2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının Onaylanması Hakkında Karar (Karar Sayısı: 3136)
CUMHURBAŞKANI KARARI | 2020-10-27

27 Ekim 2020 SALI 
Resmî Gazete 
Sayı : 31287 (Mükerrer)
CUMHURBAŞKANI KARARI 
Karar Sayısı: 3136
Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli “2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı"nın onaylanmasına karar verilmiştir.
26 Ekim 2020
Recep Tayyip ERDOĞAN CUMHURBAŞKANI 

2021 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI  YILLIK PROGRAMI 
BİRİNCİ BÖLÜM 
1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 
2008 küresel finans krizinin ardından toparlananan ancak düşük yatırım, ticaret ve verimlilik kaynaklı sorunlar nedeniyle kriz öncesi büyüme ortalamasının altında kalan dünya ekonomisi, 2018 yılının ikinci yarısından itibaren artan ekonomik, siyasi ve jeopolitik belirsizliklerin etkisiyle ivme kaybetmiştir. ABD ve Çin arasındaki ticaret gerilimleri, başta Almanya olmak üzere Avro Bölgesinin yaygin zayıf performansı ve Brexit'e ilişkin belirsizlikler, küresel ekonominin göreli yavaş büyümesine yol açmıştır. Ayrıca gelişmekte olan ülkelerdeki makroekonomik dengesizlikler, Çin'deki sıkı kredi politikalarıyla azalan yatırımlar, gelişmiş ülkelerdeki parasal normalleşme ve azalan küresel talep nedeniyle 2019yılında dünya büyümesi küresel finans krizi ardından gözlenen en zayıf seviyede gerçekleşmiştir. Bu duruma tepki olarak Amerikan Merkez Bankası (Fed), Avrupa Merkez Bankası (AMB) başta olmak üzere gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin merkez bankaları,para politikasında daha gevşek yaklaşımlara yönelmişlerdir. Nitekim 2019 yılında Fed, AMB ve bazi gelişmekte olan ülkeler ekonomilerini desteklemek amacıyla faiz indirimlerine gitmişlerdir. Böylece, 2019 yılının sonunda ve 2020 yılının hemen başında piyasalarda görece iyimser bir görünüm gözlenmiştir. Dolayısıyla, söz konusu dönemde görece azalan ticaret gerilimleri ve destekleyici para politikalarıyla ılımlı toparlanma sinyalleri alınmıştır.
Ancak, 2020 yılının başında Covid-19'un küresel salgına dönüşmesiyle dünya ekonomisi tarihi bir bunalım sürecine girmiştir. Arz ve talep şokununun eşanlı oluşmasıyla birlikte öncelikle riskli varlıklardan çıkış ve güvenli limanlara yönelim gözlenmiştir. Salgının seyrine bağlı olarak özellikle 2020 yılının ilk çeyreğinde finansal piyasalarda oynaklık hızla artmış, özellikle hisse senedi piyasalarında tarihi düşüşler gözlenmiştir. Sermaye akımlarıgelişmekte olan ülkeler aleyhine bozulurken, bahse konu ülke para birimleri değer kaybetmiş, hızla düşen taleple birlikte petrol fiyatları tarihi düşük seviyelere gerilemiş, buna mukabil altın ve gümüş fiyatları yükselmiştir. Küresel piyasalar halen salgına ve uygulanan politikalara fazlasıyla duyarlı olup küresel düzeyde fiyat oynaklıkları devam etmektedir.Covid-19 pandemisi sürecinde güvenli liman arayışı devam etmekle birlikte, gelişmekte olan ülkelere sermaye girişi önceki yıllara göre çok daha kırılgan bir seyir izlemektedir. Bununla birlikte, devletlerin olağanüstü teşvikleri sayesinde küresel ekonominin daha keskin daralmasının önüne geçilmiştir. Bunların başında, hanehalkının ve firmalara destek paketleri ve genişlemeci para politikası uygulamaları gelmektedir. Bu süreçte gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin merkez bankalarının politikalari, yatırımcının risk iştahını hızla yukarıya taşımıştır. ABD, İngiltere, Kıta Avrupası ülkeleri ve gelişmekte olan birçok ülkede politika faiz oranlarının tarihi düşük seviyelere inmesiyle reel faizler birçok ülkede negatife dönmüştür. Merkez bankaları salgının yarattığı kriz yönetimine; varlık alımlari, finansal kuruluşlara likidite desteği, swap (takas) hatları ve kredi akımlarının devamını sağlayacak diğer tedbirleri almak suretiyle ayrıca katkı sağlamışlardır. Bu çerçevede, G-10 ülkelerinin merkez bankalarının varlıkları salgin öncesine (Ocak 2020'ye) göre 6 trilyon dolar civarında artış göstermiştir. Yükselen piyasa ekonomilerinin merkez bankaları da ilk defa varlık alımıprogrami uygulamişlardır. Bu programlarla, hazine bonolarının, devlet garantili bonoların,özel kesim borçlarının ve ipotekli konut kredilerine dayalı menkul kıymetlerin gelişmekte olan merkez bankalarınca alındığı görülmüştür.


Salgın sonrası küresel ekonomi, 2008-2009 yıllarıyla kıyaslandığında daha zayıf bir görünüm sergilerken, ülkelerin neredeyse tamamında çeyreklik bazda keskin daralmalar kaydedilmiştir. Salgının etkileri, ülkeler ve sektörlere göre farklılaşmıştır. Ülkelerin salgından ciddi şekilde etkilenen turizm sektörü ve emtia piyasalarındaki gelişmelere duyarlılık düzeyleri, salgınla mücadele yöntemleri, verimlilik ve ekonomik yapılarındaki farklar, kriz öncesi büyüme eğilimleri ve yurtdışı finansal akımlara bağımlılıkları bu ayrışmalara neden olmuștur.

Salgının ilk aşamada dünya ekonomisinde önemli bir paya sahip olan Çin ekonomisi ile bazı Asya ekonomilerini etkilemesi nedeniyle, küresel hasıla üzerindeki etkisinin yılın ilk çeyreğinde daha sınırlı kaldığı görülmüştür. Ancak, yılın ikinci çeyreğinde salgının dünyanın diğer bölgelerine hızla yayılmasıyla küresel ekonomi üzerindeki etkileri daha derin ve yaygın bir şekilde hissedilmiştir.

2020 yılının ikinci çeyreğinde bir önceki döneme göre; ABD ekonomisi yüzde 9,0oranında küçülmüştür. Aynı dönemde, Birleşik Krallık yüzde 19,8, İspanya yüzde 17,8,Fransa yüzde 13,8, İtalya yüzde 13 ve Almanya yüzde 9,7 ekonomik daralmaya maruz kalmışlardır. Avro Bölgesinde yoğun hissedilen ekonomik tahribat daralmanın bu bölge için 2020 yılının 2. çeyreğinde yüzde 11,8 oranında gerçekleşmesine neden olmuştur. Aynıdönemde Japonya ekonomisi de yüzde 7,9 oranında daralarak küresel hasılanın düşüşünde önemli rol oynamiştir1.

Dünya ekonomisinin büyüme dinamiğini bozan diğer bir unsur süregelen ticaret gerilimleridir. 2018 yılından bu yana ABD öncülüğünde artan korumacılık eğilimleri, küresel ticarette öngörülebilirliği ve güveni sarsmıştır. 2020 yılı başında ticaret savaşlarının ön plana çıkan iki tarafi olan ABD ve Çin arasında Birinci Safha Ticaret Anlaşması imzalanmışsa da bu anlaşmanın devamında henüz bir ilerleme kaydedilememiştir. Muhtemel ek tarife ve yaptırımlar ile politik belirsizliklerin artması küresel ticaret üzerinde aşağı yönlü riskler olarak görülmektedir. Bununla birlikte, jeopolitik riskler ile ticaret savaşlarının gündemden kalicıolarak düşmemesi ve salgınla bu belirsizliklerin eşanlı seyretmesinin dünya ekonomisinde hissedilir sonuçlara yol açması muhtemeldir. Nitekim, Dünya Ticaret Örgütü 2020 yılında küresel mal ticaret hacminin yüzde 9,2 daralacağını tahmin etmektedir. Uluslararası Para Fonu (IMF) ise son tahminlerinde 2019'da yıllik yüzde 1 büyüyen dünya ticaret hacminin 2020 yılında yüzde 10,4 küçülmesini, 2021 yılında ise yüzde 8,3 genişlemesini öngörmektedir.

Bu gelişmelerle, 2019 yılında yüzde 2,8 oranında büyüyen ve salgın öncesi dönemdeki IMF tahminlerine göre yüzde 3,4 oranında büyümesi beklenen küresel ekonominin, 2020yılında yüzde 4,4 oranında daralması öngörülmektedir. Bir önceki tahminlere göre daha az kötümser olan söz konusu küçülme beklentisi; gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomilerde 2020 yılının üçüncü çeyrek sonu itibarıyla izlenen sık frekanslı verilerdeki olumlu gelişmelere dayanmaktadır. Ancak, salgının yeniden hızlandığına ilişkin alınan son veriler, dünya ekonomik büyümesinin hala salgın tarafından şekillendirildiğine işaret etmektedir.
Salgın döneminde, gelişmiş ülke ekonomilerdeki ekonomik faaliyetteki kayıpların yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerdeki faaliyet kayıplarından daha derin olacağı tahmin edilmektedir. 2020 yılında avro alanının yüzde 8,3 oranında daralmasıöngörülmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nin ayni dönemde yüzde 6, Birleşik Krallık'ın yüzde 9,8, Fransa'nın 9,8, İspanya'nın yüzde 12,8, İtalya'nın yüzde 10,6 oranlarında daralması beklenmektedir. 2020 yılında, Japonya ekonomisinin 
Eurostat'ın mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış bir önceki çeyreğe göre yüzde değişim verileri kulanılmıştır.

yüzde 5,3 oranında küçülmesi beklenirken, diğer gelişmiş ülkelerin yer aldığı kümenin yüzde 3,8 ve gelişmiş ekonomilerin ise toplamda yüzde 5,8 daralması beklenmektedir.
ABD, sağlık sistemindeki açıklar ve önlemlerin yetersiz kalması nedeniyle salgına hızlıtepki vermekte zorlanmış ve buna bağlı olarak ülke ekonomisinde daralma kuvvetli bir biçimde hissedilmiştir. Salgın öncesinde diğer gelişmiş ülkelerden pozitif ayrışan ABD, Avro alanına göre daha düşük olmakla birlikte ciddi ekonomik sarsıntı yaşamış ve bu süreci küresel finans krizine göre çok daha hızlı bir parasal genişlemeye başvurarak durdurmaya çalışmıştır. Ancak, başta Çin olmak üzere ticaret ortaklarıyla arasındaki ticari gerginliğin zaman zaman gündeme gelmesi, salgın faktörü, başkanlık seçimi ve politik belirsizlikler,daralan küresel ticaret ve jeopolitik risklerle birlikte bakıldığında; ABD ekonomisinin 2020yılında yüzde 4,3 oranında daralmasi, 2021 yılında ise tekrar toparlanarak yüzde 3,1büyümesi beklenmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler 
2019: 2,8
2020: -4,4
2021: 5,2
2020 (1): 0,8
2021 (1): -0,2

2019: 1,7
2020: -5,8
2021: 3,9
2020 (1): 2,3
2021 (1): -0,9

2019: 2,2
2020: -4,3
2021: 3,1
2020 (1): 3,7

2019: 0,7
2020: -5,3
2021: 2,3
2020 (1): 0,5
2021 (1): -0,1

2019: 1,3
2020: -8,3
2021: 5,2
2020 (1): 1,9
2021 (1): -0,8

2019: 0,6
2020: -6,0
2021: 4,2
2020 (1): 1,8
2021 (1): -1,2

2019: 3,7
2020: -3,3
2021: 6,0
2020 (1): -0,2
2021 (1): 0,2

2019: 2,1
2020: -4,6
2021: 3,9
2020 (1): 1,2
2021 (1): -0,3

2019: 1,3
2020: -4,1
2021: 2,8
2020 (1): 2,5
2021 (1): -1,3

2019: 5,5
2020: -1,7
2021: 8,0
2020 (1): -0,9
2021 (1): 0,6

2019: 6,1
2020: 1,9
2021: 8,2
2020 (1): 0,9
2021 (1): 0,0

2019: 4,2
2020: -10,3
2021: 8,8
2020 (1): -5,8

2019: 0,0
2020: -8,1
2021: 3,6
2020 (1): 1,3
2021 (1): -0,1

2019: 1,1
2020: -5,8
2021: 2,8
2020 (1): 3,3
2021 (1): -0,8

2019: 3,2
2020: -3,0
2021: 3,1
2020 (1): 0,2
2021 (1): -0,3

2019: 1,0
2020: -10,4
2021: 8,3
2020 (1): 1,5
2021 (1): 0,3

2019: 0,1

2019: 1,7
2020: -11,5
2021: 7,3
2020 (1): 1,7

2019: -0,6
2020: -9,4
2021: 11,0
2020 (1): 0,0
2021 (1): 1,6

2021 (1): 0,5

2019: 1,5
2020: 2,8
2021: 0,9
2020 (1): 0,6

2019: 1,2
2020: 0,4
2021: 0,9
2020 (1): 0,2
2021 (1): -0,1

2019: 5
2020: 4,7
2021: 0,5
2020 (1): 0,1

2019: 7,3
2020: 6,9
2021: -

2019: 8,9
2020: 7,3
2021: -

2019: 8,9
2020: 9,1
2021: -

2019: -6.3
2020: -18.7
2021: -8.7
2020 (1): -

2019: 108,7
2020: 131,2
2021: 133,6
2020 (1): -

2019: 84,0
2020: 101,1
2021: 100,0
2020 (1): -
2021 (1): -

2019: 61,4
2020: 41,7
2021: 46,7
2020 (1): .
2021 (1): -

2019: 2,3
2020: 0,7
2021: 0,6
2020 (1): -1,2
Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, IMF Mali İzleme Raporu Ekim 2020(1) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Haziran 2020 Güncellemesinden Farklar 
2019 yılında yüzde 1,3 oranında büyüyen Avro Bölgesinin küresel krizden beri yaşadığısorunların yanı sira İtalya'da kamu borçlanma maliyetlerinin artmasi, küresel ticaret politikaları ve Brexit belirsizliğinin yol açtığı zayıf büyüme performansı nedeniyle düşük faiz 

politikası uygulayan AMB, salgın nedeniyle 2020 yılında da parasal genişlemeyi destekleyen bir duruş izlemiştir. Buna rağmen Avro Bölgesinin 2020 yılında yüzde 8,3 daralmasıöngörülmekte, bölgenin 2021 yılında ise toparlanarak yüzde 5,2 oranında büyümesi beklenmektedir.

Yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde salgınla mücadele kapsamında getirilen kapanma ve kisıtlama tedbirleri ekonomik aktivitenin keskin bir şekilde yavaşlamasına yol açmiştır. Küresel ticaretteki daralma petrol ihracatçısı ekonomileri,seyahat kisıtlamaları ise turizm geliri elde eden gelişmekte olan ekonomileri olumsuz etkilemiştir. Bazı gelişmekte olan ülke merkez bankaları para politikasında miktar genişlemesinin yanı sıra ilk kez varlık alımlarına yönelmiştir. Ayrıca, gelişmekte olan birkaçülke döviz likidite sıkıntısını para takası hatlarıyla hafifletmeye gitmiştir. Ancak, küresel ticaret hacminde gözlenen keskin daralma gelişmekte olan ülke ekonomilerini derinden etkilemektedir. 2019 yılında yüzde 3,7 büyüyen gelişmekte olan ülke ekonomilerinin 2020yılında yüzde 3,3 oranında daralmasi, 2021 yılında ise yüzde 6 büyümesi beklenmektedir.Bununla birlikte, Çin dışındaki gelişmekte olan ülkelerde beklenen daralma, gelişmişekonomilere paralel keskinliktedir.

