalatta yüzde 11,8 düşüş, ihracatta yüzde 13,7 artış, üretimde ise yüzde 8,1 artış gerçekleşmiştir.İhracatta mermer, çinko, bakır, feldspat, krom, kurşun ve bor, ithalatta ise ham petrol ve doğal gaz, taşkömürü, demir ve fosfat önemli ağırlığa sahiptir.

TABLO II: 27- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler 
2021: 1,3
2022: 1,4
2023: 1,0
2024 (2): 1,2(3)

2021: 14,9
2022: -4,8
2023: -4,4
2024 (2): 8,1

2021: 4 060
2022: 4 622
2023: 3 788
2024 (2): 2 476

2021: 38,4
2022: 13,9
2023: -18,0
2024 (2): 13,7

2021: 1,8
2022: 1,8
2023: 1,5
2024 (2): 1,7

2021: 40 086
2022: 75 344
2023: 46 310
2024 (2): 24 564

2021: 79,5
2022: 88,0
2023: -38,5
2024 (2): -11,8

2021: 14,8
2022: 20,7
2023: 12,8
2024 (2): 12,4

2021: 722
2022: 841
2023: 608
2024 (2): 324

2021: 145
2022: 178
2023: 256
2024 (2): 89
Kaynak: TÜİK, TOBB 

(1) NACE Rev.2Snflamasina Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksinden (2021=100) yararlanılarak oluşturulmuştur.
(2) Ocak-Temmuz 2024 dönemi 

(3) Gerçekleşme tahmini 


Linyit rezervlerinin değerlendirilmesine yönelik alternatif kullanım alanlarına ilişkin ArGe faaliyetlerine ve üretime yönelik yatırımlara devam edilmektedir. Diğer yandan,uygulanmakta olan maden işleme tesisi kurulumu şartlı ruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen teşvikler ile büyük ölçekli firmaların son dönemde başladıkları altın, demir dışı metal,taş kömürü ve başta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin madencilik sektörüyatırımlarını ve sektörün katma değerini olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir.

Ham petrol üretimi 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 14,3 artarak 82.235varil/gün ortalamayla 4,1 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 6,2 azalarak 31,4 milyon ton olmuştur, 2023 yılında yurt içi ham 

petrol üretiminin toplam petrol arzina oranı yüzde 11,5'tir. 2023 yıli doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre yüzde 109 artarak 852 milyon m³ olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatıise 2023 yılında bir önceki yıla kıyasla yüzde 7,6 azalarak 50,5 milyar m³ olmuştur. 2023yılında yurt içi doğal gaz üretiminin toplam doğal gaz tüketimine oranı yüzde 1,7 olarak gerçekleşmiştir.

Enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına ve sanayide hammadde ihtiyacının karşılanmasına yönelik kamu kurumlarınca yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama ve üretimine yönelik çalişmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda, karada ve denizde petrol ve doğal gaz arama faaliyetleri yoğun bir şekilde sürdürülmektedir. Önümüzdeki yıllarda Sakarya Doğal Gaz Sahası ile Gabar Petrol Sahasındaki üretim artışlarıyla yerli doğal gaz ve petrol üretim oranlarının önemli ölçüde yükselmesi beklenmektedir.

Sakarya Gaz Sahasındaki 710 milyar m³ rezervin ekonomiye kazandırılması amacıyla Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme projesi kapsamında doğal gaz üretimine 2023 yılıitibarıyla başlanmış olup 2024 yılı Ağustos ayı itibarıyla sahadan günlük 6,2 milyon m³ doğal gaz üretilmektedir. 2028 yılı itibarıyla sahadan yıllık yaklaşık 15 milyar m³ doğal gaz üretilmesi hedeflenmektedir. Sahadaki üretim yatırımlarının tamamlanmasıyla birlikte ülkemizde tüketilen doğal gazın yerli kaynaklarla karşılanma oranı artacak ve enerji arz güvenliğine önemli bir katkı sağlanacaktır.

2021 yılında Şehit Esma Çevik ve Şehit Teğmen Akdeniz, 2023 yılında Şehit Aybüke Yalçın, 2024 yılında ise Mehmet İrfan Güler, Bülent Sadioğlu ve Bulmuşlar sahalarında toplam 867 milyon varil ham petrol rezervi keşfedilmiş olup söz konusu rezervlerin hızlı bir şekilde ekonomiye kazandırılabilmesi amacıyla çalışmalara devam edilmektedir. 2024 yıl Eylül ayı itibarıyla Gabar bölgesindeki sahalarda toplam 50 üretim kuyusu bulunmakta olup günlük 48.100 varil ham petrol üretimi gerçekleştirilmektedir. Üretimin başladığı tarihten bu zamana kadar geçen üç yıllık dönemde Gabar bölgesindeki kümülatif petrol üretimi 17,1milyon varildir. Bölgedeki günlük ham petrol üretiminin artırılması amacıyla sondaj çalışmalarına yoğunluk verilmiştir.

Madencilik sektöründe mevzuatın güncel ihtiyaçlar çerçevesinde yenilenmesi, yatırım ortamının iyileştirilmesi, madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek katma değeri yüksek ara ve uç ürünlere dönüştürülmesi, enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacınıkarşılamak üzere yurt içi ve yurt dişındakiarama faaliyetlerinin artırılmasi, madencilik faaliyetlerinin diğer sektörlerle eşgüdüm içinde planlanması sürdürülecektir. Bu kapsamda,birbiriyle ilişkili olan orman, tarım, su, maden, jeotermal ve petrol gibi doğal kaynakların tek noktadan yönetilebilmesi ve bürokratik süreçlerin azaltıłması için üst düzeyde kurumsal mekanizma oluşturulması yönünde çalışmalara öncelik verilecektir.
b) Amaç
Madencilik faaliyetlerinin bütünleşik bir yönetim sistemi ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde yürütülerek sektörde yatırım ortamının iyileştirilmesi, yurtiçi aramaların artırılması suretiyle ülkemizin maden, jeotermal kaynak, petrol ve doğal gaz potansiyelinin tespit edilmesi, madenierin işlenerek ara ve uç ürünlere dönüştürülmesi yoluyla katma değerin artırılması, hammadde arz güvenliğinin sağlanması ve dışa bağımlılığın azaltılmasıtemel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Güncel ihtiyaçlar çerçevesinde madencilik sektörünü etkileyen mevzuata ilişkin kapsamlı bir çalışma yapılarak yatırım güvencesi artırılacak ve yatırım ortamı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.595)

Politika/Tedbir: Tedbir 595.2. Tüm tabii kaynak yönetim sistemlerinin birbiriyle uyumłu bir kurumsal yapılanmaya kavuşturulmasını teminen orman, su, maden, jeotermal, petrol ve doğal gaz gibi tabii kaynak alanlarında izin süreçlerinin tek elden yönetilebilmesi ve bürokratik süreçlerin azaltılması için üst düzeyde kurumsal mekanizma olusturulması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, MAPEG
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tüm tabii kaynak yönetim sistemlerinin birbiriyle uyumlu bir kurumsal yapılanmaya kavuşturulmasini teminen bu faaliyetlerin tek elden yönetilmesine yönelik mevzuat taslağı hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Enerjide dışa bağımlılığın ve cari açığın azaltılmasını teminen başta linyit olmak üzere jeotermal ve kaya gazı gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.596)

Politika/Tedbir: Tedbir 596.1. Kaya gazı ve metan gazı gibi konvansiyonel olmayan kaynaklara yönelik araştırma faaliyetleri yürütülecek, bitümlü şeylden sentetik petrol üretimine yönelik çalışmalara devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Beş kuyuda hidrolik çatlatma operasyonları ile konvansiyonel olmayan kaynakların test edilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 596.2. Jeotermal kaynaklarımızın aranması ve işletilmesine yönelik faaliyetler artırilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Jeotermal kaynak aramaları kapsaminda 14.500 metre sondaj yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597)

Politika/Tedbir: Tedbir 597.1. Çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyum bilinci artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çevre ve iş güvenliği alanında gerekli bilincin oluşturulmasına yönelik 200 kişiye eğitim verilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 597.2. Eğitim ve sertifikasyon çalışmalarına devam edilecek, iş sağlığı ve güvenliğinin etkin yönetimi amacıyla madenciliğe özgü kurumsal altyapı oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 1.000 yetkilendirilmiş tüzel kişinin eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır. 2. 1.250 kişinin daimî nezaretçilik eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 597.3. Maden atık, artık ve pasa envanteri çıkarılacak, bunlarda yer alan değerli elementlerin ve madenlerin potansiyeli belirlenecek ve değerlendirilmelerine yönelik projeler geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Maden artik veya pasalarının değerlendirildiği 35 proje hayata geçirilecektir.

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 597.5. Ulusal Maden Rehabilitasyon Bilgi Sistemi kurulacak, başarılı rehabilitasyon ve sosyal sorumluluk projelerinin tanıtımı yapılacak, rehabilitasyon uygulamalarının etkinliği artırılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Madencilik öncesi ve sonrasındaki jeojenik etkinin belirlenmesine yönelik dört çalışma gerçekleştirilecektir.: 1. Türkiye Geneli Rehabilite Edilmiş Maden Sahaları ile Madencilik Sosyal Sorumluluk Çalışmalarının Tespiti Projesi kapsamında 15 ilin envanteri çıkarılacaktır.

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: İzin süreçlerinde bürokrasi azaltılacak yatırım güvencesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.598)

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 598.2. Yatırim güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Madencilik öncesi ve sonrasındaki jeojenik etkinin belirlenmesine yönelik dört çalışma gerçekleştirilecektir.: 1. Yatirim güvencesinin artırılmasi, izin süreclerinin basitleştirilmesi ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yüklerin azaltılmasına yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: Ülkemizde yer alan stratejik ve kritik hammaddelerin tespiti ve bunların yönetimi konusunda strateji oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.599)

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 599.1. Stratejik ve kritik madenlerin güvenli teminine yönelik yol haritası hazırlanacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S)
1. Madencilik öncesi ve sonrasındaki jeojenik etkinin belirlenmesine yönelik dört çalışma gerçekleştirilecektir.: 1. Türkiye Kritik ve Stratejik Hammaddeler Stratejisi tamamlanacaktır.

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.600)

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 600.1. Sektördeki firmaların teknik ve mali yapılarının güçlendirilmesine yönelik tedbirler alınacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Madencilik öncesi ve sonrasındaki jeojenik etkinin belirlenmesine yönelik dört çalışma gerçekleştirilecektir.: 1Madencilik faaliyetlerinin teknik ve mali yönden güçlü tüzel kişilikler aracılığıyla yürütülmesine yönelik mevzuat değişikliğine ilişkin çalışma tamamlanacaktır.

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 600.2. Ülkemizin kritik ve stratejik mineraller listesinde yer alacak olan maden ruhsatlarının alinmasında yeterli mali imkânlara ve teknik kapasiteye sahip olma şartı getirilmesi yönünde mevzuat değişikliği yapılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Madencilik öncesi ve sonrasındaki jeojenik etkinin belirlenmesine yönelik dört çalışma gerçekleştirilecektir.: 1. Kritik ve stratejik mineraller listesinde yer alacak olan maden ruhsatlarının alınmasında yeterli mali imkânlara ve teknik kapasiteye sahip olma şarti getirilmesine yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: Madencilikte katma değerin artırılması amacıyla madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenmesine ve uç ürün geliştirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanılan makine ve ekipmanın yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.601)

Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 601.1. Maden ruhsat sahalarinin ihalelerinde katma değeri yüksek ara ve uç ürün üretimine yönelik tesis kurulum şartı uygulaması yaygınlaştırılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Madencilik öncesi ve sonrasındaki jeojenik etkinin belirlenmesine yönelik dört çalışma gerçekleştirilecektir.: 1. Katma değeri yüksek ara ve uç ürün üretimi için tesis şartlı sekiz ihale yapılacaktır.

Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak, yapılacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.602): Tedbir 602.1. Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama faaliyetleri artırılacaktır.

Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak, yapılacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.602): Tedbir 602.2. Karada ve KKTC'nin deniz ruhsat sahaları dâhil olmak üzere denizlerde petrol ve doğal gaz arama faaliyetleri kapsamında sismik ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacaktır.

Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak, yapılacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.602): Tedbir 602.3. Üikeler ve ülke gruplari tarafindan belirlenen stratejik ve kritik hammaddeler ile nadir toprak elementlerinin aranmasi ve araştırılmasına yönelik projeler geliştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Madencilik Katma Değerinin GSYH'ya Oranı (Cari Fiyatlarla)
Birim: Yüzde
2023: 1,0
2024 (1): 1,2
2025 (2): 1,5

Performans Göstergeleri: Madencilik İhracatı (Cari Fiyatlarla)
Birim: Milyar Dolar
2023: 3,8
2024 (1): 4,5
2025 (2): 5,0

Performans Göstergeleri: Ara ve Uç Ürün Üretim Şartlı Maden Sahası İhale Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2023: 55
2024 (1): 63
2025 (2): 71

Performans Göstergeleri: Doğal Gaz Üretimi
Birim: Milyar m³/Yil
2023: 0,85
2024 (1): 2,8
2025 (2): 3,0

Performans Göstergeleri: Ham Petrol Üretimi
Birim: Varil/Gün
2023: 78 833
2024 (1): 110 000
2025 (2): 172 000
Kaynak: TÜfK, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


2.2.3.8. Lojistik ve Ulaştırma 
a) Mevcut Durum 
İklim değişikliği başta olmak üzere çevre, ekonomik ve sosyal odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma hedeflerini öncelikli bir gündem maddesi haline getirmiştir. Bu bağlamda, ulaştırma ve lojistik sektörü, kaynakların etkin kullanımı, yaşanabilir şehirlerin inşası, enerji verimliliği, iklim değişikliği ile mücadele ve afetlere dirençlilik gibi kritik alanlarıetkileyen bir sektör olarak öne çıkmaktadır. Günümüzde ulusal ve uluslararası ticaretin dinamikleri değişirken, lojistik süreçlerin yenilikçilik, esneklik, güvenlik ve tedarik zinciri yönetimiyle şekillendiği gözlenmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin ekonomik ve 

stratejik üstünlük elde etmesi için lojistik maliyetlerini etkin bir şekilde yönetmesi büyük önem taşımaktadır.

Küresel tedarik sürecinde yaşanan aksaklıklar sonucunda artan maliyetler ve jeopolitik krizlerin yarattığı belirsizlikler uluslararası ticareti ve dolayısıyla lojistik akışları olumsuz yönde etkilemiştir, Uluslararası ticaretin sağlıklı işlemesi için ulaştırma ve lojistik sistemlerinin güvenli, verimli, hızlı ve esnek olmasının kritik önemi bir kez daha görülmüştür.
Uzun dönemli planlarla dengeli bir modal dağılım hedeflenmesine karşın artan ulaşım talebíne yönelik geliştirilen hızlı ve kısa vadeli yaklaşımlar nedeniyle mevcut ulaştırma sistemimiz karayolu odaklı olarak büyümüştür. Bununla birlikte, artan ulaşım ihtiyaçlarına uygun demiryolu ve denizyolu ałtyapısının verimli bir şekilde geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

Türkiye’nin uluslararası ticarette rekabet avantajinı artırması amacıyla ulaştırma ve lojistik alanında da önemli adımlar atilmiş, bu kapsamda metro hatlari, havalimanlari ve demiryolu projeleriyle kentiçi ulaşım ve ulusal taşımacılık güçlendirilmiştir. Öte yandan sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda, demiryolu ve denizyolu taşımacılığıtemelinde çevre dostu taşımacılığı öne çıkaran bir ulaştırma sisteminin tesisi, afete dayanıklıaltyapıların oluşturulması ve dijital teknolojilerin yaygınlaştırılması önemini korumaktadır.
TABL0 II: 28- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım 
(Yüzde)
Yük (Ton-km): Karayolu

Yük (Ton-km): AB-27

Yük (Ton-km): Türkiye

Yük (Ton-km): Yolcu (Yolcu-km)

Yük (Ton-km): AB-27

Yük (Ton-km): 83,2

Yük (Ton-km): Türkiye
Kaynak: 2022 ylı AB Ulaştırma İstatistikieri, Ulaştrma ve Aityapı Bakanlığı, TCDD, DHMİ
(1) AB-27 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhil olmavıp yalnızca ic suyolu taşıma verisidir 
(2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir.

(3) Kent içi ulaşım taşımaları hariçtir 


2022 yılı verilerine göre yurt içi yük taşımalarında Türkiye’de yüzde 4,6 olan demiryolu payının, yüzde 17,2 olan AB-27 ülkelerinin ortalamasına kıyasla oldukça düşük olduğu gözlenmektedir. Benzer şekilde yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında Türkiye'nin yüzde 1,5olan payı AB-27 ülkelerinin yüzde 7,3 olan payının gerisinde kalmıştır. Bu durum karayolu yük taşımacılığına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması ihtiyacını ortaya koymakla birlikte güçlü bir potansiyele de işaret etmektedir.


TABLO II: 29- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları
Yıllık Değişim (Yüzde): Birim

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yoicu

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km
Kaynak: Ulaştırma ve Altyapı Bakanığı, TCDD, KGM, DHMİ

(1) Gerçekleşme tahmini 

(2) Banliyö yoicu taşımaları hariçtir.

(3) İdari yük taşımalanı hariçtir.

(4) Önceki yıliarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Aityapı Bakanlığı tarafından hesaplanmamaktadır 
(5) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşımalardır.


Karayolu 
Bölünmüş yol yapım programı kapsamında Eylül 2024 itibarıyla 108 km bölünmüş yol tamamlanmış, otoyollar dâhil çok şeritli karayolu ağı 29.481 km'ye ulaşmış ve 330 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır.

TABLO II: 30- Satıh Cinsine Göre Yol Aği 
Yol Sınifi: Otoyollar (1)
BSK: 3 726
(km) Toplam: 3 726

Yol Sınifi: Devlet Yolları
BSK: 21 091
Sathi Kaplama: 9 668
Parke: 45
Stabilize: 22
Diğer Yollar: -
(km) Toplam: 30 826

Yol Sınifi: il Yolları
BSK: 6 380
Sathi Kaplama: 25 120
Parke: 221
Stabilize: 269
Toprak: 289
Diğer Yollar: 1 732
(km) Toplam: 34 011

Yol Sınifi: Toplam
BSK: 31 197
Sathi Kaplama: 34 788
Parke: 266
Stabilize: 291
Toprak: 289
Diğer Yollar: 1 732
(km) Toplam: 68 563
Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü (2024 Eylül dönemi verileridir.)(1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir.
Eurostat 2022 verilerine göre bin kişi başına düşen otomobil sayısı İsveç'te 473,Birleşik Krallık'ta 491, Almanya'da 578 ve İspanya'da 553 iken Türkiye'de 167'dir. Diğer taraftan, milyon otomobil başına düşen can kaybı sayısı İsveç'te 46, Birleşik Krallık'ta 52,Almanya'da 57 ve İspanya'da 66 iken Türkiye'de 366'dır. Ülkemizde trafik güvenliği,öncelikli politikalar arasında yer almakta olup bu kapsamda eğitim ve denetim faaliyetlerine devam edilmektedir.

Demiryolu 
Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2023 yılı sonu itibarıyla 2.251 km'si hızlı tren hattı,9.235 km'si konvansiyonel ana hat, 2.433 km'si iltisak hattı ve istasyon yolları olmak üzere toplam 13.919 km'dir. Toplam ağın yüzde 58i sinyalli, yüzde 51i ise elektrikli olup 2028yılına kadar tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının önemli ölçüde artış göstermesi beklenmektedir.


TABLO II: 31- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması
Ülkeler: km / bin km²
Demiryolu Yoğunluğu: km / 100 bin nüfus

Ülkeler: Fransa
Demiryolu Yoğunluğu: 44
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 41
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 4 965

Ülkeler: Çekya
Demiryolu Yoğunluğu: 123
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 91
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 2 706

Ülkeler: Almanya
Demiryolu Yoğunluğu: 110
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 47
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 5 689

Ülkeler: Belçika
Demiryolu Yoğunluğu: 119
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 31
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 6 182

Ülkeler: Avusturya
Demiryolu Yoğunluğu: 68
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 63
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 6 282

Ülkeler: AB-27
Demiryolu Yoğunluğu: 49
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 43
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 3 932

Ülkeler: Türkiye
Demiryolu Yoğunluğu: 14
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 12
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 3 362
Kaynak: 2022 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararasi Demiryolları Birliği (UIC)
Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmekte olup banlyö yolcu taşımalarını da içermektedir.
2021 ve 2022 yılları arasında Türkiye'de hat başına düşen trafikte yüzde 33 ve hat başına düşen tren sayısında yüzde 20 oranında artış meydana gelmiştir. Aynı dönemde Almanya’nın hat başına düşen trafik yoğunluğu ve tren sayısındaki artış oranının üzerine çıkılmıştır.

Yük ve yolcu taşımacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesiamacıylaAnkara-Afyonkarahisar-Uşak-Manisa-İzmir,Bandırma-BursaYenişehir, Mersin-Adana-Gaziantep demiryolu hatlarının yapim çalişmaları devam etmektedir, Yüksek hizli tren projelerinin tamamlanmasıyla demiryolunun yolcu taşımacılığından aldığı payın artması beklenmektedir. Bununla birlikte yerli ve milli imkânlarla üretilmekte olan Milli Elektrikli Tren Setleri ve Elektrikli Ana Hat Lokomotiflerinin hizmete alınmasıyla yük ve yolcu taşımacılığı daha etkin ve verimli hale getirilecektir.
Önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapımlarına devam edilmekte olup fiziki kapasite artışıiçin yeni yük ve yolcu vagonu imalatına hız verilmiştir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin gelişmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşımacılığında hedeflenen gelişmelerin sağlanması beklenmektedir.
Demiryolu sektöründe önemli yük üretim merkezlerinden olan OsB'lerin demiryolu ağına iltisak hatlarıyla bağlantılarının artırılması ve kombine yük taşımacılığının geliştirilmesi ile ilgili projeler önceliklendirilecektir.

Denizyolu 
Ülkemizde 2023 yıli sonu itibarıyla 12,6 milyon TEU konteyner ve toplam 521 milyon ton yük elleçlemesi yapılmıştır. 2024 yılında toplam konteyner elłleçleme miktarının yaklaşık yüzde 9,5 artış ile 13,7 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 2,7artışla 535 milyon ton olmast beklenmektedir.

Limanlarda elleçlenen konteyner miktari 2002-2012 döneminde yillik ortalama yüzde 13,9 artış gösterírken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyma noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2013-2023 yılları arasında yüzde 4,7'ye gerilemiştir.

TABLO II: 32- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği 
Limanlar (Bin TEU): Pire-Yunanistan 4 462

Limanlar (Bin TEU): Valensiya-Ispanya 5 035

Limanlar (Bin TEU): Algeciras-Ispanya 4 767

Limanlar (Bin TEU): Barselona-Ispanya 3 516

Limanlar (Bin TEU): Gioia Tauro-Ítalya 3 558

Limanlar (Bin TEU): Ambarlı Limanları-Türkiye 2 867

Limanlar (Bin TEU): Le Havre-Fransa 3 099

Limanlar (Bin TEU): Cenova-Italya 2 593

Limanlar (Bin TEU): Mersin-Türkiye 1 990

Limanlar (Bin TEU): Marsilya-Fransa 1 522

Limanlar (Bin TEU): İzmir Aliağa-Türkiye 1 494

Limanlar (Bin TEU): Trieste-Italya 929

Limanlar (Bin TEU): Köstence-Romanya 688

Limanlar (Bin TEU): İzmir Alsancak-Türkiye 390
Kaynak: 2022 yılı AB Ulaştırma İstatistikieri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği Deniz Ticareti İstatistikleri 
2023 yılinda 12,6 milyon TEU elleçleme hacminin yüzde 71' Ambarli, Mersin, Kocaeli ve Tekirdağ limanlarında gerçekleştirilmiştir. Elleçlenen yükün yüzde 26'sı ihracat amaçlıolup bu kapsamda elleçlenen yük miktarı bir önceki yıla göre yüzde 10 azalış göstermiştir.Yunanistan'daki konteyner elleçlemesinin yaklaşık yüzde 78'i tek başına Pire Limanında gerçekleştirilmektedir. Türkiye'de küçük ölçekli, verimsiz ve dağınık liman altyapısı, lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde aşırı rekabete yol açarak liman işletmecilerinin kârlılığını azaltmakta ve kaliteli liman altyapısının önüne geçmektedir. Bu çerçevede, ülkemizdeki liman yatırımlarının bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Öte yandan, Türkiye'nin denizcilikte bölgesel aktarma merkezi olmasını teminen Doğu Akdeniz'de Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak transit yük odaklı bir ana liman inşası ile gemi bakım ve onarımı için yeni tersane kurulmasıönem arz etmektedir.

Havayolu 
Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) tarafindan Türkiye genelinde sivil hava trafiğine açık 50 havalimanı işletilmektedir. Bunun yanı sıra Eskişehir Teknik Üniversitesi tarafindan işletilen Eskişehir Hasan Polatkan Havalimani, Türk Hava Yollari tarafindan işletilen Aydın Çıldır Havalimanı, Savunma Sanayii Başkanlığı denetiminde özel sektör tarafından işletilen İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı ile DHMİ denetimi altında özel sektör tarafından işletilen Zafer, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya, Çukurova Uluslararası ve İstanbul Havalimanlarıyla birlikte sivil hava trafiğine açık 58 havalimanında hizmet verilmektedir.

Yillık 9 milyon yolcu kapasitesi, 110 bin metrekare terminal binası alanı ve 3.500 metre uzunluğa ve 60 metre genişliğe sahip ana pisti ile Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Uluslararası Havalimanı 10 Ağustos 2024 tarihi itibarıyla hizmete açılmıştır.


2023 yılında 35 milyondan fazla yolcuya hizmet veren Antalya Havalimanında Köi kapsamında yaklaşık 740 milyon avroluk ilk etap kapasite artırım çalışmalarında sona gelinmiştir. Terminal binalarının ve apronların genişletilmesi ile altyapı işlerini kapsayan projenin 2025 yılı ilk çeyreğinde tamamlanması öngörülmektedir. Tüm çalışmalar tamamlandiğında ise mevcutta 35 milyon yolcu/yıl olan havalimanının kapasitesi 82 milyon yolcu/yil'a ulaşacaktir.

Son dönemde diş hat yolcu sayısında ciddi oranda artiş meydana gelen ve bu artışin devam etmesi beklenen Trabzon Havalimaninda yaşanan darboğaz nedeniyle mevcut üstyapıların genişletilmesi projesi tamamlanmıştır. Proje kapsamında yeni diş hatlar gelen yolcu terminali ile CIP binası 27 Ağustos 2024 tarihi itibarıyla hizmete açılmiştır. Ayrica mevcut havalimaninın bulunduğu bölgede deniz dolgusu üzerine yapılmasi planlanan Trabzon Yeni Havalimanı projesinde çalişmalar devam etmektedir.
2023 yılında yaklaşık 76 milyon yolcuya hizmet veren İstanbul Havalimanı Avrupa’nın en yoğun havalimani olurken, dünyada ise ilk on sıra içinde yer almiştır. Ayrıca pandemi öncesi döneme göre 2023 yılındaki yolcu ve yük taşımacılığındaki oransal artış göz önüne alındığında İstanbul Havalimanı ilk sirada bulunmaktadır. 2024 yılının ilk altı ayında 316direkt uçuş noktasına ulaşım sağlayan İstanbul Havalimani, en bağlantılı 20 havalimanıarasinda da ilk sırada yer almaktadır. Söz konusu havalimanında ikinci etap birinci faz çalışmaları devam etmektedir. Bu çalışma kapsamında mevcutta kuzey-güney yönlü üç ana ve iki yedek pistle operasyonlara devam edilen havalimanında doğu-batı yönlü dördüncüana pistin 2026 yıliında hizmete girmesi planlanmaktadır.

Esenboğa Havalimanında üçüncü pist ve diğer mütemmim tesislerin yapım çalışmasıKÖi modeliyle devam etmekte olup projenin 2025 yılı ilk çeyreğinde tamamlanması ve pistin hizmete girmesi öngörülmektedir.

DHMİ bünyesindeki Ankara-Esenboğa, Antalya, Muğla Bodrum-Milas, Muğla-Dalaman,İzmir-Adnan Menderes, Zonguldak-Çaycuma, Gazipaşa-Alanya, Aydın-Çıldır ve Zafer havalimanlarında iç ve dış hat terminalleri özel sektör tarafından işletilmektedir. Yine özel sektör tarafından işletilen İstanbul ile Sabiha Gökçen Havalimanları ilave edildiğinde, Köİmodeliyle işletilen meydanlardaki yolcu sayısının toplam yolcu trafiği içindeki payı 2023 yıl sonunda iç hatlarda yüzde 68, dış hatlarda ise yüzde 97,2 olarak gerçekleşmiştir.
Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 13 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı 2023 yıl sonu itibarıyla bir önceki yıla kıyasla yüzde 11,7 artış ile 668e yükselmiştir. 634'ü yolcu, 34'ü kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 130.196, kargo uçaklarının toplam yük kapasitesi ise 2.514 tondur.
2023 yılında havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dış hatlarda yüzde 19,2 artarak 123,3 milyon yolcu, iç hatlarda yüzde 15,4 artarak 90,4 milyon yolcu ve toplamda ise yüzde 17,5 artarak 214,1 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir.
Havayolu yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 88,3'ü İstanbul, Antalya, Ankara-Esenboğa,İzmir-Adnan Menderes, Dalaman, Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanlarında gerçekleşmektedir. Mevcut meydanlardan kapasite sinırına ulaşanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuş emniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır, Diğer taraftan, altyapı imalatları tamamlanan BayburtGümüşhane ve Yozgat Havalimanları projelerinin üst yapı imalatları ile 6 Şubat 2023 tarihli depremlerde zarar gören Hatay Havalimanında iyileştirme çalışmalarina devam edilmektedir.


Posta Sektörü
Posta sektöründeki haberleşmeye yönelik gönderilerin rolü giderek azalırken posta hizmetleri önemli bir ticaret altyapısı haline dönüşmüştür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasındaki sınırlar giderek belirsizleşirken, e-ticaretteki artış sektörün büyümesine önemli katkı sağlamaktadır, 2023 yılında kabul edilen haberleşme gönderilerinin sayısı 2022 yılına göre yüzde 35 azalarak 375,3 milyon olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan, aynı dönemde posta kolisi/kargosu gönderileri hacmi yaklaşık yüzde 12 artış göstermiş ve 1,28 milyar adede ulaşmıştır. Posta kargosu/kolisi gönderilerinin yüzde 92'sini kurumsal gönderiler oluşturmuştur. 2023 yılı sonu itibarıyla posta işletmecileri 10.036 şubede yaklaşık 116 bin çalışanla hizmet sunmuştur.

Sektörde 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde Eylül 2024 itibarıyla verilen 63 yetki belgesiyle 26'sı ulusal düzeyde olmak üzere 53 işletmeci yetkilendirilmişdurumdadir.

6475 sayılı Kanun uyarınca evrensel posta hizmet yükümlüsü PTT A.Ş. Ağustos 2024itibarıyla 1.064 müdürlük, 1.903 şube, 658 acente ve 30 mobil işyeri olmak üzere toplam 3.655 işyerine sahiptir. Bu işyerlerinin 840'i herhangi bir bankanın bulunmadığı yerleșim yerlerinde hizmet sunmaktadır.

b) Amaç
Lojistik ve ulaştırma sektöründe Türkiye'nin coğrafiavantajından en iyişekilde faydalanarak modiar arasi (intermodal) ve çok modlu (multimodal) uygulamalarin geliştirilmesi; demiryolu ve denízyolu taşıma paylarının artırılmasi; hızli, esnek, emniyetli,güvenilir ve entegre bir ulaştırma sisteminin tesis edilmesiyle lojistik maliyetlerin düşürülmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması temel amaçtır.

Posta sektöründe sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katkı sağlanmasi,vatandaşlara hızli, kaliteli, erişilebilir, çeşitli ve güvenilir posta hizmeti sunulması temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Afete dirençli ulaştırma altyapısının tesis edilmesine yönelik mevzuat düzenlemeleri ve altyapı çalışmaları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.605)

Politika/Tedbir: Tedbir 605.1. Ulaştırma altyapı projeleri için projenin gerçekleştirileceği bölgenin afet riskine göre farklılaştırılmış tasarım esasları belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanığı, İçişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Afete dirençli altyapı tasarımlarında kavramsal çerçevenin oluşturulmasına yönelik toplantı ve çalıştaylar gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 605.4. Şehir içi ve şehirlerarası ulaşım tesisleri ve altyapıları afetlere karşı güvenli hale getirmek için risk analizleri yapılarak ihtiyaç duyulan güçlendirme ve tadilat projeleri tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Şehir içi ve şehirlerarası ulaşım tesislerinin afet türlerine karşi risk analizleri yapılaçaktır.

Tedbir 605.5. Havalimanları ve limanlara yakın yük ve lojistik merkezlerin afet lojistik merkezleri olarak da kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 605.6. İklim değişikliği ve doğal afetlerin demiryolu ulaşımında yaratacağı etkilerin azaltilması amacıyla altyapi bilgi sistemi geliştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Lojistik Merkezler Hakkında Yönetmelik kapsamında çalışmalar yapılacaktır.: 1. Emniyet ve Güvenlik Bilgi Altyapi Sistemlerinin Kurulması Projesi uygulamaya geçirilecektir.

Tedbir 605.5. Havalimanları ve limanlara yakın yük ve lojistik merkezlerin afet lojistik merkezleri olarak da kullanılması sağlanacaktır.: Ulaştırma ve lojistik sektöründe çevresel etkilerin ve maliyetlerin en aza indirilmesi ile enerji verimliliğinin artırılması amacıyla demiryolu ve denizyolu taşımacılığına öncelik verilecek, alternatif finansman yöntemleri geliştirilecek, güvenli, kesintisiz, etkin, bütüncül ve sürdürülebilir ulaştırma ağı ve lojistik merkezler tesis edilecektir. (Kalkınma Plani p.606)

Tedbir 605.5. Havalimanları ve limanlara yakın yük ve lojistik merkezlerin afet lojistik merkezleri olarak da kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 606.2. Demiryollarında devam eden elektrifikasyon çalışmalarıyla uyumlu olacak şekilde elektrikli çeken araç sayısı artırılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Lojistik Merkezler Hakkında Yönetmelik kapsamında çalışmalar yapılacaktır.: 1. E5000 Milli Elektrikli Lokomotif Projesinde prototip aracın sertifikasyon çalışmaları tamamlanacaktır. 2.2025 yılinda 10 adet 160 km/sa Milli Elektrikli Tren Seti (EMU) ve 20 adet Milli Elektrikli Anahat Lokomotifi temin edilecektir.

Tedbir 605.5. Havalimanları ve limanlara yakın yük ve lojistik merkezlerin afet lojistik merkezleri olarak da kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 606.4. Çevre dostu, yeni nesil deniz ve hava araçlarınin yaygınlaştırımasına yönelik Ar-Ge çalışmaları teşvik edilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Lojistik Merkezler Hakkında Yönetmelik kapsamında çalışmalar yapılacaktır.: 1.Yeni nesil deniz araçlarının geliştirilmesini etkileyen darboğazların çözümüne yönelik toplantılar düzenlenecektir.

Tedbir 605.5. Havalimanları ve limanlara yakın yük ve lojistik merkezlerin afet lojistik merkezleri olarak da kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 606.5. Net sifir emisyon hedefi doğrultusunda havayolu sektöründe sürdürülebilir havacılık yakıtları ürețimine ve kullanımına yönelik çalışmalar desteklenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Lojistik Merkezler Hakkında Yönetmelik kapsamında çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sürdürülebilir havacılık yakıtlarının üretimine yönelik üniversite işbirlikleri artirılarak bu yakıtların Ar-Ge ve üretimine ilişkin yol haritası belirlenecektir.

Tedbir 605.5. Havalimanları ve limanlara yakın yük ve lojistik merkezlerin afet lojistik merkezleri olarak da kullanılması sağlanacaktır.: Ulaştırma ve lojistik sektöründe insan kaynağının niteliğine yönelik kamu, üniversite ve sanayi işbirliği çalışmaları yürütülecek, ilgili uluslararası kuruluşlarda Türkiye'nin orta ve üst düzeyde temsil gücünün artırılması için çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.607)

Tedbir 605.5. Havalimanları ve limanlara yakın yük ve lojistik merkezlerin afet lojistik merkezleri olarak da kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 607.1. Ulaştırma ve lojistik alanında bölgesel ve küresel ölçekte ülkemiz standartlarinin benimsenmesi amacıyla diğer ülkelere ileri seviyede eğitim ve danışmanlık hizmetleri sunulacaktir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. Lojistik Merkezler Hakkında Yönetmelik kapsamında çalışmalar yapılacaktır.: 1. Başta Türk devletlerinde olmak üzere hava seyrüsefer alanındaki eğitimlere devam edilecek, bu eğitimlerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 2. Havacılık eğitimlerinin tüm unsurlarını kapsayacak şekilde çok dilli, bütünleşik ve sürdürülebilir bir dijital sistem kurulacaktır.

Tedbir 607.2. Türkiye'nin ulaştırma ve lojistik alanındaki başarıları ortaya konularak uluslararası etkinliği artırılacak ve ülkemizin sektörel uluslararası kuruluşların karar mekanizmalarında daha etkili olması sağlanacaktır.: Tedbir 607.3. Ulaştırma ve lojistik hizmetleri eğitimlerinde standartlar oluşturulacak, üniversite- sektör işbirliğiyle sektörde istihdam edilecek nitelikli personel yetiştirilecektir.
Ulaştirma ve Altyapi Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK
1. Havacılik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Havacılık sektöründeki görev tanımları yetkinliklere dayalı olarak yeniden yapılacak, mesleki gelişim planları oluşturulacaktır. 2. Sertifika programları için üniversitelerle işbirliği protokolleri yapilacaktır.

Tedbir 607.2. Türkiye'nin ulaştırma ve lojistik alanındaki başarıları ortaya konularak uluslararası etkinliği artırılacak ve ülkemizin sektörel uluslararası kuruluşların karar mekanizmalarında daha etkili olması sağlanacaktır.: Ulaştırma sektöründe devam eden yatırımlar yapılabilirlik, sürdürülebilirlik, etkinlik, erişilebilirlik, güvenlik ve verimlilik odağında gözden geçirilerek mevcut altyapının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.608)

Tedbir 607.2. Türkiye'nin ulaştırma ve lojistik alanındaki başarıları ortaya konularak uluslararası etkinliği artırılacak ve ülkemizin sektörel uluslararası kuruluşların karar mekanizmalarında daha etkili olması sağlanacaktır.: Tedbir 608.2. Uygunluk, etkinlik ve kapasite analizleri çerçevesinde havalimanlarınin; orman yangınlarıyla mücadele, eğitim, gösteri, hava aracı depolama, bakım-onarım, söküm ve geri dönüşüm, amatör havacılık, fuar, festival ve sınav merkezi gibi faaliyetlerle daha etkin kullanılması teşvik edilecektir.
Ulaştirma ve Altyapi Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Havacılik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Sivil havacılık sektöründe faaliyet gösteren tüm paydaşlardan gelen taleplere ilişkin koordinasyon ve işbirliği sağlanacaktır.

Tedbir 607.2. Türkiye'nin ulaştırma ve lojistik alanındaki başarıları ortaya konularak uluslararası etkinliği artırılacak ve ülkemizin sektörel uluslararası kuruluşların karar mekanizmalarında daha etkili olması sağlanacaktır.: Tedbir 608.3. Bölgesel havayolu taşımacılığının geliştirilebilmesi amacıyla havayolu işletmeleri desteklenecektir.
Ulaştirma ve Altyapi Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Havacılik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Yurt içi sefer ve nokta sayısının artırilabilmesini teminen havayolu işletmeleri ve ilgili kamu kurumları ile çalışmalara devam edilecektir.

Tedbir 607.2. Türkiye'nin ulaştırma ve lojistik alanındaki başarıları ortaya konularak uluslararası etkinliği artırılacak ve ülkemizin sektörel uluslararası kuruluşların karar mekanizmalarında daha etkili olması sağlanacaktır.: Tedbir 608.4. Mevcut karayolu altyapısının etkin kullanılmasına yönelik iyileştirmelere öncelik verilecek, yeni projelerde asgari sanat yapisı gerektiren, maliyet etkin güzergâhlar tercih edilecektir.
Ulaştirma ve Altyapi Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Havacılik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Karayolu ulaştırması sektöründe teklif edilecek projelere ilişkin fizibilite çalışmalarında maliyet etkin güzergâh alternatifleri değerlendirilecektir.

Tedbir 607.2. Türkiye'nin ulaştırma ve lojistik alanındaki başarıları ortaya konularak uluslararası etkinliği artırılacak ve ülkemizin sektörel uluslararası kuruluşların karar mekanizmalarında daha etkili olması sağlanacaktır.: Tedbir 608.5. Devam eden demiryolu yatırımlarının termin süresinde tamamlanip ekonomiye kazandırılması için yatırımcı kuruluşlar arasında eşgüdüm ve işbirliği temin edilecek, iş programına göre imalatların tamamlanması sağlanacaktır.
Ulaştirma ve Altyapi Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S)
1. Havacılik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Müştereken yürütülen projelerde eşgüdümün sağlanmasını teminen finansman ve ödenek ihtiyacı bütüncül bir yaklaşımla belirlenecektir.

Tedbir 608.6. Demiryolu yapım, bakım-onarım ve emniyet standartlarında iyileştirmeler yapılacak, modernizasyona yönelik Ar- Ge çalışmaları desteklenecektir.: Tedbir 608.7. Ulaştırma ve Lojistik Ana Planı gerçekleşmeleri periyodik olarak raporlanacaktir.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Yeni ve yenilenen demiryolu altyapilarinin hizmete sunulmasi ve bakımlarında Demiryołu Altyapi Yetkilendirme Yönetmeliğinin uygulanmasına yönelik tebliğler hazırlanacaktır.: 1. Ulaştırma ve Lojistik Ana Plan gerçekleşmeleri ve güncel maliyet verileri yıllık olarak raporlanacaktır.

Tedbir 608.6. Demiryolu yapım, bakım-onarım ve emniyet standartlarında iyileştirmeler yapılacak, modernizasyona yönelik Ar- Ge çalışmaları desteklenecektir.: Ulaştırma ve lojistik sektöründe BiT başta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılarak ulaştırma sistemlerindeki mevcut altyapının daha etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.609)

Tedbir 608.6. Demiryolu yapım, bakım-onarım ve emniyet standartlarında iyileştirmeler yapılacak, modernizasyona yönelik Ar- Ge çalışmaları desteklenecektir.: Tedbir 609.1. Tüm ulaşım modlarında, elektrikli veya diğer alternatif yakıtlı araçların kullanımı için altyapı ve teknoloji yatırımları yapılacak, yeni nesil, sürdürülebilir, bütünleşik hareketlilik hizmetleriyle ilgili uyum ve mevzuat düzenlemeleri tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Yeni ve yenilenen demiryolu altyapilarinin hizmete sunulmasi ve bakımlarında Demiryołu Altyapi Yetkilendirme Yönetmeliğinin uygulanmasına yönelik tebliğler hazırlanacaktır.: 1. Lojistik sektöründe yüksek kapasiteli şarj istasyonlarına yönelik planlama çalışması yapilacaktır.

Tedbir 608.6. Demiryolu yapım, bakım-onarım ve emniyet standartlarında iyileştirmeler yapılacak, modernizasyona yönelik Ar- Ge çalışmaları desteklenecektir.: Tedbir 609.2. Akillı yollar, bağlantılı ve otonom sürüş sistemleri, akıllı ulaşım sistemleri, enerji sönümleyici oto korkuluklar gibi teknolojik çözümlerle seyahat emniyetini, güvenliğini ve ulaşım verimliliğini artıran yapıların kullanimı yaygınlaştırılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S)
1. Yeni ve yenilenen demiryolu altyapilarinin hizmete sunulmasi ve bakımlarında Demiryołu Altyapi Yetkilendirme Yönetmeliğinin uygulanmasına yönelik tebliğler hazırlanacaktır.: 1. Akilli ulaşim alaninda mevzuat çalışmaları yürütülecektir. 2. Ulusal Akıllı Ulaşım Sistemleri (AUS) Mimarisi yaygınlaştırılacak ve Ulusal AUS Platformunun sürdürülebilirliği sağlanacaktır.

Tedbir 608.6. Demiryolu yapım, bakım-onarım ve emniyet standartlarında iyileştirmeler yapılacak, modernizasyona yönelik Ar- Ge çalışmaları desteklenecektir.: Tedbir 609.3. Ulaştırma sektöründeki dijital uygulama ve sistemlerin kullanımi yaygınlaştırılacak, yerli kaynaklar kullanılarak geliştirilmesi üretilmesi, Ar-Ge çalışmaları ve hareketlilik verilerinin kullanımı desteklenecektir.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Yeni ve yenilenen demiryolu altyapilarinin hizmete sunulmasi ve bakımlarında Demiryołu Altyapi Yetkilendirme Yönetmeliğinin uygulanmasına yönelik tebliğler hazırlanacaktır.: 1. Havavolu sektöründe kullanılan dijital uygulama ve sistemlerin yerli olarak üretilmesi ve kullanımasına yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Tedbir 608.6. Demiryolu yapım, bakım-onarım ve emniyet standartlarında iyileştirmeler yapılacak, modernizasyona yönelik Ar- Ge çalışmaları desteklenecektir.: Tedbir 609.4. Demiryolu altyapısı ve araçlarının dijital envanterinin oluşturulmasına yönelik çalışmalar tamamlanarak bakim/onarim ile hat taleplerinin izlenmesi sağlanacak, işletmecilik faaliyetlerinin verimi artırılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Yeni ve yenilenen demiryolu altyapilarinin hizmete sunulmasi ve bakımlarında Demiryołu Altyapi Yetkilendirme Yönetmeliğinin uygulanmasına yönelik tebliğler hazırlanacaktır.: 1. Dijital Demiryolu Bilişim Sistemi projesine başlanacaktır.

Tedbir 609.5. Konvansiyonel demiryolu hatlarında yapılan taşımacılığın güvenli, çevre dostu, ekonomik ve verimli hale getirilebilmesi için elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberłeşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktır.: Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OsB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin demiryolu bağlantıları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.610)

Tedbir 609.5. Konvansiyonel demiryolu hatlarında yapılan taşımacılığın güvenli, çevre dostu, ekonomik ve verimli hale getirilebilmesi için elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberłeşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktır.: Tedbir 610.1. Yapimına devam edilen hızli tren projeleri tamamlanacak, darboğaz yaşanan bölgelerde hat kapasitesi artırılacak ve yük taşıma potansiyeli yüksek bölgelerin demiryolu ağına bağlanması sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ułaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Devam eden modernizasyon çaliışmaları iş programına göre zamaninda tamamlanacak, yeni proje teklifleri yük potansiyeline göre önceliklendirilecektir.: 1. Yapimi devam eden hizli tren projeleri, yatırımcı kuruluşlar arasında eşgüdüm sağlanarak öngörülen iş programlarına uygun şekilde devam edecektir.

Tedbir 609.5. Konvansiyonel demiryolu hatlarında yapılan taşımacılığın güvenli, çevre dostu, ekonomik ve verimli hale getirilebilmesi için elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberłeşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktır.: Tedbir 610.2. Küresel tedarik zincirinin sürdürülebilirliğinin sağlanması için ülkemizin içinde bulunduğu ulaştırma koridorlarının etkinliğini ve çeşitliliğini artırma çalışmaları devam edecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Devam eden modernizasyon çaliışmaları iş programına göre zamaninda tamamlanacak, yeni proje teklifleri yük potansiyeline göre önceliklendirilecektir.: 1. Türk Demiryolu Sektöründe İntermodal Taşımacılik Hizmetlerinin Güçlendirilmesi Projesi tamamlanacaktır.

Tedbir 609.5. Konvansiyonel demiryolu hatlarında yapılan taşımacılığın güvenli, çevre dostu, ekonomik ve verimli hale getirilebilmesi için elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberłeşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktır.: Tedbir 610.3. Etüt projesi tamamlanmış iltisak hattı projelerinin yapımına öncelik verilecek, yük talebinin yüksek olduğu demiryolu koridorlarında çift hat ve yan hat gibi uygulamalarla kapasite artırılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Devam eden modernizasyon çaliışmaları iş programına göre zamaninda tamamlanacak, yeni proje teklifleri yük potansiyeline göre önceliklendirilecektir.: 1. Çukurova Bölgesi ve İskenderun Körfezi ile Filyos Limanı ve Filyos Endüstri Sanayi Bölgesi iltisak hatlarının yapim ihaleleri tamamlanacaktır.

Tedbir 609.5. Konvansiyonel demiryolu hatlarında yapılan taşımacılığın güvenli, çevre dostu, ekonomik ve verimli hale getirilebilmesi için elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberłeşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktır.: Türkiye'nin denizcilikte bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi olmasını teminen ülkemizdeki kıyı tesisleri geliştirilecek, Türk deniz ticaret filosu iyileştirilecektir. (Kalkınma Plani p.611)

Tedbir 609.5. Konvansiyonel demiryolu hatlarında yapılan taşımacılığın güvenli, çevre dostu, ekonomik ve verimli hale getirilebilmesi için elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberłeşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktır.: Tedbir 611.1. Stratejik önemi haiz sondaj gemileri ve askeri gemiler öncelikli olmak üzere Doğu Akdeniz'de gemi bakım ve onarimi için yeni tersane kurulmasına yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı
1. Devam eden modernizasyon çaliışmaları iş programına göre zamaninda tamamlanacak, yeni proje teklifleri yük potansiyeline göre önceliklendirilecektir.: 1. Tersane kurulmasına yönelik yer tespit çaliışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 609.5. Konvansiyonel demiryolu hatlarında yapılan taşımacılığın güvenli, çevre dostu, ekonomik ve verimli hale getirilebilmesi için elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberłeşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktır.: Tedbir 611.2. Doğu Akdeniz bölgesinde Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak, transit yük odakli, bölgenin gelişmesine ve ihracatın artırılmasina katkı sağlayacak bir ana liman inşa edilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Devam eden modernizasyon çaliışmaları iş programına göre zamaninda tamamlanacak, yeni proje teklifleri yük potansiyeline göre önceliklendirilecektir.: 1. Ana liman inşası için yer tespiti ve fizibilite çalışmalanı tamamlanacaktır.

Tedbir 611.3. Kıyl tesislerinin geri sahaları geliştirilecek, limanların ölçek ekonomisinden azami faydalanacak şekilde bütüncül kıyı planlamalarına uygun olarak hayata geçirilmesi sağlanacak ve uluslararası modlar arası taşıma koridorlarıyla bağlantıları güçlendirilecektir.: ulaşması sağlanacak, havacılık mevzuatı, operasyonel gereklilikler ve küresel gelişmeler dikkate alınarak güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.612) Tedbir 612.2. Istanbul'un Ulaştırma ve Altyapı 1. İstanbul Havalimanında

Tedbir 611.3. Kıyl tesislerinin geri sahaları geliştirilecek, limanların ölçek ekonomisinden azami faydalanacak şekilde bütüncül kıyı planlamalarına uygun olarak hayata geçirilmesi sağlanacak ve uluslararası modlar arası taşıma koridorlarıyla bağlantıları güçlendirilecektir.: uluslararası bir hava kargo ve aktarma merkezi haline gelmesini teminen kargo kapasitesinin daha etkin ve verimli bir şekilde kullanılması sağlanacaktır. Tedbir 612.3. Havayolu işletmelerinin diğer ülkelere
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı Ulaştırma ve Altyapı
1. Limaniarin performansini etkileyen darboğazların tespitine yönelik yerinde tespit çalışmaları ve paydaşlarla görüşmeler yürütülecektir. 2. Yeni liman yatırımlarında yer tespiti amacıyla master plan çalışmalarına başlanacaktır. 3. Tonoz sistemlerinin hayata geçirilmesine yönelik alt mevzuat çalışması tamamlanacak ve örnek uygulamalara geçilecektir. Türk havacılık sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine: mevcut kargo kapasitesinin verimli kullanılmasına yönelik yol haritası belirlenecektir. 1Havayolu işletmelerinin uçuş

Tedbir 611.3. Kıyl tesislerinin geri sahaları geliştirilecek, limanların ölçek ekonomisinden azami faydalanacak şekilde bütüncül kıyı planlamalarına uygun olarak hayata geçirilmesi sağlanacak ve uluslararası modlar arası taşıma koridorlarıyla bağlantıları güçlendirilecektir.: olan uçuş sayılarının artırılabilmesine ve yeni uçuş izinlerinin daha kolay alınabilmesine yönelik ulusal strateji belgesi ve yol haritası oluşturulacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Bakanlığı (S)
1. Limaniarin performansini etkileyen darboğazların tespitine yönelik yerinde tespit çalışmaları ve paydaşlarla görüşmeler yürütülecektir. 2. Yeni liman yatırımlarında yer tespiti amacıyla master plan çalışmalarına başlanacaktır. 3. Tonoz sistemlerinin hayata geçirilmesine yönelik alt mevzuat çalışması tamamlanacak ve örnek uygulamalara geçilecektir. Türk havacılık sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine: sayısının artırıilabilmesi amacıyla diğer ülkelerin sivil havacılık otoriteleri ile daha yakın işbirlikleri kurularak mevcut anlaşma ve mutabakat zaptlarının güncellenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 611.3. Kıyl tesislerinin geri sahaları geliştirilecek, limanların ölçek ekonomisinden azami faydalanacak şekilde bütüncül kıyı planlamalarına uygun olarak hayata geçirilmesi sağlanacak ve uluslararası modlar arası taşıma koridorlarıyla bağlantıları güçlendirilecektir.: Tedbir 612.4. Transit yolcuların ülke ekonomisine katkışını artırmak için havalimanları ve çevresinde yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Ticaret Bakanliği
1. Limaniarin performansini etkileyen darboğazların tespitine yönelik yerinde tespit çalışmaları ve paydaşlarla görüşmeler yürütülecektir. 2. Yeni liman yatırımlarında yer tespiti amacıyla master plan çalışmalarına başlanacaktır. 3. Tonoz sistemlerinin hayata geçirilmesine yönelik alt mevzuat çalışması tamamlanacak ve örnek uygulamalara geçilecektir. Türk havacılık sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine: 1. Havalimanları ve çevresinde yeni iş modelleri geliştirilmesine yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacak, tüm sektör paydaşlarının katılım sağlayacağı çalıştay ve toplantılar düzenlenecektir.

Tedbir 611.3. Kıyl tesislerinin geri sahaları geliştirilecek, limanların ölçek ekonomisinden azami faydalanacak şekilde bütüncül kıyı planlamalarına uygun olarak hayata geçirilmesi sağlanacak ve uluslararası modlar arası taşıma koridorlarıyla bağlantıları güçlendirilecektir.: Tedbir 612.5. Hava kargo süreçlerinin mevzuat kaynaklı eksiklikleri incelenecek ve yapılabilecek iyileştirmeler hayata geçirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Limaniarin performansini etkileyen darboğazların tespitine yönelik yerinde tespit çalışmaları ve paydaşlarla görüşmeler yürütülecektir. 2. Yeni liman yatırımlarında yer tespiti amacıyla master plan çalışmalarına başlanacaktır. 3. Tonoz sistemlerinin hayata geçirilmesine yönelik alt mevzuat çalışması tamamlanacak ve örnek uygulamalara geçilecektir. Türk havacılık sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine: 1.Yurt içi ve yurt dışı transit işlemlerinin sadeleştirilmesi ile hava kargo süreçlerinde kolaylaştırıcı yöntemlerin uygulanmasına yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacaktır.

Tedbir 611.3. Kıyl tesislerinin geri sahaları geliştirilecek, limanların ölçek ekonomisinden azami faydalanacak şekilde bütüncül kıyı planlamalarına uygun olarak hayata geçirilmesi sağlanacak ve uluslararası modlar arası taşıma koridorlarıyla bağlantıları güçlendirilecektir.: Karayollarında bakım/onarım hizmetleri zamanında ve yeterli düzeyde karşılanacak; mevcut karayolu ağında oluşabilecek trafik akış darboğazları giderilerek ulaşımın yeterli hizmet seviyesinde sürdürülmesi için gerekli önlemler alınacaktır. (Kalkınma

Tedbir 611.3. Kıyl tesislerinin geri sahaları geliştirilecek, limanların ölçek ekonomisinden azami faydalanacak şekilde bütüncül kıyı planlamalarına uygun olarak hayata geçirilmesi sağlanacak ve uluslararası modlar arası taşıma koridorlarıyla bağlantıları güçlendirilecektir.: Planı p.613) Tedbir 613.1. Karayolu ağında taşıt işletme giderlerini ve ağır bakım maliyetlerini azaltacak şekilde önleyici bakım kavramı esas alınacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S)
1. Limaniarin performansini etkileyen darboğazların tespitine yönelik yerinde tespit çalışmaları ve paydaşlarla görüşmeler yürütülecektir. 2. Yeni liman yatırımlarında yer tespiti amacıyla master plan çalışmalarına başlanacaktır. 3. Tonoz sistemlerinin hayata geçirilmesine yönelik alt mevzuat çalışması tamamlanacak ve örnek uygulamalara geçilecektir. Türk havacılık sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine: 1. Varlık yönetim sistemleri geliştirilmesi ve bakım yönetimi yapılması amacıyla 5 bin km yol envanter bilgileri güncellenecektir. 2. 134 km otoyolda üstyapı büyük onarimi tamamlanacaktir.

Tedbir 613.2. Karayollarında yıllık ortalama günlük trafiği 1.000 ağır taşıtın üzerinde olan güzergâhlarda bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımına ağırlık verilecektir.: Tedbir 613.3. Karayollarında seyahat sürelerinin azaltılmasi, trafik güvenliğinin artırılması ve mevcut yol kapasitelerinin verimli kullanılmasini amaçlayan Akıllı Ulaşım Sistemleri (AUS) yaygınlaştırılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1.700 km BSK yapımı tamamlanacaktır.: 1. Devlet ve il yollarında toplam 330 km uzunluğunda haberleşme altyapısı tesis edilecektir. 2. Coğrafi Bilgi Sistemleri tabanfı Ulusal AUS envanter sistemi kurulacaktır.

Tedbir 613.2. Karayollarında yıllık ortalama günlük trafiği 1.000 ağır taşıtın üzerinde olan güzergâhlarda bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımına ağırlık verilecektir.: Karayolu trafik kazalarından kaynaklı can kayıplarının azaltılmaşı için yol kullanıcılarının hata yapabileceğini kabul eden ve yol güvenliğini trafīk sistemindeki tüm aktörlerin ortak bir sorumluluğu olarak gören "güvenli sistem yaklaşımı" benimsenecektir. (Kalkınma Planı p.614)

Tedbir 613.2. Karayollarında yıllık ortalama günlük trafiği 1.000 ağır taşıtın üzerinde olan güzergâhlarda bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımına ağırlık verilecektir.: Tedbir 614.2. Bilgi toplama, değerlendirme, analiz ve veri dağıtım faaliyetleri güçlendirilecek, ortak veri tabanları kaza önlemeye yönelik çalışmalarda kullanılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S)
1.700 km BSK yapımı tamamlanacaktır.: 1, Trafik Kazalari Analiz Platformuna (TRAKAP) canli kaza verilerinin, yol geometrisinin ve envanter bilgilerinin aktarılması için gerekli modüller hazırlanacaktır. 2. Trafik kazalarına ilişkin mevcut veri toplama sisteminin Avrupa Birliği Karayolu Kaza Veritabanına dönüştürülmesini sağlayacak yeni bir veri tabanının kurulması amacıyla çalışma yapılacaktır. 3. Trafik güvenliği konusunda 25 bin öğrenciye farkındalık eğitimi

Tedbir 613.2. Karayollarında yıllık ortalama günlük trafiği 1.000 ağır taşıtın üzerinde olan güzergâhlarda bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımına ağırlık verilecektir.: Tedbir 614.3. Işaretleme, levha ve ışıklarla tüm yol kullanıcılarının yol kesimlerine ait standartları anlayabileceği "kendini ifade eden yollar" ile çarpmayı önleyen veya çarpma sonucunda oluşabilecek hasarları en aza indiren "affedici yol kenarları" yaklaşımlarıyla karayolu ağındaki altyapı ve güvenlik
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1.700 km BSK yapımı tamamlanacaktır.: verilecektir. 1. 34 kaza kara noktası iyileştirilecektir. 2. 725 km uzunluğunda sarsma bandı yapımi gerçekleştirilecektir.

Tedbir 613.2. Karayollarında yıllık ortalama günlük trafiği 1.000 ağır taşıtın üzerinde olan güzergâhlarda bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımına ağırlık verilecektir.: standartları yükseltilecektir. Tedbir 614.4. Trafik denetimlerinin etkinliğinin artırılmasını sağlamak üzere kazalardaki şiddet oranını ve kaza sayısını yükselten trafik ihlallerinin önlenmesine ve algılanan yakalanma risk duygusunun güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S)
1.700 km BSK yapımı tamamlanacaktır.: 1. Jandarma sorumluluk bölgesinde 33,7 milyon, polis sorumluluk bölgesinde 40 milyon araç/sürücü denetimi yapilacaktır. 2. Yedi ilde ve yedi koridorda ortalama hiz koridoru kurulacaktir. 3. Algilanan ve gerçek yakalanma riskinin yükseltilmesi amacıyla gece hız denetimleri yapılacaktır.

Evrensel hizmet yükümlülüğünün değişen koşullara göre etkin bir şekilde sürdürülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.616): Tedbir 616.1. Evrensel posta hizmetinin kapsami ve finansmanı değişen teknoloji ve piyasa koşulları dikkate alınarak gözden gecirilecektir.

Evrensel hizmet yükümlülüğünün değişen koşullara göre etkin bir şekilde sürdürülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.616): Posta sektörünün gelişen e-ticaret koşullarına uyumu sağlanarak hızlı, kaliteli, güvenilir ve sürdürülebilir hizmet sunulmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.617)

Evrensel hizmet yükümlülüğünün değişen koşullara göre etkin bir şekilde sürdürülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.616): Tedbir 617.1. Yeni iş modellerinin getirdiği ihtiyaçlar çerçevesinde mevzuat çalışmaları yürütülecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hızlı Tren Hat Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2023: 2 251
2024 (1): 2 251
2025 (2): 2 607

Performans Göstergeleri: Karasal Yolcu Taşımacılığında Demiryolunun Payı
Birim: Yüzde
2023: 5,26
2024 (1): 5,77
2025 (2): 5,93

Performans Göstergeleri: Kabotaj Hattında Elleçlenen Yük
Birim: Milyon Ton
2023: 62,6
2024 (1): 61,5
2025 (2): 64,8

Performans Göstergeleri: Havalimanı Toplam Yolcu Sayısı (Direkt Transit Dâhil)
Birim: Milyon Kişi
2023: 214,1
2024 (1): 236,5
2025 (2): 249,3

Performans Göstergeleri: Bölünmüş Yol Uzunluğu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif)
Birim: km
2023: 29 373
2024 (1): 29 673
2025 (2): 30 018

Performans Göstergeleri: Otoyol Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2023: 3 726
2024 (1): 3 796
2025 (2): 3 796

Performans Göstergeleri: BSK Kaplamalı Yol Ağı (Kümülatif)
Birim: km
2023: 30 867
2024 (1): 31 567
2025 (2): 32 267

Performans Göstergeleri: Trafik Kazaları Sonucu Hayatını Kaybeden Kişi Sayısı
Birim: Kişi
2023: 6 548
2024 (1): 5 900
2025 (2): 5 300

Performans Göstergeleri: Lojistik Performans Endeksinde Türkiye'nin Sirası
Birim: Sira
2023: 38
2024 (1): 38
2025 (2): 30
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasının Geliştirilmesine Yönelik Hizmetler 

a) Mevcut Durum 
Covid-19 salgınının toptan ve perakende ticarette oluşturduğu arz-talep dengesizliği tümüyle aşılamadan ortaya çıkan Rusya-Ukrayna savaşı dünya ekonomisini önemli ölçüde etkilemiştir. İki ülkenin gida, enerji ve gübre gibi temel malların ana tedarikçilerinden olmaları ve birçok ülkenin yaptırımları tedarik zincirinin bozulmasına neden olmuş, özellikle lojistik ve enerji maliyetleri ile temel gida ve endüstriyel emtia fiyatlarında önemli artişların yaşanmasını beraberinde getirmiş, küresel ticaret hacmi artışı ivmesini kaybetmiştir.
Bunun yanı sira Filistin meselesi de küresel ticareti etkilemiştir. 7 Ekim 2023 tarihinden itibaren İsrail ile Filistin arasındaki gerilim artmış, İsrail’in Filistin üzerindeki saldırıları ve yaptırımları dünya genelinde yankı uyandırmıştır. İsrailin uygulama ve politikalarınıetkilemek amacıyla küresel ölçekte ticari ve sosyal bir boykot hareketi başlatılmıştır. Bu doğrultuda Türkiye, ilk aşamada 54 ürün grubunda yer alan ürünlerin İsraile ihracatınıkısıtlama kararı almış, daha sonra ihracat ve ithalat işlemlerini tüm ürünleri kapsayacak şekilde durdurmuştur.


2023 yılında ülkemizde GSYH yüzde 5,1 büyürken, toptan ve perakende ticaret yüzde 11,5, konaklama ve yiyecek hizmetleri ise yüzde 4,1 oranında büyümüştür. 2023 yılında toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 15, konaklama ve yiyecek hizmetleri faaliyetlerinin payı ise yüzde 2,9 olmuştur.

2022 yılında sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payıgirişim sayısına göre yüzde 30,5, ciroya göre yüzde 38,8 olarak gerçekleşmiştir.
TABLO II: 33- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri 
Girişim Sayısı (Bin Adet): 2020
Ciro (Milyar TL): 2021

Girişim Sayısı (Bin Adet): 274
Ciro (Milyar TL): 281

Girişim Sayısı (Bin Adet): 732
Ciro (Milyar TL): 752

Girişim Sayısı (Bin Adet): 3 228
Ciro (Milyar TL): 3 304

Girişim Sayısı (Bin Adet): 31,2
Ciro (Milyar TL): 31,3
Kaynak: TÜİK, Yllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev. 2)
Tiçarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte,kümelenmeye gitmekte, isim hakkı devri sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte, böylece toplamda ağırlığınıkorumaktadır. Geleneksel toptancıliğa duyulan ihtiyacın azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir.

Haziran 2024 itibarıyla toptan ve perakende ticarette 4,71 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,87 milyon kişi istihdam edilmektedir. İstihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payı yüzde 14,4, konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payı yüzde 5,7'dir.
Ticaret alanındaki küçük girişimçiler önemli bir istihdam kaynağı oluşturmaktadır.Ancak bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkânları daralmaktadır. Küçük girişimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erişim imkânlarını iyileştirmeye yönelmektedir. Ocak-Ağustos 2024 döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 30,2 ve yüzde 42,2 olmuştur. 2023 yılının aynı döneminde bu paylar sırasıyla yüzde 33,5 ve yüzde 44,5 olarak gerçekleşmiştir.
TABLO II: 34- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları
2020: Kurułan
2021: Tüzel Kişi 36 419
2023: 37 516
2023 (2): 48 188
2024 (2): 43 466

2020: 12 105
2021: 10 827
2022: 10 559
2023: 6 558
2023 (2): 4 440
2024 (2): 2 861

2020: 4 979
2021: 5 176
2022: 7 816
2023: 8 839
2023 (2): 4 504
2024 (2): 6 139

2020: Kurulan
2021: Gerçek Kişi
2022: 9 997
2023: 9 251
2023 (2): 10 069
2024 (2): 15 170

2020: 35,4 39
2021: 33,7
2022: 33,9
2023: 32,9
2023 (2): 33,3
2024 (2): 32,9

2021: 39,3
2022: 38,9
2023 (2): 32,9
2024 (2): 33,5

2021: 312 41,4
2022: 30,1 43,7
2023: 32,1 43,5
2023 (2): 32,8 46,1
2024 (2): 32,6 44,5
Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri 
(1) Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletierin toptan ve perakende ticareti ile onarımi dâhildir.
(2) Ocak-Ağustos dönemi 



Gelişen ekonomiye, şehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. 2002-2023 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 17,6 milyar dolar, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,8 milyar dolar uluslararası doğrudan yatırım gerçekleştirilmiştir.
Özellikle pandemiyle birlikte daha da ön plana çıkan dijital dönüşüm tüm sektörlerde olduğu gibi e-ticaret alanında da hızlı bir büyümeye katkı sağlamaktadır. Mağazalar ve AvM'ler gibi fiziksel satış kanallarında alışveriş trafiğigiderek azalırken, e-ticaret hacmi önemli ölçüde artış göstermiş ve toplam ticaret içindeki payını yukarı çekmiştir. 2023 yılında ülkemizde e-ticaret hacmi bir önceki yıla oranla yüzde 115,2 artarak 1,9 trilyon TL olarak gerçekleşmiş ve bu harcamaların yüzde 93,4'ünü yurt içi harcamalar oluşturmuştur. eTicaretin genel ticarete oranı 2022 yılında yüzde 18,3 iken 2023 yılında 20,3'e yükselmiştir.Şubat 2023 tarihli depremler e-ticaret harcamalarina da etki ederek, neredeyse sifir noktasına gelen 11 ilin harcamalari, 21 Mart 2023 itibarıyla yıl ortalamasına ulaşmıştır.
Ülkemizde 2022 ylında 548.688 olan e-ticaret faaliyetinde bulunan işletme sayısı 2023yılı itibarıyla 559.412'ye yükselmiştir. Kendi sitesinden veya mobil uygulamasından e-ticaret faaliyetinde bulunan Elektronik Ticaret Bilgi Sistemine (ETBİS) kayıtlı işletmelerin sayısı 35binin, ETBİS’e kayıtlı site sayısı ise 40 binin üzerindedir.

İnternetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2013 yılında 34,6 milyar TL iken 2023yılında 2.364,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Ocak-Ağustos 2024 döneminde söz konusu tutar 2.797,6 milyar TL seviyesindedir. 2004 yılında yüzde 0,9 olan internetten alışverişyapanların oranının 2023 yılı sonuna kadar yüzde 51,7'ye ulaşması beklenmektedir.
TABLO II: 35- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri 
Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımı (1): İşlem Adedi (Milyon)
2013: 168,0
2018: 444,1
2019: 607,1
2020: 848,9
2021: 1 351,9
2022: 1 915,8 2 327,9

Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımı (1): İşlem Tutanı (Milyar TL)
2013: 34,6
2018: 138,9
2019: 190,1
2020: 260,4
2021: 454,5
2022: 1 027,7
2023: 2 365,4
Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi 
(1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapılan tüm ödemeler dâhildir.
2023 yılında tüketici hakem heyetlerine yapılan başvuru sayısı 727.630 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu başvurular 426.347 ile en çok perakende ticaret sektörükapsamında yapılmış olup bunu 77.780 başvuruyla abonelik hizmetleri sektörü takip etmektedir. 2023 yilinda Reklam Kurulunca 520 adet idari para ve durdurma cezasi uygułanmıştır. Sağlık sektörü, uygulanan toplam idari para cezası içinde yüzde 38'lik paya sahip olup ilk sırada yer almaktadır. Bunu yüzde 22 oranıyla gıda sektörü takip etmektedir.
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda değişiklik öngören 7511 sayılıTürk Ticaret Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 29 Mayıs 2024tarihli ve 32560 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Kanunla, Reklam Kuruluna içeriğin çıkarılması ve erişim engeli yetkisi yeniden tanınmış,satıştan kaçınmanın ve satış sonrası hizmetlere ilişkin aykırılıkların idari para cezası tutarlarıartırılmış ve devre tatil sözleşmelerine getirilen yasaklara ilişkin geçiş hükmüne açıklık getirilmiştir.

14 Aralik 2023 tarihli ve 32399 sayılı Resmî Gazete'de Perakende Ticarette Uygulanacak İlke ve Kurallar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 

yayımlanmıştır. Söz konusu değişiklikle otuz gün içinde bozulabilen tarım ve gıda ürünütanımlanmış, tedarik zincirinde haksız ticari uygulamalar belirlenmiş, Ticaret Bakanlığına belirli satış yerlerine tibbi beslenme tedavisi gerektiren hastalıklara yönelik gıda ürünü satışyükümlülüğü getirme yetkisi verilmiş ve birtakım ilave düzenlemelere gidilmiştir.
21 Ağustos 2024 tarihli ve 32639 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan YenilenmişÜrünlerin Satışı Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile yenileme merkezlerine, şubelerinin yanı sıra yetki verecekleri ticari işletmeler aracılıiğıyla da yenileme yapma imkânı tanınmıştır.

b) Amaç
Ülkemizde yeşil ve dijital dönüşüm çerçevesinde yeni ticaret pazaryeri ve araçlarının güvenli bir şekilde kullanılarak alıcı ve satıcıların etkin bir biçimde buluşturulduğu, fiyatların etkin işleyen sağlıklı piyasa koşullarında belirlendiği,üretici ve tüketici haklarının korunduğu, kalite odaklı, kolay ve düşük işlem maliyetli bir ticaret ortamının sağlanmasıtemel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Toptan ve perakende ticaret sektöründe rekabet gücü artırılacak ve piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar üretici ve tüketicilerin faydası gözetilerek giderilecektir. (Kalkınma Planı p.619)

Politika/Tedbir: Tedbir 619.1. Perakende işletmelerin kuruluşu, faaliyet süreci ve kapanışında gerekli başvuru ve diğer işlemlerin tek merkezden yapilması ve sonuçlandırılmasını sağlayacak Perakende Bilgi Sistemi (PERBİS) uygulamaya alınacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanliğı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. PERBİS Coğrafi Bilgi Sistemi Modülünde geliştirmeler yapılacaktır. 2. PERBÍS işletme yaşamsal olaylar modülü çalışmaları kapsaminda entegrasyonlar tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 619.2. Toptan ticareti geliştirmeyi teminen toptancı hallerinin ve benzeri yapiların modernizasyonunu sağlamak üzere mevzuat çalişmaları tamamlanacak, hallerin ticaretteki payı artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1 Toptancı hallerine ilişkin ikincil mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 619.3. Sebze ve meyve ticaretinde üreticilerin hak ve menfaatlerinin korunmasına yönelik düzenlemeler hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sebze ve meyve ticaretinde tüm alıcılar için ödeme sürelerinin belirlenmesi yönünde mevzuat çalışmaları yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 619.5. Ticari defterlerin elektronik ortamda tutulabilmesine ilişkin mevzuat ve sistem altyapisı oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Elektronik defter sistemi uygulamaya alınacaktır.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşıłayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 619.8. Lisansli depoculuk sisteminin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için lisanslı depo sayısınin, depolama kapasitesinin ve ürün çeşitliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlıği (S), Tarım ve Orman Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı
1. Hal Kayit Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Lisansli depoculuk sisteminin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için lisanslı depo sayisi ve depolama kapasitesi artırılacaktir.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşıłayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 619.13. Haksız ticari uygulamalarla mücadele etkinleştirilecek, fahiş fiyat artışı ve stokçuluk yapan firmalara uygulanan yaptırımlar ağırlaştırılacaktır.
Ticaret Bakanlıği (S), Tarım ve Orman Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayit Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Mevzuat çerçevesinde gerçekleştirilen denetimlerin etkinliğinin artırılmasına yönelik mekanizmalar geliştirilerek uygulamaya konulacaktır.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşıłayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 619.15. Nitelikli işgücünün sektörü tercih etmesi amacıyla sektördeki meslek algisini güçlendirici çalışmalar yapılacaktır.
Ticaret Bakanlıği (S), Tarım ve Orman Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Hal Kayit Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Mesleki eğitim merkezleri öğrencilerine girişimcilik ve iş kurma eğitimleri verilecektir.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşıłayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 619.16. Markalaşmanın önemine ilişkin farkindalik artırılacak, başta e- ticaret işletmelerinin alan adları olmak üzere markalaşmaya yönelik çalışmalar desteklenecektir.
Ticaret Bakanlıği (S), Tarım ve Orman Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayit Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Marka ve TURQUALITY® Destek Programi kapsamında markalaşmaya yönelik faaliyetler desteklenecektir.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşıłayacak şekilde güncellenecektir.: e-Ticarette güvenin artırılması konusunda çalışmalar yürütülecek, özellikle coğrafi ve kültürel olarak yakın ülke ve bölgelerde Türkiyenin pazar payı artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.620)

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşıłayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 620.1. e-Ticaret mevzuatı yeni iş modellerine uyum sağlayacak şekilde güncellenecektir.
Ticaret Bakanlıği (S), Tarım ve Orman Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayit Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Sektördeki güncel gelişmelerin takip edilmesi ve ihtiyaçların belirlenebilmesi amacıyla sektörel paydaşlarla toplantilar düzenlenecektir.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşıłayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 620.2. Elektronik ticaret hacminin düşük olduğu illere yönelik eğitim, tanıtım ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir.
Ticaret Bakanlıği (S), Tarım ve Orman Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayit Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Seçilen illerde, e-ticaretle ilgili bilgi paylaşımı ve bilinçlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşıłayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 620.3. e-Ihracatın artırılması amacıyla Türkiye e- Íhracat Platformu ve e-Íhracat Konsorsiyumları hayata geçirilecek, şirketlerin, pazaryerlerinin ve perakende e-ticaret sitelerinin yurt dışi pazarlarda ve pazaryerlerinde satış yapabilmeleri desteklenecektir.
Ticaret Bakanlıği (S), Tarım ve Orman Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayit Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Şirketlerin, pazaryerlerinin, e-ihracat konsorsiyumlarının ve perakende e-ticaret sitelerinin yurt dişı pazarlarda ve pazaryerlerinde satış yapabilmeleri desteklenecektir.

Tedbir 620.4, e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 620.7. Elektronik Ticaret Bilgi Sistemi, işletmelerin ve tüketicilerin ihtiyaçlarını karşılayacak ve yurt dişı pazarları da içerecek şekilde ürün bazlı ayrıntılı verilerle geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. e-Kolay İhracat Platformuna yönelik bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. Elektronik Ticaret Bilgi Sisteminin (ETBİS) kullanıci dostu olmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. .Yurt dışı pazar örnekleri incelenerek ihracat potansiyeli yüksek ürünlerin tespitine yönelik rapor hazırlanacaktır.

Tedbir 620.4, e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 620.8. Elektronik ticarette haksız ticari uygulamalara yönelik denetim ve inceleme faaliyetleri yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanliğı (S)
1. e-Kolay İhracat Platformuna yönelik bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. Haksız ticari uygulamalara karşı kapsamlı ve etkin denetim faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 620.4, e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tüketicinin korunmasıyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek, hassas tüketici gruplarına özel önlemler getirilecek ve uygulamalar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.621)

Tedbir 620.4, e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 621.1. Tüketicinin korunmasina ilişkin mevzuat güncel gelişmelere uygun olarak gözden geçirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. e-Kolay İhracat Platformuna yönelik bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. Tüketici hukukunun dinamik yapısı göz önünde bulundurularak ihtiyaç duyulan yasal düzenlemelerin tespitine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 620.4, e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 621.4. "Dijital Tüketicinin Korunması" yaklaşımıyla dijital mecralarda yer alan reklamlar başta olmak üzere tüketiciyi aldatıcı, yanıltıcı uygulamalara karşı çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. e-Kolay İhracat Platformuna yönelik bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. Dijital Tüketicinin Korunması kapsamında mevzuat değişikliğine gidilecektir. 2. Sektör farkındalığını artırmaya yönelik toplantılar ile tüketici bilincini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 620.4, e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 621.5. Tüketici hakem heyetlerinin 81 il merkezinde olacak şekilde yeniden yapılandırılması sağlanacak, kurumsal ve beşeri kapasiteleri geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. e-Kolay İhracat Platformuna yönelik bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. Tüketici hakem heyetleri 81 il merkezinde oiacak şekilde yeniden yapılandırılacaktır. 2. Tüketici hakem heyetlerinin kurumsal kapasitesini artırıcı çalışmalar gerçekleştirilecektir.

Tedbir 620.4, e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 621.6. Tüketici uyuşmazlıklarının elektronik ortam üzerinden çözülebilmesi amacıyła Tüketici Şikâyet Platformu oluşturulacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. e-Kolay İhracat Platformuna yönelik bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. Tüketici Şikâyet Platformunun sistem altyapisı kurulacaktır.

Tedbir 621.9. Tüketici Bilgi Sisteminde yenilik ve iyileştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 621.10. Çocuklar ve yaşlılar öncelikli olmak üzere hassas tüketici gruplarına özel önlemler alinacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Tüketici Bilgi Sisteminde (TÜBİS) faaliyetlerinin daha hızli, kolay ve etkin yürütülmesi sağlanacaktır.: 1. Hassas tüketici gruplarına yönelik belirlenen yol haritasi doğrultusunda ilgili mevzuat çalişmasında hassas tüketicilerin ihtiyaçları göz önünde bulundurulacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Lisanslı Depo Saysı
Birim: Adet
2023: 187
2024 (1): 222
2025 (2): 230

Performans Göstergeleri: Internet Üzerinden Alişveriş Yapanların Orani (Yüzde) (3)
Birim: Oran
2023: 49,5
2024 (1): 51,7
2025 (2): 52,3

Performans Göstergeleri: Tüketici Ürünlerindeki Güvensizlik Oranı (Yüzde)
Birim: Oran
2023: 1,7
2024 (1): 1,6
2025 (2): 1,6

Performans Göstergeleri: e-Îhracatın İhracattaki Payı (Yüzde)
Birim: Oran
2023: 2,1
2024 (1): 3,3
2025 (2): 5,0
(3) İnternet kullanan bireylerin kişisel kullanım amacıyla internet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranıdır.
2.2.3.10. Gümrük Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
İhracatın artırılmasi, toplum ve çevrenin korunmasi, kaçakçılikla etkin mücadele edilmesi hedefleri çerçevesinde uluslararası standartlara uyumlu gümrük politikalarıuygulanmaya devam edilmiştir. Şeffaflığın artırılmasi, bürokrasinin ve maliyetlerin azaltılması konusunda çalışmalar yürütülmüş ve sektörün ihtiyaçlarına uygun çözümler geliştirilmeye çalışılmıştır.

Güvenilir firmalara gümrük işlemlerinde kolaylık sağlayan ve 2013 yılında uygulamaya konulan Yetkilendirilmiş Yükümlü uygulaması kapsamında yetki verilen firma sayısı 15 Ekim 2024 tarihi itibarıyla 744e ulaşmıştır. Gümrük hizmetlerinin kolaylaştırılması kapsamında ayni tarih itibarıyla ithalatta yerinde gümrükleme yetkisine sahip firma sayısı 17, ihracatta yerinde gümrükleme yetkisine sahip firma sayisi 64 olmuştur. Ayrica 68 firma izinli gönderici, 20 firma izinli alıcı yetkisine sahiptir. 15 Ekim 2024 tarihi itibarıyla gümrük müşaviri sayısı 3.584, gümrük müşavir yardımcısı sayısı 11.223 ve yetkilendiriłmiş gümrük müşaviri sayısı 407'ye yükselmiştir.

Kaçakçılıkla mücadele çalışmaları kapsamında 2023 yılında ele geçirilen kaçak eşyanın toplam piyasa değeri bir önceki yıla kıyasla yüzde 93 artarak 23 milyar 74 milyon TL'ye ulaşmıştır. 2024 yılı Ağustos sonu itibarıyla yakalama değeri bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 164'lük artış göstererek 28 milyar 332 milyon 807 bin TL'ye ulaşmıştır.
Fikri ve sinai mülkiyet haklarının gümrüklerde korunması için yapılan başvuru sayısı2023 yılında 2.869 iken, 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde 2.215 olarak gerçekleşmiştir.
Kara Kapıları Taşıt Takip Programından aliınan verilere göre, 2023 yılında kara sinır kapılarında toplam 10.081.658 araç giriş-çıkışı kaydedilirken, Eylül 2024'e kadar olan sürede 

toplam 7.906.614 araç giriş-çıkışı gerçekleşmiştir. 2023 yılı kara gümrük kapılarında girişçıkış yapan yolcu sayısı 32.400.567 kişiyken, 2024 yılı Ocak-Eylül döneminde bu sayı25.772.964 kişi olmuştur. 2024 yılı verilerine göre en çok yolcunun geçiş yaptığı sınır kapısı6.517.292 kişiyle Kapıkule Sınır Kapısı olmuştur.

Gümrük idarelerinde sürdürülen modernizasyon ve yapım işlerinin tamamlanarak yeni gümrük tesislerinin hizmete açılması önemini muhafaza etmektedir. Türkiye'de 19 Gümrük ve Diş Ticaret Bölge Müdürlüğü faaliyet göstermekte ve bunlara bağlı 157'si faal, 16'si faal olmayan toplam 173 Gümrük Müdürlüğü bulunmaktadır. Günümüzün değişen şartlarına uyum sağlanması amacıyla gerekligörülen hizmet binalarında ve gümrük kapılarında modernizasyon çalışmaları sürdürülmektedir. Bunun yani sira yapimi devam eden gümrük hizmet binaları ve gümrük kapılarıyla güvenli ticaret, işlem sürelerinin kısaltılmasi,kaçakçılığın önlenmesi gibi konularda iyileşme sağlanması ve gümrük sürecinin etkinliğe kavuşturulması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda, Ceylanpınar Gümrük Kapisının inşaat çalışmaları 2024 yılının ilk yarısında tamamlanmıştır. Gürbulak Gümrük Kapısının inşaat çalışmalarının ise 2025 yılında tamamlanması hedeflenmektedir. Diğer yandan, Şubat 2023tarihli depremler sonrasında deprem tehlikesi bulunan illerdeki yapım projelerine ağırlık verilmesi kararlaştırılmiş olup söz konusu illerdeki projeler devam etmektedir.
Türkiye’nin de taraf olduğu Ortak Transit Sözleşmesi kapsamında transit eşyasının işlemlerinin hızlandırılarak basitleştirilmesini ve ticaret erbabının zaman kaybetmesini önleyerek maliyetlerin azaltılmasını sağlamak amacıyla oluşturulan Ortak Transit Rejimi çerçevesinde Türkiye'den Avrupa Birliğine, karayoluyla Muratbey Gümrük Müdürlüğünden yapılan ihracat taşımalarının 2023 yıli sonu itibarıyla yüzde 26'si izinli gönderici tesislerinden gerçekleştirilmiş olup 2024 Ağustos sonu itibarıyla bu oran yüzde 33,2'ye ulaşmıştır.
Kaçakçılıkla mücadelede ihtiyaç duyulan yeni nesil teknolojilerin yerli ve milli imkânlarla üretilmesini sağlayıp sanayi üretiminde katma değerin artırılmasi, dışa bağımlılığın azaltılması ve yasadışı ticaretin önlenmesi amacıyla başlatılan ve "fiziki müdahalesiz kontrol teknolojileri" olarak adlandırılan Milli Araç ve Konteyner Tarama (MİLTAR) projesinin üçüncü faz çalışmalarına MİLTAR 3 adıyla devam edilmektedir.
Sistemlerin yerli olarak tedarikine devam edilmekte olup ürün çeşitliliğine gidilerek MİLTAR projesi kapsamında üretilen ve "hayalet“ adi verilen bir adet Geri Yansıma Teknolojili Araç ve Konteyner Tarama Sistemi Habur Gümrük Kapısında 15 Ağustos 2024tarihinde faaliyete geçmiştir.

Kaçakçılıkla etkin mücadeleyi sağlayacak teknik cihaz ve sistemlerin tüm sahalarda yaygınlaştırılmasına 2024 yılında da devam edilmiştir. Bu kapsamda, Akçakale ve KarkamışGümrük Kapılarında bulunan güvenlik kamera sistemlerinin yenilenmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. 21 kara gümrük kapısında bulunan ve garantisi biten Plaka Tanıma Sistemlerinin bakım onarım ihalesi 2024 yılında yapılmiştır. Yıl sonuna kadar ilgili sahalarda plaka tanıma sistemlerinin yeni yazılim üzerinden hizmet vermesi planlanmaktadır. Halen tüm gümrük saha ve limanlarında kullanılan Araç Takip Sistemi projesinin devamı olarak, Transit Rejim Hükümleri kapsamında taşimacılik yapan araçlardaki eşyanın rejim hükümlerine aykırı olarak yurt içinde bırakılmasını veya eşyanın değiştirilmesine engel olmak amacıyla riskli durumların izlenmesini sağlayacak 425 adet Kapan Takip Sisteminín (Gümrüklü Eşya ve Nesne Takip Sistemi) alimi tamamlanmıştır.
Gümrük idarelerinin denetim, kontrol, yetki ve sorumluluğunda bulunan; kara, hava ve deniz sınır kapılarında kaçakçılık risklerinin bertaraf edilmesi, karasularındaki caydırıcılığıve etkin denetimi sağlamak amacıyla Gümrük Muhafaza Devriye Botlarının Temini projesi 

kapsamında 2024 yılının ilk yarısında temin edilen beş botla envanterdeki toplam bot sayısı27'ye yükseltilmiştir.

Havayolu işlem süreçlerinin sadeleştirilmesi, şeffaf bir şekilde takip edilebilmesi, işlem süreçlerinin kısaltılması ve maliyetlerin azaltılması hedefi doğrultusunda başlatılmış olan Havayolu İşlemlerinin Dijitalleştirilmesi projesi yazılım çaliışmaları tamamlanmış olup projenin ilk adımı olarak Hava Yolu Beyan Formunun elektronik ortamda verilmesini sağlayan Hava Yolu Gümrük Beyan Sistemi pilot uygułaması 25 Ocak 2024 tarihinde Ankara Esenboğa Gümrük Müdürlüğünde gerçekleştirilmiştir.

Serbest bölgelerde gerçekleştirilen faaliyetlerin elektronik ortama aktarılmasi, kolay ve hızli bir şekilde raporlama yapılabilmesi, veri tabani oluşturulmasi, takip edilebilmesi ve ilgili tüm kurum ve kuruluşlar arasındaki bilgi paylaşımının internet tabanlı bir program üzerinden gerçekleştirilmesine devam edilmesi kapsamında Serbest Bölgeler Bilgisayar Uygulama Projesinin yeniden yazılmasına yönelik çalışmalara başlanmıştır.
İthalat denetimleri, Diş Ticarette Risk Esasliı Kontrol Sistemi (TAREKS) üzerinden elektronik ortamda risk esasli olarak gerçekleştirilmektedir. TAREKS sayesinde denetimlerin etkin ve verimli şekilde gerçekleştirilmesi sağlanmakta ve işlemler 7/24 çevrimiçi takip edilebilmektedir. TAREKS'in yapay zekâ destekli yeni risk analizi odağında yenilenerek daha etkin bir ürün güvenliği denetimi sağlanmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir.
Gümrükte Kullanılan Belgelerin Dijitale Dönüşümüprojesiyle ihracat ve antrepo işlemlerinde hayata geçirilen Kağıtsız Gümrük Uygulamasının kapsamının genişletilerek ithalat işlemlerinde de kullanılmasına yönelik çalışmalar yürütülmekte olup 27 Aralık 2023tarihi itibarıyla Esenboğa Gümrük Müdürlüğünde AB'den gelen belirli bir grup eşya için pilot uygulamaya başlanmıştır.

b) Amaç
Uluslararası standartlar ve yükümlülüklerimiz doğrultusunda şeffaflığı ve öngörülebilirliği esas alarak ticareti kolaylaştırmak ve kaçakçılıkla etkin mücadele etmek temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek, gümrük alanında ikili, bölgesel ve çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve iş birlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.623)

Politika/Tedbir: Tedbir 623.1. Ülkemizde ve dünya ticaretinde yaşanan ekonomik gelişmeler göz önünde bulundurularak Gümrük Birliği’nin güncellenmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gümrük Birliği'nin güncellenmesi hedefiyle ülkemizle AB arasında ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesine yönelik kurulan yakın diyalog çerçevesinde, AB kurumları ve üye ülkeler nezdinde ticari sorunların ele alinması ve yeni alanlarda işbirliğinin derinleştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Politika/Tedbir: Farklı kurumlarca yapılan kontrol, izin ve onay süreçleri basitleştirilecek ve bu süreçlerde aranan belgeler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.624)

Tedbir 624.2. Diş ticaret işlemlerinde blok zincir ve otomatik karakter tanıma (OCR) gibi yenilikçi teknolojiler kullanılarak kâğıtsız ortamda gümrük uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 624.4. Diş ticaret ișlemlerinde sorumlu olan kurumların veri paylaşımı yapması sağlanarak mükerrer veri girişleri önlenecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Gümrük işlemleri ve mevzuatı konusunda yapay zekâ teknolojileriyle desteklenen, dijital bir panel oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2.Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri (BİLGE) Sisteminde blokzincir (İhracat Zinciri) kullanımına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. 3. İthalatta kâğıtsız gümrük uygulamalarına geçiş için gerekli teknik çalışmalara devam edilecektir. 4. Gümrük müdürlüklerince yürütülen beyanname kontrol süreçlerinin iyileştirilmesi ve eşyanın tarife, kiymet ve vergilendirilmesine yönelik olarak idarece yapılan tespitlerdeki doğruluk oranının artırılması amacıyla yapay zekâ destekli bir sistem geliştirilmesine yönelik çalışma yapılacaktır.: 1. Tek Pencere Sistemine entegre kurum/kuruluşlar ile belge sayılarinın artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 2. Demiryolu Tek Pencere Sisteminin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 624.2. Diş ticaret işlemlerinde blok zincir ve otomatik karakter tanıma (OCR) gibi yenilikçi teknolojiler kullanılarak kâğıtsız ortamda gümrük uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 624.5. Gümrük kapılarında yaşanan bekleme nedeniyle artan maliyetlerin düşürülmesi için beklemeye sebep olan mevzuat ve altyapi unsurları iyileştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Gümrük işlemleri ve mevzuatı konusunda yapay zekâ teknolojileriyle desteklenen, dijital bir panel oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2.Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri (BİLGE) Sisteminde blokzincir (İhracat Zinciri) kullanımına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. 3. İthalatta kâğıtsız gümrük uygulamalarına geçiş için gerekli teknik çalışmalara devam edilecektir. 4. Gümrük müdürlüklerince yürütülen beyanname kontrol süreçlerinin iyileştirilmesi ve eşyanın tarife, kiymet ve vergilendirilmesine yönelik olarak idarece yapılan tespitlerdeki doğruluk oranının artırılması amacıyla yapay zekâ destekli bir sistem geliştirilmesine yönelik çalışma yapılacaktır.: 1. Gürbulak Gümrük Kapısında yürütülen inşaat çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Gümrük kapılarında görev ve sorumluluğu olan bakanlıkların 7/24 çalışma sistemine uyumu takip edilecektir.