Salgınının ilk ortaya çıktığı ülke olması nedeniyle, ekonomik faaliyette daralma en erken Çin'de başlamiştir. ABD ile süregelen ticaret gerilimleri altında, Covid-19 pandemisi,küresel ticaretteki sert daralma, iç talepteki düşüş, dünyanın en büyük ikinci ekonomisinin yavaşlamasında etkili olmuştur. Ancak, uygulanan sert kapanma tedbirlerinin olumlu sonuçlarının yılın ikinci çeyreğinden itibaren alındığı gözlenmiştir. 2019 yılında yüzde 6,1oranında büyüyen Çin ekonomisinin olumsuz küresel koşullara rağmen, 2020 yılında yüzde 1,9 oranında pozitif bir büyümeyle küresel hasılanın daha da aşağıya inmesini dizginleyeceği tahmin edilmektedir. Çin’in 2021 yılında ise yüzde 8,2 oranında büyümesi öngörülmektedir.
16 Eylül 2019'da enflasyon görünümü yüzde 2'ye erişene kadar faizi sabit tutmaya karar veren Fed'in parasal duruşu, salginla birlikte daha da güvercin bir tutuma dönüşmüştür. Salgın karşısında ülke ekonomisini desteklemek için Fed 2020 yılında faiz indirim politikasını hızlandırmış ve küresel krizden sonra tekrar büyük ölçekli bilanço genişletme programıni devreye sokmuştur. 15 Mart 2020'de acil toplanan Fed, fonlama faiz oranını yüzde 0 ila 0,25 aralığında belirlemiştir. Salgın nedeniyle ilave parasal genişlemenin üst tavanı sınırsız olmuştur. Bu gelişmelerle, Eylül 2020 itibarıyla Fed bilançosu 7 trilyon dolara yükselmiştir. Önümüzdeki dönemde de Fed ve AMB başta olmak üzere küresel düzeyde politika faizlerinin düşük düzeylerde tutulması öngörülmektedir.
Mevcut büyüme projeksiyonları 2020-2021 döneminde yaygın negatif çıktı açıklarınıve gelişmiş ile gelişen ülkelerde yüksek işsizlik oranlarını ima etmektedir. Muhtemel zayıf küresel faaliyetin; arz kapasitelerindeki kalıcı hasarlara, üretken sermaye kaybına ve doğal işsizlik oranında uzun süreli artışa yol açabileceği değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, 2020yılında işsizlik oranının gelişmiş ekonomilerde yüzde $^{7,3,}$ , ABD ve Avro bölgesinde yüzde 8,9, Japonya'da yüzde3,3, İngiltere'de yüzde $^{5,4,}$ .GüneyKore'de yüzde $^{4,1}$ olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. IMF'nin son tahminlerine yükselen ve gelişen ülkeler açısından bakıldığında ise işsizlik oranının, Çin'de yüzde 3,6, Rusya'da yüzde 4,6, Breziya'da yüzde 13,4 ve Güney Afrika'da ise yüzde 37 olması öngörülmektedir.
Küresel enflasyon, 2020 yılında petrol ve emtia fiyatlarındaki gelişmeler ile küresel talepteki zayıflığa bağlı olarak düşük seyretmektedir. Salgın nedeniyle toplam talepte gözlenen çöküş, bir yandan petrol ve emtia fiyatları üzerinde aşağı yönlü baskı oluştururken,diğer yandan ekonomik aktiviteyi destekleme yönündeki parasal genişleme ve düşük faiz ortamına rağmen enflasyonist etkiler görülmemekte ve küresel ölçekte sıra dışi bir 

dönemden geçilmektedir. Benzer şekilde, arz kesintilerinin fiyatlar üzerindeki olumsuz etkileri de henüz görülmemektedir. Nitekim IMF tahminlerine göre, gelişmiş ekonomilerde ortalama enflasyon, 2019 yılında yüzde 1,4 oranındaki seviyesinden, 2020 yılı itibarıyla yüzde 0,8'e gerileyeceği öngörülmektedir. Diğer taraftan, gelişmekte olan ekonomilerde ise 2019 yılında yüzde 5,1 olan yıllık ortalama tüketici fiyatları artışının, 2020 yılında görece yatay bir seyirle yüzde 5,0 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.
Petrol fiyatlari, 2018 yılının son çeyreğinden bu yana devam eden dalgalı seyri sonrasında, zayıf küresel ekonomik görünüm nedeniyle gerilemiştir. 2019 yılında arz kısıtlamaları ve artan jeopolitik riskler nedeniyle petrol fiyatlarında göreli artış yaşanmışsa da, 2020 yılının ilk çeyreğinden itibaren, küresel talebin tarihi bir çöküş yaşaması ve petrol ihraç eden ülkeler arasındaki anlaşmazlıklar fiyatlarda sert düşüşe neden olmuştur. Brent petrol fiyatları 2020 yılına 70 dolar/varil seviyesinden başlamasına rağmen oldukça düşük seviyelere geriledikten sonra 40-45 dolar/varil bandına yerleşmiştir. Önümüzdeki dönemde,fiyatların öngörülen küresel talep artışına bağlı olarak bir miktar yükseleceğine dönük işaretler belirmektedir. Ancak, fiyatlarda halen 2019 yılına göre düşük bir seviye öngörülmektedir.

Küresel ekonominin temel risk kaynağı çok sayıda belirsizliğin bir arada bulunmasıdır.Belirsizliğin bir tarafı kamu sağlığının ekonomik faktörlere olan etkisinin kestiriminin güçolmasıdır. Özellikle sosyal mesafeyi korumanın güç olduğu sektörlerdeki aktivite daralmasısalgının seyri ile paralellik göstermektedir. Belirsizliğin diğer tarafi, zayıf talebe bağlı olarak,başta turizm gelirleri olmak üzere hizmet gelirlerinin ne zaman toparlanacağının tahmin edilememesidir. Finansal piyasaların küresel gelişmelere olan aşırı duyarlılığı ve bunun küresel sermaye akımları üzerindeki etkileri diğer temel risk faktörleridir. Bunların yanısıra,salgın şokunun sürekliliğine, alınan tedbirlerin ölçüsü ve etkinliğine bağlı olarak potansiyel arzda ortaya çıkacak kayıplara ilişkin belirsizlikler de bulunmaktadır. Aşı ve/veya etkin tedavi sürecindeki gelişmelerin virüsün yayılma hızını azaltarak ekonomik aktivitenin salgın öncesi düzeyine tahmin edilen süreden önce dönmesini sağlama ihtimali risk azaltıcı faktör olarak öne çıkmaktadır. Genişlemeci mali tedbirlerin 2021 yılına uzatılması ise büyümeyi mevcut tahminlerin üzerine taşıyabilecek bir unsur olarak görülmektedir.
Bununla birlikte, büyümenin öngörülenden kötü gerçekleşme riski mevcuttur. Covid19 virüsü tekrar güçlenip kontrol edilemez hale gelirse, aşi ve tedavi beklenenden daha yavaş ilerlerse veya ülkelerin tedaviye erişiminde eşanlı bir süreç yaşanmazsa, ekonomik aktivitede canlanma beklenenin altında kalip ülkeler arasında büyüme peformansında farklılaşma artabilir. Durgunluğun şiddetinin artması ve bazı ülkelerde acil önlemlerin geri alinması ihtimali, iflasları artırabilir, istihdam ve gelir kayıplarına yol açabilir. Finansal piyasaların bozulması ise kırılgan ekonomilere olan sermaye akımlarında ani duruşlara neden olabilir.

Küresel sermaye piyasalarında meydana gelebilecek oynakliklar, kur geçişkenliği,petrol fiyatlarında olası yukarı yönlü hareketler, Türkiye ekonomisi üzerinde belirli riskler oluşturabilecektir. Söz konusu risklere karşin, küresel düzeyde para ve maliye politikalarinın uzun süre destekleyici nitelikte olmasının gelişmekte olan ülkelerde finansman ve dış talep kisıtlarini azaltarak ekonomik toparlanma üzerinde olumlu etkileri olabilecektir. Bu bağlamda, ticarete dayalı dış talepteki düzelme beklentisinin yanı sıra genişleyici para politikalarının sermaye akımlarının yönünü yeniden gelişmekte olan ülkelere çevirmesi ihtimali, Türkiye ekonomisi için firsat oluşturabilir. Ayrıca salgın, dünya üretim merkezlerinin farklı coğrafyalara dağılmasına yol açabilir ve Türkiye coğrafi konum avantajıyla yeni üretim merkezlerinden biri haline gelebilir.


2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 
2018 yılının ikinci yarısında başlayan ekonomik faaliyetteki yavaşlama, finansal istikrarın sağlanmasına yönelik atılan adımlar sayesinde 2019 yılının ikinci yarısında yerini toparlanmaya bırakmış ve yılın tamamında Türkiye ekonomisi yüzde $^{0,9}$ oraninda büyüyerek küresel kriz sonrası kesintisiz yıllık büyüme eğilimini sürdürmüştür. 2019 yılının ilk yarısında kaydedilen yüzde 2,1 oranındaki daralmada iç talepteki keskin düşüş belirleyici olurken, net mal ve hizmet ihracatinda kaydedilen olumlu görünüm daralmayi sinırlandıran bir unsur olmuştur. Yılın ikinci yarısında yapılan faiz indirimleri sayesinde ekonomik faaliyet tekrar canlanmaya başlamıştır. 2019 yılının üçüncü çeyreğinde toplam yurt içi talep ve net mal ve hizmet ihracatının benzer büyüklüklerde verdiği katkılarla GSYH yüzde 1 oranında büyümüş, önceki üç çeyrek boyunca yaşanan daralma süreci sona ermiştir. Son çeyrekte ise yurt içi talepteki güçlü toparlanma ve baz etkisiyle reel GSYH yüzde 6,4 oranında büyümüştür. Böylece toparlanma dönemi olarak nitelendirilebilecek olan yılın ikinci yarısında Türkiye ekonomisi yüzde 3,7 oranında büyüme kaydetmiştir.
2019 yılının tamamında kaydedilen 0,9 oranındaki büyümeye önemli ölçüde katkıveren özel tüketim harcamalarındaki artış öncülüğünde, toplam tüketim harcamaları yüzde 2,1 artmiştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 12,4 azalırken net mal ve hizmet ihracati büyümeye 2,4 puan katki vermiştir. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye yaptığı katkının 1,2 puanı mal ve hizmet ihracatındaki artıştan, 1,2 puanı ise mal ve hizmet ithalatındaki düşüşten kaynaklanmıştır.

Yeniden dengelenme sürecinin devam ettiği 2019 yılında sanayi sektörü yüzde 1oranında daralırken, hizmetler sektörü yüzde 1,4, tarım sektörü ise yüzde 3,7 oranlarında büyümüştür. Yıl genelindeki yüzde 0,9 oranındaki büyümeye tarım sektörü 0,2 puan,hizmetler sektörü 0,9 puan olumlu katkı verirken, sanayi sektörü 0,2 puan daraltıcı etkide bulunmuştur.

2020 yılının ilk aylarında ekonomik faaliyetteki toparlanma öngörüldüğü gibi devam ederken tüm dünyayı etkisi altına alan Covid-19 pandemisi Mart ayının ikinci yarısından itibaren Türkiye ekonomisinde de olumsuz etkilerini göstermeye başlamıştır. Ülkede salgının yayılmasını sınırlandırmak ve toplumsal sağlığı korumak amacıyla birçok önlem alınırken,salgının ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için Ekonomik İstikrar KalkanıPaketi kapsamında; kamu bankaları öncülüğünde kredi faiz indirimleri, vergi ertelemeleri,kısa çalışma ödenekleri, hanehalkına yönelik karşılıksız parasal destek verilmesi gibi uygulamalar hayata geçirilmiştir. Ayrıca, ekonomik faaliyette yaşanan yavaşlamayısınırlandırmak için genişleyici para politikası uygulanmıştır.

2020 yılının ilk çeyreğinde yüzde 4,4 oranında büyüme kaydedilmesine karşın, salgının tüketici davranışı üzerindeki olumsuz etkisi ve salgının yayılmasına engel olmak için alınan önlemlerin ekonomik faaliyeti sınırlandırıcı etkisinin yanında yine salgına bağlı olarak dıştalepteki daralma sonucunda net mal ve hizmet ihracatındaki gerileme nedeniyle yılin ikinci çeyreğinde Türkiye ekonomisi yüzde $^{9,9}$ oranında daralmıştir. Haziran ayında vaka sayılarının azalmasi sonucunda alınan önlemlerin hafifletilmesi, ikinci çeyrekteki daralmanın daha da derinleşmesinin önüne geçmiş, böylece, yılın ilk yarısında Türkiye ekonomisindeki daralma yüzde $^{3,1}$ oranıyla sınırlı kalmıştır. Bu dönemde yaşanan daralmaya sanayi sektörü-1,1 puan, hizmetler sektörü -2,6 puan etkide bulunurken, tarım sektörü GSYH daralmasinı0,1 puan hafifleterek diğer sektörlerden olumlu yönde ayrışmıştır.

2020 yılının ilk yarısında, özel tüketim harcamaları yüzde 2,3 oranında daralırken,kamu tüketim harcamaları yüzde 1,2 oranında artmıştır. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde 1,6 oranında gerilemiştir. Ekonomideki yüzde 3,1lik daralmanın 1,2 puanı toplam tüketim harcamalarından kaynaklanmıştır. Bu daralma ağırlıklı olarak yarıdayanıklı ve hizmetler tüketim mallarına yapılan harcamalardan meydana gelmiştir. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde 3,3 oranında gerilerken daralmaya 0,8puan etki etmiştir. Bu etkinin 1,8 puanı inşaat sektöründeki küçülmeden kaynaklanmıştır.Diğer taraftan, makine ve teçhizat yatırımlari, inşaatta yaşanan yatırım azalışlarınıdengeleyerek $^{0,9}$ puan pozitif katkı vermiştir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının daraltıcı etkisi ise 4,7 puanı mal ve hizmet ihracatındaki azalmadan kaynaklı olmak üzere 6puan olmuştur.
2020 yılının ikinci yarısında ekonomideki toparlanmanın ivme kazanmasıbeklenmektedir. Yılın üçüncü çeyreğine ilişkin öncü göstergeler iktisadi faaliyette V-tipi bir toparlanmanın gerçekleştiğini göstermiştir. Salgın nedeniyle ertelenmiş olan talebin devreye girmesi, son aylarda yapılan sınırlı artışlara karşın geçmiş dönemlere göre halen düşük seviyelerde bulunan faiz oranları ve salgının yayılma hızının azalmasının tüketici güveni ve davranışları üzerindeki olumlu etkisi sayesinde Türkiye ekonomisinin, küresel ekonomide büyük bir çöküşün yaşandığı 2020 yılında yüzde 0,3 oranında büyümesi beklenmektedir.
Üretim faktörleri yönüyle ele alındığında 2019 yılında yüzde 0,9 oranında gerçekleşen büyümeye sermaye stoku ve toplam faktör verimliliği pozitif katkı vermiştir. 2020 yılında ise salgın önlemlerinin arz ve talep koşullarında yarattığı zayıflamaya bağlı olarak üretim faktörlerinin büyümeye katkılarının azalacağı tahmin edilmektedir. 2021 yılında hedeflenen yüzde 5,8 oranındaki büyümeye ağırlıklı olarak sermaye stoku ve istihdamın katkı vermesi beklenmektedir.
2019 yılında bir önceki yıla göre, toplam istihdam 658 bin kişi, tarım-dışı istihdam ise 458 bin kişi azalmıştır. Ekonomide dengelenme sürecinin etkisiyle işgücüne katılma oranıyıllık bazda 0,3 puan azalmış, işsizlik oranı ise 2,8 puan artarak yüzde 13,7'ye yükselmiştir.Aynı yılda tarım dışı işsizlik oranı yüzde 16, genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 25,4 olarak gerçekleşmiştir.
2020 yılı Temmuz döneminde geçen yılın ayni dönemine göre istihdam edilenlerin sayısı 1.254 bin kişi azalarak 27.263 bin kişi, istihdam oranı ise 2,9 puanlık düşüş ile yüzde 43,5 olmuştur. Aynı dönemde işsizlik oranı 0,5 puanlık azalış ile yüzde 13,4 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2020 yılında işsizlik oranının yüzde 13,8 olması beklenmektedir.
2019 yılının ilk yarısında yurt içi talepteki azalışla birlikte ivme kaybeden ithalat, yılın son çeyreğindeki yükselişe rağmen yıl genelinde azalmıştır. Küresel ekonominin ve ticaret hacminin önceki yıllara göre daha düşük büyümesi ve ticaret savaşları gibi unsurlara rağmen 2019 yılı ihracatında ise artış yaşanmıştır. Bu gelişmeler sonucunda, 2019 yıliı dişticaret açığı 29,5 milyar ABD dolarına kadar gerilemiştir. Dış ticaret açığının azalmasının yani sira turizm gelirlerindeki artışın da etkisiyle cari işlemler dengesinde fazla verilmiştir.8,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşen cari işlemler fazlasının GSYH'ya oranı ise yüzde 1,1 seviyesinde gözlenmiştir.
2020 yılında Covid-19 pandemisi sonrasında küresel ekonomik aktivitede ve ticaret hacminde ciddi daralma yaşanmıştır. Özellikle ana ihracat pazarlarımızdaki salgın etkisinin 

şiddetli bir şekilde hissedilmesi sonucundaki dış talep azalışı ihracatımızın azalmasına neden olmuştur. Bu kapsamda ihracat, 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 12,9 oranında daralarak 102,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönem için ithalattaki düşüş ihracata oranla sınırlı düzeyde kalmıştır.Salgının, ekonomi üzerindeki etkisinin en şiddetli olduğu aylarda düşüş eğiliminde olan ithalat, sonraki dönemde ise altın ithalatındaki yüksek seyirin de etkisiyle artmaya başlamıştır. Ocak-Ağustos döneminde ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,2oranında azalarak 135,3 milyar ABD dolarına gerilemiştir. Bu dönemde, uluslararası turizm de salgın kapsamında alınan önlemlerden olumsuz etkilenmiştir. Uluslararası seyahat hareketliliğinin kisıtlanması nedeniyle seyahat gelirlerinde yüzde 73,5 oranında azalışyaşanmiştir.

Yılın kalan aylarında ithalatta yaşanan artışın yavaşlaması beklentileri yanı sıra ihracatta yaşanan toparlanma eğiliminin devam edeceği öngörüsüyle 2020 yılı dış ticaret açığının 38,1 milyar ABD doları olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2019 yılında fazla veren cari işlemler dengesinin, dış ticaret açığındaki artış ile seyahat gelirlerindeki düşüşe bağlı olarak 2020 yılı sonunda açık vermesi ve GSYH'ya oranının yüzde 3,5 olmasıbeklenmektedir.

Yurt içi tasarrufların GSYH'ya orani, 2019 yılında bir önceki yıla göre, kamu tasarruflarında kaydedilen azalışın etkisiyle 1,0 puan azalarak yüzde 26 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre 0,6 puan artarak yüzde 26'ya ulaşmiş, kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı ise 1,6 puan azalmıştır.
2020 yılında bir önceki yıla göre, kamu tasarrufunun GSYH'ya oranının 3,2 puan azalmasi, özel tasarruflarin ise 2,3 puan artması beklenmektedir. Bunun sonucunda 2020yılında toplam yurt içi tasarruf oranının, bir önceki yıla göre 0,9 puan azalarak yüzde 25,1olacaği tahmin edilmektedir.

2019 yılında temelde maliyet baskılarının ortadan kalkmasi, gıda fiyatlarındaki olumlu seyir, ilımlı talep koşulları ve enflasyon beklentilerinde iyileşmeyle birlikte TüFE yıllık artışhızı ivme kaybetmiş ve yüzde 11,8 seviyesine gerilemiştir. Mal fiyatlarında genele yayılan güçlü bir ivme kaybı gözlenirken, hizmet fiyatlarında ise katılık dikkat çekmiştir.
2020 yılında ise yönetilen fiyatlardaki olumlu baz etkisi ve salgının akaryakıt ve hizmet fiyatları üzerindeki düşürücü etkisinin, TL’deki değer kayıpları ve gıda fiyatlarındaki görece yüksek seyir tarafından dengelenmesiyle TüFE artış hızı yatay seyretmiştir. 2020 yılı Eylül ayında TüFE yıllık artış hızı yüzde 11,7 oranında gerçekleşmiştir.
Yılın geri kalanında, salgına bağlı tedbirlerle kısa vadede etkili olan arz yönlü unsurların kademeli şekilde ortadan kalkmasıyla yıl sonunda TüFE yıllık artışının yüzde 10,5 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. Para ve maliye politikalarındaki koordinasyonun sürdürülmesi, finansal piyasalarda istikrarın güçlendirilmesi ve beklentilerdeki olumlu seyirle birlikte TüFE artışının 2021 yılında kalıicı şekilde tek haneli seviyelere ineceği tahmin edilmektedir.


2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM 
2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları
a) Mevcut Durum 
Yeniden dengelenme sürecinin devam ettiği 2019 yılının ilk yarisinda ekonomik daralmanın hafiflemesi ve yılın ikinci yarisından itibaren toparlanma sürecine girilmesiyle GSYH artış hızı yüzde 0,9 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde katma değer, sanayi sektöründe yüzde 1 oranında azalırken, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 1,4oranında artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 2,3 oranında azalırken, hizmetler sektöründe kaydedilen artışta; ticaret, ulaştırma ve konaklama faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleri ile kamu yönetimi, eğitim, sağlık ve sosyal hizmetler faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı artışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü ise yüzde 3,7 oranında büyümüştür.

TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları
2019: II III
2020: IV
Yillik: I

2019: 3,9
2020: 4,6
Yillik: 4,0

2019: -5,2
2020: -4,0
Yillik: 1,0

2019: -1,1
2020: -1,0
Yillik: 0,3

2019: -2,6
2020: -1,7
Yillik: 1,0

2019: (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4)

2019: 2,9
2020: 4,6
Yillik: 11,4 20,4

2019: 23,1
2020: 22,7

2019: 64,6
2020: 62,8
Yillik: 58,4
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB), TÜIK 
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir. (4) Vergi-sübvansiyon hariçtir 
2020 yılının ilk yarısında GSYH'da yüzde 3,1 oranında daralma kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer tarım sektöründe yüzde 3,5 oranında artarken, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinde sırasıyla yüzde 5,6 ve yüzde 4 oranlarında azalmıştır.
2020 yılının ikinci yarısına ilişkin reel sektörde bazı öncü göstergeler ekonomik faaliyette V-tipi toparlanmanın gerçekleştiğine işaret etmektedir. Yılın ilk yarısında sanayi üretimi yüzde 5,8 oranında azalırken, Temmuz ve Ağustos aylarında sanayi üretim endeksi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 6,8 oranında artış kaydetmiştir. Kapasite kullanım oranları ve Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) yılın ilk yarısına göre daha güçlü bir görünüm sergilemektedir. Bu nedenle, yılın üçüncü çeyreğinde GSYH'nın tekrar büyüme patikasına girmesi beklenmektedir. Ekonomideki toparlanma sürecinin dördüncü çeyrekte devam edeceği öngörüsü ile GSYH artışının 2020 yılının tamamında yüzde 0,3 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının tarım sektöründe yüzde 4,6, sanayi sektöründe yüzde -1 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde -0,5 oranlarında olması beklenmektedir.


b) Hedefler 
2021 yıliında, Yeni Ekonomi Programi (YEP) kapsamında açıklanan yeni dengelenme yeni normal, yeni ekonomi yaklaşımi çerçevesinde makroekonomik dengelerin yeniden tesis edilmesini önceliklendiren ve bu yeni dengenin üzerine inşa edilecek olan öncelikli reformlarla istihdam, teknoloji ve verimlilik odakli, kapsayıcı ve sürdürülebilir bir büyüme anlayışıyla hazırlanan YEP'te öngörülen politika ve tedbirlerin hızlı ve etkin bir şekilde hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Bu dönemde, salgın kaynaklı belirsizliklerin azalmasi, finansal koşullardaki iyileşmeye bağlı öngörülebilirliğin artması ile tüketici ve yatırımcı güvenindeki toparlanma ve ertelenmiş tüketim ve yatırım harcamalarının canlanmasi GSYH büyümesine katkı verecektir.

2021 yılında mal ve hizmet ihracatındaki artış ve yurt içi talepte genele yayılan toparlanma sonucunda sanayi katma değerindeki büyümenin GSYH büyümesinin üzerinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Üretim ve ihracat ile bağlantılı hizmet sektörlerindeki toparlanmaya ek olarak, salgın öncesi dönemde güçlü bir ivme yakalayan ancak salgından en çok etkilenen sektörlerin başında yer alan turizmde beklenen toparlanmayla birlikte hizmetler sektörünün büyümeye yüksek bir katkı yapması öngörülmektedir. 2021 yılında tarım sektörünün ise uzun dönem ortalamasının üzerinde katkı vermesi beklenmektedir.
GRAFİK I: 1- Sektörel Büyüme Hızları
(Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme)
8

65,8
43,0

20,9

0,3
o 

-2

201820192020(1)2021(2)
Tarim Sanayi 5Hizmetler GSYH 

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK.
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 



TABLo I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler 
2013: 7,6
2014: 3,1
2015: 5,1
2016: 4,8
2017: 5,8
2018: 1,6
2019: 2,1
2020 (1): 1,1
2021 (2): 4,5

2013: 7,5
2014: 2,8
2015: 5,1
2016: 10,5
2017: 4,1
2018: 6,6
2019: 4,8
2020 (1): 5,2
2021 (2): -2,2

2013: 7,6
2014: 3,2
2015: 5,1
2016: 4,0
2017: 6,0
2018: 0,9
2019: 1,7
2020 (1): 0,4
2021 (2): 5,7

2013: 14,2
2014: 4,9
2015: 9,3
2016: 2,2
2017: 8,3
2018: -0,3
2019: -12,4
2020 (1): -2,2
2021 (2): 6,2

2013: 20,4
2014: -6,3
2015: 9,4
2016: 3,0
2017: 8,1
2018: -0,2
2019: -27,9
2020 (1): 1,1
2021 (2): 13,2

2013: 13,2
2014: 6,9
2015: 9,3
2016: 2,1
2017: 8,3
2018: -0,3
2019: -10,0
2020 (1): -2,6
2021 (2): 5,2

2013: 28,3
2014: 28,7
2015: 29,6
2016: 29,1
2017: 29,9
2018: 29,7
2019: 25,9
2020 (1): 25,4
2021 (2): 25,6

2013: 23,9
2014: 24,9
2015: 25,2
2016: 25,0
2017: 26,0
2018: 27,7
2019: 26,0
2020 (1): 25,1
2021 (2): 24,9

2013: -1,6
2014: 1,6
2015: 0,6
2016: -1,1
2017: 0,2
2018: 3,6
2019: 2,4
2020 (1): -5,0
2021 (2): 2,0

2013: 4,9
2014: 7,1
2015: 3,2
2016: -1,7
2017: 12,4
2018: 9,0
2019: 4,9
2020 (1): -16,3
2021 (2): 15,8

2013: 10,9
2014: 0,3
2015: 0,7
2016: 3,0
2017: 10,6
2018: -6,4
2019: -5,3
2020 (1): 3,8

2013: 8,5
2014: 4,9
2015: 6,1
2016: 3,3
2017: 7,5
2018: 3,0
2019: 0,9
2020 (1): 0,3
2021 (2): 6,2

2013: 1 823 427
2014: 2 054 898
2015: 2 350 941
2016: 2 626 560
2017: 3 133 704
2018: 3 758 316
2019: 4 320 191
2020 (1): 4 850 703
2021 (2): 5,8

2013: 958
2014: 940
2015: 867
2016: 869
2017: 859
2018: 797
2019: 761
2020 (1): 702
2021 (2): 5 644 316 735

2013: 12 582
2014: 12 178
2015: 11 085
2016: 10 964
2017: 10 696
2018: 9 792
2019: 9 213
2020 (1): 8 381
2021 (2): 8 661

2013: 22 373
2014: 24 105
2015: 25 863
2016: 26 693
2017: 28 418
2018: 28 714
2019: 28 424
2020 (1): 28 789
2021 (2): 30 760

2013: 76 148
2014: 77 182
2015: 78 218
2016: 79 278
2017: 80 313
2018: 81 407
2019: 82 579
2020 (1): 83 710
2021 (2): 84 856

2013: 48,3
2014: 50,5
2015: 51,3
2016: 52,0
2017: 52,8
2018: 53,2
2019: 53,0
2020 (1): 49,6

2013: 24 601
2014: 25 933
2015: 26 621
2016: 27 205
2017: 28 189
2018: 28 738
2019: 28 080
2020 (1): 26 733
2021 (2): 51,2 28 331

2013: 9,0
2014: 9,9
2015: 10,3
2016: 10,9
2017: 10,9
2018: 11,0
2019: 13,7
2020 (1): 13,8

2021 (2): 12,9

2013: 161,5
2014: 166,5
2015: 151,0
2016: 149,2
2017: 164,5
2018: 177,2
2019: 180,8
2020 (1): 165,9

2013: 260,8
2014: 251,1
2015: 213,6
2016: 202,2
2017: 238,7
2018: 231,2
2019: 210,3
2020 (1): 204,0
2021 (2): 184,0 223,3

2013: -99,9
2014: -84,6
2015: -63,4
2016: -56,1
2017: -76,8
2018: 55,1
2019: -31,2
2020 (1): -38,8
2021 (2): -40,0

2013: -99,3
2014: -84,6
2015: -62,6
2016: -52,9
2017: -74,2
2018: -54,0
2019: -29,5
2020 (1): -38,1
2021 (2): -39,3

2013: -55,9
2014: -38,8
2015: -27,3
2016: -26,8
2017: -40,6
2018: -20,7
2019: 8,6
2020 (1): -24,4

2013: -5,8
2014: -4,1
2015: -3,2
2016: -3,1
2017: -4,7
2018: -2,6
2019: 1,1
2020 (1): -3,5
2021 (2): -13,9 -1,9

2013: 34,3
2014: 33,6
2015: 34,0
2016: 34,4
2017: 32,8
2018: 33,0
2019: 33,1
2020 (1): 32,5
2021 (2): 31,7

2013: 34,9
2014: 34,2
2015: 34,1
2016: 35,8
2017: 34,6
2018: 35,3
2019: 36,1
2020 (1): 38,6
2021 (2): 36,3

2013: 0,6
2014: 0,5
2015: 0,1
2016: 1,4
2017: 1,8
2018: 2,4
2019: 3,0
2020 (1): 6,1
2021 (2): 4,5

2013: 2,8
2014: 2,5
2015: 2,3
2016: 2,0
2017: 1,9
2018: 2,1
2019: 2,5
2020 (1): 3,0
2021 (2): 3,4

2013: 0,7
2014: 0,5
2015: 0,5
2016: -1,0
2017: -1,0
2018: -2,3
2019: -3,5
2020 (1): -5,0
2021 (2): -2,4

2013: 0,4 0,9
2014: 0,5
2015: 0,0
2016: 1,1
2017: 1,8
2018: 2,4
2019: 3,2
2020 (1): 6,1
2021 (2): 4,7

2014: 0,5
2015: 0,6
2016: -0,7
2017: -1,0
2018: -2,4
2019: -3,7
2020 (1): -5,1
2021 (2): -2,6

2013: 31,2
2014: 28,5
2015: 27,4
2016: 28,0
2017: 28,0
2018: 30,2
2019: 32,5
2020 (1): 41,1
2021 (2): 40,8

2013: 6,3 7,4
2014: 7,4 8,2
2015: 7,8 8,8
2016: 8,1 8,5
2017: 11,0 11,9
2018: 16,5 20,3
2019: 13,9 11,8
2020 (1): 11,9 10,5
2021 (2): 9,9 8,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlıği, TÜfK.
(1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program, (3) Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir, (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir, (5) OECD verileridir,2013-2019 dönemi Eylül ayında revize edilmiştir, (6) TÜİK-Nüfus Projeksiyoniarı ve HMB-Yeni Ekonomi Programı 2021-2023, (7) 2020-2021 verileri Program tahminleridir.

TABLO I: 4- Fert Başına GSYH 
(Cari Fiyatlarla): Yıl Ortası
Satin Alma Gücü Paritesi: GSYH (1)

(Cari Fiyatlarla): Yıllar
Satin Alma Gücü Paritesi: Nüfusu (1) (Bin Kişi)
SAGP'ye Göre Fert: (Milyon TL)

(Cari Fiyatlarla): 1998
Satin Alma Gücü Paritesi: 62 464
SAGP'ye Göre Fert: 71 945

(Cari Fiyatlarla): 1999
Satin Alma Gücü Paritesi: 63 364
SAGP'ye Göre Fert: 107 374

(Cari Fiyatlarla): 2000
Satin Alma Gücü Paritesi: 64 269
SAGP'ye Göre Fert: 171 494

(Cari Fiyatlarla): 2001
Satin Alma Gücü Paritesi: 65 166
SAGP'ye Göre Fert: 247 266

(Cari Fiyatlarla): 2002
Satin Alma Gücü Paritesi: 66 003
SAGP'ye Göre Fert: 362 110

(Cari Fiyatlarla): 2003
Satin Alma Gücü Paritesi: 66 795
SAGP'ye Göre Fert: 472 172

(Cari Fiyatlarla): 2004
Satin Alma Gücü Paritesi: 67 599
SAGP'ye Göre Fert: 582 853

(Cari Fiyatlarla): 2005
Satin Alma Gücü Paritesi: 68 435
SAGP'ye Göre Fert: 680 276

(Cari Fiyatlarla): 2006
Satin Alma Gücü Paritesi: 69 295
SAGP'ye Göre Fert: 795 757

(Cari Fiyatlarla): 2007
Satin Alma Gücü Paritesi: 70 158
SAGP'ye Göre Fert: 887 714

(Cari Fiyatlarla): 2008
Satin Alma Gücü Paritesi: 71 052
SAGP'ye Göre Fert: 1 002 756

(Cari Fiyatlarla): 2009
Satin Alma Gücü Paritesi: 72 039
SAGP'ye Göre Fert: 1 006 372

(Cari Fiyatlarla): 2010
Satin Alma Gücü Paritesi: 73 142
SAGP'ye Göre Fert: 1 167 664

(Cari Fiyatlarla): 2011
Satin Alma Gücü Paritesi: 74 224
SAGP'ye Göre Fert: 1 404 928

(Cari Fiyatlarla): 2012
Satin Alma Gücü Paritesi: 75 176
SAGP'ye Göre Fert: 1 581 479

(Cari Fiyatlarla): 2013
Satin Alma Gücü Paritesi: 76 148
SAGP'ye Göre Fert: 1 823 427

(Cari Fiyatlarla): 2014
Satin Alma Gücü Paritesi: 77 182
SAGP'ye Göre Fert: 2 054 898

(Cari Fiyatlarla): 2015
Satin Alma Gücü Paritesi: 78 218
SAGP'ye Göre Fert: 2 350 941

(Cari Fiyatlarla): 2016
Satin Alma Gücü Paritesi: 79 278
SAGP'ye Göre Fert: 2 626 560

(Cari Fiyatlarla): 2017
Satin Alma Gücü Paritesi: 80 313
SAGP'ye Göre Fert: 3 133 704

(Cari Fiyatlarla): 2018
Satin Alma Gücü Paritesi: 81 407
SAGP'ye Göre Fert: 3 758 316

(Cari Fiyatlarla): 2019
Satin Alma Gücü Paritesi: 82 579
SAGP'ye Göre Fert: 4 320 191

(Cari Fiyatlarla): 2020 (4)
Satin Alma Gücü Paritesi: 83 710
SAGP'ye Göre Fert: 4 850 703

(Cari Fiyatlarla): 2021 (5)
Satin Alma Gücü Paritesi: 84 856
SAGP'ye Göre Fert: 5 644 316
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlıği, TÜfK, OECD 
(1) 1998-2019 TÜİK, 2020-2021 Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir.
(2) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma qücü paritesidir. Tabloda OECD tarafindan 9 haneli olarak verilen katsayı 2 haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafindan geriye dönü
olarak her yıl revize edilmektedir. 2020-2021 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında OECD'nin 9 haneli katsayı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısi kullanılarak SAGP'ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini, (5) Program 


2.1.2. İstihdam 
a) Mevcut Durum 
2019 yılında istihdam, 2018 yılına göre 658 bin kişi azalarak 28 milyon 80 bin kişi olurken, işgücüne katılma oranı 0,3 puan azalarak yüzde 53 olarak gerçekleşmiştir. Bu çerçevede, işsizlik oranı 2,8 puan artarak yüzde 13,7 olarak gerçekleşmiştir.
TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler 
2014: Çalışma Çağındaki Nüfus
2015: 56 986

2014: İşgücü
2015: 28 786
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 57 854 29 678

2014: İstihdam
2015: 25 933
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 26 621

2014: Tarim
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 5 483

2014: Sanayi
2015: 5 470

2014: Hizmetler (1)
2015: 5 316
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 5 332

2014: İnşaat
2015: 15 147
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 15 805

2014: Tarım Dışı İstihdam
2015: 1 912
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 1 914

2014: İşsiz
2015: 20 463
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 21 137

2014: İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde)
2015: 2 853 50,5
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 3 057 51,3

2014: İstihdam Oranı (Yüzde)

2014: İşsizlik Oranı (Yüzde)
2015: 45,5 9,9
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 46,0 10,3

2014: Tarım Dışı İşsizlik Oranı (Yüzde)

2014: Genç Nüfusta İşsizlik Oranı (Yüzde)
2015: 12,0 17,9
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2016 2017 2018: 12,4 18,6
Kaynak: TÜfK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları(1) İnşaat dâhil.