Tedbir 624.2. Diş ticaret işlemlerinde blok zincir ve otomatik karakter tanıma (OCR) gibi yenilikçi teknolojiler kullanılarak kâğıtsız ortamda gümrük uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.626)

Tedbir 624.2. Diş ticaret işlemlerinde blok zincir ve otomatik karakter tanıma (OCR) gibi yenilikçi teknolojiler kullanılarak kâğıtsız ortamda gümrük uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 626.1. Geleneksel diş ticaret modelleriyle kurgulanan diş ticaret ve gümrük mevzuatı ikiz dönüşüme uyum doğrultusunda e-ihracatın gereklilikleri de dikkate alınarak revize edilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Gümrük işlemleri ve mevzuatı konusunda yapay zekâ teknolojileriyle desteklenen, dijital bir panel oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2.Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri (BİLGE) Sisteminde blokzincir (İhracat Zinciri) kullanımına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. 3. İthalatta kâğıtsız gümrük uygulamalarına geçiş için gerekli teknik çalışmalara devam edilecektir. 4. Gümrük müdürlüklerince yürütülen beyanname kontrol süreçlerinin iyileştirilmesi ve eşyanın tarife, kiymet ve vergilendirilmesine yönelik olarak idarece yapılan tespitlerdeki doğruluk oranının artırılması amacıyla yapay zekâ destekli bir sistem geliştirilmesine yönelik çalışma yapılacaktır.: 1. Hem küresel e-ticaret pazarinda kendi ihracatçımıza rekabet gücü sağlamak hem de İstanbul'u uluslararasi kargo aktarma merkezi yapmak amacıyła ülkemizde Sipariş Karşılama Merkezleri kurulmasına yönelik mevzuat ve bilgi teknolojileri altyapısı oluşturulacaktır. 2. Karşı ülke gümrük uygulamalarına ilişkin güncel bilgiler, Ticaret Bakanliğına ait internet sitesi üzerinden ihracatçılara sunulacaktır.

Tedbir 626.2. Ihracatçıların e- ihracat adımlarını öğrenebileceği yapay zekâ destekli eğitim platformları ile ihracatçıların küresel alıcılara ulaşılabilir kılacak ve dijital altyapılarını destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya iş platformu hayata geçirilecektir.: Gümrük işlemlerinde etkinlik ve verimliliğin artırılması amacıyla bilgi ve iletişim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanılacak ve altyapı ihtiyacı karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.628)

Tedbir 626.2. Ihracatçıların e- ihracat adımlarını öğrenebileceği yapay zekâ destekli eğitim platformları ile ihracatçıların küresel alıcılara ulaşılabilir kılacak ve dijital altyapılarını destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya iş platformu hayata geçirilecektir.: Tedbir 628.2. Ihracat işlemlerinde blokzincir teknolojisinin kullanılmasına ilişkin yürütülen çalışmaların Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri (BİLGE) Sistemini de kapsayacak şekilde geliştirilmesi sağlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. İlk fazı hayata geçirilen e-Kolay İhracat Platformuna yönelik olarak vatandaşlar bilgilendirilecek ve Platformun geniş kitlelerce kullanımı sağlanacaktır.: 1. İhracat işlemleriyle ilqili tüm gümrük ve lojistik süreçlerinin blokzincir aityapısı kullanılarak süreçteki tüm paydaşlarca elektronik ortamda tek bir ekrandan yürütülebilmesi ve izlenebilmesini sağlayacak İhracat Zinciri Projesinin hayata geçirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 626.2. Ihracatçıların e- ihracat adımlarını öğrenebileceği yapay zekâ destekli eğitim platformları ile ihracatçıların küresel alıcılara ulaşılabilir kılacak ve dijital altyapılarını destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya iş platformu hayata geçirilecektir.: Tedbir 628.3. Eşya, taşıt ve yolcu kontrollerinde ileri teknolojiye sahip sistemler ve uygulamalar yaygınlaştırılarak yazılımlar geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. İlk fazı hayata geçirilen e-Kolay İhracat Platformuna yönelik olarak vatandaşlar bilgilendirilecek ve Platformun geniş kitlelerce kullanımı sağlanacaktır.: 1. Eşya ve taşıt işlemlerine ilişkin risk bazlı gümrük kontrollerinde makine öğrenmesi ve yapay zekâ algoritmaları aracılığıyla veri madenciliği sistemi kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Tedbir 626.2. Ihracatçıların e- ihracat adımlarını öğrenebileceği yapay zekâ destekli eğitim platformları ile ihracatçıların küresel alıcılara ulaşılabilir kılacak ve dijital altyapılarını destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya iş platformu hayata geçirilecektir.: Tedbir 628.4. Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü sahibi firmalara ilave kolaylıklar sağlanarak ihracatta yerinde gümrükleme izninin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlar
1. İlk fazı hayata geçirilen e-Kolay İhracat Platformuna yönelik olarak vatandaşlar bilgilendirilecek ve Platformun geniş kitlelerce kullanımı sağlanacaktır.: 1. Yetkilendirilmiş yükümlü uygulamasının gümrükle ilgili diğer kamu kurum ve kuruluşlarının mevzuatinda da yer alabilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 626.2. Ihracatçıların e- ihracat adımlarını öğrenebileceği yapay zekâ destekli eğitim platformları ile ihracatçıların küresel alıcılara ulaşılabilir kılacak ve dijital altyapılarını destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya iş platformu hayata geçirilecektir.: Uluslararası yükümlülüklerimizle uyumlu şekilde e-ihracatın artırılmasına yönelik düzenlemeler yapilacaktır. (Kalkınma Planı p.630)

Tedbir 626.2. Ihracatçıların e- ihracat adımlarını öğrenebileceği yapay zekâ destekli eğitim platformları ile ihracatçıların küresel alıcılara ulaşılabilir kılacak ve dijital altyapılarını destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya iş platformu hayata geçirilecektir.: Tedbir 630.1. e-Ihracat süreci başta olmak üzere basitleştirilmiş gümrük beyanı süreci QR kodu uygulamalarıyla ele alınacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. İlk fazı hayata geçirilen e-Kolay İhracat Platformuna yönelik olarak vatandaşlar bilgilendirilecek ve Platformun geniş kitlelerce kullanımı sağlanacaktır.: 1. Basitleştirilmiş gümrük beyanı sürecinde karekod uygulamasıyla ilgili çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 626.2. Ihracatçıların e- ihracat adımlarını öğrenebileceği yapay zekâ destekli eğitim platformları ile ihracatçıların küresel alıcılara ulaşılabilir kılacak ve dijital altyapılarını destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya iş platformu hayata geçirilecektir.: Tedbir 630.2. e-Ihracata ilişkin lojistik ağın etkin ve verimli bir şekilde kurulması sağlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
1. İlk fazı hayata geçirilen e-Kolay İhracat Platformuna yönelik olarak vatandaşlar bilgilendirilecek ve Platformun geniş kitlelerce kullanımı sağlanacaktır.: 1. Yurtdışı Lojistik Dağıtım Ağları (YLDA) desteklenmeye devam edilecek, yeni projelerin destek kapsamına dâhil edilmesi sağlanacaktır. 2. YLDA desteği kapsamında e-ihracat ağına dâhil ihracatçıların lojistik maliyetlerinin ve uçtan uca teslimat sürelerinin en aza indirilmesi sağlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam YYS Sahibi Firma Sayısı
Birim: Adet
2023: 069
2024 (1): 00
2025 (2): 2

Performans Göstergeleri: dn mnn m ann n Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi
Birim: unm
2023: 69't
2024 (1): S6
2025 (2): 0

Performans Göstergeleri: İhracatta Yükün Kara Kapılarında Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi
Birim: Saat
2023: 3,98
2024 (1): 4,0
2025 (2): 3,9

Performans Göstergeleri: İlk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan İhracat Beyannamesi Orani
Birim: Yüzde
2023: 88,3
2024 (1): 87,5
2025 (2): 88,0
Kaynak: Ticaret Bakanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.3.11. İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri 

a) Mevcut Durum 
Kentsel dönüşüm faaliyetlerinin ve Şubat 2023 tarihli depremler sonrasında deprem bölgesindeki yeniden imar çalışmalarının etkisiyle inşaat sektörü 2024 yılı ikinci çeyrekte yüzde 6,5 büyümüştür. Depremlerden sonra sektörde yaşanan büyümenin Kamuda Tasarruf Tedbirleri kapsamında kamu inşaat yatırımlarının yavaşlatılması nedeniyle durağan bir seyir izleyeceği tahmin edilmektedir.

İnşaat sektöründe yeni iş siparişleri endeksi Haziran ve Temmuz aylarında sınırlıölçüde gerilemiş, Ağustos ayında ise bir önceki aya göre yüzde 1,2 artış göstermiştir. İnşaat Sektörü Güven Endeksinde 2024 yıli Haziran ve Temmuz aylarında görülen gerileme Ağustos ayında durmuş ve bir önceki aya göre yüzde 1,1 artış göstermiştir.
OECD tarafından küresel çelik piyasasına yönelik 2024 yılı ikinci çeyrek için yayımlanan rapora göre 2024 yılı Şubat ayı itibarıyla bir önceki yılın Haziran ayına göre dolar bazında çelik fiyatları sabit kalmış, inşaat demiri fiyatlarında ise yüzde 3 artış gerçekleşmiştir. İnşaat demiri ve çelik fiyatlarında Ocak 2008'den Şubat 2024'e kadarki dönemde sirasıyla dolar bazında yüzde 7 ve yüzde 8 artış gerçekleşmiştir. Söz konusu rapora göre ayrıca 2024 yılıŞubat ayı itibarıyla bir önceki yılın Haziran ayına göre demir cevheri fiyatı yüzde 8,5, hurda fiyatı yüzde 10 artmıştır.

Dünya genelinde artan kaynak maliyetleri inşaat sektörünü de etkilemiş ve ülkemizdeki malzeme fiyatlarına önemli ölçüde yansımıştır. Malzeme fiyatlarındaki ve işgücümaliyetlerindeki artışlar yeni konut fiyatları başta olmak üzere inşaat sektöründeki genel fiyat artişına neden olan etkenler arasındadır. TüīK tarafindan yayımlanan inşaat maliyet endeksi, Temmuz 2024'te bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 46,4 artarken malzeme endeksi yüzde 41, işçilik endeksi yüzde 58,4 artmıştır. Kamu altyapı projelerinden oluşan bina dışı yapıların inşaat maliyet endeksinde de bir önceki yılın ayni ayına kıyasla yüzde 45artış meydana gelmiştir.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca Mimarlık ve Mühendislik Hizmet Bedellerinin Hesabında Kullanılacak 2024 Yılı Yapi Yaklaşık Birim Maliyetleri Hakkında Teblič20 Şubat 2024 tarihinde yayımlanmıştır. Bir önceki yılın Ağustos ayında yayımlanan tebliğde 

yer alan birim maliyetlere göre tüm inşaat gruplarının birim maliyetlerinde yaklaşık yüzde 30un üzerinde artış gerçekleşmiştir.

TABLO II: 36- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler 
(Yüzde)

Kaynak: TÜİK 

(1) Ocak-Mart Dönemi 
(2) Bir önceki yıliın Ocak-Mart dönemine göre 

2021 ve 2022 yıllarında negatif büyüme hızıyla seyreden sektörde, 2023 yılında yüzde 7,8lik büyümeyle daralma eğilimi sona ermiştir. Sektörün GSYH içindeki payı ise 2024 yılının ilk çeyreğinde yüzde 6,2 olarak gerçekleşmiştir.

TABLO II: 37- İnşaat Sektörü İstihdamı
2021: İstihdam (Bin Kişi)
2022: 1 760
2023: 1 842
2023 (1): 2 000 6,4
2024 (1): 1 959
Kaynak: TÜİK 
(1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştiır.
Türkiye'nin önemli istihdam kaynaklarından biri olan inşaat sektörünün istihdamında ve toplam istihdam içindeki payında Ocak-Haziran 2024 döneminde bir önceki yılın aynıdönemine göre artış meydana gelmiştir.

2024 yılı ikinci çeyreğinde yapı kullanma izín belgesi verilen bina sayısı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 14,7, daire sayısı yüzde 23,5 ve toplam metrekare büyüklüğüyüzde 14,7 azalmıştır. Yapı kullanma izni verilen iki ve daha fazla daireli ikamet amaçlıbinalar ile toptan ve perakende ticaret binalarının toplam metrekare büyüklüğü, OcakHaziran 2024 döneminde önceki ylın aynı dönemine göre sırasıyla yaklaşık yüzde 6,9 ve yüzde 58,4 artmıştır.

TABLO II: 38- Metrekare Büyüklüğüne Göre Yapı Kullanma İzin Belgesi Alan Binaların Dağılımı

2021: 4 999
2022: 6 791
2023: 6 591
2023 (1): 2 870
(Bin m²) 2024 (1): 3 697

2021: 94 208
2022: 95 265
2023: 78 702
2023 (1): 34 423
(Bin m²) 2024 (1): 36 811

2021: 6 009
2022: 3 721
2023: 3 022
2023 (1): 1 281
(Bin m²) 2024 (1): 2 030

2021: 5 123
2022: 5 465
2023: 4 060
2023 (1): 1 222
(Bin m²) 2024 (1): 3 447

2021: 6 603
2022: 5 904
2023: 6 357
2023 (1): 2 955
(Bin m²) 2024 (1): 3 498
Kaynak: TÜİK 
(1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştır.

2024 yılında inşaat sektöründe sürdürülebilir ve çevre dostu inşaat sektörü hedefi doğrultusunda karbon-nötr beton kullanımi, üç boyutlu yazıcılarla yapım, isı yalitımı ve enerji verimliliği sağlayan akıllı malzemeler ile geri dönüştürülmüş malzeme kullanımı,prefabrik yapilar gibi eğilimlerin artarak devam etmesi beklenmektedir.
Kamu ihale, alim ve sözlesme süreclerinde Elektronik Kamu Alimlari Platformu üzerinden yürütülecek iş ve işlemleri düzenleyen Kamu Alımlarının Elektronik Ortamda Yapılması Yönetmeliği ile eki Elektronik Ortamda Yapılan İhalelerde Uygulanacak Tip İdari Şartname ve buna bağlı diğer düzenlemeler 15 Ocak 2025 tarihinde yürürlüğe girmek üzere 18 Mayıs 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Ayrica kamu ihale mevzuatında değişiklik yapan 10 yönetmelik ve iki tebliğ de aynı tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.
Şubat 2023 tarihli depremlerden etkilenen yerlerde ağir ve orta hasarli yapiların yerinde yeniden yapımına yönelik iş ve işlemlerde kullanılmak üzere hak sahiplerine verilecek nakdi veya ayni hibe ile yapım kredisine ilişkin usul ve esasları belirlemek üzere 7700 sayılı ve 5 Ekim 2023 tarihli Cumnurbaşkanı Kararı yürürlüğe girmiştir.
1 Ocak 2025 tarihinden itibaren geçerli olacak Ahşap Binalar Tasarim, Hesap ve Yapim Esaslarına Dair Yönetmelik 24 Mart 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.Yönetmelikle taşıyıcı ahşap yapı elemanlarının ve yapı sistemlerinin kullanım amaçlarına uygun olarak, yeterli bir güvenlikle tasarımına ve yapımına ilişkin yöntem, kural ve koşullara dair usul ve esaslar düzenlenmiştir.

Ticaret Bakanlığı verilerine göre yurt dışi müteahhitlik firmaları 1972 yılından Eylül 2024 sonuna kadar 137 ülkede 515,8 milyar dolar değerinde 12.297 proje üstlenmiştir.
TABLO II: 39- Yurt Dışı Müteahhitlik Firmalarının En Çok Proje Yaptığı Ülkeler 
Ülke: (Milyon Dolar) (1)
2023: (Yüzde Pay)
Ülke: (Milyon Dolar) (1)
1972-2024 Ağustos: (Yüzde Pay)

Ülke: Rusya
2023: 4 612
Ülke: 16,5
1972-2024 Ağustos: Rusya

Ülke: Romanya
2023: 3 639
Ülke: 13,0
1972-2024 Ağustos: Türkmenistan

Ülke: Türkmenistan
2023: 3 433
Ülke: 12,1
1972-2024 Ağustos: Irak

Ülke: S. Arabistan
2023: 2 928
Ülke: 10,4
1972-2024 Ağustos: Libya

Ülke: Irak
2023: 1 488
Ülke: 5,3
1972-2024 Ağustos: Kazakistan
Kaynak: Ticaret Bakanlığı(1) Projelerìn Toplam Bedeli 
1972'den bugüne kadar proje yapılan ülkelere bakıldığında Rusya-Ukrayna savaşının olumsuz etkilerine rağmen Rusya'nın ilk sıradaki konumunu koruduğu görülmektedir.Firmaların en çok proje gerçekleştirdiği ülkeler Bağımsız Devletler Topluluğu, Orta Doğu ve Afrika ülkeleridir.

2024 yılı Ocak-Eylül döneminde Türk inşaat firmaları yurt dışında 11,8 milyar dolar tutarinda proje üstlenmiştir.


TABLO II: 40- Yurt Dışı Müteahhitlik Firmaları Tarafından Üstlenilen Projelerin Sektörel Dağılımı

Sektörler: (Milyon Dolar) (1)
2023: (Yüzde Pay)
Sektörler: (Milyon Dolar) (1)
1972-2024 Ağustos: (Yüzde Pay)

Sektörler: Karayolu/Tünel/Köprü
2023: 5 528
Sektörler: 19,7
1972-2024 Ağustos: Karayolu/Tünel/Köprü

Sektörler: Enerji Santrali
2023: 4 315
Sektörler: 15,4
1972-2024 Ağustos: Konut

Sektörler: Konut
2023: 2 861
Sektörler: 10,2
1972-2024 Ağustos: Enerji Santrali

Sektörler: Havalimani
2023: 2 684
Sektörler: 9,5
1972-2024 Ağustos: Ticaret Merkezi

Sektörler: Demiryolu
2023: 2 243
Sektörler: 8,0
1972-2024 Ağustos: Havalimani
Kaynak: Ticaret Bakanlığı(1) Projelerin Toplam Bedeli 
Yurt dışı müteahhitlik firmalarının üstlendiğiprojelerin dağılımına bakıldığında 1972'den 2024 Eylül ayı sonuna kadar ilk sırayı yüzde 13,9'luk payla karayolu/tünel/köprüprojelerinin aldığı görülmektedir. 2023 yılında karayolu/tünel/köprünün ilk sırayı alması ve enerji santrali, havalimanı, demiryolu gibi sektörlerin yüksek payı firmaların katma değeri yüksek altyapı projelerinde önemli oranda yer aldığını göstermektedir.
b) Amaç
Net sıfır karbon hedefi doğrultusunda yenilenebilir kaynakları kullanan, sürdürülebilir ve güvenli yapılı çevre oluşturmak; güçlü ve entegre tedarik zincirlerine sahip, düşük karbonlu yapı malzemelerini rekabetçi maliyetlerle üretebilen, teknolojik kabiliyeti yüksek bir inşaat sektörü oluşturmak ve ülkemizi yurt dışında küresel bir marka haline getirmek temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İnşaat sektörünün yeşil dönüşümü sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.633)

Politika/Tedbir: Tedbir 633.2. Gömülü karbon miktarı ve karbon ayak izi azaltılmış, sürdürülebilir inşaat malzemesi üretimi ve kullanımi yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Binaların yapım, kullanım ve yıkım süreçlerini içeren ulusal düzeyde Yaşam Döngüsü Değerlendirme (YDD) yöntemi altyapısı oluşturulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 633.4. Geri dönüştürülebilir yapi malzemesi ve çevreye duyarlı inşaat teknolojilerinin kullanılmasını özendirmek ve yaygınlaştırmak amacıyla düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yapı Malzemeleri Tüzüğü AB mevzuatıyla uyumlaştırılacaktır. 2. İl müdürlüklerinin bünyesinde bulunan yapı malzemeleri laboratuvarlarının altyapısı güçlendirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 633.9. Neredeyse Sifir Enerjili Bina (nSEB) kriterleri iyileştirilecek ve geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Neredeyse Sifir Enerjili Bina (nSEB) kriterlerini sağlayan binalar incelenerek asgari yenilenebilir enerji kullanım oranı şartının uygulanacağı bina m² sınırının kademeli olarak artırılması yönünde çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 633.10. nSEB uygulamalanı hakkında toplumsal farkındalık oluşturulacaktır.: Tedbir 633.11. Yeşil binalar ile yeşil yerleşmelerin sertifikalandırılmasına yönelik Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi yaygınlaştınlacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
1. Binalarda Enerji Performansi Yönetmeliği ve nSEB uygulamaları hakkında ilgili kurumlara, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim ve seminer gibi faaliyetier düzenlenecektir.: 1. 2026 yılından sonra inşa edilecek olan toplam inşaat alanı 10 bin m²'nin üzerindeki yeni kamu binalarının yeşil bina sertifikalı olması yönünde mevzuat geliştirilecektir. 2. Yeşil bina ve yerleşmeler ile Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi (Yes-TR) hakkında ilgili idarelere, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir.

Tedbir 633.10. nSEB uygulamalanı hakkında toplumsal farkındalık oluşturulacaktır.: Tedbir 633.12. Ulusal Yeşil Bina Sertifika Sistemi (Yes-TR) uluslararası kullanima uygun hale getirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
1. Binalarda Enerji Performansi Yönetmeliği ve nSEB uygulamaları hakkında ilgili kurumlara, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim ve seminer gibi faaliyetier düzenlenecektir.: 1. Yes-TR'nin diğer ülkelerde kullanımına imkân verecek sistem, yazılım ve altyapı çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 633.10. nSEB uygulamalanı hakkında toplumsal farkındalık oluşturulacaktır.: İnşaat ekosisteminde dijitalleşme artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.637)

Tedbir 633.10. nSEB uygulamalanı hakkında toplumsal farkındalık oluşturulacaktır.: Tedbir 637.1. Başta kamu alımları olmak üzere yapı bilgi modellemesi, yaşam döngüsü analizi gibi dijital tasarım ilkeleri kademeli şekilde zorunlu hale getirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
1. Binalarda Enerji Performansi Yönetmeliği ve nSEB uygulamaları hakkında ilgili kurumlara, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim ve seminer gibi faaliyetier düzenlenecektir.: 1. Yapı Bilgi Modellemesi (YBM) entegrasyonu için strateji belgesi ve mevzuat hazırlanaçaktır.

Tedbir 633.10. nSEB uygulamalanı hakkında toplumsal farkındalık oluşturulacaktır.: Yapı denetim sistemi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.638)

Tedbir 633.10. nSEB uygulamalanı hakkında toplumsal farkındalık oluşturulacaktır.: Tedbir 638.1. Yapi denetim mevzuatı sektördeki tüm paydaşların görüşü alınarak güncellenecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK1ar
1. Binalarda Enerji Performansi Yönetmeliği ve nSEB uygulamaları hakkında ilgili kurumlara, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim ve seminer gibi faaliyetier düzenlenecektir.: 1. Sektör temsilcilerinin karşılaştığı sorunlar göz önünde bulundurularak mevzuatta ihtiyaç duyulan değişikliklere ilişkin çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 633.10. nSEB uygulamalanı hakkında toplumsal farkındalık oluşturulacaktır.: Tedbir 638.2. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve sürekli meslek içi eğitimi dikkate alan yetkin/uzman bir mühendislik sisteminin oluşturulması sağlanacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
1. Binalarda Enerji Performansi Yönetmeliği ve nSEB uygulamaları hakkında ilgili kurumlara, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim ve seminer gibi faaliyetier düzenlenecektir.: 1. Yapı denetim sektöründe yer alan denetim elemanlarının teknik bilgi ve donanımlarının artırılması ve değişen mevzuat hükümlerine hakim olmasına yönelik belirli dönemlerde zorunlu meslek içi eğitim verilecektir.

Tedbir 633.10. nSEB uygulamalanı hakkında toplumsal farkındalık oluşturulacaktır.: Tedbir 638.3. Binaların performans seviyelerine göre periyodik olarak muayene ve denetiminin yapılmasına ilişkin mevzuatın geliştirilmesi ve belirlenen alanlardaki binaların yapisal muayene sonucunda performans seviyesinin basitleştirilmiş yöntemlerle belirlenmesine yönelik çalışmalar yapilacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
1. Binalarda Enerji Performansi Yönetmeliği ve nSEB uygulamaları hakkında ilgili kurumlara, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim ve seminer gibi faaliyetier düzenlenecektir.: 1. Binaların periyodik muayene ve denetiminin yapılmasına ilişkin mevzuat geliştirilecektir.

İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelişmeler ve güncel eğilimlerle uyumlu olacak şekilde artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640): Tedbir 640.1. İş sağlığı ve güvenliği profesyonellerine yönelik eğitim müfredatı sektör, faaliyetler ve iş ekipmanları ile yaşanan iş kazaları göz önüne alınarak iyileştirilecektir.

İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelişmeler ve güncel eğilimlerle uyumlu olacak şekilde artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640): Tedbir 640.2. Yüksekte güvenli çalışma bilincinin artırılmasına ve iş kazalarını önleyici nitelikte iş ekipmanına yönelik bilgilendirme faaliyetleri, teknik rehberlik ve destekler yaygınlaştırılacaktır.

İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelişmeler ve güncel eğilimlerle uyumlu olacak şekilde artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640): Kamu ihale mevzuatı ve uygulamaları uluslararası norm ve standartlarla uyumlu olacak şekilde güncellenecek, kamu ihale usulleri ile yapım ve hizmet yüklenicilerinin seçim kıstasları rekabeti sağlayacak şekilde yeniden belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.641)

İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelişmeler ve güncel eğilimlerle uyumlu olacak şekilde artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640): Tedbir 641.5. Tüm kamu ihale ve alımlarının hızli, etkin ve saydam bir şekilde tek bir platformdan yürütülmesi amacıyla sistem güncellenecektir.

İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelişmeler ve güncel eğilimlerle uyumlu olacak şekilde artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640): Tedbir 641.6. Kamu ihale sözleşme süreçlerinin dijitalleştirilmesi amacıyla merkezi bir platform oluşturulacak, tüm kamu kurum ve kuruluşlarının işlemlerini bu platform üzerinden yürütmesi sağlanacaktır.

İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelişmeler ve güncel eğilimlerle uyumlu olacak şekilde artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640): Müteahhitlik ve teknik müşavirlik firmalarının uluslararası rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.643)

İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelişmeler ve güncel eğilimlerle uyumlu olacak şekilde artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640): Tedbir 643.1. Yurt dışi müteahhitlik hizmetlerinin yeni pazarlara girebilmesi, mevcut pazarlarda derinleşmesi, Türk inşaat ürünlerinin ihracatına katkı sağlanması için firmaların uluslararası pazarlarda konumlanmasi, güçlenmesi ve markalaşması yönünde desteklenmesine devam edilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yurt Dışı Teknik Müşavirlik Hizmetleri Yıllıik Toplam Proje Tutarı
Birim: Milyon Dolar
2023: 240
2024 (1): 210
2025 (2): 225

Performans Göstergeleri: Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri İş Hacmi
Birim: Milyar Dolar
2023: 28
2024 (1): 26
2025 (2): 30
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.4. Devlet Yardımları
a) Mevcut Durum 
2024 yılında sektörel ihtiyaçlar ve gelişmeler işığında tarım, ihracat, madencilik ve girişimcilik sektörlerinde sekiz devlet yardımı hakkında Cumhurbaşkanı Kararıyayımlanmıştır. Söz konusu Kararlardan altısı ile mevcut Kararlarda değişiklik veya süre uzatımı yapılırken yayımlanan iki yeni Cumhurbaşkanı Kararı ile tarım sektöründe planlıüretime geçilmesi düzenlenmektedir. Bunlar 26 Temmuz 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 2024-2026 Yıllarında Yapılacak Hayvancılik Desteklemelerine İlişkin 8760 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 29 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 2025-2027 Yıllarında Yapılacak Bitkisel Üretime Yönelik Desteklemeler ile Diğer Bazı Tarımsal Desteklemelere ilişkin 8859 sayılı Cumhurbaşkani Kararıdır.

2024 yılında 102 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi uyarınca devlet yardımıuygulayan kamu kurum ve kuruluşları tarafından devlet yardımlarının etkilerinin değerlendirilmesine ve uygulamaların iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmüş ve Strateji ve Bütçe Başkanliğı tarafından 2023 Yili Devlet Yardımları Değerlendirme Raporu hazırlanmıştır.

Devlet yardımlarının etkilerinin değerlendirilmesi kapsamında 2023 yılında Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hazırlanan Devlet Yardımları Etki Değerlendirme Rehberinin kapsamı 2024 yılında genişletilerek anılan Rehber, Başkanliğin internet sitesinde yayımlanmıştır. Ayrıca uygulayıcı kurumların etki değerlendirme kapasitelerinin artırılmasıamacıyla Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından 2023 yılında düzenlenen eğitim programlarına devlet yardımı uygulayan MYB kapsamındaki kamu kurum ve kuruluşlarından 239 temsilci katılmış ve eğitim programlarını başarıyla tamamlayan 157 temsilci sertifika almıştır. 2024 yılı Eylül-Kasım aylarında düzenlenecek eğitim programına 25 kamu kurum ve kuruluşundan 135 temsiłcinin katılımı öngörülmektedir. Bunun yanı sıra 2024 yılı Aralık ayında Devlet Yardimlari Tecrübe Paylaşimi Çaliştayı düzenlenecektir. Devlet yardimi uygulayan kurum ve kuruluşların ilgili birimlerinden temsilcilerin katılacağı söz konusu çalıştayda devlet yardımlarının uygulanmasi, izlenmesi ve etkilerinin değerlendirilmesi konusunda ihtiyaçların ve iyi uygulama örneklerinin paylaşılması planlanmaktadır.
Devlet yardımlarında uluslararasi gelişmeler yakından takip edilmiş, uygulayıcıkurumlarda farkındalığın artırılması amacıyla Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafindan "Devlet Yardımlarında Etki Değerlendirme: Uygulama Örnekleri Literatür Araştırması” ve "Devlet Yardımlarında Küresel Gelişmeler“ isimli çalışmalar hazırlanarak iłgili kurum ve kuruluşlarla paylaşılmıştır.


Devlet yardımlarının etkin şekilde izlenmesi ve raporlanması için Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından kurulması öngörülen Devlet Yardımları İzleme Sistemine (DYİS) Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, KOSGEB, TÜBİTAK ve Orman Genel Müdürlüğünün entegrasyonu sağlanmıştır. Devlet yardımı uygulayan diğer kurum ve kuruluşların sisteme entegrasyonuna yönelik devam eden çalişmaların 2025 yılında tamamlanmasi planlanmaktadır.

b) Amaç
Sektörel yönlendirme ve özendirmeyle yatirım, üretim ve istihdamın artırılmasısuretiyle toplum refahının yükseltilmesi, uzun vadeli uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesi, kalkınma sürecinin hızlandırılması, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması,piyasa aksaklıklarının giderilerek piyasa ekonomisine işlerlik kazandırılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Devlet yardımlarının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.646)

Politika/Tedbir: Tedbir 646.1. Devlet yardımı uygulayan kamu kurum ve kuruluşlarında etki değerlendirme kapasitesi geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Uygulayıcı kamu kurum ve kuruluşlarina etki değerlendirme eğitimi verilecektir. 2.Uygulayicı kurumlar arasinda tecrübe paylaşimıni amaçlayan çalıştay düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 646.2. Uygulanmakta olan devlet yardımlari, amacı ile tutarlılığı başta olmak üzere etki değerlendirme sonuçları kapsamında gözden geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 2024 Yili Devlet Yardımları Değerlendirme Raporu hazırlanacaktır.

Tedbir 646.4. Farklı kurumlar tarafindan verilen benzer nitelikteki devlet yardımlarının birleştirilerek sadeleştirilmesi ve uyumu sağlanacaktır.: Devlet yardımlarına ilişkin izleme mekanizması oluşturulacak ve ilgili kamu kurum ve kuruluşları arasında koordinasyon sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.647)

Tedbir 646.4. Farklı kurumlar tarafindan verilen benzer nitelikteki devlet yardımlarının birleştirilerek sadeleştirilmesi ve uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 647.2. Devlet yardımı uygulayan kamu kurum ve kuruluşlarının DYİS'e entegrasyonu sağlanacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanliğı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK
1. İlgili uygulayıcı kurumlarla koordinasyon halinde benzer nitelikli olduğu belirlenen devlet yardımlarının sadeleştirilmesine ve uyumuna yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. Devlet yardımı uygulayan kamu kurum ve kuruluşlarının uygulamakta oldukları tüm devlet yardımlarının DYİS'e entegrasyonu tamamlanacaktır.

Tedbir 646.4. Farklı kurumlar tarafindan verilen benzer nitelikteki devlet yardımlarının birleştirilerek sadeleştirilmesi ve uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 647.3. Uluslararasi yardım standartları ve kuralları takip edilecek, iyi uygulama örnekleri ve ihtiyaçlarla ilgili araştırmalar yapılacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanliğı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, YÖK: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
1. İlgili uygulayıcı kurumlarla koordinasyon halinde benzer nitelikli olduğu belirlenen devlet yardımlarının sadeleştirilmesine ve uyumuna yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. Devlet yardımlarıyla ilgili uluslararası gelişmeleri inceleyen bir rapor yayımlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Etki Değerlendirme Eğitimi Verilen Kamu Kurum ve Kuruluş Personeli Sayısı
Birim: Kişi
2023: 239
2024 (1): 135
2025 (2): 140

Performans Göstergeleri: DYiS'e Entegre Devlet Yardımı Uygulayan Kamu Kurum ve Kuruluş Oranı
Birim: Yüzde
2023: •
2024 (1): 50
2025 (2): 100
()Gerçekleşme Tahmini (2)Program 


2.3. NİTELİKLİ İNŞAN, GÜÇLÜ AİLE, SAĞLIKLI TOPLUM 
2.3.1. Eğitim 
a) Mevcut Durum 
Okul öncesinden itibaren eğitimin her kademesinde kaliteli eğitime erişim gerek fiziki kapasitenin geliştirilmesi gerekse öğretmen niteliklerinin artırılmasıyla gerçekleştirilmektedir. Küresel ölçekte yaşanan ve özellikle son yıllarda beceri temelli eğitimin ön plana çıkmasıyla birlikte dijital, analitik ve sosyal becerilerin bireylere kazandırılmasında eğitim sistemi önemli bir rol oynamaktadır.

Okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması faaliyetleri neticesinde 4-5 yaş için brüt okullaşma orani, 2023-2024 eğitim-öğretim döneminde yüzde 69,8 olarak gerçekleşmiştir.Okul öncesi eğitime erişim için beşeri ve fiziki imkânları iyileştirme çalışmalarının yanı sıra kaliteli okul öncesi eğitime erişim için okul öncesiyle ilgili kalite standartları belirlenerek izleme ve değerlendirme sisteminin geliştirilmesi hedeflenmektedir.
Temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmış ve çocukların beceri temelli etkinlikler doğrultusunda temel eğitimin yapılandırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. 2023-2024 eğitim-öğretim döneminde brüt okullaşma oranıilköğretimde yüzde 98,9, ortaöğretimde ise yüzde 110,5 olmuştur. Ortaöğretim kademesinde devamsızlık ve başarısızlık nedeniyle sınıf tekrarı riski taşıyan öğrencilere yönelik çalışmaları gerçekleştirmek amacıyla önleme, müdahale ve yönlendirme çalışmalarıdevam etmektir. Ayrıca öğrencilerin sinif geçmelerinde gerekli görülen yeterlilik ve kazanımlara sahip olarak eğitim ve öğretim süreçlerini tamamlamalarını sağlamak amacıyla düzenlemeler yapılmiştır.

Eğitim kurumlarının fiziki yapıları analiz edilmiş, ağır hasarlı olan binalar yıkılarak yeniden inşa edilmeye başlanmış ve orta derecede hasarlı binalar güçlendirilmiştir.Depremden etkilenen bölgedeki illerde öğretmenlerin aileleriyle birlikte barınmasıni sağlamak için 11.076 konteyner yapılmıştır.

Depremden etkilenen vatandaşların yaşadığı olumsuz duyguları en aza indirmek için 20.468 kişi ile yüz yüze psikososyal destek faaliyetleri yürütülmüştür. Öğrencilerin istedikleri illere nakilleri gerçekleştirilmiş, 100 bin öğrenciye ek kontenjan tanınarak burs imkânısağlanmıştır. Öğretmenlerin deprem bölgesi dışındaki illere tayin istekleri yerine getirilmiş,deprem bölgesi dişındaki illerde görev yapan öğretmenlerden gönüllü olanlar deprem bölgesine görevlendirilmiş, farklı zamanlarda yapılan atamalarla öğretmenlerin sağlık özrüve aile birliğine dayanan yer değiştirme işlemleri gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda yaklaşık 10 bin öğretmen ve diğer personelin yer değişikliği işlemi yapılmıştır. Taşımalı eğitim hizmetleri ile hemöğrencilerin hem de öğretmenlerin eğitime erişimleri sağlanmıştır.Öğrenme kayıplarının telafisi için destekleme ve yetiştirme kursları ve yaz okulları açılmıştır.
Öğrencilerín fiziki, sosyal, duygusal, zihnî ve ahlâkî bakımdan çok yönlü gelişimini desteklemek amacıyla geliştirilen Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin uygulanmasına ilişkin genelge yayımlanmış olup 2024-2025 eğitim öğretim yılında okul öncesi, birinci sınıf, beşinci sınıf, lise hazırlik ve dokuzuncu sınıf düzeyinde uygulanmaya aliınmıştır. Ders kitaplarındaki içerikler, teorik bilgilerin yanı sıra günlük hayatla da köprü kuracak nitelikte hazırlanmaktadır. Bilgi, beceri, eğilim ve değerlerin öğrencilere günlük yaşamında karşılaşabileceği durumlara uygun olarak bireysel ve birlikte çalışma, eğitsel oyunlar,araştırma ve proje çalışmaları gibi ders içi ve ders dişı etkinlikler ile kazandırılmasi hedeflenmektedir. Ayrıca öğrencilerin kelime hazinesini geliştirecek şekilde Türkçenin doğru ve etkili kullanimina dikkat edilmektedir.


Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinde öğrencilerin işbirliği yapma, etkin öğrenme,toplumsal yaşam, aile yaşamı gibi alanlarda yeterli olabilmelerini sağlayan, başarı için önemli rol oynayan ve akademik başarıyı destekleyen yönlerini geliştirmek için sosyal duygusal beceri programları oluşturulmaktadır. Sosyal duygusalbecerilerin gelişimini destekleyen afiş, broşür ve sunum içeriklerinin yanı sıra okul öncesi ve ilkokul öğrencilerine yönelik oyun içerikleri ve hikâye kitapları da hazırlanmış olup pek çok materyal öğrenci,öğretmen ve velilerin kullanımına sunulmaktadır.
Beşeri sermayenin ekonominin ihtiyaçlarıyla uyumlu birşekilde geliştirilmesive becerilerin güncellenmesi hususunda mesleki eğitimin kritik bir rolü bulunmaktadır. Bu kapsamda, özel sektör ile mesleki ve teknik eğitim kurumları arasında müfredat, finansman,öğretmen eğitimi, staj ve istihdam dâhil uzun vadeli işbirliğinin sağlanması çalışmalarına devam edilmektedir, Diğer yandan mesleki, akademik, dijital ve sosyal beceri kazanımısağlayan, mesleki değerlere bağlı öğrencilerin yetiştirilmesi mesleki eğitimde öncelikler arasindadir.
Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında öğrenim gören öğrencilerin firsat eşitliği temelinde sektörel yoğunluğun bulunduğu yerlerdeki işletmelerde mesleki eğitime katılımlarını sağlayarak mesleki yeterliliklerinin artırılması, altyapının geliştirilerek sektörel kümelenmenin sağlanması ile birlikte işgücü piyasası ihtiyaçlarına uyumun güçlendirilmesi amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı Bölge Okulu, İhtisas, Sektör İçi ve Sektöre Entegre Özellikli Mesleki ve Teknik Ortaöğretim Kurumlarına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönergesi yürürlüğe girmiştir.
Mesleki eğitimde bireysel ve sektörel ihtiyaçlara cevap verebilen bir mesleki eğitim sistemi inşa etmek, eğitim-istihdam ilişkisini güçlendirmek, mesleki eğitimi yaygınlaştırmak,mesleki eğitimin gelecekteki perspektifini belirlemek amacıyla 10 Ağustos 2024 tarihli ResmîGazete'de 2024/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle Mesleki ve Teknik Eğitim Politika Belgesi yayımlanmıştır. Mesleki ve teknik liselerin fiziki altyapısını güçlendirmeye yönelik atölye ve laboratuvar donanımlarının güncel ve geleceğin teknolojik gelişmelerine uygun olarak yenileme çaliışmalari devam edecektir.
Ekim 2024 itibarıyla 129 devlet üniversitesi, 75 vakif üniversitesi ve dört vakıif meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 208 yükseköğretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yükseköğretim hizmeti gerçekleştirilmektedir. İlk kademelerde olduğu gibi yükseköğretim kademesinde de eğitime erişim sorunu ortadan kaldırılmış olup yükseköğretimin kalitesinin artırılmasi amaçlanmaktadır.
YÖK tarafından, dünyadaki hızlı teknolojik gelişim ile birlikte bilgi ve iletişim teknolojilerindeki ilerlemelere ayak uydurmak, öğrencilere daha etkili bir öğrenme deneyimi sunmak ve araştırma faaliyetlerini güçlendirmek amacıyla dijitalleşme konusunda önemli adımlar atılmaktadır. Üniversite öğrencileri ile mezunlarının mesleki yetkinliklerinin artırılması ve yükseköğretimin dijitalleşmesi kapsamında bilişim ve yapay zekâ alanında çeşitli çalışmalar yürütülmektedir. Üniversitelerde yeni ortaya çıkan ve ihtiyaç duyulan yetkinliklerinöğrencilere kazandırılmasıamacıyla bilişim alanındaönlisans,lisans ve lisansüstü programlar açılmıştır. Dijital teknolojiler alanında bütün sektörlerde ihtiyaçduyulan nitelikli insan kaynağını karşılamak amacıyla 26 üniversitede Yapay ZekâMühendisliği ve Yapay Zekâ ve Veri Mühendisliği bölümleri ile lisansüstü seviyede farklıprogramlar açılmiştir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığıile imzalanan Sürdürülebilir ve İklim Dostu Kampüs Oluşturulması Alanında İş Birliği Protokolü ile belirlenen 11pilot üniversitede sürdürülebilir, enerjibakımindan verimli,

doğayla uyumlu ve çevreye asgari düzeyde zarar veren kampüslerin oluşturulmasi,üniversite kampüslerinde enerji verimliliği ve yenilenebilir enerji uygulamalarının artırılmasi,bu alanda duyarlılık ve farkındalık oluşturulmasına yönelik çalışmaların yürütülmesi amaçlanmaktadir.

Üniversitelerde eğitimin niteliğinin ve yükseköğretim sisteminin kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. 2006 ve sonrasında kurulmuşüniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Programı kapsamında Ekim 2024 itibarıyla 25üniversite desteklenmektedir. Üniversitelerin bulundukları bölgedeki kalkınma potansiyelini harekete geçirmeleri amacıyła tarım ve havza bazlı kalkınma,hayvancılik, sağlık ve çevre, ormancılık, tekstil, jeotermal, yenilenebilir enerji ve batarya teknolojileri, turizm, akıllı lojistik ve bütünleşik bölge uygulamalarıyla makine ve imalat teknolojileri alanlarında desteklenen projelerle üniversite-sanayi işbirliğinin kurułması ve bölgede üretilen ekonomik değerin artırılması amaçlanmaktadır.
Öncelikli Alanlarda Uzmanlaşan Üniversiteler Projesi ile stratejik araştırma alanlarında yayın kapasitesi ve kalitesiyle öne çıkan programlar desteklenmektedir. Bu amaçla bilgi güvenliğinden tarımda dijital teknolojilere, enerji depolamadan temiz enerjiye kadar 15stratejik araştırma alanında 25 devlet ve vakıf üniversitesinin ilgili programları ilk defa desteklenmeye başlanmıştır.

Yükseköğretimde uluslararasılaşma çalışmaları kapsamında Türkiye'deki uluslararasıöğrenci sayısı 2015 yılında 73 bin iken Ekim 2024 itibarıyla 336 bin seviyesindedir.Yükseköğretimde Uluslararasılaşma Strateji Belgesi revizyon çalışmaları devam etmektedir.Söz konusu belgede öğrenci seçim ve kabul süreçleri konusundaki kriterlere yer verilmesi,marka değeri yaratacak üniversitelerin belirlenmesinde program bazli kontenjan dağılımi hususlarının dikkate alinması ve belgenin yabancı dilde eğitim veren programların sayısi,uluslararası öğrencilere yönelik barınma imkânları ve uluslararasılaşmada kurumsal kapasitenin geliştirilmesine yönelik politika hedefleri etrafında şekillendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca yükseköğretim kontenjanlarının belirlenmesinde arz-talep dengesinin yanı sıra eğitim-istihdam bağlantısının da dikkate aliınması önemlidir.
Üniversite sayısı ve örgün yükseköğretim kontenjanlarına paralel olarak yurt ihtiyacının da karşılanması amacıyla Ekim 2024 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlıyurt yatak kapasitesi 990.782'e çıkarılarak talebi karşılama oranı artırılmıştır. Önümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artişına devam edilecektir.
b) Amaç
Tüm bireylerin kapsayıcılık ilkesi esasında nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına eşit şartlarda erişimi sağlanarak akademik, sosyal ve mesleki becerilerinin uluslararası standartlara uygun bir şekilde geliştirilmesi, analitik düşünme, finansal okuryazarlık, işbirlikçi çalışma ve liderlik alanlarında yetkinlik sahibi olmalarının sağlanması,milli, manevi, ahlaki, insani ve toplumsal değerleri içselleştirmiş, ait olduğu aile ve topluma karşı sorumluluk sahibi bireyler olarak yetişmeleri temel amaçtır.
Erken yaşlarda bireylerin yetenek ve kapasitelerinin keşfedilerek bilim, teknoloji ve mesleki kariyer alanlarında uygun kabiliyetleri geliştirebileceği alanlara yönlendirilmesi,ayrıca kişisel ilgi alanları dikkate alınarak kültür, sanat, spor ve dil yetkinlikleri kazandırılarak genç yașta belirli alanlarda beceri sahibi, üretken ve sosyal birer vatandaş olarak toplumsal iş bölümünde yer almalarının sağlanmasi hedeflenmektedir.


Kalite ve sonuç odaklı bir yönetim anlayışıyla ülkemizin ihtiyaçları doğrultusunda evrensel bilgi üretimine katkı sunacak yetkinlikte akademik kadroların ve nitelikli insan gücünün yetiştirilmesini hedef alan, uluslararası öğrenciler ve alanında başarılıakademisyenler için üniversitelerimizi çekim merkezi haline getirecek yenilikçi ve rekabetçi bir yükseköğretim sisteminin oluşturulması amaçlanmaktadır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Çocukların kaliteli, evrensel, ücretsiz ve okul öncesi eğitime erişimlerinde fırsat eşitliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.661)

Politika/Tedbir: Tedbir 661.1. Okul öncesine erişimin artırıması için gerekli fiziki ve beşeri altyapı sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Okul öncesi eğitimde ihtiyaç duyulan dersliklerin yapımına devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 661.4. Okul öncesiyle ilgili kalite standartiarı belirlenecek, izleme ve değerlendirme sistemi geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Okul öncesi eğitimin kalite standartları güncellenecektir.

Politika/Tedbir: Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten, çocuk güvenliğini ve çocuğun iyi olma halini destekleyen eğitim ortamları sağlanacak, eğitim dışına çıkma ve okuldan kopma riski bulunan öğrencilere yönelik önleyici mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.662)

Politika/Tedbir: Tedbir 662.1. Özel eğitime gereksinim duyan bireylerin eğitimi için beşeri ve fiziki imkânlar artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciler için eğitim araçları hazırlanacaktır. 2. Farklı yetersizlik türleri ve özel yetenekler konusunda veli, öğretmen, okul/kurum yöneticileri ve ilgili paydaşların farkındalıklarıni artırma amacıyla görsellerle zenginleştirilmiş e- bültenler hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 662.4. Okuldan kopma riski olan çocukların eğitim sistemi içerisinde kalmaları ve eğitim dışına çıkan çocukların yeniden eğitim sistemine döndürülmesi için öğrencilerin sosyal ve akademik becerilerini izleyen takip mekanizması oluşturulacak, bu takip mekanizması aracılığıyla riskleri önleyici tedbirler aile ve okul işbirliğiyle alınacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevsimlik tarım işçisi, göçer ve yarı göçer aile çocuklarının eğitime erişimleri kapsamında hazırlanacak il/ilçe eylem planlarının izleme çalışmaları yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Bireyin gelişimini temel alan ve uzun vadeli öğrenme sürecini de içeren ölçme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.665)

Politika/Tedbir: Tedbir 665.4. Türkçenin doğru ve güzel kullanımını geliştirmek amacıyla dört temel becerinin değerlendirilmesine yönelik ölçme araçları geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Türk Dil Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkçenin doğru ve güzel kullanımını geliştirmek amacıyla farklı sınıf düzeylerinde dört temel dil becerisinin değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666): Tedbir 666.2. Olağanüstü durumlarda eğitimin kesintiye uğramasının öğrenme kayıpları üzerindeki etkisini telafi edici çalışmalar yürütülecektir.

Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666): Eğitimde teknolojinin doğru kullanımı sağlanacak, teknoloji okuryazarlığı artırılacak ve teknoloji kullanımından kaynaklı eşitsizlikler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.667)

Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666): Tedbir 667.2. Öğrencilerin ve öğretmenlerin dijital becerileri geliştirilecek, doğru teknoloji kullanımı için Eğitim Bilişim Ağı (EBA) ve Öğretmen Bilişim Ağı (ÖBA) gibi dijital platformlar üzerinde eğitimler verilecektir.

Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666): Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668)

Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666): Tedbir 668.3. Mesleki ve teknik öğretim alanlarındaki öğretmen ihtiyacını karşılamak amacıyla üniversitelerle işbirliği yapılarak mesleki ve teknik öğretmen yetiştirme programları açılması sağlanacaktır.

Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666): Tedbir 668.4. Üniversite ve okul Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Hizmet içi eğitim faaliyetleri işbirlikleri güçlendirilecek, yerelde YÖK, Universiteler içerikleri oluşturulurken eğitim öğretmenlere yönelik hizmet fakültelerinde görevli öğretim öncesi ve hizmet içi eğitimlerde üyeleriyle işbirliği yapılacaktır. üniversitelerin eğitim fakülteleri ile işbirliği yapılacaktır. Okul yönetim sistemi iyileştirilerek okullardaki karar alma sürecine tüm paydaşların dâhil edilmesine imkân sağlanacak, okul yönetiminde katılımcılıkla birlikte eğitimin kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.670)

Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666): Tedbir 670.1. Mesleki eğitimde ders seçimi dâhil karar alma süreçlerine özel sektörün ve ailelerin katılımı sağlanacaktır.

İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.672): Tedbir 672.1. Disiplinler üstü bir yaklaşımla iklim değişikliği ve sürdürülebilir kalkınma, tüm öğretim programlarına dâhil edilecektir.

İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.672): Hayat boyu öğrenmeye katılım ve belge çeşitliliği artırılacak, kazanımların belgelendirilmesi teşvik edilecek, hayat boyu öğrenme sisteminin işgücü piyasasının talep ettiği becerileri kazandırması ve bu becerilerin iş ve sosyal yaşamda etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.675) Tedbir 675.1. Hayat boyu Milli Eğitim Bakanlığı (S) 1. Halk Eğitim Merkezleri Bilişim öğrenmede uzaktan eğitim Ağı (HEMBA) Platformunda olanakları artırılacak, dijital içerik uzaktan öğrenmeye yönelik kurslar geliştirme çalışmaları yapılacaktır. hazırlanarak yayınlanacaktır.

İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.672): Tedbir 675.1. Hayat boyu öğrenmede uzaktan eğitim olanakları artırılacak, dijital içerik geliştirme çalışmaları yapılacaktır.

İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.672): Tedbir 675.3. Hayat boyu öğrenme konusunda kamuoyunda farkındalık oluşturulacak, uzun süreli işsizler ile işgücünde olup iş aramayı bırakan pasif işgücüne yönelik hayat boyu öğrenme faaliyetleri özendirilecektir.

İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.672): Tedbir 676.1. Geçici koruma altında bulunan öğrencilerin Türkçe dil becerileri geliştirilecek, devamsızlık, okul terkleri ve örgün eğitim dışına çıkanların oranı azaltılacaktır.

İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.672): Tedbir 676.4. Geçici koruma altında bulunan bireylerin yaygın eğitim faaliyetlerine erişimi artırılacaktır.

İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.672): Tedbir 678.1. Tüm paydaşların rollerinin ve sorumluluklarinın tanımlanacağı mesleki eğitim yönetim modeli geliştirilecektir.

İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.672): Tedbir 678.4. Staj ve işletmede mesleki eğitim uygulamalarının niteliğini artırmak için işletmelerdeki usta öğretici ve eğitici personelin meslek içi eğitim almalarına yönelik projeler geliştirilecek ve bu eğitimlerin izlenmesi sağlanacaktır.

İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Planı p.672): Mesleki ve teknik eğitimde mesleki, akademik, dijital ve sosyal beceri kazanımı iyiłeştirilecek, ahilik kültürüyle birlikte mesleki değerlere bağlılık güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.679)

Tedbir 679.3. Mesleki ve teknik ortaöğretimde alan ve dal açma ve kapatma süreci, yerel ihtiyaçlar ve sektör talepleri doğrultusunda gerçekleştirilecektir.: Mesleki ve teknik eğitim alan bireylerin işgücü piyasasına geçişleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.680)

Tedbir 679.3. Mesleki ve teknik ortaöğretimde alan ve dal açma ve kapatma süreci, yerel ihtiyaçlar ve sektör talepleri doğrultusunda gerçekleştirilecektir.: Tedbir 680.1. İşgücü piyasası ile mesleki ve teknik eğitim arasindaki uyumun geliştirilmesi için gençlerin işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda tercih yapmaları sağlanacak, öncelikli sektörlerdeki mesleki ve teknik eğitime yönelimin sağlanması için burs, eğitim desteği gibi çeşitli teşvik mekanizmaları uygulanacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, OSB'ler, TOBB, İlgili Meslek Örgütleri ve STK'lar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, OSB'ler, TOBB, İlgili Meslek Örgütleri, STK'lar
1. İl düzeyinde sektöre uygun alanların bulunduğu okullar oluşturulması amacıyla yeni alanların açılması ve güncelliğini vitiren alanların ise kapatılmaşı sağlanacaktır.: 1. Mesleki eğilimi belirleme beceri ölçme bataryası güncelleme ve değerlendirme çaliışması yapılacaktır. 2. Bakanlıklar, kurum, kuruluşlar ve ilgili sektörlerle yapılan protokoller kapsaminda mesleki teknik eğitim kurumu öğrencilerine özel burs verilmesi sağlanacaktır. 3. Danışman Bilgi Sistemi (DABİS) üzerinden ortaöğretime geçiş yapacak öğrencilerin objektif veriler doğrultusunda kanıta dayalı kariyer rehberliği hizmeti alması sağlanacaktır.

Tedbir 679.3. Mesleki ve teknik ortaöğretimde alan ve dal açma ve kapatma süreci, yerel ihtiyaçlar ve sektör talepleri doğrultusunda gerçekleştirilecektir.: Tedbir 680.2. Özel sektörle işbirliği içerisinde mesleki ve teknik eğitimde bölüm ve alan bazında ihtiyaç planlaması yapılarak bölgesel ve sektörel düzeyde beceri ihtiyaç haritasi çıkarılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, OSB'ler, TOBB, İlgili Meslek Örgütleri ve STK'lar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, TOBB, OSB'ler, İlgili Meslek Örgütleri, STK'lar
1. İl düzeyinde sektöre uygun alanların bulunduğu okullar oluşturulması amacıyla yeni alanların açılması ve güncelliğini vitiren alanların ise kapatılmaşı sağlanacaktır.: 1. Mesleki ve teknik eğitimde sektör ve bölge düzeyinde, bölüm, alan bazında beceri ihtiyaç haritası oluşturularak belirlenen okullarda gerekli alan ve dallar açılacaktır.

Tedbir 679.3. Mesleki ve teknik ortaöğretimde alan ve dal açma ve kapatma süreci, yerel ihtiyaçlar ve sektör talepleri doğrultusunda gerçekleştirilecektir.: Tedbir 680.4. Mesleki ve teknik eğitim süreci bütüncül olarak planlanacak, eğitim kademeleri arasında birbirini tamamlayıcı programlar geliştirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, OSB'ler, TOBB, İlgili Meslek Örgütleri ve STK'lar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), YÖK
1. İl düzeyinde sektöre uygun alanların bulunduğu okullar oluşturulması amacıyla yeni alanların açılması ve güncelliğini vitiren alanların ise kapatılmaşı sağlanacaktır.: 1. 60 mesleki teknik eğitim ortaöğretim programı güncellenecektir.

Tedbir 679.3. Mesleki ve teknik ortaöğretimde alan ve dal açma ve kapatma süreci, yerel ihtiyaçlar ve sektör talepleri doğrultusunda gerçekleştirilecektir.: Yabancı dil becerilerini artırmaya yönelik eğitim sistemi, başta müfredat ve öğretmen yetkinliği olmak üzere güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.681)

Tedbir 679.3. Mesleki ve teknik ortaöğretimde alan ve dal açma ve kapatma süreci, yerel ihtiyaçlar ve sektör talepleri doğrultusunda gerçekleştirilecektir.: Tedbir 681.1. Yabancı dilde uluslararası standartlarda eğitim verilerek öğrencilerin ileri düzeyde okuma, anlama, konuşma ve yazma becerilerini edinmeleri sağlanacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, OSB'ler, TOBB, İlgili Meslek Örgütleri ve STK'lar: Milli Eğitim Bakanlığı (S)
1. İl düzeyinde sektöre uygun alanların bulunduğu okullar oluşturulması amacıyla yeni alanların açılması ve güncelliğini vitiren alanların ise kapatılmaşı sağlanacaktır.: 1. Yoğunlaştırılmış yabancı dil programı kapsamında Türkiye geneli ortak sinav yapılacaktır. 2. Yoğunlaştırılmış yabancı dil programı kapsamında öğretmen eğitimleri ve dil festivalleri düzenlenecektir. 3. Yoğunlaştırılmış yabancı dil programi kapsamında izleme ve değerlendirme çalışmaları yürütülecektir. 4. Çoklu Yabancı Dil Eğitim Modeli yaygınlaştırılacaktır. 5. Diller için Avrupa Ortak Başvuru Metni Tamamlayıcı Cilt Eğitici Eğitimleri kapsamında ingilizce öğretmenlerine yönelik uzaktan eğitim videoları hazırlanacak ve mahalli eğitimler düzenlenecektir.

Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik eğitimde mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ağırlık verilecektir.: Üniversitelerin nitelik yönünden gelişimlerinin izlenmesi ve yönlendirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.682)

Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik eğitimde mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ağırlık verilecektir.: Tedbir 682.1. Yükseköğretim Kurulu (YÖK) ve üniversitelerde, veriye dayalı politika geliştirme süreçlerinin ve büyük verinin kullanımı yaygınlaştırılacak, üniversitelerin performans göstergeleri kapsamında güncel verileri takip edilerek performans değerlendirme raporları belirli aralıklarla paylaşılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): YÖK (S), Üniversiteler
1. Mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ihtiyaç duyulan alanlara ait mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının güncellenmesi çalişması yapılacaktır.: 1. Yükseköğretim Kurulu Büyük Veri Projesi kapsamında güncel veriler takip edilerek performans değerlendirme raporları hazırlanacaktır.

Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik eğitimde mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ağırlık verilecektir.: Tedbir 682.2. Alan bazlı eşleştirmeler aracılığıyla yükseköğretim kurumları arasında işbirliğini artırmaya yönelik modeller geliştirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): YÖK (S), Üniversiteler
1. Mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ihtiyaç duyulan alanlara ait mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının güncellenmesi çalişması yapılacaktır.: 1. Öncelikli Alanlarda Uzmanlaşan Üniversiteler Programı yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik eğitimde mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ağırlık verilecektir.: Tedbir 682.3. Yükseköğretim kontenjanlarının üniversitelerin kapasiteleri ölçüsünde, sektörel işgücü arz ve talebinin mevcut durum ve öngörülerle uyumlu olarak ve bölgesel ihtiyaçların dikkate alınarak belirlenmesi sağlanacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): YÖK (S), Üniversiteler
1. Mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ihtiyaç duyulan alanlara ait mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının güncellenmesi çalişması yapılacaktır.: 1. Yükseköğretim Eğitim Programları Danışma Kurulu yılda en az iki defa toplanacaktır. 2. Mezunların istihdam durumlarının takibinin yapılması amacıyla Yükseköğretim Kurulu bünyesinde başlatıian yazılım çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik eğitimde mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ağırlık verilecektir.: Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi"nin etkinliği artırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): YÖK (S), Üniversiteler
1. Mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ihtiyaç duyulan alanlara ait mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının güncellenmesi çalişması yapılacaktır.: 1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsamında performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuç raporu hazırlanacaktır.

Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik eğitimde mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ağırlık verilecektir.: Tedbir 682.6. Açıköğretim sistemindeki programlar sektörel ihtiyaçlar çerçevesinde gözden geçirilerek açıköğretimin yükseköğretim sistemi içindeki ağırlığı azaltılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): YÖK (S), Üniversiteler
1. Mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ihtiyaç duyulan alanlara ait mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının güncellenmesi çalişması yapılacaktır.: 1. Ortaöğretim mezunlarının yükseköğrenime devamına ilişkin açıköğretim programlarındaki kontenjanlar programın niteliği göz önüne alınarak belirlenecektir.

Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik eğitimde mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ağırlık verilecektir.: Tedbir 682.7. Açıköğretim yetişkin eğitimi ve hayat boyu öğrenme odaklı olarak yeniden yapılandırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): YÖK (S), Üniversiteler
1. Mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ihtiyaç duyulan alanlara ait mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının güncellenmesi çalişması yapılacaktır.: 1. Hayat boyu kendilerini yenilemeleri ve geliştirmeleri için yetişkinlere yönelik açıköğretim programları tasarlanacaktır.

Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik eğitimde mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ağırlık verilecektir.: Akademik personelin niteliği yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.683)

Tedbir 681.2. Mesleki ve teknik eğitimde mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ağırlık verilecektir.: Tedbir 683.1. Üniversitelerin atama ve yükseltme kriterlerinin alt sınıri merkezi olarak belirlenecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): YÖK (S), Üniversiteler
1. Mesleğe özgü yabancı dil eğitimine ihtiyaç duyulan alanlara ait mesleki ve teknik ortaöğretim programlarının güncellenmesi çalişması yapılacaktır.: 1. Üniversitelerin atama ve yükseltme kriterlerinin alt sınırının merkezi olarak belirlenmesine yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır.

Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayalı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 683.3. Akademisyenlere yönelik yurt içi ve yurt dışı üniversiteler arasindaki misafir öğretim üyesi uygulaması yaygınlaştırılacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Projeye dayalı esnek istihdam modelleri konusunda çalışmalara devam edilecektir.: 1. Öncelikli araştırma konularında öğretim üyesi hareketliliğini artırmaya yönelik proje geliştirilecektir.

Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayalı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.: Üniversite öğrencilerinin ve mezunlarının mesleki yetkinlikleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.684)

Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayalı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 684.1. Sektör temsilcilerinin katılımıyla programların oluşturulmasi, yeterliliklerin belirlenmesi ve uygulamalı eğitimlerin sektörle birlikte yürütülmesi sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Projeye dayalı esnek istihdam modelleri konusunda çalışmalara devam edilecektir.: 1. Bilişim alanında tüm paydaşların katılımıyla yeni program içerikleri üretilecektir.

Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayalı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 684.2. Üniversitelerde kariyer merkezlerinin kapasitelerinin geliştirilmesi, üniversite öğrencilerine ve mezunlarına yönelik kariyer rehberliği ve danışmanlığı faaliyetleri yaygınlaştırılarak bu faaliyetlerin erişilebilirliği desteklenecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Projeye dayalı esnek istihdam modelleri konusunda çalışmalara devam edilecektir.: 1. Üniversitelerde düzenlenen kariyer günlerinin etkinliği ve niteliği artırılacaktır.

Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayalı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 684.3. Mezunların işgücü piyasası performansları düzenli takip edilerek ilgili göstergelerde üniversitelerin gelişimlerinin izlenmesi sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Projeye dayalı esnek istihdam modelleri konusunda çalışmalara devam edilecektir.: 1. Üniversiteler tarafindan mezunların istihdam durumlarinin program bazinda takibi için sistem geliştirilecektir.

Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayalı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 684.4. Üniversitelerin yetkin olduğu alanlarda öğrencilerin mesleki ve teknik bilgi ve tecrübelerinin artırılması amacıyla sanayi işbirlikleri ve ortak eğitim modellerinin tesisine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Projeye dayalı esnek istihdam modelleri konusunda çalışmalara devam edilecektir.: 1. Yükseköğretim öğrencilerinin ihtiyaç duyulan alanlarda en az bir dönem uygulamalı eğitim almalarına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayalı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.: Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685)

Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayalı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 685.1. Yabancı dilde eğitim veren programların niteliği artırılacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Projeye dayalı esnek istihdam modelleri konusunda çalışmalara devam edilecektir.: 1. Yabancı dilde eğitim veren programların niteliğinin artırılmasıni teminen asgari kriterler geliştirilecektir.

Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayalı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 685.2. Nitelikli uluslararası öğrenci sayısının artırıması sağlanacaktir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Projeye dayalı esnek istihdam modelleri konusunda çalışmalara devam edilecektir.: 1. Üniversitelerin uluslararası öğrenci kabulünde sadece Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezinin yapmış olduğu Türkiye Yurtdışından Öğrenci Kabul Sınavının esas alinmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.: Tedbir 685.4. Uluslararası mezunlar ve etkili tanıtim çalışmalarıyla yükseköğretim sisteminin uluslararası tanınırlığı sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Uluslararası Ortak Diploma Programlarının niteliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapilacaktır.: 1. Uluslararası mezunların yükseköğretim sisteminin uluslararası tanınırlığına etkin katılımı sağlanacaktır.

Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.: Tedbir 685.5. Nitelikli yabancı uyruklu doktorali araştırmacı ve akademisyenlerin istihdaminı özendirici ve kolaylaştırıcı çalışmalar yürütülecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Uluslararası Ortak Diploma Programlarının niteliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapilacaktır.: 1 Ihtiyaç duyulan alanlarda yabancı uyruklu doktoralı uluslararası bilim insanlarının istihdami desteklenecektir.

Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.: insan kaynağının nicel

Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.: Tedbir 686.1. Öncelikli sektörler ile gelişme alanlarına odaklı doktora programlarının ilgili sektörle işbirliği içerisinde yürütülmesi sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Uluslararası Ortak Diploma Programlarının niteliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapilacaktır.: 1. Üniversitelerin, öncelikli alanlarda özel sektörle işbirliği içerisinde doktora programları açmaları teşvik edilecektir.

Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.: Tedbir 686.2. Üniversitelerin yurt dışındaki yetkin üniversitelerle ortak doktora programları açmaları teşvik edilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Uluslararası Ortak Diploma Programlarının niteliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapilacaktır.: 1.Üniversitelerin, yurt dışındaki üniversitelerle ortak doktora programları açmaları teşvik edilecektir.

Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.: Tedbir 686.3. Doktora programları ve öğrenci kabul koşulları gözden geçirilecek, üniversitelerin yetkinlik analizine ve ihtisas alanına uygun doktora programlan oluşturulması sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Uluslararası Ortak Diploma Programlarının niteliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapilacaktır.: 1. Üniversitelerin doktora programi açma kriterleri niteliği artracak şekilde gözden geçirilecektir.

Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.: Tedbir 686.4. Doktora tez danışmanlıklarını yapacak danışmanların niteliklerinin mevzuatla tanımlanması sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Uluslararası Ortak Diploma Programlarının niteliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapilacaktır.: 1. Doktora tez danışmanlığı yapacak kişilerin üniversite dişından da olabilecek şekilde, alanında yetkin ve akademik yeterliliği olanlar arasından seçilmesine yönelik kriterleri içeren düzenleme yapılacaktır.

Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.: Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayırımı yapılarak her birinden beklenen kazanimların Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programları gibi mesleki doktora programlarınin oluşturulması desteklenecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşiarı, Üniversiteler
1. Uluslararası Ortak Diploma Programlarının niteliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapilacaktır.: 1. Alanında yetkinlik düzeyi yüksek olan üniversitelerde özel sektörle işbirliği içerisinde mesleki doktora programları oluşturulacaktır.

Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.: Tedbir 686.6. Doktora ve doktora sonrası araştırmalar için burs çeşitlliğinin artırılması sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Uluslararası Ortak Diploma Programlarının niteliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapilacaktır.: 1. Doktoralı Genç Araştırmacılar için Yabancı Dilde Bilimsel Metin Yazma Programi, Doktora Sonrası Araştırma Projesi ve Temel Bilimlerde Genç Beyinler Projesi kapsamında araştırmacılara burs desteği sağlanacaktır.

desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.: Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve YÖK (S), Çevre, Şehircilik iklim dostu kampüs hedefine ve İklim Değişikliği ulaşmada alternatif finansman Bakanlığı, Enerji Tabii araçlarına erişim sağlanacaktır. Kaynaklar Bakanlığı, Üniversiteler Yükseköğretimde dijital dönüşüm sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.688)

desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.: Tedbir 688.1. Yükseköğretimde dijital olgunluk modelinin oluşturulmasi desteklenecektir.

desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.: Tedbir 688.2. Üniversitelerde kurumsal bulut hizmetlerinin sunulmasi, yapay zekâ, robotik ve artırılmış gerçeklik başta olmak üzere bilgi ve iletişim teknolojileri kapsamında araştırma ve eğitim amaçh kullanılabilecek yazılim, araç ve ekipmanlara erişimin sağlanması desteklenecektir.

desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.: Tedbir 688.3. Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberini odak alan, üniversitelerin dijital altyapılarının ve bilgi güvenliklerinin sağlanmasını hedefleyen çalışmalar tamamlanacaktır.

desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.: Tedbir 688.4. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında fayda-maliyet etkinliğini hedefleyen yerli ve milli yazılımlanın önceliklendirildiği bulut tabanlı uygulamalar kullanılacaktır.

desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.: Tedbir 688.5. Üniversitelerin idari personellerinin bilgi ve iletişim güvenliğine yönelik kapasitesi geliştirilecektir.

desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.: Tedbir 688.6. 5G ve ötesi yeni nesil iletişim teknolojilerinde yazılım, donanım ve altyapı alanlarinda, nesnelerin interneti, yapay zekâ, büyük veri, kuantum, siber güvenlik, akıllı ulaşım, artırılmış gerçeklik gibi gelişen teknoloji alanlarında nitelikli insan gücü yetiştirilmesi çalışmalarına ağırlık verilecektir.

desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.: Üniversitelerin öz gelirleri artırılarak finansal sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma

desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687) Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.: Tedbir 689.1. Başta çözüm ortağı olarak reel sektör etkileşiminin artırılması olmak üzere öz gelirleri ve finansman çeşitliliği artınılarak üniversitelerin gelişimine daha fazla kaynak sağlanacaktır.

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: elerdeki idari ve teknik

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 690.1. Üniversitelerde verimliliği düşüren farklı istihdam statüleri gözden geçirilerek yeni bir personel rejimi oluşturulacak ve kurumsal kapasite geliştirilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Akademik Teşvik Yönetmeliğinde etkinliği artırıcı düzenlemeler yapilacaktır.: 1. Üniversitelerde verimliliği artiracak idari ve teknik personel rejimine ilişkin düzenlemeler yapılacaktır.

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 690.2. Araştırma altyapılarında yüksek nitelikli teknik personefin görevlendirilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: Üniversitelerdeki TTO'lar güçlendirilecektir. (Kalkınma Pianı p.691)

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 691.1. TTO'lar bölgesel öncelikler ve tematik dikey eksenler özelinde yapılandırılacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S)
1. Akademik Teşvik Yönetmeliğinde etkinliği artırıcı düzenlemeler yapilacaktır.: 1. İlgili paydaşlarla yapılacak değerlendirmeler doğrultusunda mevzuatın iyileştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 691.2. TTOlarda YÖK (S) 1. Teknoloji transfer ofislerine yürütülen faaliyetlerde ilave sağlanan desteklerin etkinliği destekler sağlanacaktır. artırılacaktır. Yükseköğretim düzeyinde mesleki ve teknik eğitim güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.692)

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 692.1. Meslek yüksekokullarının müfredatları Mesleki Yeterlilik Kurumu tarafindan yayımlanan standartlar ve yeterlilikler çerçevesinde güncellenecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Mesleki Yeterlilik Kurumu, Üniversiteler
1. Akademik Teşvik Yönetmeliğinde etkinliği artırıcı düzenlemeler yapilacaktır.: 1. Mesleki Yeterlilik Kurumu ile yapılacak ortak çalışmalar kapsamında meslek yüksekokułları programları ve müfredatları güncellenecektir.

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: Yükseköğretim sisteminde kalite güvencesi kültürü yaygınlaştırılacak ve güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.693)

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 693.1. Yükseköğretimde kurumsal akreditasyon ile program akreditasyonu geliştirilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: Yükseköğretim Kalite Kurulu (S)
1. Akademik Teşvik Yönetmeliğinde etkinliği artırıcı düzenlemeler yapilacaktır.: 1. Yükseköğretim kurumlarında kalitenin benimsenmesi ve yayılması sağlanarak ulusal kalite güvence sistemi güçlendirilecek, uluslararası kurumsal akreditasyon süreçlerine başlanacak ve kurumsal akreditasyon programi uygulanmasının tüm üniversitelere yaygınlaştırma çalışmalarına devam edilecektir. 2. Program akreditasyonunun yaygınlaştırılması, geliştirilmesi ve akreditasyon kuruluşlarının daha sağlıkli değerlendirme yapabilmelerine yönelik yasal düzenleme yapılacaktır.

Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performanslarıyla ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 693.2. Kalite güvencesi, stratejik planlama, performans ve veri yönetimi sistemlerinin entegrasyonu sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: Yükseköğretim Kalite Kurulu (S)
1. Akademik Teşvik Yönetmeliğinde etkinliği artırıcı düzenlemeler yapilacaktır.: 1. Ulusal bütünleşik kalite yönetimi bilgi sistemi güncelleme çalışmalarına devam edilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: 4-5 Yaş Net Okullaşma Oranı
Birim: Yüzde
2023: 63,5(3)
2024 (1): 64,0(4)
2025 (2): 70,0

Performans Göstergeleri: 14-17 Yaş Kız Çocuklarının Net Okullaşma Oran
Birim: Yüzde
2023: 94,2(3)
2024 (1): 91,8(4)
2025 (2): 95,0

Performans Göstergeleri: Hayat Boyu Öğrenmeye Katılım Oranı (5)
Birim: Yüzde
2023: 7,4
2024 (1): 7,4
2025 (2): 7,5

Performans Göstergeleri: Doktoraliı Mezun Sayısı
Birim: Kişi
2023: 12 419
2024 (1): 14 200
2025 (2): 15 000

Performans Göstergeleri: Dünya Akademik Başarı Sıralamasında İlk 500'e Giren Üniversite Sayisı (6)
Birim: Adet
2023: 3
2024 (1): 4
2025 (2): 5

Performans Göstergeleri: Küresel ölçekteki Yeşil Kampüs Sıralamasında İlk 100'e Giren Üniversite Sayısı (6)
Birim: Adet
2023: 5
2024 (1): 6
2025 (2): 7
(1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program, (3) MEB 2022-2023 örgün eğitim istatistikleri verisidir. (4) MEB 2023-2024 örgün eğitim istatistikleri verisidir. (5) 25-64 yaş nüfusundaki yetişkinler arasında araştırmanın yapıldığı son dört hafta içerisinde herhangi bir eğitim programına katılanların oranıdır. (6) Uluslararası tanınırliği ve geçerliliği olan sıralamalar baz aliınacaktir.
2.3.2. İstihdam ve Çalışma Hayatı
a) Mevcut Durum 
Ülkemizde geçtiğimiz yıl işgücü piyasasına ilişkin verilerde görülen iyileşme süreci 2023 yılında devam etmekle beraber, işgücüne ve istihdama olan katılımdaki artışta yavaşlama gözlenmiştir. 2023 yılında istihdam ve işgücüne katılma oranları bir önceki yıla göre 0,8 ve 0,2 puan artarak sırasıyla yüzde 48,3 ve yüzde 53,3 olmuştur. 2022 yılında yüzde 10,4 olan işsizlik oranı 2023 yılında bir puan azalarak yüzde 9,4 seviyesine gerilemiştir. İstihdam ve işgücünün temel göstergelerinde yaşanan iyileşme ile uyumlu olarak 2023 yılında genç işsizliğinde de azalma meydana gelmiştir. Bahse konu gösterge 2022 yılındaki yüzde 19,4 seviyesinden 2 puan azalarak 2023 yılında yüzde 17,4 düzeyine inmiştir. 2023 yılında toplam istihdam bir önceki yıla göre yaklaşık 200 bín kişilik bir artışgöstermiştir.

Pandemi döneminde azalarak 2020 yılında yüzde 30,8 seviyesine kadar gerileyen kadınların işgücüne katılım oranı2023yılında yüzde 35,8seviyesine yükselmiştir. Bu yükseliş, kadınların işgücüne katılım oranına ilişkin olarak On İkinci Kalkınma Planıkapsamında 2023 yılı hedefi olan yüzde 35,9 seviyesi ile uyumludur.
TABLO II: 41- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri 
(15+ Yaş, Yüzde): 2022

(15+ Yaş, Yüzde): 51,4

(15+ Yaş, Yüzde): 32,8

(15+ Yaş, Yüzde): 70,3

(15+ Yaş, Yüzde): 45,2

(15+ Yaş, Yüzde): 28,0

(15+ Yaş, Yüzde): 62,8

(15+ Yaş, Yüzde): 17,2

(15+ Yaş, Yüzde): 21,3

(15+ Yaş, Yüzde): 55,3

(15+ Yaş, Yüzde): 6,2

(15+ Yaş, Yüzde): 12,0

(15+ Yaş, Yüzde): 14,7

(15+ Yaş, Yüzde): 10,7

(15+ Yaş, Yüzde): 22,6
Kaynak: TÜŁK 

27 Nisan 2024 tarihinde yayımlanan 2024/5 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi,mevsimlik tarım işçilerinin çalışma ve yaşam koşullarının iyiłeştirilmesi amacıyla kapsamlıyenilikler getirmiştir. Genelge, işçilerin ve ailelerinin ulaşım, barınma, eğitim, sağlıik,güvenlik gibi temel hizmetlere erişimini kolaylaştıracak hem merkezi hem de yerel düzeyde etkin bir koordinasyon mekanizmasını düzenlemektedir.

Çalışma hayatındaki değişimlerle uyumlu olacak şekilde çalışma izni değerlendirme kriterleri güncellenmiş olup Çalışma İzni Başvurularının Değerlendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar ile Değerlendirme Kriterleri 1 Ekim 2024 tarihi itibarıyla yürürlüğe girmiştir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) Kanunu ve bağlı mevzuat kapsamındaki iş ve işlemlerin elektronik ortamda (e-Devlet) yapılmasıyla bürokrasi ve kırtasiyeciliğin önüne geçilmesini sağlayan yeni İSG-KATİP uygulaması hizmete açılmıştır.
Çalışma hayatına nitelikli eleman kazandırmak amacıyla yürürlükteki ulusal meslek standardı sayısı 911'e, ulusal yeterlilik sayısı 681'e çıkarılmıştır.

On Birinci Kalkınma Planı sürecinde alınan tedbirlerin başarıyla yürütülmesi neticesinde işgücünün eğitim düzeyinde önemli artışlar yaşanmıştır. Bununla birlikte,yükseköğretim mezunlarının istihdamdaki payı 2020 yılındaki yüzde 27,4 seviyesinden 2023yılında yüzde 28,7 seviyesine yükselmiştir.

TABLO II: 42- İşgücünün Eğitim Düzeyi 
Eğitim Düzeyi: İşgücü
2020: İstihdam
(Yüzde) 2023: İşsiz

Eğitim Düzeyi: Okuryazar Olmayanlar
2020: 2,5
(Yüzde) 2023: 2,6

Eğitim Düzeyi: Lise Alti
2020: 48,1
(Yüzde) 2023: 48,3

Eğitim Düzeyi: Lise
2020: 10,7
(Yüzde) 2023: 10,4

Eğitim Düzeyi: Mesleki ve Teknik Lise
2020: 11,3
(Yüzde) 2023: 11,1

Eğitim Düzeyi: Yükseköğretim
2020: 27,3
(Yüzde) 2023: 27,4

Eğitim Düzeyi: Toplam Kaynak: TÜİK
2020: 100
(Yüzde) 2023: 100
Kaynak: TÜİK 
İŞKUR tarafından düzenlenen aktif işgücü programlarından 2023 yılında 349.501 kişi yararlanmıştır. 2024 yılı Ağustos ayı itibarıyla aktif işgücü programları kapsamında yapılan harcamalar 22 milyar TL'yi geçmiştir.

TABLO II: 43- İşKUR Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı

Yıllar: 2018
Mesleki Eğitim Kurslanı (Kişi): 117 239
Toplum Yararına Programlar (Kisi): 355 482
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 300 512
Toplam (Kişi): 773 233
Harcama (Bin TL): 5 661 448

Yıllar: 2019
Mesleki Eğitim Kurslanı (Kişi): 124 920
Toplum Yararına Programlar (Kisi): 309 373
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 402 393
Toplam (Kişi): 836 686
Harcama (Bin TL): 7 770 560

Yıllar: 2020
Mesleki Eğitim Kurslanı (Kişi): 87 372
Toplum Yararına Programlar (Kisi): 126 344
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 335 761
Toplam (Kişi): 549 477
Harcama (Bin TL): 5 096 776

Yıllar: 2021
Mesleki Eğitim Kurslanı (Kişi): 101 501
Toplum Yararına Programlar (Kisi): 72 132
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 360 170
Toplam (Kişi): 533 803
Harcama (Bin TL): 6 438 380

Yıllar: 2022
Mesleki Eğitim Kurslanı (Kişi): 10 763
Toplum Yararına Programlar (Kisi): 115 480
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 156 356
Toplam (Kişi): 282 599
Harcama (Bin TL): 6 596 907

Yıllar: 2023
Mesleki Eğitim Kurslanı (Kişi): 1 654
Toplum Yararına Programlar (Kisi): 299 030
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 48 817
Toplam (Kişi): 349 501
Harcama (Bin TL): 16 339 899

Yıllar: 2024 (1) Kaynak: İŞKUR
Mesleki Eğitim Kurslanı (Kişi): 1 380
Toplum Yararına Programlar (Kisi): 101 575
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 44 597
Toplam (Kişi): 147 552
Harcama (Bin TL): 22 233 978
Kaynak: İŞKUR 
(1) 2024 yılıi Ocak-Ağustos dönemi verileridir.

2024 yıli itibarıyla asgari ücret brüt 20.002,5 TL, net 17.002,12 TL olarak belirlenmiştir. Bir önceki döneme göre net asgari ücrette yüzde 49,1 oranında artışsağlanmıştır. Bununla birlikte, ilk kez 2016 yılında uygulanan asgari ücret desteği uygulamasına 2024 yılında da devam edilmektedir. 2024 yılı için çalışan sayısı ve sektör ayrımı yapılmaksızın tüm işyerlerine aylık 700 TL tutarında asgari ücret desteği sağlanmaktadır. Ortalama net memur maaşları nominal olarak 2024 yılında yüzde 110,4,reel olarak yüzde 33,6 düzeyinde yükselmiştir.

TABLO II: 44- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler 
2015: Reel İşgücü Maliyeti Endeksi

2015: Kamu İşçisi
2016: 104,8 106,6
2017: 104,7 113,0
2018: 112,4 111,1
2019: 107,5
2020: 109,9
2021: 106,5
2022: 90,0
2023: 83,8
2024(2): 150,2

2015: Memur
2016: 110,1
2017: 113,5
2018: 112,9
2019: 108,6
2020: 103,8
2021: 137,0
2022: 177,2

2015: Asgari Ücret(3)
2016: 128,3
2017: 158,4
2018: 153,8
2019: 151,0
2020: 165,2
2021: 169,3
2022: 172,0

2015: Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim

2015: Kamu İşçisi
2016: 4,3 -0,1
2017: -0,1
2018: 7,4
2019: -4,4
2020: 2,3
2021: -3,1
2022: -15,5
2023: -6,9 -4,4
2024(2): 79,2 32,0

2015: Asgari Ücret(3)
2016: 4,2
2017: 23,5
2018: -2,9
2019: -1,9
2020: 9,4
2021: 2,5
2022: 1,6
2023: 5,0
2024(2): 34,7

2015: Reel Net Ele Geçen Ücret Endeksi
2017: $(2003=100)$

2015: Kamu İşçisi
2016: 105,1 148,1
2017: 105,0 157,3
2018: 111,0
2019: 106,3
2020: 113,3
2021: 110,8
2022: 95,0
2023: 89,7
2024(2): 153,8

2015: Memur
2016: 154,6
2017: 153,4
2018: 158,6 242,4
2019: 158,0
2020: 152,4 252,4
2021: 148,1
2022: 204,7
2023: 273,5

2015: Asgari Ücret
2016: 187,7
2017: 232,4
2018: 225,6
2019: 221,5
2020: 248,3
2021: 285,1
2022: 384,1
2023: 363,6

2015: Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim

2015: Kamu İşçisi
2016: 4,4
2017: -0,1 6,2
2018: 5,7
2019: -4,2
2020: 6,6
2021: -2,2
2022: -14,3
2023: -5,6 -2,8 13,0
2024(2): 71,6 38,2 34,7
Kaynak: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığiı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji 
ve Bütce Baskanliği tarafindan hesaplanmıstır 

Not: 2008 yilından itibaren net ele geçen ücretlere bekår çaliışan için asgari geçim indirimi dâhildir.
(1) Reel hesapiamalarda TūFE $(2003{\stackrel{\circ}{=}}100)$  bazlı endeks kullanılmiştır.

(2) Gerçekleşme Tahmini 


İşKUR tarafından yürütülmekte olan İşbaşı Eğitim Programları ve Mesleki Eğitim Kurslarıyla nitelikli işgücü yetiştirme faaliyetlerine devam edilmektedir. Bu kapsamda OcakAğustos 2024 döneminde İşbaşı Eğitim Programlarından 44.597 kişi, Mesleki Eğitim Kurslarından 1.380 kişi faydalanmıştır.

Başta dijital dönüşüm ve iklim değişikliğinin işgücüpiyasasında oluşturacağı talebe yönelik olarak işgücünün niteliğinin geliştirilmesi, aktif işgücü programlarının yaygınlaştırılması ve etkinliğinin artırılmasi, esnek çalışma biçimlerinden daha genişkesimlerin faydalanması, özel politika gerektiren grupların işgücü ve istihdama katılımlarının artırılması, kayıt dışı istihdamın ve beyin göçünün azaltılması ile iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin yükseltilmesi hususlarında ilerleme kaydedilmesi ihtiyaci devam etmektedir.


b) Amaç
Başta özel politika gerektiren gruplar olmak üzere toplumun tüm kesimlerine yeterli bir gelirle kayıtlı, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlandığı koşullarda iş imkânlarının sunulmasi,ikiz dönüşüm sürecinin etkilerinin fırsata dönüştürülmesi, çalışma çağındaki nüfusun azami oranda istihdam edilmesi, insan kaynağı niteliğinin yükseltilip etkin kullanıldığı verimli bir işgücü piyasasının oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695): Tedbir 695.1. İşgücü piyasasında yaşanan dönüşüm çerçevesinde ara ve kalifiye işgücü ihtiyacına yönelik beceri geliştirme faaliyetieri gerçekleştirilecektir.
Politika/Tedbir: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TOBB, Üniversiteler, Belediyeler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.İşgücü piyasasının ihtiyaçları çerçevesinde kalifiye işgücünün yetiştirilmesine yönelik aktif işgücü programları geliştirilecektir.

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695): Tedbir 696.3. İkiz dönüşüm kapsamında aktif işgücü politikaları analiz edilerek yeniden düzenlenecektir.

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695): 1. Mesleki eğitim kursları ve işbaşı eğitim programlarının ikiz dönüşüm sürecine uyum kabiliyeti, aktif işgücü programları etki analizi sonuçları esas alınarak güçlendirilecektir.

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695): Tedbir 697.3. Engellilerin istihdam edilmelerine yönelik is ve meslek danışmanlığı hizmetleri yaygınlaştırılacaktır.
Politika/Tedbir: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Engelli İş Koçluğu hizmetleri kapsaminda, engelli bireylerin istihdama kazandırıması ve sürdürülebilir istihdamlarının sağlanmasına yönelik iş ve meslek danışmanlığı hizmetleri yaygınlaştırılacaktır.

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695): (Kalkınma Plani p.698)

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695): Tedbir 698.1. Insan kaynakları alanında gençlere yönelik yetenek yönetimi uygulamaları geliştirilecektir.
Politika/Tedbir: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakaniığı, YÖK, İŞKUR, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gençlerin istihdam edilebilirliklerini ve kariyer farkındalıklarını artırmak amacıyla geliştirilen erken dönem kariyer destek araçlarının kapsamları geliştirilerek etkinlikleri artırılacaktır. 2. Üniversiteli gençlerin eğitimden iş hayatına geçiş sürecini desteklemekten sorumlu kariyer merkezlerinin kapasite ve yetkinlikleri artırılacaktır.

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695): Tedbir 698.5. Gençlerin kariyer farkındafıklarını artırmak ve istihdam imkânlarına erişimini kolaylaştırmak amacıyla faaliyetler yürütülecektir
Politika/Tedbir: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Insan Kaynakları Ofisi,
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gençlerin istihdamını ve kariyer farkındaliklarını artırmak amacıyla sanal istihdam fuarları ile kariyer günleri düzenlenecek ve iş kulübü hizmetleri sunulacaktır.

Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699): Tedbir 699.1. SGK, İŞKUR ve Sosyal Yardımlar Genel Müdürlüğü verileri entegre edilecek ve İŞKUR hizmetleri ile kamu kaynaklı hizmet ve yardımlardan yararlanamayan dar gelirli hanelere İŞKUR hizmetlerinin sunumunda öncelik sağlanacaktır.

Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699): Nitelikli işgücü kaybıönlenecek ve yurt dışında çalışan niteliklivatandaşlarımızın Türkiye ile bağları güçlendirilerek mesleki bilgi ve tecrübe aktarımını sağlayacak mekanizmalar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.700)

Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699): Tedbir 700.1. Nitelikli işgücünün işgücü piyasasıyla bağlantılı göç nedenleri ortaya konularak sektör bazında kitlesel işgücü kaybını önlemeye yönelik adımlar atılacaktır.

Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699): Düzensiz işgücü göçü ile mücadele ve uluslararası işgücünün kayıtlı istihdamının artırılması amacıyla çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.702)

Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699): Tedbir 702.2, Çalışma izinleri ile sosyal güvenlik kayıtları arasında entegrasyon geliştirilecektir.

Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699): Kayıt dışı istihdamın azaltılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.703)

Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699): Tedbir 703.1. Kayıt dışılığın azaltılmasına yönelik bilinçlendirme ve denetim faaliyetieri artırılacaktır.

Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699): İş sağlığı ve güvenliği hizmetleri daha etkin ve verimli hale getirilecektir. (Kalkınma Plani p.704)

Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699): Tedbir 704.1. İş kazası ve meslek hastalıklarının tespiti ve bildirimi süreçleri iyileştirilecektir.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılma Oranı (3)
Birim: Yüzde
2023: 53,3
2024 (1): 54,5
2025 (2): 55,0

Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılma Orani, Kadın (3)
Birim: Yüzde
2023: 35,8
2024 (1): 37,0
2025 (2): 38,0

Performans Göstergeleri: İstihdam Oranı (3)
Birim: Yüzde
2023: 48,3
2024 (1): 49,4
2025 (2): 49,7

Performans Göstergeleri: İşsizlik Oranı
Birim: Yüzde
2023: 9,4
2024 (1): 9,3
2025 (2): 9,6

Performans Göstergeleri: Kayıt Dışı İstihdam Oranı
Birim: Yüzde
2023: 26,1
2024 (1): 26,1
2025 (2): 25,8

Performans Göstergeleri: Ölümlü İş Kazası Oranı
Birim: Yüz Binde
2023: 9,1
2024 (1): 7,5
2025 (2): 7,0
(2) Program 
(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir.
2.3.3. Sağlık 
a) Mevcut Durum 
Sağlık hizmet sunumunda son yıllarda kaydedilen ilerlemeler neticesinde fiziki altyapi,insan kaynaği, hizmete erişim, aile hekimliği, hastane yatak sayıları, koruyucu sağlık,kurumsal yapılanma, bulaşıcı hastaliklarla mücadele, hasta ve hekim hakları başta olmak üzere pek çok alanda gelişmeler sağlanmıştır. Bununla birlikte fiziki altyapı ve sağlık personelinin bölgeler arası dağılımındaki farklılıikların giderilmesine, sağlık alanında finansmanın sürdürülebilirliğinin sağlanmasına, hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
TABLO II: 45- Sağlık Alanında Gelişmeler 
10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı: 28,3
2018: 28,6
2019: 30,0
2020: 30,1
2021: 30,7
2022 2023 (5): 31,2

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı: Yatak Doluluk Oranı (Yüzde)
2018: 66,9
2019: 66,3
2020: 52,5
2021: 55,7
2022 2023 (5): 58,1

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı: 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı
2018: 187
2019: 193
2020: 205
2021: 217
2022 2023 (5): 228

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı: 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı
2018: 301
2019: 306
2020: 342
2021: 343
2022 2023 (5): 356

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı: Fiziki Altyapının Dengeli Dağılım Oranı (1)
2018: 1,43
2019: 1,45
2020: 1,48
2021: 1,43
2022 2023 (5): 1,6

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı: Hekim Sayısının Dengeli Dağılım Oranı (2)
2018: 2,07
2019: 2,0
2020: 2,11
2021: 2,14
2022 2023 (5): 2,29

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı: Hekim Başına Düsen Hemşire ve Ebe Sayısı
2018: 1,61
2019: 1,6
2020: 1,7
2021: 1,6
2022 2023 (5): 1,56

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı: Bebek Ölüm Hizı (Bin Canli Doğumda) (3) (4)
2018: 9,2
2019: 9,0
2020: 8,5
2021: 9,1
2022 2023 (5): 9,1

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı: Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) (4) Kaynak: Sağlık Bakanlığı
2018: 13,5
2019: 13,0
2020: 13,0
2021: 13,0
2022 2023 (5): 12,6
Kaynak: Sağlık Bakanlığı
(1) İBBs Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır.(2) iBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayılanı üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamların oranıdır.(3) Bebek ölüm hızi tüm haftalarda doğan bebek ölümlerini kapsamaktadır. (4) TüİK tarafından cani doğum sayısı geriye dönük revize edildiğinden ölüm göstergelerine ait değerler günceflenmiştir. (5) 2023 yılı verileri Sağlik İstatistiği Yıllığı 2023 ön sonuçlandır.