2019 yılında bir önceki yıla göre tarım, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörleri istihdamında sırasıyla yüzde 3,8, yüzde 2 ve yüzde 1,9 oranında azalma kaydedilmiştir.2019 yılında toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylarısırasıyla yüzde 18,2, yüzde 19,8 ve yüzde 62 oranlarında gerçekleşmiştir.
TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı
2014: 66,0
2015: 67,0
2016: 67,6
2017: 67,3
2018: 68,0
(Yüzde) 2019: 68,4

2014: 17,3
2015: 16,8
2016: 16,7
2017: 17,1
2018: 17,1
(Yüzde) 2019: 16,8

2014: 4,5
2015: 4,4
2016: 4,6
2017: 4,5
2018: 4,5
(Yüzde) 2019: 4,5

2014: 12,2
2015: 11,8
2016: 11,2
2017: 11,1
2018: 10,5
(Yüzde) 2019: 10,3

2014: 100
2015: 100
2016: 100
2017: 100
2018: 100
(Yüzde) 2019: 100
Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları
2019 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli ve yevmiyeli olarak çalışanların payı artarken kendi hesabına çalışan ile ücretsiz aile işçilerinin paylarının azaldığıgözlenmektedir.


TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler 
(15+ Yaş, Bin Kişi)
2019: 61 469
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 62 626

2019: 32 549
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 31 491

2019: 28 080
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 27 263

2019: 5 097
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 5 283

2019: 5 561
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 5 354

2019: 17 422 1 550
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 16 626

2019: 4 469
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 1 669 4 227

2019: 53,0

2019: 45,7
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 50,3

2019: 13,7
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 43,5

2019: 16,0
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 13,4

2019: 25,4
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 15,9

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020 (1): 25,9
Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları(1) Temmuz dönemi itibarıyla 
2020 yılının Temmuz döneminde (Haziran-Temmuz-Ağustos) 2019 yılının ayni dönemine göre istihdam 1.254 bin kişi azalmıştır. İşsizlik oranı bir önceki yılın aynıdönemine göre 0,5 puan azalarak yüzde 13,4 olarak gerçekleşmiştir.
Tarım dışı işsizlik oranı bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,6 puan azalarak yüzde 15,9 seviyesinde gerçekleşirken, genç nüfusta işsizlik oranı 1,2 puan azalışla yüzde 25,9'a düşmüştür. Söz konusu dönemde istihdam, 2019 yılının aynı dönemine göre; tarımda 361bin kişi, tarım dışı sektörlerde ise 893 bin kişi azalmıştır. Aynı dönemde, sanayi sektörüistihdamı 246 bin kişi, hizmetler (inşaat dâhil) sektörü istihdamı ise 647 bin kişi azalmıştır.
2020 yılı Temmuz döneminde mevsim etkilerinden arındırılmış istihdam bir önceki döneme göre 540 bin kişi artarak 26.648 bin kişi olurken istihdam oranı 0,8 puan artarak yüzde 42,6 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 13,6, işgücüne katılma oranı ise yüzde 49,3 olarak gerçekleşmiştir.

TABLO I: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri 
(15+ Yaş, Bin Kişi)
2020 (1): 62 536
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (2): 63 573

2020 (1): 30 998
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (2): 32 533

2020 (1): 26 733
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (2): 28 331

2020 (1): 21 736
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (2): 23 183

2020 (1): 4 265
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (2): 4 202

2020 (1): 49,6
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (2): 51,2

2020 (1): 42,7
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (2): 44,6

2020 (1): 13,8
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (2): 12,9

2020 (1): 16,1
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (2): 15,2
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlıği 
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 



2020 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 1.347 bin kişi azalacağı, işgücüne katılma oranının ise yüzde 49,6 seviyesinde olacağı tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, işsizlik oranının yüzde 13,8 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir.

b) Hedefler 
2021 yılında, salgın sonrasi ekonomideki toparlanma süreci ve bu sürecin ima ettiği yüksek büyüme oranları çerçevesinde istihdam artışının ivme kazanmasıyla istihdamın bir önceki yıla göre 1.598 bin kişi artacağı, işsizlik oranının ise yüzde 12,9'a gerileyeceği öngörülmektedir. İşgücüne katılma oranının da toparlanmasi, 2021 yılında 1,6 puan artışla yüzde 51,2'ye ulaşması beklenmektedir.

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi 
a) Mevcut Durum 
2019 yılında ekonomide net mal ve hizmet ihracat artişının yani sira toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarının olumlu katkısıyla GSYH artış hızı yüzde 0,9şeklinde pozitif gerçekleşmiştir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı pozitif 2,4 puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı ise pozitif 1,5 puan olmuştur.Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki düşüş ise büyümeye 3,5 puanlık sınırlayıcı etkide bulunmuştur. 2019 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının altında kalırken, kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artışise kamu kesimi harcanabilir gelir artışının üzerinde gerçekleşmiştir.
Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2019 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 1,7,kamu tüketim harcamaları ise yüzde 4,8 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 1,2 puan artarak yüzde 61,5, kamu kesimi tüketim harcamalarının payi da 0,3 puan artarak yüzde 10,9 olmuştur.

2019 yılında, toplam sabit sermaye yatırımlarındaki reel azalış hızı yüzde 12,4olmuştur. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payi bir önceki yıla göre 1,2 puan azalarak yüzde 3,3 olurken, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 2,6 puan azalarak yüzde 22,6’ya gerilemiştir. 2019yılında reel mal ve hizmet ihracati yüzde 4,9 artarken, reel mal ve hizmet ithalati ise yüzde 5,3 azalmiştir.

2019 yılında toplam tüketimin GSYH'ya oranı 1,5 puan artarak yüzde 72,4 olurken,toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2018 yılına göre 1,7 puan azalarak yüzde 26'ya gerilemiştir. Bu gelişmede cari fiyatlarla kamu tasarruflarında kaydedilen azalış önemli rol oynamıştır. 2019 yılında kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı 0 seviyesine yakın gerçekleşmiştir. Bu dönemde özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışına eşit gerçekleşmesi neticesinde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre değişmeyerek yüzde 26 seviyesinde gerçekleşmiştir.

2020 yılının ilk yarısında yüzde 3,1 oranında gerçekleşen daralmanın boyutunu artıran en önemli katki net mal ve hizmet ihracatından gelmiştir. Yilin ilk yarısında, toplam tüketim harcamalari da bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 1,6 oranında azalarak daralmaya 1,2 puanlik etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirim harcamaları yüzde 3,3

azalmış ve bunun ekonomik daralmaya katkısı 0,8 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 2 reel azalış kaydetmiş ve yüzde 3,1'lik daralmaya 2 puan katkı yapmıştır.

2020 yılının ilk yarısında ihracat ve turizm gelirlerindeki zayıf görünüm nedeniyle mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 18,3 oranında azaliş gösterirken mal ve hizmet ithalati yüzde 6,8 oranında artmıştır. Sonuç olarak net mal ve hizmet ihracatinın ekonomik daralmaya katkısi 6 puan olmuştur.

2020 yılında zincirlenmiş hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarının yüzde $^{0,4,}$ , kamu tüketim harcamalarının yüzde 5,2 ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 1,1 oranında artmasi öngörülmektedir.

Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 1,1 oranında artmasi beklenirken, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 2,6 oranında azalmasi öngörülmektedir. Böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 2,2 oranında azalmasi beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebi 0,2 puan daraltıcı yönde, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,6 puan artırıcı yönde katkı yapması beklenmektedir. Salgının etkisiyle 2020 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeyi daraltıcı yönde 5 puan katkıyapması öngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nın 2020 yılında reel olarak yüzde 0,3 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir. Böylece, küresel kriz sonrası yıllık bazda kesintisiz büyüme döneminin devam etmesi beklenmektedir.
GRAFİK I: 2- GSYH Büyümesine Katkılar 
7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: 2017
[KART_NO] (1) 2021 (2): 2018

7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: Net Ihracat
[KART_NO] (1) 2021 (2): 0,2

7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: zYatırım
[KART_NO] (1) 2021 (2): 3,0

7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: Tüketim
[KART_NO] (1) 2021 (2): 4,3

7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: +GSYH
[KART_NO] (1) 2021 (2): 7,5
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanliğı hesaplamaları
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


Özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oranının 2020 yılında bir önceki yıla göre 2,8 puan artarak yüzde 90,3'e yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranın ise 1,7 puan azalarak yüzde 8,2 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2020 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,9 puan azalarak yüzde 25,1 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2019 yılina göre GSYH'ya oran olarak özel tasarruflar 2,3 puan 

artmasina rağmen kamu tasarruflarının 3,2 puan gerilemesi belirleyici olmasıbeklenmektedir.

b) Hedefler 
2021 yılında yüzde 5,8 olması hedeflenen GSYH büyümesinin bir süredir ertelenmiştüketim ve yatırım kararlarının gerçekleşeceği beklentisiyle özellikle yurt içi talep artışıkaynakli olması öngörülmektedir.

2021 yılında bir önceki yıla göre özel kesim tüketim harcamalarında yüzde 5,7oranında reel artış, kamu kesimi tüketim harcamalarında ise yüzde 2,2 oranında reel azalışolacağı öngörülmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 5,2, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 13,2 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırim harcamalarinın reel olarak yüzde 6,2artmasi öngörülmektedir.

2021 yıli GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 3,6 puan, özel kesim sabit sermaye yatırim harcamalarının ise 1,1 puan katki yapmasi beklenmektedir. Bu dönemde,kamu tüketim harcamalarının büyümeye 0,2 puan daraltıcı yönde katkı yapmasıbeklenirken, kamu kesimi sabit sermaye yatırim harcamalarının büyümeye katkısının 0,4puan olmasi beklenmektedir. GsYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatının katkısinın ise 2 puan olacaği tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranının 2021 yılında yüzde 8,9 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2021 yılında kamu tüketim harcamalarında ve kamu harcanabilir gelirinde kamu tasarruflarıni artıricı yönde olumlu gelişmeler kaydedilmesi neticesinde, kamu tasarruflarının milli gelire orani yüzde -1,6 seviyesinde gerçekleşmiş ve 2020 yılına göre toplam tasarruflara negatif katkısı azalmiştir. Bu dönemde, kamu yatırımlarının GSYH'ya oranının ise 0,4 puanlık artışla yüzde 3,6 olması beklenmektedir.Böylece, kamu tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının yüzde -5,2 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Özel tasarrufların GSYH'ya oranının 2021 yılında bir önceki yıla göre 1,8 puan azalarak yüzde 26,5, özel yatırım harcamalarının ise 2,3 puan azalarak yüzde 23,1 olmasıbeklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının yüzde 3,3 oranında gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2021 yılında toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 24,9, toplam tasarrufyatırım açığının GSYH'ya oranının ise yüzde -1,8 olması beklenmektedir.

TABLo I: 9- Ekonominin Genel Dengesi 
2021 (2) 2019: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2019: Toplam Tüketim
2020 (1): 3 127 848
2021 (2) 2019: 3[TELEFON] (1): 4 157 521
2021 (2): 72,4

2019: Kamu
2020 (1): 471 632
2021 (2) 2019: [TELEFON] (1): [TELEFON] (2): 10,9

2019: Özel
2020 (1): 2 656 216
2021 (2) 2019: 3 008 637
2020 (1): 3[TELEFON] (2): 61,5

2019: Toplam Yatırım
2020 (1): 1 071 380
2021 (2) 2019: 1 389 676
2020 (1): 1[TELEFON] (2): 24,8

2019: Kamu
2020 (1): 150 737
2021 (2) 2019: 155 913
2020 (1): 201 388
2021 (2): 3,5

2019: Özel
2020 (1): 920 643
2021 (2) 2019: 1 233 764
2020 (1): 1 306 115
2021 (2): 21,3

2019: Sabit Sermaye Yatırımi
2020 (1): 1 117 610
2021 (2) 2019: 1 230 308
2020 (1): 1 442 258
2021 (2): 25,9

2019: Kamu
2020 (1): 141 425
2021 (2) 2019: 160 654
2020 (1): 200 843
2021 (2): 3,3

2019: Özel
2020 (1): 976 184
2021 (2) 2019: 1 069 654
2020 (1): 1 241 415
2021 (2): 22,6

2019: Stok Değişmesi
2020 (1): - 46 229
2021 (2) 2019: 159 368
2020 (1): 65 245
2021 (2): -1,1

2019: Kamu
2020 (1): 9 312
2021 (2) 2019: - 4 742
2020 (1): 545
2021 (2): 0,2

2019: Özel
2020 (1): - 55 541
2021 (2) 2019: 164 110
2020 (1): 64 700
2021 (2): -1,3

2019: Toplam Yurt İçi Talep (Toplam Kaynaklar)
2020 (1): 4 199 228
2021 (2) 2019: 4 952 223
2020 (1): 5 665 024
2021 (2): 97,2

2019: Net Mal ve Hizmet İhracat
2020 (1): 120 963
2021 (2) 2019: - 101 520
2020 (1): - 20 708
2021 (2): 2,8

2019: Mal ve Hizmet Îhracati Mal ve Hizmet İthalatı
2020 (1): 1 414 491
2021 (2) 2019: 1 409 253
2020 (1): 1 834 501
2021 (2): 32,7

2019: GAYRİ SAFİ YURT İÇİ HASILA (GSYH)
2020 (1): 1 293 528
2021 (2) 2019: 1[TELEFON] (1): 1 855 209
2021 (2): 29,9

2019: Net Faktör Gelirleri
2020 (1): 4 320 191
2021 (2) 2019: 4 850 703
2020 (1): 5 644 316
2021 (2): 100,0

2019: Net Diş Ålem Cari Transferleri
2020 (1): - 76 751
2021 (2) 2019: - 72 021
2020 (1): - 89 898
2021 (2): -1,8

2019: GAYRİ SAFI MİLLI HARCANABİLİR GELİR (GSMHG)
2020 (1): 5 931
2021 (2) 2019: 2 645
2020 (1): 6 357
2021 (2): 0,1

2019: KAMU HARCANABİLİR GELİRİ
2020 (1): 4 249 371
2021 (2) 2019: 4 781 327
2020 (1): 5[TELEFON] (2): 98,4

2019: Kamu Tüketimi
2020 (1): 469 542 471 632
2021 (2) 2019: 400 064
2020 (1): 503 209[TELEFON] (2): 10,9 10,9

2019: Kamu Tasarrufu
2020 (1): - 2 090
2021 (2) 2019: 553 910 - 153 846
2020 (1): - 90 270
2021 (2): 0,0

2019: Kamu Yatırımi
2020 (1): 150 737
2020 (1): 201 388
2021 (2): 3,5

2020 (1): - 152 827
2021 (2) 2019: 155 913 - 309 759
2020 (1): - 291 658
2021 (2): -3,5

2019: Kamu Tasarruf-Yatırm Farkı ÖZEL HARCANABİLİR GELİR
2020 (1): 3 779 829
2021 (2) 2019: 4 381 262
2020 (1): 5 057 565
2021 (2): 87,5

2019: Özel Tüketim
2020 (1): 2 656 216
2021 (2) 2019: 3 008 637
2020 (1): 3[TELEFON] (2): 61,5

2019: Özel Tasarruf
2020 (1): 1 123 612
2021 (2) 2019: 1 372 626
2020 (1): 1 493 524
2021 (2): 26,0

2019: Özel Yatırım
2020 (1): 920 643
2021 (2) 2019: 1 233 764
2020 (1): 1 306 115
2021 (2): 21,3

2019: Özel Tasarruf-Yatrım Farki
2020 (1): 202 970
2021 (2) 2019: 138 862
2020 (1): 187 409
2021 (2): 4,7

2019: Bilgi İçin:

2019: Toplam Yurt İçi Tasarruflar
2020 (1): 1 121 523
2021 (2) 2019: 1 218 780
2020 (1): 1 403 254
2021 (2): 26,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: Toplam tasarruf-yatırım farkı ile cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır.
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 



TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi 
2019: (Yüzde Değişme)

2019: 1 297 910
2020 (2): 1 311 621
2021(3): 1 370 569
2019: 2,1
2020(2): 1,1
2021 (3): 4,5

2019: 185 412
2020 (2): 195 050
2021(3): 190 779
2019: 4,8
2020(2): 5,2
2021 (3): -2,2

2019: 1 112 498
2020 (2): 1 116 571
2021(3): 1 179 790
2019: 1,7
2020(2): 0,4
2021 (3): 5,7

2019: 389 532
2020 (2): 469 319
2021(3): 477 961
2019: -11,9
2020(2): 20,5
2021 (3): 1,8

2019: 52 726
2020 (2): 48 385
2021(3): 56 707
2019: -21,5
2020(2): -8,2
2021 (3): 17,2

2019: 336 806
2020 (2): 420 934
2021(3): 421 254
2019: -10,1
2020(2): 25,0
2021 (3): 0,1

2019: 439 377
2020 (2): 429 773
2021(3): 456 213
2019: -12,4
2020(2): -2,2
2021 (3): 6,2

2019: 49 398
2020 (2): 49 933
2021(3): 56 545
2019: -27,9
2020(2): 1,1
2021 (3): 13,2

2019: 389 979
2020 (2): 379 840
2021(3): 399 668
2019: -10,0
2020(2): -2,6
2021 (3): 5,2

2019: - 49 845
2020 (2): 39 545
2021(3): 21 748
2019: 0,6
2020(2): 5,0
2021 (3): -1,0

2019: 3 329
2020 (2): - 1 548 41 094
2021(3): 162
2019: 0,3
2020(2): -0,3
2021 (3): 0,1

2019: - 53 174
2021(3): 21 586
2019: 0,3
2020(2): 5,3
2021 (3): -1,1

2019: 1 687 442
2020 (2): 1 780 940 - 2 967
2021(3): 1 848 530
2019: -1,5
2020(2): 5,5
2021 (3): 3,8

2019: 84 790 452 871
2020 (2): 378 983
2021(3): 33 189 438 840
2019: 2,4
2020(2): -5,0
2021 (3): 2,0

2019: 368 081
2020 (2): 381 951
2021(3): 405 651
2019: 4,9
2020(2): -16,3
2021 (3): 15,8

2019: 1 772 232
2020 (2): 1 777 972
2019: -5,3
2020(2): 3,8
2021 (3): 6,2

2019: - 24 332
2020 (2): - 20 089
2021(3): 1 881 719
2019: 0,9
2020(2): 0,3
2021 (3): 5,8

2019: 1 583
2020 (2): 669
2021(3): - 22 502
2019: 5,1
2020(2): -17,4
2021 (3): 12,0

2020 (2): 1 758 552
2021(3): 1 390 1 860 607
2019: 18,0
2020(2): -57,8
2021 (3): 107,9

2019: 1 749 482 193 312
2020 (2): 147 142
2021(3): 168 371
2019: 0,9
2020(2): 0,5
2021 (3): 5,8

2019: 185 412
2020 (2): 195 050
2021(3): 190 779
2019: -10,6
2020(2): -23,9
2021 (3): 14,4

2019: 7 900
2020 (2): - 47 908
2021(3): - 22 408
2019: 4,8
2020(2): 5,2
2021 (3): -2,2

2019: 52 726
2020 (2): 48 385
2021(3): 56 707
2019: -79,9
2020(2): -706,4
2021 (3): -53,2

2019: -21,5
2020(2): -8,2
2021 (3): 17,2

2019: - 44 826
2020 (2): - 96 293
2021(3): - 79 115

2019: 1[TELEFON] (2): 1 611 410 1 116 571
2021(3): 1 692 236 1 179 790
2019: 2,5
2020(2): 3,5
2021 (3): 5,0

2019: [KART_NO]
2020 (2): 494 839
2021(3): [TELEFON]: 1,7
2020(2): 0,4
2021 (3): 5,7

2019: 336 806
2020 (2): 420 934
2021(3): 421 254
2019: 4,6
2020(2): 11,5
2021 (3): 3,6

2019: 106 867
2020 (2): 73 906
2021(3): 91 192
2019: -10,1
2020(2): 25,0
2021 (3): 0,1
Kaynak: Strateji ve Bütce Baskanliğ
(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 

2.2. YATIRIMLAR 
2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı
a) Mevcut Durum 
Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2020 yılında reel olarak yüzde 1,1 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 53,5'inin merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 28,3'ünün yerel yönetimler,yüzde 16,9'unun işletmeci KiT'ler, yüzde 0,1inin özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar,yüzde 1,2'sinin döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir.

Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının 2020 yılında reel olarak yüzde 2,6 oranında azalması beklenmektedir. Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımlarıiçinde tarım, enerji, ulaştırma, konut ile sağlik alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması;turizm, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir.Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde madencilik, imalat, enerji, ulaştırma ile eğitim alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması;tarım, konut, eğitim, sağlık ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalmasıöngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)
2019: Özel
2020(2): Toplam
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): Kamu

2019: 6,6
2020(2): 1,0
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 1,7

2019: 0,8
2020(2): 2,0
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 1,8

2019: 0,6
2020(2): 25,7
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 22,5

2019: 10,3
2020(2): 1,4
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 2,5

2019: 35,5
2020(2): 28,3
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 29,2

2019: 0,3
2020(2): 3,0
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 2,7

2019: 1,3
2020(2): 29,4
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 25,9

2019: 13,1
2020(2): 2,6
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 3,9

2019: 4,9
2020(2): 3,3
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 3,5

2019: 26,6
2020(2): 3,3
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 6,2

2019: 100
2020(2): 100
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2021(3): 100
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2019)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarım
Merkezi Yönetim (1): 6 957
İşletmeci KİT'ler: 105
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 2
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 731
ALT TOPLAM: 7 795
Yüzde Pay: 8,1
Mahalli İdareler: 923
TOPLAM KAMU: 8 717
Yüzde Pay: 6,5

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (1): 496
İşletmeci KİT'ler: 548
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 1 043
Yüzde Pay: 1,1
Mahalli İdareler: 4
TOPLAM KAMU: 1 047
Yüzde Pay: 0,8

Sektörler: İmalat
Merkezi Yönetim (1): 263
İşletmeci KİT'ler: 451
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 56
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 2
ALT TOPLAM: 773
Yüzde Pay: 0,8
Mahalli İdareler: 0
TOPLAM KAMU: 773
Yüzde Pay: 0,6

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (1): 2 063
İşletmeci KİT'ler: 11 540
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: o
ALT TOPLAM: 13 603
Yüzde Pay: 14,2
Mahalli İdareler: 767
TOPLAM KAMU: 14 370
Yüzde Pay: 10,7

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (1): 23 320
İşletmeci KİT'ler: 7 911
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 2
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 72
ALT TOPLAM: 31 304
Yüzde Pay: 32,6
Mahalli İdareler: 16 651
TOPLAM KAMU: 47 954
Yüzde Pay: 35,7

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (1): 361
İşletmeci KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 24
ALT TOPLAM: 385
Yüzde Pay: 0,4
Mahalli İdareler: 17
TOPLAM KAMU: 402
Yüzde Pay: 0,3

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (1): 688
İşletmeci KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: o
ALT TOPLAM: 688
Yüzde Pay: 0,7
Mahalli İdareler: 1 024
TOPLAM KAMU: 1 713
Yüzde Pay: 1,3

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (1): 16 305
İşletmeci KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 114
ALT TOPLAM: 16 419
Yüzde Pay: 17,1
Mahalli İdareler: 619
TOPLAM KAMU: 17 038
Yüzde Pay: 12,7

Sektörler: Sağlık
Merkezi Yönetim (1): 6 238
İşletmeci KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 83
ALT TOPLAM: 6 320
Yüzde Pay: 6,6
Mahalli İdareler: 28
TOPLAM KAMU: 6 348
Yüzde Pay: 4,7

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (1): 17 368
İşletmeci KİT'ler: 5
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 336
ALT TOPLAM: 17 709
Yüzde Pay: 18,4
Mahalli İdareler: 18 295
TOPLAM KAMU: 36 004
Yüzde Pay: 26,8

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (1): 74 058
İşletmeci KİT'ler: 20 559
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 60
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1 362
ALT TOPLAM: 96 039
Yüzde Pay: 100
Mahalli İdareler: 38 327
TOPLAM KAMU: 134 367
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (1): 77,1
İşletmeci KİT'ler: 21,4
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,1
İller Bankası: 0,0
Döner Sermaye+ SGK: 1,4
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (1): 55,1
İşletmeci KİT'ler: 15,3
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: 0,0
Döner Sermaye+ SGK: 1,0
ALT TOPLAM: 71,5
Mahalli İdareler: 28,5
TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Yatırım İşçiliği Hariç


TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırimları (2020) (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarım
Merkezi Yönetim (2): 6 267
İşletmeci KİT'ler: 183
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 3
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 768
ALT TOPLAM: 7 220
Yüzde Pay: 6,6
Mahalli İdareler: 938
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 8 158
Yüzde Pay: 5,3

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (2): 6 301
İşletmeci KİT'ler: 387
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: o
ALT TOPLAM: 6 688
Yüzde Pay: 6,1
Mahalli İdareler: 4
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 6 692
Yüzde Pay: 4,4

Sektörler: İmalat
Merkezi Yönetim (2): 1 095
İşletmeci KİT'ler: 593
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 102
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 15
ALT TOPLAM: 1 805
Yüzde Pay: 1,6
Mahalli İdareler: 1
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 1 806
Yüzde Pay: 1,2

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (2): 10 770
İşletmeci KİT'ler: 13 826
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: O
İller Bankası: O
Döner Sermaye + SGK: o
ALT TOPLAM: 24 596
Yüzde Pay: 22,4
Mahalli İdareler: 1 732
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 26 328
Yüzde Pay: 17,2

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (2): 28 574
İşletmeci KİT'ler: 10 871
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 2
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 242
ALT TOPLAM: 39 689
Yüzde Pay: 36,2
Mahalli İdareler: 19 355
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 59 043
Yüzde Pay: 38,6

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (2): 378
İşletmeci KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 23
ALT TOPLAM: 401
Yüzde Pay: 0,4
Mahalli İdareler: 19
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 421
Yüzde Pay: 0,3

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (2): 405
İşletmeci KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 0
ALT TOPLAM: 405
Yüzde Pay: 0,4
Mahalli İdareler: 1 157
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 1 562
Yüzde Pay: 1,0

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (2): 10 442
İşletmeci KİT'ler: 1
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: O
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: E9T
ALT TOPLAM: 909 0t
Yüzde Pay: ∠'6
Mahalli İdareler: 66
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: S06 II
Yüzde Pay: 8′

Sektörler: Ser
Merkezi Yönetim (2): 1 655
İşletmeci KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 127
ALT TOPLAM: 1 782
Yüzde Pay: 1,6
Mahalli İdareler: 31
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 1 813
Yüzde Pay: 1,2

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (2): 16 043
İşletmeci KİT'ler: 6
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 537
ALT TOPLAM: 16 586
Yüzde Pay: 15,1
Mahalli İdareler: 18 760
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 35 346
Yüzde Pay: 23,1

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (2): 81 930
İşletmeci KİT'ler: 25 866
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 107
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 1 876
ALT TOPLAM: 109 779
Yüzde Pay: 100
Mahalli İdareler: 43 296
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 153 075
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (2): 74,6
İşletmeci KİT'ler: 23,6
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,1
İller Bankası: 0,0
Döner Sermaye + SGK: 1,7
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (2): 53,5
İşletmeci KİT'ler: 16,9
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,1
İller Bankası: 0,0
Döner Sermaye + SGK: 1,2
ALT TOPLAM: 71,7
Mahalli İdareler: 28,3
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Yatırım İşçiliği Hariç


TABL0 I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2021) (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarim
Merkezi Yönetim (2): 11 550
İşletmeci KİT'ler: 210
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 3
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 285
ALT TOPLAM: 12 049
Yüzde Pay: 8,6
Mahalli İdareler: 1 008
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 13 057
Yüzde Pay: 6,8

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (2): 411
İşletmeci KİT'ler: 539
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: o
ALT TOPLAM: 950
Yüzde Pay: 0,7
Mahalli İdareler: 5
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 955
Yüzde Pay: 0,5

Sektörler: Imalat
Merkezi Yönetim (2): 825
İşletmeci KİT'ler: 915
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 126
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 47
ALT TOPLAM: 1 913
Yüzde Pay: 1,4
Mahalli İdareler: 1
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 1 914
Yüzde Pay: 1,0

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (2): 2 783
İşletmeci KİT'ler: 27 471
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: o
ALT TOPLAM: 30 254
Yüzde Pay: 21,6
Mahalli İdareler: 2 482
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 32 736
Yüzde Pay: 17,1

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (2): 27 979
İşletmeci KİT'ler: 14 345
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 11
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 89
ALT TOPLAM: 42 424
Yüzde Pay: 30,3
Mahalli İdareler: 24 250
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 66 674
Yüzde Pay: 34,8

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (2): 289
İşletmeci KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 22
ALT TOPLAM: 311
Yüzde Pay: 0,2
Mahalli İdareler: 23
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 334
Yüzde Pay: 0,2

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (2): 770
İşletmeci KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: o
ALT TOPLAM: 770
Yüzde Pay: 0,5
Mahalli İdareler: 1 965
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 2 735
Yüzde Pay: 1,4

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (2): 19 646
İşletmeci KİT'ler: 2
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: 179
ALT TOPLAM: 19 827
Yüzde Pay: 14,2
Mahalli İdareler: 1 551
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 21 379
Yüzde Pay: 11,1

Sektörler: Sağlık
Merkezi Yönetim (2): 10 241
İşletmeci KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 140
ALT TOPLAM: 10 380
Yüzde Pay: 7,4
Mahalli İdareler: 38
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 10 418
Yüzde Pay: 5,4

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (2): 20 721
İşletmeci KİT'ler: 5
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 454
ALT TOPLAM: 21 180
Yüzde Pay: 15,1
Mahalli İdareler: 20 390
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 41 570
Yüzde Pay: 21,7

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (2): 95 216
İşletmeci KİT'ler: 43 488
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 140
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 1 215
ALT TOPLAM: 140 059
Yüzde Pay: 100
Mahalli İdareler: 51 713
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 191 772
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (2): 68,0
İşletmeci KİT'ler: 31,0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,1
İller Bankası: 0,0
Döner Sermaye+ SGK: 0,9
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (2): 49,7
İşletmeci KİT'ler: 22,7
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,1
İller Bankası: 0,0
Döner Sermaye+ SGK: 0,6
ALT TOPLAM: 73,0
Mahalli İdareler: 27,0
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Program 

(2) Yatırım İşçiliği Hariç



TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
2019: Özel
2020 (2): Toplam
2021 (3): Kamu

2019: 9 380
2020 (2): 10 153
2021 (3): 19 533

2019: 1 094
2020 (2): 19 079
2021 (3): 20 173

2019: 798
2020 (2): 251 018
2021 (3): 251 817

2019: 14 566
2020 (2): 13 202
2021 (3): 27 768

2019: 50 177
2020 (2): 276 236
2021 (3): 326 413

2019: 436
2020 (2): 29 753
2021 (3): 30 189

2019: 1 778
2020 (2): 287 208
2021 (3): 288 986

2019: 18 592
2020 (2): 25 328
2021 (3): 43 920

2019: 6 943
2020 (2): 32 166
2021 (3): 39 108

2019: 37 659
2020 (2): 32 042
2021 (3): 69 702

2019: 141 425
2020 (2): 976 184
2021 (3): 1 117 610
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

3) Program 



b) Hedefler 
Kamu kesimi sabit sermaye yatirımlarının 2021 yılında reel olarak yüzde 13,2 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 49,7'sinin merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 27'sinin yerel yönetimler, yüzde 22,7'sinin işletmeci KiT'ler, yüzde 0,1’inin özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar, yüzde 0,6'sının döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2021 yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının tarım, enerji, ulaştırma, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir.

Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 5,2 artışgöstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının imalat sanayii,ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir.
2.3. ÖDEMELER DENGESİ
2.3.1 Cari İşlemler Hesabı
a) Mevcut Durum 
2019 yılında küresel büyüme ve ticaret hacmine paralel olarak ihracat önceki yıllara oranla düşük seyretmesine rağmen, TL'nin rekabetçiliğinin artması ve ihracata yönelik teşviklerin etkisiyle yüzde 2,1 oranında artış göstererek 180,8 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. İhracattaki bu yükselişe rağmen, dengelenme süreci kapsamında iç talepteki düşüş sonucunda ithalat yüzde 9,0 oranında düşerek 210,3 ABD milyar doları olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığının azalmasının yanı sıra turizm gelirlerindeki yükselişsonucunda cari işlemler dengesi 8,6 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiş ve böylece 2001 yıli sonrasında ilk kez 2019 yılında fazla vermiştir. Bunun sonucunda 2019 yılında cari işlemler fazlasının GSYH'ya oranı yüzde 1,1 seviyesinde gerçekleşmiştir.
TABLO I: 16- Türkiyenin Dış Ticareti ve Diş Ticareti Etkileyen Faktörler 
2018: 177,2
2019: 180,8
2020 (1): 165,9
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 184,0

2018: 210,3
2019: 204,0
2020 (1): 223,3

2018: 7,7
2019: 2,1
2020 (1): -8,3
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 10,9

2018: -3,2
2019: -9,1
2020 (1): -3,0
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 9,5

2018: 2,7
2019: -4,3
2020 (1): -1,9
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 1,2

2018: 5,4
2019: -4,2
2020 (1): -7,2
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 2,5

2018: 4,2
2019: 6,6
2020 (1): -6,5
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 9,6

2018: -9,5
2019: -5,0
2020 (1): -4,5
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 6,7

2018: 1,9
2019: 0,4
2020 (1): -3,1
(Yüzde Değişim) 2021 (2): -1,3

2018: 1,3
2019: 0,8
2020 (1): 5,6
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 5,1

2018: 69,7
2019: 64,0
2020 (1): 42,4
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 52,0

2018: 3,0
2019: 0,9
2020 (1): 0,3
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 5,8

2018: 2,4
2019: 5,7
2020 (1): -1,0
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 7,8

2018: -0,7
2019: -1,5
2020 (1): 5,5
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 3,8

2018: 3,5
2019: 2,8
2020 (1): -4,4
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 5,2

2018: 3,9
2019: 1,0
2020 (1): -10,4
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 8,3

2018: 1,8
2019: 1,3
2020 (1): -8,3
(Yüzde Değişim) 2021 (2): 5,2
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TÜİK, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2020.(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 


Diş Ticaret Dengesi 
Ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle dış ticaret açığı 2019 yılında 16,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığı, 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde,bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 140,4 artarak 25,6 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. 2020 yılında, salgın nedeniyle ihracatta düşüş eğiliminin devam etmesine ve ithalattaki düşüş eğiliminin azalmasına bağlı olarak ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle dış ticaret açığının 27 milyar ABD doları seviyesine yükselmesi beklenmektedir.
İhracat 
2019 yılında 180,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşen ihracat, 2020 yılının OcakAğustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12,9 azalarak 102,3 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde ihracat düşüşünün temel nedeni salgın nedeniyle özellikle ana ihracat pazarlarımızdaki dış talep azalışı olmuştur.
TABLO I: 17- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat 
Yillik: 2019
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 2019

Yillik: 177,2 77,4
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 180,8 76,7

Yillik: 99,7 19,4
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 104,1 20,4

Yillik: 8,0
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 8,7 9,6

Yillik: 8,5

Yillik: 4,4
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 5,1

Yillik: 44,8
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 48,8

Yillik: 17,4
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 16,6

Yillik: 11,5
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 11,3

Yillik: 9,4
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 10,2

Yillik: 10,0
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 9,8

Yillik: 9,1
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 9,0

Yillik: 27,5
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 26,9

Yillik: 17,1
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 17,8

Yillik: 11,5
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 11,6

Yillik: 9,8
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 9,7

Yillik: 9,2
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 9,2
Kaynak: TÜIK 
(1) Siralama 2019 ylı verilerine gõre yapılmıştır 

Başlıca ticaret ortağımız olan AB'nin toplam ihracattaki payı salgın nedeniyle 2020yılının Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre 1,9 puan azalarak yüzde 41,2 olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmede, salgının en şiddetli hissedildiği ülkeler arasında bulunan İspanya ve İtalya'nın paylarındaki sırasıyla 0,8 ve 0,7 puanlık gerilemeler etkili olmuştur. Bu dönemde Kuzey Amerika ülkelerine gerçekleştirilen ihracatın payı ise 1,3 puan artarak yüzde 6,8'e yükselirken, Yakın ve Orta Doğu ülkelerine yapılan ihracatın payı ise 0,3 puan azalarak yüzde 18,8'e gerilemiştir.

İhracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçaları ihracatı 2020 yılının ilk sekiz aylık döneminde düşüşünü sürdürmüştür. Yılın ilk sekiz ayında toplam ihracattaki düşüş yüzde 12,9 oranında gözlenirken, motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçalarının ihracatındaki düşüş yüzde 29 oranında gerçekleşmiştir. Bu durumun başlıca sebebi, motorlu kara taşıtları ihracatının ağırlıklı olarak gerçekleştirildiği Avrupa ülkelerinde salgının ekonomi üzerindeki daraltıcı etkisidir. Aynıdönemde kazanlar, makineler ve bunların aksam parçaları sektöründeki ihracat ise yüzde 12,7 oraninda daralmiştir.

2020 yılının ilk sekiz aylik döneminde tarım ve ormancılık sektörü haricinde tüm ana sektörlerin ihracatında düşüş kaydedilmiştir. Bu dönemde, tarım ve ormancılık sektörüihracatı yüzde 4,6 oranında artmıştır. İmalat sektöründe ihracat ise yüzde 13,3 oranında gerilemiştir. Sektörel olarak en yüksek düşüş ise yüzde 19 oranı ile madencilik ve taşocakçıliğı sektöründe yaşanmıştır.

2020 yılında ihracatın (fob) yüzde 8,3 oranında azalarak 165,9 milyar ABD dolarıseviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu yılda, ihracat fiyatlarında yüzde 1,9 oranında düşüş beklenirken reel ihracattaki daralmanın yüzde 6,5 oranında olacağı tahmin edilmektedir.

TABL0 I: 18- İhracatın Sektörel Dağılımı
Milyar ABD Doları: Ocak-Ağustos
Yüzde Pay: Yıllık Ocak- Ağustos

Milyar ABD Doları: 2019
Yüzde Pay: 2019 2020

Milyar ABD Doları: 177,2
Yüzde Pay: 180,8

Milyar ABD Doları: 5,6
Yüzde Pay: 3,3 3,5

Milyar ABD Doları: 3,2
Yüzde Pay: 2,1 1,7

Milyar ABD Doları: 111,5
Yüzde Pay: 96,6

Milyar ABD Doları: 0,9
Yüzde Pay: 0,8
Kaynak: TÜIK 

İthalat 
2019 yılinda ithalat, dengelenme sürecinde 210,3 milyar ABD dolari seviyesine gerilemiştir. 2020 yılında ise ithalattaki düşüş eğilimi sürse de bir önceki yıla göre daha düşük seviyelerdedir. Salgının etkisiyle Nisan ve Mayıs aylarında hızlı düşüş gösteren ithalat sonraki aylarda altın ithalatındaki artışın da etkisiyle artmaya başlamıştır. 2020 yılının OcakAğustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,2 oranında düşüş gösteren ithalat, 135,2 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir. Bu dönemde, ara malları(hammadde) haricindeki tüm alt ekonomik gruplarda ithalatta artış gözlenmiştir. Ara mali ithalatı yüzde 4,1 oranında azalırken, tüketim malları ve sermaye malları ithalatında sırasıyla yüzde 5,6 ve 12,1 oranında artış gerçekleşmiştir.

TABLO I: 19- İthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı
Milyar ABD Doları: Ocak- Ağustos
Yüzde Pay: Yıllik
Yüzde Değişim: Ocak- Ağustos

Milyar ABD Doları: 2019
Yüzde Pay: 2019
Yüzde Değişim: 2020

Milyar ABD Doları: 231,2
Yüzde Pay: 210,3
Yüzde Değişim: 136,9

Milyar ABD Doları: 30,1
Yüzde Pay: 26,1
Yüzde Değişim: 16,7

Milyar ABD Doları: 174,8
Yüzde Pay: 162,5
Yüzde Değişim: 106,2

Milyar ABD Doları: 25,4
Yüzde Pay: 21,2
Yüzde Değişim: 13,4

Milyar ABD Doları: 0,8
Yüzde Pay: 0,6
Yüzde Değişim: 0,4
Kaynak: TÜIK 
İthalatın (cif) 2020 yılında yüzde 3 azalarak 204milyar AB doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2020 yılında ithalat fiyatlarının yüzde 7,2 azalırken, reel ithalatın ise yüzde 4,5 artması beklenmektedir.

Hizmetler Dengesi, Birincil ve İkincil Gelir Dengesi 
Salgın kapsamında alınan önlemler neticesinde uluslararası seyahat hareketliliğindeki düşüş, turizm gelirlerinde keskin daralmaya neden olmuştur. 2019 yılında 29,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşen seyahat gelirleri, 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 75,3 azalarak 5,1 milyar ABD doları olmuştur. Seyahat gelirlerinin, 2020 yılında salgın etkisine bağlı olarak 10,3 milyar ABD dolarına düşeceği tahmin edilmektedir.

Türkiye, 2019 yılında 64,6 milyar ABD doları hizmet geliri elde etmiş ve 37 milyar ABD doları hizmetler dengesi fazlası vermiştir. Hizmet gelirleri, 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 47,6 oranında düşüş göstererek 21,7 milyar ABD doları seviyesinde, hizmetler dengesi fazlası ise yüzde 78,4 oranında azalışla 5,1 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmetler dengesi fazlasındaki bu düşüşte, hizmet gelirlerindeki düşüşün yanı sıra hizmet giderlerinin artması da etkili olmuştur. Diğer taraftan, yıllıklandırılmış olarak bakıldığında 2020 yılı Ağustos ayı itibarıyla ülkemiz 45 milyar ABD doları hizmet geliri elde etmiş bulunmaktadır. Hizmetler gelirlerindeki azalmaya, salgin nedeniyle turizm sektöründeki durgunluğun sürmesi ile mal ihracatı ve turizm gelirlerindeki daralma sonucunda taşımacılık gelirlerindeki düşüş neden olmuştur.2020 yılında hizmetler dengesi fazlasının 12,3 milyar ABD dolari olması beklenmektedir.

TABLO I: 20- Cari İşlemler Dengesi 
2018: -20,7
2019: 8,6
2020 (1): -24,4
2021 (2): -13,9

2018: -40,8
2019: -16,6
2020 (1): -27,0
2021 (2): -28,9

2018: 176,3
2019: 180,2
2020 (1): 161,8
2021 (2): 181,7

2018: 177,2
2019: 180,8
2020 (1): 165,9
2021 (2): 184,0

2018: -0,9
2019: -0,6
2020 (1): -4,1
2021 (2): -2,3

2018: 208,4
2019: 187,7
2020 (1): 167,7
2021 (2): 199,3

2018: 231,2
2019: 210,3
2020 (1): 204,0
2021 (2): 223,3

2018: -22,8
2019: -22,7
2020 (1): -36,3
2021 (2): -24,0

2018: 31,1
2019: 37,0
2020 (1): 12,3
2021 (2): 23,8

2018: 59,0
2019: 64,6
2020 (1): 37,4
2021 (2): 52,6

2018: 27,9
2019: 27,6
2020 (1): 25,2
2021 (2): 28,8

2018: 20,6
2019: 25,7
2020 (1): 9,1
2021 (2): 16,7

2018: 25,2
2019: 29,8
2020 (1): 10,3
2021 (2): 19,8

2018: 4,6
2019: 4,1
2020 (1): 1,2
2021 (2): 3,2

2018: -11,9
2019: -12,8
2020 (1): -10,1
2021 (2): -11,6

2018: 6,1
2019: 6,3
2020 (1): 6,6
2021 (2): 6,3

2018: 18,1
2019: 19,1
2020 (1): 16,7
2021 (2): 17,9

2018: -10,7
2019: -11,5
2020 (1): -9,0
2021 (2): -10,2

2018: -2,3
2019: -2,7
2020 (1): -1,0
2021 (2): -1,5

2018: -3,5
2019: -3,8
2020 (1): -3,6
2021 (2): -4,1

2018: -5,0
2019: -5,0
2020 (1): -4,4
2021 (2): -4,6

2018: 2,7
2019: 3,1
2020 (1): 2,8
2021 (2): 3,0

2018: 7,7
2019: 8,1
2020 (1): 7,2
2021 (2): 7,6

2018: 5,6
2019: 6,2
2020 (1): 5,6
2021 (2): 5,9

2018: 0,9
2019: 1,0
2020 (1): 0,4
2021 (2): 0,8
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB 
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 


2019 yılında, birincil gelir dengesindeki açık, yatırım giderlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde $7,5$ oranında artarak 12,8 milyar ABD dolari seviyesinde gerçekleşmiştir. 2020 yılının Ocak-Ağustos dönemi birincil gelir dengesi açığı ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 28 azalarak 5,9 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir.Birincil gelir dengesi açığının 2020 yılında 10,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmesi beklenirken, ikincil gelir dengesinin $^{0,4}$ milyar ABD doları seviyesinde fazla vermesi tahmin edilmektedir.

Diş ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre,2020 yılında cari işlemler dengesinin $^{24,4}$ milyar ABD dolari açık vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler 
YEP ile cari işlemler dengesinde kalıcı iyileşmenin sağlanması hedeflenmektedir. Bu hedef kapsaminda, küresel ticarette rekabetçi sektörlerin desteklenerek ihracatta 
(Milyar ABD Doları)

sürdürülebilir artışın sağlanmasi, üretim kapasitesinin artırılarak ithalata olan bağımlılığın azaltılması ve turizm gelirlerinin artırılması amaçlanmaktadır. Ek istihdam olanaklarısağlanmasi, beraberinde teknoloji transferi getirmesi ve uzun vadeli olması gibi faydalarından dolayı doğrudan yabancı sermaye yatırım payının yukarı çekilerek, dışfinansman kalitesinin artırılması öngörülmektedir. 2021 yılında, Covid-19 pandemisi nedeniyle keskin düşüş yaşayan dış talebin kademeli olarak iyileşmesi ve seyahat hareketliliğinin yeniden başlamasıyla turizm gelirlerinin artışı sonucunda, cari işlemler dengesinde iyileşme sağlanması beklenmektedir. Cari işlemler dengesindeki iyileşme sonucunda, dış finansman ihtiyacinin azalmasibeklenmektedir. Bununla birlikte, cari işlemler dengesi ve enflasyon gibi makro göstergelerdeki iyileşme sonucunda ülke risk priminin gerilemesiyle, kaliteli dış finansman akımları için uygun bir ortam oluşturulacaktır.
2021 yılında ihracatın (fob) yüzde 10,9 oranında artarak 184 milyar ABD dolarına,ithalatın (cif) ise yüzde 11,4 oranında yükselerek 223,3 milyar ABD dolarına ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 3,3 milyar ABD doları seviyelerinde gerçekleşmesi öngörülmektedir.

İhracat ve ithalat fiyatlarının 2021 yılında sırasıyla yüzde 1,2 ve 2,5 artmasıbeklenmektedir. 2021 yılında reel ihracat ve ithalatın ise sırasıyla yüzde 9,6 ve 6,7 artacaği tahmin edilmektedir.

2021 yılında Covid-19 pandemisinin etkisinin azalmasıyla birlikte seyahat gelirlerinin 19,8 milyar ABD doları seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 23,8 milyar ABD doları fazla vereceği tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 11,6 milyar ABD dolari açık öngörülürken, ikincil gelir dengesinin 0,8 milyar ABD doları fazla vermesi beklenmektedir.

Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2021 yılında 13,9 milyar ABD dolari seviyesine gerilemesi, GSYH'ya oranının ise yüzde 1,9 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2.3.2. Sermaye ve Finans Hesapları
a) Mevcut Durum 
2019 yılında Türkiye'ye doğrudan yabancı yatırım kaynaklı olarak net sermaye girişi olmuştur. Gayrimenkul yatırımlarındaki doğrudan yabancı yatırım girişleri 5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, portföy yatırımları ve diğer yatırımlar kaynaklısermaye çıkışı yaşanmıştır. Yurt dışı yerleşiklerin devlet iç borçlanma senetleri (DİBS)piyasasında 3,1 milyar ABD doları tutarında net satış, Hazine tarafindan yurt dışına ihraçedilen tahviller yoluyla 6,8 milyar ABD doları tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir.Salgin sonrasında küresel ekonomideki belirsizliklerin artması sonucunda gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımlarında azalma yaşanmıştır. Bu kapsamda, 2020 yılının OcakAğustos döneminde portföy yatırımlarında 14,3 milyar ABD doları büyüklüğünde net sermaye çıkışı gözlenmiştir. Aynı dönemler itibarıyla, DİBS'ten 7,7 milyar ABD doları ve Borsa İstanbuldan (BİST) ise 5,4 milyar ABD doları tutarında sermaye çıkışı gerçekleşmiştir.Hazine yurt dişi tahvil ihracında 171 milyon ABD doları ve bankalar ise 544 milyon ABD dolari tutarında geri ödeme gerçekleştirmiştir.


2019 yılı genelinde diğer yatırımlar kalemi bir önceki yıla göre daha olumlu bir görünüm sergilese de sermaye çıkışı devam etmiştir. Efektif ve mevduat kaynaklı sermaye girişlerinin etkisiyle, bir önceki yıla göre 5,6 milyar ABD doları azalmakla birlikte, 127 milyon ABD doları seviyesinde net sermaye çıkışı gerçekleşmiştir. 2020 yılında ise diğer yatırımlar kaynaklı sermaye girişleri açısından daha olumlu bir görünüm sergilenmektedir. 2020 yılıOcak-Ağustos döneminde, diğer yatırımlar kaynaklı net sermaye girişleri 7,2 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir.

TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabi 
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 2018 2019 2019 2020

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Cari İşlemler Dengesi -20,7 8,6 5,3 -26,5

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1) -0,5 -4,7 -0,4 4,5

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Doğrudan Yatırımlar (net) -9,4 -6,1 -4,5 -2,7

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Portföy Yatırımları (net) 3,1 1,3 -0,3 14,3

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Yabancıların Hisse Senedi Alımları -1,1 0,4 0,4 -5,4

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Yabancıların DİBS Alımlan -0,9 -3,1 -2,2 -7,7

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Diğer Yatırımlar (net) 5,7 0,1 4,4 -7,2

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Kullanıcıya Göre Sermaye Hareketleri (1) (2) -0,5 -4,7 -0,4 4,5

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Kamu Kesimi -6,5 -5,2 -3,2

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: -3,8 Özel Kesim 15,2 6,5 7,3 11,0

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Bankalar 24,9 10,8 9,9

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 2,6 8,4

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Banka dışı -9,7 -4,3 -2,6

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Doğrudan Yatırımlar (net) -9,4 -6,1 -4,5 -2,7

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Rezerv Varlıklar -10,4 6,3 4,2 -39,0 Net Hata Noksan 9,8 -7,0 -1,6 -8,0
Kaynak: TCMB 
(1) Eksi işareti girişi göstermektedir.
(2) Kamu özel ayrımı net olarak yapılamadığından doğrudan yatırımlar, kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayrı olarak verilmiştir. Ayrıca sermaye hesabı altiında yer alan göçmen transferleri ile üretilmeyen ve finansal olmayan varlıklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir.
2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLİTİKASI 
2.4.1. Enflasyon 
a) Mevcut Durum 
2019 yılı sonunda yüzde 11,8 olarak gerçekleşen TüFE yıllık artış hızının bir önceki yıla göre 8,5 puan azalmasında; başta gıda fiyatlarındaki olumlu seyir olmak üzere, güçlüpolitika koordinasyonu ile alinan kararlar, ilımlı talep koşullarıi, enflasyon beklentilerinde iyileşme ve maliyet baskılarının ortadan kalkmasi etkili olmuştur.

2020 yılında ise; yönetilen fiyatlardaki olumlu baz etkisi, salgının akaryakıt ve hizmet fiyatları üzerindeki düşürücü etkileri TÜFE yıllık artış hızını olumlu yönde etkilemiştir. Diğer taraftan, kur gelişmeleri neticesinde temel mal fiyatlarının ivme kazanması ve gida fiyatlarının görece yüksek seyretmesi ise TüFE yıllık artış hızını olumsuz yönde etkilemiştir.Söz konusu etkilerin birbirlerini dengelemesiyle, Eylül ayında yıllik enflasyon 2019 yılıi sonu seviyesine oldukça yakın olarak yüzde 11,75 düzeyinde gerçekleşmiştir.
TL'nin görece istikrar kazanması sonrasında ortadan kalkan maliyet baskısı ve ilımlıyurt içi talep koşullarının etkisine bağlı olarak Yİ-üFE artış hızı 2019 yılında 2018 yılı sonuna göre belirgin şekilde azalarak yüzde 7,4 oranında gerçekleşmiştir. 2020 yılında ise; döviz kurundaki gelişmelere paralel olarak ivme kazanan yurt içi üretici enflasyonu 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla yüzde 14,3 seviyesine yükselmiştir.