Anne ve bebek sağlığı alanında, 2018 yılında 13,5 olan ve izleyen yıllarda iyileşme sağlanan yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm orani, 2023 yılında 11 ilimizde meydana gelen deprem felaketinin etkisiyle 13,5 olarak gerçekleşmiştir. Aynı oran, 2022yılı itibarıyla OECD ve AB'de sırasıyla yüz bin canlı doğumda 9,8 ve 5,8 olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan 2018 yılında, bin canlı doğumda 9,2 olan bebek ölüm hızı;2023 yılında 9,8 olarak gerçekleşmiş olup verinin bir önceki yıla göre artışındaki en önemli faktör yaşanan deprem felaketidir. Bin canlı doğumda bebek ölüm hızi 2021 yılı itibarıyla OECD ve AB'de ise sırasıyla 3,6 ve 3,1 olarak gerçekleşmiştir. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan Beşli Karma Aşı .$(\mathrm{D a B T}+\mathrm{\dot{I}P A}+\mathrm{H i b})$ 1 üçüncü doz aşılama hızı 2023 yılında yüzde 98,8 olarak gerçekleşmiştir.

Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarının niteliği açısından sağlık hizmet altyapısıiyileşmiş olup 2018 yılında 28,3 olan 10 bin kişiye düşen yatak sayısı 2023 yılında 31,2olmuştur. Nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2018yılında ülke genelinde yüzde 71,9 iken 2023 yılında yüzde 82,5'e yükselmiş, aynı yıllarda söz konusu oran Sağlık Bakanlığı hastanelerinde ise yüzde 67,4'ten yüzde 81,9 seviyesine ulaşmıştır. Sağlık aityapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılmasıyla 2022yılında 10 olan kişi başı hekime müracaat sayısı, 2023 yılında 11,4 olarak gerçekleşmiştir.
TABLO II: 46- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları
2009: 188,6
2018: 231,9
2019: 237,5
2020: 251,2
2021: 254,5

2009: 30,9
2018: 71,9
2019: 74,7
2020: 78,5
2021: 79,7

2009: 26,0
2018: 28,3
2019: 28,6
2020: 30,0
2021: 30,1
AB(2): 47,5

2009: 65,5
2018: 66,9
2019: 66,3
2020: 52,5
2021: 55,7
AB(2): 65,9
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, OECD, Eurostat 
(1) Sağlık İstatistiği Yıllığ: 2023 ön sonuclarıdır. (2) 10 bin kisiye düşen vatak sayısı OECD-38 ile AB-27, yatak doluluk oranı ise OECD-30ile AB-23'ün 2022 yılına veya en yakın yıla ait verileridir. (3) Toplam yatakiara yoğun bakım yatakları dâhil edilmemiştir. (4) OECD ve AB'nin 2022 vılına ait akut bakım verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasvon hizmetleri dâhil değildir.
TABLO II: 47- Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı
(Bin)
Kurum: Sağlık Bakanlığı
2003: 113 849
2007: 209 630
2011: 254 343
2014: 292 100
2022: 379 607
2023 (1): 424 551

Kurum: Üniversite
2003: 9 638
2007: 15 025
2011: 24 437
2014: 32 144
2022: 45 747
2023 (1): 45 534

Kurum: Özel
2003: 6 158
2007: 24 486
2011: 59 069
2014: 72 333
2022: 74 778
2023 (1): 67 441

Kurum: Toplam
2003: 129 645
2007: 249 141
2011: 337 850
2014: 396 578
2022: [TELEFON] (1): -
Kaynak: (1) Sağik Bakanlığı, Sağlık İstatistiği Yıllığı 2023 ön sonuçlarıdır.
Kamu Özel İşbirliği yöntemiyle yapımı tamamlanan 18 şehir hastanesi (Mersin, Yozgat,Isparta, Adana, Kayseri, Elaziğ-Fethi Sekin, Manisa, Eskişehir, Ankara-Bilkent, Bursa,İstanbul-Başakşehir Çam ve Sakura, Konya, Tekirdağ Dr. İsmail Fehmi Cumalıoğlu, AnkaraEtlik, Kocaeli, Gaziantep, İzmir Bayraklı ve Kütahya) toplam 28.842 tescilli hastane yatağıyla hizmet vermektedir.


Merkezi yönetim bütçesinden finanse edilen şehir hastanelerinden 1.000 yatak kapasiteli Antalya Şehir Hastanesi 2024 yıli Mart ayında tamamlanarak hizmete aliınmıştır.İlave olarak 13.950 yatak kapasiteli 11 şehir hastanesinin (Aydın, Samsun, Trabzon, Denizli,Sakarya, Şanlıurfa, Diyarbakır-Kayapınar, Ístanbul Sancaktepe, Mardin, Rize ve Ordu)inşaat çalışmaları devam etmekte, toplam 4.500 yatak kapasiteli beş şehir hastanesinin ise proje çalışmaları yürütülmektedir.

Bunun yanı sıra deprem bölgesinde hasar görmüş sağlık tesislerinin yeniden yapımıamacıyla acil durum hastane modeli geliştirilerek deprem bölgesi özelinde 13 acil durum hastanesi yatırım programına dâhil edilmiş olup bunlardan Adıyaman Çelikhan, Gaziantep Oğuzeli, Hatay Merkez, Payas, İskenderun ve Defne Acil Durum Hastaneleri tamamlanarak hizmete alınmıştır.

TABLO II: 48- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler (2023)
Sağlık Bakanlığı: 167 649
Üniversiteler: 43 878
Özel Hastaneler: 55 067

Sağlık Bakanlığı: 424 551
Üniversiteler: 45 534
Özel Hastaneler: 67 441

Sağlık Bakanlığı: 7 692
Üniversiteler: 1 990
Özel Hastaneler: 3 710

Sağlık Bakanlığı: 3 343
Üniversiteler: 1 115
Özel Hastaneler: 1 535

Sağlık Bakanlığı: 0,80
Üniversiteler: 2,4
Özel Hastaneler: 2,3

Sağlık Bakanlığı: 19,9
Üniversiteler: 25,4
Özel Hastaneler: 27,9

Sağlık Bakanlığı: 58,8
Üniversiteler: 65,0
Özel Hastaneler: 50,9

Sağlık Bakanlığı: 4,7
Üniversiteler: 5,2
Özel Hastaneler: 2,8

Sağlık Bakanlığı: 45,9
Üniversiteler: 45,3
Özel Hastaneler: 67,4

Sağlık Bakanlığı: 57 286
Üniversiteler: 12 574
Özel Hastaneler: 31 373
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistikleri Yılığı 20 ön sonuçlarıdır.
2023 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 20,7'sine, uzman hekim sayısının yüzde 31'ine sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 25,6'sını gerçekleştirirken, toplam yatak kapasitesinin yüzde 16,5'ine ve uzman hekim sayısının yüzde 12,4‘üne sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 18,6'sını gerçekleştirmiştir.
2023 yılında ülkemizde toplam hekim sayısı 204.223, toplam diş hekimi sayısı 45.718,hemşire sayısı 248.287 ve ebe sayısı 59.750 olmuştur. Aynı yılda yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 239 iken hemşire ve ebe sayısı 361'dir. 2022 yıli için bu sayılar sırasıyla AB'de 414 ve 882, OECD'de ise 377 ve 988'dir. Hekim başına düşen hemşire ve ebe sayısı AB'de 2,1,OECD'de 2,6 iken ülkemizde ise bu oran 2023 yılında 1,51 olarak gerçekleşmiş olup sağlık personeli sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.
Bulaşıcı olmayan hastalıkların toplam hastalık yükü içerisindeki payı, yaşlanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadır. 2023 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 65,8'i dolaşım sistemi hastaliklari, tümörler,solunum yolu hastalıkları ilebeslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmıştır, Bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel rişk faktörleri tütün kullanımı, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenmedir.Risk faktörleriyle mücadele kapsamında halk sağlığının korunması önem arz etmekte olup buna yönelik kurulan Sağlıklı Hayat Merkezlerinin sayısı Eylül 2024 itibarıyla 266'ya ulaşmıştır. Birinci basamak sağlık kurumlarında 2024 yılinda 585 binin üzerinde beslenme danışmanlığı hizmeti verilmiştir.


Kronik hastalıkların erken teşhisinde, tedavisinde ve süreç yönetiminde birinci basamak sağlik hizmetlerinin daha aktif bir rol üstlenmesinin sağlanması tarama ve tedavi sürecinin kanıta dayalı klinik uygulama yönergeleri doğrultusunda yürütülmesi, hastalıkların semptom ve bulgularının kontrol altına alınmasi, bireylerin fonksiyon kayıplari yaşamalarının ve engelli hale gelmelerinin önüne geçilmesi amaçları ile Hastalık Yönetim Platformu (HYP)uygulaması geliştirilmiştir. Hipertansiyon, diyabet, kardiyovasküler risk değerlendirmesi,obezite ve çok yönlü yaşlı değerlendirmesi parametrelerinin yer aldığı yazılim aile hekimlerinin kullanımına açılmış olup geliştirme çaliışmaları devam etmektedir. HYP kapsamında hazırlanan koroner arter hastaliği, inme ve kronik böbrek hastalığı modülleri için Bolu, Erzincan ve Kırıkkale illerinde pilot çalışma yapılmıştır. HYP aracılığıyła Temmuz 2021-Haziran 2024 tarihleri arasında aile hekimlerince 67 milyon sağlık taraması ve 44milyon hastalik izlemi gerçekleştirilmiştir.

Diş çürüğü ve risk faktörleríni dikkate alarak sağlık problemlerinin henüz ortaya çıkmadan önlenmesini ve kontrolünü hedefleyen aile diş hekimliği modeli pilot illerde uygulanmaya başlamıştır. Ayrıca, engelli hastalara yönelik ağız ve diş sağlığı hizmetlerinin bütüncül bir yaklaşımla, güncel ihtiyaç ve beklentilere uygun olarak sunulmasını teminen hâlihazırda 12 engelli diş tedavi merkezinde hizmet verilmektedir.
Toplam sağlık harcamalarının GSYH'ya oranı 2022 yılında yüzde 4, kamu sağlık harcamalarının toplam sağlık harcamaları içindeki payı ise aynı yılda yüzde 76,4 olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan sağlık harcamalarının bulaşıcı olmayan hastalıkların hastalık yükü içerisindeki payının yaşam tarzı ve demografik yapıdaki değişimle beraber artması,sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler ve daha kaliteli sağlık hizmeti talebindeki artış gibi sebeplerle önümüzdeki yıllarda yükselmesi beklenmektedir.

Akılcı ilaç kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. OECD ülkelerinde 2022 yılında ortalama 16 olan bin kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı (Daily Defined Dose-DDD), Türkiye'de 2023 yılında 41,1 olmuştur.
Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında Eylül 2024 itibarıyla toplam 1.184 yatak kapasiteli 47 yetişkin bağımlılık arındırma merkezi, toplam 227 yatak kapasiteli 14 çocuk ergen bağımlılık arındırma merkezi ve yataklı dört Bağımlı Hastalar için Rehabilitasyon Merkezi (BAHAR) hizmet vermektedir. Ayrıca 81 ilde yaygınlaştırma çalışmaları kapsamında aynı tarih itibarıyla ayaktan hizmet veren 70 yetişkin bağımlılık arındırma merkezi ile dokuz çocuk ergen bağımlılik arındırma merkezi hizmet sunmaktadır. Hâlihazırda 81 ilde yatakli ya da ayaktan arındırma merkezi bulunmaktadır.

Sağlık okuryazarlığı düzeyinin ve ilişkili faktörlerin belirlenmesi, topluma uygun müdahalelerin planlanması açısından önemli olan Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörleri Araştırması-2023 yapılmıştır. 2017 yılında yüzde 68,9 olan yetersiz ve sınırlısağlık okuryazarlığı düzeyi 2023 yılında yüzde 53,9'a gerilemiş, bununla birlikte yüzde 31,1olan yeterli ve mükemmel sağlık okuryazarlığı düzeyi yüzde 46,1'e yükselmiştir.
b) Amaç
Bireylerin bedenen ve ruhen tam bir iyilik halinde sağliklı yaşam sürdürmeleri, ihtiyaçhalinde kaliteli, güvenilir, etkin, veriye dayalı süreçlerle desteklenen, hazırlık ve uyum kapasitesi yüksek, mali açıdan sürdürülebílir sağlık hizmeti sunumunun sağlanması temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sağlıklı yaşam tarzı teşvik edilerek bulaşıcı olmayan hastalık risklerine karşı koruyucu sağlık hizmetleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.706)

Politika/Tedbir: Tedbir 706.1. Sağlıklı yaşam tarzının teşvik edilmesine yönelik sağlıklı beslenme, fiziksel aktivitenin artırıması gibi alışkanlıkların toplumsal tutuma dönüşmesi sağlanacak, bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecek, sağlık okuryazarlığı teşvik edilerek birey sorumluluğunun geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, Yerel Yönetimier
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sağlıklı beslenme ve hareketli yaşam alışkanlıkları kazandırılmasına yönelik görsel medya paylaşımları yapılacak, halk eğitim faaliyetleri düzenlenecek ve internet ortamında güvenli sağlik bilgisi yayınlarına yer verilecektir. 2. İl sağlık müdürlükleri tarafından okullarda sağlıklı beslenme konularında eğitimler verilecektir. 3. Birinci basamakta bulaşıcı olmayan hastalıikların önlenmesi amacıyla yürütülen beslenme danışmanlığı hizmeti sayısı artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 706.2. İklim değişikliğinin sağlık üzerine olan etkisinin belirlenmesi ve azaltılması için kurumsal kapasite güçlendirilerek kurumlar arası işbirliği artırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaștirma ve Altyapi Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Halk sağlığını, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinden korumak amacıyla eylem planı hazırlanacaktır. Hassas gruplara yönelik bilgilendirici ve yönlendirici broşür ve afişler hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 706.3. Sağlık sorumluluğunun geliştirilmesine yönelik çok paydaşlı sağlık sorumluluğu modeli güçlendirilecek, sektörler ve kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Belediyeler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sağlık Bakanlığı ile Gençlik ve Spor Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı arasında yapılacak protokoller kapsamında söz konusu Bakanlıklar arasında e-Nabiz entegrasyonu sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 706.4. BulaşıCı olmayan hastalıklara yönelik risk faktörlerinin azaltılması için kanser tarama programları da dâhil olmak üzere çeşitlendirilmiş tarama programları yaygınlaştınlacak, erken teşhis oranları artırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Birinci basamak sağlık tesisleri bünyesinde kanser tarama merkezlerinin sayılari, mevcutlarının ise niteliği artırılacaktır. 2. Tarama ve Tarama Sonrasi Teşhis Eğitimleri, KETEM Uyum Eğitimieri ve erken teşhise yönelik farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 3. Aile hekimlerine ve aile sağlığı çalışanlarına kronik hastalıklar, kronik hastalik risk faktörleri ve Hastalık Yönetim Płatformu (HYP) hakkında yüz yüze yöntemle farkındalık ve bilgilendirme eğitimlerinin verilmesine devam edilecektir. 4. HYP kapsamında yürütülen hipertansiyon ve kardiyovasküler risk tarama oranlarının 81 ildeki tüm aile hekimliği birimleri nezdinde artırılması için çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 706.5. Çocuk, kadın ve üreme sağlığı hizmetleri güçlendirilecek, evlilik öncesi ve yenidoğan tarama programlari yaygınlaştırılacak, anne ve bebek ölümlerinin azaltılması sağlanacaktır.: Tedbir 706.6. Ergen sağlığı hizmetleri güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlıği, Millí Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler
1. Anne ölümlerinin azaltilması kapsamında ilgili birimlerde çalışan sağlık personeline yönelik Acil Obstetrik Bakım Eğitimleri yapılacak bebek ve çocuk ölümlerini önleme çalıştayı gerçekleştirilerek ulusal strateji belgesi ve eylem planı oluşturulacaktır. 2. Birinci basamakta gebe ve lohusa izfemlerinin niteliğinin artırılmasi için izleme değerlendirme çalişmaları yapılarak anne ölüm oranının yüksek olduğu illerde yerinde çalışmalar yürütülmesiyle gebelerin doğum öncesi bakımi kapsamında izlem sayıları dört izlemden sekiz izleme çıkarılacaktır. 3. Bebek, çocuk ve ergen izlemlerinin gelişimsel değerlendirmelerini de kapsayacak şekilde mevcutların niteliği ve sayıları artırılarak bu gruplara verilen sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Birinci basamakta ergenlere sunulan hizmetlerde standardizasyon ve devamlılığın sağlanması amacıyla eğitim faaliyetleri geliştirilerek sürdürülecektir. 2. Saha rehberlerinde ergen sağlığı bölümü güncellenecektir.

Tedbir 706.5. Çocuk, kadın ve üreme sağlığı hizmetleri güçlendirilecek, evlilik öncesi ve yenidoğan tarama programlari yaygınlaştırılacak, anne ve bebek ölümlerinin azaltılması sağlanacaktır.: Tedbir 706.7. Geleneksel ve Tamamlayıcı Tip (GETAT) uygulamalarının kanıta dayalı şekilde standardize edilerek ulusal ve uluslararası çalişmalarla güvenli kullanımı yaygınlaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlıği, Millí Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Üniversiteler
1. Anne ölümlerinin azaltilması kapsamında ilgili birimlerde çalışan sağlık personeline yönelik Acil Obstetrik Bakım Eğitimleri yapılacak bebek ve çocuk ölümlerini önleme çalıştayı gerçekleştirilerek ulusal strateji belgesi ve eylem planı oluşturulacaktır. 2. Birinci basamakta gebe ve lohusa izfemlerinin niteliğinin artırılmasi için izleme değerlendirme çalişmaları yapılarak anne ölüm oranının yüksek olduğu illerde yerinde çalışmalar yürütülmesiyle gebelerin doğum öncesi bakımi kapsamında izlem sayıları dört izlemden sekiz izleme çıkarılacaktır. 3. Bebek, çocuk ve ergen izlemlerinin gelişimsel değerlendirmelerini de kapsayacak şekilde mevcutların niteliği ve sayıları artırılarak bu gruplara verilen sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Her bir GETAT uygulama alanı için, uzmanların katılımıyla oluşturulan komisyonlar tarafindan hazırlanan dokümanlar elektronik ortamda yayımlanacaktır.

Tedbir 706.5. Çocuk, kadın ve üreme sağlığı hizmetleri güçlendirilecek, evlilik öncesi ve yenidoğan tarama programlari yaygınlaştırılacak, anne ve bebek ölümlerinin azaltılması sağlanacaktır.: Tedbir 706.8. Takviye edici gida ve bitkisel içerikli ürünlerin güvenli şekilde piyasaya arzını sağlayacak yeni mekanizmalar geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlıği, Millí Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Tarim ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler
1. Anne ölümlerinin azaltilması kapsamında ilgili birimlerde çalışan sağlık personeline yönelik Acil Obstetrik Bakım Eğitimleri yapılacak bebek ve çocuk ölümlerini önleme çalıştayı gerçekleştirilerek ulusal strateji belgesi ve eylem planı oluşturulacaktır. 2. Birinci basamakta gebe ve lohusa izfemlerinin niteliğinin artırılmasi için izleme değerlendirme çalişmaları yapılarak anne ölüm oranının yüksek olduğu illerde yerinde çalışmalar yürütülmesiyle gebelerin doğum öncesi bakımi kapsamında izlem sayıları dört izlemden sekiz izleme çıkarılacaktır. 3. Bebek, çocuk ve ergen izlemlerinin gelişimsel değerlendirmelerini de kapsayacak şekilde mevcutların niteliği ve sayıları artırılarak bu gruplara verilen sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Takviye edici gidaların güvenli bir şekilde piyasaya arzının sağlanabilmesi için komisyon çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 706.5. Çocuk, kadın ve üreme sağlığı hizmetleri güçlendirilecek, evlilik öncesi ve yenidoğan tarama programlari yaygınlaştırılacak, anne ve bebek ölümlerinin azaltılması sağlanacaktır.: Özel gereksinimi ve nadir hastalığı olan bireylere sunulan sağlık hizmetlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.707)

Tedbir 706.5. Çocuk, kadın ve üreme sağlığı hizmetleri güçlendirilecek, evlilik öncesi ve yenidoğan tarama programlari yaygınlaştırılacak, anne ve bebek ölümlerinin azaltılması sağlanacaktır.: Tedbir 707.1. Nadir hastalıkların erken dönemde teşhisi için tarama programlari geliştirilerek yaygınlaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlıği, Millí Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Anne ölümlerinin azaltilması kapsamında ilgili birimlerde çalışan sağlık personeline yönelik Acil Obstetrik Bakım Eğitimleri yapılacak bebek ve çocuk ölümlerini önleme çalıştayı gerçekleştirilerek ulusal strateji belgesi ve eylem planı oluşturulacaktır. 2. Birinci basamakta gebe ve lohusa izfemlerinin niteliğinin artırılmasi için izleme değerlendirme çalişmaları yapılarak anne ölüm oranının yüksek olduğu illerde yerinde çalışmalar yürütülmesiyle gebelerin doğum öncesi bakımi kapsamında izlem sayıları dört izlemden sekiz izleme çıkarılacaktır. 3. Bebek, çocuk ve ergen izlemlerinin gelişimsel değerlendirmelerini de kapsayacak şekilde mevcutların niteliği ve sayıları artırılarak bu gruplara verilen sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Yenidoğan Bilim Kurulu önerileri doğrultusunda yeni taranacak hastalıklara yönelik planlama yapılması sağlanacaktır.

Tedbir 707.2. Nadir hastalıklara ilişkin tedavi ve araştırma merkezi sayısı artırılacaktır.: Tedbir 707.3. Zihinsel özel gereksinimli bireyler ve ailelerinin etkin sağlık hizmet sunumuna ulaşması kolaylaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler Sağlık Bakanlığı (S), Aile
1. Nöromüsküler hastalık (kas ve sinir hastalıkları) birimlerinin sayısı 30'a çıkarılacaktır.: 1. Çok Disiplinli Çocuk ve Genç Ruh Sağlığı Merkezlerinin (ÇÖZGEM) sayıları artırılacaktır. 2. ÇÖZGEM'de görev yapacak personele eğitim programları düzenlenecektir. 1. Evde sağlık ve bakım hizmetlerine

Tedbir 707.2. Nadir hastalıklara ilişkin tedavi ve araştırma merkezi sayısı artırılacaktır.: Tedbir 707.4. Evde sağlık hizmetleri güçlendirilecek ve izleme takip sistemi geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB: ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Belediyeler
1. Nöromüsküler hastalık (kas ve sinir hastalıkları) birimlerinin sayısı 30'a çıkarılacaktır.: ait belirlenen performans göstergeleri oluşturularak sistem üzerinden takibi yapılacaktır. 2. Entegrasyonu tamamlanan Evde Sağlık Hizmeti ile Sağlıklı Yaş Alma Merkezlerinin internet tabanli yazılım çalışmaları yapılacaktır. 3. Evde sağlık hizmeti alan hastalara yönelik belirli dönem aralıklarında memnuniyet anketi uygulanarak anket sonucunda gerekli görülen alanlarda iyileştirmeler yapılacaktır.

Tedbir 707.2. Nadir hastalıklara ilişkin tedavi ve araştırma merkezi sayısı artırılacaktır.: Bulaşıcı hastalıklara, ani sağlık şoklarına, afet ve acil durumlara hazırlık ve müdahale kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.708) Tedbir 708.1. BulaşıCı Sağlık Bakanlığı (S), 1. Zoonotik ve vektörel hastaliklarla hastalıklara yönelik mevcut iłgili saha, tanı-tedavi rehberleri ve

Tedbir 707.2. Nadir hastalıklara ilişkin tedavi ve araştırma merkezi sayısı artırılacaktır.: tani, takip ve erken uyarı sistemleri geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler
1. Nöromüsküler hastalık (kas ve sinir hastalıkları) birimlerinin sayısı 30'a çıkarılacaktır.: eğitim dokümanları oluşturulacak, mevzuatın güncelliği sağlanacaktır. 2. Vektör sürveyansının güçlendirilmesi için saha çalışmaları yürütülecek, vektör bankası oluşturulacak, vektör patojenite tespiti gerçekleştirilecek ve bölgesel vektör haritalari oluşturulacaktır. 3. Vektör toplanması, taşınması ve tanımlanmasına yönelik ekip oluşturularak gerekli eğitimler verilecek ve laboratuvar süreçleri ile ilgili malzeme-ekipman temini

Tedbir 707.2. Nadir hastalıklara ilişkin tedavi ve araştırma merkezi sayısı artırılacaktır.: Tedbir 708.2. Ulusal düzeyde biyolojik ürünlerin üretilmesine ve aşi üretim kapasitesinin güçlendirilmesine yönelik merkezler kurulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniversiteler
1. Nöromüsküler hastalık (kas ve sinir hastalıkları) birimlerinin sayısı 30'a çıkarılacaktır.: sağlanacaktır. 1. Türkiye Hıfzıssıhha Aşı ve Biyoteknolojik Ürün Araştırma ve Üretim Merkezi Projesi kapsamında Akyurt Aşı Merkezinin ilk fazı tamamlanacaktır. 2. Dijital teknolojiler kullanılarak internet tabanli interaktif eğitimler geliştirilerek sahada çalışan personellerin eğitime katılımı kolaylaştırılacaktır.

Tedbir 708.3. Bağışıklık kazandırma programları güçlendirilerek toplumsal farkındalık artırılacak, aşılama programları tüm risk gruplarını içerecek şekilde yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 708.4. Küresel: salgın ve afet gibi olağanüstü durumlarda sağlık hizmet sunucularının rol ve sorumluluklarıni içeren yol haritaları belirlenecek, malzeme ve personel akışına ilişkin planlamalar etkin bir şekilde yapılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanığı, İçişleri Bakanlığıi, Milli Savunma Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler
1. Aşı tereddüdüyle ilgili farkındalık çalışmaları artırılacaktır. 2. Eksik aşılı veya aşısız çocukiarın belirlenmesi ve takibi güçiendirilecek, beşli karma aşı üçüncü doz aşılama hızının en az yüzde 98 olması için Genişletilmiş Bağışıklama Programının (GBP) takibi yapilacaktır. 3. GBP Genelgesi ve Saha Rehberi güncellenecek ve bu kapsamda Bilimsel Kurul toplantıları ve eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. 1. Elektronik Vaka Sisteminin 81 ile: yaygınlaştırılması ve hasta teslim sürecinin elektronik ortamda yürütülmesi sağlanacaktır. 2. Mevcut Kimyasal Biyolojik Radyolojik Nükleer Tehditler (KBRN) eğitimlerinin sertifikasyon standartları revize edilecek, söz konusu eğitimlerin radyolojik ve nükleer ayağı güçlendirilecektir. 3. Afetlere hazırlık çalişmaları kapsaminda mevcut personel ve lojistik organizasyonu güçlendirilecektir. 4. Acil sağlik hizmetleri sunumunda etkinlik, kalite ve verimliliğin artırılmasına yönelik mevzuat düzenlemeleri yapilacaktır. 5. Küresel afet gibi durumlarda halka arz edilen su kaynaklarındaki kirliliklerin yerinde tespiti ile halk sağlığının korunması, olası bir salgının önüne geçilmesi ve saha ihtiyaçlarının

Tedbir 708.3. Bağışıklık kazandırma programları güçlendirilerek toplumsal farkındalık artırılacak, aşılama programları tüm risk gruplarını içerecek şekilde yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 708.4. Küresel: Tedbir 708.5. Acil durumlarda güvenilir bilgi akışı ve koordinasyonun sağlanmasına yönelik altyapı ve kapasite
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Üniversiteler, Belediyeler
1. Aşı tereddüdüyle ilgili farkındalık çalışmaları artırılacaktır. 2. Eksik aşılı veya aşısız çocukiarın belirlenmesi ve takibi güçiendirilecek, beşli karma aşı üçüncü doz aşılama hızının en az yüzde 98 olması için Genişletilmiş Bağışıklama Programının (GBP) takibi yapilacaktır. 3. GBP Genelgesi ve Saha Rehberi güncellenecek ve bu kapsamda Bilimsel Kurul toplantıları ve eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. 1. Elektronik Vaka Sisteminin 81 ile: karşılanması için mobil laboratuvar altyapısı güçlendirilecektir. 1. Haberleşme sağlayan sayısal telsiz sistemlerine yönelik 73 ilde tamamlanan entegrasyon çalışmalarının 81 ile yaygınlaştırılması

Tedbir 708.3. Bağışıklık kazandırma programları güçlendirilerek toplumsal farkındalık artırılacak, aşılama programları tüm risk gruplarını içerecek şekilde yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 708.4. Küresel: sağlanacaktır. güçlendirilecektir. Birinci basamak sağlık tesislerinin sağlığın korunması ve geliştirilmesindeki rolü güçlendirilecek, hizmet basamakları içerisinde öncelikle kullanımı sağlanacak, basamaklar

Tedbir 708.3. Bağışıklık kazandırma programları güçlendirilerek toplumsal farkındalık artırılacak, aşılama programları tüm risk gruplarını içerecek şekilde yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 708.4. Küresel: arası etkileşim geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.709) Tedbir 709.1. Birinci basamak sağlık tesisleri nitelik ve nicelik olarak geliştirilerek bu birimlere başvuran kişilerin koruyucu, önleyici, tedavi ediçi sağlık hizmetlerini bütüncül olarak alabilmesi, böylece ikinci ve üçüncü basamak sağlık merkezlerine başvuruların azaltılması sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler
1. Aşı tereddüdüyle ilgili farkındalık çalışmaları artırılacaktır. 2. Eksik aşılı veya aşısız çocukiarın belirlenmesi ve takibi güçiendirilecek, beşli karma aşı üçüncü doz aşılama hızının en az yüzde 98 olması için Genişletilmiş Bağışıklama Programının (GBP) takibi yapilacaktır. 3. GBP Genelgesi ve Saha Rehberi güncellenecek ve bu kapsamda Bilimsel Kurul toplantıları ve eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. 1. Elektronik Vaka Sisteminin 81 ile: 1. Aile sağlığı merkezi, aile hekimliği birimi açılması ve yönetilmesine yönelik rehber oluşturulacak ve yayınlanacaktır. 2. 80 adet birinci basamak sağlık tesisinin inşaati tamamlanacaktır. 3. Yeni aile hekimliği birimleri hizmete açılarak aile hekimliği birimi başına nüfusun 2.800 kişiye düşürülmesi sağlanacaktır.

Tedbir 709.2. BulaşıCı olmayan hastalıklar başta olmak üzere, hastalıklara ilişkin tarama ve teşhis gibi süreçler ile kronik hastaların tedavi takiplerinde dijital uygulamaların da desteğiyle aile sağlığı merkezlerinin sorumlulukları artırılacaktır.: Tedbir 709.3. Aile sağlığı merkezi sayısı artırılarak aile hekimlerine yönelik hizmet içi eğitimlerle alınan hizmetin etkinliği ve hizmetten duyulan memnuniyet iyileştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Kronik böbrek hastaliği, inme, koroner arter hastaliğı, astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalıkları (KOAH) izlem modülleri 81 ildeki aile hekimliği birimlerinin kullanımına açılacaktır. 2. Kronik hastalıklara yönelik tarama ve izlem modüllerinin tüm aile hekimliği birimleri tarafından etkin kullanımı sağlanacak, böylece hastalıkların erken teşhisi ve takibi yapılacaktır.: 1. Güncellenen bebek, çocuk, ergen izlem protokollerinin sahada uygulanmasına yönelik aile hekimlerine eğitim verilecektir. 2. Her bir aile hekimliği biriminde sunulan hizmetiere ilişkin belirli dönem araliklarında memnuniyet anketi uygułanarak gerekli alanlarda iyileştirmeler yapılacaktır.

Tedbir 709.2. BulaşıCı olmayan hastalıklar başta olmak üzere, hastalıklara ilişkin tarama ve teşhis gibi süreçler ile kronik hastaların tedavi takiplerinde dijital uygulamaların da desteğiyle aile sağlığı merkezlerinin sorumlulukları artırılacaktır.: Tedbir 709.4. Aile hekimlerinin üst basamaklara yönlendirdikleri hastaların tetkik ve tedavi sonuçlarına ilişkin geri bildirimlerini sağlayacak bir sistem oluşturularak hizmet basamakları arasındaki etkileşim güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Kronik böbrek hastaliği, inme, koroner arter hastaliğı, astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalıkları (KOAH) izlem modülleri 81 ildeki aile hekimliği birimlerinin kullanımına açılacaktır. 2. Kronik hastalıklara yönelik tarama ve izlem modüllerinin tüm aile hekimliği birimleri tarafından etkin kullanımı sağlanacak, böylece hastalıkların erken teşhisi ve takibi yapılacaktır.: 1. Birinci, ikinci ve üçüncü basamak sağlık tesislerinde işlenen verilerin basamaklar arasında akışı için entegrasyon çalışmaları yürütülecektir. Aile Hekimliği Bilgi Sistemleri ekranlarına, üst basamaklara yönlendirilen hastaların geri bildirimlerinin yansıtılması amacıyla çalışma yapılacaktır.

Tedbir 709.2. BulaşıCı olmayan hastalıklar başta olmak üzere, hastalıklara ilişkin tarama ve teşhis gibi süreçler ile kronik hastaların tedavi takiplerinde dijital uygulamaların da desteğiyle aile sağlığı merkezlerinin sorumlulukları artırılacaktır.: Tedbir 709.5. Sağlıklı hayat merkezlerinin sayısı artırılacak, hizmet sunum niteliği geliştirilecek ve bu merkezlerin aile sağlığı merkezleriyle etkileşimi sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
1. Kronik böbrek hastaliği, inme, koroner arter hastaliğı, astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalıkları (KOAH) izlem modülleri 81 ildeki aile hekimliği birimlerinin kullanımına açılacaktır. 2. Kronik hastalıklara yönelik tarama ve izlem modüllerinin tüm aile hekimliği birimleri tarafından etkin kullanımı sağlanacak, böylece hastalıkların erken teşhisi ve takibi yapılacaktır.: 1. 90 adet yeni Sağlıklı Hayat Merkezi (SHM) hizmete açılacaktır.

Tedbir 709.2. BulaşıCı olmayan hastalıklar başta olmak üzere, hastalıklara ilişkin tarama ve teşhis gibi süreçler ile kronik hastaların tedavi takiplerinde dijital uygulamaların da desteğiyle aile sağlığı merkezlerinin sorumlulukları artırılacaktır.: Tedbir 709.6. Birinci basamak sağlıik tesislerinin daha fazla tercih edilmesine yönelik teşvik mekanizmaları oluşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Kronik böbrek hastaliği, inme, koroner arter hastaliğı, astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalıkları (KOAH) izlem modülleri 81 ildeki aile hekimliği birimlerinin kullanımına açılacaktır. 2. Kronik hastalıklara yönelik tarama ve izlem modüllerinin tüm aile hekimliği birimleri tarafından etkin kullanımı sağlanacak, böylece hastalıkların erken teşhisi ve takibi yapılacaktır.: 1. Birinci basamak sağlık tesislerinin vatandaşlar tarafindan daha fazla tercih edilmesi için Aile Hekimliği Sözleşme ve Ödeme Yönetmeliğinde değişiklik yapilacaktır.

Tedbir 709.2. BulaşıCı olmayan hastalıklar başta olmak üzere, hastalıklara ilişkin tarama ve teşhis gibi süreçler ile kronik hastaların tedavi takiplerinde dijital uygulamaların da desteğiyle aile sağlığı merkezlerinin sorumlulukları artırılacaktır.: Tedbir 709.7. Aile diş hekimliği uygulaması ülke genelinde yayginlaştırılacak, aile diş hekimliği birimlerinde koruyucu tedavileri tamamlanan bireylerin tedavi gereksinimlerinin ikinci basamak sağlık kuruluşlarında öncelikli karşılanmasına yönelik sevk zinciri oluşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Kronik böbrek hastaliği, inme, koroner arter hastaliğı, astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalıkları (KOAH) izlem modülleri 81 ildeki aile hekimliği birimlerinin kullanımına açılacaktır. 2. Kronik hastalıklara yönelik tarama ve izlem modüllerinin tüm aile hekimliği birimleri tarafından etkin kullanımı sağlanacak, böylece hastalıkların erken teşhisi ve takibi yapılacaktır.: 1. Aile Diş Hekimliği Merkezlerinin sayısı artırılacak, bu merkezlerin ağız ve diş sağlığı hizmeti sunan ikinci ve üçüncü basamak sağlık kuruluşları ile koordinasyonu sağlanacaktır.

Tedbir 709.2. BulaşıCı olmayan hastalıklar başta olmak üzere, hastalıklara ilişkin tarama ve teşhis gibi süreçler ile kronik hastaların tedavi takiplerinde dijital uygulamaların da desteğiyle aile sağlığı merkezlerinin sorumlulukları artırılacaktır.: Tedbir 709.8. Göç sağlığı hizmetlerinin, ülke sağlık sistemiyle bütünleşik bir biçimde sunularak hizmetin sürdürülebilirlik ve etkinlik bakımından geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı
1. Kronik böbrek hastaliği, inme, koroner arter hastaliğı, astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalıkları (KOAH) izlem modülleri 81 ildeki aile hekimliği birimlerinin kullanımına açılacaktır. 2. Kronik hastalıklara yönelik tarama ve izlem modüllerinin tüm aile hekimliği birimleri tarafından etkin kullanımı sağlanacak, böylece hastalıkların erken teşhisi ve takibi yapılacaktır.: 1. Göçmen Sağlığı Merkezi personeline yönelik sağlık hizmetlerinin etkinliğini ve verimliliğini artırmak amacıyla sağlık okuryazarlığı eğitimleri verilecektir. 2. Mobil sağlık tarama araçlarıyla göçmenlere yönelik toplamda 140.000 kanser tarama testi yapilacaktır.

Bağımlılıkla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyileştirilecek, erişilebilirlik artırılacak ve hizmetlerin tamamlayıcı şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.710): Tedbir 710.1. Danışmanlik, tedavi, sosyal uyum ve iyileştirme hizmetlerinin bütüncül biçimde sunulması kapsamında hizmet kalitesi yükseltilecek, kurum ve kuruluşlar arasında işbirliği ve eşgüdüm sağlanacaktır.

Bağımlılıkla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyileştirilecek, erişilebilirlik artırılacak ve hizmetlerin tamamlayıcı şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.710): Tedbir 710.2. Bağımlılığın önlenmesi için farklı nüfūs gruplarına yönelik farkındalik artırma çalışmaları kapsamında iyi uygulama örnekleri ve müdahale programları güçlendirilerek sürdürülecek, bağımlılıikla mücadele kapsamında uygulanan mekanizmaların toplum tarafindan bilinirliği artırilacaktır.

Bağımlılıkla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyileştirilecek, erişilebilirlik artırılacak ve hizmetlerin tamamlayıcı şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.710): Tedbir 710.3. Danışmanlık, tedavi ve iyileştirme hizmeti alan bireylerin takiplerinin yapılması için ilgili birimler arasında eşgüdüme yönelik bilişim altyapısı oluşturulacak, danışmanlık hizmetleri yüz yüze ve çağrı merkezleri aracılığıyla sürdürülecek, birinci basamak sağlık tesislerinde önleme ve psikososyal destek hizmetleri yaygınlaştırılacaktır.

Bağımlılıkla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyileştirilecek, erişilebilirlik artırılacak ve hizmetlerin tamamlayıcı şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.710): Tedbir 710.4. Sigara bırakma poliklinikleri, bağımlılık danışma arındırma merkezleri, zorunlu tedavi kararlarının uygulandığı merkezler ile danışma, tedavi, iyileştirme ve sosyal uyum süreçlerinin bütünleşik bir şekilde sunulacağı BAHAR Merkezleri farklı nüfus gruplarının hizmet alımını kolaylaştıracak şekilde

Tedbir 710.5. Bağımllık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 710.6. Bağımlılığa ilişkin tanı, tedavi ve izlem sürecinde klinik kalitenin artırılmasına yönelik klinik protokollerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Danışmanlık merkezlerinde bağımlılık alanında çalışan sağlık personelinin bağımlitıkla mücadele eğitimi alması sağlanacaktır. 2. Danışma hatlarında çalışan personele yönelik periyodik olarak eğitimlerin yapılması sağlanacaktır. 3. Sigara birakma polikliniklerinde görev yapacak hekimlere yönelik eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Madde bağımlılığına ilişkin sağlık hizmet standartları oluşturulacak ve uygulamaya geçilecektir. 2. Yeni klinik protokol ve rehberler için ihtiyaç analizi yapılacaktır.

Tedbir 710.5. Bağımllık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 710.7. Bağımlılıkla mücadeleye ilişkin faaliyetlerin kanıta dayalı olarak tasarlanabilmesi için madde kullanım davranışlarına yönelik dönemsel araştırmalar yapilacak ve veri mahremiyeti gözetilerek kurum kuruluşlar arası veri paylaşımı sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S), Adalet Bakanlıği, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanliığı, Ticaret Bakanlıği, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, STKlar
1. Danışmanlık merkezlerinde bağımlılık alanında çalışan sağlık personelinin bağımlitıkla mücadele eğitimi alması sağlanacaktır. 2. Danışma hatlarında çalışan personele yönelik periyodik olarak eğitimlerin yapılması sağlanacaktır. 3. Sigara birakma polikliniklerinde görev yapacak hekimlere yönelik eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Uyuşturucuyla mücadele alaninda üretilen tüm verilerin portal aracılığıyla toplanması sağlanarak paydaş kurum ve kuruluşlarla paylaşımı sağlanacaktır. 2. Sosyodemografik özelliklere göre bağımlilik yapıcı maddelerin kullanım sıklığı ve risk düzeyini belirlemeye yönelik yürütülen çalışmaların etkinlikleri artırılacaktır.

Tedbir 710.5. Bağımllık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Sağlıkta insan kaynağı ile fiziki altyapı nicelik ve nitelik olarak iyileştirilecek ve bölgeler arası dağılımda denge sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.711)

Tedbir 710.5. Bağımllık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 711.1. Başta tip, diş hekimliği ve eczacılık olmak üzere sağlık meslek gruplarında eğitimin kalitesi artırılacak ve uzmanlık eğitimindeki müfredatları bilişim altyapısıyla desteklenerek ülke genelinde standart sağlanacak, sağlık alanında geleceğin ihtiyaç ve şartlarına uygun bir şekilde ve ülke ihtiyaçları göz önünde bulundurularak her alanda yeterli ve nitelikli işgücü oluşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S), YÖK, Üniversiteler
1. Danışmanlık merkezlerinde bağımlılık alanında çalışan sağlık personelinin bağımlitıkla mücadele eğitimi alması sağlanacaktır. 2. Danışma hatlarında çalışan personele yönelik periyodik olarak eğitimlerin yapılması sağlanacaktır. 3. Sigara birakma polikliniklerinde görev yapacak hekimlere yönelik eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Uzmanlik Eğitimi Yönetim Sistemi yazılım programı ülke genelindeki eğitim kurumlarında yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 710.5. Bağımllık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 711.3. Başta hekim, hemşire ve ebe olmak üzere ihtiyaçlar doğrultusunda ülke çapında bölgeler ve sağlık tesisleri arasında yeterli sayıda ve dengeli bir şekilde dağılımı sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, Üniversiteler
1. Danışmanlık merkezlerinde bağımlılık alanında çalışan sağlık personelinin bağımlitıkla mücadele eğitimi alması sağlanacaktır. 2. Danışma hatlarında çalışan personele yönelik periyodik olarak eğitimlerin yapılması sağlanacaktır. 3. Sigara birakma polikliniklerinde görev yapacak hekimlere yönelik eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Sağlik mesleklerinde ve tipta uzmanlık alanlarında branş bazında ihtiyaç analizleri yapılacaktır.

Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde sağlık tesisi yatırım planlamalarına yönelik nesnel kriterler doğrultusunda makro planlar oluşturulacaktır.: Tedbir 711.5. Fiziki altyapının dengeli dağılımı sağlanacak, mevcut hastane yataklarının kullanım etkinliği yükseltilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler
1. Sağlık tesisi yatırımlarında ülke geneli ihtiyaçlarını ortaya koyacak nesnel kriterler belirlenerek sağlik tesisi ihtiyacına ilişkin mevcut durum tespit edilecektir.: 1. Sağlık tesisi yatırımları, mevcut altyapi, kapasite kullanım oranları ve nüfus dağılımı dikkate alınarak bölgesel ihtiyaçlar doğrultusunda planlanacaktır.

Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde sağlık tesisi yatırım planlamalarına yönelik nesnel kriterler doğrultusunda makro planlar oluşturulacaktır.: Tedbir 711.6. Olasi afet durumlarında kesintisiz sağlık hizmeti sunumu sağlanabilmesi amacıyla sağlık tesislerinin afetlere karşı dayanıklılığı artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Üniversiteler, Belediyeler
1. Sağlık tesisi yatırımlarında ülke geneli ihtiyaçlarını ortaya koyacak nesnel kriterler belirlenerek sağlik tesisi ihtiyacına ilişkin mevcut durum tespit edilecektir.: 1. Afet riski olan bölgelerde yeni projeler, detaylı zemin, tasarim ve yapısal analiz çalışmaları yapılarak planlanacaktır.

Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde sağlık tesisi yatırım planlamalarına yönelik nesnel kriterler doğrultusunda makro planlar oluşturulacaktır.: Tedbir 711.7. Uluslararasi sağlıkta insan kaynağı hareketliliğinin yönetilmesine ilişkin politikalar geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), YÖK, Üniversiteler
1. Sağlık tesisi yatırımlarında ülke geneli ihtiyaçlarını ortaya koyacak nesnel kriterler belirlenerek sağlik tesisi ihtiyacına ilişkin mevcut durum tespit edilecektir.: 1. Sağlık iş gücünün uluslararası hareketliliğine neden olan etkenlerin araştırılacağı saha çalışması yapılacaktır.

Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde sağlık tesisi yatırım planlamalarına yönelik nesnel kriterler doğrultusunda makro planlar oluşturulacaktır.: Tedbir 711.8. Doku, organ, kemik iliği ve kök hücre nakil işlemleri başta olmak üzere özellikli sağlık hizmetlerinin kapasitesi artırılarak bu hizmetlere ulusal ve uluslararası düzeyde ulaşılabilirlik artınılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Sağlık tesisi yatırımlarında ülke geneli ihtiyaçlarını ortaya koyacak nesnel kriterler belirlenerek sağlik tesisi ihtiyacına ilişkin mevcut durum tespit edilecektir.: 1. Gönüllü bağışçı sayısının artırımasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Organ nakli merkezlerinin nitelikleri ve hizmet kapasitesi geliştirilecektir.

Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde sağlık tesisi yatırım planlamalarına yönelik nesnel kriterler doğrultusunda makro planlar oluşturulacaktır.: Aktif yaşlanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerinin kapasitesi iyileştirilecek ve artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.712)

Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde sağlık tesisi yatırım planlamalarına yönelik nesnel kriterler doğrultusunda makro planlar oluşturulacaktır.: Tedbir 712.1. Yaşlı bakımında sağlık ve sosyal hizmetleri bir araya getiren bakış açısıyla yeni bir model oluşturulacak, bu kapsamda kurumlar araşı koordinasyon sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Üniversiteler, Belediyeler
1. Sağlık tesisi yatırımlarında ülke geneli ihtiyaçlarını ortaya koyacak nesnel kriterler belirlenerek sağlik tesisi ihtiyacına ilişkin mevcut durum tespit edilecektir.: 1. Aile sağlığı merkezi ve SHM'ler tarafindan kullanılan bilisim sistemleri arasındaki entegrasyon güçlendirilecektir.

Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde sağlık tesisi yatırım planlamalarına yönelik nesnel kriterler doğrultusunda makro planlar oluşturulacaktır.: Tedbir 712.2. Yaşlılara yönelik koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin güçlendirilmesi sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Üniversiteler, Belediyeler
1. Sağlık tesisi yatırımlarında ülke geneli ihtiyaçlarını ortaya koyacak nesnel kriterler belirlenerek sağlik tesisi ihtiyacına ilişkin mevcut durum tespit edilecektir.: 1. Aktif ve sağlıklı yaşlanma hakkında toplumun farkındalığı artırılacaktır. 2. HYP kapsamında yer alan çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi modülünün aile hekimliği birimleri tarafindan yaygın ve etkili bir şekilde kullanılması sağlanacaktır.

Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde sağlık tesisi yatırım planlamalarına yönelik nesnel kriterler doğrultusunda makro planlar oluşturulacaktır.: Tedbir 712.3. Yaşlı sağlığı (geriatri) ve palyatif bakım hizmetleri sunan merkezlerin sayısı artırılacak, evde sağlik ve bakım hizmetleriyle entegrasyonu sağlanacak ve yaşlıların sağlık hizmetlerine ulaşımı kolaylaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Üniversiteler, Belediyeler
1. Sağlık tesisi yatırımlarında ülke geneli ihtiyaçlarını ortaya koyacak nesnel kriterler belirlenerek sağlik tesisi ihtiyacına ilişkin mevcut durum tespit edilecektir.: 1. Evde sağlık hizmetleri kapsamında uzaktan sağlık hizmet sunumuyla evinde veya yerinde hizmet sunumlarının entegrasyonu sağlanacaktır. 2. Palyatif bakım merkezlerinin sayısı artırılacaktır.

Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713): Tedbir 713.1. "Health Türkive" küresel bir markaya dönüştürülecek, bu kapsamda sağlık turizmi alanında ülkemizin tanıtım ve pazarlama faaliyetleri yürütülecektir.

Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713): Tedbir 713.2. Sağlık turizmi alanında faaliyet gösteren ve yetki belgesine sahip sağlık kuruluşları ile aracı kuruluşların denetlenmesine yönelik sistem güçlendirilecektir.

Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713): Tedbir 713.3, Sağlık tesislerinin sağlık turizmi konusunda akreditasyonu teşvik edilecektir.

Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713): Tedbir 713.4. Sağlık turizminin katma değerin yüksek olduğu alanlara yayılmasına yönelik uygulamalar geliştirilecektir.

Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713): Tedbir 713.5. Sağlık turizmi faydalanıcılarının uzaktan takibi için gerekli altyapı oluşturulacaktır.

Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713): Sağlık hizmet sunum kalitesinin ve klinik kalitenin ölçülmesi, değerlendirilmesi ve iyileştirilmesi sağlanacak, sağlik hizmetlerinde akreditasyon sistemi geliştirilecek ve hasta güvenliği temin edilecektir. (Kalkınma Planı p.714)

Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713): Tedbir 714.1. Sağlık hizmetlerinde klinik kalitenin ölçümü ve geliştirilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 714.3. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik gerekli yasal ve idari düzenlemeler yapılacaktır.: Tedbir 714.4. Normal doğuma yönelik bilinçlendirme ve özendirme faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik Sağlıkta Kalitenin Geliştirilmesi ve Değerlendirilmesine Dair Yönetmelik güncellenecektir. 2. Radyasyon üreten tıbbi cihazlardan maruz kalınan doz miktarının takibini sağlayan Ulusal Doz Takip Sistemi uygulaması yaygınlaştırılacaktır.: 1. Normal doğuma ilişkin toplum genelinde bilinç ve farkındalık geliştirilecektir.

Tedbir 714.3. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik gerekli yasal ve idari düzenlemeler yapılacaktır.: Tedbir 714.5. Akreditasyon altyapısı geliştirilecek, akredite olan sağlık tesis sayısı artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), TÜSEB, Üniversiteler
1. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik Sağlıkta Kalitenin Geliştirilmesi ve Değerlendirilmesine Dair Yönetmelik güncellenecektir. 2. Radyasyon üreten tıbbi cihazlardan maruz kalınan doz miktarının takibini sağlayan Ulusal Doz Takip Sistemi uygulaması yaygınlaştırılacaktır.: 1. Akreditasyon denetim süreçlerinin yürütüleceği bilgi yönetim sistemi geliştirilecektir. 2. Akredite edilen sağlık tesisi sayısı 19'a çıkarılacaktır.

Tedbir 714.3. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik gerekli yasal ve idari düzenlemeler yapılacaktır.: Dijital sağlık çözümlerinin sağlık sistemi içerisinde etkin ve verimli kullanımı sağlanacak, dijital sağlık teknolojilerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.715)

Tedbir 714.3. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik gerekli yasal ve idari düzenlemeler yapılacaktır.: Tedbir 715.2. Kronik hastalıkların izlem ve takibi başta olmak üzere "tele sağlık" sistemleri geliştirilecek, ilişkili sistemlerle birlikte çalışabilirliği sağlanarak kullanimi yaygınlaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik Sağlıkta Kalitenin Geliştirilmesi ve Değerlendirilmesine Dair Yönetmelik güncellenecektir. 2. Radyasyon üreten tıbbi cihazlardan maruz kalınan doz miktarının takibini sağlayan Ulusal Doz Takip Sistemi uygulaması yaygınlaştırılacaktır.: 1. Uzaktan sağlık sistemi kapsamında hizmet sunulacak kronik hastalıklar, uzaktan sağlık hizmetlerinin kapsamı ve türü ile bu hizmetlere ilişkin muayene ve takip standartları belirlenecektir.

Tedbir 714.3. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik gerekli yasal ve idari düzenlemeler yapılacaktır.: Tedbir 715.4. Dijital teknolojilerin sağlik alanında kullanımına ilişkin toplum genelinde farkındalık oluşturulacak, dijital sağlık okuryazarlığı geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik Sağlıkta Kalitenin Geliştirilmesi ve Değerlendirilmesine Dair Yönetmelik güncellenecektir. 2. Radyasyon üreten tıbbi cihazlardan maruz kalınan doz miktarının takibini sağlayan Ulusal Doz Takip Sistemi uygulaması yaygınlaştırılacaktır.: 1. Sağlık alanında kullanılan dijital teknolojiler ve geliştirilen mobil uygulamalarla ilgili bilinç ve farkındalığı artırmaya yönelik açıklayıcı ve tanıticı materyaller hazırlanacaktır.

Tedbir 714.3. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik gerekli yasal ve idari düzenlemeler yapılacaktır.: Veri ve kanıta dayalı politika oluşturmada girdi olarak kullanılabilecek, bilimsel araştırma ve analizlerde kullanılmaya elverişli, uluslararası karşılaştırmalara olanak sağlayan kalite ve ayrıntıda veri üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.716)

Tedbir 714.3. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik gerekli yasal ve idari düzenlemeler yapılacaktır.: Tedbir 716.1. Uluslararasi kıyaslamaya olanak verecek detay ve kalitede veri üretimi sağlanacak, sağlık verilerinin ulusal/uluslararası normlara uygun olarak standardizasyon süreçleri yürütülecek, veri kalitesi ve güvenilirliği artırılacak, sağlık verilerinin siber güvenliği güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik Sağlıkta Kalitenin Geliştirilmesi ve Değerlendirilmesine Dair Yönetmelik güncellenecektir. 2. Radyasyon üreten tıbbi cihazlardan maruz kalınan doz miktarının takibini sağlayan Ulusal Doz Takip Sistemi uygulaması yaygınlaştırılacaktır.: 1. Sağlik bilgi sistemleri alanında kullanılan veri elemanları ve göstergelerin tanımlamaları gözden geçirilecek, veri kalitesini artırmak amacıyla iş kuralları belirlenecek, yayımlanacak ve uyumluluk denetimleri yapılacaktır. 2. Sağlık Bakanlığı veri tabanlarında yer alan sağlık göstergelerinin uluslararası tanım standartlarina uyumluluğu artırılacaktır.

Tedbir 716.2. Kurumlar arası veri paylaşımı için işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 716.3. Sağlık verileri anonimleştirilerek başta Ar-Ge olmak üzere ekonomik değere dönüştürülmesi amacıyla ikincil kullanımına ilişkin gerekli hukuki ve idari altyapı oluşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Kişisel Verileri Koruma Kurumu, Üniversiteler
1. Kurumlar arasinda veri paylaşımına ilişkin protokoller oluşturulacak, internet servis entegrasyonları alanındaki eksiklikler belirlenerek tamamlanacaktır.: 1. Anonim sağlık verisinin üretimi ile paylaşımının sağlanmasına yönelik mevzuat düzenlemesi yapıłarak araştırmacıların kullanımı için anonim ve sentetik veri setleri yayımlanacaktır.

Tedbir 716.2. Kurumlar arası veri paylaşımı için işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Sağlık sisteminde mali sürdürülebilirlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.717)

Tedbir 716.2. Kurumlar arası veri paylaşımı için işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 717.1. Geri ödeme sisteminde kanıta dayalı modellerin uygulanması sağlanacak, sağlık harcamalarına ilişkin denetim altyapısı güçlendirilecek, hizmet sunum ve ilaç fiyatlarının etkin maliyet değerlendirmeleri yapılarak belirlenmesi sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlıği, Üniversiteler
1. Kurumlar arasinda veri paylaşımına ilişkin protokoller oluşturulacak, internet servis entegrasyonları alanındaki eksiklikler belirlenerek tamamlanacaktır.: 1. Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) kapsamında kurumca geri ödemesi yapılan tanı ve tedavi hizmetlerinin etkin kullanılmasının sağlanmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Akılcı ilaç kullanımi teşvik edilerek ilaç ve tedavi harcamaları rasyonelleştirilecektir.

Tedbir 716.2. Kurumlar arası veri paylaşımı için işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 717.2. AkilCı laboratuvar ve tibbi görüntüleme uygulamaları gerçekleştirilecek, ihtiyaç dışı tetkik, tahlil ve diğer işlemlerin azaltılması için denetim mekanizmaları oluşturulacak ve güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Kurumlar arasinda veri paylaşımına ilişkin protokoller oluşturulacak, internet servis entegrasyonları alanındaki eksiklikler belirlenerek tamamlanacaktır.: 1. Akılcı laboratuvar uygulamaları kapsamında ulusal test rehberi hazırlanarak yürürlüğe konulacak ve söz konusu uygulamalara ilişkin farkındalık çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 716.2. Kurumlar arası veri paylaşımı için işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 717.3. Üniversite hastanelerinin yönetim modeli eğitim, araștırma ve hizmet sunum fonksiyonları itibarıyla etkin ve sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler
1. Kurumlar arasinda veri paylaşımına ilişkin protokoller oluşturulacak, internet servis entegrasyonları alanındaki eksiklikler belirlenerek tamamlanacaktır.: 1.Üniversite hastanelerinin yeniden yapılanma ihtiyacı doğrultusunda yeni bir yönetim modeli oluşturulmasına yönelik komisyon çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 716.2. Kurumlar arası veri paylaşımı için işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 717.4. Akılcı ilaç kullanımı konusunda bilinç düzeyi artırılacak, hekimlerin desteklenmesi ve denetimi sağlanacak, akılcı ilaç kullanımına ilişkin sistem altyapısı güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler, Türkiye İlaç ve Tibbi Cihaz Kurumu (TİTCK)
1. Kurumlar arasinda veri paylaşımına ilişkin protokoller oluşturulacak, internet servis entegrasyonları alanındaki eksiklikler belirlenerek tamamlanacaktır.: 1. Akılcı ilaç kullanımı konusunda farkındalık çalışmaları yürütülerek yeni reçeteleme göstergeleri belirlenecek ve buna göre analiz, değerlendirme ve izleme çalışmaları yapilacaktır. 2. İlaç tüketim hesaplamaları için sistem altyapisı oluşturulacak ve reçeteleme verilerinin entegrasyonuyla sistem güçlendirilecektir. 3. Antimikrobiyallerin tüketimi ve direnç verileri birlikte analiz edilecektir.

Tedbir 717.6. Kişiselleştirilmiş tip konusunda sağlıklı ve güvenilir veriyle bilgi üretilmesi sağlanarak yenilikçi ürünier desteklenecektir.: ve tıbbi cihaza erişimir
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB: caktır. (Kalkınma Plani p.718)

Tedbir 717.6. Kişiselleştirilmiş tip konusunda sağlıklı ve güvenilir veriyle bilgi üretilmesi sağlanarak yenilikçi ürünier desteklenecektir.: Tedbir 718.1. Etkin tedarik zinciri takibi ile güvenli ilaç ve tibbi cihaza erişimin kolaylaştırılması sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, TITCK, Üniversiteler
1. Kişiselleştirilmiş tıp uygulamalarının kliniğe geçişi ve rutin sağlık hizmetlerine entegrasyonu için gerekli veri analizi, model geliştirme ve pilot çalışmalar gerçekleştirilecektir.: 1. İlaç takip sistemine entegre olacak şekilde sahadaki ilaç hareketlerinin izlenebilirliğini güçlendiren yöntemler geliştirilecektir.

Tedbir 717.6. Kişiselleştirilmiş tip konusunda sağlıklı ve güvenilir veriyle bilgi üretilmesi sağlanarak yenilikçi ürünier desteklenecektir.: Tedbir 718.2. İlaçta akılcı tedarik yönetimi altyapısının güçlendirilmesi sağlanacak ve yapay zekâ uygulamalarıyla desteklenecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, TITCK, Üniversiteler
1. Kişiselleştirilmiş tıp uygulamalarının kliniğe geçişi ve rutin sağlık hizmetlerine entegrasyonu için gerekli veri analizi, model geliştirme ve pilot çalışmalar gerçekleştirilecektir.: 1. İlaçta akılcı tedarik yönetimine yönelik uluslararası standartlarda yeni dijital çözümler geliştirilecektir.

Tedbir 717.6. Kişiselleştirilmiş tip konusunda sağlıklı ve güvenilir veriyle bilgi üretilmesi sağlanarak yenilikçi ürünier desteklenecektir.: Tedbir 718.3. Güvenli ürüne erişimi sağlamak amacıyla ulusal kontroi laboratuvar altyapısı güçlendirilecektir
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB: Sağlık Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİTCK
1. Kişiselleştirilmiş tıp uygulamalarının kliniğe geçişi ve rutin sağlık hizmetlerine entegrasyonu için gerekli veri analizi, model geliştirme ve pilot çalışmalar gerçekleştirilecektir.: 1. Ulusal kontrol laboratuvarının değişen ihtiyaçlar kapsamında cihaz altyapısı güçlendirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: On Bin Kişiye Düşen Hastane Yatağı Sayısı
Birim: Adet
2023 (1): 31,2
2024 (2): 31,7
2025 (3): 34,5

Performans Göstergeleri: Yüz Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı (4)
Birim: Kişi
2023 (1): 239
2024 (2): 251
2025 (3): 262

Performans Göstergeleri: Yüz Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı (4)
Birim: Kişi
2023 (1): 361
2024 (2): 380
2025 (3): 400

Performans Göstergeleri: Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus (5)
Birim: Kişi
2023 (1): 3 065
2024 (2): 2 980
2025 (3): 2 800

Performans Göstergeleri: Nitelikli Hastane Yataklarınin Tüm Hastane Yataklarına Oranı (Yoğun bakım yatakları hariç, Sağlık Bakanlığı) (4)
Birim: Yüzde
2023 (1): 81,9
2024 (2): 82,0
2025 (3): 84,0

Performans Göstergeleri: Bebek Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda, Tüm Haftalar) (6)(7)
Birim: Binde
2023 (1): 9,8
2024 (2): 9,5
2025 (3): 8,9

Performans Göstergeleri: Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) (6)(7)
Birim: Yüz Binde
2023 (1): 13,5
2024 (2): 12,5
2025 (3): 12,4

Performans Göstergeleri: Obezite Oranı (15 Yaş ve Üzeri) (Ölçüme Dayalı)
Birim: Yüzde
2023 (1): 29,1(8)
2024 (2): 28,9
2025 (3): 28,6

Performans Göstergeleri: Diyabet Oranı (15 Yaş ve Üzeri) (Ölçüme Dayalı)
Birim: Yüzde
2023 (1): 12,1(8)
2024 (2): 12,0
2025 (3): 11,5

Performans Göstergeleri: 15 Yaş ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanım Sıkliğı (Her gün ve ara sira kullananların orani) (9)
Birim: Yüzde
2023 (1): 32(10)
2024 (2): 31
2025 (3): 29

Performans Göstergeleri: Fiziki Altyapının Dengeli Dağılım Oranı (11)
Birim: Oran
2023 (1): 1,56
2024 (2): 1,41
2025 (3): 1,41

Performans Göstergeleri: Hekim Sayısinın Dengeli Dağılım Oranı (12)
Birim: Oran
2023 (1): 2,37
2024 (2): 2,40
2025 (3): 2,17

Performans Göstergeleri: Sezaryen Doğum Oranı (Bin Canlı Doğumda)
Birim: Binde
2023 (1): 615
2024 (2): 600
2025 (3): 480
Kaynak: Sağlık Bakanlığı
(1) Sağlik İstatistikleri Yılliği 2023 ön sonuçiarıdır. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program (4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Sağlik Programının anahtar göstergelerinden biridir. (5) Aile hekimliğinde kayıtlı nüfus kullanılmıştır. (6)Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Koruyucu Sağlik Programının anahtar göstergelerinden biridir. (7) TüfK tarafiından cantı doğum sayısı geriye dönük revize edidiğinden ölüm göstergelerine ait değerler güncellenmistir. (8) Türkiye Beslenme ve Sağhik Araştırmasi 2017 yıli verisine dayanarak yapılan projeksiyondur. (9) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yōnetim Bütçesinde yer alan Bağımlılıkla Mücadeie Programının anahtar göstergelerinden biridir. (10) TÜÎK, Türkiye Sağlık Araştırması 2022 (11) İBBS Düzey 1‘e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait sayılanın oranıdır. (12) İB8S Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait sayiların oranidır.

2.3.4. Aile 
a) Mevcut Durum 
Toplumu bir arada tutan ve toplumsal değerlerin nesiller arası aktarılmasını sağlayan aile kurumu, nitelikli bireylerin yetişmesinde ve güvenli toplumların oluşmasında önemli rol oynamaktadır.

Son dönemde, yeni teknolojiler, hızlı kentleşme, göç, demografik dönüşüm ve iklim değişikliği, küresel çapta aile kurumunu etkilemektedir. Bunların yanı sıra, yaşanan pandemi ve artan afet olayları da ailelerin sosyal ve ekonomik anlamda desteklenmesi ihtiyacini artırmaktadır. Medya okuryazarliğının yeterli seviyede olmaması ve bu nedenle dijital ortamlardaki içeriklerin kişileri olumsuz yönde etkilemesi gibi sorunlar, aile içindeki iletişimi olumsuz etkilemekte ve aile bireylerinin sağliğının bozulması riskini ortaya çıkarmaktadır.Tüm bu gelişmelerin olumsuz etkilerinden aile kurumunu korumak amacıyla ailenin güçlendirilmesine yönelik politikaların iş hayatı ve sosyal hayatla uyumlu bir şekilde gerçekleştirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır.

Türkiye’de tek kişilik hanehalklarının oranı yükselmektedir. Son yıllarda düşme eğilimi gösteren en az bir çekirdek aile ve diğer kişilerden oluşan geniş ailelerin oranı2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 0,4 artarak yüzde 13,2'ye yükselmiştir. Ülkemizde 2023 yılı sonu itibarıyla TÜÍK verilerine göre toplam 26.309.332 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalkı oranı, bir önceki yıla göre azalarak yüzde 63,8 seviyesinde gerçekleşirken geniş ailelerden oluşan hanehalkı oranı artarak yüzde 13,2 olmuştur. Tek kişilik hanehalkıoranı artma eğilimini 2023 yılında da sürdürerek yüzde 19,7'ye ulaşmıştır. Benzer şekilde,baba veya anneyle yaşayan çocuklardan oluşan hanehalkı oranında da yıllar itibarıyla artışgözlenmekte olup 2023 yılında toplam hanehalkının yüzde 10,6'sı tek ebeveyn ve çocuklardan oluşmuştur. Bu oranın yüzde 2,4lük kısmı baba ve çocuk, yüzde 8,2lik kısmıise anne ve çocuk olan hanehalkıdır.

TABLO II: 49- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı
Hanehalkı Tipleri: Tek Kişilik Hanehalkı
2018: 16,1
2021: 18,9
2022: 19,4
(Yüzde) 2023: 19,7

Hanehalkı Tipleri: Tek Çekirdek Aileden Oluşan Hanehalkı
2018: 65,3
2021: 64,4
2022: 64,5
(Yüzde) 2023: 63,8

Hanehalkı Tipleri: -Sadece Eşlerden Oluşan Çekirdek Aile
2018: 14,1
2021: 13,5
2022: 13,8
(Yüzde) 2023: 14,0

Hanehalkı Tipleri: -Eşler ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2018: 42,3
2021: 40,8
2022: 40,4
(Yüzde) 2023: 39,2

Hanehalkı Tipleri: -Tek Ebeveyn ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2018: 8,9
2021: 10,1
2022: 10,3
(Yüzde) 2023: 10,6

Hanehalkı Tipleri: Baba ve Çocuklardan Olusan Çekirdek Aile
2018: 1,9
2021: 2,3
2022: 2,3
(Yüzde) 2023: 2,4

Hanehalkı Tipleri: Anne ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2018: 7,0
2021: 7,8
2022: 8,0
(Yüzde) 2023: 8,2

Hanehalkı Tipleri: En Az Bir Çekirdek Aile ve Diğer Kişilerden Oluşan Hanehalkı
2018: 15,8
2021: 13,5
2022: 12,8
(Yüzde) 2023: 13,2

Hanehalkı Tipleri: Çekirdek Aile Bulunmayan Birden Fazla Kişiden Oluşan Hanehalkı
2018: 2,8
2021: 3,2
2022: 3,3
(Yüzde) 2023: 3,3
Kaynak: TÜİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçlan, 2018-2023
2023 yılında geniş ailelerin yüzde 25,7'si, tek kişilik hanehalklarının ise yüzde 13,7'si yoksulluk sınırının altındadır. Diğer yandan, anne ve çocuklardan oluşan çekirdek aile oranının baba ve çocuklardan oluşan çekirdek aile oranından yaklaşık dört kat daha fazla olduğu görülmektedir. Bu hususlar, farklı aile tiplerinin farklılaşan ihtiyaçlarına göre çalışma yapılması gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır.


Boşanan çiftlerin sayısı 2022 yılında 180.954 iken 2023 yılında 171.881´e düşmüştür.Evlenen çiftlerin sayısi ise 2022 yılında 574.358 iken 2023 yılında 565.435 olmuştur.Önümüzdeki dönemde de boşanmaların altında yatan temel sorunlar incelenerek sayısının azaltılmasına yönelik çalışmaların yapılması önemini korumaktadır.
Evlenen gençlerin desteklenmesini hedefleyen ve 2024 yıli Mayıs ayında ilk ödemelerine başlanan Aile ve Gençlik Fonu kapsamında Eylül ayi sonu itibarıyla 3.963 yeni evlenecek çifte faizsiz 150 bin TL kredi verilmiştir.

Ailenin güçlendirilmesi kapsamındaki hizmetlerin etkin ve etkili bir şekilde sunulmasına 2024 yılında da devam edilmiştir. Aileye yönelik hizmetlerin ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte koordine bir şekilde hayata geçirilmesini sağlayacak 2024-2028 yıllarını kapsayan Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Eylem Plani, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının koordinasyonunda hazırlanmıştır. Planın etkin bir şekilde izlenmesi için Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Koordinasyon Kurulu oluşturulmuştur.
Ailelerin eğitim, hukuk, iktisat, medya ve sağlık alanlarındaki hizmetlerden daha etkili biçimde yararlanmalarına, aile içi süreçlerini işlevselleştirerek aile yaşam kalitelerinin artmasına, sahip olduğu her türlü kaynağı etkili bir şekilde yönetmelerine ve karşılaşabilecekleri çeşitli risklere yönelik önlemler almalarına katkıda bulunmayı amaçlayan Aile Eğitim Programı (AEP) kapsamında 2024 yılı Temmuz ayı sonu itibarıyla 483.223 kişiye,Evlilik Öncesi Eğitimleri kapsamında 219.741 kişiye, Aile Danışmanlığı ve Boşanma Süreci Danışmanlığı kapsamında 9.162 kişiye, Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Eğitimleri kapsamında ise 121.516 kişiye ulaşıłmıştır. Ailelerin ihtiyaçlarına yönelik danışmanlık ve eğitim hizmetlerinin niteliği ve niceliğinin geliştirilmesi ihtiyacı önemini korumaktadır.
Türkiye Afet Müdahale Planı ve Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğına verilen afet ve acil durumlarda psikososyal destek hizmetieri görevi kapsamında yapılan çalişmalara devam edilmiştir. Bu çerçevede, 3.245 Bakanlik personeline hizmet içi eğitim verilmiştir.

Aile ve bireylerin sosyal yardım ve sosyal hizmetlere olan ihtiyaçlarının tespiti, ihtiyaca göre sosyal yardım ve sosyal hizmet modellerinin planlanması ve gerektiğinde diğer kamu hizmetlerinden yararlandırılmasının sağlanması amacıyla rehberlik ve danışmanlık hizmetlerini kapsayan Aile ve Sosyal Destek Programı (ASDEP) kapsamında çaliışmalara devam edilmiştir. Temmuz 2024 sonu itibarıyla ulaşılan hane sayısı 7,7 milyona yükselmiştir. Bu ziyaretlerde ailelere ilgili rehberlik ve danışmanlik hizmeti sunulmuştur.ASDEP’e yönelik kapasite geliştirme çalışmalarının devamlılığının sağlanması önemlidir.
Ailenin güçlendirilmesi kapsamında planlanan politika ve hizmetlerin kanıta dayalışekilde oluşturulmasi, yeni eğilimler ve ihtiyaçların tespit edilebilmesi için aile ve sosyal hizmetler temelinde yeni araştırmalar yapılması gerekmektedir. Bu kapsamda, 2024 yıli içerisinde Türkiye Aile Yapısı Araştırması (TAYA) İleri İstatistik Analizinin ve Türkiye'de Medya ve Dijital Ortamların Aile Üzerindeki Etkisi Araştırması'nın hazırlık çalışmalarıyürütülmüştür.

b) Amaç
Kadın ve erkeğin evlilik bağıyla kurulan, milli ve manevi değerlerin taşıyıcısı olan ailenin her türlü zararlı eğilimden korunmasi, sağlıklı nesillerin yetişmesi, dinamik nüfus yapisının ve kalkınmanın istikrarlı bir biçimde sürdürülmesini teminen aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Tedbir 720.1. Aileye yönelik eğitim ve danışmanlık hizmetlerinin içeriği kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler ve STK'łarla işbirliği içerisinde çeşitlendirilerek yaygınlaştırılacak, eğitim, rehberlik ve danışmanlık hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacaktır.
Politika / Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Aileye yönelik hizmetlerin niteliği ve niceliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.720): Aile ve Sosyal Hizmetier Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Aile Danışmanlığı Hizmet Modelinin Geliştirilmesi Projesi kapsamında hazırlanan materyal ve kılavuzların hizmet içi eğitim ve izleme çalışmalarıyla yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 2. Ailelere eğitim ve danışmanlık hizmeti sunan personele yönelik destekleyici programlar ve değerlendirme toplantilanı düzenlenecektir. 3. Kamu ve özel sektör paydaşlarıyla işbirliği protokolleri imzalanarak aile eğitimleri ve evlilik öncesi eğitimler yaygınlaştınlacaktır. 4. Anne ve babalariın etkili ve yetkin ebeveynlik becerilerinin desteklenmesi amacıyla geliştirilen modüler Aile Eğitim Programı kapsamında, uygulayıcı ve aile eğitimleri yaygınlaştırılacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 720.2, Milli ve manevi değerlerimiz gözetilerek sağlıklı nesillerin devamina ve aile yapısını olumsuz etkileyen kötü alışkanlıkların, bağımlılıkların ve zararlı akimların etkilerinin azaltımasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Politika / Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Aileye yönelik hizmetlerin niteliği ve niceliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.720): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, RTÜK, Diyanet İşleri Başkanlığı, İŞKUR, Üniversiteler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 18 yaş üzeri bağımlı bireylere, aileleri ve yakınlarina Sosyal Hizmet Merkezlerinde (SHM) Sosyal Uyum Süreci Danışmanlığı verilecektir. 2. Bağımlılikla mücadele kapsamında yürütülen Sosyal Uyum Süreci Danışmanlığında görev yapacak personele hizmet içi eğitim verilecektir. 3. Türkiye Bağımlılikla Mücadele Eğitimleri (TBM) 15 yaş üstü kurum bakımındaki çocuklar başta olmak üzere vatandaşlara verilmeye devam edilecektir.

Politika / Tedbir: Tedbir 720.3. Aile bireylerinin, teknoloji ve dijitalleşmenin olumsuz etkilerinden korunmasına yönelik bilinçli medya kullanımı konusunda farkındalığını artırmak üzere eğitim programları yaygınlaştırılacaktır.
Politika / Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Aileye yönelik hizmetlerin niteliği ve niceliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.720): Tedbir 720.3. Aile Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Ailelere yönelik bilinçli medya bireylerinin, teknoloji ve Bakanlığı (S), Sanayi ve kullanımi kapsamında dijital dijitalleşmenin olumsuz Teknoloji Bakanlığı, RTÜK okuryazarlık eğitimleri verilecektir. etkilerinden korunmasına yönelik bilinçli medya kullanımı konusunda farkındalığını artırmak üzere eğitim programları yaygınlaştırılacaktır. Afet ve kriz dönemlerinde ailelerin ekonomik, sosyal ve psikolojik olarak güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.724) Tedbir 724.1. Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Afet veya acil durum hallerinde Psikososyal destek sunan Bakanlığı (S), İçişleri uygulanacak psikososyal destek personelin hizmet içi Bakanlığı, AFAD hizmetlerine ilişkin 3.000 personele
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ailelere yönelik bilinçli medya kullanımi kapsamında dijital okuryazarlık eğitimleri verilecektir.

2.3.5. Kadın 
a) Mevcut Durum 
Kadınların işgücüne katılımlarının artırılması ve insana yakışır, nitelikli işlerde çalışmaları, ülkemizin sürdürülebilir kalkınması ve ülke refahının adil bir şekilde paylaşımıaçısından kritik öneme sahiptir. Bu çerçevede ülkemizde kadınların güçlenmesi, kadın erkek fırsat eşitliğinin sağlanması ve kadınların iyi olma halinin desteklenmesine yönelik çalişmalara devam edilmektedir. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen kentlerde ve kırsalda yaşayan kadın ve çocuklara yönelik yardım ve psikososyal destekçalışmalarına devam edilmişvekadınlarıngeçimkaynaklarınıngeliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülmüştür.

Kadınların işgücü piyasasındaki yeri bağlamında son yıllarda ilerleme kaydedilmekle birlikte, kadınların istihdam ve işgücüne katılım oranları erkeklere göre oldukça düşüktür.2023 yılında kadın istihdam oranı yüzde 31,3, erkek istihdam oranı yüzde 65,7 kadın işsizlik oranı yüzde 12,6, erkek işsizlik oranı ise yüzde 7,7 olarak gerçekleşmiştir. Yine aynı yılda kadınların işgücüne katılım oranı yüzde 35,8, erkeklerin işgücüne katılım oranı ise yüzde 71,2 olmuştur. Türkiye'de 2023 yılı için işgücüne dâhil olmayan 21,2 milyon kadın bulunmaktadır. İşgücüne dâhil olamama nedenlerine bakıldığında ise, erkekler için emekli olma durumu en önemli gerekçe olarak ifade edilirken kadınlar için ev işleriyle meşgul olma gerekçesi ön plana çıkmaktadır. Buradan hareketle, iş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik çözümler geliştirilmesine ağırlık verilmesinin, gerek çocuklar gerekse yaşlılar için kaliteli ve erişilebilir bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılmasının önemi bir kez daha ortaya çıkmaktadır.

Kadınların ve kız çocuklarının dünyada yeni gelişen meslek alanlarına, yeşil dönüşüm ve dijital dönüşümün gerektirdiği becerilere odaklanan eğitim öğretim faaliyetlerine erişimlerinin artırılmasi; genç kızların fen, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarındaki mesleklere yönlendirilmesi ekonomik ve sosyal boyutlarıyla toplumsal kalkınmanın yolunu açacak hususlardan biridir. Bu konuda ilgili kurumlarca çalışmalar gerçekleştirilmektedir.Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planı 2024-2028 yıllarını kapsayacak şekilde ilgili tüm tarafların görüş ve önerileri alınarak kapsayıcı bir yaklaşımla hazırlanmış ve 8 Mart 2024 tarihinde Dünya Kadınlar Gününde kamuoyuna duyurularak yürürlüğe konulmuştur.
Eğitimde ve istihdamda olmayan (NEET) genç kadınların ekonomik ve toplumsal hayata katılımlarının, bilgi ve beceri düzeylerinin artırılması ile işgücüpiyasasında aktif olarak yer almalarını sağlayıcı çalışmalar yapılmaktadır. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı işbirliğinde, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programi (UNDP) ve Sabancı Vakfi tarafından Geleceğini Kuran Genç Kadınlar Projesi yürütülmektedir. Proje kapsamında 18-29 yaş arasındaki genç kadınlara yönelik kapasite geliştirme ve farkındalik eğitimleri ile mesleki beceri eğitimleri gerçekleştirilmiştir.Ayrıca genç NEET kadınlara ilişkin politika dokümanı oluşturulmasına ilişkin çalişmalara devam edilmektedir.

Kadınların Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesi kapsamında 9 ilde eğitim programlari gerçekleştirilmiş ve toplamda 1.256 kişiye ulaşilmiştır. Bununla birlikte, 6 ilde kadınlara gıda güvenliği, markalaşma gibi alanlarda danışmanlık hizmeti sunulmuş, Kadın 

Kooperatifleri Çalişma Grubu oluşturulmuş ve yllik iş planları hazırlanmıştır. Proje kapsamında ayrıca 30 Ocak 2024 tarihinde kamu, özel sektör, sivil toplum kuruluşu temsilcileri ve akademisyenlerin katiılımı ile Kadın Girişimcilerimizle Güçlü Yarınlara Programi düzenlenmiş ve programda kadınların ekonomik ve toplumsal hayata katilımlarının güçlenmesi amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Sanayi ve Teknoloji Bakanlığıarasında işbirliğiprotokolüimzalanmış,kadın girişimcilere yönelik internet sitesinin (kadingirisimci.gov.tr) tanitımi yapilmiştir. Söz konusu internet sitesinde kadın kooperatiflerinin görünürlüğünü artirmalarına ve ekonomik açıdan güçlenmelerine katkısağlamak amacıyla "Ben De Varım” uygulaması kullanıma açılmıştır.2023 yılı verilerine göre Türkiye’de kendi hesabına çalışan kadınların oranı yüzde 19,işveren kadınların oranı ise yüzde 12dir. Kadın girişimciliğinin artırılmasına yönelik ASHB ile OSTİM Organize Sanayi Bölgesi Müdürlüğü arasında işbirliği protokolü imzalanmış olup protokol ile kadınlara yönelik İstihdam Garantili Mesleki Teorik ve Pratik Eğitim Programıolușturulmasi planlanmaktadir.
Ailelerin iş ve özel hayat dengesinin kurulması amacıyla erken dönem çocukluk bakım hizmetlerinin erişilebilir olması ve çeşitliliğin artırılmasına yönelik alternatif bakım hizmetlerine yönelik çalışmaların disiplinler arası bakış açısı ile koordinasyon ve işbirliği içerisinde yürütülmesine yönelik Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü koordinasyonunda teknik çalişma grubu oluşturulmuştur. Çalışma grubunda alınan ortak karar ile yerel yönetimler tarafindan sunulan kreş hizmetlerinin mevzuat altyapisının oluşturulması ve yerel yönetimler aracıliğıyla erken dönem çocukluk bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılmasıkonusu öncelikli çalışma alanı olarak belirlenmiş ve mevzuat değişikliği önerileri hazirlanmıştir.
2023 yılında kadınların yüzde 18,7'si tarım sektöründe istihdam edilmiştir. Özellikle kırsal alandaki kadın istihdamının düşük olmasının en temel sebebi kadınların ücretsiz aile işçisi konumunda ołmasıdır. Bu doğrultuda kırsal alandaki kadın işgücünün ücretli ve kayıtlıhale getirilmesi, kadın girişimciliğinin artırılmasi, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulması, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunułması önem arz etmektedir. Ayrıca kırsaldaki kadın işgücünün görünürlüğünün ve güvenceli istihdamının artırılması ile hayatın her alanı için hedeflenen kadın-erkek firsat eşitliğinin gerçekleştirilmesi, yürütülecek çalışmaların odak noktasıdır. Bu amaçla, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından sağlanan tarımsal destek programlarında kadın çiftçi projelerine ek puan verilmeye devam edilmektedir. Ayrıca Bakanlikça yürütülen Kadın Çiftçiler Tarımsal Yayım Projesi kapsamında, özel projeler ile kadın çiftçilerin istihdam edilebilirliklerinin,girişimcilik kapasitelerinin artırılması ve bölgesel kalkınmaya katkı sağlanması amaçlanarak proje konularına göre farklılaştırılmış eğitimler verilmektedir. Bu çalışmaların farklıpaydaşlarla da desteklenerek ve yaygınlaştırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır.
Siyasal alanda kadınların karar alma mekanizmalarına katılımlarının sınırlı olduğu görülmektedir. 2023 yıli genel seçimleri sonrasında parlamentodaki kadın milletvekili orani yüzde 20'ye yükselmekle birlikte henüz hedeflenen seviyelerde değildir. Kadın belediye başkanı orani 2024 yerel seçímlerinde artmış, 11 il ve 61 ilçe belediye başkani kadın adaylardan seçilmiştir. TÜİK'in Hanehalkı İşgücü Araştırması sonuçlarına göre şirketlerde orta ve üst düzey yönetici konumundaki kadınların oranı ise yüzde 19,6dir. Bu çerçevede,

kadınların kamu, özel sektör ve siyaset kurumu dâhil tüm karar alma mekanizmalarına her seviyede katılımlarına yönelik çalışmaların yürütülmesi önem arz etmektedir.
Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planı (2021-2025) ilgili kuruluşların işbirliğiyle uygulanmaya devam edilmektedír. Diğer taraftan, Türkiye’de Kadına Yönelik Aile İçi Şiddet Araştırmasının güncellenmesine yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Araştırmanın sonuçlarına göre kanıta dayalı politika yapımına, kadınlara yönelik şiddetle ve erken yaşta zorla evliliklerle mücadeleye sifir tolerans ilkesiyle devam edilecektir.
Öte yandan, kadınlara yönelik şiddetle etkin ve bütüncül bir şekilde mücadele amacıyla, kadına yönelik şiddet uygulayanlara yönelik çok yönlü sosyal hizmet müdahalesini içeren bir modelin oluşturulması projesine, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğınca 2023yılında başlanmış olup projeyle şiddet faillerine yönelik bir sosyal hizmet modeli oluşturulmasi amaçlanmaktadır.

Kadınların her türlüşiddetten korunması ve kadına yönelik şiddetin nedenlerinin araştırılması amacıyla Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞöNİM) ve kadın konukevleri hizmet vermektedir. Kurumsal hizmetlerin yanı sira kadına yönelik şiddetle mücadelede mevzuatı güçlendirme çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca, kadın konukevlerinin ihtisaslaştırılması ve standardizasyonu çalışmalarına,şiddet mağduru kadınların ve beraberindeki çocuklarının ihtiyaçları dikkate alınmak suretiyle devam edilmektedir. 2024 yılıi içerisinde Kayseri ve İstanbul‘da birer tane olmak üzere iki kadın konukevinin ihtisaslaştırılması süreci başlatılmıştır.

Kadın erkek fırsat eşitliği perspektifinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yürütülen Türkiye’de Kadın Erkek Eşitliğine Duyarlı Planlama ve Bütçelemenin UygulanmasıProjesi kapsamında merkezi ve yerel yönetimlerde kadın erkek firsat eşitliğine duyarlıbütçeleme uygulamalarına yönelik farkındalığın artırılması, kadınların ve erkeklerin eşit hak,firsat ve imkânlara erişimini gözeten plan ve programlar oluşturma kapasitelerinin geliştirilmesi ile denetim ve izleme altyapısının güçlendirilmesi hedeflenmektedir. 2023yılında pilot illerde uygulanmasına başlanan söz konusu projede belediyelerdeki üst düzey yöneticilere yönelik farkındalık artırma seminerleri gerçekleştirilmiştir.
b) Amaç
Ailede merkezi role sahip kadınların hak ettiği üstün kıymeti görmesi ve kalkınmamıza ivme kazandırılması için kadınların başta eğitim ve istihdam olmak üzere hayatın tüm alanlarındaki hak ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarının ve her tür şiddet ve ayrımcılıktan uzak şekilde yaşamalarının sağlanmasi, her alanda ve düzeyde temsil ve katılımının artırılmasi temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kadın erkek fırsat eşitliğinin sağlanması ve kadınların güçlenmesi önceliğinin tüm plan, program, politika geliştirme ve uygulama süreçlerinde yer alması sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.726)

Politika/Tedbir: Tedbir 726.1. Kurumiarca toplanan verilerin cinsiyet, yaş, göçmenlik statüsü, engellilik, coğrafi konum gibi nitelikler bazında üretilmesi sağlanacak ve buna dayalı analizler gerçekleştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, TÜİK, Türkiye Belediyeler Birliği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Toplam doğurganlık hızının artırılmasına yönelik politikalara katkı sağlaması açısından eğitim durumlarına göre toplam doğurganlık hızı ve doğum aralıkları göstergelerinin üretilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2. Eğitim, sağlık ve istihdam alanlarında üretilen verilerin cinsiyet, engellilik, yaş, göçmenlik ve coğrafi konum gibi nitelikler bazında geliştirilmesi sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 726.3. Spor alanında kadınların temsilinin artırılmasına yönelik politikalara dayanak teşkil edecek göstergelerin üretilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kadınların spor alanındaki temsilini ölçmeye yönelik veri üretilmesi için çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 726.4. Kadinların güçlenmesine yönelik plan, program ve politikalar geliştirilecek ve bunların etkin bir şekilde uygulanması ve izlenmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Plani (2024-2028) etkin biçimde uygulanacak ve Planın izlenmesine yönelik internet tabanlı bir sistem kurulacaktır.

Politika/Tedbir: Kadınların eğitim, istihdam ve karar alma mekanizmalarına katılımı ile temsillerinin artırılması için kota ve ilave destekler gibi "geçici özel önlemler" tanımlanarak uygulanacaktır. (Kalkınma Plani p.727)

Politika/Tedbir: Tedbir 727.1. Kamu, özel sektör, siyaset dâhil tüm karar alma mekanizmalarında ve yönetimin her kademesinde nüfusun yarısını oluşturan kadınların temsili ve katılımının artırılmas hedefiyle, aşamalı bir geçiş için çalışmalar yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Türkiye Belediyeler Birliği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlani, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Eğitimde ve istihdamda yer almayan genç kadınların ekonomik ve toplumsal hayata katiılımlarının, bilgi ve beceri düzeylerinin artırılması ve işgücü piyasasında aktif olarak yer almaları amacıyla güçlendirici ve yönlendirici çalışmalar yapılacaktır. 2. Kadınların ve kiz çocuklarının bilime, bilgi ve iletişim teknolojilerine tam ve eşit katılımını teşvik etmek ve bu alanda kariyer gelişimleri ile ilgili farkındalıklarını artırmak amacıyla etkinlikler düzenlenecektir. 3. Kadın kooperatifierinin güçlenmesine yönelik eğitimler ve danışmanlık hizmetleri verilecektir.

Kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel hayata eşit katılımının yanı sıra eşit işe eşit ücret ilkesinin benimsendiği koşullarda istihdamının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.728): Tedbir 728.1. Merkezi yönetim, yerel yönetimler, özel sektör ve STK'larla işbirliğiyle kadın istihdamını artırmak üzere kaliteli, ekonomik ve erişilebilir bakım hizmetlerine ilişkin alternatif modeller geliştirilmesi ve pilot uygulamaları takiben yaygınlaştırılması sağlanacaktır.

Kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel hayata eşit katılımının yanı sıra eşit işe eşit ücret ilkesinin benimsendiği koşullarda istihdamının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.728): Tedbir 728.2. Kadınların işgücüne katılımlarını artıracak girişimcilik, finansal ve dijital okuryazarlık, kooperatifçilik gibi alanlardaki programlar kapsamları genişletilerek yaygınlaştırılacaktır.

Kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel hayata eşit katılımının yanı sıra eşit işe eşit ücret ilkesinin benimsendiği koşullarda istihdamının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.728): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı

Kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel hayata eşit katılımının yanı sıra eşit işe eşit ücret ilkesinin benimsendiği koşullarda istihdamının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.728): Tedbir 728.3. İkiz dönüşümle değişen işgücü piyasasına kadınların tam, eşit, güvenceli ve etkin katılımlarının sağlanması, bu kapsamda ortaya çıkacak yeni beceri ve yeteneklerin kadınlara kazandınılmasına yönelik programlar geliştirilecektir.

Kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel hayata eşit katılımının yanı sıra eşit işe eşit ücret ilkesinin benimsendiği koşullarda istihdamının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.728): Tedbir 728.4. Kadın temsilinin düşük olduğu matematik, fen, teknoloji ve mühendislik alanlarında kadınların eğitim ve istihdamının artırılması için kamu ve özel sektörün eşitlik ve kapsayıcılik temelinde dönüşümüne yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 728.6. Kırsalda kadın girişimciliğinin ve teknoloji okuryazarlığının artırılması, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulmasi, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunulmasi, tarim işçisi olarak çalışan kadınların ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi için çalışmalar yürütülecektir.: Kadınlara yönelik şiddet ile erken yaşta ve zorla evliliklerle sıfır tolerans ilkesiyle mücadele edilecek, şiddetin önlenmesi ve şiddet mağdurlarının güçlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.729)

Tedbir 728.6. Kırsalda kadın girişimciliğinin ve teknoloji okuryazarlığının artırılması, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulmasi, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunulmasi, tarim işçisi olarak çalışan kadınların ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi için çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 729.1. Kadınlara ve kız çocuklarına yőnelik şiddet ve erken yaşta evliliklerle mücadeleye ilişkin yasal düzenlemelerin şiddete sifir tolerans anlayışıyla daha etkin bir şekilde uygulanması sağlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Tarım ve Kırsal Kalkınmayi Destekleme Kurumu, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetier Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kadın girişimciliğinin artırılması amacıyla IPARD ve Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi programlari kapsamında tüm yatırım tedbirlerinde kadın girişimcilere sıralama kriterlerinde ek puan verilecektir.: 1. Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele V. Ulusal Eylem Plani (2026-2030) hazırlanacaktır.

Tedbir 728.6. Kırsalda kadın girişimciliğinin ve teknoloji okuryazarlığının artırılması, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulmasi, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunulmasi, tarim işçisi olarak çalışan kadınların ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi için çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 729.2. Kadına yönelik şiddetle mücadele kapsamında koruyucu ve önleyici hizmetlerin etkin sunumuna yönelik kurumsal kapasite geliştirilecek, hizmet standartları uygulanacak ve sistematik, güvenilir ve karşılaştırılabilır verilerin toplanması sağlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Tarım ve Kırsal Kalkınmayi Destekleme Kurumu, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kadın girişimciliğinin artırılması amacıyla IPARD ve Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi programlari kapsamında tüm yatırım tedbirlerinde kadın girişimcilere sıralama kriterlerinde ek puan verilecektir.: 1. Şiddet uygulayanlara yönelik psikososyal destek hizmet çalışmaları yürütülecektir. 2. Nüfusun yoğun olduğu üç büyükşehirde ikinci ŞÖNİM kuruluşlarının açılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 3. Farklı ihtiyaçlara sahip kadınlara bir arada hizmet sunan kadın konukevlerinin ihtisaslaşma çalışmaları kapsamında bir kadın konukevi ihtisas kuruluşuna dönüştürülecektir.