GRAFİK I: 3- Fiyat Gelişmeleri 
TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE 

Yİ-ÜFE ve İmalat Sanayii Fiyatları
Göstergesi C (ÖKTG-C)

(Yıllık Yüzde Değişim)

(Yıllık Yüzde Değişim)

2635
24

2230
2025
18

20
16

1415
1210
10

85
6o 
D 0b May Tem A F *A 802R Aew 0oe 0è92A A $0A 03u e Mew ZeH 
2019202020192020
TÜFE 190 ÖKTG-C Yİ-ÜFE Imalat 

Kaynak: TÜIK 
2020 yılının ilk çeyreğinde TüFE yllık artış hızı gıda ve enerji fiyatlarındaki olumlu görünüme rağmen temel mal ve hizmet fiyatlarındaki artışla birlikte Mart ayı itibarıyla yüzde 11,9 olarak gerçekleşmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise TüFE yllık artış hızi, tütün ürünleri fiyatlarında olumlu baz etkisine rağmen, gida ve dayanıklı mal fiyatlarındaki gelişmelere bağlı olarak artarak yüzde 12,6 olarak kaydedilmiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde altın, gıda ve akaryakıt fiyatlarındaki ivmeye rağmen yönetilen fiyatlar kaynaklı olumlu baz etkisiyle birlikte TüFE yıllık artış hızı Eylül ayı itibarıyla yüzde 11,7'ye gerilemiştir.

GRAFİK I: 4- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkı ve Yıllık Yüzde Değişim)
30

25

20

15

10

5

0000Jer b Aew zeH Tem A 2§38Şub A Nis May Haz Tem A 
60072020
Mal Hizmetler 

25

20

15

10

5

o 

eoo 0SIN M zen Ce Bds ào 0e 0èSIN M zeH tan 2
20192020
mJwm 

Kaynak: TÜIK 
Temel mal grubu fiyatları 2020 yılının ilk aylarında görece yatay bir seyir izlerken döviz kurlarındaki gelişmelerle birlikte ivme kazanmaya başlamıştır. Salgın nedeniyle iç talepte yaşanan zayıflık hizmet grubu fiyatlarındaki ilımlı seyri desteklemiştir. Temel mal ve hizmet gruplarındaki gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yıllık artış hızı Eylül 2020 itibarıyla sırasıyla yüzde 11,6 ve yüzde 11,3olarak gerçekleşmiştir.

TüFE yıllık artış hızının; salgın kaynaklı enflesyonist baskı yaratan geçici arz yönlüfaktörlerin ortadan kalkması ve para politikasındaki temkinli duruşun sürdürülmesi ile 2020yılı sonunda yüzde 10,5'e gerileyeceği tahmin edilmektedir.

2.4.2. Para ve Kur Politikası
a) Mevcut Durum 
TCMB fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir.

GRAFİK I: 5- Yıllık Enflasyon Oranı ve Enflasyon Hedefi 
26

24

22

20

18

16

14

12

10

8

6

4

2

00e Mar May Tem A 08Mar May Tem A A Oca A May Tem A Kas 8Mar DA Tem A Kas Oca Mar May Tem H 
20072202C2022072020
S OHs Belirsizlik AralığıYillik Enflasyon Enflasyon Hedefi 

Kaynak: TCMB, TÜIK 
2019 yılının ikinci yarısında TüFE yıllik artış hızındaki görece olumlu seyre paralel olarak enflasyonist beklentilerdeki iyileşme neticesinde 2019 yılı Temmuz ayından itibaren fazi oranları TCMB tarafından kadameli bir şekilde azaltılmaya başlanmıştır.
GRAFİK I: 6- TCMB Net Fonlaması (Milyar TL) ve Faiz Oranları (Yüzde)
27300242120018151003129o 66t't067'706τ°£061'606T'S06T'9007.1908.1909.1910.1911.1912.1901.2002.2003.2004.2005.2006.2007.2008.2009.20BSaN TCMB Net Fonlama (Sol Eksen)TCMB Net Fonlama - 20 Günlük HO (Sol Eksen)TCMB Ağırlikli Ortalama Fonlama Maliyeti an Geç Likidite Penceresi Borç Verme Gecelik (o/n) Borç Verme  1 Haftalik Repo Borç Verme 
Kaynak: TCMB 
TCMB, 2020 yılının ilk yarısında politika faiz oranının indirilmesine karar verirken, döviz kurundaki gelişmelerin enflasyonist riskleri artırması nedeniyle yılın 3. Çeyreğinde politika faizinde 200 baz puanlik artışa gitmiştir.

İhracat reeskont kredileri yoluyla; TCMB döviz rezervlerine 2019 yılında 22,7 milyar ABD dolari, 2020 yılının ilk dokuz ayında ise $^{17,9}$ milyar ABD doları katkı sağlanmıştır.

TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alımları
Yil: 2002
İhracat Reeskont Kredileri: 25
Döviz Alım İhaleleri: 795
Döviz Satım İhaleleri: .
Döviz Alım Müdahaleleri: 16
Döviz Satim Müdahaleleri: 12
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: -
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 824

Yil: 2003
İhracat Reeskont Kredileri: 34
Döviz Alım İhaleleri: 5 652
Döviz Satım İhaleleri: .
Döviz Alım Müdahaleleri: 4 229
Döviz Satim Müdahaleleri: -
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: -
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 9 915

Yil: 2004
İhracat Reeskont Kredileri: 27
Döviz Alım İhaleleri: 4 104
Döviz Satım İhaleleri: -
Döviz Alım Müdahaleleri: 1 283
Döviz Satim Müdahaleleri: 9
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 5 405

Yil: 2005
İhracat Reeskont Kredileri: 25
Döviz Alım İhaleleri: 7 442
Döviz Satım İhaleleri: -
Döviz Alım Müdahaleleri: 14 565
Döviz Satim Müdahaleleri: .
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 22 032

Yil: 2006
İhracat Reeskont Kredileri: 4
Döviz Alım İhaleleri: 4 296
Döviz Satım İhaleleri: 1 000
Döviz Alım Müdahaleleri: 5 441
Döviz Satim Müdahaleleri: 2 105
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: -
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 6 636

Yil: 2007
İhracat Reeskont Kredileri: 2
Döviz Alım İhaleleri: 9 906
Döviz Alım Müdahaleleri: -
Döviz Satim Müdahaleleri: -
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: -
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 9 908

Yil: 2008
İhracat Reeskont Kredileri: 5
Döviz Alım İhaleleri: 7 584
Döviz Satım İhaleleri: 100
Döviz Alım Müdahaleleri: -
Döviz Satim Müdahaleleri: .
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 7 489

Yil: 2009
İhracat Reeskont Kredileri: 1 040
Döviz Alım İhaleleri: 4 314
Döviz Satım İhaleleri: 900
Döviz Alım Müdahaleleri: -
Döviz Satim Müdahaleleri: ,
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 4 454

Yil: 2010
İhracat Reeskont Kredileri: 1 104
Döviz Alım İhaleleri: 14 865
Döviz Satım İhaleleri: -
Döviz Alım Müdahaleleri: -
Döviz Satim Müdahaleleri: 2 390
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 15 969

Yil: 2011
İhracat Reeskont Kredileri: 1 920
Döviz Alım İhaleleri: 6 450
Döviz Satım İhaleleri: 11 210 1 450
Döviz Alım Müdahaleleri: -
Döviz Satim Müdahaleleri: 1 006
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: -5 230

Yil: 2012
İhracat Reeskont Kredileri: 8 295
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri: 17 610
Döviz Alım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: -5 839

Yil: 2013
İhracat Reeskont Kredileri: 12 664 12 999
Döviz Satım İhaleleri: 10 439
Döviz Alım Müdahaleleri: -
Döviz Satim Müdahaleleri: 3 151
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: -4 949

Yil: 2014
İhracat Reeskont Kredileri: 15 182
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri: 12 346
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: 1 321
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: -1 912

Yil: 2015
İhracat Reeskont Kredileri: 15 022
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri: 3 400
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: 10 505
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: -7 669

Yil: 2016
İhracat Reeskont Kredileri: 12 491
Döviz Satim Müdahaleleri: - -
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: 5 084
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 6 538

Yil: 2017
İhracat Reeskont Kredileri: 14 902
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri: .
Döviz Alım Müdahaleleri: -
Döviz Satim Müdahaleleri: -
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: 7 851
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 4 640

Yil: 2018
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri: -
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: 7 699
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 7 203

Yil: 2019
İhracat Reeskont Kredileri: 22 693
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım İhaleleri: -
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: 6 456
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 16 237

Yil: 2020(1)
İhracat Reeskont Kredileri: 17 896
Enerji İthalatçısı KiT'lere Döviz Satışı: 5 339
(Milyon ABD Dolari) Toplam Net Döviz Alımları: 12 557
Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aylık Döviz Alım Satım Tutarları(1) 2020 yıli verileri ilk 9 ay itibarıyladır.

TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2019 yılı sonunda bir önceki yıl sonuna göre 9,3 milyar ABD doları artışla 81,2 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Rezervlerdeki söz konusu artış, toplam net döviz alımlarındaki artıştan kaynaklanmıştır. Eylül 2020itibarıyla TCMBnin altın hariç brüt döviz rezervi 41,2 milyar ABD doları seviyesindedir.
2020 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2019 yıl sonuna göre yüzde 77,1oranında artmıştır. Bununla birlikte, emisyon toplamı 60,5 milyar TL artış göstermiştir. Ayni dönemde TCMB dış varlıkları 25,8 milyar ABD doları azalırken, toplam yükümlülükleri ise 0,8 milyar ABD doları artmıştır. Bu doğrultuda, TCMB'nin net dış varlık pozisyonunda 26,6milyar ABD doları azalış gerçekleşmiştir.

M1, M2 ve M3 para arzlari, Ağustos 2020 itibarıyla 2019 yıli sonuna göre sırasıyla yüzde 72,7, yüzde 33,3 ve yüzde 31,2 oranlarında artmıştır. M1 para arzındaki artışta, döviz cinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise M1 para arzındaki ve döviz cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur.

TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 
2019 4.¢: 712 833 2 457 543 2[TELEFON] 1.Ç 2.¢: 847 048 1 101 587 2 666 784 3 012 657 2 779 689 3 146 337

2019 4.¢: 2 666 784 3 012 657
2020 1.Ç 2.¢: 3 274 778

2019 4.¢: 2[TELEFON] 1.Ç 2.¢: 2 779 689 3 146 337
3.Ç(1): 3 378 587

2019 4.¢: Para Tabanı Emisyon Net Dış Varlıklar Net Uluslararasi Rezervler Net İç Varlıklar Hazine Borçları Değerleme Hesabi
2020 1.Ç 2.¢: 203 631
3.Ç(1): 203 631 156 370 253 800 243 910 -50 169 18 936 -47 204

2019 4.¢: 178 346 222 475
2020 1.Ç 2.¢: 216 873
3.Ç(1): 253 800

2019 4.¢: 210 154 199 032
2020 1.Ç 2.¢: 129 893

2019 4.¢: -50 169
2020 1.Ç 2.¢: 19 312 154 201
3.Ç(1): 216 318

2019 4.¢: 18 936
2020 1.Ç 2.¢: 9 687 84 619
3.Ç(1): 88 276

2019 4.¢: -47 204
2020 1.Ç 2.¢: -56 172 -74 031
3.Ç(1): -94 007

2019 4.¢: Milyon ABD Doları

2019 4.¢: Dış Varlıklar Toplam Yükümlülükler Yurt Dişi Yurt İçi Net Dış Varlık Pozisyonu
2020 1.Ç 2.¢: 107 425
3.Ç(1): 94 110 88 233

2019 4.¢: 73 735 65 691
2020 1.Ç 2.¢: 71 437
3.Ç(1): 4 158

2019 4.¢: 66 514
2020 1.Ç 2.¢: 69 275 61 517
3.Ç(1): 66 050

2019 4.¢: 36 753
2020 1.Ç 2.¢: 20 375 22 543
3.Ç(1): 10 188
Kaynak: TCMB 
Not: Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamlar tutmayabilir. Veriler ayın son Cuma günü itibarıyladır. Bilanço būyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilancosundan alınmıstir 

(1) Para arzları 3. çeyrek verileri Ağustos 2020 itibanıyla verilmiştir.
b) Hedefler 
Para ve maliye politikalarının güçlü eşgüdümünün sürdürülmesi ile mal ve hizmet piyasalarında rekabet ve verimliliği artıracak yapısal politikaların hayata geçirilmesi hedefleri doğrultusunda atilacak adımlarla ekonomik ve finansal istikrar güçlendirilecektir. Böylece tüketici enflasyonunun 2021 yılsonunda yüzde 8,0'a indirilmesi hedeflenmektedir.
2.5. MALİ PİYASALAR 
a) Mevcut Durum 
Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, 2020 yılı Haziran ayında 6,2 trilyon TL olarak gerçekleşmiş olup aktiflerin GSYH'ya orani yüzde 139 olmuştur. 2020 yılının ilk altıaylık döneminde 2019 yıli sonuna göre sektör paylarında mevduat ve katılım bankalarının payında kısmen artış görülürken, banka dışıkredi kuruluşlarının paylarında düşüşgörülmektedir.


TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluşlarına Dair Bazı Göstergeler 
Aktif Büyüklük (1): Milyar TL
Aktif Büyüklük (1): Milyar ABD Doları
Sektör Payı: Yüzde
GSYH'ya Oran: Yüzde
Kuruluş Sayısı (2): Adet

Aktif Büyüklük (1): 2018
Aktif Büyüklük (1): 2019
Sektör Payı: 2020-6
GSYH'ya Oran: 2018
Kuruluş Sayısı (2): 2019

Aktif Büyüklük (1): 3 867,4
Aktif Büyüklük (1): 4 490,8
Sektör Payı: 5 355,2
GSYH'ya Oran: 735,1
Kuruluş Sayısı (2): 756,0

Aktif Büyüklük (1): 3 403,3
Aktif Büyüklük (1): 3 904,0
Sektör Payı: 4 638,4
GSYH'ya Oran: 646,9
Kuruluş Sayısı (2): 657,2

Aktif Büyüklük (1): 257,2
Aktif Büyüklük (1): 302,3
Sektör Payı: 352,4
GSYH'ya Oran: 48,9
Kuruluş Sayısı (2): 50,9

Aktif Büyüklük (1): 206,9
Aktif Büyüklük (1): 284,5
Sektör Payı: 364,4
GSYH'ya Oran: 39,3
Kuruluş Sayısı (2): 47,9

Aktif Büyüklük (1): 142,8
Aktif Büyüklük (1): 122,8
Sektör Payı: 125,4
GSYH'ya Oran: 27,1
Kuruluş Sayısı (2): 20,7

Aktif Büyüklük (1): 68,5
Aktif Büyüklük (1): 58,2
Sektör Payı: 63,6
GSYH'ya Oran: 13,0
Kuruluş Sayısı (2): 9,8

Aktif Büyüklük (1): 34,6
Aktif Büyüklük (1): 37
Sektör Payı: 36,2
GSYH'ya Oran: 6,6
Kuruluş Sayısı (2): 6,2

Aktif Büyüklük (1): 39,7
Aktif Büyüklük (1): 27,6
Sektör Payı: 25,6
GSYH'ya Oran: 7,5
Kuruluş Sayısı (2): 4,6

Aktif Büyüklük (1): 178,4
Aktif Büyüklük (1): 236,6
Sektör Payı: 272
GSYH'ya Oran: 33,9
Kuruluş Sayısı (2): 39,8

Aktif Büyüklük (1): 60,8
Aktif Büyüklük (1): 77,2
Sektör Payı: 86,5
GSYH'ya Oran: 11,6
Kuruluş Sayısı (2): 13,0

Aktif Büyüklük (1): 113,7
Aktif Büyüklük (1): 154,5
Sektör Payı: 179,4
GSYH'ya Oran: 21,6
Kuruluş Sayısı (2): 26,0

Aktif Büyüklük (1): 3,9
Aktif Büyüklük (1): 4,9
Sektör Payı: 6
GSYH'ya Oran: 0,7
Kuruluş Sayısı (2): 0,8

Aktif Büyüklük (1): 84,6
Aktif Büyüklük (1): 91,6
Sektör Payı: 92,8
GSYH'ya Oran: 16,1
Kuruluş Sayısı (2): 15,4

Aktif Büyüklük (1): 79,4
Aktif Büyüklük (1): 86,2
Sektör Payı: 87,1
GSYH'ya Oran: 15,1
Kuruluş Sayısı (2): 14,5

Aktif Büyüklük (1): 0,5
Aktif Büyüklük (1): 0,6
Sektör Payı: 0,6
GSYH'ya Oran: 0,1
Kuruluş Sayısı (2): 0,1

Aktif Büyüklük (1): 4,7
Aktif Büyüklük (1): 4,8
Sektör Payı: 5,1
GSYH'ya Oran: 0,9
Kuruluş Sayısı (2): 0,8

Aktif Büyüklük (1): 173,1
Aktif Büyüklük (1): 284,1
Sektör Payı: 347,5
GSYH'ya Oran: 32,9
Kuruluş Sayısı (2): 47,8

Aktif Büyüklük (1): 21,9
Aktif Büyüklük (1): 27,2
Sektör Payı: 33,2 5
GSYH'ya Oran: 4,2
Kuruluş Sayısı (2): 4,6

Aktif Büyüklük (1): 4,2
Aktif Büyüklük (1): 4,9
GSYH'ya Oran: 0,8
Kuruluş Sayısı (2): 0,8

Aktif Büyüklük (1): 2,3
Aktif Büyüklük (1): -
Sektör Payı: -
GSYH'ya Oran: 0,4
Kuruluş Sayısı (2): -

Aktif Büyüklük (1): 4 472,4
Aktif Büyüklük (1): 5 258,0
Sektör Payı: 6 231,1
GSYH'ya Oran: 850,1
Kuruluş Sayısı (2): 885,2
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlıği, SPK, BDDK, TÜIK 
(1) Haziran 2020 toplamina yetkili müesseseler dâhil değildir.
(2) Toplam satırına yetkili müesseseler dâhil değildir.
(3) Portföy yönetim şirketlerinin portföy büyüklüğünü ifade etmektedir.