Tedbir 728.6. Kırsalda kadın girişimciliğinin ve teknoloji okuryazarlığının artırılması, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulmasi, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunulmasi, tarim işçisi olarak çalışan kadınların ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi için çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 729.3. Kadınlara ve kız çocuklarına karşı her türlü şiddet ile topyekûn mücadele kapsamında toplumsal farkındalik ve duyarliliğın artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Tarım ve Kırsal Kalkınmayi Destekleme Kurumu, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetier Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kadın girişimciliğinin artırılması amacıyla IPARD ve Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi programlari kapsamında tüm yatırım tedbirlerinde kadın girişimcilere sıralama kriterlerinde ek puan verilecektir.: 1. Farklı hedef gruplara yönelik modüllerden oluşan Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Modüler Eğitim Programi hazırlanacaktır. 2. Kadın konukevlerinden hizmet alan 15 bin kadına farkındalik ve bilgilendirme eğitimleri verilecektir. 3. Kadına yönelik aile içi şiddet ile mücadele kapsaminda toplumsal farkındalık ve duyarlılığın artırılması çalışmaları yürütülecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Okullaşma Orani, Kadın (Ortaöğretim) (3)
Birim: Yüzde
2023: 89,3
2024 (1): 91,6
2025 (2): 92,5

Performans Göstergeleri: Okullaşma Orani, Kadın (Yükseköğrenim) (3)
Birim: Yüzde
2023: 49,2
2024 (1): 51,2
2025 (2): 53,0

Performans Göstergeleri: Kadın İstihdam Oranı (4)
Birim: Yüzde
2023: 31,3
2024 (1): 32,5
2025 (2): 33,1

Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılım Oranı, Kadın (4)
Birim: Yüzde
2023: 35,8
2024 (1): 37,0
2025 (2): 38,0

Performans Göstergeleri: Kadın Belediye Başkanı Oranı
Birim: Yüzde
2023: 2,0
2024 (1): 5,4
2025 (2): 5,4

Performans Göstergeleri: Parlamentodaki Kadın Temsil Orani (4)
Birim: Yüzde
2023: 19,8
2024 (1): 20,0
2025 (2): 20,0
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
(3) Mili Eğitim Bakanlığı verisidir.(4) TÜİK verisidir.

2.3.6. Çocuk 
a) Mevcut Durum 
Güçlü ve sürdürülebilir toplumun önemli bir parçası olan çocuklar, ülkemizin kalkınma hızı, gelişmişlik seviyesi ve uluslararası konumu bakımından geleceğimizin teminatıdır.
2023 yılı sonu itibarıyla, Türkiye nüfusunun yüzde 26'sını (22.206.034) 0-17 yaşgrubundaki çocuklar oluşturmaktadır. Bir önceki yıla göre çocuk nüfusu 372.344 azalmasına rağmen ülkemiz AB-27 ülkeleri ortalaması olan yüzde 18 ile karşılaştırıldığında AB ülkeleri içinde çocuk nüfus oranı en yüksek olan ülke konumunu korumaktadır. Nüfus projeksiyonlarına göre çocuk nüfus oranının 2030 yılında yüzde 25,6 olmasıbeklenmektedir.

Erken dönemden başlayarak çocukların sağlık, karşılık veren bakım, beslenme, eğitim ve gelişimine yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılmasına ve niteliğinin yükseltilmesine yönelik çaliışmalara devam edilmektedir, Bu kapsamda ebeveynlerden ve bakım verenlerden başlamak üzere çocuklara hizmet sunan tüm çalışanların kapasitesini artırıci, davranış değişikliği yaratıcı eğitimler verilecek ve ilgili kamu kurum ve kuruluşlarınca sunulan hizmetler bir plan dâhilinde daha koordinasyonlu ve etkileşimli birşekilde sunulmaya devam edilecektir. Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hâle getirilecektir.

Milli Eğitim Bakanlığı örgün eğitim istatistiklerine göre okul öncesi eğitim seviyesinde 5 yaş net okullaşma orani, 2021-2022 öğretim yılında yüzde 81,6 iken 2022-2023 öğretim yılında yüzde 85 olmuştur. Bu oran cinsiyet bazinda incelendiğinde erkek ve kiz çocukların oranlarının çok yakın olduğu görülmektedir. Bu oranlardaki artış erken çocukluk gelişimine önemli katkılar sağlamaktadır.

Erken yaşlardan itibaren çocukların spora yönelmeleri beden ve ruh sağlıklarıaçısından önemli olmakla beraber ilerleyen yaşlardaki disiplinli olma, takım çalışmasına yatkınlık, bir amaç için ortak hareket edebilme gibi çalışma hayatında da kişiyi başarılıkılabilecek pek çok beceriyi çocuklara kazandırmaktadır. Bu bağlamda Gençlik ve Spor Bakanlığı (GSB) ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan işbirliği protokolü kapsamında 8-10 yaş grubu çocukların spora yönlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen Sportif Yetenek Taraması Projesi ile her eğitim-öğretim yılıiçerisinde yaklaşık 1 milyon üçüncüsınıf 

öğrencisinin test ve ölçümleri yapılmakta ve spora yatkın bulunan öğrenciler sporculuk kariyerleri için güçlü bir temel oluşturmayı ve sporcu kimliği kazandırmayı amaçlayan Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programına davet edilmektedirler. Ayrıca 5-18 yaş grubundaki çocukları spor yapmaya teşvik etmek, çocuklara sporu sevdirmek, spor kulüplerine sporcu kaynağı sağlamak, toplumda spor kültürünü oluşturmak, katılımcıların en az bir spor dalında uzmanlaşmasını ve sporun daha geniş kitlelere yayılmasını sağlamak amacıyla GSB Spor Okullari ve GSB Engelsiz Spor Okulları faaliyetleri devam etmektedir. 2023-2024 sezonunda GSB Spor Okulları faaliyetlerine 1.637.884 vatandaşımız katılmıştır.Türkiye'de gebelikłe başlayan ve ilkokulun ilk yıllarını kapsayan (ağırlıklı olarak 0-3yaş) bütüncül bir erken müdahale programı tasarlamak amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda ilgili Bakanlıkların işbirliğinde Engelli ve Gelişimsel Risk Taşıyan Çocuklar için Türkiye'de Aile Temelli Ulusal Erken Müdahale Sisteminin Geliştirilmesinin Desteklenmesi Projesi başlatılmıştır. Söz konusu proje ile erken çocukluk döneminde öncelikli ve sürdürülebilir müdahaleler belirlenmesi, doğumdan ilkokulun ilk yıllarına kadar,çocuğun kaliteli bakım, sağlık, koruma ve eğitim hizmetlerine sürekli olarak erişebilmesí ve ilgili kurumların çocuklara ve ailelerine destek verme konusunda oynayacağı rol ve sorumlulukların belirlenmesi, bütüncül bir yardım planının sunulması ve mükerrer hizmet sunumundan kaçınılması suretiyle çocukların yeterli desteği alması planlanmaktadır.Özel eğitime ihtiyaç duyan bireylere (işitme, görme, ortopedik ve hafif düzeyde zihinsel engelli) hizmet veren, özel olarak yetiştirilmiş personelin bulunduğu, geliştirilmişeğitim programlarının uygulandığı özel öğretim kurumlarında örgün eğitime devam eden öğrenci sayısı 507 bin 804 olmuştur. Özel eğitim alan öğrenciler örgün eğitimdeki öğrencilerin yüzde 2,6'sını oluşturmaktadır. Özel örgün eğitime devam eden öğrencilerin yüzde 63,3'ü erkek öğrenci, yüzde 36,7'sini ise kız öğrencilerdir.Ebeveyn kaybı, çocukların baş etmekte güçlük yaşadığı en zorlu yaşam deneyimlerinden biridir. Çocuğun hayatta kalan ebeveyninin olup olmamasi, vefat sonrasında çocuğun yaşamında olumsuz değişimler olmasi, maddi güçlükler ve çocuğun yakın çevresi tarafindan sosyal desteğe erişebilmesi gibi etkenler ebeveyn kaybı yaşamışçocuğun yaşam kalitesini etkilemektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca Ebeveyn Kaybı Yaşamış Çocuklara Yönelik Hizmetlerin Etkinliğinin ArtırılmasıProjesi başlatıłmıştır. Projenin 2024 yılı uygulama planında; anne ve baba kaybı yaşamışçocuk sayısı fazla olan 23 ilde, deprem bölgesinde yer alan illere öncelik verilmek suretiyle aile/akraba yanında bakımı sağlanan ve sosyal yardım ve sosyal desteğe ihtiyaç duyan çocukların ekonomik, psikososyal, sportif ve kültürel açılardan zenginleştirilmiş bir program kapsamında imkânların artırılmasi ve çocuklara bakım sağlayan bireylerin desteklenmesine katkı sağlanması amaçlanmaktadır. Ayrıca ebeveyn kaybı yaşamış çocuklarla çalışan personelin kapasitesinin artırılması amacıyla Ebeveyn Kaybı Yaşamış Çocukları Destekleme Rehberi güncel çalişmalar doğrultusunda revize edilmiştir.
Türkiye'de çocuk alanında önleyici ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesi, alanda çalışan personelin nitelik ve niceliğinin artırılmasi, rehberlik ve araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetlerinin güçlendirilmesi ve özellikle risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarının yaygınlaştırılması çalışmaları devam etmektedir.
Çocukları risklere karşı korumak ve zamanında müdahaleler yapabilmek amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, il milli eğitim müdürlükleriyle işbirliği halinde tespit edilen illerin dezavantajlı bölgelerinde bulunan okullar ile eşleştirilen mobil sosyal hizmet birimleri okullarda rehberlik servisi, okul yönetimi ve sınif öğretmeniyle görüşmeler gerçekleştirmekte, okula devamsızlığı olan, ihmal veya istismara uğrama riski olan, suça yönelme riski bulunan veya sosyal hizmet müdahalesine ihtiyaç duyan çocukları tespit 

etmektedir. Tespit edilen çocuğun ihtiyaçlarının belirlenmesine yönelik ailesiyle de görüşmeler gerçekleştirilmektedir. Görüşmeler sonrası çocuğun ve ailenin ihtiyaçlarıbelirlenerek, buna yönelik koruyucu, önleyici ve destekleyici tedbirler alınmakta, gerekli çalışmalar gerçekleştirilmekte veya ilgili kurum ve kuruluşlarla iletişime geçilmekte (Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfłarı (SYDv), İşKUR vb.), çocuğun sorunu çözülerek aile ve okul ortamında takibi yapılmaktadır. Ağustos 2024 itibarıyla 404 adet Çocuk Koruma Mobil Ekiple eşleşme yapılmış, 1.240 okuldan 505 okula ziyaret gerçekleştirilmiş, 422 çocuk ve 379 aileyle görüşülmüştür.
Çocuğa yönelik koruyucu ve önleyici faaliyetler kapsamında çocukların, ailelerin ve çocukla çalışan personelin farkındaliklarının artırılmasına ve çocukların ihmal, istismar ve şiddetten korunmasına yönelik eğitimler sürdürülmektedir.
Çocukların gerek cep telefonu, tablet, televizyon ve bilgisayar aracılığıyla yaşlarına uygun olmayan içeriklere maruz kalması gerekse kendi kişisel bilgilerini bu mecralarda bilinçsiz bir şekilde paylaşmaları çocuklar açısından siber zorbalık ve istismar başta olmak üzere çeşitli riskleri ortaya çıkarmaktadır. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunması ve bilişim teknolojileriyle yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tanışmaları amacıyla yürütülen bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetlerine devam edilmektedir.
Çocukların dijital ortamlar üzerinden karşılaşabilecekleri risklerin tespit edilmesi ve önleyici çalışmalar yapılması amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde oluşturulan Sosyal Medya Çaliışma Grubu çocukların internet ortamında maruz kaldığı ihmal,istismar gibi olaylara Dijital Dönüşüm Ofisi, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, Emniyet Genel Müdürlüğü Siber Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı ile işbirliği içerisinde müdahale etmektedir.
Kişilerin çocuklar için zararlı olduğunu düşündükleri yayınları ve uygulamalarıdoğrudan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bildirmeleri için oluşturulan platform üzerinden anlik mesajlaşma programlari veya e-posta ile ihbarlar alınıp değerlendirilmektedir. Bu kapsamda sosyal medya platformlarında çocukların sağlıklıgelişimleri açısından zararlı olduğu değerlendirilen toplam 2.278 içeriğe müdahale edilmiştir.
TüİK 2023 yılı verilerine göre kesinleşen boşanma davaları sonucunda 171.213 çocuk velayete verilmiştir. Çocukların velayetinin yüzde 74,9'unun anneye, yüzde 25,1'inin ise babaya verildiği görülmektedir. Artan boşanma sayıları ile tek ebeveynli ailelerde ve bu ailelerde yaşayan çocuk sayısında artış yaşanmaktadır. Tek ebeveynli ailelerín ise barınma,geçim, beslenme, ulaşım, çocuk bakımı ve eğitimi gibi önemli sorunları bulunmaktadır.Özellikle kadınların bu durumda olması göz önünde bulundurularak yürütülen çalışmalara ek destek politikalari geliştirilmesi önem arz etmektedir.
Koruma ve bakım altında bulunan çocuklar ile aileleri başta olmak üzere farklı risk gruplarındaki çocukların Sosyal Hizmet Merkezleri (SHM) aracıliğıyla izlemelerinin yapılmasi ve zamaninda müdahale edilebilmesi için başlatilan Çocuklar Güvende Programi kapsamında, Çocuklar Güvende Ekipleri ile kırsal bölgelerde farkli risk gruplarında olduğu değerlendirilen çocuklar ve ailelerine yönelik tespit, değerlendirme ve yönlendirme hizmeti sunulmaktadır. Ekipler tarafindan ziyaret edilen köylerde aileler ve çocukların yanı sıra muhtarlar, okul idarecileri, belediye çalışanları ve din görevlileriyle de görüşmeler gerçekleştirilmektedir. 2024'ün ilk alti aylık döneminde 51 ilde toplam 7.563 köy ziyaretinde 34.868 çocukla görüşülüp 16.022 aileye rehberlik hizmeti sunulmuştur. Çocuklar Güvende Ekipleri aracılığıyla farklı risk gruplarındaki çocukları korumaya yönelik tespit (sokak, okul)

ve müdahale çalışmalarının yanı sıra izleme faaliyetleri yürütülmüştür. Bu kapsamda alan taramalari, çocuklarla mesleki çalışmalar, hane ziyaretleri, ailelere yönelik rehberlik faaliyetleri ve eğitim kurumları ziyaretleri gerçekleştirilmiştir. Çocuklar Güvende Ekipleri aracılığıyla sosyal hizmet müdahalesínde bulunulan çocuk sayısı 337.018 olmuştur.
Zorla çaliıştırılan, sokakta satıcılik ve dilencilik yaptırılan çocukları korumak, ailelerini desteklemek ve çocukların okula devamını sağlamak üzere her ilde oluşturulan çocuk koruma mobil ekiplerince çocuk ve aileler ile yapılan mesleki çaliışmalar sonucunda çocuk hakkında eğitim, danışmanlık ve sağlık tedbirleri alınmakta, çocuğun ailesine Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmeti ya da SYDV'ler aracılığı ile destek sağlanmakta, çocuğun ailesine yönelik rehberlik hizmeti verilmekte, aile hakkında adli işlem başlatılabilmekte,gerek görülmesi halinde çocuk kurum bakımına alınabilmektedir. Ağustos 2024 verilerine göre 393 ekiple müdahale edilen çocuk sayısı son beş yılda 50 bin 293 (19,5 bini Suriyeli)olmuştur.

Korunma ihtiyacı olan çocukların öncelikli olarak aile odaklı hizmetlerden faydalanmasıönem taşımaktadır. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin geliștirilmesine, hizmet standartlarınin oluşturulmasına, bakım hizmetlerinin ihtisaslaştırılmasına ve bu konuda toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Maddi imkânları kısıtlı olan ailelerin çocuklarına yönelik fırsat eşitliğini artırmaya,yaşam kalitelerini yükseltmeye ve potansiyel riskleri azaltmaya yönelik programlar sürdürülmektedir. İhtiyaç sahibi ailelere, çocuklarını sağlık kontrolüne götürmeleri, anne adaylarının hamilelik süresínce sağlik kontrolüne gitmeleri ve doğumlarını hastanede yapmaları koşuluyla verilen şartlı sağlık yardımı kapsamında Ağustos 2024 itibarıyla 872.210kişiye 573 milyon TL yardım yapılmıştır. İhtiyaç sahibi olan ailelere, çocukların örgün eğitime devam etmeleri ve okulun açık olduğu aylarda bir ay içerisinde dört günden fazla devamsızlık yapmamaları şartıyla verilen şartlı eğitim yardımı kapsamında Ağustos 2024itibarıyla 1.662.027 kişiye yaklaşık 1,1 milyar TL yardım yapılmıştır.
Gelir seviyesi düşük ailelere yönelik çocukların öz aile veya yakınları yanında daha iyi koşullarda yetişmelerini sağlamak amacıyla SED hizmetlerinden Ağustos 2024 itibarıyla 168.924 çocuk yararlanmaktadır. SED hizmeti kapsamında çocuk başına ödenen aylık destek miktarı çocukların devam ettiği eğitim kademesine göre artan oranda olup Ağustos 2024 itibarıyla yapilan ödeme tutarı toplam 7.343.262.657 TL'dir. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi kapsamında da ailelerde farkındalik oluşturmaya, çocukların kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân sağlamaya yönelik faaliyetler yürütülmektedir. SED hizmetinden yararlanan aileler İşKUR meslek edindirme kurslarına yönlendirilmektedir. Ayrıca 2024 yılı itibarıyla SED Hizmeti Etki Analizi çalışmasıbaşlatılmiştır. Projenin temel amaci, SED hizmetlerinin kurumsal kapasitesini geliştirmek,gereksinimleri tespit etmek ve hizmetlerin iyileştirilmesini sağlamaktır.
Ağustos 2024 itibarıyla evlat edinilme koşullarını taşıyan 392 çocukla birlikte toplam 19.976 çocuk evlat edinilmis, aileleri yanında bakım imkânı bulunmayan ve evlat edindirilemeyen 10.270 çocuk ise 8.604 koruyucu aile yanında yaşamaktadır.
Ağustos 2024 itibarıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğına bağlı 1.363 yatılıkuruluşta (116 Çocuk Evleri Sitesi, 1.185 Çocuk Evi, 62 İhtisaslaştırılmış Çocuk Evleri Sitesi olmak üzere) 14.528 çocuğa koruma ve bakım hizmeti sağlanmaktadır. Kurum bakımındaki çocuklara yönelik yaşam becerilerini geliştirici programlar ile sosyal ve kültürel faaliyetler yürütülmektedir. Söz konusu kurumların bakımından reşit olarak ayrılan ve kamuda istihdam edilen gençlerin iş hayatına uyumlarını kolaylaştırmak ve istihdam sürecindeki 

kalıcılığını desteklemek üzere yılda üç kez yapılan merkezi yerleştirme işlemleri sonrasında iş hayatına uyum seminerleri düzenlenmektedir. Aynı dönemde, işe yerleştirilen çocuk/gençsayısı 545 olup 1988 yılından itibaren işe yerleştirilen çocuk/genç sayısı toplamda 62.838'dir.

Çocukların eğitimde fırsat eşitliğini sağlamak, eğitime erişimini ve refahını artırmak üzere sosyal yardım faydalanıcısı hanelerdeki ilköğrenim ve ortaöğrenim düzeyinde örgün eğitime devam eden öğrencilerin giyim, ayakkabi, çanta, kırtasiye gibi eğitimle ilgili temel ihtiyaçlari karşılanmaktadır.

İhtiyaç sahibi çocukların özel öğretim kurumlarından ücretsiz olarak yararlanmasıkapsamında çalışmalar devam etmekte olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğınca açılış izni verilen özel kreş, gündüz bakımevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3’üçeşitli nedenlerle okul öncesi eğitimden yararlanamayan dezavantajlı çocukların desteklenmesi için ayrılmaktadır. Bu kapsamda toplamda 175.029 kapasiteli 2.263 kuruluşa açılış izni verilmiştir. Ağustos 2024 itibarıyla 5.302 ücretsiz kreş kontenjanından 2.835 çocuk yararlanmiştır.

Şehit ve gazi çocuklari, devlet korumasi altında olan çocuklar ile anne ve babası vefat etmiş olan öğrenciler öncelikli olarak Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurtlara yerleştirilmekte ve bu öğrencilerden hiçbir ücret alınmamaktadır.
Mevsimlik tarim işçilerinin çocuklarının örgün öğretime yönlendirilmesi ve telafi eğitimleri, sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler yoluyla desteklenmesi çalışmaları devam etmektedir. 2024 yılı Hanehalkı İşgücü Araştırmasına göre 2023 yılında 15-17 yaş grubunda cinsiyete göre işgücüne katılma oranı erkek çocuklarda yüzde 32,2, kiz çocuklarda yüzde 11,5, toplamda ise yüzde 22,1 olarak bir önceki yıla kıyasla önemli oranda artmıştır.
Çocuk yaşta ve zorla evlilikleri önlemeye yönelik çalışmaların çocukların yoksulluk,göçmen olma gibi özel durumlari ve pandemi, deprem ve benzeri riskler de dikkate aliınarak geliştirilmesi gerekmektedir. 2023 yılında resmi evlilikler içerisinde cinsiyete göre 16-17 yaşgrubunda, 10.471 kız çocuğunun, 706 erkek çocuğunun evlendiği görülmektedir. 16-17 yaşgrubunda olan kiz çocuklarının resmi evlenmelerinin toplam resmi evlenmeler içindeki orani 2002 yılında yüzde 7,3 iken bu oran 2023 yılında yüzde 1,9’a, aynı yaş grubunda olan erkek çocuklar için bu oran 2002 yılında yüzde 0,5 iken 2023 yılında yüzde 0,1´e düşmüştür.
Güvenlik birimlerine gelen veya getirilen çocukların karıştığı olay sayısı 2023 yılında,2022 yılına göre yüzde 10,7 oranında azalarak 537.583 olmuştur. Bu olaylarda çocukların 242.875'i mağdur olarak, 178.834'ü suça sürüklenme sebebiyle (kanunlarda suç olarak tanımlanan bir fili işlediği iddiasıyla), 84.751i bilgisine başvurma amacıyla, 15.716sı kayıp (hakkında kayip müracaati yapılip daha sonra bulunan) olması sebebiyle, 11.179’u kabahat işlediği iddiasıyla, 4.228’ ise bu nedenlerin dışında kalan diğer nedenlerden dolayı güvenlik birimlerine gelmiş veya getirilmiștir.

Çocuk koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onarıcı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerinin sayısı Eylül 2024 itibarıyla 171'e yükselmiştir, Özel ortamlarda ifade ve beyanlarının alınması gerektiği veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğu değerlendirilen mağdurların ifade ve beyanlarının alınmasında kullanılan adli görüşme odalarının sayısı ise Eylül 2024 itibarıyla 164'e çikmiştir.


Türkiye'de yaklaşık 1,6 milyon geçici koruma statüsünde çocuk bulunmaktadır. Çocuk Hakları Komitelerince kamp dışında yaşayan ve geçici koruma altındaki yabancı çocukların topluma uyumlarının sağlanması amacıyla düzenlenen Sosyal Uyum Projesi kapsamında Ağustos 2024 sonuna kadar 2.448 etkinlikle 125.706 çocuğa ulaşılmıştır. Çocuk haklarına yönelik farkındalık çalışmaları, koruyucu ve önleyici hizmetler kapsamında farkındalık çalışmaları, Suriyeli ve Türk çocukların bir arada yaşama becerisini geliştirecek ve birlikte zaman geçirmesini sağlayacak etkinlikler düzenlenmektedir. Diğer yandan AB tarafından finanse edilen, Suriyeli ve diğer yabancı uyruklu kişilere düzenliödeme niteliğindeki yardımlar bulunmaktadır. Bu kapsamda yürütülen yardım programları Sosyal Uyum Yardımı(SUY), Tamamlayıcı Sosyal Uyum Yardımı (T-SUY) ve Yabancılara Yönelik Şartlı Eğitim Yardımıdır. Ayrıca söz konusu çocukların psikososyal gelişimi açısından önem arz eden özel politika ve uygulamaların geliştirilerek çeşitlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir.
b) Amaç
Geleceğimizin teminatı çocuklarımızın üstün yararı temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, hayata eşit ve sağlıklı koşullarda başlayabilmeleri, erken yaşlardan itibaren nitelikli eğitim imkânlarına eşit fırsatlarda erişebilmeleri, sağlıklı bir şekilde beslenmeleri,barınmaları ve gelişmeleri için en uygun ortamın oluşturulmasi, potansiyellerini gerçekleştirmeye yönelik imkânların artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Doğum öncesi dönemden başlayarak çocukların sağlık, beslenme, erken öğrenme, karşılık verici duyarlı bakım, güvenli çevre ve sosyal koruma politikalarına yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılması ve niteliğinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.731)

Politika/Tedbir: Tedbir 731.2. Anne ve babalara yönelik çocukların yaş ve gelişme düzeylerine uygun bütüncül gelişimlerini ve öğrenme kapasitesini artırıcı eğitim ve oyun içerikli araç ve gereçler ile rehber hazırlanacaktır.
Sorumlu/İş birliği Yapılacak Kurumlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Anne ve babalara yönelik çocukların yaş ve gelişme düzeylerine uygun bütüncül gelişimlerinin desteklenmesi amacıyla Velivizyon Projesi yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 731.6. Gelişim geriliği riski taşıyan çocuklar, engelli çocuklar ve üstün yetenekli çocuklar için aile temelli ulusal erken müdahale programi geliştirilecektir.
Sorumlu/İş birliği Yapılacak Kurumlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Üç ilde pilot çalışmalara başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici, anne babalarıyla nitelikli zaman geçirmelerini sağlayan kültür, sanat, bilim ve spor faaliyetleri özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.732)

Politika/Tedbir: Tedbir 732.1. Çocukların kültür, sanat, bilim ve spor faaliyetlerine yönelmesini özendirmeye yönelik uygulamalar geliştirilecek, her çocuğun bir spor ve bir kültür- sanat alanında beceri kazanması için çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İş birliği Yapılacak Kurumlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ($), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Spor Federasyonları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kurum bakımında bulunan çocukların spor yetenek taramaları yapılarak yetenekli oldukları branşlarda desteklenmelerine yönelik ilgili spor federasyonlarıyla protokoller yapilacaktır.

Tedbir 732.2. Çocukların karar alma süreçlerine katılımlarını sağlayan mekanizmalar artırılarak güçlendirilecektir.: Çocuk işçiliğinin önlenmesine yönelik mücadele kararlılıkla sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.734)

Tedbir 732.2. Çocukların karar alma süreçlerine katılımlarını sağlayan mekanizmalar artırılarak güçlendirilecektir.: Tedbir 734.1. Çocuk işçiliği ile mücadele alanında faaliyetler etkinleştirilecek, kamu kesiminde, özel sektörde ve toplumda bu konuda bilinç artırıilacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S): Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlıği, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, İlgil Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Çocuk bakım kuruluşlarında çocuk temsilcilerinin karar alma süreçlerine katılımı güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Çocuk işçiliğiyle mücadele konusunda kamu kurum kuruluşları, özel sektör ve topluma yönelik bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 732.2. Çocukların karar alma süreçlerine katılımlarını sağlayan mekanizmalar artırılarak güçlendirilecektir.: Tedbir 734.2. Çocuk işçiliği ile mücadelede, merkezi düzeyde üretilen politikaların yerel düzeyde uygulanabilirliği ve izlenebilirliği artırılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S): Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Yerel Yönetimler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar
1. Çocuk bakım kuruluşlarında çocuk temsilcilerinin karar alma süreçlerine katılımı güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Çocuk işçiliğiyle mücadele kapsamında tüm tarafların kațılımıyla yeni bir ulusal politika ve program çerçevesi hazırlanarak etkin bir şekilde uygulanması sağlanacaktır.

Tedbir 732.2. Çocukların karar alma süreçlerine katılımlarını sağlayan mekanizmalar artırılarak güçlendirilecektir.: Tedbir 734.3. Çocuk işçiliği ile mücadele birimlerinin kapasitesi artırılacak, yerelde çocuk işçiliği ile mücadele alanında çalişan kurum, kuruluş, üniversite, STK'lar ve özel sektör arasında işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S): Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlıği, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Üniversiteler, İlgili STK'lar
1. Çocuk bakım kuruluşlarında çocuk temsilcilerinin karar alma süreçlerine katılımı güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Çocuk işçiliği ile mücadele birimlerinin ve paydaşlarının kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.

Tedbir 732.2. Çocukların karar alma süreçlerine katılımlarını sağlayan mekanizmalar artırılarak güçlendirilecektir.: Tedbir 734.5. Çalışan çocukların çocuk hakları, İş Kanunu, ilk yardım ile iş sağlığı ve güvenliği eğitimi almalari işverenlerin de "Çocuk Hakları İş İlkeleri” bağlamında eğitilmeleri sağlanacak ve çocuk çalıştırma kapsamındaki sorumlulukları hakkında bilinçlendirme çalışmaları yürütülecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S): Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İşçi ve İşveren Konfederasyonları
1. Çocuk bakım kuruluşlarında çocuk temsilcilerinin karar alma süreçlerine katılımı güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Belirlenecek sektörlerde çocuk hakları ve iş ilkeleri kapsaminda çalışma şartları ve ortamına ilişkin hem işverenlere hem de çalışan çocuklara yönelik bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 732.2. Çocukların karar alma süreçlerine katılımlarını sağlayan mekanizmalar artırılarak güçlendirilecektir.: Tedbir 734.6. Ülkemizin çocuk işçiliği ile mücadele çalışmalarının uluslararası platformlarda yer almasi sağlanacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S): Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. Çocuk bakım kuruluşlarında çocuk temsilcilerinin karar alma süreçlerine katılımı güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Türkiye Cumhuriyeti İttifak 8.7 Yol Haritasının uygulama dönemi kapsamında gerçekleştirilen faaliyetlere ilişkin ülke raporu hazırlanacaktır.

Tedbir 732.2. Çocukların karar alma süreçlerine katılımlarını sağlayan mekanizmalar artırılarak güçlendirilecektir.: Çocuk adalet sisteminin çocuğun üstün yararı ilkesi ve onarıcı adalet yaklaşımıyla yapılandırılması sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.735)

Tedbir 732.2. Çocukların karar alma süreçlerine katılımlarını sağlayan mekanizmalar artırılarak güçlendirilecektir.: Tedbir 735.1. Risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programları yaygınlaştırılacak ve alanda çalışan personelin niteliği ve niceliği artırılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S)
1. Çocuk bakım kuruluşlarında çocuk temsilcilerinin karar alma süreçlerine katılımı güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Anka Psikososyal Destek Programı koruma ve bakım altındaki çocukları kapsayacak şekilde revize edilerek programla ilgili yeni modüller geliştirilecek ve eğitimler verilecektir.

Tedbir 735.3. Çocuk adalet sisteminin onarici adalet yaklaşımıyla yapılandırılmasına yönelik etki analizleri yapılarak yeni modeller geliştirilecektir.: Tedbir 735.6. Ebeveynleri ceza ve tutukevinde olan çocukların sorunlarının çözümüne ve iyilik hallerinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı
1. Yargi süreçlerinde çocuklara yönelik koruyucu ve onarıcı yaklaşımlar içeren çalışmalar yürütülecektir.: 1. Çocukların gelişimlerine imkân verecek şekilde ceza infaz kurumunda bulunan yakınlarıyla sosyal ilişkilerinin gelişmesini sağlayacak çalışmalar yürütülecektir. 2. Akıllı Teknolojilerin Ceza Infaz Kurumlarına Entegrasyonu Projesinin (ACEP) altyapısı teknolojik gelişmeler doğrultusunda güçlendirilecektir. 3. Ceza infaz kurumlarında hükümlü ve tutukluların ziyaret süreçlerindeki iş ve işlemler ile sağlık işlemleri gelişmiş teknolojik yöntemler kullanılarak dijitalleştirilecektir.

Tedbir 735.3. Çocuk adalet sisteminin onarici adalet yaklaşımıyla yapılandırılmasına yönelik etki analizleri yapılarak yeni modeller geliştirilecektir.: Tedbir 735.7. Cezaevinde kalan çocukların bu süreyi etkin ve verimli geçirmeleri ve psikososyal durumlarını geliştirmeleri için eğitim ve faaliyetler düzenlenecek, destekler verilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. Yargi süreçlerinde çocuklara yönelik koruyucu ve onarıcı yaklaşımlar içeren çalışmalar yürütülecektir.: 1. Ceza infaz kurumlarındaki suça sürüklenen çocukların örgün öğretimden faydalanması amacıyla kapaliı ceza infaz kurumlarında kurulan çok programlı liseler yaygınlaştırılacaktır. 2. Cezaevinde kalan çocukların Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı gençlik kamplarından faydalandırılması yönündeki uygulama yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 735.3. Çocuk adalet sisteminin onarici adalet yaklaşımıyla yapılandırılmasına yönelik etki analizleri yapılarak yeni modeller geliştirilecektir.: Tedbir 735.8. Cezaevinde kalan çocukların meslek öğrenmeleri teşvik edilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Milli Eğitim Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanliğı
1. Yargi süreçlerinde çocuklara yönelik koruyucu ve onarıcı yaklaşımlar içeren çalışmalar yürütülecektir.: 1. Eğitim ve Öğretim İşbirliği Protokolü kapsamında okuryazar olmayan çocukların okuryazar hâle getirilmesi, örgün eğitim dışında kalanların eğitimlerine devam etmeleri sağlanacaktır.

Tedbir 735.3. Çocuk adalet sisteminin onarici adalet yaklaşımıyla yapılandırılmasına yönelik etki analizleri yapılarak yeni modeller geliştirilecektir.: Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.736)

Tedbir 735.3. Çocuk adalet sisteminin onarici adalet yaklaşımıyla yapılandırılmasına yönelik etki analizleri yapılarak yeni modeller geliştirilecektir.: Tedbir 736.2. Koruma altındaki çocuklara kurum bakımından ayrılmaları ile başlayan süreç mevcuttaki uygulamaların etkinliği ve etkililiği incelenerek değerlendirilecek, söz konusu çocukların eğitime, istihdama, sosyal hayata katılımlarını desteklemek üzere verilen rehberlik ve destek hizmetleri çeşitlendirilerek geliştirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S)
1. Yargi süreçlerinde çocuklara yönelik koruyucu ve onarıcı yaklaşımlar içeren çalışmalar yürütülecektir.: 1. Kurum bakim hizmetlerinden yararlandırılan bireylere talepleri doğrułtusunda iş hayatına uyum konusunda eğitim verilerek sosyal hayata katılım süreçlerinde rehberlik yapilacaktır.

Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737): Tedbir 737.2. "Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti"nin etkinliği ve sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.

Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737): Tedbir 737.3. Çocukların ihtiyacı doğrultusunda kuruluşların ihtisas alanları düzenlenecektir.

Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737): Tedbir 737.5. Sosyal hizmet alanında çalışan işgücünün kapasitesinin geliştirilmesi sağlanacaktır.

Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737): Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddeti önleyecek program ve uygulamalar geliştirilecek, risk altındaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psikososyal destek programları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.738) Tedbir 738.2. Erken çocukluk 1. Çocukların Yaşam Becerilerinin Güçlendirilmesi ve Geliştirilmesine

Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737): döneminden başlamak üzere çocuklara ve ebeveynlerine ihmal, istismar ve şiddet konularında farkındalik eğitimleri verilecek, çocukların yaşam becerileri güçlendirilecektir.

Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737): Tedbir 738.4. "Çocuk İzlem Merkezlerinin sayıları ve etkinlikleri artırılacaktır.

Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737): Tedbir 738.7. Adliyelerde çocuklara nitelikli destek sunan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri yaygınlaştırılacaktır.

Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara, çocukların bireysel ihtiyaçları ve özellikleri doğrultusunda nitelikli hizmetler sunulacak, aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.737): Çocuklara yönelik psikososyal destek hizmetleri yaygınlaştırılacak, bilgilendirme, izleme ve yönlendirmeler yapılacak, riskli veya atipik gelişim gösteren çocuklara uygun gelişimsel müdahaleler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.739)

Tedbir 739.1. Rehberlik araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetleri güçlendirilecektir.: Tedbir 739.2. Ebeveyn kaybi yaşamış çocukların bütüncül gelişimleri desteklenecek ve bu alanda çalişan personelin kapasitesi artırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S)
1. Zorlayıcı yaşam olayları sonrasında sıniflarda rehber öğretmen ve psikolojik danışmanlar tarafından uygulanmak üzere Sinif Temell Müdahale Programı hazırlanacaktır. 2. Yapay zekâ destekli mesleki ilgi envanteri yaygınlaştırılacaktır. 3. Mesleki beceri envanteri yaygınlaştırma çalışmaları yapılacaktır. 4. Yapay zekâ destekli zekâ testi geliştirilip yaygınlaştırılacaktır.: 1. Ebeveyn Kaybi Yaşamış Çocuklara Yönelik Hizmetlerin Etkinliğinin Artırıiması Projesi kapsamında ebeveyn kaybı yaşayarak aile/akraba yanında bakımı sağlanan çocuklara yönelik olarak psikososyal, sportif ve kültürel faaliyetier ile çocuklara bakım sağlayan bireylerin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 739.1. Rehberlik araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetleri güçlendirilecektir.: Tedbir 739.3. Eğitim ve sağlık kurumlarında ebeveyn rehberliğine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı
1. Zorlayıcı yaşam olayları sonrasında sıniflarda rehber öğretmen ve psikolojik danışmanlar tarafından uygulanmak üzere Sinif Temell Müdahale Programı hazırlanacaktır. 2. Yapay zekâ destekli mesleki ilgi envanteri yaygınlaştırılacaktır. 3. Mesleki beceri envanteri yaygınlaştırma çalışmaları yapılacaktır. 4. Yapay zekâ destekli zekâ testi geliştirilip yaygınlaştırılacaktır.: 1. Okul tercih süreçlerinde ebeveynlere yönelik bilgilendirici kılavuz hazırlanacaktır. 2. Bağımlılikla mücadele kapsamında ebeveynlere yönelik önleyici eğitimler verilecektir.

Tedbir 739.1. Rehberlik araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetleri güçlendirilecektir.: Tedbir 739.4, Okullarda ve sosyal hizmet merkezlerinde sağlık, ilk yardım, beslenme, finansal okuryazarlık, teknoloji, hukuk ve sosyal medya okuryazarlığı becerilerini güçlendirecek programlar yürütülecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Kızılay
1. Zorlayıcı yaşam olayları sonrasında sıniflarda rehber öğretmen ve psikolojik danışmanlar tarafından uygulanmak üzere Sinif Temell Müdahale Programı hazırlanacaktır. 2. Yapay zekâ destekli mesleki ilgi envanteri yaygınlaştırılacaktır. 3. Mesleki beceri envanteri yaygınlaştırma çalışmaları yapılacaktır. 4. Yapay zekâ destekli zekâ testi geliştirilip yaygınlaştırılacaktır.: 1. 81 ildeki 82 ilk yardım eğitim merkezinde ilgili personele ilk yardım eğitimi verilecektir. 2. Okulumda Sağlıklı Besleniyorum Programı kapsamında; eğitim ve denetim çalışmaları artırılacak, mevcut internet sitesi geliştirilecek, geleneksel beslenme alışkanlıklarının artırılması için okulfarda çorba, mevsiminde meyve, kardeş ve aile sofrası etkinlikleri düzenlenecektir. 3. Öğrencilere sağlıkla ilgili fiziksel uygunluk karneleri düzenlenerek hareketli yaşam ve sağlıklı beslenme becerileri kazandırilacak ve okullarda fiziksel aktiviteye yönelik okul bahçelerinde koşu ve oyun alanları artırılacaktir.

Tedbir 739.1. Rehberlik araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetleri güçlendirilecektir.: Tedbir 739.5. Çocuklara yönelik danışmanlık ve destek hizmetlerinin kapsamının genişletilmesi amacıyla çocuk yaşam merkezlerinin sayıları artırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S)
1. Zorlayıcı yaşam olayları sonrasında sıniflarda rehber öğretmen ve psikolojik danışmanlar tarafından uygulanmak üzere Sinif Temell Müdahale Programı hazırlanacaktır. 2. Yapay zekâ destekli mesleki ilgi envanteri yaygınlaştırılacaktır. 3. Mesleki beceri envanteri yaygınlaştırma çalışmaları yapılacaktır. 4. Yapay zekâ destekli zekâ testi geliştirilip yaygınlaştırılacaktır.: 1. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen dört ilde çocuk yaşam merkezlerinin açılmasına ilişkin çalışma yapılacaktır.

Tedbir 739.1. Rehberlik araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetleri güçlendirilecektir.: Tedbir 739.6. Çocukłuk çağında obezitenin sonlandırılmasina, sağlıklı beslenmenin ve fiziksel hareketliliğin artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S)
1. Zorlayıcı yaşam olayları sonrasında sıniflarda rehber öğretmen ve psikolojik danışmanlar tarafından uygulanmak üzere Sinif Temell Müdahale Programı hazırlanacaktır. 2. Yapay zekâ destekli mesleki ilgi envanteri yaygınlaştırılacaktır. 3. Mesleki beceri envanteri yaygınlaştırma çalışmaları yapılacaktır. 4. Yapay zekâ destekli zekâ testi geliştirilip yaygınlaştırılacaktır.: 1. Hastalik Yönetimi Platformuna çocukluk çağı obezitesi tarama ve izlem modüllerinin dâhil edilmesi için çalışma yapılacaktır.

Tedbir 739.1. Rehberlik araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetleri güçlendirilecektir.: Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.740)

Tedbir 740.4. Çocukların siber suçlar ve siber zorbaliklar konusunda bilinçlendirilmesi sağlanacaktır.: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, BTK
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı: 3. Siber suçlar ve zorbalıklar konusunda farkındalığın artırılması için öğrenci, öğretmen ve ebeveynlere yönelik eğitim ve seminerler düzenlenecektir. 4. Güvenli İnternet Hizmetinin tanıtımı yapılarak kullanıcı sayısı artırılacaktır.
1. Çocuklara siber zorbalik ve bilinçli teknoloji kullanımı konusunda eğitimler verilecektir. 2. Davranişsal bağımlilik araştırması yapılacaktır.: Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve akranlarıyla iletişimlerini geliştirmek üzere yaşam becerilerini ve kültürler arası etkileşimi artıracak programlar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.741)

Tedbir 740.4. Çocukların siber suçlar ve siber zorbaliklar konusunda bilinçlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 741.2. Refakatsiz Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Refakatsiz Çocuklar Yönergesi çocuklara yönelik hizmetlerin Bakanlığı (S), Göç İdaresi güncellenecektir. sunumunda ilgili kurumların Başkanlığı daha etkin çalışması sağlanacaktır. Bağımlılık oluşturan davranış ve maddelerden çocukların korunmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.742)
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı: Tedbir 741.2. Refakatsiz çocuklara yönelik hizmetlerin sunumunda ilgili kurumların daha etkin çalışması sağlanacaktır.
1. Çocuklara siber zorbalik ve bilinçli teknoloji kullanımı konusunda eğitimler verilecektir. 2. Davranişsal bağımlilik araştırması yapılacaktır.: 1. Refakatsiz Çocuklar Yönergesi güncellenecektir.

Tedbir 740.4. Çocukların siber suçlar ve siber zorbaliklar konusunda bilinçlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 742.2. Çocuk Ergen Madde Bağımlılığı Tedavi ve Eğitim Merkezleri (ÇEMATEM) ile buralarda istihdam edilen nitelikli personel sayısı artırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S)
1. Çocuklara siber zorbalik ve bilinçli teknoloji kullanımı konusunda eğitimler verilecektir. 2. Davranişsal bağımlilik araştırması yapılacaktır.: 1. Bir adet ÇEMATEM hizmete açılacaktır.

Tedbir 740.4. Çocukların siber suçlar ve siber zorbaliklar konusunda bilinçlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 742.3. Bağımlilıikla mücadele alanında çocuklarla çalışan profesyonel sayısı artırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S)
1. Çocuklara siber zorbalik ve bilinçli teknoloji kullanımı konusunda eğitimler verilecektir. 2. Davranişsal bağımlilik araştırması yapılacaktır.: 1. Sağlıklı hayat merkezlerinde bağımlılık alanında çalışan tüm personele çocuklarda erken tani, müdahale ve yönlendirme konusunda eğitim verilecektir.

Tedbir 740.4. Çocukların siber suçlar ve siber zorbaliklar konusunda bilinçlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 742.4. Bağımllıkla mücadele amacıyla çocuklara, ailelere ve çocuklarla çalışan profesyonellere yönelik bilinçlendirme çalışmaları ve eğitimler sürdürülecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Çocuklara siber zorbalik ve bilinçli teknoloji kullanımı konusunda eğitimler verilecektir. 2. Davranişsal bağımlilik araştırması yapılacaktır.: 1. Çocukların her türlü zararlı alışkanlıklardan uzak tutulması ile korunmasına yönelik koruyucu, önleyici eğitim ve güvenlik tedbirleri kapsamında çocuklara, ailelere, öğretmen ve yöneticilere yönelik eğitimler düzenlenecektir. 2. Akran eğitimi ve kumar bağımlıliğı modülleri geliştirilecektir.

Tedbir 740.4. Çocukların siber suçlar ve siber zorbaliklar konusunda bilinçlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 744.1. Afet durumlarında çocukların maruz kalacağı olumsuzlukların giderilmesine ve haklarının korunmasına yönelik projelerle afet öncesi bilinçlendirme ve afetlere hazırlıklı olma çalışmaları yaygınlaştırılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: 3-5 Yaş Net Okullaşma Oranı (3)
Birim: Yüzde
2023: 51,38
2024 (1): 54,85
2025 (2): 57,20

Performans Göstergeleri: Koruyucu Aile Hizmetinden Yararlanan Çocuk Sayısı (0-18 Yaş) (4)
Birim: Kişi
2023: 9 500
2024 (1): 10 500
2025 (2): 11 600

Performans Göstergeleri: SED Hizmetinden Yararlanan Çocuk Sayısı (0-18 Yaş)(4)
Birim: Kişi
2023: 170 000
2024 (1): 172 500
2025 (2): 174 200
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 2023 yıli verisi Mili Eğitim Bakanlığı

(4) 2023 yılı verisi Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

2.3.7. Gençlik 
a) Mevcut Durum 
Gençlerin insani ve milli değerleri haiz, yenilikçi, gelişime açık, özgüven sahibi, içinde bulunduğu topluma ve sorunlara duyarlı sosyal, siyasal ve ekonomik hayata aktif katılan nitelikli ve sağlıklı bireyler olarak yetişmesi ülkemizin "nitelikli insan, güçlü aile, sağlıklıtoplum” kalkınma vizyonunun en önemli öncelikleri arasında yer almaktadır.
2023 yılı sonu itibarıyla Türkiyenin genç nüfusu (15-24 yaş) toplam nüfusun yaklaşık yüzde 15,1'ini (12.872.039) oluşturmakta, genç nüfus ortalaması yüzde 10,6 olan AB-27ortalamasının üstünde yer almaktadır.

Genç nüfusuyla önemli bir demografik firsata sahip olan Türkiye'nin bu potansiyeli kullanabilmesi için eğitimde niteliğin artırılması, işsizliğin önlenmesi, gençlerin iktisadi ve sosyal hayat ile karar alma mekanizmalarına aktif katıłımının sağlanmasi, teknolojinin doğru ve etkin kullanılması amacıyla kalkınma vizyonunu destekleyecek politikalar hayata geçirilmektedir.

TüİK verilerine göre eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin oranı 2022 yılında yüzde 24,2 iken 2023 yılında yüzde 22,5 olmuştur. Genç erkeklerde eğitimde ve istihdamda olmayanların oranı 2022 yılında yüzde 16,4 iken 2023 yılında yüzde 15,6, genç kadınlarda ise bu oran 2022 yılında yüzde 32,3 iken 2023 yılında yüzde 29,8 olarak tespit edilmiştir.Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin olumlu yönde ivme kazanan oransal göstergeleri de dikkate alınarak erken yaşlarda etkin iş ve meslek danışmanlığı hizmetlerine devam edilmesi, mesleki eğitime yönlendirmelerin ve ev-iş-yaşam dengesini kurmaya yönelik imkânların artırılmasına yönelik politika ve hizmetlerin devamlılıiğı önem arz etmektedir.
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafindan Ulusal Genç İstihdam Strateji Belgesi ve Eylem Planı ile belirlenen hedefler doğrultusunda eğitimde ve istihdamda yer almayan gençlerin işgücüne ve istihdama katılımlarının desteklenmesi amacıyla mevcut durumun ortaya konulduğu ve veriye dayalı politika tasarımının yapıldığı Türkiye'de Eğitimde ve İstihdamda Yer Almayan Gençler Araştırması yürütülmüştür.
2021-2022 öğretim yılında yüzde 44,7 olan yükseköğretim net okullaşma oranı, 20222023 öğretim yılında yüzde 46'ya yükselmiştir. Yükseköğretim net okullaşma oranı cinsiyete göre incelendiğinde, erkeklerde bu oran yüzde 40,3'ten yüzde 41,1’e kadınlarda ise yüzde 49,2'den yüzde 51,2'ye yükselmiştir.

Gençlerin niteliklerini geliştirmek, kariyer olanaklarına ve staj imkânlarına erişimlerini artırmak, eğitim-istihdam dengesini sağlamak amaciyla çalışmalar yürütülmektedir. Pilot 

uygulaması 2020 yılında yaklaşık 16 bin öğrencinin başvurusu ile başlatılan Ulusal Staj Programına başvuru sayısı 27 kat artış göstererek Eylül 2024 itibarıyla 415 bíni geçmiştir.Program kapsamında başvuru yapan 1.264 bin öğrencinin 804.671'ine staj imkânısağlanmış, bunların 485 binden fazlası kamu kurumlarında stajını tamamlamiştır.
Hanehalkı İşgücü Araştırması sonuçlarına göre genç nüfusun istihdam oranı, 2022yılında yüzde 35,3 iken 2023 yılında yüzde $^{37,7^{\prime}\mathsf{y e}}$ yükselmiştir. Genç erkeklerde istihdam oranı 2022 yılında yüzde 46,9 iken 2023 yılında yüzde 49,2, genç kadınlarda bu oran 2022yılında yüzde 23,2 iken 2023 yılında yüzde 25,4 olmuştur.

Genç nüfusun istihdamı sektörlere göre incelendiğinde, 2023 yılında yüzde 13,6'si tarım, yüzde 31,1i sanayi, yüzde 55,3'ü hizmet sektörlerinde istihdam edilmektedir. Gençerkeklerin yüzde 12,5' tarım, yüzde 36,7'si sanayi, yüzde 50,8' hizmet sektörlerinde istihdam edilirken, genç kadınların ise yüzde 15,8’i tarım, yüzde 19,6'si sanayi, yüzde 64,6'sıhizmet sektörlerinde istihdam edildiği gözlenmektedir.

Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre internet kullanım orani, 16-24 yaş grubundaki genç nüfusta 2022 yılında yüzde 96,9 iken 2023 yılında yüzde 97,5'e yükselmiştir.

Gençlerin toplumsal hayata aktif katılımlarının artırılmasi, öz güvenlerinin, umutlarının ve toplumsal aidiyet duygularının desteklenmesi, gönüllülük bilincinin kazandırılmasıamacıyla gençlik merkezleri, genç ofisler, hareketlilik programları vasıtasıyla gençler için sosyokültürel, sanatsal ve sportif faaliyetler yürütülmektedir. Eylül 2024 itibarıyla 508gençlik merkezinde ve 361 genç ofis kuruluşunda gençlere hizmet verilmekte olup düzenlenen faaliyetlere 21.746.778 genç katılmiştır.

Uyuşturucu ile Mücadele Eylem Planı (2018-2023) çerçevesinde madde bağımlilıiğı ile mücadelede etkinlik sağlanması amacıyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleriyle mevcut kurumsal yapiların ve uygulamaların geliştirilmesine, ilgili kurumlar arasındakieşgüdüm, bilgi paylaşımının güçlendirilmesine,önleme, bilgilendirme ve saha araştırmalarına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
Ekim 2024 itibarıyla ülkemizde geçici koruma altında bulunan Suriyelilerin 880 bini (yüzde 28,4'ü) 15-29 yaş arasındaki gençlerdir. Söz konusu gençlerin yüksek oranı dikkate alınarak ekonomik ve sosyal hayata katılımlarını sağlamak üzere dil, eğitim, sağlık, istihdam ve uyum gibi alanlarda özel politika ve uygulamaların geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi yönünde faaliyetler yürütülmektedir.

b) Amaç
Gençlerin güçlü yaşam becerilerine, eğitim ve istihdam imkânlarına, insani ve millîdeğerlere sahip olarak yetişmelerinin, iktisadi ve sosyal hayat ile karar alma mekanizmalarına aktif katilımlarının sağlanmasi temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Gençlerin fiziki, sosyal ve muhakeme yönüyle gelişimleri ile yenilikçi ve girişimci niteliklerini destekleyen bilim, sanat, kültür ve spor faaliyetlerine katılımları özendirilecektir.(Kalkınma Planı p.746)

Politika/Tedbir: Tedbir 746.2. Gençlerin yeşil ve dijital dönüşümün etkilerine ve geleceğin ihtiyaçlarına uyum sağlayabilmesi ve üretkenliklerinin desteklenmesi için gerekli becerileri kazanmalarına yardımcı programlar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Üniversiteler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Îl milli eğitim müdürlüklerinin Ar-Ge birimleri tarafindan Genç Ar- Ge faaliyetleri düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S)
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: 2.Gençlerin yeşil ve dijital dönüşümle ilgili bilgi ve beceri düzeyini artırmak amacıyla YTNK TV üzerinden eğitimler sunulacaktir.

Politika/Tedbir: Tedbir 746.3. Gençlik merkezleri ile genç ofislerin sayısı ihtiyaca göre artırılacak ve benzer faaliyetler yürütülen kuruluşlarla ortaklıklar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gençlik merkezlerinin yapımına devam ediłecek ve yükseköğrenim öğrenci yurtlarında, spor salonlarinda, üniversitelerde ve okullarda, mahallelerde ve sanayi bölgelerinde genç ofislerin açılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 746.4. Gençlerin okuma, anlama, düşünme yetilerini geliştirici, kendilerini sözel ve yazılı olarak ifade edebilmelerine imkân sağlayıcı ortamların sayısı ve niteliği artınılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kitap Okuma Halkaları faaliyetleri ve yapılacak kitap tahlilleri ile gençiere kitap okuma alışkanlığı kazandınılması ve gençlerin kendilerini ifade edebilme yeteneklerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. 2. Eğitim Yönetim Sistemi kullanıcı dostu bir sistem olması yönünde geliştirilecek, Eğitim Deneyim Uygulama internet sitesinin (edu.gsb.gov.tr) içeriği gençlerin ihtiyaçlanna göre zenginleştirilecektir. 3. Gençlik Radyosu'nda gençlerin gelişimlerine katkı sağlayacak konulara ilışkin yayınlar yapilacaktır. 4. Kamu kurumlari ve StK'larla işbirliği içerisinde yayın faaliyetlerinin sayısı ve níteliği artırılarak okullar, yurtlar, gençlik merkezleri, genç ofisler, kitap kafeler ve spor tesisleri gibi yerlerde gençlerin hizmetine sunulacaktır. 5. Gençlik alanında disiplinlerarası akademik yayın faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 746.5. Gençlerin proje ve faaliyetlere katılımları artırılarak sorumluluk alma ve liderlik becerilerinin geliştirilmesine yönelik faaliyetler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 746.6. Okulların fiziki ve beşeri imkânlarının ders dışı zamanlarda yapılacak sosyal, kültürel ve sportif faaliyetler için gençlerin kullanımina uygun hale getirilmesi sağlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı
1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler aracılığıyla Kişisel Gelişim Atölyesi, İnovasyon Atölyesi, Bilim ve Teknoloji Kulübü çalışmaları sürdürülecektir. 2. ÜNÍDES programi kapsamında üniversiteler bünyesindeki öğrenci topluluklarına proje desteği sağlanacaktır. 3. Yurtlarda barınan gençlere yönelik sosyal sorumluluk projeleri gerçekleştirilecektir.: 1. Okul Bahçelerinin Kalite Standartlarinin Belirlenmesi ve 1.000 Güvenli Okul Bahçesi Yapımı Projesi kapsamında eğitimin derslik dışına taşınması sağlanarak daha etkili öğrenme ortamları oluşturulacaktır.

Tedbir 746.5. Gençlerin proje ve faaliyetlere katılımları artırılarak sorumluluk alma ve liderlik becerilerinin geliştirilmesine yönelik faaliyetler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 746.9. Gençlik merkezleri ve gençlik kamplarında yürütülen programlar başta olmak üzere, gençierin kişisel ve sosyal gelişimine katkı sağlayan programlar ile faaliyetlerin sayısı ve niteliği artırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S)
1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler aracılığıyla Kişisel Gelişim Atölyesi, İnovasyon Atölyesi, Bilim ve Teknoloji Kulübü çalışmaları sürdürülecektir. 2. ÜNÍDES programi kapsamında üniversiteler bünyesindeki öğrenci topluluklarına proje desteği sağlanacaktır. 3. Yurtlarda barınan gençlere yönelik sosyal sorumluluk projeleri gerçekleştirilecektir.: 1. Gençlik kamplarından 235 bin genç faydalandırılacaktır. 2. Eğitim Deneyim Uygulama internet sitesindeki (edu.gsb.gov.tr) dijital eğitimlerin (Hayat Becerileri Eğitim Modülü, mikro öğrenme videoları) bilinirlik, görünürlük, tanıtım ve farkındalik çalışmalarına devam edilecek, gençlerin programlara katılımi artırılacaktır. 3. Gençlerin kişilik özellikleri, mesleki ilgi ve eğilimleri ile yetenek ve becerilerini değerlendirerek mesleki gelişim süreçlerini desteklemek üzere tasarlanan çevrimiçi e- rehberlik sistemi projesi yürütülecektir.

Tedbir 746.5. Gençlerin proje ve faaliyetlere katılımları artırılarak sorumluluk alma ve liderlik becerilerinin geliştirilmesine yönelik faaliyetler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 746.10. "Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S)
1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler aracılığıyla Kişisel Gelişim Atölyesi, İnovasyon Atölyesi, Bilim ve Teknoloji Kulübü çalışmaları sürdürülecektir. 2. ÜNÍDES programi kapsamında üniversiteler bünyesindeki öğrenci topluluklarına proje desteği sağlanacaktır. 3. Yurtlarda barınan gençlere yönelik sosyal sorumluluk projeleri gerçekleştirilecektir.: 1.Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Tedbir 746.5. Gençlerin proje ve faaliyetlere katılımları artırılarak sorumluluk alma ve liderlik becerilerinin geliştirilmesine yönelik faaliyetler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 746.11. Gençlerin gönüllülük faaliyetlerine ilişkin bilinçlendirilmesi ve katılimlarının artırılmasına yönelik çalışma yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari
1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler aracılığıyla Kişisel Gelişim Atölyesi, İnovasyon Atölyesi, Bilim ve Teknoloji Kulübü çalışmaları sürdürülecektir. 2. ÜNÍDES programi kapsamında üniversiteler bünyesindeki öğrenci topluluklarına proje desteği sağlanacaktır. 3. Yurtlarda barınan gençlere yönelik sosyal sorumluluk projeleri gerçekleştirilecektir.: 1Gençlik merkezleri ve genç ofisler aracılığıyla Gönüllülük Kulübü ve Gençlerin İyilik Ağacı kulüp çalışmalarına devam edilecektir. 2. 2025 Yıliı Gönüllülük Eylem Planı hazırlanarak uygulamaya konulacaktır. 3. Gönüllülük ve Gönüllü Yönetimi Eğitimleri gerçekleştirilecektir. 4. AnadoluyuzBiz ve Damla Gönüllülük Hareketi projeleri gerçekleştirilecek, gönüllülük projeleri kapsamında gençlerin gönüllülük faaliyetlerine ilişkin bilinçlendirilmesi ve katılımlarının artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 5. Yurtlarda Gönül Bağı Etkinlikleri, Gönüllülük Yönetimi Kursu, Bilgiden Bilince Konferanslari, Çevre Faaliyetleri ile Komşum Projesi uygulanacaktır.

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşları, STK'lar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Gençlerin ve ebeveynlerin özełlikleri ile sorun alanlarına özelleştirilmiş psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacak, yetkinlik kazandırıcı ve bilgilendirici eğitimler artırılacaktir.(Kalkınma Planı p.747)

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşları, STK'lar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 747.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alaniarında uzman istihdamı yaygınlaştırılarak gençlere ve ebeveynlere yönelik hizmetler verilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanłığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Şiddetle Mücadele Vakfi (HEGEM Vakfi) arasında, İnsan Hakları ve Şiddetle Sivil Mücadele Bilincini Güçlendirici Saha Aktörleri Yetiştirilmesi Projesi: 2021-2030 gibi ortak projeler yürütülecektir.: 1. Gençlerin başta afet ve kriz durumlarında olmak üzere psikolojik iyi oluşlarını ve dayanıklılıklarını desteklemeye yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında gençlerle çalişan personele kapasite artırimı için eğitimler düzenlenecektir.

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşları, STK'lar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Bağımlılık yapıcı maddelerle etkin mücadele edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.748)

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşları, STK'lar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 748.2. Gençlerin ve gençlik alanındaki profesyonellerin bağımlılıikla mücadele konusunda bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesi yönünde çalışmalara devam edilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanłığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Gençlik ve Spor Bakanłığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Şiddetle Mücadele Vakfi (HEGEM Vakfi) arasında, İnsan Hakları ve Şiddetle Sivil Mücadele Bilincini Güçlendirici Saha Aktörleri Yetiştirilmesi Projesi: 2021-2030 gibi ortak projeler yürütülecektir.: 1. Gençlik merkezleri ve genç ofisler aracılığıyla Sağlıklı Yaşam ve Spor Atölyesi ve Sağlıklı Yaşam ve Spor Kulübü faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 2. Gençlere, gençlik çalişanlarına, antrenörlere, il, ilçe ve gençlik merkezi personeline bağımlıliığın her türüyle mücadele hakkında seminer ve eğitimler verilecek, bağımlılıkla mücadele konusunda programlar ve projeler desteklenecektir.

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşları, STK'lar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 748.3. Bağımlılık kapsamında gençlerle çalişan profesyonellerin sayısi artırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanłığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sağlık Bakanlığı (S)
1. Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Şiddetle Mücadele Vakfi (HEGEM Vakfi) arasında, İnsan Hakları ve Şiddetle Sivil Mücadele Bilincini Güçlendirici Saha Aktörleri Yetiştirilmesi Projesi: 2021-2030 gibi ortak projeler yürütülecektir.: 1. Sağlıklı hayat merkezlerinde bağımilıik alanında çalışan personele, gençlere yönelik erken tani, müdahale ve yönlendirme konusunda eğitim verilecektir.

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşları, STK'lar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 748.4, Sosyal uyum hizmetlerinin niteliği ve niceliği artırilacak, tedavi sonrası iyileștirme ve takip hizmetlerinin etkinleştirilmesi için ihtiyaç duyulan hukuki düzenlemeler yapilarak hizmetler yaygınlaştırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanłığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı
1. Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Şiddetle Mücadele Vakfi (HEGEM Vakfi) arasında, İnsan Hakları ve Şiddetle Sivil Mücadele Bilincini Güçlendirici Saha Aktörleri Yetiştirilmesi Projesi: 2021-2030 gibi ortak projeler yürütülecektir.: 1. Tedavi ve rehabilitasyon süreçleri tamamlanan kişilerin sosyal uyum hizmetlerine yönlendirilmesi sağlanarak tüm hizmet süreçlerinin izlenebilmesi için hizmet sunum algoritmaları geliştirilecektir.

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşları, STK'lar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere farkındalık, kültürler arası etkiłeşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyetleri artırilacaktir. (Kalkınma Plani p.749)

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşları, STK'lar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 749.1. Uluslararası veya geçici koruma altinda olan gençlere yönelik sportif, kültürel, eğitsei faaliyet ve programlar uygulanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanłığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Göç İdaresi Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Şiddetle Mücadele Vakfi (HEGEM Vakfi) arasında, İnsan Hakları ve Şiddetle Sivil Mücadele Bilincini Güçlendirici Saha Aktörleri Yetiştirilmesi Projesi: 2021-2030 gibi ortak projeler yürütülecektir.: 1. Yedi ilde yürütülen Dayanışma İçin Spor Projesi kapsaminda spor kurslanı, farkındalık artırma etkinlikleri, gençlik kampları ve izleme değerlendirme faaliyetleri düzenlenecektir.

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırilacaktır.: Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlere yönelik yapılan analizler çerçevesinde birey, aile ve toplum odaklı bütüncül bir yaklaşımla eğitime veya istihdama katılımlarını destekleyen program ve projeler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.750)

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırilacaktır.: Tedbir 750.1. Gençlerin eğitimde ve istihdamda olmama nedenlerine uygun olarak işgücüne ve istihdama katılımlarını artırmak üzere teşvik programları uygulanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Türkçe eğitimleri, Sosyal Girişimcilik Projesi ve sosyal medyaya yönelik görsel içerik oluşturma eğitimleri düzenlenecektir.: 1. Gençlerin işgücü ve istihdama katılimlarini artırmak üzere İşgücü Uyum Programı ve İşKUR Gençlik Platformu çaliışmalarina devam edilecektir.

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırilacaktır.: Tedbir 750.2. Gençierin liderlik becerileri geliştirilerek girişimciliklerinin desteklenmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Türkçe eğitimleri, Sosyal Girişimcilik Projesi ve sosyal medyaya yönelik görsel içerik oluşturma eğitimleri düzenlenecektir.: 1. Teknoloji girişimciliği bilincini ve yetkinliğini artıracak çevrimiçi girişimcilik eğitimleri verilecektir.

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırilacaktır.: Tedbir 750.6. Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlere yönelik STKlarla işbirliği çalışmaları yapılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Türkçe eğitimleri, Sosyal Girişimcilik Projesi ve sosyal medyaya yönelik görsel içerik oluşturma eğitimleri düzenlenecektir.: 1. Eğitimde ve istihdamda yer almayan ve yer almama riski taşıyan gençlerin becerilerinin ve istihdam edilebilirliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırilacaktır.: Tedbir 750.7. Gençlerin kişisel, sosyal gelişimleri ile geleceğin mesleklerini de içeren kariyer planlamalarına katkı sağlayacak programlar uygulanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı
1. Türkçe eğitimleri, Sosyal Girişimcilik Projesi ve sosyal medyaya yönelik görsel içerik oluşturma eğitimleri düzenlenecektir.: 1. Geleceğin mesleklerini de kapsayacak şekilde 81 ilde Meslek Tanıtım Günleri etkinliği düzenlenecektir.

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırilacaktır.: Tedbir 750.8. Başta kırsal bölgelerde yaşayan genç kadınlar olmak üzere gençlerin çaliışma hayatına girmeleri desteklenecek, kırsala tersine göçü sağlayıcı, ekonomik ve sosyal hayatı canlandirici projeler geliştirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı
1. Türkçe eğitimleri, Sosyal Girişimcilik Projesi ve sosyal medyaya yönelik görsel içerik oluşturma eğitimleri düzenlenecektir.: 1. İş Pozitif Programı kapsamında kayıtlı kadın istihdamının artırılmasına yőnelik proje ve uygulamalar yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırilacaktır.: Tedbir 750.9. Eğitimde ve istihdamda olmayan genç kadınların yaşam becerilerinin geliştirilmesi ve istihdama katılımlarının sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Türkçe eğitimleri, Sosyal Girişimcilik Projesi ve sosyal medyaya yönelik görsel içerik oluşturma eğitimleri düzenlenecektir.: 1. Eğitimde ve istihdamda olmayan genç kadınların eğitime ve istihdama katılimlarıni teşvik etmek için mesleki eğitim kursu ve işbaşı eğitim programı düzenlenecektir.

Gençlere ilişkin uluslararası karşılaştırmalara imkân veren, düzenli toplanan veri sayısı ve kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.751): Tedbir 751.1. Gençlerin intiyaç ve beklentilerini ölçmek için anketler düzenlenecek ve araştirmalar yapılacaktır.

Gençlere ilişkin uluslararası karşılaştırmalara imkân veren, düzenli toplanan veri sayısı ve kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.751): Tedbir 751.2. Gençlerin mevcut durumlarini ortaya koyan ve diğer ülke gençleri ile karşılaştırmaya imkân sunan verilerin sayısı ve niteliği artırılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeler: Genç İstihdam Orani (15-24 Yaş) (3)
Birim: Yüzde
2023: 37,7
2024 (1): 38,5
2025 (2): 38,8

Performans Göstergeler: Eğitimde ve İstihdamda Olmayan Genç Oranı (15-24 Yaş) (3)
Birim: Yüzde
2023: 22,5
2024 (1): 22,0
2025 (2): 21,6

Performans Göstergeler: Gençlik Merkezi Sayısı (4)
Birim: Adet
2023: 477
2024 (1): 515
2025 (2): 556

Performans Göstergeler: Genç Ofis Sayısı (4)
Birim: Adet
2023: 351
2024 (1): 380
2025 (2): 400
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3 2023 yli TütK verisidir.

(4) 2024 yıli verisi Gençlik ve Spor Bakanlığına aitir.

2.3.8. Engelli Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Engellilik kavramı, uzun süreli fiziksel, zihinsel, düşünsel ya da algısal bozukluğu sebebiyle toplumun geri kalan kesimi gibi hayata eşit ve etkili şekilde katılmasının önünde engel bulunan kesimleri tanimlamaktadır.

TüİK tarafindan belirli aralıklarla yapılan Türkiye Sağlık Araştırması verilerine göre toplumun yüzde 5,1'i görme sorunu, yüzde 3,4'ü işitme sorunu yaşamakta ve yüzde 4,9’u herhangi bír yardım almadan ya da yardımcı araç kullanmadan yürüyememektedir.Toplumun yüzde 4,5i ise yaşıtlarına göre öğrenmede ve hatırlamada zorluk çekmektedir.Engellilikle ilgili tüm bu göstergelerde kadınların orani erkeklerden daha fazladır. Her alt kırılımda yıllar bazında iyileşmeler görülmekte olup görme sorunu olan bireylerin oranı 2016yılında yüzde 6,9 iken 2022 yılında yüzde 5,1´e, işitme sorunu olan bireylerin oranı 2016yılında yüzde 4,5 iken 2022 yılında yüzde 3,4'e, herhangi bir yardım almadan ya da yardımcıbir araç kullanmadan yürüyemeyenlerin oranı 2016 yılında yüzde 6,5 iken 2022 yılında yüzde 4,9'a, yaşıtlarına göre öğrenmede ve hatırlamada zorluk çekenlerin oranı ise 2016yılında yüzde 6,7 iken 2022 yılında yüzde 4,5’e gerilemiştir.


TABLO II: 50- Engellilikle İlgili Göstergeler 
(Yüzde)
Gösterge: Toplam
2016: Erkek
2019: Kadın
(Yüzde) 2022: Toplam

Gösterge: Görme Sorunu Olan Bireylerin Oranı
2016: 6,9
2019: 5,3
(Yüzde) 2022: 8,6

Gösterge: İşitme Sorunu Olan Bireylerin Orani
2016: 4,5
2019: 3,9
(Yüzde) 2022: 5,0

Gösterge: Herhangi Bir Yardım Almadan ya da Yardımcı Bir Araç Kullanmadan Yürüyemeyenlerin Oranı
2016: 6,5
2019: 4,0
(Yüzde) 2022: 8,9

Gösterge: Yaşıtlarına Göre Öğrenmede ve Hatırlamada Zorluk Çeken Bireylerin Orani
2016: 6,7
2019: 3,3
(Yüzde) 2022: 10
Kaynak: TÜIK, Türkiye Sağlık Araştırması, 2016, 2019, 2022
Engellilerin istihdamı kapsamında engelli çalıştırmakla yükümlü işyeri sayısı Temmuz 2024 itibarıyla kamu sektöründe 1.389, özel sektörde 20.256 olarak gerçekleşmiştir, Engelli çalıştırmakla yükümlü işyerlerinde çalıştırılması gereken engelli sayısı kamu sektöründe 21.657'ye, özel sektörde ise 124.634'e yükselmiştir. 2002 yılında 5.777 olan engelli memur sayısı Temmuz 2024 itibarıyla 68.396'dır. Engellilerin istihdama erişiminin artırılması için toplumdaki önyargıların giderilmesine ve işyerlerinin erişilebilirliğinin sağlanmasına yönelik çalışmaların yaygınlaştırılmasına ihtiyaç bulunmaktadır.

Engelli bireylerin eğitimi kapsamında örgün eğitimde özel eğitim okulları ve sınıfları,hizmet sunmaya devam etmektedir. 2001-2002 eğitim öğretim yılında 342 olan okul sayısi,2022-2023 eğitim öğretim yılında 1.859'a yükselmiştir. Bu okullarda görev yapan öğretmen sayısı ise 19.536'dır. Özel eğitime gereksinim duyan öğrencilerin okullarına ücretsiz taşınmalarının sağlanması amacıyla 2023-2024 eğitim öğretim yılında 2,4 milyar TL ödenek ayrılmıştır. Engelli bireylerin eğitime katılımının artırılması ve sürdürülebilirliğin sağlanmasıiçin erken dönem eğitime ağırlık verilmesi önem taşımaktadır.

2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında verilen engelli maaşlarıi, engelli yakını aylığı ve evde bakım yardımı uygulamaları sürdürülmekte olup engelliler ve ailelerinin ekonomik açıdan desteklenmelerine yönelik çaliışmalar devam etmektedir. Bakıma muhtaç engellilerin bakıminın sağlanmasi için hizmet sunan yatılı bakim ve rehabilitasyon merkezlerí ile umut evlerinin sayısı 251 iken, gündüzlü hizmet sunan kuruluş sayısı 136'dır. Engellilere ve bakmakla yükümlü oldukları kişilere yönelik çeşitlendirilmiş hizmet modellerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmekte olup bu kapsamda engelli yakınına evde bakım hizmeti veren kişilerin bakım yükünü hafifletmek ve bakım kalitesini artırmak amacıyla Ankara,Adana ve İzmir illerinde evde bakıma destek pilot uygulaması hayata geçirilmiştir.
Engellibakım hizmetlerininniteliğininartırılmasına yönelikolarakengellibakım kuruluşlarının, bakım hizmetleri kalite standartlarına göre değerlendirme çalışmalarıtamamlanmiş olup bu değerlendirmeler çerçevesinde iyileştirme çalişmalari başlatilacaktır.Bakım personelinin mesleki yeterlilik standartlarının belirlenmesine ilişkin olarak engelli ve yaşlı bakım elemanı seviye 3 ve seviye 4 ile engelli ve yaşlı bakım koordinatörü seviye 5Ulusal Meslek Standartlari tamamlanmiştır.

Engelli Haklari Ulusal Eylem Plani kapsaminda kamu personeline engellilik ve insan hakları konulu eğitimler verilmiştir.


81 ilde 121 birimde hizmet sunan 335 engelli iş koçu aracılığıyla, 2024 yılı OcakHaziran döneminde 96.114 engelli danışanla 148.264 görüşme gerçekleştirilmiştir. Yine ayni dönemde 200 engelli vatandaş aktif işgücü hizmetleri kapsamında işbaşı eğitim programlarına katılmıştır.

Farklı meslek gruplarına yönelik erişilebilirlik konusunda 10 adet eğitim düzenlenmiş,söz konusu eğitimlere toplam 1.342 kişi katılım sağłamıştır.

b) Amaç
Engelliliğin önlenmesi, erken tanı ve teşhisle müdahale edilerek ortadan kaldırılmasıveya en aza indirilmesi, başta bakım, eğitim ve istihdam olmak üzere engelli bireylere sunulan hizmetlerin iyileştirilmesi, engelli bireylerin toplumsal yaşamın tüm alanlarına engellerini hissettirmeyecek şekilde katılımlarının ve erişilebilirliğin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çalışmalar etkinleştirilecek, engellilere yönelik sağlık hizmetlerinin niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.753)

Politika / Tedbir: Tedbir 753.1. Engellilere yönelik erken tanı ve müdahale programları yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapıfacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Engelliliğin erken tani ve müdahalesine yönelik hazırlanan dijital uygulamaların tanimi ve yaygınlaştırılmasına yőnelik iletişim çalışmaları ve sosyal medya paylaşımları yapılacaktır. 2. Engelli bireylere yönelik sağlık hizmetleri ile bu hizmeti veren merkezlerin bilinirliğini artırıcı iletişim çalışmaları yapılacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 753.2. Toplum ruh sağlığı merkezlerinin nitelik ve niceliği artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapıfacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Beş adet Toplum Ruh Sağlığı Merkezi (TRSM) hizmete açılacaktir.

Politika / Tedbir: Tedbir 753.4. Engelli bireylerin engellilik durumlarindan dolayı gereksinim duyduğu tibbi malzemelere erişimlerinin kolaylaştırılması için çalışmalar yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapıfacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Genel sağlik sigortalı vatandaşların ayakta tedavileri için gerekli olan tıbbi malzemelerden, geri ödeme listelerinde yer alan tibbi malzemelere ilişkin düzenlemeler yapılacaktır.

Politika / Tedbir: Engellilere yönelik sosyal hizmetlerin niteliği ve niceliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.754)

Politika / Tedbir: Tedbir 754.4. Engelli bireylerin toplumsal yaşama katıımı ile bakım ve rehabilitasyon hizmetlerine ilişkin yerel yönetimler ve STKlar da dâhil olmak üzere ilgili kurumlar arası koordinasyon geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapıfacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu kurum ve kuruluşlari, sivil toplum temsilcilerine yönelik engelliliğin ana akımlaştırılması ve hak temelli yaklaşım konularında eğitim verilecektir.

Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758): Tedbir 758.1. Engellilere yönelik eğitim hizmetlerini düzenleyen mevzuat gözden geçirilerek kapsayıcı bir müfredat oluşturulacaktır.

Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758): Tedbir 758.3. Erken çocukluk döneminden başlamak üzere, çocukların eğitime yönlendirilmesi ve destekler konusunda, engeilli bireye sahip ailelerin bilgilendirilmelerine yönelik eğitimler verilecektir.

Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758): Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanlanın ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759)

Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758): Tedbir 759.2. Kamu spotlari, sosyal medya gibi araçlarla engelli bireylerin çalışma yaşamında yer alma hakkı ve bu konuda işveren ve çalışanlarca alınabilecek tedbirlere yönelik bilgi ve farkındalık çalışmaları yürütülecektir.

Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758): Engelli işçi çalıştırma yükümlülüğüne ilişkin mekanizmalar değerlendirilerek güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.760)

Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758): Tedbir 760.1. Kota/ceza yönteminin ve İŞKUR tarafindan uygulanan idari para cezalarının etkinliği ve istihdama katkısı ile uygulamaya ilişkin denetimler artırilacaktır.

Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758): Tedbir 760.2. Ídari para cezalarinın engellilere yönelik istihdam projelerinde etkin kullanımını sağlamaya yönelik bilgilendirme ve farkındalık çalışmaları yürütülerek proje üretme kapasitesi geliştirilecektir.

Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıcı ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758): Tedbir 762.1. Engelli istihdamında engelli bireyin iş öncesi, iş sırası ve iş sonrasında bir iş ve meslek danışmanı tarafindan desteklenmesini içeren destekli istihdam modeline ilişkin mevzuat ve personel altyapısı oluşturulacaktır.

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Fiziksel çevre şartlari, ulaşım hizmetleri, internet siteleri, mobil uygulamalar, basıli, dijital ve görsel medya yayıniarı ile kamusal hizmetler engellilerin erişilebilirliğine uygun hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.763)

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 763.1. Erişilebilirliği ilgilendiren işlerde çalışan meslek grupları başta olmak üzere toplumun tüm kesimlerinde erişilebilirlik konusunda bilgi ve farkındaliığın artırılmasına yönelik çalışmalar yapilacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Belediyeler Birliği, Yerel Yönetimler
1. Destekli istihdam modeli baz alinarak hayata geçirilen engelli iş koçluğu hizmeti, eğitim, çalıştay, saha ziyaretleri, materyal ołuşturma vb. çalışmalar nitelik ve nicelik bakımından yaygınlaştınılacaktır.: 1. Farklı meslek gruplarına yönelik erişilebilirlik konusunda eğitimler düzenlenecektir.

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Ulusal Engelliler Veri Tabanında ulusal bakım ihtiyaçları ve uluslararası standartlarla uyumlu, güncel, kapsamlı ve kaliteli engellilik göstergelerinin üretilmesi için çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.764)

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 764.1. Ulusal Engeliler Veri Tabanındaki kapsam eksikliğinin giderilmesi ve veri kalitesinin iyileştirilmesine ilişkin yürütülen güncelleme çalışmaları tamamlanacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, TÜIK, Üniversiteler
1. Destekli istihdam modeli baz alinarak hayata geçirilen engelli iş koçluğu hizmeti, eğitim, çalıştay, saha ziyaretleri, materyal ołuşturma vb. çalışmalar nitelik ve nicelik bakımından yaygınlaştınılacaktır.: 1. Uluslararası veri tabanlarında DSÖ, OECD ve EUROSTAT üyesi ülkelerin engellilik ile ilgili uygulama ve ölçeklendirmeleri incelenecek ve raporlanacaktır.

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Engelli bireylerin iyileşme ve gelişme süreçlerine katkı sağlamak amacıyla spor faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.765)

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 765,1. Spor tesisteri ve aletleri erişilebilir hale getirilecek ve kullanımları desteklenecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S)
1. Destekli istihdam modeli baz alinarak hayata geçirilen engelli iş koçluğu hizmeti, eğitim, çalıştay, saha ziyaretleri, materyal ołuşturma vb. çalışmalar nitelik ve nicelik bakımından yaygınlaştınılacaktır.: 1. Yeni spor tesisleri engelli bireylerin ihtiyaçları doğruitusunda yapılacak, mevcut spor tesisleri ise mimari projelerin el verdiği doğrultuda revize edilecektir.
2.3.9. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardımlar ve Yoksullukla Mücadele 
a) Mevcut Durum 
Yoksulluğun azaltılmasi, özel politika gerektiren çocuklar, gençler, kadınlar, engelliler,yaşlılar gibi toplumun tüm kesimleri gözetilerek kimsenin geride bırakılmamasi, sosyal yardım ve sosyal hizmetlerin etkinleştirilerek yaygınlaştırılması ile genel yaşam standardının artırılması ülkemizin sürdürülebilir kalkınma öncelikleri arasında yer almaktadır.
2024 yılı itibarıyla huzurevi sayısı 168, engelli bakım ve rehabilitasyon merkezi sayısı281, sosyal hizmet merkezi sayısı 416, çocuk evleri sitesi sayısı 115, çocuk evi sayısı 1.185,çocuk destek merkezi sayısı 62 olmuş, 112 olan kadın konukevi sayısı ise ayni kalmıştır.Sosyal hizmet kuruluşlarının ihtiyaç halinde sayılarının yükseltilmesi ve sunulan hizmetin etkinliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalar önem taşımaktadır.

TABLO II: 51- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarının Sayı ve Kapasiteleri 
Kuruluş Türleri: Sayı
2022: Kapasite
2023: Sayi
2024 (1): Kapasite

Kuruluş Türleri: Çocuk Evi (0-18 Yaş) (2)
2022: 1 187
2023: 6 841
2024 (1): 1185

Kuruluş Türleri: Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evieri)
2022: 113
2023: 7 097
2024 (1): 116

Kuruluş Türleri: Çocuk Destek Merkezleri
2022: 65
2023: 2 107
2024 (1): 64

Kuruluş Türleri: Huzurevi
2022: 169
2023: 17 602
2024 (1): 168

Kuruluş Türleri: Engeli Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi (3)
2022: 283
2023: 8 309
2024 (1): 286

Kuruluş Türleri: Sosyal Hizmet Merkezi
2022: 397
2024 (1): 410

Kuruluş Türleri: Kadın Konukevi ve İlk Kabul Birimi (4) ŞÖNİM
2022: 112
2023: 2 779
2024 (1): 112

Kuruluş Türleri: 81
2023: 82
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığ

(1) Eylül 2024 itibarıyladır.

(2) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir.

(3) Yatılı engelli bakım ve rehabilitasyon merkezileri, umutevleri ve müstakil gündüziü bakım kuruluşlann toplamıdır 
(4) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğına bağli kadın konukevlerini ifade etmektedir.

2023 yılında sosyal hizmet kapsamında yapılan harcamalarda artış yaşanmış olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinden çocuk ve gençlere yaklaşık 15 milyar TL, yaşlıbireylere yaklaşık 5,8 milyar TL, engelli bireylere yaklaşık 10,5 milyar TL, aile, toplum ve kadına yönelik faaliyetler için ise yaklaşık 1,3 milyar TL kaynak kullanılmıştır. Milli Eğitim Bakanlığına ise yaklaşık 18,7 milyar TL engelli bireylerin özel eğitimleri için kaynak tahsis edilmiştir.

TABLO II: 52- Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapılan Kesime Göre Dağılımı

Harcama Yapılan Kesim: Çocuk-Genç
Kuruluş: ASHB
2021: 4 111 621
2022: 7[TELEFON]: 14 886 283

Harcama Yapılan Kesim: Yaşlı
Kuruluş: ASHB
2021: 1 338 082
2022: 2 786 799
2023: 5 755 557

Harcama Yapılan Kesim: Engelli
Kuruluş: Kurum Bakımı
2021: ASHB
2022: 1 120 843
2023: 2 021 846

Harcama Yapılan Kesim: Özel Kuruluşta Bakım
Kuruluş: ASHB
2021: 1 270 333
2022: 2 447 973
2023: 6 244 093

Harcama Yapılan Kesim: Özel Eğitim
Kuruluş: MEB
2021: 4 806 000
2022: 5[TELEFON]: 18 671 700

Harcama Yapılan Kesim: Aile, Toplum, Kadın
Kuruluş: ASHB
2021: 477 054
2022: 860 608
2023: 1 271 171

Harcama Yapılan Kesim: Toplam
Kuruluş: 8 317 933
2021: 13 199 052
2022: 51 043 447
Kaynak: Aile ve Sosyaf Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı
Sosyal yardımlar, ihtiyacı olanlara yönelik eğitim ve sağlık alanlarını da kapsayacak şekilde kamu kurum ve kuruluşları tarafindan yaygınlaştırılmıştır. 2008 yılında yüzde 1,02olan sosyal yardım harcamalarının GSYH'ya oranı 2022 yılında da benzer bir seviye olan yüzde 1,08 seviyesinde seyretmiştir.

Kişi başına düşen gelir tutarını esas alarak ihtiyaç sahibi tüm hanelerin güçlendirilmesi için uygulanan programlardan biri olan Aile Destek Programı 2024 yılında da devam etmiştir.

Sosyal yardımlarda dağınıklığın giderilmesi ve etkinliğin artırılmasına yönelik olarak sosyal yardımların aile odaklı ve fert başına asgari bir geliri garanti edecek şekilde kurgulanmasına yönelik tasarlanan Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemine ilişkin maliyet projeksiyonları hazırlanmış ve alternatif modeller üzerine çalışmalar gerçekleştirilmiş olup mevzuat çalışmalarına başlanmıştır.


Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafindan tespit edilen sosyal hizmet ihtiyacı olan hanelerin ASDEP Bilişim Sistemine iletilmesi amacıyla bilişim sistemleri arasında entegrasyon sağlanmış olup söz konusu entegrasyonun geliştirilmesine yönelik çalışmalar önem arz etmektedir.

Sosyal yardımlarda etkinliğin artırılması için kamu kurumlari, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları arasındaki bilgi paylaşımının ve Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi,Aile Bilgi Sistemi ve e-belediye sistemi arasindaki entegrasyonun artirılmasiönem arz etmektedir.

TABLO II: 53- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamalari 

2021: Yararlanıcı Sayısı
2022: Tutar (Bin TL)
2023: Yararlanicı Sayısı

Kurum: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yardım Türü: Sosyal Yardımlardan Faydalanan Toplam Hane Sayısı
2021: 5 903 515 (1)
2022: 4 419 286
2023: 4 989 456

Kurum: Yaşlı ve Engelli Ayliğı
Yardım Türü: 1[TELEFON]: 13 233 342
2022: 1[TELEFON]: 21 576 925

Kurum: Sosyal ve Ekonomik Destek (Çocukları Muhtaç Aileler)
Yardım Türü: 216 645
2021: 1 959 161
2022: 232 273
2023: 3 497 109

Kurum: Evde Bakım
Yardım Türü: [TELEFON]: 10 683 999
2022: [TELEFON]: 17 939 582

Kurum: SYDV'ler (Fon) Tarafindan Verilen Tüm Sosyal Yardımlara Aktarılan Kaynak
Yardım Türü: 12 782 513
2021: 31[TELEFON]: 95 278 489

Kurum: Genel Sağlık Sigortası Primleri
Yardım Türü: 9 482 940
2021: 34 473 958
2022: 9 488 441
2023: 33 552 337

Kurum: Vakıflar Genel Müdürlüğü
Yardım Türü: Muhtaç Aylığı (yetim ve engelliler)
2021: 4 486
2022: 58 800
2023: 4 241

Kurum: Imaret Hizmetleri
Yardım Türü: 101 225
2021: 75 684
2022: 149 898
2023: 198 399

Kurum: Burs (iik ve ortaöğretimdeki muhtaç öğrenciler)
Yardım Türü: 21 342
2021: 40 279
2022: 20 995
2023: 48 138

Kurum: MEB
Yardım Türü: Burs (iik ve ortaöğretimdeki [muhtaç öğrenciler)
2021: 277 156
2022: 1 143 503
2023: 283 002

Kurum: YURT-KUR
Yardım Türü: Burs (yükseköğretimdeki muhtaç öğrenciler (2)
2021: 949 717
2022: 6 729 943
2023: 567 289

Kurum: Tκİ-πκ
Yardım Türü: Kömür Yardımı
2021: 1 874 806 (hane)
2022: 1 225 402
2023: 2 029 576 (hane)

Kurum: Belediyeler (2)
Yardım Türü: Tüm Sosyal Yardımlar
2022: 11 276 971

Kurum: TOPLAM
Yardım Türü: 93 683 555
2021: 143 108 297
2022: 286 994 755
2023: TOPLAM/GSYH (Yüzde)
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Salgın özelinde hayata geçirilen yardımlardan faydalanan hane sayları dâhil edilmiştir. Bu haneler dâhil edilmediğinde ulaşılan hane 
sayısi 2020 yılinda 3.747,002, 2021 yılında ise 4.332.805'dir.

(2) Belediyelerin sosyal yardım harcamalan projeksiyon yöntemi ile tahmin edilmiştir.

(3) Geçtiğimiz yıllarda TKi tarafından verilen kömür yardımı nakliye masrafiarı 2023 yılında SYDV'ler tarafından karşılanmıştır.


En zengin yüzde 20'lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldiği payın en yoksul yüzde 20'lik grubun aldığı paya oranı (P80/P20) 2023 yılında bir öncekí yıla göre değişmeyerek 7,9 olarak gerçekleşmiştir. Eşdeğer hane halkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı alınarak hesaplanan göreli yoksulluk oranı 2023 yılında bir önceki yıla göre 0,3 puan azalmıştır.
TABLO II: 54- Yoksulluk Göstergeleri (1)
2017: 7,5
2018: 7,8
2019: 7,4
2020: 8,0
2021: 7,6
2022: 7,9
(Yüzde) 2023: 7,9

2017: 20,1
2018: 21,2
2019: 21,3
2020: 21,9
2021: 21,3
2022: 21,6
(Yüzde) 2023: 21,3
Kaynak: TÜğK Gelir ve Yaşam Koşullan Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları

(1) Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması sonuçlarına ilişkin gelir bilgileri, bir önceki takvim yılını referans almaktadır.
(2) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanilabilir geliri medyan değerinin yüzde 60' yoksulluk sınırı olarak alnmıştır.

b) Amaç
İhtiyaç duyan toplum kesimlerinin bakım, rehabilitasyon, psikososyal destek gibi sosyal hizmetlere en iyi şekilde erişimlerinin sağlanmasi, sosyal yardımların etkinliğinin artırılması, aile odaklı bir yaklaşımla sosyal dışlanma riskinin en aza indirilmesi, başta eğitim,sağlık ve barınma gibi temel hizmetlere erişimi de içeren yoksulluğun tüm yönleriyle mücadele edilerek giderilmesi ve sosyal içermenin sağlanmasi temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sosyal hizmetler ve yardımlar arasındaki bağ güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.767)

Politika/Tedbir: Tedbir 767.1. Sosyal sorunların ortaya çıkmadan önce engellenmesi ve bu sorunlarla etkin bir mücadelenin sağlanmasına yönelik kurgulanan Aile Sosyal Destek Programi (ASDEP) aracılığıyla sosyal hizmet ve yardım programlarının etkinliği artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. ASDEP personeline verilecek hizmet içi eğitim içeriğinin geliştirilmesi amacıyla Hizmet içi Eğitim Müfredat Geliştirme Çalıştayı gerçekleştirilerek personele eğitim verilecektir.

Politika/Tedbir: Sosyal yardım sisteminin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.771)

Politika/Tedbir: Tedbir 771.2. Sosyal yardım sistemi gözden geçirilecek, işgücüne katılıma mani olmayacak şekilde bütünleşik bir yapıda, aile odaklı ve fert başına asgari bir geliri garanti edecek şekilde yeniden kurgulanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal yardım programlarının bütünleşik bir yapıda aile odaklı olarak hayata geçirilmesine yönelik mevzuat, teknik altyapi, analiz ve raporlama çalişmaları yürütülecektir.

Sosyal yardım istihdam bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.772): Tedbir 772.1. Sosyal yardım sistemi ile aktif ve pasif işgücü programları arasında bağlantı kurulacaktır.

Sosyal yardım istihdam bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.772): Tedbir 772.2. Sosyal yardım faydalanıcılarına yönelik iş arama desteği gibi uygulamalar yaygınlaştırılacaktır.

Sosyal yardım istihdam bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.772): Sosyal yardım ve hizmetler altyapısı, afetler gibi olağanüstü durumlara hazırlıklı olma doğrultusunda güçlendirilecek ve kurumlar arası koordinasyon artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.774)

Sosyal yardım istihdam bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.772): Tedbir 774.2. Kirsal kesimde iklim değişikliği ve kuraklık kaynaklı yoksulluğun etkilerinin hafifletilmesi için tarımsal faaliyetler çeşitlendirilecek, tarım arazilerinin etkin ve verimli kullanımı sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Göreli Yoksulluk (3)
Birim: Yüzde
2022: 21,6
2023: 21,3
2024 (1): 21,2
2025 (2): 21,1

Performans Göstergeleri: P80/P20 (4)
2022: 7,9
2023: 7,9
2024 (1): 7,8
2025 (2): 7,7
(2) Program 
(3) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60 yoksulluk sinırı olarak alınmıştır.(4) En yüksek gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin gelirinin en düşük gelire sahip yüzde 20ik nüfus kesiminin gelirine oranıdır.
2.3.10. Gelir Dağılımı
a) Mevcut Durum 
Gelir dağılımı göstergesi olan Gini katsayısı bir önceki yıldaki 0,415 seviyesinden 2023yılında 0,420 seviyesine yükselmiştir. Sıralı yüzde 20'lik gelir gruplarının toplam gelirden aldığı pay incelendiğinde en düşük gelire sahip yüzde 20'lik grubun toplam gelirden aldığıpayın bir önceki yıla göre 0,1 puan artarak yüzde $^{6,1}$ olarak gerçekleştiği, en yüksek yüzde 20'lik gelir grubunun toplam gelirden aldığı payın ise $^{0,7}$ puan artarak yüzde $^{48,7}$ olduğu görülmektedir.


TABLO II: 55- Eşdeğer Hanehalkı Kullanılabilir Fert Gelirine Göre Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar ve Gini Katsayısı (1)
2017: 6,3
2018: 6,1
2019: 6,2
2020: 5,9
2021: 6,1
2022: 6,0
2023: 6,1

2017: 10,7
2018: 10,6
2019: 10,9
2020: 10,6
2021: 10,8
2022: 10,4
2023: 10,2

2017: 14,8
2018: 14,8
2019: 15,2
2020: 14,9
2021: 15,1
2022: 14,7
2023: 14,3

2017: 20,9
2018: 20,9
2019: 21,4
2020: 21,1
2021: 21,3
2022: 20,9
2023: 20,6

2017: 47,4
2018: 47,6
2019: 46,3
2020: 47,5
2021: 46,7
2022: 48,0
2023: 48,7

2017: 100
2018: 100
2019: 100
2020: 100
2021: 100
2022: 100
2023: 100

2017: 0,405
2018: 0,408
2019: 0,395
2020: 0,410
2021: 0,401
2022: 0,415
2023: 0,420
Kaynak: TūİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmalanı
(1)Gelir ve Yaşam Koşullanı Araştırması sonuçlarına ilişkin gelir bilgileri, bir önceki takvim yılını referans almaktadır.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından açıklanan İnsani Gelişme Endeksi (İGE) sıralamasında ülkemiz 0,855 endeks değeri ile 193 ülke arasında bir önceki yıla göre üç basamak yükselip 45. sırada yer alarak çok yüksek insani gelişme kategorisine yerleşmiştir. İGE değeri 1990-2022 yılları arasında yüzde 43 oranında artış göstermiş ve bu dönemde doğumda beklenen yaşam süresi 10,8 yıl, ortalama eğitim süresi ise 4,4 yıl artmıştır.

b) Amaç
Gelirler politikası başta olmak üzere enflasyonla mücadelede kullanılacak makroekonomik politikaların gelir dağılımını iyileştirici yönde uygulanması, vergi yapısının gelir dağılımını iyileştirecek şekilde gözden geçirilmesi, sosyal transferler aracılığıyla firsat eşitliğinin artırılması, işgücü piyasasında ortalama ücret seviyesinin yükseltilmesine yönelik politikalar yoluyla tüm refah bileşenlerinin toplum içinde adil dağıtılması suretiyle gelir dağılimının iyileştirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Adalet, eşitlik, ödeme gücü ve artan oranlılık ilkeleri gözetilerek vergilemenin gelir dağılımını iyileştirici etkisi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.776)

Politika/Tedbir: Tedbir 776.1. Mükelleflerin beyanlarının doğruluğunu sağlamaya yönelik olarak banka hesaplari, nüfus kayıtłarı ve kamu kurumlarında bulunan diğer idari verilerin entegrasyonu ile etkin bir kontrole tabi tutulmasına yönelik altyapı çalışmaları sürdürülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlıği, TCMB, Gelir İdaresi Başkanlığı, Bankalar Birliği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Vergilendirmede kayıt dişı bırakılan kazançların tespitine yönelik iş ve işlemler ile vergi denetimi süreçlerinde banka ve finans kurumları nezdindeki hesap hareketlerinin takip edilerek, etkin olarak kullanımı sağlanacaktır. 2. Mükellef beyanlarının doğruluğunu sağlamaya yönelik çapraz kontrollere de imkân verecek şekilde Vergi Usul Kanunu kapsamında devamlı bilgi vermek mecburiyetinde olan kesimler yanında, özel sektör dâhil diğer kurum ve kuruluslardan veri temini sağlanacaktır. 3. Vergi denetiminde vergiye tabi işlemlerin doğruluğunun tespitinde kamu kurum ve kuruluşlarının verilerinden daha etkin yararlanılacaktır.

Sosyal yardım sisteminin kapsamı ve yeterliliği artırılacak, sosyal transferler yoluyla fırsat eşitliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 777.2. Aktif işgücü programlarının kapsamı genişletilerek dijitalleşme ve teknolojik gelişmenin getirdiği daha yüksek ücretli işlerde istihdam artırılması sağlanacaktır.

Sosyal yardım sisteminin kapsamı ve yeterliliği artırılacak, sosyal transferler yoluyla fırsat eşitliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 777.3. Kayıtdışı istihdama yönelik denetim faaliyetleri artırılacaktır.

Sosyal yardım sisteminin kapsamı ve yeterliliği artırılacak, sosyal transferler yoluyla fırsat eşitliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 777.4. Gençlere yönelik işbaşı eğitim programları kapsamında verilen prim ve ücret desteklerinin etkinliği artırıilacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergesi: Gini Katsayısı
2023: 0,420
2024 (1): 0,410
2025 (2): 0,400
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.3.11. Kültür ve Sanat 
a) Mevcut Durum 
Somut ve somut olmayan kültürel mirasımızın yurt içinde ve yurt dişında korunmasına yönelik restorasyon, sayısallaştırma ve envanter çaliışmalarına devam edilmiştir.Restorasyon çaliışmalarında tek eser ölçeğinden tematik projelere doğru bütüncül bir anlayışa yönelme gözlenmektedir, Sayısallaştırma çalışmaları tamamlanan yazma eserler internet ortamında faydalanıcıların erişimine açılmıştır. Bu gelişmelere karşılik restorasyon çalışmalarında niteliğingeliştirilmesi ve eserinözgün amacınagöreişlevlendirilmesi,envanter çalışmalarında kapasitenin geliştirilmesi ve kurumlar arası eşgüdümün sağlanmasıihtiyacı devam etmektedir.

Ülkemiz kültür ve tabiat varlıkları açısından oldukça zengin bir mirasa sahiptir. Ülke genelinde toplam tescilli kültür varlığı sayısı 122 binin üzerindedir. Kültürümüzün uluslararası düzeyde tanıtımı amacıyla yürütülen çalişmalar sonucunda, UNEsco Dünya Kültür Mirası Listelerinde ülkemize ait varlıkların sayısı artmıştır. 2024 itibarıyla Dünya Miras Listesinde bulunan kültür varlığı sayısı 21'e, geçici listeye giren kültür varlığı sayısı ise 79'a ulaşmıştır. Ayrıca Türkiye Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine kaydettirdiği 30 unsur ile ikinci ülke konumundadır.


Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri kapsamında kayıtlı unsur sayısı 341'e ulaşmıştır. Somut olmayan kültürel mirasımızın belirli unsurlarının icrası ve yeniden yorumlanması için yüksek derecede bilgi ve becerileri haiz kişileri içeren Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri kapsamında kayıtlı kişi sayısı 92'dir. Alan araştırması,faaliyet ve etnografik belge bağışı yoluyla Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezine kaydedilen belge sayısı 210.620'ye yükselmiştir. Ayrıca 2024 yılında Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı olarak merkeze 396 sanatçı kaydedilmiş ve kayıtlı toplam sanatçı sayısı 6.718'e yükselmiştir. Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezinde kayıtlı belge ve materyallerin sayısal dönüşümünün yüzde 90‘ tamamlanmıştır.

Selçuklu, Beylikler Dönemi ve Osmanlı’dan günümüze intikal eden yurt içindeki 52.000taşınmaz vakıf kültür varlığının tespit ve tescil edilmesi, envanterinin çıkarılmasi,belgelerinin arşivlenmesi ve projelerinin hazırlanarak restorasyon ve onarımlarının yapılmasıçalışmalarına devam edilmektedir. 2003-2024 yılları arasında 5.913 vakıf kültür varlığının restorasyon veya onarimi tamamlanmiştir.

Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapı unsurlarının sayısıartmıştır. Eylül 2024 itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı 122 kültür merkezi, 1.296halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi, 22 yazma eser kütüphanesi, 214 müze ve 14ören yerinin yanı sira 423 özel müze ve 2.396 sinema salonu hizmet vermektedir. Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü bünyesinde hizmet veren tiyatro salonu sayısı 59, Devlet Opera ve Bale Genel Müdürlüğü bünyesinde hizmet veren opera-bale salonu sayısı ise 12'dir. Bu gelişmelerle birlikte kültürel altyapı unsurlarının mimari, işletme modeli, fiziki büyüklük planlamasi ve alanın verimli kullanımi açısından yeniden değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

TABLO II: 56- Kültürel Altyapı İstatistikleri 
2005: 1 144
2010: 1 136
2015: 1 131
2020: 1 212
2021: 1 252
2022: 1 257
2023: 1 295
2024 (1): 1 296

2005: 987
2010: 1 834
2015: 2 356
2020: 2 850
2021: 2 537
2022: 2 705
2023: 2 402
2024 (1): 2 396

2005: 49
2010: 79
2015: 105
2020: 116
2021: 122
2022: 122
2023: 122
2024 (1): 122

2005: 180
2010: 188
2015: 195
2020: 199
2021: 209
2022: 211
2023: 214
2024 (1): 214

2005: 94
2010: 146
2015: 216
2020: 291
2021: 319
2022: 357
2023: 387
2024 (1): 423
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı(1) 2024 yılı verisi Eylül ayı itibarıyladır 
Yaşayan kütüphaneler anlayışı çerçevesinde yalnızca bilgi kaynaklarının korunduğu ve ödünç verildiğiyerler olmaktan çıkarılan kütüphaneler bilginin üretildiği,paylaşıldığı,deneyimlendiği ve toplumun sosyalleştiği alanlar haline dönüştürülmektedir. Tüm dünyada ev ve iş/okul haricinde üçüncü mekân arayışına bir seçenek olan kütüphaneler kendini bina ve tefriş bakımından yenileyerek yeni cazibe merkezlerine dönüşmektedir. Bu çerçevede 2015 yılından bu yana 18 yeni nesil kütüphane binasının yapımı tamamlanmış ve 398kütüphane modern donanım ve yeni bir anlayış ile yeniden yapılandırılarak hizmete açılmıştır. 2009 yılından bu yana yürütülen Kamu Eliyle Yapılan Kültür Yatırımlarını Destek Projesi kapsamında 77 kütüphane yapımı için yerel yönetimlere destek verilmiştir.Böylelikle, 137 bin kişilik kapasiteye sahip 700 bin $\mathsf{m}^{2^{\prime}}\mathsf{y}\mathsf{i}$ aşan kapalı alanda 1.296 halk kütüphanesi hizmet verir hale gelmiştir.


GRAFİK II: 1- Kütüphane Sayısındaki Gelişmeler 
1350147160130014013613012412951296140Is 12501200115011001050112161131101138711481011641611842011212121042812524086125726823776166710012080604020Itaanemdaa n 1000020142015201620172018201920202021202220232024Toplam Kütüphane SayısıYeni Kütüphane Sayısi Kütüphanesi Olmayan İlçe Sayısı

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2024 yılı verisi Eylül ayı itibarıyladır.
İçi modern kütüphane amaçlarına göre tasarlanmış taşıtlar aracılığıyla yerleşik kütüphane hizmetlerinden yararlanamayan kullanıcılara hizmet götüren gezici kütüphane sayısı 80'e ulaşmıştır.

Türk Edebiyatının Dışa Açılımı Projesi kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığınca edebiyat ve yayıncılik alanında 2014 yılından bu yana desteklenen eser sayısı Eylül 2024itibarıyla 4.122'ye ulaşmıştır. Türk edebiyatı alanında yeni ve özgün eserlerin üretilmesi,yayımlanması ve yeni yazarların desteklenmesi amacıyla Edebiyat Eserlerini Destek Projesi kapsamında ise aynı dönemde 517 esere destek verilmiştir. Yayıncılık sektörü tarafindan üretilen kitap başlık sayısı (Uluslararası Standart Kitap Numarasi-ISBN almış kitap) 2023 yıli sonu itibarıyla 99.025'tir. Ağustos 2024 itibarıyla 56.728 kitaba ISBN atanmıştır. 2023 yılıitibarıyla 400 milyon adedin üzerinde kitap üretimi gerçekleştirilmiştir. 2023 yılında Uluslararası Standart Süreli Yayın Numarası (ISSN) verilen yayın sayısı 598 iken Eylül 2024itibarıyla bu rakam 396'dır.


GRAFİK II: 2- Yayın Sayısı
100099.025105.000950928938913
90087787.23195.000
83.65385081880278.50085.00080080975067.13568.55475.000
744.70060.335065.00065056.41454.446.62550.75259855.000600
55045.0002014201520162017201820192020202120222023.…ISSN —ISBN 
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı
2023-2024 sezonunda Devlet Tiyatroları tarafindan 105'i yerli, 119'u çeviri olmak üzere 224 oyun sahnelemiş olup yerleşik sahnelerdeki ve turnelerdeki faaliyetlerde 6.119temsil ile 2.125.792 seyirciye ulaşılmıştır. Haziran 2020'de yola çıkan Kamyon Tiyatrosu bugüne kadar deprem bölgesi de dâhil olmak üzere 68 il 237 ilçede faaliyet göstererek 190.526 çocuk izleyici ile buluşmuştur. İkisi ulusal, yedisi uluslararası olmak üzere dokuz tiyatro festivali gerçekleştirilmiş ve 122.663 seyirciye ulaşılmıştır. Sahne sanatlarının gelişimi için yerli eserlerin nitelik ve nicelik olarak zenginleştirilmesini sağlamak amacıyla Yerli Telif Eserlerin Desteklenmesi Projesi kapsamında yedi projeye destek sağlanmıştır.2023-2024 sezonunda 476 özel tiyatro desteklenmiştir.

2023-2024 sezonunda Devlet Opera ve Balesi Müdürlüklerince yerleşik sahnelerde 687temsil gerçekleştirilerek 442.174 seyirciye ulaşılmıştır. Eylül 2024 itibarıyla gerçekleştirilen üc uluslararası opera-bale festivali ile bir uluslararası bale yarışması kapsamında sahnelenen 31 temsili 49.204 seyirci izlemiştir.

2021 yılında Beyoğlu Kültür Yolu Festivaliyle başlayan ve şehirlerimizin kent kültürüne,marka değerine ve tanıtımına katkı sağlamayı amaçlayan Kültür Yolu Festivali programına 2024 yılında Adana, Şanlıurfa, Bursa, Samsun ve Van olmak üzere beş şehir daha eklenerek festival düzenlenen il sayısı 16'ya ulaşmıştır.

Milli gelire, istihdama ve ticarete yaptığı katkıların yanı sıra toplumsal bütünlük, sosyal içerme, kültürel çeşitlilik ve beşeri sermayeye faydaları nedeniyle diğer ekonomik alanlardan farklılık arz eden kültür ekonomisi ülkelerin ve uluslararası kuruluşların gündemindeki önemini korumaktadır. Kültür ekonomisi hem ekonominin genelinden daha hızlı büyümesi hem de cirosuna oranla ürettiği katma değer açısından imalat, inşaat ve ulaştırma gibi sektörleri geride bırakması hasebiyle Türkiye'nin sürdürülebilir kalkınması için önemli bir potansiyel vaat etmektedir. Türkiye'de kültür ekonomisi ağırlıklı olarak kamu sektörütarafından desteklenmekte olup özel sektör ve üçüncü sektörün alana katkılarısinırlıdır. Pandemi ve dijitalleşme gibi küresel sinamaların getirdiği tehditler karşisında çeşitliliği ve sürdürülebilirliği risk altında olan kültür endüstrileri için etkili ve yerinde kamu desteklerine ihtiyaç daha da artmıştır.


Kültür ekonomisini oluşturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne yönelik yapılmaktadır. Bu bağlamda uluslararası rekabet gücümüzün artırılması ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amacıyla 7163 sayılıKanun çerçevesinde sinema sektörüne destek sağlanmaya devam edilmiştir. Eylül 2024itibarıyla 133'ü yerli, 170'i yabancı olmak üzere 303 yeni film gösterime girmiştir. 14 milyonu yerli film izleyicisi olmak üzere 24 milyon seyirci sayısına ulaşılmıştır. Son yıllarda nitelikli yapımların ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanması, Türk sinemasının bir marka olma yolunda önemli adımlar attiğının bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir.

TABLO II: 57- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler 
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 27
2005: 65
2010: 139
2015: 57
2020: 147
2023: 133

Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: Vizyona Giren Toplam Film Sayısı
2005: 221
2010: 252
2015: 406
2020: 176
2023: 371
2024 (2): 303

Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin)
2005: 11 000(1)
2010: 21 706
2015: 34 700
2020: 13 949
2023: 13 707
2024 (2): 14 394

Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: Toplam Seyirci Sayısı (Bin)
2005: 27 000(1)
2010: 41 064
2015: 60 739
2020: 17 414
2023: 31 297
2024 (2): 24 121

Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: Yerli Film Hasılat (Bin TL)
2005: 69 811
2010: 186 997
2015: 684 230
2020: 235 130
2023: 1 210 983
2024 (2): 1 784 960

Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: Toplam Hasılat (Bin TL)
2005: 177 374
2010: 380 202
2015: 316 987
2020: 299 712
2023: 2 873 233
2024 (2): 3 393 264

Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL)
2005: 8 816
2010: 27 234
2015: 38 723
2020: 68 088
2023: 202 368
2024 (2): 235 316
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü
(1) Yaklaşık seyirci sayılanıdır.

(2) Eylül 2024 itibarıyladır.


5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, sponsorluk uygulaması henüz istenen seviyeye ulaşılamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, yerel yönetimlerin kültürel faaliyetlerini artırmalarına ihtiyaçduyulmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi ve devletin destekleyici rolünün artırılması önemli görülmektedir.

Kültür ve sanat alanında kapsamlı ve düzenli araştırmaların yapılması konusu önemini korumaktadır. Kültür istatistiklerinin uluslararası raporlarda yayımlanan biçim ve içerikten farklı olması nedeniyle kıyaslama yapmakta sıkıntılar yaşanmaktadır. Bu konudaki eksikliği gidermek ve politika yapıcılara analiz imkânı verecek verileri temin etmek amacıyla, kültür alanına ilişkin toplanan istatistiklerin yöntem ve kapsam itibarıyla gözden geçirilerek güncellenmesine ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç
Kültür ve sanat mirasımızın zenginlik ve çeşitliliğinin korunup geliştirilerek gelecek nesillere aktarılmasi, milli kültür ve kadim medeniyetimizin ortak değerleri etrafinda toplumsalbütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesi, kültür ve sanat faaliyetlerinin toplum genelinde yaygınlaştırılarak kalkınmadaki çok boyutlu etkisinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacak, taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır. (Kalkınma Plani p.780)

Tedbir 780.1. Yurt içi ve yurt dışında taşınmaz kültür varlıklarımızın ihyasına yönelik bakım, onarım ve yenileme faaliyetieri nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir.: Tedbir 780.2. Tarihi kent dokularına yönelik kentsel tasarımlar yapılacak, tarihi kent bölgeleri bu tasarımlara göre bütüncül anlayışla iyileştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Bölge Kalkınma İdareleri, Kalkınma Ajanslari, Yerel Yönetimler, Üniversiteler, STK'lar
1. Yurt içinde 125, yurt dışında altı vakif eserinin restorasyonu uluslararası standartlara göre tamamlanacaktır. 2. Dört peri bacasinın onarimi, güçlendirilmesi ve restorasyon işlemi tamamlanacaktır.: 1. Bitlis ve Tokat kent merkezindeki tarihi eserler bütüncül bir anlayışla restore edilerek kentlere açık hava müzesi hüviyeti kazandırılacaktır. 2. Malatya ili Arapgir ilçesi Onar ve Ormansırtı mahalleleri ile Antalva ili Alanya ilcesi Türktas mahallelerindeki sit alanlarına ilişkin koruma amaçlı imar planlan tamamlanacaktır.

Tedbir 780.1. Yurt içi ve yurt dışında taşınmaz kültür varlıklarımızın ihyasına yönelik bakım, onarım ve yenileme faaliyetieri nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir.: Tedbir 780.3. Yurt içi ve yurt dışındaki taşınmaz kültür mirasımızın korunmasına yönelik olarak yürütülen tespit ve envanter çalışmalarına devam edilecek ve elde edilen veriler dijital ortama aktarılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Yurt içinde 125, yurt dışında altı vakif eserinin restorasyonu uluslararası standartlara göre tamamlanacaktır. 2. Dört peri bacasinın onarimi, güçlendirilmesi ve restorasyon işlemi tamamlanacaktır.: 1. TUES ve MUES projeleri kapsamında veri girişleri tamamlanacaktır. 2. Türk-İslam Dönemi Mezar Taşları ve Kitabelerinin Ulusal Envanterinin Oluşturulması Projesi kapsamında tespit ve envanter çaliışmalarına başlanılacaktır.

Tedbir 780.1. Yurt içi ve yurt dışında taşınmaz kültür varlıklarımızın ihyasına yönelik bakım, onarım ve yenileme faaliyetieri nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir.: Tedbir 780.5. UNESCO koruması altındaki alanlar başta olmak üzere arkeoloji, edebiyat, tarih, tabiat konulu tematik kültür rotaları belirlenecek ve tanıtımları sağlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi
1. Yurt içinde 125, yurt dışında altı vakif eserinin restorasyonu uluslararası standartlara göre tamamlanacaktır. 2. Dört peri bacasinın onarimi, güçlendirilmesi ve restorasyon işlemi tamamlanacaktır.: 1. Efes Antik Kenti, Göbeklitepe Örenyeri, Ani Arkeolojik Alani, St. Nicholas Rotası, Çay Rotası gibi kültür rotaları dijital mecralarda tanıtılacaktır.

Tedbir 780.1. Yurt içi ve yurt dışında taşınmaz kültür varlıklarımızın ihyasına yönelik bakım, onarım ve yenileme faaliyetieri nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir.: Tedbir 780.6. Kültürümüzün temel unsurlari, tarihimizin önemli şahsiyetleri ve olayları, masal kahramanları ve kültürel zenginlik unsurlarımız tiyatro, sinema, belgesel, dizi ve çizgi fimlerle anlatılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi
1. Yurt içinde 125, yurt dışında altı vakif eserinin restorasyonu uluslararası standartlara göre tamamlanacaktır. 2. Dört peri bacasinın onarimi, güçlendirilmesi ve restorasyon işlemi tamamlanacaktır.: 1. Türk Masal Külliyatı Projesi kapsamında 300 Türk masalı sisteme yüklenecektir. 2. Türk Devlet ve Düşünce Hayatına Yön Veren Şahsiyetlerin Kısa Yaşam Öyküleri Serisi ve Çevirisi Projesi kapsamında iki eserin yabancı dile çevirileri tamamlanacak, eserler iki set halinde yayımlanacaktır. 3. Türk tarihini ve önemli kişileri konu alan üç belgesel film ve 12 röportaj hazırlanacaktır. 4. Çocuklar İçin Türk Masallarından Seçmeler Projesi kapsamında 175 masalın sekiz dile çevrilmesi, seslendirilmesi ve yayımlanması yapılacaktır.

Tedbir 780.1. Yurt içi ve yurt dışında taşınmaz kültür varlıklarımızın ihyasına yönelik bakım, onarım ve yenileme faaliyetieri nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir.: Tedbir 780.7. Çanakkale şehitlikleri ve savaş alanları ihya edilerek Tarihi Alan açık hava müzesine dönüştürülecek, yurt dışı Türk şehitliklerinin ihya edilmesiyle ilgili gerekli çalışmalar ve düzenlemeler gerçekleştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı, TİKA
1. Yurt içinde 125, yurt dışında altı vakif eserinin restorasyonu uluslararası standartlara göre tamamlanacaktır. 2. Dört peri bacasinın onarimi, güçlendirilmesi ve restorasyon işlemi tamamlanacaktır.: 1. Tespit edilen şehitlik alanları düzenlenecektir. 2. Namazgâh Tabyasına ilişkin bütüncül tasarım projesi hazırlanacaktır. 3. Yurt dışında tespit edilen Türk Şehitliklerinin düzenlenmesi konusunda çalışmalara başlanılacaktır.

Tedbir 780.10. Yazma ve nadir eserler ile bu eserlere ilişkin çalışmalar çeşitli yöntemlerle yayımlanarak okuyuculara sunulacak, ihya ve dijitalleștirme çalişmalarıyla sonraki nesillere aktarımı sağlanacaktır.: Tedbir 780.11. Somut olmayan kültürel miras ögeleri korunacak ve kayıt altına alınacak, yaşayan insan hazinelerinin toplumla etkileşim imkânları artırilacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yazma Eserler Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Temel 35 Türk-İslam klasiği yazma eser tipkıbasım, transkripsiyon, çeviri gibi yöntemlerle yayınlanarak bu çalışmaların tematík farklılaşmayla birlikte akademik olarak yeniden üretime katkı sağlamasına dair çalışmalar yürütülecektir. 2.500 yazma eser restore edilecektir.: 1. Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanterine 14 yeni kültürel miras unsuru kaydedilecektir.

Tedbir 780.10. Yazma ve nadir eserler ile bu eserlere ilişkin çalışmalar çeşitli yöntemlerle yayımlanarak okuyuculara sunulacak, ihya ve dijitalleștirme çalişmalarıyla sonraki nesillere aktarımı sağlanacaktır.: Tedbir 780.13. Kültürel mirasın korunmasına vönelik mevzuat ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yazma Eserler Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Temel 35 Türk-İslam klasiği yazma eser tipkıbasım, transkripsiyon, çeviri gibi yöntemlerle yayınlanarak bu çalışmaların tematík farklılaşmayla birlikte akademik olarak yeniden üretime katkı sağlamasına dair çalışmalar yürütülecektir. 2.500 yazma eser restore edilecektir.: 1. Kamu Eliyle Yapılan Kültür Yatırımlarına Destek Projesi Hakkında Esas ve Usuller güncellenecektir.

Tedbir 780.10. Yazma ve nadir eserler ile bu eserlere ilişkin çalışmalar çeşitli yöntemlerle yayımlanarak okuyuculara sunulacak, ihya ve dijitalleștirme çalişmalarıyla sonraki nesillere aktarımı sağlanacaktır.: Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781)

Tedbir 780.10. Yazma ve nadir eserler ile bu eserlere ilişkin çalışmalar çeşitli yöntemlerle yayımlanarak okuyuculara sunulacak, ihya ve dijitalleștirme çalişmalarıyla sonraki nesillere aktarımı sağlanacaktır.: Tedbir 781.1. Kültür yapılarının sosyal hayatın bir parçası olarak ev ve işten sonra üçüncü mekân olarak benimsenmesi için ulaşılabilir, yaygın ve cazip yapılar tasarlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yazma Eserler Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Temel 35 Türk-İslam klasiği yazma eser tipkıbasım, transkripsiyon, çeviri gibi yöntemlerle yayınlanarak bu çalışmaların tematík farklılaşmayla birlikte akademik olarak yeniden üretime katkı sağlamasına dair çalışmalar yürütülecektir. 2.500 yazma eser restore edilecektir.: 1. Büyük ve merkezi kültür yapılarından makul büyüklük ve muhtelif yerlere dağılmiş esnek yapılara geçiş sağlanacak, kültür merkezi tasarım ve yapimına yönelik yerleşim yeri büyüklüğü, nüfus projeksiyonu, mevcut kültürel yapı envanteri gibi kriterler göz önüne alınarak standartlar belirlenecektir. 2. Şehrin ruhuna uygun, yeni nesil kütüphane anlayışı içeren 10 kütüphane açılacak, dokuz kütüphanenin inşaatı tamamlanacak, 15 kütüphane işlevsel olarak yeniden yapılandırıłacaktır.

Tedbir 780.10. Yazma ve nadir eserler ile bu eserlere ilişkin çalışmalar çeşitli yöntemlerle yayımlanarak okuyuculara sunulacak, ihya ve dijitalleștirme çalişmalarıyla sonraki nesillere aktarımı sağlanacaktır.: Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.783) Tedbir 783.4. Kültür ve
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yazma Eserler Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm
1. Temel 35 Türk-İslam klasiği yazma eser tipkıbasım, transkripsiyon, çeviri gibi yöntemlerle yayınlanarak bu çalışmaların tematík farklılaşmayla birlikte akademik olarak yeniden üretime katkı sağlamasına dair çalışmalar yürütülecektir. 2.500 yazma eser restore edilecektir.: 3. İki kültür merkezinin yapımı tamamlanarak hizmete açılacaktir. 1. Türkiye Kültür Yolları Festivalleri kapsamina dâhil edilen il sayısı

Tedbir 780.10. Yazma ve nadir eserler ile bu eserlere ilişkin çalışmalar çeşitli yöntemlerle yayımlanarak okuyuculara sunulacak, ihya ve dijitalleștirme çalişmalarıyla sonraki nesillere aktarımı sağlanacaktır.: sanat hizmetlerinin sunumunda mahalli idareler, özel sektör ve sivil toplumun rolü güçlendirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yazma Eserler Kurumu, Üniversiteler: Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Temel 35 Türk-İslam klasiği yazma eser tipkıbasım, transkripsiyon, çeviri gibi yöntemlerle yayınlanarak bu çalışmaların tematík farklılaşmayla birlikte akademik olarak yeniden üretime katkı sağlamasına dair çalışmalar yürütülecektir. 2.500 yazma eser restore edilecektir.: 20'ye çıkartılacaktır.

Tedbir 780.10. Yazma ve nadir eserler ile bu eserlere ilişkin çalışmalar çeşitli yöntemlerle yayımlanarak okuyuculara sunulacak, ihya ve dijitalleștirme çalişmalarıyla sonraki nesillere aktarımı sağlanacaktır.: Klasik ve Çağdaş Türk Sanatları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.784)

Tedbir 784.1. Türk-Islam tarihinin farkli dönemlerine ait kültürel mirasımıza öncelik veriłlmek suretiyle, kültürel mirasimizın araştırılmasi, korunmasi, günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarıması sağlanacaktır.: Tedbir 784.4. Toplumsal ve milli değerlerimizi yansıtan, insanların bilgi, görüş ve estetik değerlerini yükselten tiyatro ve opera eserleri sahnelenecek ve toplumun tüm kesimlerine ulaştırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türk Tarih Kurumu, TİKA, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, Yerel Yönetimler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. 80'i Türk-İslam dönemi, 212'si klasik dönem ve 308'i kurtarma kazısı olmak üzere 600 kazı çalışması gerçekleştirilerek bilimsel araştırmalar yapılacaktır. 2. Kosova, Makedonya ve Kibrıs'ta bulunan vakıf eserlerinin arşiv belgelerinin tespit, tercüme ve transkript çalışmaları yürütülecektir. 3. Kültür varlıklarımızı tanıtıcı mahiyetteki kitabe, tabela, yönlendirme levhalari, semboller gibi unsurlar uzman bir heyet tarafindan incelecek, bunlar kültürel varlıklarımızın özünü ve özgünlüğünü ortaya çıkaracak şekilde düzenlenecektir.: 1. Opera ve bale faaliyetlerinin tanınırliğının artınıması amacıyla dört uluslararası festival düzenlenecektir. 2. Romandan Sahneye Projesi hayata geçirilecek ve Yüz Yıllik Destan Bayrak oyunu ile Mimar Sinan, Mevlana, Yunus Emre ve Göbeklitepe temalı oyunlar repertuvara alinarak temsil edilecektir.

Tedbir 784.1. Türk-Islam tarihinin farkli dönemlerine ait kültürel mirasımıza öncelik veriłlmek suretiyle, kültürel mirasimizın araştırılmasi, korunmasi, günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarıması sağlanacaktır.: Türkçe'nin zenginliği ortaya çıkarılarak dünyada yaygın ve geçerli bir dil haline gelmesi ve hayatın her alanında doğru kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.785)

Tedbir 784.1. Türk-Islam tarihinin farkli dönemlerine ait kültürel mirasımıza öncelik veriłlmek suretiyle, kültürel mirasimizın araştırılmasi, korunmasi, günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarıması sağlanacaktır.: Tedbir 785.1. Türk dilinin zengin bir kelime dağarcığıyla, kültürel değerlerin nesiller arası iletimini sağlayarak yaşatacak şekilde erken yaşlardan itibaren öğrenilerek konuşulmasını teminen ninni, tekerleme, masal, hikâye, dua ve şiir gibi dil ve kültür ögelerinin aktarımını güçlendiren yayın ve yapımlar desteklenecek, tüm örgün eğitim müfredatına yanstılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türk Tarih Kurumu, TİKA, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, Yerel Yönetimler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlıği, TDK
1. 80'i Türk-İslam dönemi, 212'si klasik dönem ve 308'i kurtarma kazısı olmak üzere 600 kazı çalışması gerçekleştirilerek bilimsel araştırmalar yapılacaktır. 2. Kosova, Makedonya ve Kibrıs'ta bulunan vakıf eserlerinin arşiv belgelerinin tespit, tercüme ve transkript çalışmaları yürütülecektir. 3. Kültür varlıklarımızı tanıtıcı mahiyetteki kitabe, tabela, yönlendirme levhalari, semboller gibi unsurlar uzman bir heyet tarafindan incelecek, bunlar kültürel varlıklarımızın özünü ve özgünlüğünü ortaya çıkaracak şekilde düzenlenecektir.: 1. Söz varlığının öğrencilerce tespiti ve geliştirilmesine odaklanan MEB Söz Varlığı Veritabani ve MEB Yapay Zekâ Doğal Dil İşleme Modeli geliştirilecektir. 2. Türk dil tarihinin dönemlerini, Türk diline emek verenleri ve Türk Dil Kurumunu anlatan beş belgesel hazırlanacaktır.

Tedbir 784.1. Türk-Islam tarihinin farkli dönemlerine ait kültürel mirasımıza öncelik veriłlmek suretiyle, kültürel mirasimizın araştırılmasi, korunmasi, günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarıması sağlanacaktır.: Tedbir 785.2. Türkçenin hayatin her alanında doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere her türlü araç etkin bir şekilde kullanılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türk Tarih Kurumu, TİKA, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, Yerel Yönetimler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. 80'i Türk-İslam dönemi, 212'si klasik dönem ve 308'i kurtarma kazısı olmak üzere 600 kazı çalışması gerçekleştirilerek bilimsel araştırmalar yapılacaktır. 2. Kosova, Makedonya ve Kibrıs'ta bulunan vakıf eserlerinin arşiv belgelerinin tespit, tercüme ve transkript çalışmaları yürütülecektir. 3. Kültür varlıklarımızı tanıtıcı mahiyetteki kitabe, tabela, yönlendirme levhalari, semboller gibi unsurlar uzman bir heyet tarafindan incelecek, bunlar kültürel varlıklarımızın özünü ve özgünlüğünü ortaya çıkaracak şekilde düzenlenecektir.: 1. Türkçe dil eğitiminde iyi uygulamaların tespiti ve yaygınlaşması amacıyła seçilen sunumlar sosyal platformda sergilenecek, bildiri metinleri kitaplaştırılacaktır.

Tedbir 784.1. Türk-Islam tarihinin farkli dönemlerine ait kültürel mirasımıza öncelik veriłlmek suretiyle, kültürel mirasimizın araştırılmasi, korunmasi, günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarıması sağlanacaktır.: Tedbir 785.4. Türkçe'nin zenginliğinin kayıt altına alınması için etimolojik sözlük tamamlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türk Tarih Kurumu, TİKA, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, Yerel Yönetimler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, TDK
1. 80'i Türk-İslam dönemi, 212'si klasik dönem ve 308'i kurtarma kazısı olmak üzere 600 kazı çalışması gerçekleştirilerek bilimsel araştırmalar yapılacaktır. 2. Kosova, Makedonya ve Kibrıs'ta bulunan vakıf eserlerinin arşiv belgelerinin tespit, tercüme ve transkript çalışmaları yürütülecektir. 3. Kültür varlıklarımızı tanıtıcı mahiyetteki kitabe, tabela, yönlendirme levhalari, semboller gibi unsurlar uzman bir heyet tarafindan incelecek, bunlar kültürel varlıklarımızın özünü ve özgünlüğünü ortaya çıkaracak şekilde düzenlenecektir.: 1. Türkiye Türkçesi Köken Bilgisi Sözlüğü çalışması kapsamında C ve Ç harfindeki maddelerin tamamlanması sağlanacaktır. 2. Türkiye Türkçesi Ağız Atlası Projesi tamamlanacaktiır.

Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.: Tedbir 785.7. Türk kültür ve medeniyetine dair referans niteliğindeki metinler belirli bir program dâhilinde akademik niteliği haiz üniversiteler, yayınevleri ve ilgili kamu kurumlarınca yayımlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Dışişleri Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu , TDK, Türk Tarih Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi, Atatürk Araştırma Merkezi
1. Tercihim Türkçe Projesinin uygulandığı ülke sayısı 20'ye, okul sayısı 240'a çıkartıłacaktır.: 1. Türk tarihine ilişkin beşi e-kitap olmak üzere 96 eser yayımlanacaktır. 2. Türk kültürüne ilişkin 23 eser yayımlanacaktır. 3. Türk diline ilişkin 51 yeni süreli yayın kullanıcıların istifadesine sunulacaktir. 4. Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi ile ilgili 8 e-yayın, 10 basıli yayın yayımlanacaktır. 5. Kün-Ay Alevilik ve Bektaşilik Dergisinin basılı ve e-dergi olarak yayımlanmasına başlanılacaktır.

Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.: Türk sinemasının dünyada tanınan bir marka haline gelmesi için sinema endüstrisinin gelişimi sağlanarak uluslararası rekabetçiliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.788)

Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.: Tedbir 788.2. Sinema eserlerinin yurt içi ve yurt dışında daha fazia seyirciye ulaşmasını sağlamak üzere etkin tanıtım ve destek faaliyetleri gerçekleştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Dışişleri Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Tercihim Türkçe Projesinin uygulandığı ülke sayısı 20'ye, okul sayısı 240'a çıkartıłacaktır.: 1.Türk dizi ve sinema endüstrisinin uluslararası alanda bilinirliğini sağlamak üzere Cannes ve Berlin Film Festivalleri ile MIPCOM, ATF Singapur, Dubai uluslararası içerik fuarlarında stand kurulacaktır.

Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.: Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, barış ve huzur içinde manevi bütünlüğüne katkı sağlanacak, yaygın din eğitimi toplumun tüm kesimlerine ulaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.789)

Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.: Tedbir 789.2. Ailelerin çocukları üzerindeki temel haklarından biri olan din eğitim ve öğretimine yönelik talepler, zengin görsel ve içerikli eğitim araçlarıyla desteklenmiş nitelikli din hizmetleriyle karşılanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Dışişleri Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü: Diyanet İşleri Başkanlığı (S)
1. Tercihim Türkçe Projesinin uygulandığı ülke sayısı 20'ye, okul sayısı 240'a çıkartıłacaktır.: 1. İyilik ile Gönüllere Dokun temalı Büyüklerimizden Masallar Yarışmasında seçilen masallar kitap haline getirilecektir. 2. Íşitme engellilere ve gençliğe yönelik İbadet, İtikad, Siyer ve Ahlak kitapları hazırlanacaktır.

Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.: Tedbir 789.4. Ailenin korunmasına yönelik manevi destek programları ve eğitimleri artırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Dışişleri Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü: Diyanet İşleri Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Tercihim Türkçe Projesinin uygulandığı ülke sayısı 20'ye, okul sayısı 240'a çıkartıłacaktır.: 1. Aile içi şiddetin önlenmesine yönelik manevi eğitim faaliyetleri artırılacak ve çeşitlendirilecektir.

Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.: Kültürümüz yurt dışında tanıtılacak, kamu ve STK'larca yürütülen kültürel diplomasi faaliyetleri geliştirilerek eşgüdüm artırılacak ve uluslararası ilişkilerde kültürün yapıcı rolünden istifade edilecektir. (Kalkınma Planı p.790)

Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.: Tedbir 790.1. Yurt dişında kültürel diplomasi alanında faaliyet gösteren kuruluşların idari ve hizmet sunum kapasiteleri geliştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Dışişleri Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü
1. Tercihim Türkçe Projesinin uygulandığı ülke sayısı 20'ye, okul sayısı 240'a çıkartıłacaktır.: 1. Beş yeni Yunus Emre Türk Kültür Merkezi açılacaktır.

Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.: Tedbir 790.3. Kültür alanında ülkemiz dış polițikası doğrultusunda çeşitli ülkelerin hükümetleriyle ikili anlaşmalar ve eylem planları hazırlanacak, kültür yılları ve kültür günleri düzenlenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Dışişleri Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü
1. Tercihim Türkçe Projesinin uygulandığı ülke sayısı 20'ye, okul sayısı 240'a çıkartıłacaktır.: 1. Türk kültürünün yerinde tanınması amacıyla tarih, edebiyat, müzik, sinema, arkeoloji, mutfak gibi farklı alanlarda beş yaz okulu düzenlenecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Onarım ve Restorasyonu Yapılan Taşınmaz Kültür Varlığı Sayısı (Kümülatif) (3)
2022: 238
2023: 634
2024 (1): 888
2025 (2): 1 088

Performans Göstergeleri: Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanterine Kayitlı Unsur Sayısı
2022: 326
2023: 340
2024 (1): 347
2025 (2): 355

Performans Göstergeleri: Kültürel ve Doğal Miras Devlet Harcaması (SAGP) (Dolar/Kişi Başına)
2022: 39
2023: 45(1)
2024 (1): 50
2025 (2): 60
Kaynak: TÜğK, Kültür ve Turizm Bakanlığı
(3) Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesindeki taşınmaz kültür varlıkları ile Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesindeki vakıf kültür varlıklarınıkapsamaktadır.

2.3.12. Spor 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'de spora ilgi artarak devam etmektedir ve bu doğrultuda sporcu, spor kulübüve antrenör sayılarındaki artış eğilimi sürmektedir. Eylül 2024 itibarıyla toplam spor tesisi sayısı 4.424'e ulaşırken sporcu sayısı 16.530.019, faal spor kulübü sayısı 25.520 ve antrenör sayısı 327.215 olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılı sonuna kadar 50 spor tesisi yapımının tamamlanmasi beklenmektedir.

2024 yılında düzenlenen París Olimpiyatlarına 18 spor dalında 102 sporcu katılmıştır.Sporcular atıcılik dalında bir gümüş; boks dalında iki gümüş, bir bronz; okçuluk dalında bir bronz; güreş dalında iki bronz ve tekvando dalında bir bronz olmak üzere toplam sekiz madalya kazanmıştır. Türkiye'nin tarihinde sekizinci kez katılım sağladığı ve en başarılıolduğu paralimpik oyunları olan Paris 2024 Paralimpik Oyunlarında ise ülkemiz 15 spor dalinda 93 sporcu ile temsil edilmiştir. Golbol, para judo, para okçuluk, para tekvando dallarında birer ve para yüzme dallarında iki adet olmak üzere toplam alti altın madalya; 10gümüş madalya ve 12 bronz madalya ile toplam 28 madalya sayısına ulaşılmıştır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (GSB) ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan protokol kapsamında 8-10 yaş grubu çocukların spora yönlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen Sportif Yetenek Taraması Projesiyle nitelikli sporcuların erken yaşta spora kazandırılmasi sürdürülürken özel durum gerektirenöğrencilere yönelik kapsamlı çalışmalara devam edilmektedir.

Spor turizmi çati iletişim stratejisi oluşturulmasi ve bu kapsamda dijital platformlarin hayata geçirilmesi için çalışmalar ilgili kuruluşların işbirliğiyle sürdürülmektedir. Ayrıca geleneksel spor dallarının uluslararası tanınırlığının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir.

Her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere düzenli katılım sağlamasına, spor eğitiminin iyileştirilmesine, spor turizminde ülkemizin marka haline getirilmesine ve spor hekimi ihtiyacının karşılanmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.

b) Amaç
Spor kabiliyeti olanların erken yaşta yetenek havuzuna dâhil edilmesi, spor profesyonellerinin niteliğinin artırılmasi, sporun her dalında küresel ölçüde rekabet edebilen bir seviyeye ulaşılarak uluslararasi organizasyonlarda başari elde edilmesi ve herkes için spor anlayışıyla sporun toplum geneline yayginlaşan bir yaşam biçimine dönüştürülmesi temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere düzenli katılımları teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.795)

Politika/Tedbir: Tedbir 795.1. Spor imkânları yerel düzeyde geliştirilerek erken yaşlardan itibaren spor eğitimi verilecek, her yaştan vatandaşın sportif faaliyetiere düzenli katılımı teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. GSB Spor Okullari ve GSB Engelsiz Spor Okulları faaliyetleri, yıl boyunca tüm spor dallarında sürdürülecektir. 2. Yüzme Bilmeyen Kalmasın Projesiyle ücretsiz temel yüzme eğitimi verilecektir. 3. Milli gün ve bayramlarda spor etkinlikleri düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 795.2. Yerel yönetimler başta olmak üzere tüm paydaşlarla işbirliği yapılarak vatandaşların spora olan ilgisi artırılacak, sağlık için spor ve rekreasyon temalı projeler ile kampanyalar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Diyanet İşleri Başkanlığı, Spor Federasyonlari, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sokaklar Bizim, Evinin Sultanlari, Koşabiliyorken Koş ve Diyanet Yaz Kur'an Kursuna Kayıtlı Çocuklara Yönelik Spor Programı, Yüzme Bilmeyen Kalmasın ve Kamu Spor Oyunları projeleriyle vatandaşın spora olan ilgisinin artırılmasi sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 795.3. Başta engelliler olmak üzere özel politika gerektiren vatandaşların spora erișimi kolaylaştırılacak, sportif faaliyetlere katılımları teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Spor Federasyonları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mutlu Çarşamba Projesi ve Sevgi Evlerinde Kalan Çocuklara Yönelik Spor Etkinlikleri yıl boyunca gerçekleştirilecektir. 2. Spor Aşkı Engel Tanımaz Projesi kapsamında okullarda görev yapan beden eğitimi ve özel eğitim öğretmenlerine yönelik eğitim düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 795.4. Antrenörlerin nicelik ve niteliklerini artırmak amacıyla kurs ve seminerler düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Fedarasyonlari, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Antrenörlerin gelişimine katkı sağlamak amacıyla hizmet içi eğitimler gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: İlkokul çağındaki öğrencilerin spor dallarını tanımaları ve yaşam boyu aktif olarak düzenli spor yapmaları spor kulüpleriyle işbirliği içerisinde sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.796)

Politika/Tedbir: Tedbir 796.1. İlkokul ortaokul ve lise kademelerindeki öğrencilerin, belirli dallarda ve oyun türlerinde spor yapmalari ve yarışmalara katılmaları teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda spor faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İlkokul öğrencilerine yönelik olarak 26 branşta spor dalı eğitimi verilecektir.

Politika/Tedbir: Sporcu sağlığı merkezleri, hizmet kalitesi ve çeşitliliği artırılarak yaygınlaştırılacak, spor hekimi ihtiyacının giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.797)

Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 797.2. Sporcu sağlığında uzmanlaşmış sağlık çalışanlarının yetiştirilmesi için ilgili birim, kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapilacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler
1. Sporcu Sağlık ve Araştırma Merkezlerinin ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılması ve mevcut kapasitenin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.: 1. Sporcu sağlığıyla ilgili sağlık personeli yetiştirilmesi hususunda ilgili kuruluşlarla işbirliği yapılacaktır.

Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.: Profesyonel sporcuların uluslararası alanda başarılarının artınılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.798)

Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 798.1. Uluslararasi organizasyonlardaki sportif performanslar ve istatistiki bilgileri içeren veri altyapısı oluşturulacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları
1. Sporcu Sağlık ve Araştırma Merkezlerinin ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılması ve mevcut kapasitenin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.: 1. Spor Bilgi Sistemi'nin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 798.2. Geleneksel ve olimpik spor dalları başta olmak üzere tüm spor dallarının gelişimi ve yeni spor dallarındaki oluşumlar izlenerek tanıtımlarının yapılması sağlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları
1. Sporcu Sağlık ve Araştırma Merkezlerinin ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılması ve mevcut kapasitenin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.: 1. Geleneksel ve olimpik spor dalları başta olmak üzere tüm spor dallarının tanıtımları yapılacaktır.

Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 798.3. Milli sporcuların ortaöğretim ve yükseköğretim kademelerine geçişlerini kolaylaştırıcı düzenlemeler yapılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
1. Sporcu Sağlık ve Araştırma Merkezlerinin ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılması ve mevcut kapasitenin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.: 1. Milli sporcuların ortaöğretim ve yükseköğretim kademelerine geçişlerini kolaylaştırmak amacıyla Milli Sporcu Bursu desteği sürdürülecektir.

Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 798.4. Sporun geliştirilmesi ve spor altyapısının güçlendirilmesi amacıyla başarılı olan sporcuların bağlı oldukları federasyonlar ile amatör spor kulüpleri desteklenecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları
1. Sporcu Sağlık ve Araştırma Merkezlerinin ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılması ve mevcut kapasitenin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.: 1. Spor Toto Teşkilat Başkanlığı kaynakları aracılığıyla spor federasyonları ile amatör spor kulüplerine ayni ve nakdi yardım yapılacaktır.

Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 798.5. Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonlari Kanununun uygulanmasına yönelik mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları
1. Sporcu Sağlık ve Araştırma Merkezlerinin ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılması ve mevcut kapasitenin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.: 1. Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanununun uygulanmasına yönelik ikincil mevzuat çalişmalarına devam edilecektir.

Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 798.6. Olimpik ve paralimpik havuzda bulunan sporculara destek sağlanarak olimpiyat ve paralimpik oyunlarda başarılı olmaları sağlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları
1. Sporcu Sağlık ve Araştırma Merkezlerinin ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılması ve mevcut kapasitenin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.: 1. Türkiye olimpik hazırlık merkezleri ve sporcu eğitim merkezlerinde yer alan sporcular desteklenecektir.

Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.: Spor yapma kültürünü geliştirmek ve sporu geniş kitlelere yaymak amacıyla spora başlama yaşında bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarına yönlendirilecek ve üst düzey sporcu olarak yetiştirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.799)

Tedbir 799.1. Spora özel yeteneği olduğu tespit edilen öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programı kapsamında spora başlamaları sağlanacaktır.: Tedbir 799.2. Sportif Yetenek Taraması Programi kapsamında spor karnesi almaya hak kazanan öğrencilerin ilgili spor dallarına yönlendirilmesi sağlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonları
1. Spora yatkın bulunan öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programına başlamaları sağlanacaktır.: 1. Spora yatkın olduğu tespit edilen, tüm aşamaları eksiksiz tamamlayan ve spor karnesi çıkarılan öğrenciler Sporcu Eğitim Merkezleri, Gençlik Spor İl Müdürlüğü kulüpleri, özel spor kulüpleri ve Bakanlığın spor okullarına yönlendirilecektir.

Tedbir 799.1. Spora özel yeteneği olduğu tespit edilen öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programı kapsamında spora başlamaları sağlanacaktır.: Tedbir 799.3. Türkiye Sportif Yetenek Taraması Programi kapsaminda yer alan engelli öğrencilerin sportif faaliyetlere katılımı teşvik edilerek sosyalleşmelerine ve rehabilitasyon süreçlerine katkı sağlanacak ve paralimpik sporcu olabilecek bireylerin gelişimi desteklenecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
1. Spora yatkın bulunan öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programına başlamaları sağlanacaktır.: 1. Engelli bireylerin özel durum gereksinimlerine göre spor branşlarına yönlendirilmesi çalışmaları yürütülecektir. 2. Türkiye Bedensel, Zihinsel, Görme ve İşitme Engelliler Spor Federasyonlari ve engellilere hizmet veren spor kulüpleri ile işbirliği yapılarak spora yönlendirme faaliyetleri artırılacaktır.

Tedbir 799.1. Spora özel yeteneği olduğu tespit edilen öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programı kapsamında spora başlamaları sağlanacaktır.: Türkiye'nin dünya spor turizm pazarından alacağı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.800)

Tedbir 799.1. Spora özel yeteneği olduğu tespit edilen öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programı kapsamında spora başlamaları sağlanacaktır.: Tedbir 800.1. Dünyadaki spor turizmi talebinin yoğun olduğu ülkelerde spor turizmine yönelik yeni pazarlama stratejileri geliştirilerek tanıtım ve reklam faaliyetleri yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Spor Federasyonları
1. Spora yatkın bulunan öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programına başlamaları sağlanacaktır.: 1. Spor Turizmi Stratejisi Belgesi çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Türkiye Spor Diplomasisi Stratejisinin desteklenmesi ve güçlendirilmesi amacıyla faaliyetler yürütülecektir. 3. Spor turizmine yönelik dijital ve mobil uygulamalar geliştirilecektir.

Tedbir 799.1. Spora özel yeteneği olduğu tespit edilen öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programı kapsamında spora başlamaları sağlanacaktır.: Tedbir 800.2. Katma değeri yüksek olan uluslararası spor organizasyonlarına ev sahipliği yapılarak ülkemiz dünyada bir spor turizmi markası haline getirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Spor Federasyonları
1. Spora yatkın bulunan öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programına başlamaları sağlanacaktır.: 1. Uluslararası spor organizasyonlarına yönelik iletişim stratejisi hazırlanacaktır. 2. Uluslararası spor organizasyonlarına ev sahipliği yapılmasında turizm potansiyeli yüksek yerlere öncelik verilecektir.

Tedbir 799.1. Spora özel yeteneği olduğu tespit edilen öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programı kapsamında spora başlamaları sağlanacaktır.: Tedbir 800.3. Bölgelerin kendine özgü spor turizm potansiyeli dikkate alınarak spor turizminde marka şehirler belirlenecek, tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Spor Federasyonları
1. Spora yatkın bulunan öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programına başlamaları sağlanacaktır.: 1. Spor turizminde ürün ve hizmet çeşitliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Spor turizmi merkezlerinin belirlenmesine yönelik farkındalığın artırılmasi çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 799.1. Spora özel yeteneği olduğu tespit edilen öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programı kapsamında spora başlamaları sağlanacaktır.: Tedbir 800.4. Tanitim ve pazarlama faaliyetlerinin etkin bir şekilde yürütülmesine yönelik kamu ve özel sektör paydaşlarıyla işbirliği yapılacak ve stratejiler geliştirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Spor Federasyonları
1. Spora yatkın bulunan öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programına başlamaları sağlanacaktır.: 1. Spor turizmi çatı iletişim stratejisi oluşturulacak ve bu kapsamdaki dijital platform hayata geçirilecektir. 2. Geleneksel spor branşlarının uluslararası tanınırlığının artırılması sağlanacaktır.

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Gençlik ve spor yatırımlarında dış finansman kaynaklı uluslararası proje desteklerinin kullanılması ve yeni dış finansman kaynaklarının ülkemize kazandırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.801)

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Tedbir 801.1. Başta özel politika gerektiren gençler olmak üzere gençlerin sosyal uyumunu güçlendirmek amacıyla gençlik kampi, gençlik merkezi, yurt ve spor tesislerinin mevcut yapılarınin güçlendirilmesi ve sayılarının artırıimasi ile daha fazla uluslararası fon sağlanmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlıği, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Fedarasyonları
1. Spor turizmi envanteri oluşturulacaktır.: 1. 10 gençlik ve spor tesisinin yapımı sağlanacaktır.

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Uluslararası spor diplomasisinden bir kamu diplomasi aracı ve yumuşak güç unsuru olarak yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.802)

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Tedbir 802.1. İyi uygulama örnekleri ve stratejileri yakından takip edilerek ülkemize özgü bir spor diplomasisi stratejisi hazırlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlıği, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Fedarasyonları
1. Spor turizmi envanteri oluşturulacaktır.: 1. Türk dış politikasıyla uyumlu spor diplomasisi stratejisi hazırlanacaktır.

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Tedbir 802.2. Sporla ilgili uluslararası kuruluşların karar organlarında ülkemizin temsil gücü artınımasına yönelik çabalar artırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlıği, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Fedarasyonları
1. Spor turizmi envanteri oluşturulacaktır.: 1. Uluslararası Olimpiyat Komitesi bașta olmak üzere, uluslararasi spor federasyonlarının yönetim ve karar organlarında Türkiye'nin temsilinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Tedbir 802.3. Olimpiyatlar başta olmak üzere uluslararası spor müsabakalarında başarılı olan sporcularımiz marka elçisi olarak görevlendirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlıği, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlıiğı (S), Spor Fedarasyonları
1. Spor turizmi envanteri oluşturulacaktır.: 1. Türkiye'nin imajina olumlu katkı yapabilecek sporcular aracıliğıyla tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İlkokullarda Spor Dalı Eğitimine Katılan Öğrenci Sayısı
Birim: Bin Kişi
2023: 347,2
2024 (1): 492,4
2025 (2): 650,0

Performans Göstergeleri: Okul Sporlarına Katilan Toplam Öğrenci Sayısi
Birim: Bin Kişi
2023: 2 395
2024 (1): 2 400
2025 (2): 2 790

Performans Göstergeleri: Ulusal Spor Projelerinden Faydalanan Katılımcı Sayısı
Birim: Bin Kişi
2023: 620
2024 (1): 650
2025 (2): 700

Performans Göstergeleri: GSB Spor Okulları ve GSB Engelsiz Spor Okulları Katılımcı Sayısı
Birim: Bin Kişi
2023: 4 983
2024 (1): 5 000
2025 (2): 5 100

Performans Göstergeleri: Sportif Yetenek Taraması Programi Kapsamında Test ve Ölçümleri Yapılan Öğrenci Sayısı (3)
Birim: Bin Kişi
2023: 733,4
2024 (1): 993,5
2025 (2): 1 050

Performans Göstergeleri: Sportif Yetenek Taraması Programi Kapsamında Spora Özel Yeteneği Olduğu Saptanan ve Spora Başlatılan Öğrenci Sayısi (3)
Birim: Bin Kişi
2023: 87,6
2024 (1): 123,8
2025 (2): 100,0

Performans Göstergeleri: Sportif Yetenek Taramasi Programi Kapsamında Spor Dallarına Yönlendirilen Öğrenci Sayısı (3)
Birim: Bin Kişi
2023: 36,8
2024 (1): 37,9
2025 (2): 25,0

Performans Göstergeleri: Engellilere Hizmet Veren Spor Kulübü Sayısı
Birim: Adet
2023: 2 238
2024 (1): 1 853
2025 (2): 2 000

Performans Göstergeleri: Engelli Sporcu Sayısı
Birim: Kişi
2023: 49 560
2024 (1): 56 754
2025 (2): 59 700

Performans Göstergeleri: Uluslararası Müsabakalarda Kazanılan Madalya Sayısı
Birim: Adet
2023: 8 449
2024 (1): 9 200
2025 (2): 9 400

Performans Göstergeleri: Lisanslı Sporcu Sayısı
Birim: Bin Kişi
2023: 15 325
2024 (1): 16 530
2025 (2): 17 500
Kaynak: Gençlik ve Spor Bakanlığı
(1) Gerçekleşme tahmini, (2) Program, (3) Sportif Yetenek Taraması Programı sadece ilkokul 3. sinıf öğrencilerine uygulanırken, Covid19 küresel salgını nedeniyle 2020 ve 2021 yllarında uygulanamadığı için 2022 yılında hiçbir öğrenci spor dallarına yönlendirilememiştir Program 2023 yılında istisnai olarak 3, 4 ve 5. sınıf öğrencilerine uygulanmıştır.

2.3.13. Nüfus ve Yaşlanma 
a) Mevcut Durum 
Bir ülkenin sahip olduğu nüfus yapısı, o ülkenin sosyoekonomik gelişmesinde önemli olup toplumda uygulamaya konulacak kalkınma politikalarının oluşturulmasında belirleyici bir etkendir.

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) verilerine göre Türkiye nüfusu 2023 yılısonunda 85.372.377'ye ulaşmiştır, Erkek nüfus 42.734.071 kişi olurken kadın nüfus 42.638.306 kişi olmuştur. Diğer bir ifadeyle toplam nüfusun yüzde 50,01'ini erkekler, yüzde 49,94'ünü ise kadınlar oluşturmuştur. 2024 yılında toplam nüfusun 85.811.876 olacağıtahmin edilmektedir.

Yıllık nüfus artış hızı 2022 yılında binde 7,1, 2023 yılında binde 1,1 olarak gerçekleşmiştir. Nüfus artış hızının düşmesindeki en büyük etken doğurganlık hızındaki düşüş olarak değerlendirilmektedir. 2014 yılında 2,19 olan toplam doğurganlık hizi, devam eden yıllarda düşmeye başlayarak nüfusun yenilenme düzeyi olan 2,10'un altında kalmış,2022 yıliında 1,63'e, 2023 yılında ise 1,51'e gerilemiştir. 2023 yılında en yüksek toplam doğurganlık hizı 3,27 ile Şanlıurfa'dadır. Bunu Şırnak ve Mardin illeri izlemektedir.Doğurganlik hızının en düşük olduğu il 1,13 ile Bartın'dır. Bunu Zonguldak, Karabük ve Kütahya illeri izlemektedir.


Türkiye'de 2022 yılında yüzde 93,4 olan il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı,2023 yılında yüzde 93 olmuştur. Diğer yandan belde ve köylerde yaşayanların oranı yüzde 6,6'dan yüzde 7'ye yükselmiştir. Türkiyenin en fazla nüfusa sahip ili İstanbul'un nüfusu, bir önceki yıla göre 252.027 kişi azalarak 15.655.924 olmuştur. Ülke nüfusunun yüzde 18,34'ünün yaşadığı İstanbulu, nüfus büyüklüğü olarak Ankara, İzmir, Bursa ve Antalya illeri izlemektedir, Bayburt 86.047 kişiyle en az nüfusa sahip olan il olmuştur. Bayburt'tan sonra en az nüfusa sahip iller sırasıyla Tunceli, Ardahan, Gümüşhane ve Kilis illeridir.
Nüfusun yaş yapısının yorumlanmasında kullanılan önemli göstergelerden biri olan ortanca yas, 2022 yılında 33,5'e, 2023 yılında 34'e yükselmiştir. Cinsiyete göre incelendiğinde, ortanca yaşın aynı yıllarda erkeklerde 32,8'den 33,2'ye, kadınlarda 34,2'den 34,7'ye yükseldiği görülmüştür.

Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapısının korunmasi amacıyla Onuncu Kalkınma Planından itibaren doğurganliğı artırmayı hedefleyen nüfus politikaları benimsenmiş, aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu politikaların etkinliğinin artırılması için yapılan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki değerlendirmesi yapılarak yeni tedbirlerin uygulanması ihtiyacı devam etmektedir.
TABLO II: 58- Demografik Göstergeler 
Gösterge: Toplam Doğurganlık Hızı (Kadın Başına)
2021: 1,71
2022: 1,63
2023: 1,51
2024 (1): 1,52

Gösterge: Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi (Yıl)
2021: 77,7
2022: 77,5
2023: 77,3
2024 (1): 78,5

Gösterge: Erkek
2021: 75,0
2022: 74,8
2023: 74,7
2024 (1): 76,0

Gösterge: Kadın
2021: 80,5
2022: 80,3
2023: 80,0
2024 (1): 81,3

Gösterge: Nüfus Artş Hızı (Binde)
2021: 12,7
2022: 7,1
2023: 1,1
2024 (1): 5,1

Gösterge: Nüfus (Bin)
2021: 84 680
2022: 85 280
2023: 85 372
2024 (1): 85 812

Gösterge: 0-14 Yaş
2021: 18 976
2022: 18 735
2023: 18 312
2024 (1): 17 954

Gösterge: 15-64 Yaş
2021: 57 459
2022: 58 093
2023: 58 338
2024 (1): 58 745

Gösterge: 65+ Yaş
2021: 8 245
2022: 8 452
2023: 8 723
2024 (1): 9 113
Kaynak: TÜIK Nüfus Projeksiyonları ve ADNKS verileridir.(1) Gerçekleşme Tahmini 

Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, Hacettepe Üniversitesi ve Marmara Üniversitesi arasında 31 Mayıs 2024 tarihinde imzalanan protokolle 2024 Türkiye Nüfus ve Sağlik Araştırması Projesi başlatılmıştır. Bu kapsamda diğer unsurların yanı sıra doğurganlık hızındaki düşmenin sebeplerinin belirlenmesi de hedeflenmektedir.
Demografik dönüşüm sürecinde olan Türkiye'de, doğurganlık ve ölüm hızlarındaki azalmayla birlikte sağlik alanında kaydedilen gelişmeler, doğuşta beklenen yaşam süresinin artması sonucu nüfusun yaş yapısı değişmiş ve yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payıartmıştır. 2024 yılı itibarıyla yaşlı nüfus (65+ yaş) yaklaşık 9,1 milyon kişi olup yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 10,6'ya ulaşmıştır. Nüfus projeksiyonları (TÜİK) (20232100) verileri ana senaryoya göre yaşlı nüfus oranının 2030 yılında yüzde 13,5, 2050 yılında yüzde 23,1, 2075 yılında yüzde 31,7 ve 2100 yılında yüzde 33,6 olacağı öngörülmektedir.Demografik vapidaki bu değisimlerin isgücü pivasaları, sosval güvenlik sistemleri, kamu maliyesi, kamu hizmetleri ve finansmanı üzerinde daha fazla yük oluşturmasıbeklenmektedir. Bu değişim sonucunda özellikle uzun süreli bakım hizmetine duyulan ihtiyaç hızla artmaktadır.


ADNKS 2023 yılı sonuçlarına göre, çalişma çağında yer alan 15-64 yaş grubundaki nüfus oranı yüzde 68,5'tir. TÜİK nüfus projeksiyonu ana senaryoya göre çalışma çağındaki nüfus oranının 2030 yılında yüzde 68,9, 2050 yılında yüzde 61,9, 2075 yılında yüzde 55,9ve 2100 yılında yüzde 54,6 olması beklenmektedir.

İstatistiklerle Yaşlılar 2023 TüİK verileri yaşlı nüfus yaş grubuna göre incelendiğinde,2018 yılında yaşlı nüfusun yüzde 62,2'sinin 65-74 yaş grubunda, yüzde 28,6'sının 75-84 yaşgrubunda ve yüzde 9,2'sinin 85 ve daha yukarı yaş grubunda yer aldığı görülürken, 2023yılında yüzde 64'ünün 65-74 yaş grubunda, yüzde 28,1'inin 75-84 yaş grubunda ve yüzde 7,9'unun 85 ve daha yukarı yaş grubunda yer aldığı görülmüştür.
Yaşlanmanın belirgin bir nüfus dönüşümü içerisinde muhtemel etkilerinin ortaya konmasını sağlamak, yaşlı bireylere yönelik sosyal politikaların oluşturulmasında yaş ve cinsiyet bazında ayrıştırılmış demografik ve sosyoekonomik verileri oluşturmak amacıyla Türkiye Yaşlı Profili Araştırması yapılmış ve araştırmanın ön sonuçları 2024 yılı Mart ayında kamuoyu ile paylaşılmıştır.

Yaşlanan nüfusa yönelik sağlık, bakım ve sosyal güvenlik alanlarında etkin politikaların hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapının güçlendirilmesine, yaşlılik alanında araştırma ve veri kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
b) Amaç
Doğurganlığın nüfusun yenileme seviyesinin üzerinde tutulmasi, aile kurumunun güçlendirilmesi, yükselen ortalama evlenme yaşının evliliklerin özendirilerek daha gençyaşlara düşürülmesi ve ikiden fazla çocuk sahibi olmanın desteklenmesiyle sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunmasi, yaşlanan nüfusun bedensel ve ruhsal sağlık düzeyinin ve yaşam kalitelisinin yükseltilmesi, işlevselliğinin artırılarak aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürmeleri, ekonomik ve sosyal hayata katılımının sağlanması, kaliteli bakım ve sağlik hizmetlerinden yararlanabilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Demografik firsat penceresinin sunmuş olduğu avantajlardan azami düzeyde faydalanılacaktır. (Kalkınma Planı p.804)

Politika/Tedbir: Tedbir 804.1. Genç nüfusun eğitim, iş ve üretim yaşamına katılımını artıracak çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 2024-2028 Ulusal İstihdam Stratejisi içinde gençlerin istihdama katılımlarının desteklenmesi için Kapsayıcı İstihdamın Geliştirilmesi başlığı altında yer verilen politika, tedbir ve hedeflerin ilgili sorumlu kurumlarca izleme ve değerlendirme çaliışmaları

Politika/Tedbir: Tedbir 804.2. Doğurganlık seviyesinin nüfusun yenilenme düzeyine yükselmesine yönelik önlemler hayata geçirilecektir
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyai Güvenlik Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: yürütülecektir. 1. Mevcut hukuki düzenlemeler aile ve dinamik nüfus yapısını etkileyen gelişmeler çerçevesinde gözden geçirilecek, belirlenecek ihtiyaçlar doğrultusunda yeni hukuki düzenlemelere ilişkin çalışma yapılacaktır.

Tedbir 804.4. STK'lar, araştırma merkezleri ve özel sektör kuruluşları tarafından sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunmasına yönelik yürütülecek faaliyetler desteklenecektir.: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler, STK1ar
Hacettepe Üniversitesi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜİK, Marmara Üniversitesi: 2. Sağlıklı ve dinamik nüfus yapısı için ailenin korunması ve güçlendirilmesi konusunda aile odaklı sivil toplum kuruluşları ve araştırma merkezleriyle iş birlikleri artırılacaktır.

Tedbir 804.4. STK'lar, araştırma merkezleri ve özel sektör kuruluşları tarafından sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunmasına yönelik yürütülecek faaliyetler desteklenecektir.: Aktif ve sağlıklı yaşlanma için yaşlılara sunulan sağlık ve bakım hizmetlerinin etkinliğinin ve kalitesinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.805)

Tedbir 804.4. STK'lar, araştırma merkezleri ve özel sektör kuruluşları tarafından sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunmasına yönelik yürütülecek faaliyetler desteklenecektir.: Tedbir 805.6. Gündüzlü bakım ve uzun süreli bakım hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır.
Hacettepe Üniversitesi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜİK, Marmara Üniversitesi: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmasının saha çalişmaları tamamlanacaktır.: 1. Yaşlı bireylere yönelik gündüzlü bakım ve aktif yaşam merkezleri hizmete alinacaktir. 2. Yeni bir kurumsal bakım modeli çalışılarak raporlaştırılacaktır. 3. Demans alanında ihtisaslaşmiş yatılı kuruluş sayısı artırılacaktır.

Tedbir 804.4. STK'lar, araştırma merkezleri ve özel sektör kuruluşları tarafından sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunmasına yönelik yürütülecek faaliyetler desteklenecektir.: Yaşlılara yönelik eğitim ve yaşam boyu öğrenme olanakları geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.809)

Tedbir 804.4. STK'lar, araştırma merkezleri ve özel sektör kuruluşları tarafından sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunmasına yönelik yürütülecek faaliyetler desteklenecektir.: Tedbir 809.2. İleri yaştaki bireylerin hayat boyu öğrenme yaklaşımıyla aktif yaşlanmalarını desteklemeye yönelik üçüncü yaş üniversite programları artırılacaktır.
Hacettepe Üniversitesi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜİK, Marmara Üniversitesi: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler
1. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmasının saha çalişmaları tamamlanacaktır.: 1. Üçüncü yaş üniversite programlarının sistematik bir hâle getirilmesine ve kurumsallaşmasına yönelik çalıştay düzenlenecektir. 2. Üçüncü yaş/tazelenme yükseköğrenim programları açılacaktır.

Tedbir 804.4. STK'lar, araştırma merkezleri ve özel sektör kuruluşları tarafından sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunmasına yönelik yürütülecek faaliyetler desteklenecektir.: Afet ve acil durumlarda yaşliların korunmasına yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.813)

Tedbir 804.4. STK'lar, araştırma merkezleri ve özel sektör kuruluşları tarafından sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunmasına yönelik yürütülecek faaliyetler desteklenecektir.: Tedbir 813.1. Afet ve acil durumlarda yaşlıların korunmasına yönelik tedbirler alinacaktır.
Hacettepe Üniversitesi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜİK, Marmara Üniversitesi: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, AFAD, Yerel Yönetimler
1. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmasının saha çalişmaları tamamlanacaktır.: 1. Kurum bakımında olan yaşlı bireylerin tahliyesine uygun olmayan kuruluşlara ilişkin gerekli iyileştirmeler yapılacaktır. 2. Engelli ve Yaşli Alaninda Uzun Dönemli Bakım Hizmeti Sunan Kuruluşlarda Afet ve Acil Durum Planı Geliştirilmesi Projesi kapsamında afet ve acil durumlarına hazir olmanın sağlanabilmesi için standartlar ve planlar hazırlanacaktır. 3. Afet ve acil durumlarda afet anında ve sonrasında yapılması gerekenlere ilişkin kurum bakımı altında olan yaşlı bireyler ile personele teorik ve uygulamalı eğitimler düzenlenecek ve tatbikatlar yapılacaktır.

d) Hedefler 
Birim: Adet
2023: 1,51
2024 (3): 1,52
2025 (4): 1,55

Performans Göstergeleri: 65 Yaşındakilerin Hayatta Kalma Beklentisi
Birim: Yil
2023: 17,4(2)
2024 (3): 17,7
2025 (4): 17,9

Performans Göstergeleri: Kadın
Birim: Yil
2023: 19(2)
2024 (3): 19,5
2025 (4): 19,7

Performans Göstergeleri: Erkek
Birim: Yil
2023: 15,7(2)
2024 (3): 15,9
2025 (4): 16,1

Performans Göstergeleri: 65 Yaş ve Üstü Nüfusun İşgücüne Katıma Oranı
Birim: Yüzde
2023: 12,2(5)
2024 (3): 12,4
2025 (4): 12,5
(1) Nüfus Projeksiyonları (2023-2100) TÜ1K verileri esas alinmıştır.
(2) Hayat Tabloları (2021-2023) TÜİK verileri esas alınmıştır.
(3) Gerçekleşme Tahmini 

(4) Program 

(5) İstatistiklerle Yaşlılar 2023, TÜİK verisidir.


2.3.14. Uluslararası Göç
a) Mevcut Durum 
Göç hareketleri tarih boyunca gerek göçe kaynaklık eden gerekse varış ülkelerini etkileyen önemli siyasal, sosyal ve ekonomik konulardan biridir. Türkiye, bulunduğu coğraf konumu ve sosyoekonomik gelişmişlik düzeyi nedeniyle düzensiz göç hareketlerine maruz kalmaktadır.

Türkiye 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaşla zorla yerinden edilmiş bir göçmen akınıyla karşılaşmış ve insani yardım refleksiyle hareket ederek 2015 yılından bu yana dünyada en fazla sığınmacı kabul eden ülke konumuna gelmiştir. Göçmen krizinin başlangıcından itibaren ihtiyaç duyulan idari ve hukuki düzenlemeler yapılmış, geçici koruma statüsü sahiplerinin sağlık, eğitim, sosyal yardım ve benzeri hizmetlere erişimleri sağlanmış ve işgücü piyasasına girmelerine imkân tanınmıştır.

Türkiye bulunan yabancı sayısı Eylül 2024 verilerine göre 4,6 milyon dolayında olup geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısı 3,1 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancıların sayısı 1,1 milyon, uluslararası koruma başvuru sahibi kişilerin sayısı 230 bin ve 2024 yılı içerisinde yakalanan düzensiz göçmen sayısı 160 bin civarındadır. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin yüzde 41'ini 15 yaş altı çocuklar oluştururken, çalışma çağındaki nüfusun payı yüzde 57, yaşliı nüfusun payı ise yüzde 2 düzeyinde olup mevcut genç nüfus yapisinın önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir.
Geçici koruma altındaki Suriyelilerin gönüllü geri dönüşünün desteklenmesi amacıyla AFAD koordinasyonunda yerel sivil toplum kuruluşları ve uluslararasi yardım kuruluşlarıyla işbirliği içinde Suriye’nin güvenli bölgelerinde briket evler inşa edilmiştir. Bölgede hayatın normalleşmesiyle Türkiye'de geçici koruma_ kapsamında_ bulunan Suriyelilerin gönüllü,güvenli ve onurlu geri dönüş politikası kapsamında Haziran 2024’e kadar yaklaşık 658 bin kişinin ülkelerine dönmesi sağlanmıştır.

Ülkemizde ikamet izniyle bulunan yabancıların yüzde 71i İstanbul, Antalya ve Ankara'da yaşamaktadır. Bu illerdeki ikamet izni sahibi sayısı sırasıyla 522 bin, 124 bin ve 70 bindir. 2024 yılında ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancılar araşında Rusya Federasyonu, Türkmenistan, Irak, Suriye ve İran uyruklular ön siralardadır. 2018 yılında 115 bin olan uluslararası koruma başvuru sayısı 2023 yılında büyük ölçüde azalarak 19 bin olarak gerçekleşmiştir.


Ülkemiz düzensiz göçmenler için hem transit hem de hedef ülke konumunu sürdürmektedir. Bu çerçevede ülkemizde yakalanan düzensiz göçmen sayısı 2019 yılında 455 bine yükselmiş, devam eden yıllarda azalarak Eylül 2024 itibarıyla 160 bin düzeyine inmiştir. Yakalanan düzensiz göçmenler arasında Afganistan, Suriye ve Filistin uyruklular çoğunluğunu korumaktadır.
Uluslararası işgücü hareketliliğinin artmasi, insan hareketliliğini bir işgücü hareketliliği bağlamında da ele almayı gerektirmektedir. Bu kapsamda zorunlu göçle ülkemize gelen kişilerin işgücü piyasasına uyumunun sağlanarak sosyal yardım bağımlılıiklarının azaltılmasıönemlidir. Ayrıca yüksek nitelikli işgücünün yüksek katma değer üretmesi, bu alanda gelişen ekonomiler arasındaki rekabeti artırmış ve yüksek nitelikli işgücü göçünün istenen bir göçformu olarak rekabet alani haline gelmesine yol açmiştır. Bu durum Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü tarafindan düzenlenen çalışma izinleri sayısının hizla artmasına neden olmaktadır. 2023 yılında 240 bin çalışma izni düzenlenmiş, bu sayıda 10 yıl öncesine göre yaklaşık beş kat artış kaydedilmiştir.
Ülkemizde uluslararası ve geçici koruma altında bulunan yabancıların sosyal uyumunun artırılması çalışmaları devam etmektedir, Bu kapsamda eğitim faaliyetleri, hem sosyal uyumu artırmalari hem de çocukların potansiyellerini hayata geçirmeleri, becerilerini geliştirmeleri ve döndüklerinde kendi ülkelerinin kalkınmasına katkıda bulunmaları açısından önemini korumaktadır.
Ülkemizde 5-17 yaş arası 1.269.956 yabancı uyruklu öğrenci bulunmakta olup Eylül 2024 itibarıyla bunların 959.705'i eğitim öğretime devam etmektedir. Yabancı uyruklu çocukların genel okullaşma oranı yüzde 75 düzeyindedir. Yabancı uyruklu çocuklar için örgün eğitim sisteminde (okul öncesi eğitimden ortaöğretim sonuna kadar) kayıt, okula devamlılık ve bir üst kademeye geçişi artırmaya yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede erken çocukluk eğitimi ve mesleki eğitime erişimin artırılması amacıyla projeler yürütülmektedir. Yabancı uyruklu öğrencilerin eğitime erişimlerini ve okula devam etmelerini sağlamak amacıyla teşvik mekanizmaları uygulanmakta olup Yabancılara Yönelik Şartlı Eğitim Yardımı (YşEY) Programı ve mesleki eğitim bursu sağlanmakta, söz konusu öğrenciler yaygın eğitim hizmetlerinden de faydalandırılmaktadır.
2014 yılından 2024 yılı Eylül ayına kadarki sürede toplamda 3.970.982 yabancı uyruklu kursiyer halk eğitimi merkezlerinde düzenlenen kurslara katılım sağiamıştır. Halk eğitimi merkezlerinde yabancı uyrukluların Türkçe dil becerilerinin artırılmasi amacıyla düzenlenen Türkçe öğretimi kurs programından 948.353 ve Türkçe okuma-yazma kurs programından 275.010 yabancı uyrukłu kursiyer faydalanmıştır. Ayrıca yasal kalış hakkına sahip tüm yetişkin yabancıların (17 yaş üstü) ülkemizdeki sosyal, ekonomik ve kültürel hayata uyumlarının kolaylaştırılması amacıyla geliştirilen Sosyal Uyum ve Yaşam Kurs Programıülke genelinde halk eğitimi merkezlerinde uygulanmaktadır. Sosyaluyumun temininde toplumda göçmenlere yönelik bilgi eksikliği ve olumsuz algıların giderilmesine, yabancıların Türkçe dil becerilerinin geliştirilmesine ve ortaöğretim başta olmak üzere tüm kademelerde eğitime erişimin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç
Kanıta dayalı, kamu ve özel kurumların farklı sektörlerini kapsayan bütüncül, özgün,değişen ihtiyaç ve şartlara göre yenilenebilen, etkin ve sürdürülebilir bir göç yönetimi sağlanarak düzensiz göçün önlenmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Göç yönetimine ilişkin kurumsal kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.815)

Politika/Tedbir: Tedbir 815.2. GöÇ yönetiminde veri ve bilgiye dayalı karar alma sürecini desteklemek üzere menşe ülke raporlamalarının düzenli yapılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Maarif Vakfi, Yunus Emre Enstitüsü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Menşe ülke araştırma ve raporlama faaliyetleri geliştirilerek, bölgesel ve ülkesel bağlamda uzmanlaşmayı sağlamak amacıyla 50 rapor düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 815.3. Göçle ilgili detaylı istatistikler kamuoyuyla düzenli olarak paylaşılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), İłgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Göç alanına ilişkin haftalık istatistik dosyası hazırlanarak kamuoyu bilgisine sunulacaktır.

Politika/Tedbir: Düzensiz göçle etkin mücadele edilecek ve yabancıların gönüllü geri dönüşleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.817)

Politika/Tedbir: Tedbir 817.3. Sınır dişi etme işlemleri etkin bir şekilde gerçekleştirilmeye devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Düzensiz göçmenlerin menşe ülkesine veya güvenli bir üçünçü ülkeye sınır dişı edilme işlemleri gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 817.4. Gönüllü, güvenli ve onurlu geri gönderme mekanizmaları yaygınlaştırılarak etkin bir şekilde uygulanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ülkemizdeki geçici koruma altındakilerin ülkelerine gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüşleri sağlanmaya devam edilecektir.
2.3.15. Yurt Dışında Yaşayan Türkler 
a) Mevcut Durum 
Yurt dışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın vatandaşımızın yaklaşık 5,5 milyonu BatıAvrupa ülkelerine yerleşmiş bulunmaktadır. Türkiye'ye kesin dönüş yapmış olan 3 milyon kadar insanımızla birlikte düşünüldüğünde yaklaşık 9,5 milyonluk bir kitleyi ilgilendiren,geniş kapsamlı bir göç olgusu varlığını sürdürmektedir. Batı Avrupa ülkeleriyle ilişkilerimizin en önemli boyutlarından birini teşkil eden söz konusu göç kapsamındaki vatandaşlarımızın ihtiyaçlarının karşılanması ve sorunlarının çözülmesi dış politikamızın öncelikli konularından biridir.

Avrupa ülkeleriyle yapılan işgücü anlaşmaları neticesinde 1960'ı yıllardan itibaren başlayan göçlerle birlikte yurt dışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın Türk vatandaşı, Türkiye ile hukuki, sosyal ve ekonomik bağlarını güçlü bir şekilde devam ettirmektedir. Söz konusu kitlenin bazıları Türk vatandaşı ve çoklu vatandaşlık sahibi, bazılarıysa izinle çıkan Mavi Kart sahipleridir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın misafir işçi statüsünden çıkıp bulundukları ülkenin vatandaşlığını almış ve bu ülkelerín asli unsurlarından biri haline gelmiş

olmalari, bu vatandaşlarımıza bulundukları ülkelerde ve Türkiye’de giderek daha çeşitli ve kapsamli hizmetler götürülmesi ihtiyacını doğurmuştur.

Göçmenłerin, yaşadıkları toplumun kültürel çeşitliliğini ve zenginliğini artırdığı genel kabul gören bir gerçektir. Uyum ve katılım, çift taraflı bir süreç olup bu süreçte göçmenlere düşen sorumlulukların yanında göç alan ülkelerin de katılımı teşvik edici ve kucaklayıcınitelikte politikalar oluşturma sorumlulukları bulunmaktadır.

Yurt dişındaki Türk toplumu mensuplarının, anadilleri ve kültürleri ile bağlarınıkoparmadan bulundukları toplumların, sosyal, ekonomik, siyasal ve kültürel hayatına katkıda bulunan, hukuk düzenine saygıli, mutlu ve refah içinde yaşayan bireyler olmalarıönemlidir.

11 Eylül saldırısı sonrasında yeni bir boyut kazanan yabancı düşmanlıği, ayrımcılik ve ırkçılığın son dönemde yükseliş eğilimine girdiği görülmektedir. Batı Avrupa ülkelerinde yaşayan Türk toplumu bu ülkelerdeki Müslüman nüfusun önemli bir bölümünü oluşturmakta ve bu olumsuz eğilimlerden doğrudan etkilenmektedir. Son yıllarda, özellikle Batı Avrupa ülkelerinde yaşayan vatandaşlarımıza yönelik yabancı düşmanlığı ve ırkçılık saikli saldırılarda artış gözlenmektedir.

Vatandaşlarımızın yaşadıkları ülkelerde maruz kaldıkları yabancı düşmanlıği, nefret söylemi ve hukuki sorunlara yönelik birçok çalışma gerçekleştirilmektedir. Vatandaşlarımızın yoğun olarak yaşadığı ülkelere ilişkin çeşitli saha araştırmałarı yapıłmakta ve ülke raporlarıile rehberler hazırlanarak vatandaşlarımizın kullanımına sunulmaktadır.Bununla birlikte vatandaşlarımızın maruz kaldığı fiziksel saldırılar ve nefret söylemleri tespit edilerek kayıt altına alınmakta ve hem yurt içinde hem yurt dışında bu saidırılara karşi farkındalık oluşturmak için raporlar hazırlanarak dört dilde yayımlanmaktadır.
Ev sahibi toplumlarla göçmenler arasında anlayış ve hoşgörünün tesisinde yapicı bir rol oynama potansiyeli bulunan politikacıların ve medyanın bu konuda sorumlu bir tutum benimsemeleri önemini korumaktadır. Öte yandan, Nefret Suçları ve Ayrimcılıkla Mücadele Portalı oluşturularak yurt dışındaki Türk vatandaşlarını doğrudan ya da dolaylı hedef almışırkçı saldırılar, Yurt Dışındaki Türk Varlığını Hedef Alan Saldırılar Raporu ile 2018 yılından bu yana kayıt altına alınmakta ve kamuoyuyla yıllık raporlar aracılığıyla paylaşılmaktadır.Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının, Türkiye'deki kamu hizmetlerinden kolaylıkla yararlanmaları için hazırlanan Yurtdışı Türkler Başkanlığı Cep Rehberi her yıl düzenli olarak kamuoyu ile paylaşılmaktadır.

Aktif katılım açısından eğitimde firsat eşitliğinin sağlanmasi, Türk çocuklarına anadil,kültür ve tarih eğitimi verilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu çerçevede, Türk toplumunun Türkçe anadil dersleri alabilmelerine imkân tanınması konusu da kamu kurumlarımız tarafından yakından takip edilmektedir. Vatandaşlarımızın kimliklerini kaybetmeden,küreselleşen dünyada hem Türkçeyi hem de yaşadıkları ülkenin dilini bilen donanımlıbireyler olmaları bu ülkelerle ikili ilişkilerimizi daha da güçlendirecektir. Türkiye ilgili ülke makamlarıyla işbirliği çerçevesinde vatandaşlarımızın bulunduğu ülkelerdeki okullarda Türk dil ve kültürüne yönelik eğitim vermek üzere öğretmen göndermektedir.

Vatandaşlarımızın işsizlik oranı mesken ülke ortalamalarının üzerinde seyretmektedir.Vatandaşlarımıza her düzeyde ve her vesileyle gerek yükseköğrenimin gerek meslek eğitiminin önemi konusunda telkinde bulunulmakta, ayrıca ilgili kamu kurumlarımız mesken ülkelerin yerel makamlarıyla vatandaşlarımızın bu konuda bilinçlendirilmesine yönelik işbirliği içinde çalışmalar yürütmektedir.

Batiı Avrupa ülkelerinde yaşayan Türk toplumunun reşit olmayan çocuklari, ailelerin eğitim, sağlık, maddi ve sosyal durumları ile çocuklarına karşı tutumları gerekçe gösterilerek, mahkeme kararlarıyla belediyelere bağlı gençlik dairelerinin veya koruyucu ailelerin velayeti altına verilebilmektedir. Son çare olarak başvurulabilecek koruyucu aile sisteminde, çocukların kendi kültür ve değerlerine uygun ailelere verilmesine yönelik kamu kurumları gerekli hukuki destek dâhil olmak üzere vatandaşlarımızi yönlendirmektedir.
Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımız tarafindan kurulan sivil toplum kuruluşlarının güçlendirilmesi ve Türk toplumunun sosyal katılımının artırılmasına yönelik STK kapasite geliştirme programları ile sivil toplum buluşmaları düzenlenmekte ve mali destekler sağlanmaktadır.

Vatandaşlarımızın hem bulundukları ülkelerdeki temsilciliklerimizde hem de Türkiye'de gerçekleştirdiği birçok idari ve yasal işlemi kolaylaştırmak amacıyla çalışmalara devam edilmektedir. Vatandaşlarımızın karşılaştıkları insan hakları ihlalleri ve hukuki sorunlara çözüm üretebilmek amacıyla İnsan Hakları Eğitimi Programı ve mevzuat çalişmalarıyürütülmektedir.

b) Amaç
Kültürel kimliğini muhafaza eden, anavatan bağını sürdüren, yaşadığı ülkede bireysel ve toplumsal haklarını koruyarak sosyoekonomik hayata dâhil olan yurt dışında yaşayan Türklerin, Türkiye ile yaşadıkları ülke arasındakisiyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel ilişkilere olumlu katki yapması ve geleceğínin güvence altına alınması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: gelişmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p. 820)

Politika/Tedbir: Tedbir 820.1. Kamu kurumları tarafından Yurt dışında yaşayan Türklere yönelik sunulan hizmetlerin etkinliğini sağlamak üzere bir koordinasyon kurulu oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yurt dışında yaşayan Türklerin ekonomik, sosyal, kültürel ve kurumsal kapasitesinin: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt Dişi Vatandaşlar Koordinasyon Kurulu altyapı çalışmalanı başlatılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 820.2. Yurt dışında yaşayan Türklerin yerel dini kurumlarının kapasitesi güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yurt dışında yaşayan Türklerin ekonomik, sosyal, kültürel ve kurumsal kapasitesinin: Diyanet İşleri Başkanlığı (S), Ílgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Belirli sürelerle yurt dişına din görevlisi gönderilecektir.

Tedbir 820.6. Ülkemize kesin dönüş yapan vatandaşlarımızın ve geride kalanlarının yaşadıkları ülkelerdeki çalışma ve sosyal güvenlikle ilgili haklarının temininde mevcut altyapi iyileştirilerek iş ve işlemleri hızlandırılacaktır.: Tedbir 820.7. Gençler ve kadınlar öncelikli olmak üzere yurt dışında yaşayan Türklerin yaşadıkları ülkelerdeki mesleki eğitim imkânlarından yararlanmalarına yönelik faaliyetler yürütülecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yurtdışı Teşkilatı Bilgi Yönetim Sistemi (YTBYS) geliştirilerek daha etkin hale getirilecektir.: 1. Yurt dışında yaşayan Türk gençlerinin ve ailelerinin meslek eğitimi imkânları konusunda bilinçlenmelerine yönelik proje ve iş birlikleri geliştirilecektir.
2.4. AFETLERE DİRENÇLİ YAŞAM ALANLARI, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 
2.4.1. Afet Yönetimi 
a) Mevcut Durum 
Türkiye, üzerinde bulunduğu coğrafyanın jeolojik özellikleri ve iklim değişikliğinin etkileri nedeniyle başta depremler olmak üzere heyelan, sel/su baskıni, kaya düşmesi,kuraklık ve erozyon, orman yangınları ve çığ gibi doğa kaynaklı birçok tehlikeye maruz kalmaktadır. Bunun yanı sıra göç hareketleri, endüstriyel kazalar, çevre kirliliği, asayişsorunları gibi çok sayıda insan kaynaklı tehlikeler de ortaya çıkmaktadır. Bu olaylar, hızlı ve plansız kentleşme, kentlerdeki nüfus yoğunluğu, yanlış arazi kullanımı, altyapı yetersizliği,ekosistemlerin tahrip edilmesi, biyoçeşitlilik kaybı ve afetler konusunda bilinç ve eğitim eksikliği gibi nedenlerle önemli can kayıpları ile sosyal ve ekonomik zararlara yol açan afetlerle sonuçlanmaktadır. Meydana gelen afetler neticesinde yaşanan can ve mal kayiplarıülkemiz için ağır bir yük oluşturmaktadır. Söz konusu kayıpların en az seviyeye indirilebilmesi için risk azaltma faaliyetlerine öncelik veren bütüncül bir afet yönetimi uygulanmasi elzemdir.

Afet risklerinin belirlenmesi, bu risklerin bütüncül bir şekilde önlenmesi ve azaltılmasına yönelik hazırlanan, 2022 yılında yayımlanan Türkiye Afet Risk Azaltma Planı(TARAP) kapsamındaki faaliyetlerin ilgili kuruluşlarca uygulanmasına devam edilmektedir.
2018 yılında yürürlüğe giren Türkiye Afet Müdahale Planının (TAMP) dayanağı olan Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği, planın ana çözüm ortaklarının görüşleri doğrultusunda ulusal ve yerel düzeyde yer alan afet gruplarının görev ve sorumluluklarını yeníden düzenleyecek şekilde güncellenmiştir.

Genel hayata etkili afet bölgesi ilan edilen alanlarda imar, altyapı ve üstyapı çalişmalarıiçin gerekli kaynağın sağlanmasi, yönetilmesi ve ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına aktarılması amacıyla 2023 yılında kurulan Afet Yeniden İmar Fonunun yapısı, işleyişi ve idaresi ile Afet Yeniden İmar Fonu Yönetim Kurulunun çalişma usul ve esaslarına ilişkin 

hususları düzenleyen Afet Yeniden İmar Fonunun Yapısı ve İşleyişi Hakkında Yönetmelik hazırlanarak 2 Şubat 2024 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulmuştur.

Afet ve acil durumlara ilişkin planlama, müdahale ve iyileştirme süreçlerinin elektronik ortamda takip edilerek daha hızliı ve etkin yönetilmesine olanak sağlayan Afet Yönetimi Karar Destek Sistemi (AYDES)'nde, 86 ana modül ve 223 alt modül olmak üzere toplam 309 modülün geliştirmesi tamamlanmıştır.

Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında kesintisiz iletişim sağlayacak haberleşme sisteminin ülke geneline yayginlaştırılmasina devam edilmekte olup 49 ilde Sayısal Telsiz Sistemi kurulumu tamamlanmıştır. 81 ile yayginlaştırılmasına yönelik çalişmalara da devam edilmektedir.

Kamu kurum ve kuruluşları ile STKlardan 100 bin kişilik arama kurtarma ekibi oluşturulmaktadır. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı Afet ve Acil Durumlara İlişkin Hizmet Standartları ve Akreditasyon Esaslarının Belirlenmesi Hakkında Yönetmelik kapsamında bugüne kadar toplam 267 ekip ve 8.139 üyenin akreditasyonu gerçekleştirilmiştir.

İstanbul'da afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarının kesin tespitinin yapilip güncellenmesi, belirlenecek bu alanlarda Valilik ve ilgili belediye tarafiından geçici barınma merkezlerinin elektrik, su, kanalizasyon altyapılarının hazır hale getirilmesi ve imar planlarına işlenmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
İstanbul Sismik Riskin Azaltılması ve Acil Durum Hazırlık Projesi (İSMEP) kapsamında Haziran 2024 itibarıyla İstanbul'da güçlendirmesi tamamlanan okul binası sayısı 961'e,hastane binası sayısı 48'e, yeniden inşası tamamlanan okul binası sayısı 372'ye, hastane binası sayısı 6'ya ulaşmıştır. Proje kapsamında toplamda 1.155 kamu binasının güçlendirmesi, 408 binanın ise yeniden inşası tamamlanmıştir.

Binalarda depremin neden olduğu maddi zararların karşılanması amacıyla çıkarılan 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu kapsamında Ekim 2023 itibarıyla 11,7 milyon olan sigortalı sayısı Ekim 2024 itibarıyla 11,2 milyon olmuştur. DASK verilerine göre sigortalilık orani yüzde 56,20'dir. En fazla sigortalilık orani, yüzde 64,1 ile Marmara Bölgesinde olup en düşük sigortalilık orani yüzde 44,8 ile Karadeniz Bölgesindedir. Afet SigortalarıKanununun deprem dışındaki diğer afet türlerine de yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Kurulan yeni 79 deprem gözlem istasyonuyla toplam deprem gözlem istasyonu sayısı1.187'ye ulaşmıştır. Böylelikle Türkiye, Avrupa’nın en büyük deprem gözlem ağına sahip ülkesi konumuna gelmiştir. Yillik ortalama 25.000 deprem çözümlenmektedir.
Son yıllarda küresel iklim değişikliği dolayısıyla yağış şiddetlerindeki artış, yağışın zamansal ve mekânsal dağılımındaki değişiklikler sonucunda ülkemizde noktasal yağışmiktarlari oldukça artmakta ve taşkınlara sebep olmaktadır. Dünyada ve ülkemizde can ve mal kayıplarına sebep olan taşkınlara karşı gerek yapısal gerekse yapısal olmayan çalışmaların yapılması zarureti bulunmaktadır. Bu sebeple taşkın koruma ve kontrol çalışmaları daha da önem kazanmıştır. 2023 yılı sonu itibarıyla ülkemizde tamamlanan 

taşkın kontrol tesisi sayısı 10.697'ye ulaşmıştır. 2024 yılında ise ülkemizde 357 taşkın kontrol tesisinin yapılması ile birlikte toplam taşkın kontrol tesisi sayısının 11.054'e ulaşacaği öngörülmektedir. Ayrıca taşkın kontrolüne yönelik ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemelerine ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır.

AB Taşkın Direktifi (2007/60/EC), Türkiye'nin uyum sağlaması ve katılım sürecinin bir parçası olarak uygulama planı hazırlamasıni gerektiren önemli bir politika bileşenidir.Ülkemizde, 12 Mayıs 2016 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Taşkın Yönetim Planlarının Hazırlanmasi, Uygulanması ve İzlenmesi Hakkında Yönetmelik ile ülkemiz taşkın mevzuati,Avrupa Parlamentosu ve Konseyi'nin Taşkın Direktifi'ne (2007/60/EC) uyumlu hale getirilme çalışmaları başlatılmış olup 25 havzanın 24'ünde Taşkın Yönetim Plan çalışmalarıtamamlanmiştır.

Taşkınlara yönelik gerekli tedbirlerin alınması durumunda, can ve mal kayıpları önemli ölçüde engellenebilmektedir. Taşkın koruma ve kontrol çalışmaları kapsamında geliştirilmesi planlanan ve insan hayatini, ekosistemi ve altyapıyı koruma, maddi kayıpları azaltma gibi önemli avantajlara sahip olan erken uyarı sistemlerinin 25 havzada yaygınlaştırma çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, 2024 yılında Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz,Antalya ve Doğu Akdeniz havzalarındaki toplam 15 pilot alt havzada erken uyarı sistemleri kurulmuştur.

Ülkemizdeki yerleşim yerlerini etkileyebilecek tüm tehlikeleri birlikte ele alan bütünleşik afet tehlike ve risk haritalarının hazırlanmasına yönelik standartlar ve kilavuzlar geliştirilmektedir. Afet Risk Analiz Sistemi kullanılarak heyelan, kaya düşmesi ve çığduyarlılık ile tehlike haritaları tamamlanmıştır. Risk haritalarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Bilindiği üzere, 6 Şubat 2023 tarihinde üç büyük deprem yaşanmıştır. Depremin hemen sonrasında 18 ilde 2 milyon binada ve 6,6 milyon bağımsız bölümde yürütülen hasar tespit çalişmaları kapsamında 313.537 bina, 816.996 bölüm orta hasar ve üzerinde hasarlıtespit edilmiştir. Yıkık ve acil yıkılacak bina enkazları tamamen kaldırılmış, ağır hasarlı bina enkazlarının kaldırılması yüzde 94 oranında tamamlanmıştır.

Kahramanmaraş ve Hatay depremleri sonrasinda bölgenin iyileştirilmesi kapsamında başta konutlar olmak üzere temel altyapı ile hastane ve okul gibi kamu hizmetlerinin sunumuna yönelik ivedilikle başlatılan inşa işlerine devam edilmektedir.
Depremlerin ardından yürütülen iyileştirme faaliyetleri kapsamında 11 ilde altyapı ve güvenlik hizmetleri ve gerekli diğer sosyal donatılara sahip 421 konteyner kent oluşturulmuştur. 355.322 haneye toplam 28 milyar TL'yi aşkın kira yardımı yapılmıştır. Kira destek ödemelerinin yanı sıra 10 bin TL destek ödemesi, 15 bin TL taşınma yardımi, yakınıvefat edenlere 100 bin TL vefat yardımi, tahliye destek ödemeleri kapsamında 61 milyar TL nakdi yardım yapılmış, bölgeye aktarılan kaynak 138 milyar TL'ye ulaşmıştır.
b) Amaç
Yerleşim yerlerinin ve toplumun afetlere karşi dirençliliğinin artırılmasi, afet risk ve zararlarının azaltılarak can ve mal kayıplarınin asgari düzeye indirilmesi, afet yönetiminin tüm süreçlerinin etkin bir şekilde yürütülmesi, toplumun ve tüm kuruluşların afet farkındaliğının artırılması temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülke genelinde, bölgelerin sosyoekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alınarak tüm afet tehlike türlerine göre önceliklendirme yapılacak, afet risk ve zararlarını azaltıcı çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.829)

Politika/Tedbir: Tedbir 829.1. Tüm yerleşim yerlerine ve afet tehlikelerine yönelik risk analizleri yapılarak afet risk haritalarının hazırlanmasına ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır,
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Marmara Bölgesi Afet Risk Azaltma Planı yapım süreci başlatılarak bölgenin mevcut tehlike ve risklerinin mekânsal olarak nerelerde ve ne düzeyde olduğu, afetsellik/afet geçmişi, belirli bir tehlikeye maruz alanlar, belirli kabuller ile ortaya konulmuş zarar görebilirlik durumu ve varsa risk değerlendirmesi yapılarak olay önlem tabloları oluşturulacak, mevcut durum analizleri yapilacaktır.

Politika/Tedbir: Afet yönetimi mevzuat ile beşeri, kurumsal ve teknik kapasite açısından güçlendirilecektir. (Kalkınma Pianı p.830)

Politika/Tedbir: Tedbir 830.2. Afet risklerinin belirlenmesi, değerlendirilmesi, azaltılmasına yönelik faaliyetlerin yürütülmesi ve denetienmesi ile afet esnasinda ve sonrasinda yapılan müdahale çalışmalarının etkinliğinin artırılması için kurumların uzmanlık alanları dikkate alınarak yetki ve sorumluluklar yeniden düzenlenecek, kurumlar arası koordinasyon güclendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İnternet ağı tabanlı Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) Hazirlama Sistemi geliştirilerek TAMP kapsamında hazırlanan planlarla ilgili görev ve sorumlulukların yerine getirimesi, plan hazırlama sürecinin kısaltılması, zamanın verimli kullanımı ve planların tamamının izlenebilir, yönetilebilir, erişilebilir ve iyileştirilebilir hale getirilmesi sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 830.3. "Türkiye Afet Yönetimi Strateji Belgesi" hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlan
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Afet Yönetimi Strateji Belgesi yürürlüğe konulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 830.4. "Il Afet Risk Azaltma Planları (İRAP)" izlenerek güncelleme çalışmaları yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Îl Risk Azaltma Pianları (İRAP) izleme ve değerlendirme sisteminin güncelliği sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 830.6. Afet yönetimi alanında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, Dışişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türk Devletleri Teşkilatına (TDT) üye ülkelerin iç hukuk süreçlerinin tamamlanmasina müteakip Sivil Korunma Mekanizması oluşturulması çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çaliışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İl Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezlerinin personel kapasitesi artırılacaktır. 2. AFAD merkez ve taşra teşkilatında görevli personele afet yönetimine ilişkin eğitimler verilecektir.

Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.831): Tedbir 831.2. Afet tehlike türlerine göre ülke ve bölge ölçeğinde bütünleşik erken uyarı ve tahmin sistemleri kurulacak, erken uyarı amaçlı veri analizini, afetlerin izlenmesini, komuta ve sevkiyatı sağlamak üzere yeni teknolojik imkânlardan faydalanılacaktır.

Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.831): Tedbir 831.3. Afet aninda tüm kaynakları etkín bir şekilde yönetebilen ve coğrafi bilgi sistemi temelli karar destek mekanizması geliştirilecek ve güncelliği sağlanacaktır.

Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.831): Tedbir 831.5. Afetlere hazırlık ve afet sonrası müdahalede kritik önemi haiz yapı türleri izlenerek gerekli önlemlerin alınması sağlanacak, yapı sağlığı izleme sistemlerinin kurulumu ülke genelinde yaygınlaştırılacaktır.

Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.831): Mevcut ve yeni yapılacak olan tüm alt ve üst yapıların afetlere karşı dirençliliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.832)

Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.831): Tedbir 832.4. Eğitim ve sağlık başta olmak üzere kamu hizmetlerinin sunulduğu yapıların afet ve olağanüstü durumlara karşı hazırlık durumu güçlendirilecektir.

Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.831): İklim değişikliğiyle ilgili afet tehlikelerine karşı toplumsal dirençlilik artırılarak uyum kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.833)

Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.831): Tedbir 833.1. Taşkın yönetim planları tamamlanarak güncel tutulacaktır.

Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.831): Tedbir 833.2. Taşkın koruma ve kontrol yatırımlarında bölgelerin mevsimsel yağış şartları, nüfusu, stratejik tesisler ve tarım arazilerinin durumu dikkate alınacak, taşkın koruma ve kontrol tesislerinin sayısı artırılacaktır.

Tedbir 833.3. Taşkınların etkilerinin asgari seviyeye indirilebilmesi, dere yataklarına yapılan müdahalelerin önlenmesi ve taşkın riskinin yapılacak tüm çalışmalarda dikkate alınması amacıyla gerekli mevzuat hazırlanacaktır.: Tedbir 833.4. Tüm havzalarda ulusal taşkın ve kuraklık tahmini ve erken uyarı sistemi kurulacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, DSĒ, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, AFAD: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), AFAD
1. Taşkın mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Taşkın Tahmini ve Erken Uyarı Sisteminin beş havzada Yaygınlaştırılması Projesi çalışmalarına devam edilecektir.

Tedbir 833.3. Taşkınların etkilerinin asgari seviyeye indirilebilmesi, dere yataklarına yapılan müdahalelerin önlenmesi ve taşkın riskinin yapılacak tüm çalışmalarda dikkate alınması amacıyla gerekli mevzuat hazırlanacaktır.: Tedbir 833.6. Aşırı hava olaylari, çölleşme, erozyon, su ve toprak koruma hususunda eğitim ve farkındalık çalışmalarıyla iklim değişikliğine karşı direncin artırılması sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, DSĒ, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, AFAD: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Meteoroloji Genel Müdürlüğü
1. Taşkın mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. İklim değişikliği ve yanlış arazi kullanımı sonucu artan çölleşme, erozyon, sel, çığ ve heyelan zararlarını azaltmaya yönelik yukarı havzalarda rehabilitasyon, yutak alan oluşturma, ağaçlandırma, toprak muhafaza, sel, çığ, heyelan kontrol projeleri ile Ar-Ge projeleri ve entegre havza projeleri hazırlanacak, farkındalık artırma çalışmaları yürütülecektir. 2. Meteorolojik okuryazarlık seviyesini artırabilmek için bilinçlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 833.3. Taşkınların etkilerinin asgari seviyeye indirilebilmesi, dere yataklarına yapılan müdahalelerin önlenmesi ve taşkın riskinin yapılacak tüm çalışmalarda dikkate alınması amacıyla gerekli mevzuat hazırlanacaktır.: Afet ve acil durumlara müdahale kapasitesi artırılarak her türlü afete ve acil duruma hızli, etkili ve kapsamlı bir müdahale yapılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.834)

Tedbir 833.3. Taşkınların etkilerinin asgari seviyeye indirilebilmesi, dere yataklarına yapılan müdahalelerin önlenmesi ve taşkın riskinin yapılacak tüm çalışmalarda dikkate alınması amacıyla gerekli mevzuat hazırlanacaktır.: Tedbir 834.1. Afet sirasında aksamadan hizmet verebilecek kesintisiz güvenli haberleşme sistemi olusturulması amacıyla 81 ilde sayısal telsiz altyapisının kurulumu tamamlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, DSĒ, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, AFAD: İcişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, AFAD, Jandarma Genel Komutanlığı
1. Taşkın mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. 13 ilde sayisal telsiz sisteminin kurulumu tamamlanacaktır.

Tedbir 833.3. Taşkınların etkilerinin asgari seviyeye indirilebilmesi, dere yataklarına yapılan müdahalelerin önlenmesi ve taşkın riskinin yapılacak tüm çalışmalarda dikkate alınması amacıyla gerekli mevzuat hazırlanacaktır.: Tedbir 834.2. Afet sonrasi ihtiyaç duyulan malzeme, ekipman ve araçların tedariki yapılarak lojistik depolarda hazır bulundurulması sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, DSĒ, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, AFAD: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD
1. Taşkın mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Bölgesel lojistik depo sayısı artırılacak, lojistik barınma malzemelerinin tedariki yapılacaktır.

Tedbir 833.3. Taşkınların etkilerinin asgari seviyeye indirilebilmesi, dere yataklarına yapılan müdahalelerin önlenmesi ve taşkın riskinin yapılacak tüm çalışmalarda dikkate alınması amacıyla gerekli mevzuat hazırlanacaktır.: Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekipierinin becerilerini test etmek, kabiliyetleri geliştirmek, müdahale planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar gerçekleştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, DSĒ, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, AFAD: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD
1. Taşkın mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Gerçekleştirilecek ulusal ve uluslararasi tatbikatlarla paydaşlar arasındaki işbirliği güçlendirilecek, tecrübe ve uyum sağlanarak ekiplerin birlikte çalışma kapasitesi geliştirilecektir

Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835): Tedbir 835.1. Belirienen çoklu afet senaryolarına göre olası afetlerden etkilenenlerin ve afet bölgesindeki ekonomik ve sosyal hayatın iyileştirilmesi için yapılacak çalışmalara yönelik "Türkiye Afet Sonrası İyileştirme Plani” tamamlanacaktir.

Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835): Tedbir 835.2. Afet tehlike ve riski yüksek olan yerler için yerel düzeyde yürütülecek faaliyetleri planlamaya, izlemeye ve değerlendirmeye yönelik "Türkiye Afet Sonrası İyileştirme Planı Uygulama Plani" hazırlanacaktır.

Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835): Afet risk aktarım yöntemleri ve finansman imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.836)

Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835): Tedbir 836.2, Tüm afet tehlikelerini kapsayacak zorunlu afet sigorta mekanizması geliştirilerek yaygınlaştırılacak, afet sigortası beyanı ve ödemesinin etkin takibi sağlanacaktır.

Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835): Olası bir deprem sonrasında can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için Marmara bölgesinde gerekli risk azaltma çalışmalarına devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.838)

Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835): Tedbir 838.2. Marmara bölgesinde afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarının kapasitelerinin artırıması ve gerekli sosyal donatilarınin tamamlanması sağlanacaktır.

Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835): Afet ve acil durumlara ilişkin toplumsal farkındalık artırılacak ve gönüllülük sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.839)

Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835): Tedbir 839.1. Afet ve acil durumlara karşı ülke genelinde toplumsal bilinçlendirme çalışmaları yapılarak farkındalığın artırılması sağlanacaktır.

Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835): Tedbir 839.2. AFAD Gönüllülük Sisteminin geliştirilmesi ve gönüllü niteliğinin artırılması sağlanacaktır.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Zorunlu Deprem Sigortasına Dâhil Olan Konut ve İşyeri Sayısı (Milyon)
Birim: Adet
2023: 11,7
2024 (1): 11,2
2025 (2): 12,7

Performans Göstergeleri: Sayısal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen İl Sayısı
Birim: Adet
2023: 49
2024 (1): 49
2025 (2): 62

Performans Göstergeleri: AFAD Lojistik Depo Sayısı
Birim: Adet
2023: 81
2024 (1): 81
2025 (2): 84

Performans Göstergeleri: Tamamlanan Taşkın Kontrol Tesisi Sayısi
Birim: Adet
2023: 10 697
2024 (1): 11 054
2025 (2): 11 216

Performans Göstergeleri: Havza Bazlı Tamamlanan Taşkın Erken Uyarı Sistemi
Birim: Adet
2023: 0
2024 (1): 0
2025 (2): 5
(1) Gerçekleşme Tahmini 2) Program 
2.4.2. Kentsel Dönüşüm 
a) Mevcut durum 
Hatay ve Kahramanmaraş merkezli Şubat 2023 tarihli depremler standartlara uygun olmayan yapı stokunun dönüşüm sürecinin hızlandırılması gereğini ortaya koymuştur. Bu çerçevede, kentsel dönüşümü teşvik edici programların uygulanmasına ve toplumsal farkındaliğın artırılmasına hiz verilmiştir. Ayrıca kentsel dönüşüm mevzuatı alanında gelişmeler yaşanmıştır.

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında 59 ilde 282 riskli alan, 38 ilde 184 kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ve 11 ilde 21yenileme alanı ilan edilmiştir. Ayrıca yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere 70 ilde 60bin hektar büyüklüğünde rezerv yapı alanı belirlenmiştir.

Riskli yapıları tespit etmek üzere Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca lisanslandırılan üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kuruluşu, tüzel kişi, yapı denetim kuruluşları ve yapi laboratuvarlarının da bulunduğu 1.571 kurum ve kuruluş görevini yürütmektedir. Bu kurum ve kuruluşlar tarafından 1.050.287 bağımsız birimin riskli yapı olduğu tespit edilmiş olup dönüşüm alanları ile birlikte kentsel dönüşüm kapsamına alınan toplam bağımsız birim sayısı 2.223.042' dir.

Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren başta kurumsal ve bireysel kira yardımi, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamalarında kullanılmak üzere Eylül 2024 itibarıyla (cari fiyatlarla) yaklaşık 84,7 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir.

Başta İstanbul olmak üzere kentsel dönüşümü teşvik edici programların uygulanmasina hiz verilmiştir. Bu kapsamda 22 Şubat 2024 tarihli ve 8189 sayılıCumhurbaşkani Kararıyla Istanbul ilinde yürütülecek kentsel dönüşüm uygulamalarıçerçevesinde, parseldeki gerçek veya tüzel kişilere hibe, kredi ve tahliye desteğini kapsayan yapım için yardım verilmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. Karar doğrultusunda hak sahiplerine 700 bin TL'si hibe, 700 bin TL'si kredi ve 100 bin TL'si tahliye desteği olmak 

üzere toplam 1,5 milyon TL destek verilmektedir. Yarısı Bizden Kampanyası adıyla yürütülen program kapsamında toplam 1.515 bağımsız birim için 1,8 milyar TL destek sağlanmıştır.
Ülkemizin afetselliği ve yapı stoku durumu nedeniyle kentsel dönüşüm ihtiyacının önemli bir büyüklüğe sahip olduğu göz önünde bulundurulduğunda dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesi çaliışmaları önemini korumaktadır. Bu çerçevede afet ve iklim tehlikeleri,toplumsal ve ekonomik güçlükler, yapı stoku niteliği ve risk analizlerini dikkate alan bir değerlendirme sistemi geliştirilmesi gerekmektedir.

Kentsel dönüşüm sürecinde alanın özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüşüm senaryosu uygulanması ve dönüşüm alanlarının bir stratejiye bağlı olarak geliştirilmesi ihtiyaci devam etmektedir.

b) Amaç
Afet tehlikesi ve riski altındaki alanlar ile bu alanların dışındaki riskli yapıların sağlıklıve güvenli yaşamayı esas alacak şekilde dönüştürülmesine yönelik uygulamalarıetkinleştirmek ve yaygınlaştırmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kentsel dönüşümün şehir dokusuna, estetiğine ve kimliğine uygun şekilde yerinde dönüşüm anlayışıyla, yaşam kalitesini yükseltme ile kent aidiyetini ve yerel bağları güçlendirme amacı çerçevesinde farklı müdahale türlerini içeren bütüncül bir bakış açısıyla yürütülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.843)

Politika/Tedbir: Tedbir 843.1. Kentsel dönüşüm uygulamaları, farklı kentsel sorunlarla ortaya çıkan dönüşüm ihtiyaçlarını gözetecek ve farklı müdahale türlerini içerecek şekilde bütüncül bir yaklaşımla geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), Kentsel Dönüşüm Başkanlığı, İLBANK, TOKİ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetier ve Projeler: 1. İstanbul başta olmak üzere ilan edilen tüm dönüşüm alanlarında mevcut durum analizleri yapılarak çevresel, sosyal, fiziki ve ekonomik yapı özellikleri doğrultusunda dönüşüm çalışmalarına devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 843.3. Kentsel dönüşüm strateji belgelerinin hazırlanması zorunlu hale getirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Kentsel Dönüşüm Başkanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetier ve Projeler: 1. Kentsel dönüşüm strateji belgelerinin hazirlanmasınin zorunlu hale getirilmesi için mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Kentsel dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesine ilişkin afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güçlükler, yapı stoku niteliği ve risk analizlerini dikkate alan bir değerlendirme sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.844)

Politika/Tedbir: Tedbir 844.1. Kentsel dönüşüm alanlarınin önceliklendirilmesine ilişkin analizlerde kullanılmak üzere veri altyapısı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Kentsel Dönüşüm Başkanlığı, AFAD
Yürütülecek Faaliyetier ve Projeler: 1. Önceliklendirme analizine yönelik veri altyapısı ve yazılım geliştirilecektir.

Politika/Tedbir: Ulusal ölçekte kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin proje verilerinin ilgili paydaşlar tarafından izlenebilmesini sağlayacak bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.848)

Politika/Tedbir: Tedbir 848.1. Ulusal ölçekte kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin proje verilerinin izlenebilmesini sağlayacak bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Kentsel Dönüşüm Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetier ve Projeler: 1. Kentsel dönüşüm projelerine dair verilerin ilgili paydaşlar tarafından izlenebilmesi amacıyla Afet Riski Altındaki Alanların Dönüşümü (ARAAD) sistemi geliştirilecektir.

Olası Marmara depremine karşı riskli yapı stokunun yenilenmesi için gerekli çalışmalar hızlı ve etkin bir şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Plani p.849): Tedbir 849.1. Kentsel dönüşüm konusunda toplumsal farkındalik artırılarak teşvik edici programlarla dönüşüm süreci hızlandırılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanan İl Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2023: 42
2024 (1): 45
2025 (2): 55
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.4.3. Şehirleşme 
a) Mevcut Durum 
Ülkemizin coğrafi konumu, afetselliği ve şehirlerdeki nüfus yoğunluğu göz önünde bulundurulduğunda şehirlerin planlanmasında afet tehlikelerinin dikkate alınmasi, yaşam kalitesinin yükseltilmesi, nitelikli yaşam alanlarının oluşturulması yönünde gerekli standartların belirlenmesi ve tedbirlerin alınmasi önem taşimaktadır.
Kahramanmaraş ve Hatay'da yaşanan depremlerin ardından yayımlanan 126 sayılıOlağanüstü Hal Kapsamında Yerleşme ve Yapılaşmaya İlişkin CumhurbaşkanlığıKararnamesi ve akabinde 10 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete'de söz konusu Kararnamenin kabul edilmesine dair yayımlanan Kanun kapsamında, afetten etkilenenlerin geçici veya kesin iskan alanlarının fay hattına mesafesi, zeminin elverişliliği, yerleşim merkezine yakınlığı gibi kriterler gözetilerek Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca resen belirlenebileceği ve köy yerleşme alanlarında, kesin iskan alanlarında ve mevcut kentsel alanlarda yapılan jeolojik etüt raporları ve zemin etüt raporları doğrultusunda hazırlanan vaziyet planına ve düzenlenecek yapı ruhsatına göre uygulama yapılabileceği hüküm altına alınmıştır.

Bu çerçevede depremden etkilenen bölgelerde planlama çalişmalarina devam edilmektedir. Depremden etkilenen şehirlerin tarihi, sosyal ve kültürel dokuları gözetilerek iklim değişikliği ile afetlere dirençli ve yaşam kalitesini yükselten şehircilik anlayışıyla yeniden inşa edilmesi önem taşımaktadır.

Afet tehlikelerini dikkate alarak planlama yapılması ve yerleşim alanlarında yaşanabilecek olasi afet risklerinin bertaraf edilmesi amacıyla mekânsal planlara esas jeolojik-jeoteknik ve mikro bölgeleme etütleriyle ilgili çalışmalara devam edilmektedir. Söz konusu etüt çalışmalarının elektronik ortamda tutularak gerekli veriye daha hızlı ve doğru bir şekilde erişimin sağlanabilmesi için bilgisistemleri altyapısınıgeliştirme çalişmalarıyürütülmektedir. Ayrıca her türlü mekânsal planın yapımında, ilave ve değişikliğinde uyulmasi, araştırılmasi ve önlem alinmasi zorunlu olan afet türlerinin çeşitlendirilmesí ve kentsel riskierin somutlaştırılmasına yönelik Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliğinde yapılan düzenleme 7 Haziran 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.
TüİK tarafindan kent-kır yapısını daha doğru yansıtmak üzere, Avrupa İstatistik Ofisince geliştirilen Kentleşme Derecesi esas alınarak bir sıniflama yapılmış ve veri kaynağı

olarak İçişleri Bakanlığının sorumluluğunda olan Mekânsal Adres Kayıt Sistemi (MAKS) ve Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) kullanılmiştır. Bu sinıflamaya göre, 2022 yıli itibarıyla nüfusumuzun yüzde 67,9'u yoğun kent, yüzde 14,8'i orta yoğun kent ve yüzde 17,3'ü kır olarak sinıflandırılan yerlerde yaşamaktadır.

Kentleringelişim süreçlerinin ve yaşanabilirlik düzeylerinin izlenebilmesiamacıyla kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesine yönelik bir mekanizmaya ihtiyaç duyulmaktadır.
Şehirlerimizde kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri yapım çalişmaları yürütülmektedir. Eylül 2024 itibarıyla 31,04 milyon m²Millet Bahçesi yapimi tamamlanmiştir.

İmar Planı Değişikliğine Dair Değer Artış Payı Hakkında Yönetmelik hükümleri çerçevesinde imar planı değişikliği sonucu oluşan değer artışının belli oranlarda kamuya kazandırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, 2020 yılından itibaren 3.815milyon TL kamu adına tahakkuk ettirilmiştir.

Ülkemizde, özellikle binalara ilişkin mülkiyet haklarının yönetimi ve mevcut yapıstokumuzun üç boyutlu dijital ortamda izlenmesi amacıyla kentsel alanlarda üç boyutlu şehir modelleri üretimi ve üç boyutlu kadastro altlıklarının oluşturulması çalışmalarıgerçekleştirilmektedir. Bu çalışmalar kapsamında 41 ilde yaklaşık 2 milyon hektar kentsel alanda çalışmalar tamamlanmış olup beş ilde çalışmalar yürütülmektedir. Buna ilave olarak alti ilde daha çalişmalara başlanacaktir.

Gayrimenkul piyasasının daha etkin işlemesini sağlamak üzere nesnel ölçütlere dayalıbir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi ihtiyaci devam etmektedir.
b) Amaç
İklim değişikliği ve afetlere karşı dirençli, tarihi ve kültürel birikimiyle uyumlu nitelikli yerleşim alanlarına sahip, herkes için erişilebilir kentsel hizmetler sunulan, yaşam kalitesi yüksek, yeşil ve dijital teknolojilere dayalı akıllı, güvenli, sürdürülebilir şehir ve yerleşimler oluşturmak temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Şehirlerin planlamasında iklim değişikliği ve afetlere karşı dirençliliğin sağlanması, coğrafi özellikier ile kültürel ve doğal değerlerin gözetilmesi esas alınacak, başta yeşił alanlar olmak üzere kamusał alanların erişilebilirlik ve kapsayıcılık ilkesi çerçevesinde oluşturułması ve korunması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.851)

Politika / Tedbir: Tedbir 851.2. Mekânsal planların yapimında afet tehlike ve riskleri ile dirençliliğe yönelik analizlerin yapılmasında kullanılacak veri ve bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yer Bilimsel Etüt Bilgi Sistemi (YERBİS) uygulamasının afet tehlikesi analiz etme kabiliyeti ve kapasitesi geliştirilecektir.

Politika / Tedbir: Tedbir 851.4. 1/1000 ölçekli aktif fay haritaları hazırlanarak, fay sakinım hattı kriterler çerçevesinde belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimier
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Üç ilde 1/1000 ölçekli aktif fay haritaları hazırlanacaktır.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), TOKİ, Yerel Yönetimler: Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854)

Tedbir 851.7. Şehirlerde yeşil alanlar şehir büyüklüğü, nüfus yoğunluğu, erişiebilirliği le iklim ve coğrafyaya göre belirlenen tasarım kriterleri gözetilerek yeşil şehir vizyonu çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla planlanarak artırılacak, bu kriterler doğrultusunda tüm illerde millet bahçesi çaliışmaları sürdürülecektir.: Tedbir 854.1. Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesine ilişkin kriterler uluslararası göstergeler dikkate alınarak geliştirilecek, ölçüm ve izlemeye yönelik mekanizma oluşturulacaktır.

Tedbir 851.7. Şehirlerde yeşil alanlar şehir büyüklüğü, nüfus yoğunluğu, erişiebilirliği le iklim ve coğrafyaya göre belirlenen tasarım kriterleri gözetilerek yeşil şehir vizyonu çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla planlanarak artırılacak, bu kriterler doğrultusunda tüm illerde millet bahçesi çaliışmaları sürdürülecektir.: Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen şehirler tarihi, sosyal ve kültürel dokuları gözetilerek iklim dostu, afete dirençli ve yaşam kalitesini yükselten bir şehircilik anlayışıyla yeniden inşa edilecektir. (Kalkınma Planı p.855)

Tedbir 851.7. Şehirlerde yeşil alanlar şehir büyüklüğü, nüfus yoğunluğu, erişiebilirliği le iklim ve coğrafyaya göre belirlenen tasarım kriterleri gözetilerek yeşil şehir vizyonu çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla planlanarak artırılacak, bu kriterler doğrultusunda tüm illerde millet bahçesi çaliışmaları sürdürülecektir.: Tedbir 855.1. Yeni yerleşim alanlarının, yıkıma uğramış mevcut kent merkezleriyle ekonomi, toplum, tarih, kültür ve çevre ilişkisinin kurulmasını sağlamak üzere mevcut mekânsal planlar revize edilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), TOKİ, Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. 85 milyon m² alanda millet bahçelerine ilişkin yer seçimi, projelendirme ve yapım çalışmaları yürütülecektir.: 1. 7452 sayılı Kanun kapsamında afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde iskân alanlarının belirlenmesi ile sağlıkli, güvenli, yaşam kalitesi yüksek ve afet risklerine karşı dirençli şehirlerin oluşturulması için imar plani çalışmalarına devam edilecektir.

Tedbir 851.7. Şehirlerde yeşil alanlar şehir büyüklüğü, nüfus yoğunluğu, erişiebilirliği le iklim ve coğrafyaya göre belirlenen tasarım kriterleri gözetilerek yeşil şehir vizyonu çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla planlanarak artırılacak, bu kriterler doğrultusunda tüm illerde millet bahçesi çaliışmaları sürdürülecektir.: Tedbir 855.3. Şehir merkezlerinde depremden hasar görmüş sembolik ve manevi değeri yüksek- kültürel mirasın korunması ve onarımı sağlanacak, kent kültürünü yaşatan ve toplumun hatiralarının biriktiği alanlar aslına uygun olarak yeniden inşa edilecektir.

Tedbir 851.7. Şehirlerde yeşil alanlar şehir büyüklüğü, nüfus yoğunluğu, erişiebilirliği le iklim ve coğrafyaya göre belirlenen tasarım kriterleri gözetilerek yeşil şehir vizyonu çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla planlanarak artırılacak, bu kriterler doğrultusunda tüm illerde millet bahçesi çaliışmaları sürdürülecektir.: Sayısal, güncel ve güvenilir kadastro verilerinin sunulması için altyapı çalışmaları tamamlanacak, bütünleşik mülkiyet verilerinin elektronik ortamda sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.858) Tedbir 858.1. Tek Çevre, Şehircilik ve 1. Kadastro modernizasyon koordinat sistemine İklim Değişikliği çalışmalarını tamamlamak üzere geçilecek ve kadastro Bakanlığı (S), Tapu kadastro güncelleme, iyileștirme ve modernizasyonu ve Kadastro Genel sayısallaştırma gerçekleştirilecektir. tamamlanacaktir. Müdürlüğü
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), TOKİ, Yerel Yönetimler: Tedbir 858.1. Tek koordinat sistemine geçilecek ve kadastro modernizasyonu tamamlanacaktir.
1. 85 milyon m² alanda millet bahçelerine ilişkin yer seçimi, projelendirme ve yapım çalışmaları yürütülecektir.: 1. Kadastro modernizasyon çalışmalarını tamamlamak üzere kadastro güncelleme, iyileștirme ve sayısallaştırma gerçekleştirilecektir.

Tedbir 851.7. Şehirlerde yeşil alanlar şehir büyüklüğü, nüfus yoğunluğu, erişiebilirliği le iklim ve coğrafyaya göre belirlenen tasarım kriterleri gözetilerek yeşil şehir vizyonu çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla planlanarak artırılacak, bu kriterler doğrultusunda tüm illerde millet bahçesi çaliışmaları sürdürülecektir.: Tedbir 858.3, Kentsel alanlarda üç boyutlu şehir ve bina modelleri üretimi gerçekleştirilecek, çok boyutlu kadastro altyapısı kurulacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), TOKİ, Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlıği (S), Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler
1. 85 milyon m² alanda millet bahçelerine ilişkin yer seçimi, projelendirme ve yapım çalışmaları yürütülecektir.: 1. Kentlerde üç boyutlu şehir ve üç boyutlu bina modellerinin üretilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektír.

Gayrimenkul piyasasının etkin işlemesine katkı sağlanması amacıyla gayrimenkullerin gerçek değerinin takibine yönelik mekanizma kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.859): Tedbir 859.1. Gayrimenkul değer değişimlerinin takip edilmesi ve taşınmaz değer haritalarının oluşturulabilmesi için teknik altyapı geliştirilecektir.

Gayrimenkul piyasasının etkin işlemesine katkı sağlanması amacıyla gayrimenkullerin gerçek değerinin takibine yönelik mekanizma kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.859): Tedbir 859.2. Gayrimenkul değerinin doğru tespit edilmesi için mevzuat altyapısı çalışmaları yapılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kadastro Modernizasyonu Kapsamında Yenilenen/Sayısallaştırıłan Parsel Sayısı
Birim: Bin Adet
2023: 21 000
2024 (1): 22 000
2025 (2): 24 000

Performans Göstergeleri: Türkiye Kentleri İzleme Çerçevesinde İzlenen Kent Sayısı
2023: -
2025 (2): 1
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.4.4. Konut 
a) Mevcut Durum 
TüİK verilerine göre 2023 yılında belediyeler tarafından 857.867 daire için yapı ruhsatıdüzenlenmiştir. 2024 yılının ilk altı aylık döneminde ise 137.210 daire için yapı ruhsatıverilmiştir. 2023 yılında 535.115 konuta yapi kullanma izni düzenlenmiştir, Haziran 2024itibarıyla 82.430 konuta yapı kullanma izní verilmiştir.

Türkiye genelinde konut satışları, 2024 yıli Ocak-Eylül döneminde bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 5,2 artmıştır. Aynı dönemde, 300.879'u ilk satış, 646.357'si ikinci el satış olmak üzere toplam 947.236 konut satılmiştır. 2023 yılında ise aynı dönemde 268.597'si ilk satiş, 631.477'si ikinci el satış olmak üzere toplam 900.074 konut satışi yapıłmıştır. İpotekli konut satışları, Eylül 2024'te bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 87,4artarak 15.825 olarak gerçekleşmiştir. Toplam satışların yaklaşık yüzde 11,2'si ipotekli konut satışıdır.

2024 yılı Eylül başı itibarıyla Türkiye'de toplam konut sayısı 42,2 milyondur. Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKI) tarafından 2019-2023 döneminde 200.068 konutun inşaatıtamamlanarak hak sahiplerine teslim edilmiştir. Üretílen konutların yaklaşık yüzde 901sosyal konut niteliğindedir. TOKİ tarafindan 2024 yıli Ocak-Eylül döneminde 68.695 konut tamamlanmiş olup yılsonunda üretilmesi planlanan konut hedefine ulaşılmasi öngörülmektedir.

Konut üretiminde yaşlilarin, gençlerin, engellilerin ve kadınların konuta erişiminin artırılmasi,_ dar gelirliler için ekonomik olarak karşılanabilir konut üretilmesi,konut 

piyasasında beşeri ve teknik kapasitenin artırılması, uygulamada etkinlik, afetlere karşı risk azaltma ve dirençlilik, eskisinden daha sağlam inşa prensipleri doğrultusunda konutun çevresiyle bir bütün olarak ele alinması hedeflenmektedir. Bu kapsamda arz ve talep yönlüihtiyaç duyulan veri kaynakları geliştirilerek, konut arz ve talebinin niteliğini veriye dayal analizlerle belirlemeye yönelik araştırma ve projeler öncelikli görülmektedir.
Ülkemizde Şubat 2023'te meydana gelen depremler sonrasında zarar gören vatandaşların barınması en öncelikli konu haline gelmiştir. Kahramanmaraş ve Hatay depremleri sonrasında bugüne kadar 355.322 haneye toplam 28 milyar TL'yi geçen kira yardımı yapılmıştır.

7269 Sayılı Kanun kapsamında yıkık, ağır ve orta hasarlı konut, işyeri ve ahır sahibi afetzedeler için hak sahipliği süreçleri tamamlanarak her türlü üstyapi, altyapı ve sosyal donatının inşası ve kredi desteği sağlanmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir.Meydana gelen depremler nedeniyle genel hayata etkili afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde depremzedelerin barınma ihtiyacının karşılanması amacıyla ulusal ve uluslararasıprojeler yürütülmektedir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından AFAD koordinasyonunda belirlenen yeni yerleşim alanlarında TOkİ Başkanlığı, Emlak Konut Genel Müdürlüğü ve Bakanlık tarafından konut yapımı hizla devam etmektedir. Ayrica hak sahiplerince talep edilmesi durumunda 7452 sayılı Kanun çerçevesinde Yerinde Dönüşüm Projesi kapsamında da konut üretimi gerçekleştirilmektedir. 30 Mayıs 2023 tarihinde başlatılan hak sahipliği süreci sonunda 18 ilde konut, ahır, işyerini kapsayan toplam 459.426hak sahibi kabul edilmiştir. Deprem bölgesinde, Ekim ayı itibarıyla 317.391 konutun ihalesi yapılmiş ve inşaatlarına başlanmıştır.

17 Ekim 2024 tarihinde yayımlanan Plansız Alanlar İmar Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik ile deprem nedeniyle köy yerleşik alanlarındaki mevcut konutları zarar gören ve parsel büyüklüğü yetersiz olduğu için evlerini yerinde inşa edemeyen vatandaşlara yerinde dönüşüm kolaylığı sağlayan bir düzenleme yapılmıştır.
b) Amaç
Sürdürülebilir kentsel çevre için konut planlaması ve yönetiminin bütüncül olarak ele alınması ve veriye dayalı etkin işleyen konut piyasasında barınma hakkı çerçevesinde başta dar gelirliler olmak üzere herkesin ekonomik olarak karşılanabilir, enerji verimli, dirençli,güvenli ve sağlıklı konutlara erişiminin sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Arz ve talep dengesi gözetilerek herkesin güvenli, dirençli, ekonomik olarak karşılanabilir konutlara erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.862)

Politika/Tedbir: Tedbir 862.1. Özellikle kentlerdeki barınma sorununa sağlıklı çözümler üretilebilmesi için dar gelirlilere, kadınlara, engellilere ve gençlere yönelik toplu konut uygulamaları yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, TOKİ, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal Konut Projesi kapsamında 100 bin konut üretimi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Afetler sonucunda ortaya çıkan konut ihtiyacının karşılanmasında bütüncül, adil, maliyet etkin, şeffaflığı ve hesap verebilirliğiesas alan çözümler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.863)

Tedbir 863.1. Afetlerden etkilenenlere temel insani ihtiyaçlannı karşılayabilecekleri, güvenli, ulaşılabilir, afetlere karşı dayanıklı ve asgari hayati hizmetleri içeren afet konutları bütüncül bir planlama dâhilinde inşa edilecektir.: Tedbir 863.2. Afet konutlarının yapimında afetzedelerin barınma ihtiyacını en kısa zamanda karşılayacak şekilde hak sahipliği, geri ödeme ve finansman yöntemleri ile ilgili mevzuat yeniden ele alinacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, TOKİ, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. 2025 yilı sonuna kadar deprem bölgesindeki afet konutu inşaatları tamamlanacaktır. 2.Hak sahibi olan afetzedelere yönelik afet konutlarının bütüncül planlama dâhilinde üretilebilmesi için, paydaş kurumlar ile AFAD Başkanlığı arasında sürecin etkin ve verimli bir şekilde takibi amacıyla dijital entegrasyon sağlanacaktır.: 1. Hak sahibi vatandaşların e- Devletten işlemlere ulaşması ve borçlandırma, tahsil-takip işlemlerinin daha etkin kontrolü için hak sahipliği mevzuat güncelleme çalişmaları yapılacaktır.

Tedbir 863.1. Afetlerden etkilenenlere temel insani ihtiyaçlannı karşılayabilecekleri, güvenli, ulaşılabilir, afetlere karşı dayanıklı ve asgari hayati hizmetleri içeren afet konutları bütüncül bir planlama dâhilinde inşa edilecektir.: Tedbir 863.3. Afetzedelerin barınma ihtiyacının karşılanmasında standart, işlem sürelerini kısaltan, afetten etkilenme ve konut sahipliğini hakkaniyete uygun şekilde dikkate alan modeller ve süreçler geliştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, TOKİ, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. 2025 yilı sonuna kadar deprem bölgesindeki afet konutu inşaatları tamamlanacaktır. 2.Hak sahibi olan afetzedelere yönelik afet konutlarının bütüncül planlama dâhilinde üretilebilmesi için, paydaş kurumlar ile AFAD Başkanlığı arasında sürecin etkin ve verimli bir şekilde takibi amacıyla dijital entegrasyon sağlanacaktır.: 1.Afetzedelerin barinma ihtiyacının karşılanmasında hak sahipliği, yeni yerleşim yerine ilişkin planlama (etüt proje iş ve ișlemleri), geri ödeme ve finansman yöntemleri ile ilgili mevzuat değişikliği yapılacaktır.

Tedbir 863.1. Afetlerden etkilenenlere temel insani ihtiyaçlannı karşılayabilecekleri, güvenli, ulaşılabilir, afetlere karşı dayanıklı ve asgari hayati hizmetleri içeren afet konutları bütüncül bir planlama dâhilinde inşa edilecektir.: Tedbir 863.4. Afet konutlarının sosyal standartlara uygun büyüklükte, köy ve kent yerleşimlerindeki ihtiyaçlara uygun tasarımlarla üretilmesi sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, TOKİ, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. 2025 yilı sonuna kadar deprem bölgesindeki afet konutu inşaatları tamamlanacaktır. 2.Hak sahibi olan afetzedelere yönelik afet konutlarının bütüncül planlama dâhilinde üretilebilmesi için, paydaş kurumlar ile AFAD Başkanlığı arasında sürecin etkin ve verimli bir şekilde takibi amacıyla dijital entegrasyon sağlanacaktır.: 1. Kirsal alanlarda tarım ve hayvancılığı destekler nitelikte kırsal konut tasarımları yapılacaktır. 2. Kırsaldaki hak sahipleri için farklı tip ve büyüklükte ahır ve ağıl projeleri hazırlanarak işletmelerin geri kazanımına yönelik projeler üretilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Dar ve Orta Gelirlilere Yönelik Yıllik Üretilen Konut Sayısı
Birim: Adet
2023: 125 000
2024 (1): 100 000
2025 (2): 100 000
2.4.5. Çevrenin Korunması
a) Mevcut Durum 
Çevrenin etkin korunmasının sağlanması, Türkiye'nin ve dünyanın sosyo-ekonomik açıdan refahını uzun dönemde geliştirecek en önemli konulardan biridir. Hızla artan nüfus,şehirleşme, ekonomik faaliyetler ve çeşitlenen tüketim alışkanlıkları çevre üzerindeki baskıyıartırmakta ve başta iklim değişikliği olmak üzere, çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kuraklık gibi birçok çevre probleminin her geçen gün insan yaşamını ve kalkınma sürecini 

daha belirgin bir şekilde etkilemesine neden olmaktadır. Bu kapsamda çevre ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadır.
Türkiye'de çevre sorunlarına yönelik politikalar, 2053 yılı net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda, Birleşmiş Milletler üyesi ülkelerin 2030 yılına kadar ulaşmayı hedeflediği Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarıyla (SA)uyumlu bir şekilde geliştirilmekte ve uygulanmaktadır, Bu kapsamda çevre alanında kurumsal kapasite, mevzuat ve standartların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Türkiye, iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında kararlı hedefler belirleyerek konuya ilişkin hassasiyetini küresel ölçekte ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, 7 Ekim 2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7335 sayılı Paris Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanunla ülkemiz Paris Anlaşmasına taraf olmuştur. Buna ilaveten, 7 Ekim 2021 tarihli Mükerrer Resmî Gazete'de yayımlanan Paris Anlaşmasının İlişik Beyanla Birlikte Onaylanması Hakkında 4618 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Paris Anlaşmasının ve mekanizmalarının gelişmekte olan bir ülke olarak ekonomik ve sosyal kalkınma hakkına halelgetirilmeden uygulanacağıbeyan edilmiştir. Paris Anlaşmasının onaylanmasının ardından 2053 yılı net sifir emisyon hedefi beyan edilmiştir. Bu hedef çerçevesinde İklim Değişikliği ve Uyum Koordínasyon Kurulu (İDUKK) tarafından alınan karar doğrultusunda Türkiye’nin Ulusal Katkı Beyanı, 2030 yılında referans senaryoya göre yüzde 41 oranında azaltım yapılacak şekilde güncellenmiş ve 13 Nisan 2023 tarihinde Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Sekretaryasına (BMİDçS) sunulmuştur.
Türkiyenin küresel iklim değişikliğiyle mücadele politikalarına uyumunu sağlamayı ve yeşil dönüşümün desteklenmesini hedefleyen bir yol haritası niteliğindeki Yeşil Mutabakat Eylem Planının Avrupa Birliği başta olmak üzere, uluslararası düzeydeki politika değişiklikleri ve uygulamalar çerçevesinde güncellenmesi çalişmaları tamamlanmak üzeredir. 2024yılında Eylem Planı kapsamındaki gelişmeleri İçeren 2023 Yılı Yillık Faaliyet Raporu kamuoyu ile paylaşılmiştır.

Ülkemiz coğrafi konumu itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer aldiğından, uyum kapasitesinin geliştirilmesi ile ekonominin ve toplumun iklim riskleríne dayanıklılığının artırılmasına yönelik sürdürülen çalışmalar önem arz etmektedir.
Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması için değişik statülerde korunan alan sayısı 2023 yılında 5.705'e çıkarılarak korunan alanların yüzölçümü yaklaşık 10,4 milyon hektara ulaşmıştır. 2023 yılında kara üzerindeki toplam korunan alanların ülke yüzölçümüne oranı yüzde 7,9'dur.

Çevre kalitesinin izlenmesi için laboratuvar altyapısı güçlendirilmekte ve izleme sistemleri geliştirilmektedir. Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağındaki istasyon sayısı 2023 yılında 380'e ulaşmiştır.

2022 yılı verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ile hanehalkının çevre koruma harcamaları geçen yıla nazaran yüzde 111,4 artışgöstererek 140,3 milyar TLye ulaşmıştır. Bu harcamanın yüzde 70,3'ü özel sektör, yüzde 26,1i kamu ve kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, yüzde 3,6'sı ise hanehalkı tarafindan gerçekleştirilmiştir. Çevre koruma amaçlı kamu ve özel sektör yatırım harcamaları 32,7milyar TL olarak kayda geçmiştir.

Sürdürülebilir çevre hedefleri doğrultusunda yaşam döngüsü boyunca olumsuz çevresel etkileri azaltılmış ürün veya hizmetleri teşvik etmek amacıyla oluşturulan çevre etiketi sistemi kapsamında kriteri belirlenmiş ürün ve hizmet grubu sayısı 2024 yılında 15e yükseltilmiştir.


Türkiye'nin sera gazı emisyonlarını azaltma hedefidoğrultusunda enerji,sanayi,binalar, ulaştırma, tarim, atık, arazi kullanimı ve ormancılik gibi kritik sektörlerde uygulanacak sektörel politikalari ve eylemleri belirleyen İklim Değişikliği Azaltım Stratejisi ve Eylem Plani (2024-2030) ile tarım ve gida güvenliği, biyolojik çeşitlilik ve ekosistem hizmetleri, su kaynakları yönetimi, turizm ve kültürel miras, sanayi, kent, sosyal kalkınma,halk sağlığı, ulaşım ve iletişim, enerji, afet risk azaltımı ve yatay kesen konulara yönelik oluşturulmuş olan İklim Değişikliği Üyum Stratejisi ve Eylem Planı (2024-2030) 21 Mart 2024 tarihinde açıklanmıştır.

Türkiye'nin 2053 net sifir emisyon hedefi ve ulusal katkı beyanı doğrultusunda hazırlanan Uzun Dönemliİklim Stratejisinin 2024 ylının sonunda İDUKK tarafından onaylanması ve BMİDçS'ye sunulması öngörülmektedir.

b) Amaç
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) doğrultusunda iklim değişikliğinin etkilerine karşı dirençli ve düşük karbonlu bir ekonomiye geçişin sağlanması, sosyal adalet anlayışıyla çevre ile doğal kaynakların korunması ve yönetilmesi, toplumun çevreye karşı duyarlılığı ve bilincinin artirılmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İklim risklerine karşı, uluslararası iklim değişikliği müzakereleri, Paris Anlaşması ve Türkiye'nin Ulusal Katkı Beyanı çerçevesinde ulusal koşullar gözetilerek sera gazı emisyonlarının azaltımı ve iklim değişikliğine uyum eylemlerinin güçlendirilmesine yönelik ilgili tüm paydaşlarla işbirliği içinde yol haritaları hazırlanacak, mevzuat düzenlemeleri yapılacak ve kurumlar arası eşgüdüm sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.865)

Politika/Tedbir: Tedbir 865.1. İklim değişikliğiyle ilgili uygulamaların bütüncül bir biçimde ele alındiğı temel mevzuat hazırlığı tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İklim mevzuatı hazırlıkları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 865.2. 2053 net sifir emisyon hedefi doğrultusunda ara dönemler ve ilgili hedefler belirlenerek "Üzun Dönemli İklim Değişikliği Stratejisi" hazırlanacak ve sera gazi emisyonlarının azaltımi ve iklim değişikliğine uyum hedefleri ile taahhütleri içeren "İkinci Ulusal Katkı Beyanı" güncellenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İkinci Ulusal Katkı Beyanı hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 865.3. "Paris Anlaşması" hedeflerine ulaşmak amacıyla sera gazı emisyonlarını azaltmak, iklim değişikliğine uyum ve iklim değişikliği ile mücadele kapsamında atılacak adımları ortaya koymak üzere strateji ve eylem planlari hazırlanacak ve uygulamaya geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel iklim değişikliği eylem planlarının hazırlanmasına ve izlenmesine ilişkin ilke ve yöntemleri içeren teknik kılavuz hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Kaynakların verimli kullanımını sağlamak üzere döngüsel ekonomiye geçiş çerçevesinde sürdürülebilir üretim ve tüketim kalıpları hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.866)

Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 866.3. Tüm atıkların insan sağlığına ve çevreye olan zararlı etkilerinin en aza indirilebilmesi için havaya, suya ve toprağa salımına ilişkin gerekli tedbirler alınacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Yedi sektörde Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planı ve Strateji Belgesi hazırlanacaktır.: 1. Endüstriyel emisyonların yönetimine ilişkin ikincil mevzuat hazırlanacaktır. 2. Endüstriyel emisyonların yönetimine ilişkin sektörel kılavuzlar yayımlanacaktır. 3. Sanayide Yeşil Dönüşüm Belgelendirme yazılımı aktif olarak kullanılmaya başlanacaktır.

Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 866.4. Deniz çöplerine sebep olan atıkların kaynağında önlenmesi ve mevcut deniz çöplerinin deniz çevresine zararının engellenmesi amacıyla çalişmalar yürütülecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Tarim ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler
1. Yedi sektörde Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planı ve Strateji Belgesi hazırlanacaktır.: 1. Deniz çöpleri yönetimine ilişkin mevzuat gözden geçirilecektir. 2. 2025-2029 yıllarını kapsayan deniz çöpleri il eylem planları hazırlanacaktır.

Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 866.5. Çevre etiketi sistemi yaygınlaştırılacak, çevre dostu ürün ve hizmetlerin rekabet gücü artırılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
1. Yedi sektörde Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planı ve Strateji Belgesi hazırlanacaktır.: 1. Îki ürün ve hizmet grubunda çevre etiketi kriteri geliştirilecektir.

Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Kimyasalların insan sağlığı ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek şekilde etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.867)

Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 867.1. Bütüncül kimyasallar yönetimiyle yaşam döngüsü boyunca kimyasalların insan sağlığı ve çevreye olan olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi sağlanacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Yedi sektörde Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planı ve Strateji Belgesi hazırlanacaktır.: 1. Kimyasalların çevreye olan zararlarının en aza indirilmesi için mevzuat güncellenecektir.

Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869)

Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 869.1. Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)'nin kurulmasına yönelik mevzuat ve diğer altyapı hazırlıkları tamamlanarak sistem uygulamaya geçirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SPK, İklim Değişikliği Başkanlığı, BİST, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yedi sektörde Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planı ve Strateji Belgesi hazırlanacaktır.: 1. ETS'nin kapsami, uygulanması ve piyasa işleyişine ilişkin usul ve esaslarin belirlenmesine yönelik teknik çalışmalar müştereken yürütülecektir.

Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: İklim değişikliğiyle mücadele kapsamındaki azaltım ve uyum süreçlerinde sürdürülebilir finansman modelleri geliştirilerek yeşil finansmana erişim imkânları artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.870)

Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün ihtiyaçlarını gözeten ve uluslararası standartlarla uyumlu çevresel olarak sürdürülebilir bir iktisadi faaliyetin taşıması gereken nitelikleri belirleyen bir ulusal siniflandırma sistemi oluşturulacaktır.: Çevresel veri setleri ve göstergelerin uluslararası standartlara uygun olarak düzenli bir şekilde üretimi ve paylaşımı sağlanacak, izleme ve değerlendirme sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.871)

Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün ihtiyaçlarını gözeten ve uluslararası standartlarla uyumlu çevresel olarak sürdürülebilir bir iktisadi faaliyetin taşıması gereken nitelikleri belirleyen bir ulusal siniflandırma sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 871.2. Tüm alicı ortamlardaki çevresel izleme verilerinin değerlendirilmesi ve yönetimine yönelik altyapı geliştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
1. Ulusal Yeşil Taksonominin oluşturulmasına yönelik teknik çaliışmalara devam edilecektir.: 1. Sürekli İzleme Merkezi (SİM) geliştirilmeye devam edilecektir.

Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün ihtiyaçlarını gözeten ve uluslararası standartlarla uyumlu çevresel olarak sürdürülebilir bir iktisadi faaliyetin taşıması gereken nitelikleri belirleyen bir ulusal siniflandırma sistemi oluşturulacaktır.: Karasal ve denizel ekosistemler ile ekosistem hizmetlerinin korunması, iyileştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı ile biyolojik çeşitliliğin korunması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.872)

Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün ihtiyaçlarını gözeten ve uluslararası standartlarla uyumlu çevresel olarak sürdürülebilir bir iktisadi faaliyetin taşıması gereken nitelikleri belirleyen bir ulusal siniflandırma sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 872.1. Karasal ve denizel korunan alanlar artırılacak, karbon yutak alanları genişletilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Tarim ve Orman Bakanlığı
1. Ulusal Yeşil Taksonominin oluşturulmasına yönelik teknik çaliışmalara devam edilecektir.: 1Potansiyel doğal sit alanları araştırılacaktır. 2. Denizlerin koruma statülerine ilişkin deniz koruma alanı mevzuatı hazırlanacaktır. 3. Ülke genelinde yeni özel çevre koruma bölgelerinin tespit edilmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün ihtiyaçlarını gözeten ve uluslararası standartlarla uyumlu çevresel olarak sürdürülebilir bir iktisadi faaliyetin taşıması gereken nitelikleri belirleyen bir ulusal siniflandırma sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 872.3. Alanların etkin bir şekilde korunması ve yönetilmesi amacıyla korunan alanlar için planlama, projelendirme ve uygulama çalişmaları yürütülecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Tarim ve Orman Bakanlığı
1. Ulusal Yeşil Taksonominin oluşturulmasına yönelik teknik çaliışmalara devam edilecektir.: 1. İki korunan alanda yönetim planı hazırlanacaktır.

Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün ihtiyaçlarını gözeten ve uluslararası standartlarla uyumlu çevresel olarak sürdürülebilir bir iktisadi faaliyetin taşıması gereken nitelikleri belirleyen bir ulusal siniflandırma sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 872.4. Tahrip olmuş ekosistemlerin iyileştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Tarim ve Orman Bakanlığı
1. Ulusal Yeşil Taksonominin oluşturulmasına yönelik teknik çaliışmalara devam edilecektir.: 1. Özel çevre koruma bölgelerinde biyolojik çeşitliliği korumaya ve geliştirmeye yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün ihtiyaçlarını gözeten ve uluslararası standartlarla uyumlu çevresel olarak sürdürülebilir bir iktisadi faaliyetin taşıması gereken nitelikleri belirleyen bir ulusal siniflandırma sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 872.5. Nesli tehlike altında olan ve koruma altina alinan yaban hayvanlarının üretimi ve uygun doğal alanlara yerleştirilmesine ilişkin envanter ve izleme çalışmaları yapılacak, av ve yaban hayatinın sürdürülebilir yönetimi sağlanacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. Ulusal Yeşil Taksonominin oluşturulmasına yönelik teknik çaliışmalara devam edilecektir.: 1. Nesli tehlike altinda olan ve koruma altına alinan yaban hayvanlarının üretimi, yaban hayvanı üretme istasyonlarında sürdürülecektir.

Tedbir 870.1. Ülkemizin özgün ihtiyaçlarını gözeten ve uluslararası standartlarla uyumlu çevresel olarak sürdürülebilir bir iktisadi faaliyetin taşıması gereken nitelikleri belirleyen bir ulusal siniflandırma sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 872.6. İklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik, ekosistem hizmetleri ve arazi tahribatı üzerindeki etkilerinin belirlenebilmesi için araştırma, izleme ve değerlendirme faaliyetleri sürdürülecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Tarim ve Orman Bakanlığı
1. Ulusal Yeşil Taksonominin oluşturulmasına yönelik teknik çaliışmalara devam edilecektir.: 1. Marmara Denizi ekosisteminin restorasyonuna katkı sağlayacak çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 872.7. Genetik kaynakların toplanmasi, saklanması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için arazi ve tohum gen bankalarında korunan bitki ve tohum çeşidi ile sayısı artırılacak, Ar-Ge çalışmaları yürütülecektir.: Hava kirliliğinin önlenmesi ve kalitesinin iyileştirilmesi için hava kalitesi yönetim uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.873)

Tedbir 872.7. Genetik kaynakların toplanmasi, saklanması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için arazi ve tohum gen bankalarında korunan bitki ve tohum çeşidi ile sayısı artırılacak, Ar-Ge çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 873.1. Sanayi, enerji ve ulaştırma sektörlerinden kaynaklanan hava kirliliğinin önlenmesi ve kalitesinin iyileştirilmesine yönelik hava kalitesi yönetim uygulamaları etkinleștirilecek ve emisyonların kontrolü sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Arazi ve tohum gen bankalarında korunan bitki ve tohum örneklerinde artış sağlanacak ve tohum yenilenme çalişmalarına devam edilecektir.: 1. Yerel düzeyde oluşturulan kirllik haritaları dikkate alınarak kaynak bazlı azaltım planları hazırlanacaktır.

Tedbir 872.7. Genetik kaynakların toplanmasi, saklanması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için arazi ve tohum gen bankalarında korunan bitki ve tohum çeşidi ile sayısı artırılacak, Ar-Ge çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 873.2, Hava kalitesi izlenmesine yönelik altyapı güçlendirilecek, bilgi ve iletişim teknolojileri kullanılarak envanter ve modellemeye yönelik kapasite geliştirilecek ve araştırmalar yapılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
1. Arazi ve tohum gen bankalarında korunan bitki ve tohum örneklerinde artış sağlanacak ve tohum yenilenme çalişmalarına devam edilecektir.: 1. Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağında yer alan istasyon sayısı artırılaçaktır. 2. Hava kirletici emisyonlarının envanter, modelleme ve analiz-değerlendirme çalışmaları kapsamında yazılım ve karar destek araçları geliştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hava Kalitesi İzleme Ağındaki İstasyon Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2023: 380
2024 (1): 382
2025 (2): 383

Performans Göstergeleri: Karasal Korunan Alanların Ülke Yüzölçümüne Orani
Birim: Yüzde
2023: 7,9
2024 (1): 8,0
2025 (2): 8,1

Performans Göstergeleri: Çevre Etiket Sistemi Kapsamında Belirlenen Ürün ve Hizmet Grubu Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2023: 12
2024 (1): 15
2025 (2): 18

Performans Göstergeleri: Planlı Birleşik Çevre Denetimi Sayısı
Birim: Adet
2023: 2 165
2024 (1): 2 170
2025 (2): 2 273
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.4.6. Kentsel Altyapi 
a) Mevcut Durum 
İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2024 yılıi itibarıyla yüzde 99 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalişmaları dışında içmesuyu şebeke inşaatı ihtiyacı azalırken içmesuyunu arıtma ihtiyacı artmıştır. Kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna orani Haziran 2024 itibarıyla yüzde 95'tir.

Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısı Eylül 2024itibarıyla 1.513'e ulaşmış olup 1.425 proje tamamlanmiş ve 88 proje devam etmektedir.2011-2024 döneminde 2025 yıli fiyatlarıyla toplam 76,1 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 110,9 milyar TL kredi İLBANK aracıliğıyla tahsis edilmiştir.


Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre, 2024 yılında içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerindeki su kayıp oranı ülke genelinde yüzde 31 olarak hesaplanmıştır. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerine karşı su kaynaklarının verimli kullanılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.Su kaynaklarının verimli kullanımı ve etkin yönetimi ile bu konularda yüksek düzeyli koordinasyonun sağlanması amacıyla 29 Kasım 2023 tarih ve 157 sayılı Cumhurbaşkani Kararnamesi ile Ulusal Su Kurulu oluşturulmuştur. Ulusal Su Kurulu, On İkinci Kalkınma Planında belirtildiği üzere Su Yönetimi Koordinasyon Kurulu ile Havza Kurulları ve İl Su Kurullarının daha etkin hale getirilmesi, kentlerde ve kirsalda su-gida-enerji-ekosistem ilişkisini temel alan su arzina ilişkin kısa ve uzun vadeli plan, politika ve stratejilerin oluşturułmasının yanı sıra su yönetiminde etkin koordinasyon ile bütüncül yaklaşımın garanti altına alınması ve sürdürülebilirliğinin sağlanmasını amaçlamaktadır.Bu doğrultuda, su kaynaklarının sürdürülebilirliğinin sağlanması ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla başlatılan Ulusal Su Verimliliği Seferberliği kapsamında su kaynaklarının etkin yönetimi ve verimli kullanımına ilişkin üst düzeyde koordinasyon ve işbirliği sağlamak üzere kurułan Ulusal Su Kurulunun altında oluşturulan Su Verimliliği Alt Kurulu'nun ilk toplantısı gerçekleştirilmiştir. Su Verimliliği Alt Kurulunun, su kayıplarının azaltılması, sektörel su verimliliği uygulamalarının yaygınlaştırıłlmasi, su verimliliği teknik ve teknolojilerinin geliştirilmesi, yasal altyapının güçlendirilmesi, toplumsal bilgi ve bilincin artırılması konularında çalişmalar yapmasi planlanmaktadır.
Türkiye’de yer alan 25 havzadan 12 havza için Nehir Havza Yönetim Planları (NHYP)tamamlanmış olup kalan yedi havzada çalışmalara devam edilmektedir. Su kalitesi ve miktarının izlenmesine yönelik çaliışmalar NHYP'si tamamlanan ve devam eden 18 havzada tamamlanmış olup Seyhan Havzası'nda ise izleme çalişmaları devam etmektedir.
Altı havzada Sektörel Su Tahsis Planları (SSTP) tamamlanmış olup bu planların takibi yapılmaktadır. Beş havzada SSTP çalışmaları tamamlanmış olup söz konusu planlar Ulusal Su Kurulu onayına sunulacaktır. Dokuz havzada SstP çalışmaları sürdürülmektedir.
Su Döngüselliği ve Verimin Artırılması Projesi su kıtlığı ve kirliliğiyle ilişkili artan riskleri azaltacak ve sulama için su hizmetleri sunumunu sürdürülebilir hale getirecek uygun iklim değişikliği azaltma ve uyum önlemleri yoluyla iklim değişikliğine karşı direnci sağlama çabalarını desteklemeye devam etmektedir. Birçok alanda hissedilmeye başlanan iklim değişikliğiyle ilgili daha etkin mücadele edebilmek maksadıyla iklim projeksiyonlarıdoğrultusunda su potansiyelinin havzalar ölçeğinde değişimi tespit edilerek, sektörlere etkisi belirlenmektedir. İklim değişikliğinin su kaynaklarına etkilerinin azaltılması amacıyla risklerin belirlenerek göller, sulak alanlar ve kıyılar için uyum faaliyetleri ve doğa temelli çözümler üretilmesine yönelik çalişmalar devam etmektedir.
Atıksu arıtma tesislerinde istenilen düzeyde arıtma verimini sağlayabilecek, döngüsel ekonomi yaklaşımıyla uyumlu, doğal kaynakları koruyan ve enerji verimliliğini hedefleyen,ülkemize özgü tasarım normlarının ve kriterlerinin belirlenmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ülkemizde faaliyet gösteren sanayi tesisleri dikkate alınarak sektörel atıksu profilinin çıkarılmasi, sanayi sektörleri için atıksu envanterinin oluşturulmasi, sektörlere özgü konvansiyonel kirleticiler, ağır metaller ve diğer tehlikeli maddelerin tespit edilmesi amacıyla Endüstrivel Atıksu Profili Belirleme Projesi baslațılmıstır. Proje kapsamında, AB mevzuatı ve uygulamaları da dikkate alınarak sektöre özgü atıksu deşarj standartlarının belirlenmesi, gerçekçi deşarj kriterlerinin geliştirilmesi ve gerekli mevzuat düzenlemelerinin hayata geçirilmesi hedeflenmektedir.


Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen illerde içmesuyu ve kanalizasyon altyapısının yeniden inşası amacıyla dış finansman kredisi sağlanmış olup İLBANK aracılığıyla ilgili belediyeleri borçlandırmadan yürütülen Türkiye Deprem Sonrasıİyileşme ve Yeniden İmar Projesi devam etmektedir.

TÜİK verilerine göre 2022 ylında toplanan evsel nitelikli atık miktarı yaklaşık 32,42milyon tondur. Mevcut atik yönetim planlarının sifir atık yönetim planı ile uyumlu hale getirilmesi, ayrı toplama verimliliğinin kaynağında artırılması ve yaygınlaştirılmasi, geri kazanım ve bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi amacıyla Ulusal Atik Yönetimi ve Eylem Planı revizyon çalişmaları tamamlanmak üzeredir.

2024 yılı üçüncü çeyreği itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 94olup bu tesislerle 1.248 belediyede 75,9 milyon nüfusa hizmet verilmektedir. 2016 yilinda 2 yakma ve 56 tibbi atık sterilizasyon tesisi bulunurken bu tesislerin sayısı Ekim 2024itibarıyla sirasıyla 3 ve 68 olmuştur.

Eylül 2024 itibarıyla 409 tehlikeli atık geri kazanım tesisi ve 11 adet birinci sınıf düzenli depolama tesisi, 105 yakma ve beraber yakma tesisi bulunmaktadır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 28 Şubat 2023 tarihinde yayımlanan 2021 yılı Ambalaj Bültenine göre yaklaşık 9,7 milyon ton ambalaj üretilmiş, 4 milyon ton ambalaj ise piyasaya sürülmüştür.

Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen atık miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazir hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi çalışmaları ile yerel yönetimlerin atığın kaynakta ayrı toplanmasına ilişkin kapasitesinin artırılmasi faaliyetleri devam etmektedir.

Belediyeler katı atık yönetiminde toplama, taşıma ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmiş olup katı atık tesislerin çevresel sorunlara yol açmaması için usulüne uygun olarak işletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi çalişmaları sürdürülmektedir.Düzenli depolama tesisi sayısı artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artırılması için ilave depolama alanı ve ön işlem tesislerinin yapimına devam edilmektedir.Ayrıca düzensiz döküm sahalarının rehabilitasyonu ve kırsal alanda katı atıkların yönetimiyle ilgili çalışmalar yürütülmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zamanı ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkinliğinin artırılması önemli görülmektedir. Bu yöntemle yürütülen katı atık projelerinin sayısıartmakla birlikte kurulan tesislerin daha iyi işletilmesi ihtiyacı bulunmaktadır.
Belediye atıklarının insan ve çevre sağliğına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için 2017 yılında Kati Atık Programı (KAP) başlatılmiştır. Bu kapsamda Eylül 2024 itibarıyla 15 aktarma istasyonu uygulama projesi hazırlanmasi, yedi aktarma istasyonu yapimı, sekiz düzenli depolama lotu yapimi, bir entegre atık yönetim tesisi yapimi, bir ön işlem tesisi yapımi, iki entegre atik yönetim tesisi uygulama projesi hazırlanmasi, 11 düzenli depolama tesisi uygulama projesi hazırlanması işleri tamamlanmıştır, Diğer taraftan dört aktarma istasyonu yapımi, dört düzenli depolama lotu yapimi, iki entegre atik yönetim tesisi yapimi, üç entegre atık yönetim tesisi uygulama projesi ve iki yeni lot uygulama projesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen Sifir Atık Projesi kapsamında Haziran 2017- Eylül 2024 döneminde 193 bin bina ve yerleşkede Sifir Atık Yönetim Sisteminin uygulanmasına başlanmıştır. Aynı dönemde sifir atık uygulamalarıhakkında 22 milyon kişiye eğitim verilmiştir. Sıfir atık yönetim sisteminin idari, mali ve teknik 

unsurlari açisından tasarım ve planlama kriterlerini, değerlendirme unsurlarıni ve uygulama esaslarını belirlemek; sistemin geliştirilmesi, iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları düzenlemek amacıyla 11 kılavuz hazırlanmıştır. Diğer taraftan yerel ölçekte strateji belirlemek, kisa ve uzun vadeli hedefler koymak amacıyla 81 ilin İl Sifır Atik Yönetim Planları hazırlanmıştır. Eylül 2024 itibarıyla belediye hizmet alanı içerisinde sifır atık yönetim sistemini kurarak Temel Seviye Sifır Atık Belgesi alan belediye sayısı 160’a ulaşmıştır.
2 Nisan 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2024/4 sayılı CumhurbaşkanlığıGenelgesinde bina ve yerleşkeler ile mahalli idarelerde oluşturulacak sifir atik yönetim sisteminin ilgili mevzuata uygun olarak kurulması gerektiği, bu sistemi kurmayan, kurup sifır atik belgesi almayan ve/veya sifir atık belgesi bulunmasına rağmen sifır atık yönetim sistemini etkin bir şekilde uygulamayan bina ve yerleşkeler ile mahalli idarelerde sifir atık sistemi ile ilgili eksikliklerin giderileceği, gerekli denetim ve takibin titizlikle yapılacağı,yükümlülüklerini yerine getirmekten imtina edenlere ilgili mevzuat hükümleri uyarınca idari yaptırım uygulanacağı belirtilmiştir. Ayrıca sifir atık yönetim sisteminin gerek bina ve yerleşkelerde gerekse mahalli idarelerde uygulanması noktasinda çalışmaların hızlandırılması için ihtiyaç duyulacak her türlü destek ve yardımın tüm kamu kurum ve kuruluşlarınca yerine getirilmesi gerektiği hususu ifade edilmiştir.
Sifır atık uygulamasının başladığı 2017 yılından 2023 yılı sonuna kadar 29,3 milyon ton kağit-karton, 7,8 milyon ton plastik, 2,9 milyon ton cam, 3,7 milyon ton metal ve 16,2milyon ton organik ve diğer geri kazanılabilir atiklar olmak üzere toplamda yaklaşık 59,9milyon ton geri kazanılabilir atık Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından lisans almış işletmelerce işlenerek ekonomiye kazandırıłmıştır. Proje başlangıcında yüzde 13 olan geri kazanım oranı 2021 yılı itibarıyla yüzde 27,2'ye, 2022 yılında yüzde 30,1'e ve 2023yılında yüzde 35'e çıkarılmıştır. Geri kazanım oranının 2035 yılında yüzde 60'a çıkarılmasıhedeflenmektedir.

2019-2023 yıllarında ücretli poşet uygulamasıyla bugüne kadar plastik poşet kaynaklıyaklaşık 1 milyon ton plastik atiğın oluşumu engellenmiştir. Bu azalmayla ülkemizde plastik poşet üretimi için gerekli plastik hammadde ithali önlenmiş ve yaklaşık 6,98 milyar TL tasarruf edilmiş, yaklaşık 41.881 ton sera gazi salımı engellenmiştir.
Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, bitkisel atık yağlar, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünütamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanmasi, taşınması, geri kazanımı ve bertarafina yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çalişmaları devam etmektedir.
İçecekler için cam, plastik (PT) veya alüminyum malzemeden üretilmiş olan ambalajların geri dönüşümünü amaçlayan Depozito Íade Sisteminin 2025 yılında uygulamaya geçmesi planlanmaktadır.

Birleşmiş Milletler Çevre Asamblesi'nin (UNEA) 28 Şubat-2 Mart 2022 tarihlerinde düzenlenen beşinci oturumunda plastik kirliliğinin sonlandırılmasına ilişkin uluslararasıbağlayıcılığı olan bir araç geliştirilmesi konusunda UNEA 5/14 sayılı karar alınmış olup bahse konu karar doğrultusunda BirleşmişMilletler Çevre Programi (UNE)tarafindan bir Hükümetlerarasi Müzakere Komitesi (Intergovernmental Negotiation Committee-INC)oluşturułmuştur. Bu kapsamda ülkemizin de dâhil olduğu Komitenín çalişmaları devam etmektedir.

2022 yılında başlatılan Türkiye'nin Döngüsel Ekonomiye Geçiş Potansiyelinin Değerlendirilmesi için Teknik Destek Projesi (DEEP) kapsamında daha verimli kaynak ve atık yönetimine katkıda bulunan döngüsel ekonomiye geçişin teşvik edilmesi, AB Döngüsel 

Ekonomi Modeli doğrultusunda Türkiye'nin döngüsel ekonomiye geçişte kurumsal ve teknik kapasitesinin güçlendirilmesi ve ülkemiz şartlarına uygun kapsamlı bir Ulusal Döngüsel Ekonomi Stratejisi ve Eylem Planının (2024-2028) hazırlanması çalışmaları devam etmektedir.

Ülkemizde toplu taşımanın ve motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilerek kentiçi ulaşımda yaşanan trafik sıkışıklığının ve buna bağlı olarak ortaya çıkan zaman kaybı, yakıt tüketimi ile çevre ve gürültü kirliliği sorunlarının azaltılabilmesi amacıyla önemli yatirımlar yapılmaktadır. Trambüs, elektrikli otobüs gibi emisyon üretmeyen toplu taşıma araçlarının yanı sira tramvay, metro gibi raylı sistem araçlarının kullanımı yaygınlaşmaktadır. Ekim 2024itibarıyla Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri,Kocaeli, Konya ve Samsun'un aralarında bulunduğu 12 büyükşehirde raylı sistemlerle toplu taşıma hizmeti verilmeye devam edilmektedir.

2024 yılının ilk yarısında tamamlanan Gayrettepe-Kağıthane, Arnavutköy-İstanbul Yeni Havalimanı ve Bakırköy-Bahçelievler-Kirazlı Metro Hattı projelerinin hizmete alınmasıile İstanbul'da raylı sistem hat uzunluğu 369 km'ye ulaşmıştır. Ayrıca Ulaştırma ve AltyapıBakanlığı tarafından yapimı devam eden Kocaeli-Şehir Hastanesi Tramvay Hattı projesi ile yatırım programında yer alan ve yerel yönetimlerce yapımı sürdürülen Çiğli Tramvay Hatti,Ataköy-İkitelli Metro Hattı'nın 2.etabı olan Ataköy-Bahariye kesimi ve Fahrettin AltayNarlıdere İstihkam Okulu HRS Hatti projeleri yıl içinde hizmete açılmıştır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yapım çalışmalarına devam edilen Halkali-İstanbul Yeni Havalimani Metro Hattı'nın Arnavutköy-Halkalı kesimi ve Gebze OSB - Darıca Sahil Raylı Sistem Hattı projeleriyle birlikte 2025 yılı sonuna kadar yaklaşık 32,9 kmlik kentiçi rayli sistem hattının hizmete açıması planlanmaktadır.

b) Amaç
Kentsel altyapıda sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişimin sağlandığı,atıksu ile katı atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirildiği, kentiçi ulaşımda ise maliyet etkin, temiz ve enerji verimli, tüm bireyler için kolay erişilebilir, modlar arasıgüçlü bağlantının sağlandığı sürdürülebilir sistemlerin oluşturulması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktir. (Kalkınma Planı p.875)

Politika/Tedbir: Tedbir 875.1. Etkin su kaynaklanı yönetimi için su kanunu çıkarılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Su yönetimine ilişkin mevzuat hazırlıkları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 875.3. Su Yönetimi Koordinasyon Kurulu ile havza kurulları ve il su kurullarının daha etkin hale getirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Su Kurulu toplantilari gerçekleştirilecektir. 2. 25 Havza Su Kurulu toplantıları gerçekleştirilecektir. 3. 81 ilde İl Su Kurulu toplantıları gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: İklim değişikliğinin su kaynaklarına etkileri tespit edilecek ve iklim değişikliğine uyum sağlanmasına yönelik faaliyetler yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.877)

Politika/Tedbir: Tedbir 877.2. Türkiye genelinde iklim değişikliğinin su kaynaklarına etkileri güncel veri setleri ve senaryolar kullanılarak belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İklim değişikliğinin havzalar ve alt havzalar bazında su kaynaklarına etkisinin belirlenmesi çalışmalarına devam edilecektir.

Su kaynakları miktar, kalite ve ekosistemler açısından korunacak ve iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.878): Tedbir 878.1. Kalite ve toplam su potansiyeli bilgilerini içeren su kaynakları envanteri oluşturulacaktır.

Su kaynakları miktar, kalite ve ekosistemler açısından korunacak ve iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.878): Tedbir 878.3. Sanayi kaynaklı su kirliliğinin önlenmesi için temiz üretim teknikleri hayata geçirilecektir.

Su kaynakları miktar, kalite ve ekosistemler açısından korunacak ve iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.878): Tedbir 878.4. Ruhsatsiz su kullanımı ve izinsiz deşarjlar engellenecek, cezai yaptirımlar caydırıcı hale getirilecektir.

Su kaynakları miktar, kalite ve ekosistemler açısından korunacak ve iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.878): Tedbir 878.5. Su tahsisinde arz-talep dengesi gözetilerek suyun en faydalı şekilde kullanımına yönelik sektörel tahsis planlaması yapılacaktır.

Su kaynakları miktar, kalite ve ekosistemler açısından korunacak ve iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.878): Tedbir 878.6. Atıksu aritma tesislerinin yapımi ve işletilmesinde denetim, teknik bilgi ve kapasite eksikliği gibi mevcut engellerin giderilmesine yönelik çalışmalar hızlandırılacak, standartlara uygun işletilmesine ilişkin destek mekanizmaları ve atıksu aritma tesisi çamuru bertarafi kapsamında alternatif sistemler geliştirilecektir.

Su kaynakları miktar, kalite ve ekosistemler açısından korunacak ve iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.878): Tedbir 878.8. Döngüsel ekonomi kriterleri de dikkate alınarak ülkemize özgü atıksu aritma tesisi tasarim normları ve kriterleri belirlenecek, tasarım yazılımı geliştirilecektir.

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Tedbir 879.1. Finans, bütçe ve işletme su tarifeleriyle ilgili düzenleyici bir yapı oluşturulacak ve suyun gelecekteki varlığı dikkate alınarak verimli kullanımı teşvik edecek fiyatlandırma sistemine geçilecektir.

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Tedbir 879.2. Su teminindeki enerji maliyetlerinin azaltılmasına yönelik faaliyetler desteklenecektir.

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880)

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Tedbir 880.1. Değişen İklime Uyum Çerçevesinde Su verimliliği Strateji Belgesi ve Eylem Planında tanımlanan eylemlerin hayata geçirilmesi sağlanacaktır.

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Tedbir 880.2. Ekonomik kaçak seviyesi indeksleri kullanılarak suyun gerçek değeriyle su kayıp oranı ve gelir getirmeyen su hedefleri belirlenecektir.

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Tedbir 880.3. Belediyelerin kayıp kaçakla mücadeleye yönelik faaliyetleri desteklenecektir.

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Tedbir 880.4. Sanayide mevcut en iyi tekniklere geçilerek su verimliliği artırilacaktır.

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Tedbir 880.6. Yerel yönetimlerin su bütçelerini oluşturması sağlanacak, su dengesi ve kayıpların belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Katı atık yönetiminin döngüsel ekonomi ilkeleri gözetilerek etkinleştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.881)

Suyla ilgili kurum ve kuruluşların finansman yapıları iyileştirilecek ve işletme sorunları giderilecektir. (Kalkınma Plani p.879): Tedbir 881.2. Atik yönetiminin her alanında veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve çevrimiçi veri giriş sistemlerinin uyumu sağlanacaktır.

Tedbir 881.3. Döngüsel ekonomiye geçiş kapsamında atik yönetimine ilişkin beşeri ve teknik kapasitenin olușturulması amacıyla programlar düzenlenecektir.: Tedbir 881.4. Geri kazanılmış ikincil ürüne ait teknik standartlar geliştirilecek, teşvik ve yönlendirme mevzuatı iyileştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kurüluşlari, Yerel Yönetimler: Tedbir 881.4. Geri Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Geri kazanılmiş ikincil ürüne kazanılmış ikincil ürüne ait (S), figili Kamu Kurum ve ait standartların geliştirilmesi, teknik standartlar Kuruluşları, Yerel Yönetimler teşvik ve yönlendirme geliştirilecek, teşvik ve sisteminin iyileştirilmesi yönlendirme mevzuatı amacıyla mevzuat iyileştirilecektir. değişikliklerini de içeren çalışmalar yürütülecektir. Sıfır atık uygulamaları yaygınlaştırılacak, atıkların geri dönüşümünde toplumun bilinçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.882) Tedbir 882.1. "Sifir Atik Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Atıkların kaynağında ayrı Projesi" kapsamında eğitim Değişikliği Bakanlığı (S), Milli toplanmasinin farkındalik faaliyetleri Eğitim Bakanlığı, İlgili Kamu yaygınlaştırılması amacıyla gerçekleştirilecek ve Kurum ve Kuruluşlari, Yerel kamu spotu, eğitim gibi eğitimin tüm Yönetimler çalışmalar yapılacak, okul kademelerinde sifir atik öncesi, ilköğretim ve uygulamaları ortaöğretim programlarinda yürütülecektir. sifir atık uygulamalarına yer verilecektir.
1. Atık yönetimine ilişkin çalışmaların verimliliğinin artırılması için eğitim faaliyetleri yürütülmeye devam edilecektir.: 1. Geri kazanılmiş ikincil ürüne ait standartların geliştirilmesi, teşvik ve yönlendirme sisteminin iyileştirilmesi amacıyla mevzuat değişikliklerini de içeren çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 881.3. Döngüsel ekonomiye geçiş kapsamında atik yönetimine ilişkin beşeri ve teknik kapasitenin olușturulması amacıyla programlar düzenlenecektir.: Tedbir 882.1. "Sifir Atik Projesi" kapsamında eğitim farkındalik faaliyetleri gerçekleştirilecek ve eğitimin tüm kademelerinde sifir atik uygulamaları yürütülecektir.
Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kurüluşlari, Yerel Yönetimler: 1. Atıkların kaynağında ayrı toplanmasinin yaygınlaştırılması amacıyla kamu spotu, eğitim gibi çalışmalar yapılacak, okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim programlarinda sifir atık uygulamalarına yer verilecektir.
1. Atık yönetimine ilişkin çalışmaların verimliliğinin artırılması için eğitim faaliyetleri yürütülmeye devam edilecektir.: Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.883) Tedbir 883.1. Yerel Çevre, Şehircilik ve Iklim 1. Dört aktarma istasyonu yönetimlerin finanse Đeğişikliği Bakanlığı (S), yapımi, dört düzenli depolama etmekte zorlandıkları katı İLBANK, Yerel Yönetimier lotu yapımi, iki entegre atık atık yönetim projelerini yönetim tesisi yapımı, üç destéklemek amacıyla entegre atiık yönetim tesisi yürütülen "Katı Atık uygulama projesi hazırlanması Programi"nin ve iki yeni lot uygulama yaygınlaştırılması projesi hazırlanmasına devam sağlanacaktır. edilecektir.

Tedbir 881.3. Döngüsel ekonomiye geçiş kapsamında atik yönetimine ilişkin beşeri ve teknik kapasitenin olușturulması amacıyla programlar düzenlenecektir.: Tedbir 883.1. Yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık yönetim projelerini destéklemek amacıyla yürütülen "Katı Atık Programi"nin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.

Tedbir 881.3. Döngüsel ekonomiye geçiş kapsamında atik yönetimine ilişkin beşeri ve teknik kapasitenin olușturulması amacıyla programlar düzenlenecektir.: Mekânsal planlar ile ulaşım planlarının bütüncül bir şekilde ele alınması sağlanacak; bölge planları ile kentsel ulaşım ana planları eşgüdüm içerisinde oluşturulacak, kentiçi raylı sistem projelerine ilişkin mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. (Kalkinma Plani p.884)

Tedbir 881.3. Döngüsel ekonomiye geçiş kapsamında atik yönetimine ilişkin beşeri ve teknik kapasitenin olușturulması amacıyla programlar düzenlenecektir.: Tedbir 884.3. Kentiçi raylı sistem projelerinin incelenmesi, değerlendirilmesi ve Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı tarafindan devralınmasına ilişkin mevzuat hazırlanacak, istatistiki veri altyapısı oluşturulacaktır.

Tedbir 881.3. Döngüsel ekonomiye geçiş kapsamında atik yönetimine ilişkin beşeri ve teknik kapasitenin olușturulması amacıyla programlar düzenlenecektir.: Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltıiması amacıyla kentiçi ulaşımda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düşük emisyonlu toplu taşıma sistemleri ile mikro- mobilite çözümleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Plani p.885)


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani
Birim: Yüzde
2023: 98,8
2024 (1): 99,0
2025 (2): 99,0

Performans Göstergeleri: Kanalizasyon Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani
Birim: Yüzde
2023: 95
2024 (1): 95
2025 (2): 96

Performans Göstergeleri: Atiksu Aritma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani
Birim: Yüzde
2023: 90,6
2024 (1): 92,0
2025 (2): 93,0

Performans Göstergeleri: Arıtılmış Atıksuların Yeniden Kullanım Orani
Birim: Yüzde
2023: 5,3
2024 (1): 6,0
2025 (2): 7,0

Performans Göstergeleri: İçmesuyu Kayıp Oranı
Birim: Yüzde
2023: 31,0
2024 (1): 30,0
2025 (2): 26,0

Performans Göstergeleri: Atik Yönetim Hizmeti Verilen Belediye Nüfusu Oranı
Birim: Yüzde
2023: 89,0
2024 (1): 94,5
2025 (2): 95,0

Performans Göstergeleri: Sifir Atık Projesi Kapsamında Atığın Geri Kazanım Oranı
Birim: Yüzde
2023: 35,0
2024 (1): 36,0
2025 (2): 37,5

Performans Göstergeleri: Kentiçi Raylı Sistem Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2023: 916
2024 (1): 979
2025 (2): 1 029
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.4.7. Bölgesel Gelişme 
a) Mevcut Durum 
Bölgesel gelişme politikası, bölgelerin rekabet gücünün artırılması ve gelişmişlik farklarının azaltılmasına yönelik ekonomik ve sosyal gelişmelerini sağlamak üzere bölgelerin nitelikleri dikkate alınarak uygulanmaktadır. Bölgesel gelişmenin çok sektörlü yapısınedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaşlar arasında işbirliğinin temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır.
2024 sonrası dönem için bölgesel gelişme çalışmalarının bütüncül bir bakış açısıyla gerçekleştirilmesi, ulusal ve yerel düzeyde bölgesel kalkınma uygulamalarının etkinliğinin artırılmasi amacıyla Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (BGUS) ve bölge planlari hazırlanmaktadır.


26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkınma ajansları tarafından bölge, il ve ilçe düzeyinde çalışmalar gerçekleştirilerek bölgelerin potansiyellerini harekete geçirmek üzere kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere, sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre sonuç odaklı program yönetimi yaklaşımıyla mali ve teknik destek sağlanmaktadır. Söz konusu hizmetler için 2008-2023 yılları arasında kalkınma ajanslarına merkezi bütçeden 66,6 milyar TL, yerel paylardan ise 42,9 milyar TL (2024 yılı fiyatlarıyla) kaynak aktarılmıştır.2024 yılı için ise 1,8 milyar TL merkezi bütçe payı tahsisatı yapılmış olup yereł pay katkısının 1,5 milyar TL olacaği tahmin ediłmektedir. Bununla birlikte, 2008-2024 döneminde 26.489projeye 2024 yılı fiyatlarıyła yaklaşık 75,3 milyar TL destek sağlanmıştır. Bu destekle yapılan toplam yatırım tutarı 126,2 milyar TL'ye ulaşmıştır.

TABL0 II: 59- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (Ocak 2008 - Eylül 2024)
Destek Program Türü: Bütçesi (1)

Destek Program Türü: Proje Teklif Çağrısı
Ajans Desteği (1): 58 465
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 101 275
Desteklenen Proje Sayısı: 11 245

Destek Program Türü: Güdümlü Proje Desteği
Ajans Desteği (1): 11 253
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 17 288
Desteklenen Proje Sayısı: 258

Destek Program Türü: Finansman Desteği
Ajans Desteği (1): 665
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 2 184
Desteklenen Proje Sayısı: 379

Destek Program Türü: Faizsiz Kredi Desteği
Ajans Desteği (1): 499
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 475
Desteklenen Proje Sayısı: 114

Destek Program Türü: Doğrudan Faaliyet ve Fizibilite Desteği
Ajans Desteği (1): 2 266
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 2 505
Desteklenen Proje Sayısı: 2 432

Destek Program Türü: Teknik Destek
Ajans Desteği (1): 1 727
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 1 727
Desteklenen Proje Sayısı: 11 888

Destek Program Türü: Diğer Destek Türleri
Ajans Desteği (1): 475
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 750
Desteklenen Proje Sayısı: 173

Destek Program Türü: Genel Toplam
Ajans Desteği (1): 75 350
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 126 204
Desteklenen Proje Sayısı: 26 489
(1) 2024 Yıli Fiyatlarıyla, Milyon TL 
Bölge kalkınma idareleri kapsadıkları illerdeki yatırımların gerektirdiği planlama,izleme, değerlendirme ve koordinasyon hizmetlerini yürütmektedir. GAP, DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarına 2024 yılında toplam 1,98 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. Başkanlıklar tarafindan 2014-2024 yılları araşında uygulayıcı kuruluşlara 2024 yılı fiyatlarıyla toplam 37,5 milyar TL kaynak aktarılmıştır. Bölgelerin bir bütün olarak ele alındıği ve kendine özgü potansiyellerini ortaya çıkarmayı hedefleyen GAP, DAP, DOKAP ve KoP Eylem Planları hazırlanmaktadır.

Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmektedir.Bu çerçevede, yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimini analiz etmek amacıyla oluşturulan Türkiye’de Kentsel ve Kırsal Yerleşim Sistemleri Araştırması (YER-SİS) karar destek sisteminin geliştirilmesi çalışmalarına devam edilmiştir. Bununla birlikte, illerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralamasi Araştirmasinin(SEGE) güncellenmesine ve hangi endüstrilerde uzmanlaşabileceğinin, rekabet avantaji elde edebileceğinin belirlenmesi amacıyla Ekonomik Kompleksite ve Ürün Uzayı Analizi yapılmasına yönelik çalışmalar yürütülmüştür.

TABLO II: 60- Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimleri (İBB) Bazında Çeşitli Göstergeler 
tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: tm se Payi (Yüzde)
du: Sanayi Sektörü Payı (Yüde)
(oee)(c): Hizmetler Sektörü Payı (Yüzde)

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR10 İstanbul
du: 1
(oee)(c): 18,3
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): -1,6
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,0
I a, (zec Bölgelerin: 30,4
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 162,8
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 8,9
28,5 49,1 49,1: 0,5
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 29,3

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR51 Ankara
du: 2
(oee)(c): 6,8
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,4
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,4
I a, (zec Bölgelerin: 8,9
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 11,2
28,5 49,1 49,1: 3,8
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 26,4

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR31 İzmir
du: 3
(oee)(c): 5,2
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,4
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,0
I a, (zec Bölgelerin: 6,5
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 123,8
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 11,4
28,5 49,1 49,1: 17,9 17,9
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 32,8

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR61 Antalya, Isparta, Burdur
du: 4
(oee)(c): 4,0
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,5
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,9
I a, (zec Bölgelerin: 4,0
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 100,5
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 7,2
28,5 49,1 49,1: 16,1
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 15,1

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR41 Bursa, Eskişehir, Bilecik
du: 5
(oee)(c): 5,1
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,6
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,5
I a, (zec Bölgelerin: 5,5
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 108,1
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 8,2
28,5 49,1 49,1: 7,6
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 42

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR42 Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova
du: 6
(oee)(c): 5,0
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 1,4
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 2,1
I a, (zec Bölgelerin: 6,5
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 132,4
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 9
28,5 49,1 49,1: 10,7
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 36,5

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR32 Aydın, Denizli, Muğla
du: 7
(oee)(c): 3,9
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 1,1
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,4
I a, (zec Bölgelerin: 3,3
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 87,9
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 8,1
28,5 49,1 49,1: 18,2
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 24

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR21 Tekirdağ, Edirne, Kırklareli
du: 8
(oee)(c): 2,3
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 1,9
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 2,0
I a, (zec Bölgelerin: 2,8
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 124,9
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 7,6
28,5 49,1 49,1: 13,3
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 39

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR52 Konya, Karaman
du: 9
(oee)(c): 3,0
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 1,1
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,1
I a, (zec Bölgelerin: 2,4
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 80,3
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 6,1
28,5 49,1 49,1: 22,2
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 28,5

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR22 Balıkesir, Çanakkale
du: 10
(oee)(c): 2,2
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 1,5
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,0
I a, (zec Bölgelerin: 1,9
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 90,8
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 6,1
28,5 49,1 49,1: 23,2

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR62 Adana, Mersin
du: 11
(oee)(c): 4,9
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,4
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,9
I a, (zec Bölgelerin: 4,1
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 83,8
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 10,9
28,5 49,1 49,1: 17,1
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 24,7

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR33 Manisa, Afyon, Kütahya, Uşak
du: 13
(oee)(c): 3,7
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,2
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,6
I a, (zec Bölgelerin: 3,1
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 83,9
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 7,1
28,5 49,1 49,1: 29,3
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 28,8

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR72 Kayseri, Sivas, Yozgat
du: 14
(oee)(c): 2,9
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,9
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,6
I a, (zec Bölgelerin: 2,2
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 73,5
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 9,2
28,5 49,1 49,1: 23,6
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 26,1

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR83 Samsun, Tokat, Çorum, Amasya
du: 15
(oee)(c): 3,3
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,9
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,5
I a, (zec Bölgelerin: 2,0
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 58,7
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 8,6
28,5 49,1 49,1: 33,5
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 18,7

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TRC1 Gaziantep, Adiyaman, Kilis
du: 16
(oee)(c): 3,4
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): -0,4
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,3
I a, (zec Bölgelerin: 2,5
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 73,1
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 10,2
28,5 49,1 49,1: 10,9
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 35,6

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR90 Trabzon, Ordu, Giresun, Rize, Artvin, Gümüşhane
du: 17
(oee)(c): 3,2
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 1,6
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,7
I a, (zec Bölgelerin: 1,8
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 55,6
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 8,4
28,5 49,1 49,1: 35,9
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 17,9

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR71 Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir
du: 18
(oee)(c): 2,0
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 2,1
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,0
I a, (zec Bölgelerin: 1,4
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 74,5
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 8,6
28,5 49,1 49,1: 24,7
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 22

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR63 Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye
du: 19
(oee)(c): 3,8
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): -6,1
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,4
I a, (zec Bölgelerin: 2,6
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 66,0
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 15,5
28,5 49,1 49,1: 15,2
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 26,3

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TRB1 Malatya, Elâzığ, Bingöl, Tunceli
du: 20
(oee)(c): 2,0
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): -2,8
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,2
I a, (zec Bölgelerin: 1,1
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 54,4
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 7,2
28,5 49,1 49,1: 28,9
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 22,1

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TR82 Kastamonu, Çankın, Sinop
du: 21
(oee)(c): 1,0
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 3,6
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,8
I a, (zec Bölgelerin: 0,7
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 70,3
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 4,9
28,5 49,1 49,1: 38,9
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 20,4

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TRA1 Erzurum, Erzincan, Bayburt
du: 22
(oee)(c): 1,3
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,6
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,2
I a, (zec Bölgelerin: 0,7
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 58,4
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 7,3
28,5 49,1 49,1: 37,7

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TRC2 Sanliurfa, Diyarbakır
du: 23
(oee)(c): 4,7
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 1,4
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 1,7
I a, (zec Bölgelerin: 1,8
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 38,3
28,5 49,1 49,1: 28,7
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 25,3

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TRA2 Ağrı, Kars, Iğdır, Ardahan
du: 24
(oee)(c): 1,3
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 1,0
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): -0,5
I a, (zec Bölgelerin: 0,5
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 41,2
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 11,5
28,5 49,1 49,1: 45
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 14,1

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: TRB2 Van, Muş, Bitlis, Hakkâri
du: 26
(oee)(c): 2,6
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 0,8
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 0,4
I a, (zec Bölgelerin: 0,9
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 36,1
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 17,2
28,5 49,1 49,1: 27,8
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 23

tct Il Ekonomik 2 : Sosyo-: Türkiye
du: 100
(oee)(c): 0,1
2022-2023 Yıllık Nüfus Artış Hizı (Yüzde): 1,1
ee ld Ii Si SI 2013-2023 (Yüzde): 100
I a, (zec Bölgelerin: 100,0
GSYH (2022) Endeks TR=100 Kişi Başına: 9,4
İşsizlik Oranı (2023) (Yüzde): 14,8
28,5 49,1 49,1: 27,5
Yönetim Bütçe Karşılama Oranı Gelirlerinin Merkezi Giderlerini (2023) (2): 57,6
Kaynak: TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığ

(1) Înşaat sektörü sanayi içinde değerlendirilmiştir.

(2) Bakanlıkların merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il ayrımına tabi tutulmaksızın Türkiye verisinde yer almaktadır.


b) Amaç
Bölgelerin potansiyellerinin harekete geçirilmesi, kendilerine özgü imkân ve kabiliyetlerinin yenilik temelindegeliştirilmesi, bölge dirençliliklerinin artırılması ve afet sonrası ekonomik ve sosyal iyileşmenin sağlanması yoluyla ülkemizin dengeli kalkınmasına azami katkının sağlanması ile bölge ici ve bölgeler arası gelismislik farklarının azaltılmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bölgesel kalkınmaya yönelik kurumsal yapı ve yönetişim mekanizması etkinleştirilecektir. (Kalkınma Plani p.888)

Politika/Tedbir: Tedbir 888.1. Kalkınma ajanslanı ve bölge kalkınma idarelerinin kurumsal kapasiteleri ve mevzuati gözden geçirilerek etkinliklerinin artırılması yönünde düzenlemeler yapılacak, işbirlikleri artırılacak ve merkezi yönetimle etkileşim ve koordinasyon mekanizmaları geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Bölge Kalkınma İdareleri, Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kurumsal ve beseri kapasitenin geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 888.2. Bölgesel gelişme politikalarının tasarım ve uygulama aşamalarında karar destek süreçlerini güçlendirecek araştırma ve analizler gerçekleştirilecek, bölgesel farklılıkların ölçülmesine yönelik istatistiki altyapı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. YER-SİS Projesi Karar Destek Sisteminde iyileştirme çalışmaları yapılacaktır. 2. Düzey-2 bazında bölgesel girdi-çıktı tabloları oluşturularak bölgesel analiz raporları hazırlanacaktır. 3. Kalkinma Ajanslarinin mevcut mali destek uygulamalarına ilişkin etki değerlendirme çalışmaları yürütülecektir. 4. İllerin sosyo-ekonomik gelişmişliğini ölçmek amacıyla İl SEGE çalışması yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Bölgelerin kalkınmasında yeşil ve dijital dönüşüme yönelik altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.893)

Politika/Tedbir: Tedbir 893.2. Yeşil ve dijital dönüşüm konusunda bölgelerin potansiyel ve ihtiyaçları çerçevesinde stratejileri oluşturulacak, dönüşümden en çok etkilenecek sektörlere yönelik analizler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Düzey-2 bölgelerin yeşil dönüşüm ve dijital dönüşümden en çok etkilenecek sektörlerine dair analizleri de içeren stratejiler hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen illerin sosyoekonomik kalkınmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.894)

Politika/Tedbir: Tedbir 894.1. Depremden etkilenen bölgede kısa, orta ve uzun vadeli ekonomik, sosyal ve kurumsal alanlarda yapılacak iyileştirmeleri kapsayan bölgesel gelişme stratejisi hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkinma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Depremden etkilenen illeri kapsayan kalkınma ajansları tarafından bölgesel gelişme stratejileri hazırlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: En Yüksek Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirinin En Düşük Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirine Orani
Birim: Oran
2023: 4,51(3)
2024 (1): 4,25
2025 (2): 4,10

Performans Göstergeleri: En Düşük Değere Sahip Düzey-2 Bölgesinde İşgücüne Katılma Oranı
Birim: Yüzde
2023: 42,3
2024 (1): 43,5
2025 (2): 45,0
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) 2022 yılı verisidir.
2.4.8. Kırsal Kalkınma 
a) Mevcut Durum 
TüİK verilerine göre Türkiye'de 2022 yılında yüzde 93,4 olan il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı, 2023 yılında yüzde 93'e düşmüştür. Buna karşılık, belde ve köylerde yaşayanların oranı yüzde 6,6'dan yüzde 7'ye yükselmiştir. TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre 2023 yılında belde ve köy nüfusu 5.973.085 kişi olmuştur.Cinsiyete göre köy nüfusunun 3.069.729'unu erkek, 2.903.356'sinı kadın nüfusu oluşturmaktadır. Köylerimizde nüfus yaşlanmakta olup 65 yaş ve üzeri nüfus 617,340'i kadın olmak üzere topłam 1.124.136 kişidir.

Köylerin yol ve içme suyu gibi temel altyapı ihtiyaçlarına yönelik 2005 yılında başlatılan KÖYDES Projesine 2005-2024 döneminde toplam 28,8 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir.2005-2023 döneminde kümülatif olarak 137.503 km köy yolu yapılmış ve onarılmıştır. 5.722suyu olmayan ve 72.273 suyu yetersiz olan yerleşimlerde toplam 77.995 ünitede içme suyu yatırımı yapılmıştır. Küçük sulama yatırımlarıyla 96 bin hektar tarım alanı sulamaya açılmiş,99 bin çiftçi ailesi bu sulama yatırımlarından yararlanmıştır. Atıksu işlerinde 1.256 foseptik ve 67 atiksu arıtma yapılmiştır.

İskân yatırımları kapsamında yeniden yerleşim işleri On İkinci Kalkınma Planında önemli bir yer tutmuştur. Kırsal iskân projeleri ile çeşitli nedenlerle yerleri kamulaştırılan (afet, baraj yapımi gibi) hanelerin yeniden iskânı yapılmaktadır. Bu kapsamda son yıllarda yürütülen en önemli projeler; Yusufeli Baraji Yeniden Yerleşim İşleri ve Mersin AlaköprüBaraji Yeniden Yerleşim İşleri Projeleridir.

2019 yılında yüzde 17,4 olan tarım istihdamının toplam istihdam içindeki payı Temmuz 2024 itibarıyla yüzde 14,6 olarak gerçekleşmiştir. Ayni dönemde tarımsal istihdam 4,9milyon kişiden 4,7 milyon kişiye gerilemiştir. Bu durum, hizmetler ve sanayi sektörlerinin istihdam içerisindeki payını artırdığını göstermektedir.

Ülkemizde kırsal ekonominin temelini oluşturan tarımsal üretim aile çiftçiliğine dayalıolarak sürmektedir. Proje bazlı sunulan kırsal kalkınma destek programlarında çeşitlilik artmiştır.

Kırsal kalkınmanın desteklenmesi kapsamında; Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programi (KKYDP), IPARD Eş Finansman Ödemeleri, Tarimsal Yayım ve Danışmanlık Desteği, Çiftlik Muhasebe Veri Aği Sistemine Katılım Primi Desteği (ÇMVA),Bireysel Sulama Sistemlerinin Desteklenmesi ve Uzman Eller Proje Desteği verilmektedir.
IPARD uygulamaları kapsamında 18 Eylül 2024 tarihi itibarıyla toplam hibe miktarı45,5 milyar TL, tamamlanan toplam proje sayisı 25.292, devam eden proje sayısi 1.014,desteklenen genç yatırımcı sayısı 13.636, desteklenen kadin yatırımcı sayısi 6.427 ve 

oluşturulan toplam istihdam 102.400 kişi olmuştur. IPARD III uygulamaları kapsamında 2024 yılında teklif çağrısına çıkılmıştır.

KKYDP kapsamında kırsal alanda ekonomik ve sosyal yapıyı geliştirmek, küçük ve orta ölçekli işletmelerin tarıma dayalı sanayi entegrasyonunu sağlamak ve yeni teknolojilerin üreticiler tarafından kullanılmasının yaygınlaştırılması amacıyla gerçek ve tüzel kişilere yüzde 50 hibe desteği verilmiştir. 2006 yılından bugüne kadar tamamlanan 18.110 projeye 5,9 milyar TL hibe ödemesi yapılmış, 12,6 milyar TL tutarında yatırım faaliyete geçirilmiş ve bu projelerle 122.489 kişiye istihdam sağlanmiştır.

Ekonomik altyapı yatırımları içerisinde yer alan el sanatları ve kırsalda bilişim uygulamaları için hibe desteklerinin sağlanmasina devam edilmiş, 2023 yılinda 17 projeye 3,7 milyon TL hibe desteği verilmiştir. Tarim ve kirsal kalkınma destek sisteminde, aile isletmelerinin rekabetci ve verimli bir üretim altyapısına kavuşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Ekim 2024 itibarıyla Kırsal Kalkınmada Uzman Eller Projesi ile 1.292 hak sahibine toplam 319,1 milyon TL hibe ödemesi vapilmis, bu desteklerle 380,8 milyon TL tutarinda yatırım yapılmıştır.

b) Amaç
Kırsal kesimde üretken işgücü oluşturularak ekonominin canlandırılması, sürdürülebilir doğal kaynak yönetiminin sağlanması ve yaşam kalitesinin artırılması suretiyle nüfusun kırsalda tutundurulmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yöreye ve mekâna özgü özellikler dikkate alınarak kırsal alanlarda yaşam kalitesinin artırılması için kamu hizmet sunumu iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.896)

Politika/Tedbir: Tedbir 896.1. Kir ve kentin etkileşimini sağlayan ulaşım, iletişim ve enerji altyapısı güçlendirilecek, Köylerin Āltyapısınin Desteklenmesi Projesi (KÖYDES) kapsamında köylerde ulaşım, kanalizasyon, içme suyu ve atık su altyapısının iyileştirilmesi sağlanacak, suyun etkin kullanılmasına yönelik proje ve uygulamalar sürdürülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, il Özel İdareleri
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. KÖYDES Projesi kapsamında 51 ilin yol, içme suyu, tarımsal sulama ve atıksu projeleri desteklenecektir. 2. Köy envanterine ilişkin sayısal verilerin KÖYDES Yatırım İzleme Sistemine aktarılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 896.2. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen kırsal alanlarda coğrafi, sosyal ve kültürei koşulları dikkate alan güvenli yerleşim alanları oluşturulacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İl Özel İdareleri
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. Depremlerden etkilenen kırsal alanlarda coğrafi, sosyal ve kültürel koşulları dikkate alan afetlere dirençli yerleşim alanları oluşturulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 896.3. Kamulaştırma yapılan yerlerin iskânında yerleşim yeri seçiminde kamu harcamalarini asgariye indirmeye yönelik tedbirler alınacak ve hak sahipliğine ilişkin iskân mevzuatında düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, DSÍ
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. Kamulaştırma yapılan yerlerin iskanında kamu harcamaları asgariye indirilecek, bu doğrultuda iskan mevzuatında gerekli düzenlemeler yapılacaktır.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 897.1. Kırsalda başta kadınłar ve gençler olmak üzere özel politika gerektiren gruplara yönelik yenilikçi sosyal programlar hayata geçirilecektir.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 897,3. Kirsalda yoksulluğun azaltılması amacıyla ölçek ve dayanışma ekonomisine önem verilerek üretici örgütleri sektörel işbirliği, satış ve pazarlama, üretim teknikleri, finansman ve mevzuat gibi konularda eğitimlerle desteklenecektir.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 897.5. Kırsal mahalle, köy ve orman köylerinin sürdürülebilir geçim kaynaklarının oluşturulması için aile işletmelerine yönelik destekler geliştirilecektir.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Kırsal kalkınma destekleri çiftçi ve üretkenlik odaklı programlanacak, uygulanan farklı destekler arasında koordinasyon sağlanarak uygulamada tamamlayıcılık ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 898)

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 898.1. Kırsal desteklerde verimliliğin artırılmasi, mükerrer uygulamaların önüne geçilmesi ve şeffaflığın sağlanması için etki analizleri yapilacak, destek programları arasında bütünlük sağlanmasına yönelik uygulama usulleri iyileştirilecektir.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 898.2. IPARD III döneminde tarımsal işletmelerin fiziki varlıkları, tarım ve balıkçılık ürünlerinin işlenmesi ve pazarlanmasi, kırsal alanda kamu altyapı yatırımları ile kırsalda çiftlik faaliyetlerinin çeşitlendirilmesi ve tarım/çevre tedbirlerinin desteklenmesine devam edilecek ve IPARD kapsamında Yerel Kalkınma Stratejileri (LEADER) uygulanacaktır.

Kırsala yönelik istatistiki altyapı coğrafī bilgi sistemi tabanlı olarak iyileştirilecek ve mevzuat uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 900): Tedbir 900.1. Kir-kent tanımı ülkemizin idari yapılanmasına uygun şekilde ve demografik ve ekonomik özellikleri dikkate alınarak geliştirilecek, kırsal istatistikler il ve ilçe bazında alt kırılımları da içerecek şekilde üretilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: KÖYDES ve KIRDES Kapsamında Yapılan Köy Yolu Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2023: 137 503
2024 (1): 138 580
2025 (2): 140 080

Performans Göstergeleri: Köylerde İçme Suyu Tesisi Yapılan ve Yenilenen Ünite Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2023: 77 995
2024 (1): 79 050
2025 (2): 80 932
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.5. ADALETİ ESAS ALAN DEMOKRATİK İYİ YÖNETİŞİM 
2.5.1. Adalet Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Program döneminde adalet hizmetlerinin sunumunda etkinliğin artırılmasi, adalete erişimin güçlendirilmesi ve kolaylaştırılması amacıyla önemli adımlar atılmış,adalet hizmetlerinin sunumunda beşeri ve fiziki kapasite artışları sağłanmıştır. Bu kapsamda yargıreformu paketlerinin çıkarılmasına devam edilmiş ve diğer düzenlemeler gerçekleştirilmiştir.
Şubat 2023 tarihli depremler nedeniyle genel hayata etkili afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde, bazı idari davaların daha hızlı sonuçlandırıması amacıyla, bu depremlerin ve akabinde meydana gelen depremlerin etkisiyle oluşan hasarlarla bağlantısı olmasıkaydıyla, hak sahipliğine ilişkin işlemler hariç olmak üzere hasar tespit raporlarına dayal olarak tesis edilen idari işlemlere karşi açılan iptal davalarında yeni bir usul getiren 7471sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 9 Kasım 2023tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Kamuoyunda Sekizinci Yargi Paketi olarak bilinen 2 Mart 2024 tarihli ve 7499 sayılıCeza Muhakemesi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla; Ceza Muhakemesi Kanunu ve İcra İflas Kanununda düzenleme yapılarak kanun yollarıbakımından daha önce gün olarak belirlenmiş olan süreler hafta olarak belirlenmiş, itiraz,istinaf ve temyiz başvuru süresi gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta olarak tespit edilmiştir. Suçla daha etkin mücadele edilebilmesi ve caydırıcılığın sağlanması amacıyla Türk Ceza Kanununda değişiklik yapılarak bir günlük adli para cezasının tutarı yirmi Türk lirasından yüz Türk lirasına, üst tutarı ise yüz Türk lirasından beşyüz Türk lirasına 

yükseltilmiştir. Ayrıca nispi nitelikte olmayan adli para cezalarında alt sınır ikibinbeşyüz Türk lirasi, üst sinır ise beşyüzbin Türk lirası olarak yeniden düzenlenmiştir. Yine Türk Ceza Kanununda yapılan değişiklikle suç işlemek amacıyla kurulan örgütlerde, örgüte üye olmamakla birlikte örgüt adına suç işleme fili müstakil bir suç olarak düzenlenmiş ve ayrıca hapis cezası öngörülmüştür. Ceza Muhakemesi Kanununda yapılan değişiklikle koruma tedbirleri nedeniyle tazminat istemlerinin kapsamı genişletilmiştir. Ayrıca Kişisel Verilerin Korunması Kanununda değişiklik yapılarak özel nitelikli kişisel verilerin işlenmesinin yasak olduğuna dair hüküm muhafaza edilirken bu verilerin işlenmesinin mümkün olduğu haller düzenlenmiştir.
Serbest avukatlara, Avukatlık Kanununun 35inci maddesinin birinci ve üçüncü fikrasıile alternatif uyuşmazlık çözüm yolları kapsamında yürütülen mesleki faaliyetler sırasında edinilen bilgiler hariç olmak, savunma hakkı ile hukuki dinlenilme hakkı bakımından diğer kanun hükümlerine aykırı olmamak ve yalnızca avukatların yapabileceği işlerle ilgili olarak Avukatlık Kanununun 36'ncı maddesi hükümleri saklı kalmak kaydıyla, taşınmaz alım satımi,sınırlı ayni hak kurulması ve kaldırılmasi, şirket, vakıf ve dernek kurulmasi, birleştirilmesi ile bunların idaresi, devredilmesi ve tasfiyesi işlerine ilişkin finansal işlemlerin gerçekleştirilmesi, banka, menkul kıymet ve her türlü hesaplar ile bu hesaplarda yer alan varlıkların idaresi işleriyle sınırlı olmak üzere, Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun hükümlerine göre malvarlığının yasa dışı yollardan elde edildiğine veya yasa dışi amaçlarla kullanıldığına dair şüpheli işlemleri ihbar yükümlülüğü getiren 7521 sayılıBazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasina Dair Kanun 26Temmuz 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Vergi davaları, tam yargı davaları ve idari işlemlere karşı açılan iptal davaları hakkında istinaf ve temyiz yoluna başvurulmasina dair parasal sinırların yeniden düzenlenmesine ilişkin hükümler öngören 7524 sayılı Vergi Kanunları ile Bazı Kanunlarda ve 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 2 Ağustos 2024 tarihli ResmîGazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Hâkim ve savcı yardımcılarının atanmalarıni, hâkimliğe veya Cumhuriyet savcıliğına atanacak şekilde ayrılmalarıni, yargı mercilerindeki görev, sorumluluk ve yetkileri le çalışma usul ve esaslarinı ve yardımcıliğın süre ve dönemlerini düzenleyen Hâkim ve SavcıYardımcılığı Yönetmeliği 7 Mayıs 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavı ile İdari Yargı Ön Sınavının yapılma şekline ilişkin usul ve esaslar ile bu sınavlara ilişkin diğer hususları belirlemeyi amaçlayan Hukuk Mesleklerine Giriş Sinavı ve İdari Yargi Ön Sınavı Yönetmeliği 8 Mayıs 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Yönetmelik hükümlerine aykırılık halinde, önceden var olan uyarı yazısı gönderme uşulünü kaldıran, internet paylaşımlarına ilişkin yeni düzenlemeler öngören, avukatların birden fazla büro edinmesini ve şube açmasını yasaklayan, avukatlik bürosunda bir avukat için birden fazla tabela kullanılamayacağını öngören Türkiye Barolar Birliği Reklam YasağıYönetmeliğindeDeğişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 9 Ağustos 2024 tarihliResmîGazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.


Program döneminde adalet hizmetlerinin sunumunda beşeri kapasite artırılmiştır, 8Ekim 2024 tarihi itibarıyla hâkim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 24.742 olup bunların 16.956'si hâkim, 7.786'si ise Cumhuriyet savcisıdır. Adli hizmetlerde çalişan adalet personeli sayısıceza infaz kurumları hariç 96.053'tür. Ceza infaz kurumlarında çaliışan personel sayısı ise 85.473'tür. Ekim 2024 itibarıyla ülkemizde 193.007 avukat bulunmaktadır. Avukatların 100.140'i erkek, 92.867'si kadındır.

Vatandaşların adalete erişiminin güçlendirilmesi ve kolaylaştırılmasının en önemli unsurlarından biri olan adli yardım kapsamında yer alan zorunlu müdafi, beraat eden sanık lehine vekalet ücret ödemeleri ile hukuk mahkemelerinde tesis edilen ödemeler için OcakEkim 2024 döneminde yaklaşık 3,2 milyar TL harcama yapılmıştır.
Yargının iş yükünü hafifleterek uyuşmazlıkların kısa sürede sonuçlandırılmasınıamaçlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinden uzlaştırma kapsamında, 8 Ekim 2024 tarihi itibarıyla 3.571.853 dosya uzlaştırma bürolarına gönderilmiş, bunların 1.749.373'ü uzlaşmayla sonuçlanmıştır. 31 Aralık 2023 tarihi itibarıyla arabuluculukla anlaşma sağlanan dosya sayısı 3.490.206 iken, 8 Ekim 2024 tarihi itibarıyla bu sayı4.110.433'e ulaşmiş ve arabuluculuk müessesesi kapsamında çözümlenen uyuşmazlıkların sayısi yüzde 18 artmıştır.

Adalet hizmetlerinin sunumunda fiziki kapasitenin artırılması çalışmalarısürdürülmüştür. 8 Ekim 2024 tarihi itibarıyla adli ve idari yargı hizmetleri toplam 798 adalet binasında ifa edilmektedir. Adalet hizmeti verilen kapalı alan miktarı Ekim 2024 itibarıyla 5.792.082 m²'dir.

8 Ekim 2024 taríhi itibarıyla adli yargıda 8.368, idari yargıda ise 233 mahkeme bulunmaktadır. Ekim 2024 itibarıyla Bölge Adliye Mahkemeleri 17 ilde (Adana, Ankara,Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, Izmir, Kayseri, Konya, Sakarya,Samsun, Trabzon, Van, Tekirdağ, Denizli), Bölge İdare Mahkemeleri ise dokuz ilde (Ankara,Erzurum, Gaziantep, İstanbul, Izmir, Konya, Samsun, Adana, Bursa) faaliyettedir. Faaliyete geçirildiği 2016 yılında 477 olan istinaf mahkemeleri daire sayısı 8 Ekim 2024 itibarıyla 743olmuştur.

Vatandaşların adalet hizmetlerine erişiminin kolaylaştırılmasi, mahkemelerde ihtisaslaşmanın sağlanması ve yargılamaların makul sürede sonuçlandırılması amacıyla 2024 yılında; adli yargida 504'ü deprem bölgesinde olmak üzere toplam 2.449 yeni mahkeme kurulmuştur. Ankara, Hatay, İstanbul, Kahramanmaraş ve Van'daki idare mahkemeleri ile Ankara, İstanbul ve Şanlıurfa'daki vergi mahkemelerinin sayısı artırılmıştır.Bartin, Düzce, Burdur ve Karabük illerinde idare mahkemeleri kurulmuştur.
İcra dairelerinin etkinliğinin artırılması amacıyla geliştirilen yeni icra dairesi modeli kapsamında 2024 yılı içinde üçicra dairesi (Şanliurfa, Büyükçekmece ve Manavgat)faaliyete geçirilmiş, böylece yeni icra dairesi modeli uygulanan yer sayısı 91'e yükselmiştir 
Son yıllarda ceza infaz kurumları ile tutukevlerinin sayısı ve kapasitesi artırılmıştır.2024 yılında 640 kişi kapasiteli iki ceza infaz kurumu (Șanlıurfa E Tipi ve Bodrum A1 Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu) kapatılırken 3.202 kişi kapasiteli dört ceza infaz kurumu (Manisa L Tipi, Manisa 2 Nolu T Tipi, Akseki T Tipi ve Açık Ceza İnfaz Kurumu) hizmete açılmıştır, 8

Ekim 2024 tarihi itibarıyla tutuklu ve hükümlü sayısı toplamı 364.139 kişi, ceza infaz kurumlarının kapasitesi 297.121 kişidir. Ekim 2024 itibarıyla denetimli serbestlikten faydalanan kişi sayısı 436.027 olmuştur.

UYAPla ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. İfade ve savunma alinması ile duruşmalarda video kaydi alinması ve video konferans yönteminin kullanılmasını sağlayan Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) projesi devam etmekte olup Ekim 2024 itibarıyla 3.531 duruşma salonu ve 1.119 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 4.650 mahalde sistem kurulmuștur.

Hukuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla temel eğitimde hukuk ve adalet dersinin seçmeli olarak verilmesine devam edilmektedir. Bu kapsamda, uygulamanın başladığı 20132014 eğitim öğretim yılından bugüne kadar bu dersi seçen öğrenci sayısı toplamda 1.147.799 olmuştur.

b) Amaç
Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, yargı süreçlerinin adil, hızlı ve etkin şekilde işlemesi, öngörülebilir olması, adalete erişimin kolaylaştırılması ve adalet sistemine duyulan güvenin daha da artirılmasi temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Anayasada güvence altına alınan temel hak ve özgürlükler güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.913)

Politika/Tedbir: Tedbir 913.3. Ülkemizde insan hakları alanında çalışan kurumların kurumsal kapasiteleri geliştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S), Türkiye Însan Hakları ve Eşitlik Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Insan Haklanı ve Eşitlik Kurumuna yapılan başvurularin çevrimiçi alinması amacıyla yazılım ve entegrasyon altyapısi güçlendirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 913.4. Ceza infaz personeline yönelik verilen insan hakları eğitimleri artırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uzaktan ve yerinden eğitim yöntemleriyle insan hakları eğitimi alan ceza infaz personeli ve eğitim sayısı artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 913.5. Ulusal insan hakları kurumlarına başvurunun etkin bir hak arama yolu olarak görülmesi için farkındalık artırıcı faaliyetler yürütülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Panel, program ve eğitim seminerleriyle insan hakları konusunda vatandaşlara yönelik bilgilendirme çalışmalanı yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 913.6. Ceza muhakemesi sürecinde başta kadın ve çocuklar olmak üzere mağdur odaklı adalet anlayışına uygun uygulamaların güçlendirilmesine devam edilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Aile mahkemesi ve çocuk mahkemesi kurulan ya da yeni oluşturulan ağır ceza merkezlerinde yeni adli görüşme odaları açılacaktır.

Tedbir 913.8. Uluslararası insan hakları mekanizmalarinin gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütüfecektir.: Yargının bağımsızlığı, tarafsızlığı ve şeffaflığı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.915)

Tedbir 913.8. Uluslararası insan hakları mekanizmalarinin gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütüfecektir.: Tedbir 915.2. Hâkim ve savcılara ilişkin disiplin süreci hukuki öngörülebilirlik, hâkimlik teminatı ve hak arama hürriyeti çerçevesinde gözden geçirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu: Hâkimler ve Savcılar Kurulu (S), Adalet Bakanlığı
1. BM İnsan Hakları Konseyi ve BM Genel Kurulu III. Komitesi başta olmak üzere, BM çatısı altında mutad olarak ana veya ortak sunucusu olduğumuz kararlara yönelik, ayrıca yeni kararlara ana veya ortak sunucu olunmasina yönelik istişare ve değeriendirme süreçleri yürütülecektir.: 1. Disiplin mevzuat taslağı nihai hale getirilecektir.

Tedbir 913.8. Uluslararası insan hakları mekanizmalarinin gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütüfecektir.: Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916)

Tedbir 913.8. Uluslararası insan hakları mekanizmalarinin gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütüfecektir.: Tedbir 916.4. Adalet hizmetlerine erişimin kolaylaştırılması için dijital teknolojiler daha fazla kullanılacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu: Adalet Bakanlığı (S)
1. BM İnsan Hakları Konseyi ve BM Genel Kurulu III. Komitesi başta olmak üzere, BM çatısı altında mutad olarak ana veya ortak sunucusu olduğumuz kararlara yönelik, ayrıca yeni kararlara ana veya ortak sunucu olunmasina yönelik istişare ve değeriendirme süreçleri yürütülecektir.: 1. e-Devlet Kapısı üzerinden sunulan hizmetlere ilişkin UYAP portallarının yeni arayüz çalışmaları tamamlanarak kısıtlının taraf olduğu icra, hukuk ve idari yargıya ilişkin dava bilgilerinin vasi tarafindan e-Devlet uygulamasında görülebilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 913.8. Uluslararası insan hakları mekanizmalarinin gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütüfecektir.: Tedbir 916.5. Tüm adalet hizmet binalari engellilerin kolay erişimine uygun hale getirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu: Adalet Bakanlığı (S)
1. BM İnsan Hakları Konseyi ve BM Genel Kurulu III. Komitesi başta olmak üzere, BM çatısı altında mutad olarak ana veya ortak sunucusu olduğumuz kararlara yönelik, ayrıca yeni kararlara ana veya ortak sunucu olunmasina yönelik istişare ve değeriendirme süreçleri yürütülecektir.: 1. Adalet hizmet binalarınin yaşlı ve engelli dostu, erişilebilir ve yeterli sosyal alanların bulunduğu şekilde dönüştürülmesine devam edilecektir.

Tedbir 913.8. Uluslararası insan hakları mekanizmalarinin gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütüfecektir.: Adli ve idari yargılama sürecinin etkinliği artırılacak, makul sürede yargılanma hakkı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.917)

Tedbir 913.8. Uluslararası insan hakları mekanizmalarinin gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütüfecektir.: Tedbir 917.4. Elektronik tebligat yaygınlaştırılacak ve bu konuda vatandaşların farkındalığı artırılacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu: Adalet Bakanlığı (S)
1. BM İnsan Hakları Konseyi ve BM Genel Kurulu III. Komitesi başta olmak üzere, BM çatısı altında mutad olarak ana veya ortak sunucusu olduğumuz kararlara yönelik, ayrıca yeni kararlara ana veya ortak sunucu olunmasina yönelik istişare ve değeriendirme süreçleri yürütülecektir.: 1. Elektronik tebligat kullanmasi zorunlu olanlarin kapsamının genişletilmesi amacıyla kamu kurum ve kuruluşlarıyla ortak çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 913.8. Uluslararası insan hakları mekanizmalarinin gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütüfecektir.: Tedbir 917,7. Makul sürede yargılanma hakkının daha etkin korunmasına yönelik mahkemeler teşkilatı güçlendirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu: Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu
1. BM İnsan Hakları Konseyi ve BM Genel Kurulu III. Komitesi başta olmak üzere, BM çatısı altında mutad olarak ana veya ortak sunucusu olduğumuz kararlara yönelik, ayrıca yeni kararlara ana veya ortak sunucu olunmasina yönelik istişare ve değeriendirme süreçleri yürütülecektir.: 1. İş yükü ve davaların ortalama görülme süreleri kapsamında yapılacak ihtiyaç analizi doğrultusunda yeni mahkemeler kurulacaktır.

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Tedbir 917.10. Bilirkişi sisteminin etkinliği artırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu: Adalet Bakanlığı (S)
1. İş yükü ve davaların ortalama görülme süreleri dikkate alınarak bölge adliye ve bölge idare mahkemelerinin daire ve hâkim sayıları artırılacaktır.: 1. Yargıtay ve Danıştay içtihatları doğrultusunda ihtiyaç duyulan alanlarda bilirkişilere yönelik eğitimler verilecektir.

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Ceza adaleti sistemi bütüncül bir bakış açısıyla yeniden değerlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.919)

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Tedbir 919.2. Cumhuriyet savcılığı teşkilatında suç tiplerine göre uzmanlaşma sağlanacaktır.
Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu: Adalet Bakanlığı (S)
1. İş yükü ve davaların ortalama görülme süreleri dikkate alınarak bölge adliye ve bölge idare mahkemelerinin daire ve hâkim sayıları artırılacaktır.: 1. İhtisaslaşma çalışmaları kapsamında vücut dokunulmazlığına karşı suçlar ile 5395 sayılıi Çocuk Koruma Kanunu ve uygulamaları konularında mesleki eğitimler verilecektir.

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Yargıda dijital dönüşüm sürdürülecek, adalet hizmetleri alanında yapay zekânın kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.920)

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Tedbir 920.1. Yapay zekânın getirdiği imkânların dikkate alınması suretiyle karar destek sistemleri güçlendirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu: Adalet Bakanlığı (S)
1. İş yükü ve davaların ortalama görülme süreleri dikkate alınarak bölge adliye ve bölge idare mahkemelerinin daire ve hâkim sayıları artırılacaktır.: 1. Yargılama faaliyetlerini destekleyici yapay zekâ temelli öneri sistemleri geliştirilecektir.

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Hukuk eğitiminin kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.921)

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Tedbir 921.1. Hukuk fakültelerine girişte aranan başarı sıralaması aşamalı olarak yükseltilecektir.
Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu: YÖK (S), Adalet Bakanlığı
1. İş yükü ve davaların ortalama görülme süreleri dikkate alınarak bölge adliye ve bölge idare mahkemelerinin daire ve hâkim sayıları artırılacaktır.: 1. Hukuk fakültelerine yerleştirmede başarı sıralaması şartı artırılacaktır.

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Tedbir 921.2. Etkili bir öğrenim metodu olarak hukuk klinikleri hukuk fakültelerinde yaygınlaştırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu: YÖK (S), Adalet Bakanlığı
1. İş yükü ve davaların ortalama görülme süreleri dikkate alınarak bölge adliye ve bölge idare mahkemelerinin daire ve hâkim sayıları artırılacaktır.: 1. Üniversitelerin hukuk fakülteleri bünyesinde hukuk klinikleri yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Tedbir 921.3. Hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem biliminin tüm hukuk fakültelerinde zorunlu ders haline getirilmesi sağlanacaktır.
Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu: YÖK (S), Adalet Bakanlığı
1. İş yükü ve davaların ortalama görülme süreleri dikkate alınarak bölge adliye ve bölge idare mahkemelerinin daire ve hâkim sayıları artırılacaktır.: 1. Hukuk fakültelerinde, hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem bilimi derslerinin zorunlu ders olarak okutulması sağlanacaktır.

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Adli tıp hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.922)

Tedbir 917.8. İstinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.: Tedbir 922.2. Yargi ve kolluk teşkilatları ile Adli Tip Kurumu arasındaki iletişim güçlendirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu: Adalet Bakanlığı (S)
1. İş yükü ve davaların ortalama görülme süreleri dikkate alınarak bölge adliye ve bölge idare mahkemelerinin daire ve hâkim sayıları artırılacaktır.: 1. Adli tip ve adli bilimler alanında başta yargı ve kolluk teşkilatı olmak üzere ilgili kurum ve kuruluşların katılımıyla ulusal ve uluslararası bilimsel etkinlikler düzenlenecektir.

Yargıda ihtisaslaşma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.923): Tedbir 923.1. Etki analizi yapılarak ihtisas mahkemelerine ilişkin yeni ihtiyaç alanları belirlenecektir.
2.5.2. Güvenlik Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Küresel jeopolitik riskler, iç ve dış kaynaklı terör tehditleri, uluslararası kitlesel düzensiz ve yasa dışi göç, örgütlü suçlar, uyuşturucu üretimi, ticareti ve kullanımındaki gelişmeler güvenlik birimlerinin ihtiyaçlarının hızlı ve etkin şekilde karşılanmasıni, yerli ve milli sanayimizin geliştirilerek güvenlik ve savunmada dışa bağımlılığın azaltılmasını zorunlu kılmaktadır.

Program döneminde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak huzur ve güven ortamının sağlanması, önetkin bir yaklaşımla güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinliğin artırılması ve güvenlik birimlerinin kapasitesinin güçlendirilmesi, güvenlikle ilgili yerli ve mill ürün ve teknolojilerin geliştirilmesi, suçla mücadele bilincinin geliştirilerek vatandaşkatılımının sağlanması için yürütülen çalışmalara devam edilmiştir.
Sınır güvenliğinde etkinliğin artırılmasi, devam eden düzensiz göç hareketlerinin önlenmesi, yasa dışı giriş-çıkış, kaçakçılık başta olmak üzere sınır aşan suçların engellenmesi ve muhtemel terör faaliyetlerinin gerçekleşmeden önlenebilmesi amacıyla 2016 yılında başlatılan Sınır Fiziki Güvenlik Sistemleri projeleri kapsamında 20 Eylüł 2024tarihi itibarıyla 2.949 km olan kara sınırlarının yaklaşık yüzde 40'lık kısmını oluşturan 1.168km'de güvenlik duvarı, yaklaşık yüzde 50'lik kısmını oluşturan 1.500 kmde devriye yolu çalışmalari tamamlanmiştır.

Sınır güvenliği kapsamında birinci derecede riskli olduğu değerlendirilen toplam 1.471km uzunluğundaki Suriye ve İran sınırlarının yaklaşık yüzde 80'lik kısmını oluşturan 1.168km'de güvenlik duvarı ve yaklaşık yüzde 85'lik kısmını oluşturan 1.254 kmde devriye yolu çalışmaları yürütülmüştür.

Düzensiz göç,kaçakçılık ve terörle mücadele bakımından önem arz eden Irak sınırındaki Habur ve Hezil Çayları boyunca yaklaşık 33 km'lik kısımda sedde ve yüksek güvenlikli panel çitin 23,5 km'lik kısmı tamamlanmıştır. Hakkâri Derecik bölgesinde fiziki engel sistemi yapım çalişmalari projelendirme aşamasındadır.

20172024 yılları arasında yapılan çalışmalarla 1.182 km’lik doğu sınırımızda yer alan Ağrıda 81 km, Iğdır'da 54 km, Hakkâri'de 19 km ve Van'da 177 km olmak üzere 560 km olan İran sınırının toplam 331 km'sinde güvenlik duvarı ve 343 km devriye yolu çalışmalarıtamamlanmıştır. Van sinır hattında 46 kmlik güvenlik duvarı ve devriye yolu yapimına devam edilmekte olup 2024 yılt içinde 8 km güvenlik duvari tamamlanmıştır.
Tüm sinırlarımızın 1.053 km'lik kısmında sinir aydınlatma sistemi ile 368 km'lik kısmında kamera ve algılayicı sistem bulunmaktadır. 2024 yılında Suriye sınırının 229 km'lik kısmında kurulacak aydınlatma sistemi için ihale ve yapım çalişmaları devam etmektedir.

Yüksek teknolojik özelliklere sahip termal kamera sistemlerinin daha etkin kullanılabilmesi için doğu ve güneydoğu sınırlarımızda 2023 yıli sonu itibarıyla 173 olan asansörlü kule sistemi sayısının 2024 yılı sonuna kadar 198'e ulaşması beklenmektedir.
Doğu ve batı sınırlarımızdaki teknolojik gözetleme sistemlerinin enerji ihtiyaçlarının karşılanabilmesi içín 2018 yılından bugüne kadar 598 km enerji nakil hattı yapılmıştır. 62km enerji nakil hatti yapimı devam etmektedir.

Bulgaristan ve Yunanistan sınırlarında sinır güvenliğinin iyileştirilmesi için 2023 yılında başlatılan Trakya Sınır Fiziki Güvenlik Sistemleri Projesi kapsamında 223 km devriye yolu çalışması tamamlanmış olup 67 km'lik kesimde yapım çalişmaları devam etmektedir. Söz konusu sinır hattında fiziki engel, aydınlatma ve algılayıcı sistemler ile kule, kamera ve diğer güvenlik sistemlerine yönelik çalışmalar projelendirme ve ihale aşamasındadır.
Kitlesel, düzensiz ve yasa dışi göçle birlikte demografik açıdan bir dönüşümün meydana geldiği ve bu dönüşümün de sosyal, kültürel, ekonomik, siyasi, çevresel, sağlık,istihdam gibi pek çok unsurla birlikte toplumsal huzur ve güven ortamina yönelik bir sorun potansiyeli taşıdıği; düzensiz kitlesel göç tehdidinin, mevcut yabancı nüfus sayısının ve belirli bölgelerde yoğunluğunun artmasının güvenlik açısından risk oluşturduğu görülmektedir. Göç yükü, risk ve tehlikeleriyle etkin bir şekilde mücadele edilmesi yönünde yapılan çalışmalara devam edilmiştir. Ancak söz konusu risklerin dikkate alınarak ulusal güvenlik kapsamında göçe ilişkin politikaların geliştirilmesi, izlenmesi ve bu yönde uluslararası işbirliğinin artırılması önemli ve gerekli görülmektedir.
1 Eylül 2023 - 18 Eylül 2024 tarihleri arasında acil çağrı merkezlerine toplam 106.650.085 çağrı gelmiştir. Bu çağrıların yüzde 33,04'ü asıllı, yüzde 28,40i asılsız, yüzde 38,56'sı ise anons sırasında kapanan çağrı olarak gerçekleşmiştir. Kocaeli ve İzmir 112 Acil Çağrı Merkezleri ile Ankara Acil Çağrı Hizmetleri Koordinasyon Merkezi inşaatłarının yanısıra Kırşehir ve Kocaeli Acil Çağrı Merkezi donanım ve tefrişat işlerine devam edilmektedir.81 İl Valiliği tarafından Eylül 2024 itibarıyla 12.131 acil çağrı personeline eğitim verilmiş ve 112 Acil Çağrı Merkezlerince tanıtım faaliyetleri kapsamında 4.786.073 materyal dağıtılmıştır.

Kent Güvenlik Yönetim Sistemleri (KGYS) kapsamında, Eylül 2024 sonu itibarıyla Emniyet Genel Müdürlüğü sorumluluk alanındaki tüm il merkezlerinde ve 922 ilçede 26.883KGYS noktasinda 89.972 KGYS kamerasi, 3.738 Plaka Tanima Sistemi (PTS), 400 Mobil Plaka Tanima Sistemi (MPTS); Jandarma Genel Komutanlığı sorumluluk bölgesindeki 12 ilde ve 20 ilçede 239 KGYS noktasında 821 KGYS kamerasi, 305 PTS, 464 MPTS olmak üzere toplam 90.793 kamera ile 27.122 KGYS noktasi, 4.043 PTS, 864 MPTS noktasi bulunmaktadır.

81 ilde faaliyette olan Narkotimler 20 Eylül 2024 tarihi itibarıyla 60.236 olmak üzere,kurulduğu 2015 yılından günümüze kadar toplam 475.733 olaya müdahale etmiştir.
2023 yıli sonunda 362.096 olan özel güvenlik personeli sayısı Eylül 2024 sonu itibarıyla 374.420 olmuştur.

TüİK verilerine göre asayiş hizmetlerinden vatandaş memnuniyet oranı 2023 yılında yüzde 74,6 olmuştur. Yaşadığı çevrede gece yalnız yürürken kendini güvende hissedenlerin oranı 2022 yılında yüzde 51, 2023 yılında yüzde 54,6 olmuştur. Bunun içinde kadınların oranı sırasıyla yüzde 44,1 ve yüzde 48,2, erkeklerin oranı ise yüzde 58 ve yüzde 61,2 olarak 

gerçekleşmiştir. Bireylerin kendini evinde yalnızken güvende hissetme oranlarına bakıldığında bu oranın 2022 yılında yüzde 64,7 iken 2023 yılında yüzde 66,9 olarak gerçekleştiği görülmektedir. Bunun içinde kadınların oranı sırasıyla yüzde 64,6 ve yüzde 66,4, erkeklerin oranı ise yüzde 64,8 ve yüzde 67,5 olmuştur. Güvenlik güçlerinin (Polis veya Jandarma) hizmetleriyle ilgili memnuniyet oranlari, olaylara zamanında müdahale noktasında 2022 yılında yüzde 70,3, 2023 yılında yüzde 70,1, vatandaşa davranışından memnuniyet açısından 2022 yılında yüzde 72,4, 2023 yılında yüzde 73,3, verilen trafik hizmetinden memnuniyet noktasında 2022 yılında yüzde 70,1, 2023 yılında yüzde 69 olarak gerçekleşmiştir. Olaylara zamanında müdahale ve trafik hizmetleri açısından gelişme sağlanmasi önem arz etmektedir.

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanliğınca 2012 yılında başlatılan İkaz ve Alarm Sistemi (İKAs) çalişmaları kapsamında çeşitli şehirlerde bulunan ve halkı tehlikeler karşısında uyarmak amacıyła kurulan, ekonomik ve teknik ömürlerini tamamlamış olan eski tip siren sistemlerinin yeni teknoloji ürünü gelişmis siren sistemleriyle yenilenmesine devam edilmiştir. Bu kapsamda 2024 yılında Kocaeli, Sakarya ve Kastamonu illerinde yerli siren sistemi kurulum çalişmalarının tamamlanması beklenmektedir.

Son yıllarda yaygınlaşan metamfetamin maddesinin, önümüzdeki süreçte uyuşturucuyla en büyük mücadele alanı olacağı öngörülmektedir. 2024 yılında da uyuşturucuyla mücadelede bilgilendirme ve bilinçlendirme çalişmaları geliştirilerek yürütülmüştür.

Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Plani (2024-2028) 7 Eylül 2024 tarihli ve 32655 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kimyasal, Biyolojik,Radyolojik ve Nükleer (KBRN) Strateji Belgesi ve Eylem Planı taslağının hazırlık çalışmalarıyürütülmüştür.

Emniyet Genel Müdürlüğünce yürütülmekte olan Biyometrik Veri Yönetim Sistemi projesi 2024 yılı içerisinde tamamlanacak olup Milli Balistik Test Merkezinin kurulmasi çalişmalarina devam edilmektedir.

8 Kasım 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Milli Savunma Bakanlığınca YabancıÜlke ve Kuruluşlara Yapılacak Savunma ve Güvenlik Amaçli Hibe ve Yardım Ödemelerine İlişkin Esaslar Hakkında Yönetmelik ile ülkemiz adına yabancı ülke ve kuruluşlara savunma ve güvenlik amaçli hibe ve yardımlar kapsamında yapılacak ödemelere ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir.

25 Mayis 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Afet ve Acil Durum TatbikatlarıHakkında Yönetmelikle afetlere ve acil durumlara hazırlik amacıyla düzenlenecek olan yerel,bölgesel, ulusal ve uluslararası müdahale tatbikatlarının planlama ve icrasında uygulanacak usul ve esaslar belirlenmiştir.

5 Temmuz 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanunun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle hizmet içi ve alan eğitimierinin bizzat Bakanlıkla birlikte Bakanlıktan faaliyet izni alan özel eğitim kurumlarınca da verilebileceğine ilişkin düzenleme yapılmıştır.
1 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Dış Kaynaktan Muvazzaf Astsubay Temin Yönetmeliğinin Yürürlükten Kaldırılmasına Dair Yönetmelik ile Diş Kaynaktan Muvazzaf Astsubay Temin Yönetmeliği yürürlükten kaldırıłmıştır.

14 Eylül 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığının Savaş Şartları ile OlağanüstüDurumlarda Besleme Desteği İhtiyaçlarının Karşılanmasına Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle personelin dehidrasyona maruz kalmaması için erzak tablosuna elektrolit destek ürünü eklenmiştir.

2024 yılında uluslararası kuruluşlarla ve çeşitli ülkelerle ikili güvenlik ve işbirliği anlaşmaları yapılmıştır. Ayrıca Avrupa Birliğinin Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA)fonlarından yararlanılarak Avrupa Birliği fonlarının kullanılmasında güvenlik gereklerinin öncelikle dikkate alınmasi, geçici koruma altındaki nüfus yükünün diğer ülkelerle paylaşılmasına yönelik politika ve projelere öncelik verilmesi gereği önemini korumaktadır.
b) Amaç
Hukukun üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak huzur ve güven ortamının sürdürülebilir kılınması, vatandaş odaklılık, şeffaflık,hesap verebilirlik ilkeleri doğrultusunda ve önetkin bir yaklaşımla güvenlik hizmetlerinin geliştirilmesi, güvenlikle ilgili ürün ve teknolojilerde kendine yeterliliğin güçlendirilmesi ve suçla mücadele bilincinin artırılarak vatandaş katılımının sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sınır güvenliğinin etkinliği artırılacak, teknolojik ve fiziki altyapı geliştirilecek, sınır yönetimi alanında ortak analiz ve raporlama çalışmalarının yapılabilmesi amacıyla veri toplama kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 926)

Politika/Tedbir: Tedbir 926.1. Kara sinır güvenliğinin sağlanması için risk değerlendirmesine dayalı güvenlik duvari, gözetleme kulesi, algılayıcı sistemler, güvenlik yollanı gibi gerekli fiziki ve teknolojik güvenlik sistemleri geliştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 148 km güvenlik yolu yapılacaktır. 2. 200 termal kamera sistemi, 21 km sabit gözetleme sistemi kurulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 926.2. Kıyi Sinır güvenliği için gerekli karakol, liman, rihtım, makine ve teçhizat altyapısı güçlendirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Savunma Sanayii Başkanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sahilt güvenlik görevlerinin etkinliğinin artırılması ve özellikle kıyıya yakın sularda görev icra edilmesi kapsamında bütçe imkânları çerçevesinde altı kontrol botu alinacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 926.3. Sahil Güvenlik Yönetim Sistemi Projesiyle Türk deniz yetki alanlarında teknolojik gözetleme, tespit ve teşhis imkân ve kabiliyeti artırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Sahil Güvenlik Komutanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Elektro optik gözetleme kapasitesi olan bir sahil gözetleme istasyonu kurulacaktir.

Tedbir 926.4. Veri paylaşım altyapısı oluşturularak paydaş kurumlarla veri bütünlüğü sağlanacaktır.: Tedbir 926.5. Yasadışı göçle mücadelede etkinlik artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Göç İdaresi Başkanlığı, Jandarma Genel Komutaniığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Jandarma Genel Komutanlığı
1. Sahil-Net Deniz Projesi kapsamında Marmara Denizi, Akdeniz ve Karadeniz sorumluluk sahalarında yüzer unsurlar ve sahil tesislerinin iletişim altyapisının güçlendirilmesi amacıyla sözleşme, dokümantasyon ve keşif/inceleme faaliyetleri tamamlanacaktir. 2. Otomatik Parmak İzi ve Avuç İzi İnceleme Sistemi (APFIS) entegrasyonu ile DNA ve BALİSTİK entegrasyonlarında irtibat sayıları geçen yıla göre yüzde 5 artırılacaktır.: 1. Jandarma Genel Komutanlığında suçla mücadelede mesleki gelişim planı ve projeler kapsamında görev etkinliğini artırmak için eğitim verilecek personel sayısı artırılacaktır.

Tedbir 926.4. Veri paylaşım altyapısı oluşturularak paydaş kurumlarla veri bütünlüğü sağlanacaktır.: Güvenlik tehdit ve risklerine karşı önetkin bir yaklaşımla gerekli önlemler alınacaktır. (Kalkınma Planı p. 927)

Tedbir 926.4. Veri paylaşım altyapısı oluşturularak paydaş kurumlarla veri bütünlüğü sağlanacaktır.: Tedbir 927.1. Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) tehlike ve tehditlere karşı ülkemizin müdahale kapasitesi güçlendirilecek, gerekli korunma ve savunma önlemleri geliştirilecek, eylem planlarının etkinliği artırılacak, savunma araçlari ve yöntemleri, riskli bölgeler başta olmak üzere ülke düzeyinde geliştirilerek yayginlaştırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Göç İdaresi Başkanlığı, Jandarma Genel Komutaniığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, AFAD, Jandarma Genel Komutanlığı, Nükleer Düzenleme Kurumu, Sağlık Bilimleri Üniversitesi
1. Sahil-Net Deniz Projesi kapsamında Marmara Denizi, Akdeniz ve Karadeniz sorumluluk sahalarında yüzer unsurlar ve sahil tesislerinin iletişim altyapisının güçlendirilmesi amacıyla sözleşme, dokümantasyon ve keşif/inceleme faaliyetleri tamamlanacaktir. 2. Otomatik Parmak İzi ve Avuç İzi İnceleme Sistemi (APFIS) entegrasyonu ile DNA ve BALİSTİK entegrasyonlarında irtibat sayıları geçen yıla göre yüzde 5 artırılacaktır.: 1. Îl Afet ve Acil Durum Müdürlüklerinde çalışan KBRN personeline yönelik KBRN ekipman operatör eğitimi düzenlenecektir. 2. İlgili kurum ve kuruluşların katılımıyla ulusal düzeyde KBRN masa başı tatbikatı düzenlenecektir. 3. KBRN standart operasyon prosedürleri güncellenecektir. 4. Jandarma Kriminal Başkanlığı tarafindan 24 personele KBRN tehdidi içeren patlayıcı madde olaylarina müdahale kursu verilecektir.

Tedbir 926.4. Veri paylaşım altyapısı oluşturularak paydaş kurumlarla veri bütünlüğü sağlanacaktır.: Tedbir 927.2. Örgün ve yaygın eğitim programlarında, farklı iletişim ortamlarında KBRN konusunda kamuoyunun bilinçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Göç İdaresi Başkanlığı, Jandarma Genel Komutaniığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD
1. Sahil-Net Deniz Projesi kapsamında Marmara Denizi, Akdeniz ve Karadeniz sorumluluk sahalarında yüzer unsurlar ve sahil tesislerinin iletişim altyapisının güçlendirilmesi amacıyla sözleşme, dokümantasyon ve keşif/inceleme faaliyetleri tamamlanacaktir. 2. Otomatik Parmak İzi ve Avuç İzi İnceleme Sistemi (APFIS) entegrasyonu ile DNA ve BALİSTİK entegrasyonlarında irtibat sayıları geçen yıla göre yüzde 5 artırılacaktır.: 1. AFAD kurumsal internet sitesinde yer alan KBRN bölümü güncellenecektir.

Tedbir 926.4. Veri paylaşım altyapısı oluşturularak paydaş kurumlarla veri bütünlüğü sağlanacaktır.: Tedbir 927.3. Ülkemizin güvenliğini tehdit eden akımlarla önetkin bir yaklaşımla mücadele edilebilmesi için akademik çalışmalar ve analizler yapilacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Göç İdaresi Başkanlığı, Jandarma Genel Komutaniığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Sahil-Net Deniz Projesi kapsamında Marmara Denizi, Akdeniz ve Karadeniz sorumluluk sahalarında yüzer unsurlar ve sahil tesislerinin iletişim altyapisının güçlendirilmesi amacıyla sözleşme, dokümantasyon ve keşif/inceleme faaliyetleri tamamlanacaktir. 2. Otomatik Parmak İzi ve Avuç İzi İnceleme Sistemi (APFIS) entegrasyonu ile DNA ve BALİSTİK entegrasyonlarında irtibat sayıları geçen yıla göre yüzde 5 artırılacaktır.: 1. Ülkemizin güvenliğini sosyal medya aracıliğıyla tehdit eden akımlarla mücadeleye yönelik yapılan çalışmalar ilgili kurumlarla paylaşılacaktır.

Tedbir 927.4. Tüm Suç türlerine karşı risk ve tehdit değerlendirmesi, suç potansiyel incelemesi yapılarak suçun önlenmesi konusunda gerekl tedbirler alınacaktır.: Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.928) Tedbir 928.3. Güvenlik İçişleri Bakanlığı (S), 1. Geliştirilen ürün ve yazılımlar hizmetlerinde kullanılan yazılım, Jandarma Genel Komutanlıği takip edilerek gelişimlerine katkı donanım, araç-gereç ve sağlanacak ve yeterlilik seviyesine taşıtların yerlilik oranı ulaşan yerli ve milli ürünler artırılacaktır. Jandarma Genel Komutanlığı envanterine kazandırılacaktir. 2. Siber güvenlik ürünlerinde yerli ve milli akredite olmuş çözümlerle çalışılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Tedbir 928.3. Güvenlik hizmetlerinde kullanılan yazılım, donanım, araç-gereç ve taşıtların yerlilik oranı artırılacaktır.
1. Eğitim/öğretim kurumları ve diğer kurum/kuruluşlarda yüz yüze ve çevrimiçi seminer faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 2. Yolcu taşıma dijital ekranlarında SİBERAY bilgilendirici ve uyarıcı kamu spotları yayımlanacaktır. 3. Güvenlik tehdit ve risklerine karşı @SiberayEGM sosyal medya hesaplarindan uyarici ve bilinçlendirici içerik paylaşımları yapılacaktır. 4. www.siberay.com internet sitesinde olası tehdit ve risklere karşı bilgilendirici içerikler sunulacaktır. 5. Uyuşturucu kullanma suçuna ilişkin riskin yoğun olduğu illerde onaylanan risk yönetim planları çerçevesinde risk yönetimi çalışmałarı yapılacak ve uyuşturucu kullanma suçuyla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir. 6. Kadına karşı fiziksel şiddet suçlarına ilişkin riskin yoğun olduğu illerde onaylanan risk yönetim planlari çerçevesinde risk yönetimi çalişmaları yapılacak ve bahse konu suçlarla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir. 7. Aile içi istismar suçlarına ilişkin risk yönetim planları çerçevesinde bahse konu suçlarla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir.: 1. Geliştirilen ürün ve yazılımlar takip edilerek gelişimlerine katkı sağlanacak ve yeterlilik seviyesine ulaşan yerli ve milli ürünler Jandarma Genel Komutanlığı envanterine kazandırılacaktir. 2. Siber güvenlik ürünlerinde yerli ve milli akredite olmuş çözümlerle çalışılacaktır.

Tedbir 927.4. Tüm Suç türlerine karşı risk ve tehdit değerlendirmesi, suç potansiyel incelemesi yapılarak suçun önlenmesi konusunda gerekl tedbirler alınacaktır.: Tedbir 928.4. 112 Acil Çağrı Merkezlerinde hizmet standartlarının ve kalitesinin yükseltilmesi sağlanacak, 112 tek numara farkındalığınin artırılması için tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Eğitim/öğretim kurumları ve diğer kurum/kuruluşlarda yüz yüze ve çevrimiçi seminer faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 2. Yolcu taşıma dijital ekranlarında SİBERAY bilgilendirici ve uyarıcı kamu spotları yayımlanacaktır. 3. Güvenlik tehdit ve risklerine karşı @SiberayEGM sosyal medya hesaplarindan uyarici ve bilinçlendirici içerik paylaşımları yapılacaktır. 4. www.siberay.com internet sitesinde olası tehdit ve risklere karşı bilgilendirici içerikler sunulacaktır. 5. Uyuşturucu kullanma suçuna ilişkin riskin yoğun olduğu illerde onaylanan risk yönetim planları çerçevesinde risk yönetimi çalışmałarı yapılacak ve uyuşturucu kullanma suçuyla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir. 6. Kadına karşı fiziksel şiddet suçlarına ilişkin riskin yoğun olduğu illerde onaylanan risk yönetim planlari çerçevesinde risk yönetimi çalişmaları yapılacak ve bahse konu suçlarla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir. 7. Aile içi istismar suçlarına ilişkin risk yönetim planları çerçevesinde bahse konu suçlarla ölçülebilir bilimsel yöntemler kullanılarak mücadele edilecektir.: 1. 112 Acil Çağrı Merkezlerinin kapasitesi artırlacaktır. 2. 112 Acil Çağrı Merkezleri bakım onarım işlemleri gerçekleştirilecektir. 3. Ankara Acil Çağrı Hizmetleri Koordinasyon Merkezi binasınin inşaatına başlanacaktır. 4.112 tek numara farkındalığının artırılması için tanıtım çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 928.5. Arama kurtarma platformu ve teçhizatlarının teknolojik imkânlarının geliştirilmesiyle denizlerde arama kurtarma kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 928.6. Kent Güvenlik Yönetim Sistemi, Plaka Tanıma Sistemi ve Mobil Plaka Tanıma Sistemi yaygınlaştırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlıği, Savunma Sanayii Başkanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Savunma Sanayii Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı
1. Milli Sahil Güvenlik Gemisi Tedarik Sözleşmesi imzalanacaktır. 2. Sahil Güvenlik Komutanliğının denizde arama kurtarma kapasitesini artırmak amacıyla bir Dalış, Emniyet, Güvenlik, Arama ve Kurtarma (DEGAK) Timi teşkil edilecektir.: 1. 600 KGYS ve 200 PTS noktalarında kurulum, genişleme ve modernizasyon yapılacaktır. 2. J/KGYS Faz-1 kapsamında 25 il, 109 ilçe, 1.650 noktanın tamami devreye aliınacaktır. 3. J/KGYS Faz-2 kapsamında 45 il, 314 ilçe, 2.600 noktada kurulum çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 928.5. Arama kurtarma platformu ve teçhizatlarının teknolojik imkânlarının geliştirilmesiyle denizlerde arama kurtarma kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 928.7. Milli Balistik Test Merkezinin yapımi tamamlanacaktır,
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlıği, Savunma Sanayii Başkanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S)
1. Milli Sahil Güvenlik Gemisi Tedarik Sözleşmesi imzalanacaktır. 2. Sahil Güvenlik Komutanliğının denizde arama kurtarma kapasitesini artırmak amacıyla bir Dalış, Emniyet, Güvenlik, Arama ve Kurtarma (DEGAK) Timi teşkil edilecektir.: 1. Milli Balistik Test Merkezi yapımının yüzde 75lik kısmı tamamlanacaktır.

Tedbir 928.5. Arama kurtarma platformu ve teçhizatlarının teknolojik imkânlarının geliştirilmesiyle denizlerde arama kurtarma kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 928.8. Güvenlikle ilgili veri paylaşımı ve ortak bilgi sistemleri altyapısı geliştirilerek güvenlik veri altyapısı büyük veri incelemesine olanak sağlayacak şekilde düzenlenecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlıği, Savunma Sanayii Başkanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Milli Sahil Güvenlik Gemisi Tedarik Sözleşmesi imzalanacaktır. 2. Sahil Güvenlik Komutanliğının denizde arama kurtarma kapasitesini artırmak amacıyla bir Dalış, Emniyet, Güvenlik, Arama ve Kurtarma (DEGAK) Timi teşkil edilecektir.: 1. KamuNet Aği, e-Devlet Kapısı ve e-Otoban sistemleriyle bütünleşmenin sağlanması için Sahil Güvenlik Komutanlığınca yürütülen Sahil NET Kara Projesinin yüzde 80'i tamamlanacaktır.

Tedbir 928.5. Arama kurtarma platformu ve teçhizatlarının teknolojik imkânlarının geliştirilmesiyle denizlerde arama kurtarma kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 928.9. Güvenlikle ilgili iletişim altyapısı geliştirilip genişletilecek, iletişimin daha hızli ve güvenli olması sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlıği, Savunma Sanayii Başkanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Savunma Sanayii Başkanlığı
1. Milli Sahil Güvenlik Gemisi Tedarik Sözleşmesi imzalanacaktır. 2. Sahil Güvenlik Komutanliğının denizde arama kurtarma kapasitesini artırmak amacıyla bir Dalış, Emniyet, Güvenlik, Arama ve Kurtarma (DEGAK) Timi teşkil edilecektir.: 1.Yeni Nesil 112 Yazılımı altyapi iyileştirme çalışmaları yürütülecektir. 2. Bütçe imkânları çerçevesinde KETUM Sistemi kurulumu artırılacaktır. 3. 200 Kaymakamlik IPSEC VPN ağına dâhil edilecektir.

Tedbir 928.5. Arama kurtarma platformu ve teçhizatlarının teknolojik imkânlarının geliştirilmesiyle denizlerde arama kurtarma kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 928.10. Güvenlik hizmetlerinin sunumunda yapay zekâ, robot teknolojisi, büyük veri analizi, iletişim ve uzay teknolojisi gibi teknolojilerden etkin olarak yararlanıacak, bu alanda yerli teknoloji ve üretim geliştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlıği, Savunma Sanayii Başkanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S)
1. Milli Sahil Güvenlik Gemisi Tedarik Sözleşmesi imzalanacaktır. 2. Sahil Güvenlik Komutanliğının denizde arama kurtarma kapasitesini artırmak amacıyla bir Dalış, Emniyet, Güvenlik, Arama ve Kurtarma (DEGAK) Timi teşkil edilecektir.: 1. Yeni Nesil 112 Yazılımlarına yapay zekâ algoritmaları entegre edilecektir.

Tedbir 928.5. Arama kurtarma platformu ve teçhizatlarının teknolojik imkânlarının geliştirilmesiyle denizlerde arama kurtarma kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 928.11. Başta kolluk birimleri olmak üzere tüm kuruluşlar arasında eşgüdüm ve işbirliği artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlıği, Savunma Sanayii Başkanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Milli Sahil Güvenlik Gemisi Tedarik Sözleşmesi imzalanacaktır. 2. Sahil Güvenlik Komutanliğının denizde arama kurtarma kapasitesini artırmak amacıyla bir Dalış, Emniyet, Güvenlik, Arama ve Kurtarma (DEGAK) Timi teşkil edilecektir.: 1. 10. Uluslararası Güvenlik Sempozyumu düzenlenecektir. 2. Uluslararası Uyuşturucu Konferansi düzenlenecektir. 3. 14. Uluslararasi Polis Akademileri Birliği Konferansı düzenlenecektir. 4. Kolluk birimlerine ait sistemler arasında eşgüdüm sağlanacak ve GAMER Bütünleşik Yönetim Sistemindeki programların sayısı artırilacaktır. 5. Kolluk kuvvetleri ve diğer kuruluşlar arasında işbirliğini artırmak amacıyla ağ servis bütünleşmeleri, imzalanan protokoller kapsamında yürütülecektir.

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Tedbir 928.13. Etkin bir kriz yönetimi sağlanarak bütünleşik sistemler geliştirilecek, kriz yönetimi tatbikat senaryoları hazırlanacak ve GAMER'de uygulanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S)
1. GAMER'lerden sorumlu vali yardımcılarina, GAMER personeline, il sosyal etüt ve proje müdürlerine yönelik birer eğitim programı düzenlenecektir.: 1. 24 kriz yönetimi tatbikat senaryosu hazırlanarak uygulanacaktır.

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Tedbir 928.14. Güvenlik konusunda uluslararası işbirliği ve eşgüdüm geliştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. GAMER'lerden sorumlu vali yardımcılarina, GAMER personeline, il sosyal etüt ve proje müdürlerine yönelik birer eğitim programı düzenlenecektir.: 1. Emniyet Genel Müdürlüğü tarafindan ülkeler ve uluslararası kuruluşlarla işbirliği kapsamında toplantı ve benzeri 85 faaliyet gerçekleştirilecektir.

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Güvenlik kuruluşlarının suçun incelenmesi ve aydınlatılması kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 929)

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Tedbir 929.1. Suçun ve suçluların soruşturulmasi, incelenmesi ve aydınlatılmasında bilgi ve iletişim teknolojileri daha etkin kullanılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S)
1. GAMER'lerden sorumlu vali yardımcılarina, GAMER personeline, il sosyal etüt ve proje müdürlerine yönelik birer eğitim programı düzenlenecektir.: 1. Jandarma Kriminal Başkanlığı tarafindan 60 bin dijital materyal incelemesi yapılacaktır.

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Tedbir 929.2. Suç inceleme yöntemleri ve gerekli teknik altyapı geliştirilecek, ilgili personelin eğitimi sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S)
1. GAMER'lerden sorumlu vali yardımcılarina, GAMER personeline, il sosyal etüt ve proje müdürlerine yönelik birer eğitim programı düzenlenecektir.: 1. Kriminal ihtisas dallarinda görev yapan 350 personelin eğitim, kurs ve seminerlere katılımı sağlanacaktır.

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Tedbir 929.3. Olay yeri inceleme ekiplerinin sayısi, suç inceleme ve olay yeri inceleme kapasitesi artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S)
1. GAMER'lerden sorumlu vali yardımcılarina, GAMER personeline, il sosyal etüt ve proje müdürlerine yönelik birer eğitim programı düzenlenecektir.: 1. Biyometrik Veri Yönetimi Sistemi ile 375 bin olay yeri izi tekrar incelenerek olayların aydınlatılması sağlanacaktır.

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Tedbir 929.4. Kriminal laboratuvarları yaygınlaştırılacak, kurumsal, teknik ve teknolojik altyapısı geliştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S)
1. GAMER'lerden sorumlu vali yardımcılarina, GAMER personeline, il sosyal etüt ve proje müdürlerine yönelik birer eğitim programı düzenlenecektir.: 1. İzmir'de uluslararası standartlarda yeni bir Jandarma Kriminal Laboratuvarı kurulması çalışmalarına devam edilecektir.

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Tedbir 929.5. Suçla ilgili tüm delil ve verilerin uygun koşullarda azami süreyle saklanması sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S)
1. GAMER'lerden sorumlu vali yardımcılarina, GAMER personeline, il sosyal etüt ve proje müdürlerine yönelik birer eğitim programı düzenlenecektir.: 1. Delil muhafaza kabinleri ve ünitelerinin saklama, güvenlik ve gizlilik koşullarına yönelik denetimler yapilacaktır.

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Terör ve terörizmin finansmanıyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam edilecektir. (Kalkınma Planı p. 930)

Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamının sağlanması için daha etkin kullanılacaktir.: Tedbir 930.1. Terörü kaynağında yok etme ve kesintisiz operasyon anlayışıyla terör örgütlerinin eylem ve finansman faaliyetleri baskı altına alinarak hareket kabiliyetleri kısıtlanacak, maddi ve lojistik destekleri yok edilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S)
1. GAMER'lerden sorumlu vali yardımcılarina, GAMER personeline, il sosyal etüt ve proje müdürlerine yönelik birer eğitim programı düzenlenecektir.: 1. 81 İl Terörle Mücadele Şube Müdürlükleri ve ilgili birimlerle işbirliği içinde terör örgütlerinin eylem ve finansman faaliyetlerine yönelik 4.780 operasyon yapılarak terör örgütlerinin maddi destekleri azaltılacak, fojistik destekleri kesilecek ve aktarım kapasiteleri daraltılacaktır.

Tedbir 930.2. Terörle mücadele hizmetlerinde suç önleme stratejileri ile bilimsel mücadele yöntemlerinin uygulamaya dönüşümünü sağlayan eğitimlere devam edilecektir.: Tedbir 930.3. Başta uyuşturucu ticareti olmak üzere terörün finansmanıyla etkin bir şekilde mücadele edilecektir. Tedbir 930.7. Terör
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Terörle Mücadele Daire Başkanlığı koordinesinde merkez ve taşrada görev yapan personele yönelik 288 dönem eğitim verilecektir.: 1. Terörizmin Finansmanıyla Mücadele Eylem Planı yürürlüğe konulacaktır.

Tedbir 930.2. Terörle mücadele hizmetlerinde suç önleme stratejileri ile bilimsel mücadele yöntemlerinin uygulamaya dönüşümünü sağlayan eğitimlere devam edilecektir.: örgütlerinin ülkemize deniz yoluyla girmesinin engellenmesine yönelik tedbirler artırılacaktır. Tedbir 930.8. Terör
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı İçişleri Bakanlığı (S), Milli
1. Terörle Mücadele Daire Başkanlığı koordinesinde merkez ve taşrada görev yapan personele yönelik 288 dönem eğitim verilecektir.: 1. Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafindan Doğu Akdeniz'de terör örgütlerinin ülkemize deniz yoluyla girmesinin önlenmesi için KKTC ve Doğu Akdeniz Sahil Gözetleme Sistemi kapsamında bir sahil gözetleme istasyonu kurulacaktır. 1. Toplumda huzur ortamının

Tedbir 930.2. Terörle mücadele hizmetlerinde suç önleme stratejileri ile bilimsel mücadele yöntemlerinin uygulamaya dönüşümünü sağlayan eğitimlere devam edilecektir.: örgütlerinin propagandası, teröre yol açan radikalleşme ve şiddete varan aşırıcılıkla mücadele edilecek, devietin gerçekleştirdiği hizmetler konusunda kamuoyu düzenli olarak bilgilendirilecek, toplumu bilinçlendirmeye yönelik projeler uygulanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S): Eğitim Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Terörle Mücadele Daire Başkanlığı koordinesinde merkez ve taşrada görev yapan personele yönelik 288 dönem eğitim verilecektir.: sağlanmasi, terörle mücadelenin öneminin anlatılması için yürütülen çalışmalar kapsamında 8.500 etkinlikle 850 bin kişiye ulaşılacaktır. 2. Terör örgütlerinin propaganda için kullandığı başlıca iletişim kanalları ve medya araçları incelenerek gerekli önlemler alınacaktır. 3. Etnik Radikalleşmeyle Mücadele Strateji Belgesi ve Eylem Planı hazırlanarak yürürlüğe konulacaktır. 4. Selefi Radikalleşmeyle Mücadele Strateji Belgesi ve Eylem Planı hazirlanarak yürürlüğe konulacaktır. 5. Bölücü Terör Örgütü ile Mücadelede İletişim Strateji Belgesi ve Eylem Planı yürürlüğe

Tedbir 930.2. Terörle mücadele hizmetlerinde suç önleme stratejileri ile bilimsel mücadele yöntemlerinin uygulamaya dönüşümünü sağlayan eğitimlere devam edilecektir.: konulacaktır. Uyuşturucuyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam

Tedbir 930.2. Terörle mücadele hizmetlerinde suç önleme stratejileri ile bilimsel mücadele yöntemlerinin uygulamaya dönüşümünü sağlayan eğitimlere devam edilecektir.: edilecektir. (Kalkınma Planı p. 931) Tedbir 931.1. Her türlü uyuşturucu ve uyarıcı maddenin ülke genelinde ve uluslararası boyutta kaçakçılığı, üretimi, dağıtımı, kullanımı ve sokak düzeyinde satışı engellenecek, bunların üretiminde kullanılan ara kimyasalların üretimi ve ticaretinin denetiminde etkinlik artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S): İçişleri Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Terörle Mücadele Daire Başkanlığı koordinesinde merkez ve taşrada görev yapan personele yönelik 288 dönem eğitim verilecektir.: 1. Uyuşturucu suçlarıyla mücadele kapsamında 231 bin operasyon gerçekleştirilecektir.

Tedbir 931.2. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucuyla mücadele kapasitesi artırilacaktır.: Tedbir 931.4. Uyuşturucu ile bağlantılı suçlar değerlendirilerek kolluk kuvetlerine ve kamuoyuna yönelik eğitim ve bilinçlendirme çalışmaları artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Tedbir 931.4. Uyuşturucu ile İçişleri Bakanlığı (S), Adalet 1. Uyuşturucuyla mücadele bağlantılı suçlar Bakanlığı, Aile ve Sosyal kapsamında toplumsal farkındalığın değerlendirilerek kolluk Hizmetler Bakanlığı, Gençlik sağlanması amacıyla başta çocuk kuvetlerine ve kamuoyuna ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim ve gençler olmak üzere toplumun yönelik eğitim ve bilinçlendirme Bakanlığı, Milli Savunma her kesiminden 605 bin kişi çalışmaları artırılacaktır. Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, bilgilendirilecektir. TRT 2. Uyuşturucu madde suçlarının nedenleri ve risk etmenlerinin belirienmesi amacıyla madde kullanım suçundan işlem gören kişilere yönelik 40 bin anket yapılacaktır. 3. Uyuşturucu suçlarıyla mücadele kapsamında gerçekleştirilecek eğitim ve bilinçlendirme çalışmalarıyła 30 bin kolluk görevlisine ulaşılacaktır. Organize suçlar ve kaçakçılıkla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla
1. Uyuşturucu suçlarıyla mücadelede güvenlik kuruluşlarının makine-teçhizat ve personel altyapısı geliştirilecektir.: 1. Uyuşturucuyla mücadele kapsamında toplumsal farkındalığın sağlanması amacıyla başta çocuk ve gençler olmak üzere toplumun her kesiminden 605 bin kişi bilgilendirilecektir. 2. Uyuşturucu madde suçlarının nedenleri ve risk etmenlerinin belirienmesi amacıyla madde kullanım suçundan işlem gören kişilere yönelik 40 bin anket yapılacaktır. 3. Uyuşturucu suçlarıyla mücadele kapsamında gerçekleştirilecek eğitim ve bilinçlendirme çalışmalarıyła 30 bin kolluk görevlisine ulaşılacaktır.

Tedbir 931.2. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucuyla mücadele kapasitesi artırilacaktır.: devam edilecektir. (Kalkınma Planı p. 932) Tedbir 932.1. Organize suç türleri ve terör örgütleri arasındaki bağlantılar belirlenecek, suçun oluşmadan önlenmesine yönelik çaliışmalar geliştirilecektir,
İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanığı (), Adalet Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Uyuşturucu suçlarıyla mücadelede güvenlik kuruluşlarının makine-teçhizat ve personel altyapısı geliştirilecektir.: 1Kaçakçılık suçları başta olmak üzere organize suçlarda terör örgütlerinin rolünün tespitine ilişkin farkındalik oluşturulacak, eğitimler düzenlenecektir. 2. Terör örgütlerinin organize suçlardan kaynaklanan gelirlerinin tespiti ve engellenmesine yönelik ilgili birimlerle koordineli çalışmalar yürütülecektir. 3. Organize suçlarla ilgili önleyici tedbirlere ağırlik verilecektir. 4. Organize suç örgütleriyle mücadele kapsamında yapılan operasyon sayısı yüzde 1 oranında artırılacaktır.

Tedbir 931.2. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucuyla mücadele kapasitesi artırilacaktır.: Tedbir 932.3. Göçmen kaçakçılığı, insan/organ/doku ticareti, silah/mühimmat kaçakçılığı yapan organize suç örgütleriyle mücadeleye kararlilikla devam edilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Uyuşturucu suçlarıyla mücadelede güvenlik kuruluşlarının makine-teçhizat ve personel altyapısı geliştirilecektir.: 1Göçmen kaçakçılığı, insan ticareti, organ-doku ticareti suçlarıyla mücadele edilmesi amacıyla en az 3.215 operasyon gerçekleştirilecektir. 2. Göçmen kaçakçılıiğı ve insan ticareti suçlarıyla mücadelede mesleki gelişim planı ve projeler kapsamında görev etkinliğini artırmak amacıyla personele eğitim verilecektir. 3. Silah ve mühimmat kaçakçılığının önlenmesi amacıyła gerekli risk analizleri yapılarak planlı operasyonel çalışmalara ağırlık verilecek ve operasyon sayısı yüzde 1 artırılacaktır. 4, Göçmen kaçakçılığı suçunu örgütlü olarak işleyen şüphelilere yönelik operasyon sayısı artırılacaktır.

Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katki sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 933): Tedbir 933.1. Güvenlik kuruluşlarının kurumsal ve teknolojik altyapısı güçlendirilecektir.

Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katki sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 933): Tedbir 933.3. Dolandırıcılık suçlarıyla etkin mücadele, toplumsal bilincin ve farkındalığın artırılması amacıyla vatandaşların bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katki sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 933): Siber suçlarla etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.934)

Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katki sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 933): Tedbir 934.1. Güvenlik kuruluşlarının teknik altyapısı güçlendirilerek siber suçlarla mücadele kapasitesi artırilacaktır.

Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katki sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 933): Tedbir 934.2. Örgün ve yaygın eğitimde siber suçlara yönelik bilinçlendirme çalışmaları yapılacak, bu çalışmalarda iletişim araçları etkin kullanılacaktır.

Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katki sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 933): Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 935)

Tedbir 935.1. Vatandaşla kolluk güçleri arasındaki güven esasına dayanan ilişkinin geliştirilmesi amacıyla toplum destekli kolluk yaklaşımı güçlendirilecektir.: Tedbir 935.2. Suçla mücadelede önleyici güvenlik tedbirleri artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Mill Eğitim Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S)
1. Geleceğin Denizcilerini Bilgilendirme İş Birliği Protokolü çerçevesinde Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafından ilk ve ortaöğretim okullarında en az 500 bilgilendirme çalişması yapılacaktır. 2. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında genel güvenlik konularında topłumu bilgilendirmeye yönelik gerçekleştirilecek huzur toplanțılarıyla 370 bin kişiye ulaşılacaktır. 3. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında 13 bin kişiye mağdur destek ziyareti gerçekleştirilecektir.: 1. Genel asayişin ve kamu düzeninin devamını sağlamaya yönelik 12 Türkiye Güven Huzur Uygulaması yapılacaktır.

Tedbir 935.1. Vatandaşla kolluk güçleri arasındaki güven esasına dayanan ilişkinin geliştirilmesi amacıyla toplum destekli kolluk yaklaşımı güçlendirilecektir.: Tedbir 935.4. Güvenlik hizmetlerine erişim kolaylaştırılacaktır
İçişleri Bakanlığı (S), Mill Eğitim Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S)
1. Geleceğin Denizcilerini Bilgilendirme İş Birliği Protokolü çerçevesinde Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafından ilk ve ortaöğretim okullarında en az 500 bilgilendirme çalişması yapılacaktır. 2. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında genel güvenlik konularında topłumu bilgilendirmeye yönelik gerçekleştirilecek huzur toplanțılarıyla 370 bin kişiye ulaşılacaktır. 3. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında 13 bin kişiye mağdur destek ziyareti gerçekleştirilecektir.: 1.İki karakol/sahil kolaylık tesisi yapımı tamamlanacaktır. 2. Kadin Acil Destek Uygulamasınin (KADES) 6,6 milyon olan toplam indirme sayısı 7,3 milyona çıkarılacaktır.

Tedbir 935.1. Vatandaşla kolluk güçleri arasındaki güven esasına dayanan ilişkinin geliştirilmesi amacıyla toplum destekli kolluk yaklaşımı güçlendirilecektir.: Tedbir 935.5. Genel kolluk ile özel güvenlik arasındaki ilişki ve işbirliği güçlendirilecek, özel güvenlik hizmetlerinin geliştirilmesi sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Mill Eğitim Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Geleceğin Denizcilerini Bilgilendirme İş Birliği Protokolü çerçevesinde Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafından ilk ve ortaöğretim okullarında en az 500 bilgilendirme çalişması yapılacaktır. 2. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında genel güvenlik konularında topłumu bilgilendirmeye yönelik gerçekleştirilecek huzur toplanțılarıyla 370 bin kişiye ulaşılacaktır. 3. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında 13 bin kişiye mağdur destek ziyareti gerçekleştirilecektir.: 1. Genel Kolluk Özel Güvenlik İşbirliği ve Entegrasyonu (KAAN) Uygulaması kapsamında görev yapan genel kolluk personeli sayısı 39.600'e çıkarılacaktır. 2. KAAN uygulaması kapsamındaki özel güvenlik personeli sayısı 280 bine çıkarılacaktır.

Tedbir 935.1. Vatandaşla kolluk güçleri arasındaki güven esasına dayanan ilişkinin geliştirilmesi amacıyla toplum destekli kolluk yaklaşımı güçlendirilecektir.: Tedbir 935.6. Özel güvenlik kuruluşlarının eğitim programlari geliştirilecek, bu birimlerin denetiminde etkinlik artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Mill Eğitim Bakanlığı: İçişleri Bakanığı (), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Geleceğin Denizcilerini Bilgilendirme İş Birliği Protokolü çerçevesinde Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafından ilk ve ortaöğretim okullarında en az 500 bilgilendirme çalişması yapılacaktır. 2. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında genel güvenlik konularında topłumu bilgilendirmeye yönelik gerçekleştirilecek huzur toplanțılarıyla 370 bin kişiye ulaşılacaktır. 3. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında 13 bin kişiye mağdur destek ziyareti gerçekleştirilecektir.: 1. Kamu kurumlarında çalışan 300 özel güvenlik görevlisine eğitim verilecektir. 2. Özel Güvenlik Eğitimlerini Geliştirme ve Alan/Branş Eğitimleri Projesi (ÖZGE) tamamlanacak ve faaliyete geçirilecektir. 3. Hizmet kalitesinin artırılması için özel güvenlik hizmetlerine yönelik en az 4.750 denetim yapılacaktır. 4. Özel güvenlik hizmet içi eğitimlerine yönelik denetim mekanizmasi geliştirilecektir. 5. Özel Güvenlik Yoklama Sistemi (ÖGYS) projesi faaliyete geçirilecektir.

2.5.3. Sivil Toplum 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'de dernekler, vakıflar, sendikalar, sosyal kooperatifler, platformlar ve girişimier gibi farkli kurumlar, çeşitli sivil toplum bileşenlerini temsil ederek zengin bir sivil toplum ekosistemi oluşturmaktadır. 200o'li yıllardan itibaren, Türkiye'deki ekonomik ve sosyal gelişim süreci ve dünyadaki dönüşümün de etkisiyle sivil toplum kuruluşları (STK'lar)ekonomik ve sosyal gelişmedeki önemli rolünü korumaktadır. STK'ların etkilerini, çeşitliliğini ve sayılarıni artırmak ve karar alma süreçlerine daha etkin katılımlarıni sağlamak için yürütülen çalişmalarla dernekler ve vakıflar niceliksel olarak artmakta, sivil toplum sektörüoluşturduğu istihdam ve katma değer ile kamu ve özel sektörün yanında üçüncü sektör niteliğini sürdürmektedir.

STK'lar, gönüllülük esasına dayalı olarak farklı tematik alanlarda faaliyet göstererek yerel toplum taleplerini kamu idarelerine iletmektedir. Bu bağlamda, STK'lar yerel ihtiyaçlara uygun politikaların geliştirilmesi ve etkili bir şekilde uygulanması için kolaylaştırıcıbir rol üstlenmekte ve diğer paydaşlarla işbirliği yapmaktadır. Yerel yönetimlerde iyi yönetişimin ve katılımcı süreçlerin etkili bir şekilde işlemesine katkı sağlama konusunda da önemli bir rol oynamaktadırlar. Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma uygulamaları, bu alanda iyi bir örnek teşkil etmekte ve günümüz koşullarına uygun yeni sivil katılım süreçlerinin geliştirilmesi konusundaki çalışmalar sürdürülmektedir. Sivil toplum sektörünün desteklenmesi, idari ve maliaçıdangeliştirilmesi,kapsayıcıbüyüme ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmada kritik önemini korumaktadır.

Eylül 2024 itibarıyla faal dernek sayısı 100.943, yeni vakıf sayısı ise 6.147'dir.Derneklerin yüzde 38,4’ü mesleki ve sosyal dayanışma alanlarında yoğunlaşmaktadır. Yeni vakıflar ise daha çok eğitim ve sosyal yardım alanında faaliyet göstermektedir.
Demokratik, katılımci, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü sivil toplumu geliştirici ve güçlendirici düzenlemelere devam edilmektedir. Gönüllülüğe ilişkin yapılan mevzuat çalışmaları kapsamında Gönüllülük Kanunu Taslağı hazırlanmış olupkamu kurum ve kuruluşlarından görüş talep etme süreci devam etmektedir.

STK'lara yönelik stratejik plan hazırlama, proje hazırlama ve fon bulma gibi alanlar başta olmak üzere kapasite geliştirme eğitimlerinin yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir. Sivil katılımın ve gönüllülüğün güçlendirilmesi, STK'ların karar alma mekanizmalarına katılımlarının artırılmasi, güven ve karşılıklı anlayışa dayalı sivil toplumkamu işbirliğinin güçlendirilmesi ve StK'lara yönelik stratejik plan hazırlama ve fon bulma konularında kapasite geliştirme ve rehberlik eğitimlerine devam edilmektedir. Hâlihazırda,Eskişehir, Çanakkale, Manisa, Trabzon, Elazığ, Gaziantep ve Mersin'de söz konusu eğitimler gerçekleştirilmiş olup diğer illerde de yapılması yönünde çalışmalar sürmektedir.
Kurumsal açıdan gelişmiş STK'ların daha küçük ölçekteki STK'lara yönelik yönderlik faaliyetlerinin teşvik edilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. İstanbul, İzmir, Ankara ve Gaziantep illerinde çaliıştaylar düzenlenmiștir.

STKlara yönelik kamu politika, program, faaliyet ve hizmetlerinin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak üzere kurumsal kapasite güçlendirilmektedir. Sivił toplum kuruluşlarına hizmet sunan kamu kurumları arasındaki işbirliğini geliştirmek ve potansiyel işbirliğialanlarıni tartışmak, kurumlar arasında tecrübe paylaşımıyapmak ve STKlarla politika, faaliyet ve hizmetlerin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla Sivil 

Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü koordinasyonunda Danişma Kurulu toplantısıgerçekleştirilmiştir.

STKların ihtiyaç duyduğu alanlarda kapasite geliştirme programlarının uygulanması,merkezi ve yerel kamu kurumlari, üniversiteler ve özel sektörle işbirliği içinde ortak çalışmalarda bulunmasını sağlayıcı proje ve programların geliştirilmesíne yönelik çalişmalar devam etmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylaştırıcı imkânların sağlanmasıyla sosyal girişimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarının geliştirilmesine yönelik düzenlemeler ile uygulamaların hayata geçirilmesi planlanmaktadır.
Önümüzdeki dönemde, ekonomik, sosyal, çevresel sorunlarla temel haklar alanında karşılaşılacak sorunların çok boyutlu ve çok yönlü olacağı öngörülmektedir. Mevcut sorunların yanı sıra, gelecekte ortaya çıkabilecek zorluklarla başa çıkmak için STK'ların kamu politikalarının planlama, yapım, izleme ve denetleme aşamalarında etkili bir rol oynamasi önem kazanmaktadır. Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuatın güncellenmesi,STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri ile sivil topluma hizmet sunan kurumların kurumsal kapasitelerinin güçlendirilmesine olan ihtiyaç devam etmektedir.
b) Amaç
Demokratik, katılımcı, kapsayıcı, hesap verebilir ve işbirliği, uyum yeteneği ve aktif vatandaşlık bilinci yüksek bir sivil toplumun yapısının oluşturulmasını teminen sivil toplum kuruluşları (STK)'nin kamu politikalarının planlama, yapim, izleme ve denetleme aşamalarında etkin bir rol oynamasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Tedbir 937.1. Demokratik, katlımcı, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü sivil toplumu geliştirici ve güçlendirici düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuat güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.937): İçişleri Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STKlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 5253 sayıli Dernekler Kanunu ile 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu ve bunlara ilişkin alt düzenleyici işlemlerde değişiklik öngören mevzuat çalışmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 937.5. Dijitalleşmenin sunduğu fırsatlarla sivil toplum alanında ortaya çıkan yeni yapılanmalara yönelik düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuat güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.937): İçişleri Bakanlığı (), Vakıflar Genel Müdürlüğü, Devlet Arşivleri Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STKlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dernekler Bilgi Sisteminin yenileme çalışmaları yapılacaktır. 2. Proje Destek Sistemi (PRODES), Sendikalar Bilgi Sistemi (SENBÍS), Siyasi Partiler Bilgi Sistemi (PARBIS) ve Elektronik Arşiv Sisteminin (E- ARŞİV) entegrasyonu için analiz çalışmaları yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 938.1. STKlara yönelik stratejik plan hazırlama, proje hazıriama ve fon bulma gibi alanlar başta olmak üzere kapasite geliştirme eğitimleri yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuat güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.937): İçişleri Bakanlığı (S), AB Başkanlığı, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İhtiyaç duyulan alanlarda STKlara yönelik iki kapasite geliştirme ve rehberlik eğitimi gerçekleştirilecektir.

Tedbir 938.4. STKların uluslararası teşkilatlanmalarıni ve işbirliklerini artırıcı program ve destekler geliştirilecektir.: Tedbir 938.5. Kamu kurum ve kuruluşları tarafindan STKlara aktarılan her türlü destek şeffaf, hesap verebilir ve önceden belirlenmiş somut ve nesnel kriterlere bağlanacak, uygulanacak destekler ve programlar ulusal önceliklerle ilişkilendirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, STK'lar: İçişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlıği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
1. Yurt dışında yerleşik olan Türk STK'ların kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: 1. Kamu-STK işbirliğinde kamu kurum ve kuruluşları tarafından STK'lara aktarılan her türlü desteği ve sebeplerini içeren bir rapor yayımlanacaktır.

Tedbir 938.4. STKların uluslararası teşkilatlanmalarıni ve işbirliklerini artırıcı program ve destekler geliştirilecektir.: Tedbir 938.8. Kurumsal açıdan gelişmiş STKların daha küçük ölçekteki STKlara yönelik yönderlik faaliyetlerinin teşvik edilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, STK'lar: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, STKlar
1. Yurt dışında yerleşik olan Türk STK'ların kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: 1. Kurumsal açıdan gelişmiş STK'ların daha küçük ölçekteki STK'larla bir araya getirileceği bir çalıştay gerçekleştirilecektir.

Tedbir 938.4. STKların uluslararası teşkilatlanmalarıni ve işbirliklerini artırıcı program ve destekler geliştirilecektir.: Kamu kurumlarının sivil toplum alanında topladığı verilerin uluslararası standartlarla uyumu sağlanacak, şeffaflığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 939)

Tedbir 938.4. STKların uluslararası teşkilatlanmalarıni ve işbirliklerini artırıcı program ve destekler geliştirilecektir.: Tedbir 939.3. STKlarin faaliyetlerinín ekonomik ve sosyal etkilerinin ölçülmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, STK'lar: Tedbir 939.3. STKlarin İçişleri Bakanlığı (S), İlgili 1. STK'ların ekonomik ve faaliyetlerinín ekonomik ve Kamu Kurum ve Kuruluşları, sosyal etkinliklerine ilişkin sosyal etkilerinin ölçülmesine Vakıflar Genel Müdürlüğü, güncel veriler kamu kurum ve yönelik çalışmalar STK'lar kuruluşlarıyla paylaşılacaktır. yürütülecektir. Sivil topluma hizmet sunan kurumların kurumsal kapasiteleri güçlendirilecektir.
1. Yurt dışında yerleşik olan Türk STK'ların kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: 1. STK'ların ekonomik ve sosyal etkinliklerine ilişkin güncel veriler kamu kurum ve kuruluşlarıyla paylaşılacaktır.

Tedbir 938.4. STKların uluslararası teşkilatlanmalarıni ve işbirliklerini artırıcı program ve destekler geliştirilecektir.: (Kalkınma Plani p. 940)

Tedbir 938.4. STKların uluslararası teşkilatlanmalarıni ve işbirliklerini artırıcı program ve destekler geliştirilecektir.: Tedbir 940.1. STK1ara yönelik kamu politika, program, faaliyet ve hizmetlerin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak üzere kurumsal kapasite güçlendirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, STK'lar: İçişleri Bakanlığı (S), İlgili Bakanlıklar, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, STK'lar
1. Yurt dışında yerleşik olan Türk STK'ların kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: 1. STK'lara yönelik kamu politika, program, faaliyet ve hizmetlerinin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak üzere ilgili kamu kurumlarının kurumsal kapasitelerinin güçlendirilmesi amacıyla bir Danışma Kurulu Toplantısı yapılacaktır.

Tedbir 938.4. STKların uluslararası teşkilatlanmalarıni ve işbirliklerini artırıcı program ve destekler geliştirilecektir.: Tedbir 940.2. Sivil toplum, kamu-STK işbirliği, gönüllülük, yardım ve bağış toplama gibi konularda etkili iletişim ve görünürlük faaliyetleri yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, STK'lar: İçişleri Bakanlığı (S), AB Başkanlığı, TRT, STK'lar
1. Yurt dışında yerleşik olan Türk STK'ların kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: 1. Sivil toplum, Kamu-STK işbirliği, gönüllülük, yardım ve bağış toplama gibi konularda etkili iletişim ve görünürlük faaliyetlerine yönelik bir çalıştay yapılacaktır.

Tedbir 938.4. STKların uluslararası teşkilatlanmalarıni ve işbirliklerini artırıcı program ve destekler geliştirilecektir.: Tedbir 940.5. Sivil toplum üzerine ve STKların da katılabileceği TÜBİTAK araştırma destekleri oluşturulacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, STK'lar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, STKlar
1. Yurt dışında yerleşik olan Türk STK'ların kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: 1. Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Programi Sivil Toplum Araştırmaları çağrısı kapsamında bilimsel temelli araştırma projeleri desteklenecektir.

2.5.4. Kamuda Stratejik Yönetim 
a) Mevcut Durum 
13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle stratejik yönetim ve planlama konularında merkezi uyumlaştırma fonksiyonu Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yürütülmektedir.
Stratejik plan hazırlamakla yükümlü merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri,sosyal güvenlik kurumlari, KİTler, il özel idareleri ile nüfusu 50 bin ve üzerinde olan belediyelerde stratejik plan hazirlanmaktadır. Stratejik pianlar, program bütçeye uygun bir şekilde hazırlanan performans programları aracılığıyla uygulanmakta ve faaliyet raporlarıyla izlenmektedir.

Ekim 2024 itibarıyla 38'i merkezi kamu idaresine, 30‘u devlet üniversitesine ait olmak üzere 68 stratejik plan, üst politika belgelerine ve stratejik planlamayla ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur. Bununla birlikte, Mart ayında gerçekleştirilen mahalli idareler genel seçimleri sonrasında kapsamdaki mahalli idarelerde 2025-2029 dönemi stratejik plan hazırlıkları tamamlanmıştır. Ayrıca, CumhurbaşkanlığıStrateji ve Bütçe Başkanlığından talepte bulunan kamu idarelerinin stratejik plan hazırlık çalışmalarına rehberlik etmek amacıyla eğitim faaliyetleri gerçekleştirilmiştir.
Kanıta dayalı politika oluşturma çalışmaları kapsamında, Türkiye İstatistik Kurumu tarafindan yürütülen Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sisteminde yer alan kayıtların bir kilometre karelik birim alanlara atanması faaliyeti; toplam nüfus, cinsiyete göre nüfus, yaş grubuna göre nüfus büyüklükleri ve oranları ile okuryazarlık oranı ve ortalama eğitim süresi bilgilerinin üretilmesi neticesinde tamamlanmış ve çalişmalarda elde edilen veri kamuoyuyla paylaşılmıştır. Ayrıca, söz konusu verinin haritalar aracılığıyla dağıtımı için uygun yöntemler belirlenmiş, TÜÎK internet sayfasında yer alan Coğrafi İstatistik Portalı üzerinden veri dinamik harita formatında kullanıcılara sunulmuş ve verinin sayısal olarak da paylaşımina başlanmiştır,
Stratejik yönetim konusunda yol göstermek ve bilgi paylaşımını sağlamak amacıyla kamu idarelerince hazırlanan stratejik yönetime ilişkin belgeler kamuda stratejik yönetim internet sitesinde (www.sp.gov.tr) arşivlenerek kamuoyuyla paylaşılmaktadır.
b) Amaç
Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artirılması ve hesap verebilirlik anlayışinın, planlamadan izleme ve değerlendirmeyekadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarında hayata geçirilmesi temel amaçtır. Bu amaç doğrultusunda kamu hizmetlerinin hız ve kalitesinin artırıması ile katılımcılik, şeffaflık ve vatandaş memnuniyetinin sağlanmasıhedeflenmektedir,

c)Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.943)

Politika/Tedbir: Tedbir 943.1. Kamu idarelerinde iç kontrol sistemlerinin ve iç denetim uygułamalarının etkinliğini artırmaya yönelik eğitim ve rehberlik faaliyetleri yoluyła kurumsal kapasite geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu idarelerinin mali hizmetler birimlerinin etkinliğini artırmaya yönelik eğitim ve rehberlik faaliyetleri düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 943.2. İc kontrof uygulamalarının güçlendirilmesine yönelik kamu idarelerinin iç kontrol sistemlerinin izlenmesi ve değerlendirilmesi çalışmaları yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlan
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu idareleri tarafindan Hazine ve Maliye Bakanlığına iletilen iç kontrole ilişkin dokümanlar da dikkate alınarak kamuda iç kontrol sisteminin izlenmesi, değerlendirilmesi ve raporlanmasına yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 943.3. Kamu idarelerindeki iç denetçi sayısı artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu idarelerinde iç denetçi atamalarının artırılması teşvik edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 943.4. Kamu idarelerinde yürütülen iç denetim faaliyetlerine yönelik İç Denetim Kalite Güvence ve Geliştirme Programi uygulamalan yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Diş değerlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 943.5. Iç Denetim Koordinasyon Kurulu ile kamu idarelerinin iç denetim birimlerinin idari kapasiteleri güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Íç Denetim Koordinasyon Kurulu ile iç denetim birimlerinin idari kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik araştırma yürütüłecektir.

Politika/Tedbir: Açık yönetim politikalarına yönelik çerçeve oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.946)

Politika/Tedbir: Tedbir 946.2. Açık Yönetim Ortakliğının temel ilkeleri kapsamında ulusal eylem planı hazırlanmasına yönelik çalışma yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlan
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye'nin açık yönetim politikalarına çerçeve oluşturmak amacıyla Açık Yönetim Ortakliğına üye ülkelerin hazırladığı ulusal eylem planları detaylı şekilde incelenerek raporlanacaktir.

Politika/Tedbir: Daha hızlı, kaliteli ve güvenilir kamu hizmeti sunulması, sunulan hizmetlerin anlaşılır biçimde duyurulması ile vatandaşlarla çift yönlü iletişim kurularak katılımcı demokrasi anlayışının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.947)

Tedbir 947.1. Kamu hizmetlerinin etkin tanıtımı yapılarak kamu hizmetlerine ilişkin farkındalık düzeyi artırilacaktır.: Tedbir 947.2. Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER) sisteminin altyapısı geliştirilerek hizmet kalitesi yükseltilecektir.
İletişim Başkanlığı (S): İletişim Başkanlığı (S) 1. CİMER sisteminin teknik kapasitesi geliştirilerek daha hızli, kaliteli ve güvenilir hizmet sunumu sağlanacaktır. 2. CİMER Mobil Uygulaması kullanıma sunulacaktır.
2.5.5. Kamuda Düzenleyici Etki Analizi 
a) Amaç
Kamu yönetiminde kanıta dayalı politika oluşturma süreci güçlendirilerek ve mevzuat düzenlemelerinin ilgili paydaşlar üzerindeki olası iktisadi ve sosyal etkileri ortaya konularak kaynakların etkin kullanımının sağlanması temel amaçtir.


b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizde kanıta dayalı politika oluşturma süreci güçlendirilecek, düzenleyici etki analizinin farkındalığı artırılacak ve politika oluşturma ile bütçeleme arasındaki bağ kuvvetlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.949)

Politika/Tedbir: Tedbir 949.1. Kamu idarelerindeki düzenleyici etki analizi yapmaya yönelik idari yapı güçlendirilecek ve kurumsal kapasite artırilacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Taslak düzenleyici etki analizi raporlarını hazırlayan kamu idarelerinin ihtiyaçları doğrultusunda çalişma toplantıları yapilacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 949.2. Düzenleyici etki analizine ilişkin mevzuat, rehber ve yönlendirici dokümanlar uygulama tecrübeleri de dikkate alınarak bütüncül bir anlayışla gözden geçirilecek ve güncellenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tespit edilen ihtiyaçlar ve uygulanabilir yaklaşımlar çerçevesinde rehber ve yönlendirici dokümanlar gözden geçirilecek ve güncellenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 949.3. Düzenleyici etki analizi konusunda uygulama tecrübesi ile iyileştirilebilecek hususlardan faydalanılmasıni teminen yıllik değerlendirme raporları hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Düzenleyici etki analizi yıllık değerlendirme raporu hazırlanacak ve kamu kurumlarıyla paylaşılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 949.4. Düzenleyici etki analizi konusunda farkındalığı artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili STK'lar, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Düzenleyici etki analizine yönelik hazırlanacak olan yıllıik değerlendirme raporu ve eğitim programlarına ilişkin bilgilendirici dokümanlar düzenleyici etki analizi internet sitesinde yayinlanacaktir. 2. Ulusal ve uluslararası düzeyde düzenleyici etki analizi faaliyetlerine katılım sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 949.5. Düzenleyici etki analizine ilişkin idari ve beşeri kapasiteyi geliştirmeye yönelik eğitim programları uygulanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu idarelerinde düzenleyici etki analizi yapmaya yönelik eğitimler gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 949.6. Düzenleyici etki analizi kapsamında paydaş tespitinin etkin yapılması ve ilgili tarafların politika yapma süreçlerine katkılarının alınması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Paydaş tespiti ve analizi kitapçığı ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenecektir.

c)Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kamu İdarelerine Verilen Düzenleyici Etki Analizi Eğitim Sayısı
Birim: Adet
2023: 2
2024 (1): 7
2025 (2): 4

Performans Göstergeleri: Düzenleyici Etki Analizine İlişkin Yönlendirici Yeni Belge Sayısı
Birim: Adet
2023: 4
2024 (1): 4
2025 (2): 2

Performans Göstergeleri: Düzenleyici Etki Analizinin Uygulanmasına İlişkin Yıllik Değerlendirme Raporu Sayısı
Birim: Adet
2023: 0
2024 (1): 1
2025 (2): e
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.5.6. Yerel Yönetimler 
a) Mevcut Durum 
Türkiye’de Eylül 2024 itibarıyla 51 il özel idaresi, 1.407 belediye bulunmaktadır. 2023yılı sonu itibarıyla 18.240 köy ile il özel idareleri, belediyeler ve köylerin üyesi olduğu 698mahalli idare birliği bulunmaktadır. TÜÎK tarafından yayımlanan 2023 yılı Adrese Dayali Nüfus Kayıt Sistemi (ADNkS) sonuçlarına göre belediye sınırları içerisinde 80.637.800 kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 94,45'tir.
Yerel yönetimlerde norm kadro yönetmelikleriyle personel istihdamına ilişkin standartlar belirlenmiş olup bu idarelerde çalışan personel sayısı 2011 yılında 258.540 iken 2023 yıli itibarıyla 194.931'e düşmüştür.

696 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameyle yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafindan personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı sözleşmeleri çerçevesinde çaliştırılan işçiler mahalli idare şirketlerine geçirilmiştir. Bu kapsamda 2023 yılı itibarıyla belediye ve bağlı idarelerin şirketlerinde 614.119 kişi istihdam edilmektedir. İl özel idarelerinde çalışan 10.046 ve belediye birliklerinde çaliışan 605 kişi dâhil edildiğinde bu sayı 624.770olmaktadır.

Merkezi idare ile yerel yönetimler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartlariın belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin ihtiyaç duyulan çalışmalara devam edilmektedir.
Yerel yönetimlerin idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılması ile mali saydamlığı ve hesap verilebilirliği artırmak amacıyla yerel yönetímlerin performans esaslı program bütçeleme sistemine geçiş çalışmaları devam etmektedir. İklim değişikliğiyle mücadele ve uyum ile afetlere müdahale konusunda yerel yönetimlerin hizmet kapasitelerinin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir.
Belediye organlarınca alınan kararların uygulanması ve kaynakların yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaşların katılım sürecinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
Yerel yönetimlerin şirket faaliyetlerinde ve kamu özel işbirliğiyle yapılacak çalışmalarda kamu yararı ve mahalli müşterek ihtiyaçların gözetilmesi önem arz etmektedir.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununda, köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen ve büyükşehir belediyesi sinırları içinde bulunup sosyoekonomik durumu, şehir merkezine uzaklığı, belediye hizmetlerine erişebilirliği, mevcut yapılaşma durumu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ilgili ilçe belediye meclisinin kararı ve teklifi 

üzerine büyükşehir belediye meclisinin en geç doksan gün içinde alacağı kararla kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahallelerin kırsal mahalle kabul edileceği hükmübulunmaktadır.Bu kapsamda, köyden mahalleye dönüşen alanlarda hizmete erişimin kolaylaştırılması ve belirtilen alanların sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla çalışmalar yürütülmektedir.

2 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7527 sayılı Kanunla 5199 sayılıHayvanları Koruma Kanununda yeni düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yirmi beş bini aşan belediyeler 31 Aralik 2028 tarihine kadar hayvan bakımevleri kurmakla ve mevcut bakımevlerinin koşullarını iyileştirmekle yükümlü tutulmuştur. Ayrıca belediyelere bakımevleri kurmak, rehabilitasyon işlemlerini gerçekleştirmek ve sahipsiz hayvanlara sahiplendirilinceye kadar bakmak için bütçelerinden belirli bir pay ayırma zorunluluğu getirilmiştir. Sahipsiz hayvanların rehabilitasyonu hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarim ve Orman Bakanliği tarafindan desteklenmeye devam edilmektedir.

b) Amaç
Yerel yönetímlerin vatandaş memnuniyetini gözeten, etkin, hızlı ve kaliteli hizmet sunabilen, afetlere hazırlıklı, iklim değişikliğine dirençli, çevrenin korunmasını önceleyen,teknolojik gelişmelere uyum sağlayan, katılımci, şeffaf, hesap verebilir ve mal sürdürülebilirliği sağlayan bir yapıya kavuşturulması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yerel yönetim hizmetlerinin standartları belirlenecek ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak mekanizma geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.951)

Politika/Tedbir: Tedbir 951.1. Yerel yönetimlerin hizmetlerinin idari, mali ve teknik asgari standartları tespit edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerini vatandaşlara standart bir şekilde sunabilmelerine yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 951.2. Standartların uygulanması ve denetlenmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerine yönelik belirlenen standartların uygulanmasi ve denetlenmesine yönelik mevzuat çalışması yapilacaktır.

Politika/Tedbir: Yerel yönetimlerde insan kaynağının uzmanlaşma düzeyi ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.952)

Politika/Tedbir: Tedbir 952.1. Yerel yönetimlerde çalışan personelin niteliğini artırmaya yönelik eğitimler verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, Türkiye Belediyeler Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Başta büyükşehir belediyeleri olmak üzere yerel yönetim personeline eğitimler verilmeye devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 952.2. Yerel yönetimlerdeki iyi uygulama örneklerinin yer aldığı bir platform oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, Türkiye Belediyeler Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel yönetimlerin yürütmüş olduğu başarılı çalışmaların diğer yerel yönetimlere örnek olmasını sağlayacak bir platform oluşturulacaktır.

Politika/Tedbir: Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların ve muhtarların katılım rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.953)

Politika/Tedbir: Tedbir 953.1. Kent konseylerinin etkinleştirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevcut sorunlar tespit edilerek kent konseylerini daha aktif hale getirmek üzere mevzuat çalışması yapılacaktır.

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954)

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Tedbir 954.1. Yerel yönetimlerin en uygun hizmet ve coğrafi alan büyüklüğü tespit edilerek yeniden yapılandırılmasina ilişkin modelleme ve mevzuat çalışması yapılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Yerel yönetimlerin karar alma sürecinde kadın, genç, yaşlı ve engellilerin görüşlerinin alinmasi ve bilgilendirilmesini temin edecek mekanizmalar geliştirilecektir.: 1. Belediyelerin sundukları hizmetlere vatandaşların erişimini kolaylaştırmak ve hizmetlerin sunumunda maliyetleri düşürmek için yöntem ve araçların geliştirilmesine yönelik bir analiz çalışması yapılacaktır.

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Tedbir 954.2. Büyükşehir belediyeleriyle büyükşehir ilçe belediyeleri arasında koordinasyon eksikliği nedeniyle ortaya çıkan hizmet aksamalarının giderilmesi için gerekli çalışmalar yürütülecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Yerel yönetimlerin karar alma sürecinde kadın, genç, yaşlı ve engellilerin görüşlerinin alinmasi ve bilgilendirilmesini temin edecek mekanizmalar geliştirilecektir.: 1. Belediyeler arasi koordinasyonda aksayan ve iyileştirilmesi gereken unsurların tespit edilmesine yönelik analiz çalişmasına devam edilecektir.

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim değişikliği ile mücadele kapasitesinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.955)

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Tedbir 955.1. Yerel yönetim altyapı tesisleri yapimında teknoloji ve yer seçimi ile inşa süreçlerinde afet risklerinin dikkate alınmasını sağlayacak mevzuat hazırlanacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), AFAD, İLBANK, Yerel Yönetimler
1. Yerel yönetimlerin karar alma sürecinde kadın, genç, yaşlı ve engellilerin görüşlerinin alinmasi ve bilgilendirilmesini temin edecek mekanizmalar geliştirilecektir.: 1. Yerel yönetimlerin sorumlu olduğu altyapı tesislerinin yapımıyla ilgili süreçlerde afet risklerinin dikkate alınmasını sağlayacak mevzuat hazırlanacaktir.

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Tedbir 955.3. Itfaiye ve zabita hizmetlerinin afetlerle mücadele kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), AFAD, Yerel Yönetimler
1. Yerel yönetimlerin karar alma sürecinde kadın, genç, yaşlı ve engellilerin görüşlerinin alinmasi ve bilgilendirilmesini temin edecek mekanizmalar geliştirilecektir.: 1. Belediyelerin itfaiye teşkilatlarınin arama, kurtarma ve müdahale hizmetlerine ilişkin kapasiteleri geliştirilecektir.

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Yerel yönetimlerin girişimciliğin geliştirilmesine yönelik kapasiteleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.956)

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Tedbir 956.1. Yerel yönetimlerin üretim ve pazarlamaya yönelik kuracağı yapılara destek sağlanacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlıği, Yerel Yönetimler
1. Yerel yönetimlerin karar alma sürecinde kadın, genç, yaşlı ve engellilerin görüşlerinin alinmasi ve bilgilendirilmesini temin edecek mekanizmalar geliştirilecektir.: 1. Yerel yönetimlerin girişimcilik faaliyetlerinin etkinleştirilmesi amacıyla rehber hazırlanacaktır.

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Sahipsiz hayvanların şehir hayatını olumsuz etkilemeyecek şekilde yerel yönetimlerin daha etkin çalışmasını sağlayacak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.957)

Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.: Tedbir 957.1. Yerel yönetimlerin şehirlerdeki sahipsiz hayvanların sağlık, beslenme ve barınma ihtiyaçlarına yönelik faaliyetlerinde birlik modeli dâhil alternatif yöntemler geliştirilerek bu çerçevedeki projeleri desteklenecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Yerel Yönetimler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yerel yönetimlerin karar alma sürecinde kadın, genç, yaşlı ve engellilerin görüşlerinin alinmasi ve bilgilendirilmesini temin edecek mekanizmalar geliştirilecektir.: 1. Sahípsiz hayvanların rehabilitasyonu için yerel yönetimlerin il bazında birlik oluşturması sağlanarak barınak projelerine verilen destek artırnlacaktır.

2.5.7. Kamuda İnsan Kaynakları
a) Mevcut Durum 
Kamu hizmetlerinin geliştirilmesi ve etkin şekilde sunulması bakımından kamuda nitelikli insan kaynağı büyük önem taşımaktadır. 2024 yılı Haziran ayı itibarıyła kamuda istihdam edilen 5.263.073 personelin 3.468.214'ü kadrolu, 397.847'si sözleşmeli ve 1.294.135’i işçi statüsündedir.

Kamu kurumlarının işe alım, görevde yükselme, ünvan değişikliği ve yurt dışına eğitim amacıyla gönderilecek kamu personeline ilişkin süreçlerini yürüttüğü Kariyer Kapısı'nın kurumların ihtiyaçlarına yönelik sistemsel geliştirmeleri devam etmektedir. Platform üzerinden 6.186 pozisyona ilişkin 1.265 ilan yayımlanmış ve bu ilanların süreçleri tamamlanmıştır. Hâlihazırda_38devlet üniversitesinin işe alım süreçlerinde kullandığıPlatformun uygulama birliği sağlanmasi amacıyla tüm devlet üniversiteleri tarafindan kullanılması için çalışmalara başlanmıştır. Kamuda hayat boyu öğrenme kültürünüyaygınlaştırmak ve uygulama birliğinin sağlanması amacıyla Uzaktan Eğitim KapısıPlatformu kullanılmaktadır. 1.598 kurum tarafindan kullanılan Platform üzerinden bugüne kadar 2,7 milyonu aşkın kamu personeli eğitim almış, 63 milyondan fazla eğitim tamamlanmıştır. Kamu personeli eğitim faaliyetlerinde kapsayıcılığı ve erişilebilirliği artırmak amacıyla eğitimlere işaret dili, alt yazi ve görsel betimleme seçenekleri eklenmeye başlanmıştır.

Kamuda İnsan Kaynakları Yönetimi (Kamu Personel Bilgi Sistemi) adı altında kurumsal düzeyde T.C. kimlik numarası esas aliınarak toplanacak kamu personeli verilerinin, merkezi sisteme aktarılması için gerekli altyapı ve standartların oluşturulmasına ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Kamu çalışanlarının motivasyonunun yükseltilmesi, kamuda hizmet sunumunda verimlilik ve etkinliğin artırılması, kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasitelerinin güçlendirilmesi ihtiyaçlari devam etmektedir.
b) Amaç
Yüksek verimlilikle kaliteli hizmet sunan insan kaynağına sahip, objektif ölçütlerin ve liyakat ilkelerinin hâkim olduğu, değişen koşullara uyum sağlayan kamu personel sisteminin oluşturulmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu sektöründe stratejik insan kaynakları yönetimi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.959)

Politika/Tedbir: Tedbir 959.1. Merkezi kamu personeli bilgi sistemi kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanłığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu Personeli Bilgi Sistemi, mahalli idare personeline ilişkin istihdam bilgilerini içerecek şekilde genişletilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 959.2. Kamu sektöründe stratejik insan kaynakları planlaması uygulamalarının etkinliği artinlarak yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu kurumlarının personel birimierinin kapasitesini güçlendirmeye yönelik eğitim, çalıştay, teknik altyapı ve dijital araç desteği artırılacaktır. 2. Kamu İşe Alım Platformunun kullanımi, devlet üniversiteleri ve verel yönetimleri de kapsayacak şekilde yaygınlaştınılarak kamu işe alım süreçlerinde uygulama birliği sağlanacak, firsat eşitliği, şeffaflık ve kapsayıcılik desteklenecektir.

Kamu personelinin verimliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılarak iyi uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.960): Tedbir 960.6. Kamu insan kaynakları yönetiminde veri analizi ve yapay zekâ gibi ileri teknolojilerin kullanılmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Kamu personelinin verimliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılarak iyi uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.960): Kamu personel mevzuatı kamu personel statüleri ve sıniflandırma kriterleri dikkate alınarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.961)

Kamu personelinin verimliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılarak iyi uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.960): Tedbir 961.1. Kamu personelinin iş ve görevler açısından yetki ve sorumluluklarının belirlenmesine yönelik başta iş analizi çalışmaları gözetilerek uygun yöntemler geliştirilecektir.

Kamu personelinin verimliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılarak iyi uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.960): Tedbir 961.2. Kamu personeli ücret sistemi sadeleştirilecek, ücret düzeyleri görev ve sorumluluk esasına dayalı olarak yeniden düzenlenecektir.

Kamu personelinin verimliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılarak iyi uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.960): Tedbir 961.3. Kamuda istihdam edilen kariyer meslek personelinin görev alanlarıni, atanma süreçlerini ve meslekte yükselme gibi hususları düzenleyen mevzuat çalışması yapılacaktır.
2.5.8. Dijital Devlet 
a) Mevcut Durum 
Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasina yönelik çalışmalara devam edilmiştir. Eylül 2024 itibarıyla e-Devlet Kapısı üzerinden, yerel yönetimler de dâhil olmak üzere, 1.065 kurum ve kuruluşun 8.385 hizmetine ulaşılabilmektedir. e-Devlet Kapısının mobil uygulamaları üzerinden de 5.137 hizmete erişim sağlanabilmektedir.Bu hizmetlerden aynı dönem itibarıyla 66,2 milyona ulaşan kayıtlıkullanıcı istifade etmektedir.

2024 vılı TüİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre e-devlet hizmetlerini kullananların oranı önceki yıl seviyelerinde kalarak yüzde 73,7 olmuştur.Araştırmaya göre e-devlet hizmetlerinin kullanım amaçları arasında, yüzde 68,6 ile resmi makamlar veya kamu hizmetleri tarafindan kullanılan kişisel bilgilere erişim ilk sırayı almıştır.Bunu, yüzde 47,9 ile kamu kurumłarından veya kamu hizmetlerinden bir randevu alma veya 

rezervasyon yaptırma ve yüzde 45,1 ile kamu kuruluşlarına ait internet sitelerinden bilgi edinme takip etmiştir.

2024 yılı Yatırım Programında BİT içerikli 347 proje için 30,9 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. Yatırımların sektörler arası dağılımında; BTK, İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı,Hazine ve Maliye Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü gibi büyük ölçekli e-devlet projelerini yürüten kurumlara ait projelerin yer aldığıdiğer kamu hizmetleri sektörü yaklaşık yüzde 59'luk payla birinci sıradadır. Milli Eğitim Bakanlığı ve üniversitelere ait yatırımların bulunduğu eğitim sektörü yaklaşık yüzde 20'lik oranla diğer kamu hizmetleri sektörünü takip etmektedir. Öte yandan, idame ve yenilemeye yönelik yatırım ödeneklerinin tüm BiT yatırımı ödeneklerine oranı yüzde 50'ler seviyesini aşmiştir.

2024 yılı Programı kapsamında pek çok faaliyette ön inceleme, ülke ve saha araştırmalari, taslak oluşturma, paydaşlarla görüşme mahiyetinde çalışmalar yürütülmüştür. Dijital Devlet Stratejisi taslağının güncelleme çalışmalarına devam edilmiştir.Açık kaynak kodlu olarak kabuł edílecek lisanslar belirlenerek Açık Kaynak Kodlu Yazılıma Geçiş Analiz Rehberinde sunulmuştur. Dijital Dönüşüm Ofisi tarafindan, kamu kurumlarınca oluşturulan yaklaşık 450 adet AKKY Geçişi Analiz ve Yol Haritası Raporunun analizine büyük ölçekli bilgi işlem altyapisına sahip kurumlardan oluşan bir önceliklendirme listesi oluşturularak başlanmıştır. Kamu Bulut Bilişim Stratejisi hazırlıkları kapsamında Bulut GöçRehberi hazırlanmıştır. Ulusal Veri Stratejisi hazırlıkları bağlamında Türkiye'de veri erişimi,kullanımı ve paylaşımını tanımlayacak bir yönetişim çerçevesi oluşturulmasına yönelik bir proje başlatılmıştır. Ulusal Veri Sözlüğü Projesi kapsamında Eylül 2024 itibarıyla 172 veri sözlüğü, 668.481 veri ögesi tanımı yapılmış; proje, veri girişi açısından yüzde 90 oranında tamamlanmıştır. Proje kapsamında tanımlanan 172 veri sözlüğü içerisinden 136 veri sözlüğüVeri Nitelik Değerlendirme sürecine dâhil edilmiş; bu sözlüklerin 48'inin süreci tamamlanarak kullanılabilir veri sözlüğü aşamasına gelinmiştir. Bu çalışmalarla birlikte,kurumların bilgi sistemlerinde veri standardizasyonunun sağlanmasi, kurumlar arası veri paylaşımının kolaylaştırılması ve ulusal veri envanterinin çıkartılması amacıyla Ulusal Veri Sözlüğü Sisteminde Veri Paylaşım Modülü altyapısı hayata geçirilmiştir. Kamuda Uygulanacak Güvenilir Yapay Zekâ Tedbirlerine ilişkin genelge taslağı oluşturulmuştur.Dijital Dönüşüm Liderleri Gelişim Programının ikinci dönemi tamamlanmıştır.
b) Amaç
Dijital kamu hizmetlerinin bütüncül, kullanıcı odaklı ve katıliımcı bir yaklaşımla sunumunun yayginlaștirılmasi ve kullanıminin artırilmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Dijital kamu hizmetlerinin tasarımı ve sunumu, süreçler yeniden yapılandırılarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.963)

Politika/Tedbir: Tedbir 963.1. e-Devlet Kapisi, ortak ödeme ve kimlik doğrulama uygulamaları ile bütünleşik hizmetleri ön plana çıkaracak şekilde geliştirilecek, Kapıdan sunulan belediye hizmetlerinin standardizasyonu sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, SEDDK, Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezi, TÜRKSAT, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bütünleşik hizmetler kapsamında Özel Sigortalarım ve Eğitim Hayatım hizmetleri geliştirilecek ve e-Devlet Kapisından sunulacaktır. 2. e-Devlet Kapısında çocuk adına hizmet kullanımına yönelik servisler geliştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 963.4. Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi altyapısı güçlendirilecek ve e-Devlet Kapısıyła bütünleşmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel yönetimlerin sorumluluğundaki coğrafi verilere ilişkin ulusal coğrafi veri sorumluluk matrisi oluşturulacaktır. 2. e-Devlet Kapisı üzerinden sunulacak şekilde 10 katma değerli hizmet geliştirilecektir. 3. Olgunluk geliştirme modeli izleme sistemi oluşturulacaktır.

Politika/Tedbir: Dijital devlet çalışmalarına yönelik yönetim kapasitesi ve stratejik yönetim çerçevesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.964)

Politika/Tedbir: Tedbir 964.1. Türkiye'nin önümüzdeki dönemde takip edeceği yol haritasını ortaya koyacak dijital devlet stratejisi hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dijital Devlet Stratejisi ve Eylem Plani yayımlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 964.4. Dijital devlet mimarisi ile uyumlu kurumsal dijital dönüşüm olgunluk modeli geliştirilecek, bu doğrultuda kurumsal dijital dönüşüm yol haritaları hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu dijital dönüşüm olgunluk modeli için ulusal ve uluslararası örnekler incelenerek taslak model oluşturulacak ve değerlendirme için dijital platform hayata geçirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 964.6. İstatistiki veri altyapısını iyileştirmek üzere temel dijital devlet göstergeleri belirlenerek alana özgü ulusal endeks oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Türkiye İstatistik Kurumu, İlgili kamu kurum ve kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dijital Türkiye Endeksi ölçümleme yöntemi güncelleme çalışmaları tamamlanarak ilgili paydaşlarla endekslere yönelik yönetişim mekanizması oluşturulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 964.8. Elektronik Yazışma Paketi 3.0 ile elektronik yazışmaların kapsamı genişletilecek ve vatandaş ile Kamu Kurum ve Kuruluşları arasında resmi elektronik yazışma yapılabilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜRKSAT
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Elektronik Yazışma Paketi 3.0 tasarımı ve geliştirmesi yapılacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 965.1. Kamu bilişim personelinin rol ve sorumluklarıni belirleyen ve yetkinliklerini ortaya koyan kamu bilişim yeterlik çerçevesi hazırlanacak ve dinamik bir envanter oluşturulacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 965.2. Kamu bilişim personelinin istihdam rejimi hazırlanacak kamu bilişim yeterlik çerçevesi doğrultusunda ve nitelikli teknik personelin kamuda çalişmasını teşvik edecek şekilde yapılandırılacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 965.3. Kamu kurumlarının dijital dönüşüm alanındaki eğitim ve değişim yönetimi ihtiyaçlarını karşılamak üzere dijital devlet akademisi kurulacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Kamu kurumlarının bilgi ve iletişim teknolojileri ürün ve hizmet alımlarında maliyet etkinlik, güvenlik, sürdürülebilirlik, yenilik ve yerli katma değer artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.966)

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 966.1. Kamu kurumlarınca bulut bilişim hizmetlerinin güvenli kullanımına yönelik mekanizmalar geliştirilecek, bulut bilişim göç yol haritaları oluşturulacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 966.2. Açık kaynak kodlu yazılım geçiş analizleri doğrultusunda kamu kurumlarının açık kaynak kodlu yazılımlara geçişi hızlandırılacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 966.3. Kamuya hizmet sunan bilişim firmalarında yetkinlik sağlamak amacıyla akreditasyon ve standardizasyon mekanizmaları geliştirilecek, satın alma ve denetime yönelik hukuki ve idari düzenlemeler hayata geçirilecek, kamu teknolojileri kümelenmeşi olusturulacaktır.

Kamu kurumlarında veri yönetişimi ve ileri veri analitiği kapasitesi geliştirilecek ve kurumlar arası veri paylaşım mekanizmaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.967): Tedbir 967.1. Ulusal veri sözlüğü ile kurumsal ve tematik veri sözlüğü çalışmaları tamamlanacaktır.

Kamu kurumlarında veri yönetişimi ve ileri veri analitiği kapasitesi geliştirilecek ve kurumlar arası veri paylaşım mekanizmaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.967): Tedbir 967.2. Kurumlar arası ileri veri analitiği ve yapay zekâ projeleri ile kurumsal kapasiteyi artırmaya yönelik kamu veri alanı altyapısı hayata geçirilecektir.

Kamu kurumlarında veri yönetişimi ve ileri veri analitiği kapasitesi geliştirilecek ve kurumlar arası veri paylaşım mekanizmaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.967): Tedbir 967.3. Kurumlar arası veri payłaşımi ve protokol yönetimine yönelik uygulama programlama arayüzü geliştirilecektir.

Kamu kurumlarında veri yönetişimi ve ileri veri analitiği kapasitesi geliştirilecek ve kurumlar arası veri paylaşım mekanizmaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.967): Tedbir 967.4. Kamu verisinin paylaşımına yönelik hukuki düzenlenme yapılacak, ulusal açık veri portalı hayata geçirilecektir.

Kamu kurumlarında veri yönetişimi ve ileri veri analitiği kapasitesi geliştirilecek ve kurumlar arası veri paylaşım mekanizmaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.967): Kamu kurumlarının siber güvenlik tehditlerine karşı korunması ve dijital hizmetlerin sunumunda kişisel bilgilerin mahremiyetinin sağlanması ile yapay zekâ etik ilkelerinin tatbikine yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.968)

Kamu kurumlarında veri yönetişimi ve ileri veri analitiği kapasitesi geliştirilecek ve kurumlar arası veri paylaşım mekanizmaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.967): Tedbir 968.2. Kamuda yapay zekâ uygulamalarının geliştirilmesi ile ürün ve hizmet tedarikinde güvenilir yapay zekâ etik ilkeleri tatbik edilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: e-Devlet Hizmetlerini Kullanan Bireyler(3)
Birim: Yüzde
2023: 73,9
2024 (1): 73,7
2025 (2): 75,0

Performans Göstergeleri: e-Devlet Kapısı Kayıtlı Kullanıcı Sayısı
Birim: Milyon
2023: 64,0
2024 (1): 66,5
2025 (2): 67,0

Performans Göstergeleri: e-Devlet Kapısından Sunulan Hizmet Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2023: 7 741
2024 (1): 8 400
2025 (2): 8 800

Performans Göstergeleri: e-Devlet Kapısından Sunulan Bütünleşik Hizmet Sayısi (Kümülatif)
Birim: Adet
2023: 5
2024 (1): 6
2025 (2): 8

Performans Göstergeleri: e-Devlet Kapisindan Sunulan Mobil Hizmet Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2023: 4 478
2024 (1): 5 200
2025 (2): 5 500
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 16-74 yaş aralığındaki bireyler içerisinde e-devlet hizmetlerinden yararlanma oranını ifade eden TüiK anket verisidir.


2.5.9. Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği 
2.5.9.1. Teknik İşbirliği ve Kalkınma Yardımları
a) Mevcut Durum 
Küresel kalkınma işbirliği gündemini deprem, kuraklık ve sel başta olmak üzere iklim değişikliğinden kaynaklanan afetler ile savaşların tetiklediği göç, gıda tedarik sıkıntıları ve insani krizler önemli ölçüde etkilemektedir. Türkiye, söz konusu krizlerin bir sonucu olarak artan ihtiyaçlara, insan odakli, refahın daha adil dağılimıni önceleyen, ulusal refahı da artırmaya yönelik bir perspektifle yaklaşarak kalkınma işbirliği program ve projeleri geliştirmektedir. Ülkemiz başta TİKA, YTB, AFAD, Yunus Emre Enstitüsü, Türk Kızılay,Türkiye Maarif Vakfi, Türkiye Diyanet Vakfı gibi kurum ve kuruluşlar aracılığıyla eğitim,sağlık, tarım ve hayvancılık, acil ve insani yardımlar gibi alanlarda dünyanın dört bir yanında kalkınma çabalarına destek sağlamaktadır.

Ülkemizin toplam kalkınma yardımları 2023 yılında öncül verilere göre 7,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu yardımlar içerisinde ilgili kurum ve kuruluşlarca sağlanan ResmîKalkınma Yardımlarının (RkY) yanı sıra özel sektör kuruluşları tarafından diğer ülkelerde gerçekleştirilen doğrudan yatırımlar ve sivil toplum kuruluşlarının diğer ülkelere yaptığıyardımlar da yer almaktadir.

OECD verilerine göre, ülkemizin RKY'ye ayırdığı pay önemli bir artış göstererek 2014yılında 3,6 milyar dolardan 2023 yılında öncül verilere göre yaklaşık 7 milyar dolara yükselmiştir. Bu kapsamda ülkemiz, milli gelirine oranla en fazla resmî kalkınma yardımısağlayan ülkeler arasında yer almıştır.

TABLO II: 61- Türkiye'nin Resmî Kalkınma Yardımları
2014: 3 591
2015: 3 919
2016: 6 488
2017: 8 121
2018: 8 612
2019: 8 667
2020: 8 124
2021: 7711
2022: 7116
2023(1): 6 999

2014: 4,5
2015: 5,0
2016: 7,6
2017: 9,5
2018: 11,0
2019: 11,5
2020: 11,4
2021: 9,6
2022: 7,9
2023(1): 6,0
Kaynak: OECD (1) TİKA öncül verisidir.
Türkiyenin 2023 yılı RKY'sinin yüzde 99'u ikili yardımlar şeklinde olup bu yardımların Orta Doğu, Balkanlar/Doğu Avrupa ve Güney/Orta Asya bölgelerine yoğunlaştığıgörülmektedir.

TABLO II: 62- Türkiye'nin İkili Resmî Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı
Balkanlar/Doğu: Avrupa
2014: 134
2015: 223
2016: 190
2017: 227
2018: 218
2019: 233
2020: 98
2021: 86
(Milyon Dolar) 2022 2023(3): 105

Balkanlar/Doğu: Asya
2014: 2 980
2015: 3 420
2016: 6 148
2017: 7 527
2018: 7 183
2019: 7 868
2020: 7 589
2021: 6 940
(Milyon Dolar) 2022 2023(3): 6 420

Balkanlar/Doğu: Üzak Doğu
2014: 25
2015: 6
2016: 13
2017: 20
2018: 8
2019: 13
2020: 9
2021: 7
(Milyon Dolar) 2022 2023(3): 7

Balkanlar/Doğu: Güney ve Orta Asya
2014: 353 2 500
2015: 257 2 988
2016: 191 5 943
2017: 127
2018: 256
2019: 166
2020: 105
2021: 138
(Milyon Dolar) 2022 2023(3): 83 6 322

Balkanlar/Doğu: Orta Doğu Diğer (Asya)
2014: 102
2015: 169
2016: 1
2017: 7 325 55
2018: 6 745 174
2019: 7 666 23
2020: 7 474 1
2021: 6 794 1
(Milyon Dolar) 2022 2023(3): 8

Balkanlar/Doğu: Afrika
2014: 383
2015: 183
2016: -306(1)
2017: -297(1)
2018: 135
2019: 103
2020: 75
2021: 99
(Milyon Dolar) 2022 2023(3): 60

Balkanlar/Doğu: Amerika
2014: 4
2015: 19
2016: 7
2017: 10
2018: 21
2019: 21
2020: 5
2021: 19
(Milyon Dolar) 2022 2023(3): 23

Balkanlar/Doğu: Diğer (2)
2014: 1
2015: o
2016: 199
2017: 482
2018: 876
2019: 245
2020: 266
2021: 484
(Milyon Dolar) 2022 2023(3): 366

Balkanlar/Doğu: Toplam
2014: 3 502
2015: 3 846
2016: 6 238
2017: 7 950
2018: 8 433
2019: 8 469
2020: 8 033
2021: 7 628
(Milyon Dolar) 2022 2023(3): 6 974
Kaynak: OECD 

(1) Tavizli kalkınma kredisi geri ödemesinden dolayı negatif görünmektedir 
(2) Bölgelere ayrıştınlamayan yardım miktandır.

() TİKA öncül verisidir.



İkili RKY'nin sektörel dağılımı incelendiğinde, 2023 yılında gerçekleştirilen yardımların yüzde 86'sının insani yardımlardan oluştuğu görülmektedir. Türkiyenin insani yardımlarının yanı sıra kalkınma işbirliği faaliyetlerinde eğitim, sağlık ve kültür alanlarında yapılan yardımları öne çıkmaktadır.

On İkinci Kalkınma Planının ilk program yılında, ilgili kurum ve kuruluşlarla etkin bir eşgüdüm içerisinde Uluslararası Kalkınma İşbirliği Stratejisi Taslağı hazırlanmıştır.Türkiye’nin kalkınma tecrübesinin tematik ve bölgesel önceliklere uygun olarak tarihi ve kültürel bağların bulunduğu ülkeler başta olmak üzere işbirliğinde bulunulan ülkelere aktarılması amacıyla çeşitli proje ve faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Yurt dışı misyonlarda ve kamukurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinliklerinigeliştirmek amacıyla Dış Görev Yönlendirme Kurslarıyla protokol, müzakere teknikleri ve diş politika konularinda seminerler düzenlenmiştir. Uluslararasi platformlarda ve ceşitli ülkelerde Türkiye’nin tanıtımına yönelik paneller, seminerler ve etkinlikler düzenlenerek uluslararasıgörünürlüğün artırılması ve ülke imajinın güçlendirilmesi hedeflenmiştir.
b) Amaç
Dış politika öncelikleriyle uyumlu, bölgesel ve küresel sorunlara hızlı ve kalıcı çözümler sunan ve kaynakların etkin kullanımını sağlayan kalkınma işbirlikleri geliştirmek temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizin öncelikleri ve alıcı ülkelerin ihtiyaçları çerçevesinde sektörel ve tematik kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.970)

Politika/Tedbir: Tedbir 970.1. İhtiyaç duyan ülkelerde sürdürülebilir ve kaliteli sağlık hizmetlerine erişimi, gıda güvenliği ve güvenirliğini, özellikle mesleki eğitimin geliştirilmesine yönelik kültürel hassasiyetlerle uyumlu programlara dayalı temel eğitim kapasitesinin artırılmasını sağlamaya yönelik programlar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararası sağlık profesyonellerine yönelik sağlık meslek eğitimleri düzenlenerek ülkemizin güçlü sağlık sisteminin tantımi yapılacaktır. 2. Sağlik alanında yabancı ülkeler ve uluslararası kuruluşlarla var olan işbirliği artırılarak Türk sağlık reformu ile elde edilen bilgi ve tecrübeierin talep eden ülkelerle paylaşılmasına yönelik kapasite geliştirme eğitimieri verilecektir.

Politika/Tedbir: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: 3. Kalkınma işbirliği ortağı ülkelerde sağlık ve gida alanlarında tecrübe aktarımına yönelik eğitimler düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Milli Eğitim Bakanlığı (S), TİKA, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: 4. Talep eden ülkelere mesleki ve teknik eğitim sistem tasarımi, program geliştirme, eğiticilerin eğitimi, öğrenci staj desteği, eğitim ortamlarınin tasarlanmasi ve güçlendirilmesi konularında destek verilecektir.

Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik programlar yürütülecektir.: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: 2. Insan kaynakları alanında geliştirilen dijital araçların, başta Türk Devletleri olmak üzere talep eden ülkelerle paylaşımına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik programlar yürütülecektir.: Tedbir 970.3. Göçün etkin yönetimi kapsamında kaynak ülkelerde istihdam oluşturmaya yönelik kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlıği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm ve dijital devlet alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik faaliyetler yürütülecektir.: 1. Ulusal Destekli Gönüllü Geri Dönüş Mekanizması kapsamında düzensiz göçmenlerin kendi ülkelerinde yeniden uyum sağlamalarına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik programlar yürütülecektir.: Tedbir 970.4. Körfez bölgesini Avrupa ve diğer büyük pazarlara bağlamayı hedefleyen ve paydaşı olduğumuz Kalkınma Yolu Projesi'nin hayata geçirilmesine yönelik çabalar yoğunlaştırılacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
1. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm ve dijital devlet alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik faaliyetler yürütülecektir.: 1. Proje kapsamında Irak makamiarıyla çalışmalar sürdürülecek, Irak tarafinca ilk étabının 2028 yılında tamamlanması öngörülen projeye ilişkin süreç yakından takip edilecektir.

Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik programlar yürütülecektir.: Tedbir 970.5. En az gelişmiş ülkeler başta olmak üzere, gelişmekte olan ülkelerdeki kamu kurum ve kuruluşlarının fiziki kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik proje ve faaliyetier uygulanacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar
1. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm ve dijital devlet alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik faaliyetler yürütülecektir.: 1. Türkiye'nin birçok alanda sahip olduğu kalkınma tecrübesiyle En Az Gelişmiş Ülkelerdeki (EAGÜ) kamu kurum ve kuruluşlarının fiziki kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik inşa, onarım ve donatım projeleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik programlar yürütülecektir.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: 2. Ülkemizin bölgesel kalkınma politikaları ile bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tecrübelerinin başta komşu ülkeler olmak üzere işbirliği içinde olunan ülkelere aktarılmasını sağlamak ve destek olmak için teknik işbirliği çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik programlar yürütülecektir.: Tedbir 970.6. En az gelişmiş ülkeler başta olmak üzere, talep odaklı yaklaşım ile gelişmekte olan ülkelerin beşeri kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitim, sağlık ve tarım gibi alanlarda tecrübe paylaşım programları düzenlenecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar
1. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm ve dijital devlet alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik faaliyetler yürütülecektir.: 1. EAGÜ'ler başta olmak üzere, gelişmekte olan ülkelerin beşeri kapasitelerinin artırılmasına yönelik olarak talep odaklı yaklaşımla eğitim, sağlik ve tarim gibi alanlarda tecrübe paylaşımı programları düzenlenecektir.

Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik programlar yürütülecektir.: Ülkemizin öncelikleri çerçevesinde tarihi ve kültürel bağlara sahip olunan coğrafyalara yönelik bölgesel stratejiler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.971)

Tedbir 970.2. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik programlar yürütülecektir.: Tedbir 971.1. Balkanlar ve Doğu Avrupa'da çok kültürlü yapının muhafazası ve geliştirilmesi de dikkate alınarak uluslararası kalkınma işbirliği programlan, projeleri ve faaliyetleri geliştirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar
1. Hedef ülkelerde kamu hizmetlerine erişimde etkinliğin artırılması için ülkemizin dijital dönüşüm ve dijital devlet alanındaki tecrübelerinin paylaşımına yönelik faaliyetler yürütülecektir.: 1. Balkanlar ve Doğu Avrupa'da eğitim, sağlık, kültür, üretim ve kurumsal kapasitelerin geliştirilmesi başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program ve projeler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 971.2. Türk dünyasıyla ekonomik ve ticari işbirliğini derinleştirecek programlar geliştirilecektir.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlıği, Üniversiteler, TÜBİTAK, Sanayi Odaları
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar: 2. Sanayi ve teknoloji alanında Türk devletlerindeki ilgili kurumlar arasında bilgi ve tecrübe paylaşımında bulunulacaktır.

Tedbir 971.2. Türk dünyasıyla ekonomik ve ticari işbirliğini derinleştirecek programlar geliştirilecektir.: Tedbir 971.3. Yakın coğrafyamız başta olmak üzere enerji arzı yüksek ülkelerde petrol dışı alanların geliştirilmesine katkı sağlamak amacıyla ülkemizin sanayi, teknoloji ve hizmetler sektörlerindeki tecrübesinin aktarılmasına yönelik programlar, projeler ve faaliyetler desteklenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanliği, Tarım ve Orman Bakanlıği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Türk devletlerine yönelik ekonomik, ticari, sosyal ve kültürel işbirliğine de katkı sunacak, eğitim, sağlık, kültür, üretim ve kurumsal kapasitelerin geliştirilmesi başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program ve projeler gerçekleştirilecektir.: 1. Enerj arzı yüksek ülkelerde petrol dişı alanların geliştirilmesine hizmet eden faaliyetlere destek sağlanacaktır.

Tedbir 971.2. Türk dünyasıyla ekonomik ve ticari işbirliğini derinleştirecek programlar geliştirilecektir.: Tedbir 971.4. Orta Doğu ve Afrika'da altyapının iyileştirilmesine ilişkin talepler başta olmak üzere hedef ülkelerin kendi beşeri, doğal ve kurumsal kaynakları harekete geçirilerek STK ve özel sektör gibi paydaşlarla birlikte kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar

Tedbir 971.2. Türk dünyasıyla ekonomik ve ticari işbirliğini derinleştirecek programlar geliştirilecektir.: Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar: 2.İklim değişikliği nedeniyle tarımsal potansiyeli olumsuz etkilenen Batı ve Orta Afrika ülkeleriyle tarım alanında sürdürülebilir işbirlikleri çeşitlendirilerek geliştirilecektir.

Tedbir 971.2. Türk dünyasıyla ekonomik ve ticari işbirliğini derinleştirecek programlar geliştirilecektir.: Tedbir 971.5. Asya-Pasifik ve Latin Amerika ülkeleriyle uluslararası kalkınma işbirliği programlar geliştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar
1. Türk devletlerine yönelik ekonomik, ticari, sosyal ve kültürel işbirliğine de katkı sunacak, eğitim, sağlık, kültür, üretim ve kurumsal kapasitelerin geliştirilmesi başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program ve projeler gerçekleştirilecektir.: 1. Asya-Pasifik ve Latin Amerika ülkelérinde eğitim, sağlık, kültür ve üretim başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda kurumsal kapasitenin geliştirilmesine yönelik program ve projeler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 971.2. Türk dünyasıyla ekonomik ve ticari işbirliğini derinleştirecek programlar geliştirilecektir.: Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İlgili STK'lar: 2. Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle karşılıklı üst düzey resmî görüşmelerin yanı sıra bölgeyle ticaretin artirılması ve çeşitlendirilmesi, yeni pazarlara erişim, uluslararası adaylıklara destek sağlanması ve ülkemiz aleyhine çalışan lobilerie mücadele edilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.2. Uluslararasi kalkınma işbirliği alanında ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.3. Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin finansmanına yönelik mevcut araçlar da değerlendirilerek yeni finansman yöntemleri geliştirilecektir.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.4. Diş yardımların izlenmesi ve raporlanmasina esas oluşturacak kalkınma yardımları veri sistemi geliştirilecektir.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.5. Uluslararası bağışçılar, STK'lar ve özel sektör gibi paydaşlarla üçlü işbirliği program ve proje ortaklıkları geliştirilecektir.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.6. Kalkınma işbirliğinde dış temsil ağının genişletilmesi ve etkinleştirilmesi sağlanacak, yurt dişı temsilcilikler ve kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinlikleri geliştirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Milli Eğitim Bakanlıği (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı ve İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları

Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajinın güçlendirilmesi için kamu, kültür ve eğitim diplomasisi faaliyetleri derinleştirilecek, ulusłararası kamuoyunda Türkiyenin tanıtımına yönelik etkili çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.973): Tedbir 973.1. Insani yardımlarımız dâhil kalkınma yardımlarının görünürlüğünün artınıimasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 973.2. Türk

Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajinın güçlendirilmesi için kamu, kültür ve eğitim diplomasisi faaliyetleri derinleştirilecek, ulusłararası kamuoyunda Türkiyenin tanıtımına yönelik etkili çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.973): kültürünün tanıtımı kapsamında hedef ülkelerde Türk Dili ve Edebiyatı lisans programlarının açılması desteklenecektir.

Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajinın güçlendirilmesi için kamu, kültür ve eğitim diplomasisi faaliyetleri derinleştirilecek, ulusłararası kamuoyunda Türkiyenin tanıtımına yönelik etkili çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.973): Tedbir 973.3. Yurt dışındaki vatandaşlarımızla soydaş ve akraba topluluklarımiza yönelik eğitim, staj ve burs destekleri sağlanacak, Türkiye'de yükseköğretimin uluslararasılaşması çalışmaları kapsamında başta Türkiye Bursları olmak üzere "Study in Türkiye" gibi uluslararası programlarin planlama, değerlendirme ve seçim süreçleri geliştirilerek sürdürülecektir.

Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajinın güçlendirilmesi için kamu, kültür ve eğitim diplomasisi faaliyetleri derinleştirilecek, ulusłararası kamuoyunda Türkiyenin tanıtımına yönelik etkili çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.973): Tedbir 973.4. Türkiye mezunlarının ülkemizle ilişkilerinin kurumsallaşmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 973,5. Uluslararasi kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar yapan kurum ve kuruluşlar, üniversiteler, STK'lar ve bireylerle işbirliği geliştirilecek ve Türkiye'nin tanitımına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 973.6. Türkiye'nin girişimci ve insani dış politikasına uygun şekilde geleneksel ve yeni medya araçlarıyla yürütülen kamu diplomasisi faaliyetleri sürdürülecek, Türkiye'nin tanıtımına katkı sağlayacak uluslararası nitelikteki organizasyonlara katılım sağlanacak ve söz konusu faaliyetlerin etkinliğini artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
İletişim Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İletişim Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Uluslararası kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar yapanlar başta olmak üzere farklı ülkelerden STK'lar, düşünce kuruluşları, üniversiteler, akademisyenler, uzmanlar ile işbirliği geliştirilerek ortak çalışmalar yapilacaktır. 2. Türkiyenin tanıtımına yönelik projeler, yayın çalışmalari, tanıtım videoları gibi çalışmalar yapılacaktır. 3. Vatandaş Diplomat Projesi kapsamında vatandaşlarımızın yoğun olarak yaşadığı ülkelerde tanıtım yapılacak ve Vatandaş Diplomat Buluşmaları programları düzenlenecektir. 4. Stratejik iletişim çalışmaları kapsamında Uluslararası Stratejik İletişim Zirvesi düzenlenecek, etkinlik, proje ve yayınlar yapılacaktır.: 1. Türkiyenin tanıtımı ve ülke gündemi bağlamında hedef kitleye ve gündem konularının içeriğine uygun olacak şekilde bașta G20, BM, NATO, İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT), Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) etkinlikleri kapsamında olmak üzere konferans, panel, forum, eğitim gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir. 2. Kara propaganda ile mücadele kapsamında ulusal ve uluslararası platformlarda kamuoyunun doğru bilgilendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecek, Türkiye'nin terörle mücadele çabalarının ve bu bağlamda FETÖ/PKK/PYD gibi terör örgütlerinin küresel bir tehdit olduğunun duyurulması ve 1915 Ölaylari, Kıbrıs Meselesi gibi konular hakkında uluslararası kamuoyunun doğru bilgilendirilmesine yönelik faaliyetier gerçekleştirilecektir. 3. Ulusal ve uluslararası platformlarda kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi amacıyla Türkiye'nin girişimci ve insani dış politikasını önceleyen kamu diplomasisi faaliyetlerinin gerçekleștirilmesi ve bu kapsamda nitelikli yayınların çıkarılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 4. Türkiye'nin tanıtımı ve ülke gündemine ilişkin ulusal/uluslararası faaliyetlerin etkinliğini artırmaya yönelik çeşitli dillerde sözlü ve yazılı çeviri çalışmaları yürütülecektir. 5. Kriz İletişimi kapsamında ulusal ve uluslararaşı tatbikat, eğitim ve diğer faaliyetler, yayın ve projeler gerçekleştirilecektir.

2.5.9.2. Çok Taraflı Kalkınma İşbirliği 
a) Mevcut Durum 
Türkiyenin çok taraflı sistemdeki etkin rolünün güçlendirilmesi ile görünürlüğünün artırılması çabaları sürdürülmektedir. Bu kapsamda en az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin sorunlarının uluslararası platformlarda gündeme getirilmesi başta olmak üzere çeşitli diplomatik girişimlerde bulunulmakta ve yapıcı çözümler geliştirme konusunda aktif bir rol üstlenilmektedir. Küresel ve ulusal kalkınma hedeflerine ulaşılmasına katkı sağlamak adına uluslararası kuruluşların çalışmaları aktif bir şekilde takip edilmekte ve ülkemiz menfaatleri doğrultusunda uluslararası platformlarla ortaklıklar geliştirilmektedir.
BM kuruluşlarının 2021-2025 döneminde ülkemizde yürüttükleri program ve projelerin çerçevesini belirleyen BM Sürdürülebilir Kalkınma İşbirliği Çerçevesi (UNSDCF) kapsamında Sonuç Grubu Toplantıları gerçekleştirilmiş olup yeni dönem Çerçeve Belge hazırlıklarına yönelik çalışmalar başlatılmıştır.

Uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılması çalışmalarıkapsamında İstanbul'da kurulması planlanan BM Kalkınma Eşgüdüm Ofisi (UNDCO)Bölgesel Ofisinin Ev Sahibi Ülke Anlaşmasının iç hukuk onay süreci tamamlanmış olup anılan ofis resmî olarak ülkemizde faaliyetlerine başlamıştır.

BM En Az Gelişmiş Ülkeler Beşinci Konferansı (EAGÜ-V) sonucunda kabul edilen Doha Eylem Programı (DPoA) kapsamında, Gebze'de ev sahipliği yapılan EAGü'ler için BM Teknoloji Bankasının görünürlüğünün artırıłması ve faaliyetlerinin genişletilmesi hususunda Bankaya destek sağlanmıştır. AB'ye katılım için 2025-2028 Ulusal Eylem Planı güncelleme çalışmaları yürütülmüştür. AB müktesebatına uyum çalışmaları çerçevesinde Avrupa Komisyonu ile alt komite toplantılari gerçekleştirilmeye devam edilmektedir.
Yeniden Asya Girişimi kapsamında 2024-2026 dönemi Faaliyet Planı ilgili kurum ve kuruluşlarımızla eşgüdüm içerisinde hazırlanmıştır. 3-4 Temmuz 2024 tarihlerinde Astana'da düzenlenen Şangay İşbirliği Teşkilatı 24. Devlet Başkanları Zirve Toplantısında teşkilata tam üye olma yönünde beyanda bulunulmuştur. Ülkemizin Güneydoğu Asya Uluslar Birliğine (ASEAN) diyalog ortağı olması hedefine yönelik resmî başvuruda bulunulmuş ve bu hedef doğrultusunda hazırlanan Vizyon Belgesi ASEAN’a iletilmiştir.
İSEDAK kapsamında, İslam ülkeleri arasında ekonomik ve ticari işbirliği faaliyetleri yoğunlaştırılarak sürdürülmektedir. Bu çerçevede İSEDAK'n ticaret, turizm, ulaştırma ve iletişim, tarım, yoksuliuğun azaltılması ve mali işbirliği alanlarında 12 çalişma grubu toplantısı gerçekleştirilerek İslam ülkelerinin kalkınma sorunlarına yönelik politika tavsiyeleri ortaya konulmuştur. İSEDAK Bakanlar Toplantısında kabul edilen Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine yönelik üye ülkeler ve ilgili İİT kuruluşları tarafından İSEDAK Proje Destek Programları kapsamında 45 ülkenin yararlanıcı olduğu 24 proje hayata geçirilmiştir.
İiT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC)'nin uygulanmasına ve Sisteme taraf olan ülke sayısinin artırıilmasina yönelik Ticaret Müzakereleri Komitesi Toplantıları ve farkındalık eğitimleri gerçekleştirilmiştir. Başta İIT üyesi ülkeler olmak üzere uluslararası ticaret ve yatırım uyuşmazlıiklarının çözümünde önemli bir adres olmasıbeklenen İit Tahkim Merkezi'nin kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına yönelik çalışmalara aktif katkı sağlanmıştır. Ayrıca helal belgelerinin İIT üyesi ülkeler arasında karşılıklı tanınmasına yönelik kurulan Helal Akreditasyon Kurumları İslami Forumu (IFAB)'nun kurumsallaşma çabaları kapsamında yapılan çalışmalar yakından takip edilerek gerekli katkı sağlanmıştır.


İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu altında dijital becerilerin geliştirilmesi, siber güvenlik ve benzeri alanlarda çeşitli eğitimler düzenlenmiş ve 18 ülkeden gençlerin katılımıyla siber güvenlik alanında bir uluslararası yarışma gerçekleştirilmiştir.Bunun yanı sıra İSEDAK KOi Programı hayata geçirilmiş ve program kapsamında önümüzdeki dönemde faaliyetlerin odaklanacağı tematik alanlar belirlenmiştir.
Bölgesel işbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi politikası çerçevesinde, kurucu üyesi olduğumuz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Gelişen Sekiz Ülke (D-8), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ), Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) ve TÜRKSOY gibi bölgesel kuruluşların faaliyetlerine aktif bir şekilde katılım sağlanmaya devam edilmiştir. Ülkemiz,TDT'nin yakaladığı ivmeyi sürdürmesi ve Türk dünyasında refah ve istikrara katkısağlamasını teminen, TDT faaliyetlerine etkin ve aktif bir şekilde iştirak etmeye devam etmektedir.

Birlikte Kalkınma ve Refah için Güçlendirilmiş Ortaklık temasıyla İstanbul'da gerçekleştirilen Üçüncü Türkiye-Afrika Ortaklık Zirvesinde alınan kararlar, Afrika ülkeleriyle işbirliğimizin geliştirilmesini teminen 2022-2026 Türkiye-Afrika Ortak Eylem Planıçerçevesinde uygulanmaya devam edilmiştir.

b) Amaç
Ülkemizin çok taraflı kalkınma sistemindeki rolü, etkinliği ve görünürlüğünü artırmak ve uluslararası kuruluş ve platformların küresel kalkınma gündemine yönelik çalışmalarına aktif katkı sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizin çok taraflı kalkınma sistemindeki rolü, etkinliği ve görünürlüğü artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.975)

Politika/Tedbir: Tedbir 975.2. Başta ev sahipliği yapılan kuruluşlar olmak üzere Güney-Güney ve üçgen işbirliği mekanizmaları da kullanılarak ülkemizin uluslararası kuruluşlara verdiği program bazlı destekler artırılacak ve bu kuruluşlarla tecrübe paylaşimına yönelik program ve projeler geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Küresel kalkınma sorunlarının çözümüne yönelik işbirlikleri, yeni mekanizmalar dâhil edilerek geliştirilecek ve üçüncü ülkelere yönelik ortak proje ve faaliyetler yürütülecektir. 2. Türkiye'de bölgesel ve küresel ofisleri bulunan BM kuruluşlarıyla etkin işbirliği sürdürülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 975.3. Küresel kalkınma çabalarına katkı sağlamak üzere uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılmasına yönelik diplomatik girişimler sürdürülecek ve ev sahipliği yapılan kuruluşların uluslararası platformlarda görünürlüğünün artırılmasına dönük çalışmalar yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 975.4. Uluslararasi düzeyde iş yapma kapasitesine sahip STK'ların ve özel sektör kuruluşlarının çok taraflı işbirliklerine dâhil olmaları teşvik edilecektir.: BM, OECD, DTÖ, G20 ve İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) gibi uluslararası kuruluşların ve platformların küresel problemlerin tespiti ve çözüm önerilerine dönük çalışmalarında aktif rol üstlenilecektir. (Kalkınma Planı p.976)

Tedbir 975.4. Uluslararasi düzeyde iş yapma kapasitesine sahip STK'ların ve özel sektör kuruluşlarının çok taraflı işbirliklerine dâhil olmaları teşvik edilecektir.: Tedbir 976.1. En az gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan ülkelerin kalkınma meselelerinin uluslararası kuruluşların gündeminde daha fazla yer almasına yönelik çalışmalar sürdürülecek ve bu kapsamda ev sahipliği yaptığımız En Az Gelişmiş Ülkeler için BM Teknoloji Bankası faaliyetleri desteklenecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı
1. Özel sektör temsilcilerinin uluslararası kuruluşlarla işbirliği çabalarının ve UNDP İstanbul Kalkınmada Uluslararası Özel Sektör Merkezi'nin çalışmalarının desteklenmesine devam edilecektir.: 1. EAGü'lerin kalkınma meselelerinin uluslararası kuruluşların gündeminde daha fazla yer almasına yönelik çalışmalar sürdürülecek olup EAGÜlere ve EAGÜler için BM Teknoloji Bankasına ülkemizin yanı sıra diğer ülkelerin de destek vermesine yönelik girişimlerde bulunulacaktır.

Tedbir 975.4. Uluslararasi düzeyde iş yapma kapasitesine sahip STK'ların ve özel sektör kuruluşlarının çok taraflı işbirliklerine dâhil olmaları teşvik edilecektir.: Tedbir 976.2. Küresel kalkınma gündeminin iklim değişikliği, yeşil dönüşüm, yenilenebilir enerji, sürdürülebilir gıda sistemleri, afet risklerinin azaltılması ve dijitalleşme ile ülkemizin öncülüğünde yürütülen sifir atık hareketi bağlamında sürdürülebilir atık yönetimi gibi meselelerine ilişkin uluslararası kuruluşlar nezdinde yürütülen çalışmalara aktif katkı sağlanacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı
1. Özel sektör temsilcilerinin uluslararası kuruluşlarla işbirliği çabalarının ve UNDP İstanbul Kalkınmada Uluslararası Özel Sektör Merkezi'nin çalışmalarının desteklenmesine devam edilecektir.: 1. Çevre sorunları ve iklim değişikliğiyle mücadelede ülkemiz görünürlüğünün uluslararası platformlarda artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 975.4. Uluslararasi düzeyde iş yapma kapasitesine sahip STK'ların ve özel sektör kuruluşlarının çok taraflı işbirliklerine dâhil olmaları teşvik edilecektir.: Dışişleri Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: 2. Enerji güvenliğimizin ilerletilmesi için temiz enerji geçişi odaklı uluslararası faaliyetlere aktif katılım sağlanacak ve ülkemizin iklim değişikliğiyle mücadele çabalarıyla örtüşen yenilenebilir ve nükleer enerji temelli üretimine yönelik uluslararası işbirlikleri takip edilecektir.

Tedbir 975.4. Uluslararasi düzeyde iş yapma kapasitesine sahip STK'ların ve özel sektör kuruluşlarının çok taraflı işbirliklerine dâhil olmaları teşvik edilecektir.: Tedbir 976.3. Düzensiz göçle mücadelede adil yük paylaşımı ve gönüllü geri dönüşlerin teşviki gibi konuların başta BM olmak üzere ilgili uluslararası kuruluşların gündeminde tutulması ile yapıcı çözüm önerileri ve ortak projeler geliştirilmesine dönük çabalar devam ettirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı
1. Özel sektör temsilcilerinin uluslararası kuruluşlarla işbirliği çabalarının ve UNDP İstanbul Kalkınmada Uluslararası Özel Sektör Merkezi'nin çalışmalarının desteklenmesine devam edilecektir.: 1. Başta BM kuruluşları olmak üzere uluslararası kuruluşların düzensiz göçle mücadele konusundaki toplantılarına aktif katılım sağlanacaktır.

Tedbir 975.4. Uluslararasi düzeyde iş yapma kapasitesine sahip STK'ların ve özel sektör kuruluşlarının çok taraflı işbirliklerine dâhil olmaları teşvik edilecektir.: Tedbir 976.4. G20, MIKTA ve BRICS gibi uluslararasi platformiarda ülkemizin etkinliği artırılacak ve önceliklerimiz doğrultusunda bu platformların olanaklarından daha fazla yararlanılacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Özel sektör temsilcilerinin uluslararası kuruluşlarla işbirliği çabalarının ve UNDP İstanbul Kalkınmada Uluslararası Özel Sektör Merkezi'nin çalışmalarının desteklenmesine devam edilecektir.: 1. G20, MIKTA ve BRICS gibi uluslararası platformlarda ülkemizin etkinliğinin artırılması ve bu platformların olanaklarından ülkemiz öncelikleri doğrultusunda daha fazla yararlanılması için çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 976.5. Ülkemizin kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki politikalarının uluslararası kurum ve kuruluşların faaliyetierine etkin bir şekilde yansıtılması suretiyle, ülkemizin bu alanlardaki görünürlüğü artırılacaktır.: Tedbir 976.6. BM ve diğer uluslararası platformlarda insani yardim konularında düzenlenen toplantılara aktif katılım sağlanacak, benzeri toplantılara ev sahipliği yapılması konusunda girişimlerde bulunulacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. UNESCO'nun başta Yürütme Kurulu ve Dünya Miras Komitesi olmak üzere karar alma organlarinda ülkemizin aktif şekilde yer alması sağlanacaktır. 2. Uluslararası kuruluşların kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki gündemleri aktif bir şekilde takip edilecek ve ülkemizin bu alanlardaki çalışmalarının anılan gündemlere yansıtılmasına çalışılacaktır.: 1. Insani yardım operasyonu yürütülen ülkelere yönelik uluslararası kuruluşlarla işbirliği içerisinde düzenlenen toplantilara aktif katılım sağlanacaktir.

Tedbir 976.5. Ülkemizin kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki politikalarının uluslararası kurum ve kuruluşların faaliyetierine etkin bir şekilde yansıtılması suretiyle, ülkemizin bu alanlardaki görünürlüğü artırılacaktır.: İslam dünyasıyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki ilişkilerimiz derinleştirilecek ve İSEDAK kapsamında İİT üyesi ülkelerin kalkınma çabaları desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.977)

Tedbir 976.5. Ülkemizin kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki politikalarının uluslararası kurum ve kuruluşların faaliyetierine etkin bir şekilde yansıtılması suretiyle, ülkemizin bu alanlardaki görünürlüğü artırılacaktır.: Tedbir 977.1. İIT üyesi ülkelerin ortak kalkınma meselelerine yönelik bilgi ve veriye dayalı somut yol haritaları ve işbirliği önerileri geliştirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığıi, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı
1. UNESCO'nun başta Yürütme Kurulu ve Dünya Miras Komitesi olmak üzere karar alma organlarinda ülkemizin aktif şekilde yer alması sağlanacaktır. 2. Uluslararası kuruluşların kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki gündemleri aktif bir şekilde takip edilecek ve ülkemizin bu alanlardaki çalışmalarının anılan gündemlere yansıtılmasına çalışılacaktır.: 1. İSEDAK Çalışma Grupları kapsaminda yapilacak anketler ve saha ziyaretlerini de içeren araştırmalarda İİT üyesi ülkelerin kalkınma seviyelerine göre yol haritaları ve somut politika tavsiyeleri ortaya konulmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 976.5. Ülkemizin kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki politikalarının uluslararası kurum ve kuruluşların faaliyetierine etkin bir şekilde yansıtılması suretiyle, ülkemizin bu alanlardaki görünürlüğü artırılacaktır.: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SPK, TCMB, BİST, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: 2. İSEDAK Altın Borsası projesinin hayata geçirilmesine yönelik işbirliği çabaları sürdürülecektir. 3. Gayrimenkule Dayalı ve Gelişen Finansal Araçlar Bilgi Sistemi'ne (GEFAS) yeni İIT üyesi ülkelerin ve finansal ürünierin dâhil edilmesine ve sistem içerisinde gayrimenkule dayalı ürünlerin alım-satım işlemlerinin gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 976.5. Ülkemizin kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki politikalarının uluslararası kurum ve kuruluşların faaliyetierine etkin bir şekilde yansıtılması suretiyle, ülkemizin bu alanlardaki görünürlüğü artırılacaktır.: Tedbir 977.2. İSEDAK çalışma gruplarında ortaya konulan politika tavsiyelerinin İIT üyesi ülkelerde hayata geçirilmesine yönelik program ve proje destekleri geliştirilerek sürdürülecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. UNESCO'nun başta Yürütme Kurulu ve Dünya Miras Komitesi olmak üzere karar alma organlarinda ülkemizin aktif şekilde yer alması sağlanacaktır. 2. Uluslararası kuruluşların kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki gündemleri aktif bir şekilde takip edilecek ve ülkemizin bu alanlardaki çalışmalarının anılan gündemlere yansıtılmasına çalışılacaktır.: 1. İSEDAK Bakanlar politika tavsiyelerinin hayata geçirilmesine dönük İIT üyesi ülkeler ve İIT kuruluşlarının proje önerilerine yönelik destek sağlanacaktır.

Tedbir 977.3. "ISEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu" kapsamında üye ülkeler arasında somut işbirliği program ve projeleri geliştirilecektir.: Tedbir 977.4. IIT üyesi ülkelerdeki KOBİ'lere yönelik İSEDAK KOBİ Programı hayata geçirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu kapsamında IIT üyesi ülkelere yönelik dijital alanda işbirliğinin ve becerilerin artırılmasını hedefleyen çalışmalar yürütülecektir.: 1. İSEDAK Bakaniar Toplantısında üye devletlerce kabul edilerek hayata geçirilen, İSEDAK KOBİ Programı kapsamında İİT üyesi ülkeler ve ilgili İİT kuruluşları ile ortak çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 977.3. "ISEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu" kapsamında üye ülkeler arasında somut işbirliği program ve projeleri geliştirilecektir.: Tedbir 977.5. IIT Tahkim Merkezinin kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına yönelik çabalar desteklenecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Ticaret Bakanliğı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB
1. İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu kapsamında IIT üyesi ülkelere yönelik dijital alanda işbirliğinin ve becerilerin artırılmasını hedefleyen çalışmalar yürütülecektir.: 1. İIT Tahkim Merkezinin uluslararası ticaret ve yatıriım uyuşmazlıklarının çözümü noktasında uluslararası görünürlüğünün artmasına yönelik destekler sürdürülecektir.

Tedbir 977.3. "ISEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu" kapsamında üye ülkeler arasında somut işbirliği program ve projeleri geliştirilecektir.: Tedbir 977.6. IIT içi ticaretin geliştirilmesine yönelik İIT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC)'nin tüm katılımcı ülkelerde etkin bir biçimde uygulanmasına ve Sisteme taraf olan ülke sayısının artınılmasına yönelik girişimler sürdürülecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişlerí Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu kapsamında IIT üyesi ülkelere yönelik dijital alanda işbirliğinin ve becerilerin artırılmasını hedefleyen çalışmalar yürütülecektir.: 1. TPS-OIC'in taraf ülkelerde etkin bir şekilde uygulanmasına yönelik çabalar yoğunlaştırılacaktır. 2. TPS-OIC'in kapsamının genişletilmesi amacıyla yeni müzakerelere başlanmasına yönelik girişimler sürdürülecektir.

Tedbir 977.3. "ISEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu" kapsamında üye ülkeler arasında somut işbirliği program ve projeleri geliştirilecektir.: Tedbir 977.7. Helal belgelerinin İIT üyesi ülkeler arasında karşılıklı tanınmasına yönelik Helal Akreditasyon Kurumları İslami Forumunun kuruluş ve faaliyete geçme süreçlerine aktif destek sağlanacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Helal Akreditasyon Kurumu, Türk Standartları Enstitüsü
1. İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu kapsamında IIT üyesi ülkelere yönelik dijital alanda işbirliğinin ve becerilerin artırılmasını hedefleyen çalışmalar yürütülecektir.: 1. Helal Akreditasyon Kurumları İslami Forumunun kurumsallaşmasına yönelik çalışmalara aktif destek sağlanacaktır.

Tedbir 977.3. "ISEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu" kapsamında üye ülkeler arasında somut işbirliği program ve projeleri geliştirilecektir.: Tedbir 977.8. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı "İslam Ülkeleri İstatistik, Ekonomik ve Sosyal Araştırma ve Eğitim Merkezi“, "İslam Tarih, Kültür ve Sanat Araştırma Merkezi", "İİT İslam Ülkeleri Standartlar ve Metroloji Enstitüsü" ve "İslam İşbirliği Gençlik Forumu" çalişmalarina verilen destekler sürdürülecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu kapsamında IIT üyesi ülkelere yönelik dijital alanda işbirliğinin ve becerilerin artırılmasını hedefleyen çalışmalar yürütülecektir.: 1. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı İİT kuruluşlarının çalışmalarına destek sağlanacaktır.

Tedbir 977.3. "ISEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu" kapsamında üye ülkeler arasında somut işbirliği program ve projeleri geliştirilecektir.: Ülkemizin önemli stratejik hedeflerinden biri olan AB üyeliğine ilişkin politikalar kararlılıkla uygulanacak ve AB müktesebatına uyum çalışmaları yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.978)

Tedbir 978.1. Türkiye'nin AB'ye katılım müzakerelerinin yeniden canlandırılmasi, Türkiye ve AB arasındaki kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantılarının sürdürülmesi, "Vize Serbestisi Diyaloğu'nda ilerleme sağlanması ve Gümrük Birliğinin güncellenmesi müzakerelerine başlanması için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar: artırılacaktır. Tedbir 978.2. AB müktesebatına uyum çerçevesinde AB Komisyonu ile istişareler sürdürülecek, Alt Komite Toplantiları yapilacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. AB ile kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantıları ile üst düzey temaslar sürdürülecektir.: 1. AB Komisyonu nezdinde Alt Komite Toplantılarınin yapılmasina ilişkin girişimlerde bulunulacaktır.

Tedbir 978.1. Türkiye'nin AB'ye katılım müzakerelerinin yeniden canlandırılmasi, Türkiye ve AB arasındaki kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantılarının sürdürülmesi, "Vize Serbestisi Diyaloğu'nda ilerleme sağlanması ve Gümrük Birliğinin güncellenmesi müzakerelerine başlanması için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar: Tedbir 978.3. AB'ye Katılım için Ulusal Eylem Planı güncellenecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. AB ile kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantıları ile üst düzey temaslar sürdürülecektir.: 1. AB'ye Katılım için Ulusal Eylem Planının uygulanması izlenecektir.

Tedbir 978.1. Türkiye'nin AB'ye katılım müzakerelerinin yeniden canlandırılmasi, Türkiye ve AB arasındaki kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantılarının sürdürülmesi, "Vize Serbestisi Diyaloğu'nda ilerleme sağlanması ve Gümrük Birliğinin güncellenmesi müzakerelerine başlanması için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar: Bölgesel işbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi için çalışmalar artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.979) Tedbir 979.1. Türk 1. TDT'nin faaliyetlerinin diğer üye

Tedbir 978.1. Türkiye'nin AB'ye katılım müzakerelerinin yeniden canlandırılmasi, Türkiye ve AB arasındaki kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantılarının sürdürülmesi, "Vize Serbestisi Diyaloğu'nda ilerleme sağlanması ve Gümrük Birliğinin güncellenmesi müzakerelerine başlanması için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar: Devletleri Teşkilati (TDT) üye ülkeleriyle yürütülen ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki işbirliği "Türk Dünyası 2040 Vizyonu” doğrultusunda derinleştirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığıi, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. AB ile kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantıları ile üst düzey temaslar sürdürülecektir.: ülkelerle etkin bir işbirliğiyle geliştirilmesine çalışılacaktır. 2. Türk dünyasındaki kalkınma işbirliği kuruluşlarının kurumsal kapasitelerini artırmaya yönelik ortak faaliyetler yürütülecektir. 3. Teknoloji, inovasyon, sanayi ve bilim alanlarında işbirliğinin geliştirilmesine yönelik üst düzey toplantılar düzenlenecektir.

Tedbir 978.1. Türkiye'nin AB'ye katılım müzakerelerinin yeniden canlandırılmasi, Türkiye ve AB arasındaki kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantılarının sürdürülmesi, "Vize Serbestisi Diyaloğu'nda ilerleme sağlanması ve Gümrük Birliğinin güncellenmesi müzakerelerine başlanması için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S), Kültür ve Turizm Bakanlıği, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: 4. TDT üye ve gözlemci ülkelerinde insan kaynaklari alanında tecrübe paylaşımı ve kamu hizmetlerine erişimde dijitalleşmenin yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülecektir. 5. TDT üye ve gözlemci ülkelerinde Erken Dönem Kariyer Destek Ekosistemi aracılığıyla öğrenci ve mezunların desteklenmesi

Tedbir 978.1. Türkiye'nin AB'ye katılım müzakerelerinin yeniden canlandırılmasi, Türkiye ve AB arasındaki kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantılarının sürdürülmesi, "Vize Serbestisi Diyaloğu'nda ilerleme sağlanması ve Gümrük Birliğinin güncellenmesi müzakerelerine başlanması için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar: Tedbir 979.3. Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) ve Gelişen Sekiz Ülke (D-8) gibi bölgesel kuruluşların sonuç odakli program ve projelere yoğunlaştırılması yönünde girişimlerde bulunulacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ticaret Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgil Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. AB ile kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantıları ile üst düzey temaslar sürdürülecektir.: çalışmaları yaygınlaştırılacaktır. 1. D-8'in genişletilmesine yönelik çalışmalara destek sağlanacaktır. 2. EÍT bünyesindeki işbirliklerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir. 3. KEİ'nin bölgesel krizler nedeniyle ivme kaybeden işbirliği faaliyetlerinin ilerletilmesine yönelik çalışmalarda bulunulacaktır.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırılacaktır.: Tedbir 979.5. Yeniden Asya Girişimi kapsamında Asya'da üyesi ya da ortağı olduğumuz bölgesel kuruluşlar ve çok taraflı mekanizmaların çalışmalarına aktif ve yenilikçi bir vizyonla katkı sağlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır. 2. ÉÍT Ticaret Anlaşmasının (ECOTA) güncellenmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. Yeniden Asya Girişimi kapsaminda bölgesel örgütlerin çalışmalarına aktif katılım sağlanacak ve çeşitli projeler kapsamında işbirliği geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapilacaktır.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırılacaktır.: Tedbir 979.6. Üçüncü Türkiye-Afrika Ortaklık Zirvesinde alınan kararların etkin bir şekilde hayata geçirilmesine ve dördüncü zirvenin düzenlenmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır. 2. ÉÍT Ticaret Anlaşmasının (ECOTA) güncellenmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. 2022-2026 Türkiye-Afrika Ortak Eylem Planında kayıtlı projelerin hayata geçirilmesine devam edilecek ve Afrika Birliği Sekretaryasıyla düzenli istişareler sürdürülecektir. 2. Afrika kıtasındaki bölgesel teşkilat ve mekanizmalarla temaslar artırılacak ve ortaklık mekanizmaları işletilecektir.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırılacaktır.: Tedbir 979.7. Latin Amerika ve Karayipler Bölgesi ile yürütülen Açılım Politikası stratejik ve yapısal bir bakış açısıyla ve ortaklık anlayışıyla derinleştirilecek ve bölgedeki uluslararası kuruluşlara proje
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır. 2. ÉÍT Ticaret Anlaşmasının (ECOTA) güncellenmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. Latin Amerika ve Karayipler Bölgesindeki bölgesel kuruluşlar ile ülkemiz ilişkilerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecek ve bu kuruluşlar nezdinde ülkemiz görünürlüğünün artırılmasına yönelik projelere katkı sağlanacaktır.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırılacaktır.: temelli katkılar sağlanacaktır. Bölgesel ve uluslararası kuruluşlarda görev yapan Türk vatandaşlarının sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.980)

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırılacaktır.: Tedbir 980.1. Bölgesel ve uluslararası kuruluşlarda görevlendirilen kamu personeli sayısı artırilacak ve ülkemizin uluslararası kuruluşlar nezdindeki daimi temsilciliklerinde yer alan uzman kadroları güçlendirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır. 2. ÉÍT Ticaret Anlaşmasının (ECOTA) güncellenmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. Bölgesel ve uluslararasi kuruluşlarda görevlendírilen kamu personeli sayısınin artirilmasina yönelik girişimler sürdürülecektir.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırılacaktır.: Tedbir 980.2. Yükseköğrenim düzeyindeki öğrencilere uluslararası kuruluşlardaki kariyer olanakları ve bu kuruluşlara başvuru süreçlerine ilişkin farkındalık artırma programları düzenlenecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır. 2. ÉÍT Ticaret Anlaşmasının (ECOTA) güncellenmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. Yükseköğrenim düzeyindeki öğrencilerin uluslararası kuruluşlardaki kariyer olanakları hakkında bilgilendirilmesi için hazırlanan programlar ve içerikler mevcut dijital araçlar üzerinden paylaşılacaktır.

2.5.10. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları
a) Mevcut Durum 
Pandemi, artan gıda ve enerji güvensizliği, çatışmalar ile iklim değişikliğiyle bağlantılıçevresel felaketler gibi zorluklar Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarındaki (SKA) küresel ilerlemeyi sınırlamış ve bazı alanlarda geriye gidişler yaşanmıştır. Önümüzdeki süreçte tüm ülkelerin SKA'lara ulaşılmasına yönelik gayretlerini artırması ve somut hedefler yoluyla ilerlemeyi izlemeleri beklenmektedir.

SKAları kalkınma planları aracılığıyla hayata geçiren ülkemiz tarafından hedefe ulaşmaya yönelik çabaların artırılması açısından On İkinci Kalkınma Planı bir firsat olarak değerlendírilmiştir. Planda temel politika ve öncelikler belirlenirken SKAlar göz önünde bulundurulmuştur.

Türkiye'nin SKA'lara yönelik siyasi sahipliği ve ilerleme kararlılığını ulusal ve uluslararasi düzeylerde göstermeye hizmet eden Ulusal Gönüllü Gözden Geçirme Raporları(Voluntary National Reviews, VNR) SKA'ların uygulama sürecini etkinleştirmektedir. Bu doğrultuda, Türkiye'nin üçüncü VN hazırlıkları Strateji ve Bütçe Başkanlığıkoordinasyonunda başlatılmış olup süreç tüm paydaşların işbirliği ile yürütülecektir. 2022yılında oluşturulan Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulunun üçüncü VNR hazırlıkları sırasında üst düzey bir sahiplikle etkili bir izleme ve değerlendirme sürecine katkısağlaması öngörülmektedir.

TüİK tarafiından SKA göstergeleri için ulusal düzeyde izlemenin sağlanması ve gösterge setinin genişletilmesi amacıyla çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda, SKA göstergeleriyle ilgili güncel gelişmeler Sürdürülebilir Kalkınma Göstergeleri internet portalıüzerinden kullanıcıların hizmetine sunulmaktadır. Portalda 163 gösterge seti raporlanmakta,46 veri ise araştırılmaktadır. 2025 yılında, portalın işlevselliğinin ve kapsamının artırılmasıiçin faaliyetlerin yürütülmesi hedeflenmektedir.

Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı ve İtalyan Hükümeti Çevre ve Enerji Güvenliği Bakanlığı arasında imzalanan Mutabakat Zaptı kapsamında sürdürülebilir kalkınma alanında işbirliği faaliyetlerine başlanmıştır. İkili işbirliği kapsamında yürütülecek potansiyel proje faaliyetlerine ilişkin taslak çalışma planı, izleme-değerlendirme çerçevesi,yönlendirme ilkeleri ile usul ve esaslar hazırlanmıştır.

b) Amaç
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının (SKA) katılımcı bir yaklaşımla gerçekleştirilmesine yönelik uygulamaların sağlanması ile koordinasyon, takip ve gözden geçirme süreçlerinin etkinliğinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: SKA'ların etkin ve düzenli izleme ve değerlendirmesine devam edilecek ve uygulamaya ilişkin ilerleme düzeyi takip edilecektir. (Kalkınma Planı p.982)

Politika/Tedbir: Tedbir 982.2. Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulu SKAların uygulama sürecini düzenli olarak değerlendirecek ve önerilerde bulunacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulunun düzenli aralıklarla toplanması sağlanacak, SKA'ların uygulanmasında etkinlik ve koordinasyon artırılacaktir.

Tedbir 982.3. SKAların ilerleme düzeyinin değerlendirilmesine yönelik etkileşimli SKA haritas oluşturulacak ve karar alma süreçlerinde dikkate alınması sağlanacaktır.: Tedbir 982.4. Ulusal SKA gösterge setinde üretilmeyen göstergelerin üretilmesi sağlanacak, veri kırılım düzeyi artırılacak ve kalitesi iyileştirilecektir.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), TÜİK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar, Üniversiteler: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜIK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlani, İlgili STK'lar
1. SKA'ların karar alma süreçlerinde daha etkin kullanımının sağlanması amacıyla SKA'lar kapsamında yürütülen politikaların birbiriyle etkileşimini gösteren SKA haritasının oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2. OECD ve AB düzeyinde uluslararasi iyi örneklerin tecrübesinden faydalanmak üzere ikili işbirliği ve akran etkileşimli öğrenme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Ulusal SKA gösterge seti kapsaminda üretilen gösterge sayısı ve mevcut göstergelerin kırılım düzeyi artırılacaktır.

Tedbir 982.3. SKAların ilerleme düzeyinin değerlendirilmesine yönelik etkileşimli SKA haritas oluşturulacak ve karar alma süreçlerinde dikkate alınması sağlanacaktır.: SKA'ların yerel düzeyde uygulanmasının desteklenmesi amacıyla SKA'ların uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi konusunda yerel yönetimlerle işbirliği yapilacaktır. (Kalkınma Planı p.983)

Tedbir 982.3. SKAların ilerleme düzeyinin değerlendirilmesine yönelik etkileşimli SKA haritas oluşturulacak ve karar alma süreçlerinde dikkate alınması sağlanacaktır.: Tedbir 983.1. Yerel yönetimler tarafindan hazırlanan gönüllü gözden geçirme raporlarının sayısı artırılacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), TÜİK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar, Üniversiteler: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, İçişleri Bakanlıği, Türkiye Belediyeler Birliği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar
1. SKA'ların karar alma süreçlerinde daha etkin kullanımının sağlanması amacıyla SKA'lar kapsamında yürütülen politikaların birbiriyle etkileşimini gösteren SKA haritasının oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2. OECD ve AB düzeyinde uluslararasi iyi örneklerin tecrübesinden faydalanmak üzere ikili işbirliği ve akran etkileşimli öğrenme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Yerel Gönüllü Gözden Geçirme Raporu (Voluntary Local Reviews, VLR) hazırlama kapasitesinin artırılması için farkındalik oluşturma faaliyetlerine destek sağlanacaktır.