Finansal İstikrar Kapsamında Hanehalkı ve Finans Dışı Kesim Borçluluğu 
Finansal istikrarın sürdürülebilirliğinde hanehalkı ve finans dışı kesim borçluluğunun benzer ülkelere ve AB ortalamasına kıyasla halen düşük seyretmesi olumlu bir etkendir.Ayrica, 2009 yılindan bu yana hanehalkının yabancı para cinsinden borçlanamamasına yönelik uygulama, 2014 yılından itibaren tüketici kredilerinde daha yoğunlukla uygulanan makro-ihtiyati tedbirler ve 2018 yılından bu yana uygulanan firmaların yabancı para cinsinden borçlanmasına ilişkin düzenleme bu bakımdan ilave katkı sağlamaktadır. 2020yılında hanehalkı borcunda artış, finans dışı kesim döviz borçluluğunda ise düşüş eğilimi görülmektedir.

TABLO I: 25- Hanehalkı Finansal Varlık ve Yükümlülükleri 
(Milyar TL)
Haziran: 2019

Haziran: 1 153,8

Haziran: 643,3

Haziran: 472,1

Haziran: 38,3

Haziran: 20,8

Haziran: 4,0

Haziran: 16,8

Haziran: 130,5

Haziran: 38,0

Haziran: 92,5

Haziran: 61,1

Haziran: 3,9

Haziran: 1 370,1

Haziran: 522,0

Haziran: 189,1

Haziran: 6,7

Haziran: 215,3

Haziran: 110,9

Haziran: 17,8

Haziran: 0,3

Haziran: 11,2

Haziran: 6,3

Haziran: 0,2

Haziran: 540,1

Haziran: 36,5

Haziran: 14,4

Haziran: 253,7
Kaynak: BDDK, TÜÍK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamalanı

(1) Katılımcıların fon tutarı ile devlet katkısı tutarı toplamını ifade etmektedir. Otomatik katlim sistemi verileri de dâhil edilmiştir.
(2) Varlığa dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler ve kira sertifikalarını içermektedir.
(3) Finansal kiralama şirketlerince kullandırılan konut kredilerini ihtiva etmektedir.


2020 yılı Haziran ayı itibarıyla hanehalkı borcu, önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 33,5 oranında artarak 728,4 milyar TL'ye yükselmiştir. Bu artışta en önemli etken yüzde 

34,8 oranında artan banka kredileri olmuştur. Ayni dönemde finansal kiralama şirketi kredileri yüzde 21,1 oranında artmıştır. Söz konusu dönemde finansman şirketlerinin kullandırdığı kredilerde ise yüzde 18,3 oranında düşüş görülmüştür.
Hanehalkı yükümlülükleri arasında 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 98,5 ile en büyük kalemi oluşturan banka kredisi stoku içinde önceki yılın aynı dönemine göre ihtiyaçkredisi stoku yüzde 55,3, taşıt kredisi stoku yüzde 36,4 ve konut kredisi stoku yüzde 29,4oranında artmıştir. Salgın döneminde finansal piyasaların sorunsuz biçimde işlemesi ve kredi kanallarının açık tutulması amacıyla alınan önlemler bankaların kullandırdığı konut,taşıt ve ihtiyaç kredisi stokundaki artışa katkı sağlarken, tüketicilerin salgın döneminde evlerinin dışında daha az vakit geçirmesi kredi kartı harcamalarını nispeten olumsuz etkilemiştir. Ayni dönemde kredi kartı stok tutarı yüzde 3,1 oranında artmıştır.
2020 yılı Haziran ayı itibarıyla hanehalkı varlıkları yıllık yüzde 34,6 oranında artarak 2,1 trilyon TLye ulaşmıştır. Hanehalkı varlıklarının en büyük kısmını oluşturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 29,7 oranında artarken yatirim fonlari yüzde 53,5 oranında artmiştır. Borsa İstanbul'da oluşan yerli yatırımcı ilgisiyle bu dönemde hanehalkının hisse senedi stoku yüzde 115,1 oranında artmıştır. Bu dönemde hanehalkının kamu tahvil ve bono stokunda yüzde 102,8 oranındaki artışa karşın, özel sektör tahvil ve bono stoku yüzde 22,7 oranında azalmiştir.

Hanehalkı varlıklarındaki artışın yükümlülüklerindeki artışın üstünde olması nedeniyle 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla hanehalkı varlıklarının yükümlülüklere oranı bir önceki yıla göre 2,5 puan artarak yüzde 289,8'e yükselmiştir. Diğer taraftan, hanehalkıyükümlülüklerinin GSYH'ya oranı 2,7 puan artarak yüzde 16,2'ye, varlıklarının GSYH'ya oranı 8,1 puan artarak yüzde 46,9'a yükselmiştir.

2020 yılı Temmuz ayı itibarıyla finansal kesim dışındaki firmaların net döviz açığı, bir önceki yılın aynı dönemine göre varlıklarındaki yüzde 6,9 oranında artış ve yükümlülüklerindeki yüzde 5,1 oranındaki düşüş sonucunda 24,1 milyar ABD doları azalarak 2013 yılı Haziran ayından sonraki en düşük seviye olan 162,2 milyar ABD dolarına gerilemiştir. Varlıkların en büyük unsuru olan mevduattaki yıllık yüzde 14,9 oranındaki artış,varlıklardaki yükselişin temel kaynağı olmuştur. Aynı dönemde ihracat alacakları yüzde 35,9oranındaki düşüş ile gerileyen tek varlık kalemi olmuştur. Söz konusu dönemde yükümlülüklerde bütün kalemlerde azalış görülürken nakdi krediler yüzde 5,8, ithalat borçları yüzde 1,3 oranında gerilemiştir. Yurt dışından sağlanan kredilerdeki azalış, yurt içinden sağlanan kredilerdeki azalışa göre daha sınırlı kalmıştır. 2018 yılında kullanımıkaldırılan dövize endeksli krediler ise 2020 yılı Temmuz ayında bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 51,9 oranında gerilemiştir.

Finansal kesim dışındaki firmaların kisa vadeli net döviz pozisyonu fazla vermeyi sürdürürken, 2020 yılı Temmuz ayında 18,8 milyar ABD doları tutarındaki fazla 2008'e kadar giden seri tarihinin en yüksek fazlası olmuştur. Bu dönemde kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlasında bir önceki yılın aynı dönemine göre 12,3 milyar ABD doları tutarındaki artışta,firmaların kisa vadeli varlıklarının 6,4 milyar ABD doları artması ve kısa vadeli yükümlülüklerinin 5,9 milyar ABD doları azalması etkili olmuştur.

Türkiye'nin hanehalkı borçluluğu ve finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranı diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında her iki gösterge bakımından da oldukça düşük bir risklilik seviyesine sahip olduğu görülmektedir. Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements) veri tabanına göre, 2020 yılı ilk çeyreği itibarıyla Türkiye'nin hanehalkı kredilerinin GSYH'ya oranı yüzde 15,1 ile hem gelişmekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarının oldukça altındadır.

TABLO I: 26- Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri 
(Milyar Dolar) Temmuz: 2018 2019

(Milyar Dolar) Temmuz: 112,7

(Milyar Dolar) Temmuz: 75,5

(Milyar Dolar) Temmuz: 0,5

(Milyar Dolar) Temmuz: 19,8

(Milyar Dolar) Temmuz: 16,8

(Milyar Dolar) Temmuz: 318,8

(Milyar Dolar) Temmuz: 274,2

(Milyar Dolar) Temmuz: 171,4

(Milyar Dolar) Temmuz: 151,6

(Milyar Dolar) Temmuz: 9,0

(Milyar Dolar) Temmuz: 102,8

(Milyar Dolar) Temmuz: 44,6

(Milyar Dolar) Temmuz: -206,1

(Milyar Dolar) Temmuz: 95,8

(Milyar Dolar) Temmuz: 94,3

(Milyar Dolar) Temmuz: 1,6
Kaynak: TCMB 
(1) Kısa Vadeli Varlıklar=Mevduat+Menkul Kıymetler+İhracat Alacakları
(2) Kısa Vadeli Yükümlülükler=Yurt İçi Bankalar, Faktoring Şirketleri ve Finansman Şirketlerinden Sağlanan Kısa Vadeli Döviz    eed e a e me  ee   d e a a cea t ea  e   e c  ee r an 
ame  re   ee  d Se  e ree  e i d e e e  e  c cirin  ac c i eta a e   c at c aa a 

GRAFİK I: 7- Hanehalkı Kredilerinin ve Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredilerinin GSYH'ya Oranı (1)

Finansal Kesim Dışındaki Firma 
Hanehalkı Kredileri/GSYH (Yüzde) (2)

Kredileri/GSYH (Yüzde)
110
70

p 102,1
60100
60,5

9096,0
50

4042,280
307068,9
2060
15,1

1050
M Wes st ng W el 91 n|13Mt e!zt n|3Mart 18Eylül 18Mart 19Eylül 19Mart 20Mart 15Eylül 15Mart 16Eylül 16Mart 17Eylül 17Mart 18Eylül 18Mart 19Eylül 19Mart 20
 Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı OrtalamasıGelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması
 Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması………• Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması
Türkiye Türkiye 

Kaynak: Bank for International Settlements 
(1) Raporlanan ülke sayısı 43'tür.
(2) Hanehalkı kredileri kapsamında hanehalkına hizmet eden kâr amacı gütmeyen kuruluş kredileri de yer almaktadır 
Bankacılık 
2020 yılı Haziran ayında bankacılık sektöründe 34'ü mevduat, 14'ü kalkınma ve yatırım, 6'sı ise katılım bankası olmak üzere toplam 54 adet banka faaliyet göstermektedir.2020 yılı Haziran ayı itibarıyla bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü TL bazında yıllık yüzde 26,5 artarak 5,4 trilyon TL; ABD doları bazında ise yüzde $^{6,4}$ artarak 784 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir.


TABLO I: 27- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri 
Haziran: 2018

Haziran: 3 867

Haziran: 735

Haziran: 2 394

Haziran: 2 036

Haziran: 54 123

Haziran: 52

Haziran: 11 576

Haziran: 208

Haziran: 1,4

Haziran: 13,6

Haziran: 52,6

Haziran: 4,5

Haziran: 61,9

Haziran: 12,3

Haziran: 17,3

Haziran: 2,8

Haziran: 3,9

Haziran: 68,3

Haziran: 117,6

Haziran: 143,8
Kaynak: BDDK, TBB, TKBB (1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.
2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 31'ini,yabancı bankalar yüzde 25,7'sini, kamu bankaları ise yüzde 43,3'ünü temsil etmektedir. Bir önceki yılın aynı ayına göre yerli özel bankalar ile yabancı bankaların sektör aktifleri içindeki payı azalırken kamu bankalarının payı artmıştır. Fonksiyonel gruplar bazında ise mevduat bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının payı azalırken, katılım bankalarının payında artış görülmektedir. Buna göre, mevduat bankaları sektör aktiflerinin yüzde 86,6'sıni, katılım bankaları yüzde $6{,}8{'}\mathsf{i n i}$ , kalkınma ve yatırım bankaları ise yüzde 6,6'sını temsil etmektedir.
Aktifler içindeki en önemli kalem olan krediler, 2019 yılının son çeyreğinden itibaren ekonomik aktivitedeki toparlanma ve faiz indirimlerine bağlı olarak artmaya başlamıştır.Salgın döneminde ise nakit akışı bozulan firmaların ve gelir seviyesi düşük hanehalkının desteklenmesi amacıyla devreye sokulan parasal ve mali paketler ile kredi büyümesi tarihi ortalamaların üzerine çıkmıştır. Bu dönemde, TL kredi artışı 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 40 olarak gerçekleşmiştir.


Sektörün kredi riskliliğini gösteren takibe giren alacak (TGA) orani, risk algısındaki artışa bağlı olarak 2018 yılının ikinci yarısında artmaya başlamış, 2020 yılının başında yüzde 5,4 oranıyla zirveyi gördükten sonra azalış sürecine girmiştir. Salgın öncesi dönemde başlayan iktisadi faaliyetteki toparlanma, BDDK'nın kayıttan düşmeye ilişkin düzenlemesi ve kurumsal kredilerdeki yapılandırma işlemleri ile salgin sürecinde BDDK'nın kredi sinıflandırma konusunda tanıdığı geçici esneklikler TGA bakiyesindeki ilaveleri yavaşlatmıştır. Ayrıca, bu dönemde güçlü seyreden kredi artışı da TGA oranlarındaki gerilemeyi desteklemiştir. 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla toplam kredilerin TGA oranı yüzde 4,4 seviyesinde bulunmaktadir.

Bankaların temel fon kaynağı olan mevduatın toplam kaynaklar içindeki payı Haziran 2019-Haziran 2020 döneminde 3,5 puan artarken, bankaların net ödeyici konuma geçmesiyle birlikte çoğunluğu yurt dışından sağlanan kredilerin ve ihraç edilen menkul kıymetlerin payı aynı oranda azalmiştır. 2020 yılı Haziran ayında söz konusu kalemlerin toplam kaynaklara oranı sırasıyla yüzde 57,1 ve yüzde 14,8 olarak gerçekleşmiştir.
Bankacılık sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna ilişkin temel göstergelerinden biri olan kredi/mevduat oranı 2018 yılının ikinci yarısından bu yana azalarak yüzde 100’e yakınsamıştır. Bu gelişmede, kredi büyümesinden daha güçlü seyreden mevduat artışi etkili olmuş ve söz konusu oran 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla toplamda yüzde 106,5, TL'de yüzde 138,3 ve YP'de yüzde 74,7 seviyesinde gerçekleşmiştir. TL ile yabancı para kredi/mevduat oranları arasındaki fark, kredilerde TL talebinin yüksek olmasından kaynaklanmaktadır.
Sermaye yeterlilik rasyosu (SYR) kredilerdeki toparlanmanın belirginleşmesiyle birlikte 2020 yılının başlarında bir miktar gerilemiştir. 2020 yılı Mart ayında ise salgın kaynaklıfinansal belirsizliklerin kredi büyümesini sınırlandırması ve BDDK'nın SYR hesaplamasına ilişkin kur ve menkul kıymet düzenlemesi nedeniyle SYR'de artış gözlenmiştir. Ayrıca, Mayıs ayında kamu bankalarının sermayelerini güçlendirmek için ikrazen ihraç edilen özel tertip DİBSler, sektörün sermaye yeterliliğine katkı sağlamıştır. SYR 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 19,5 düzeyindedir. Bu oran, hedef oran olan yüzde 12'nin oldukça üzerinde ve yasal sinır olan yüzde 8’in iki katından fazladır.

Sermaye Piyasası
Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2019 yılı sonunda 1trilyon 108,8 milyar TL iken, 2020 yılı Haziran ayında 1 trilyon 233 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bunun sonucunda da piyasa kapitalizasyonunun GSYH'ya oranı aynıdönemde yüzde 25,7'den yüzde 27,5’e ulaşmıştır. Bu dönemde Borsa İstanbuldaki yabancıyatırımcı payı yüzde 51,1 düzeyinde gerçekleşmiştir. 2020 yıli Haziran ayı itibarıyla 400 adet şirketin payları Borsa İstanbul’da işlem görmektedir.

Kurumsal yatırımcılar sektöründe ise menkul kiymet yatırım fonlarının toplam değeri 2019 yılı sonuna göre yüzde 29,6 artışla 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla 147,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü ise aynı dönemde yüzde 22,3 oranında artarak 347,5 milyar TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplami 2020 yıli Haziran ayında 2019 yıli sonuna göre yüzde 1,1 oranında artmiş ve 87,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.


TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 
2017: 481
2018: 487
2019: 513
2020-6: 507

2017: 399
2018: 402
2019: 402
2020-6: 400

2017: 82
2018: 85
2019: 111
2020-6: 107

2017: 351 990
2018: 311 711
2019: 447 227
2020-6: 522 013

2017: 65,6
2018: 65,0
2019: 60,9
2020-6: 51,1

2017: 880 241
2018: [KART_NO]
2020-6: 1 233 020

2017: 28,1
2018: 21,1
2019: 25,7
2020-6: 27,5

2017: 125
2018: 122
2019: 118
2020-6: 119

2017: 81
2018: 78
2019: 74
2020-6: 74

2017: 44
2018: 44
2019: 44
2020-6: 45

2017: 456
2018: 489
2019: 560
2020-6: 650

2017: 54 208
2018: 48 238
2019: 113 777
2020-6: 147 489

2017: 299
2018: 408
2019: 411
2020-6: 405

2017: 79 531
2018: 93 139
2019: 127 694
2020-6: 148 340

2017: 14
2018: 10
2019: 10
2020-6: 10

2017: 12
2018: 10
2019: 13
2020-6: 13

2017: 9
2018: 9
2019: 9
2020-6: 6

2017: 646
2018: 080
2019: S54
2020-6: SSS

2017: τε
2018: 33
2019: 33
2020-6: 33

2017: 67 161
2018: 79 415
2019: 86 228
2020-6: 87 145

2017: 8
2018: 7
2019: 7
2020-6: 7

2017: 49
2018: 54
2019: 51
2020-6: 50

2017: 158 339
2018: 173 057
2019: 284 079
2020-6: 347 549

2017: 66
2018: t0t
2019: t0t
2020-6: 00t

2017: S
2018: EE
2019: ∠∃Z
2020-6: 136

2017: 7
2018: 8
2019: 9
2020-6: 9

2017: 65 798
2018: 61 245
2019: 76 915
2020-6: 102 435
Kaynak: SPK, TÜIK 
Hisse senedi hariç özel sektör menkul kıymet stoku geçtiğimiz yıllardaki yükselişeğilimini sürdürmüş ve 2020 yılı Haziran ayında, 2019 yılı sonuna göre yüzde 33,2 artarak 102,4 milyar TL seviyesine yükselmiştir. Bu stokun yüzde 73,4'ü banka bonosu, yüzde 20'si özel sektör tahvili, kalan yüzde 6,6'sı ise varant ve varlığa dayalı menkul kıymetlerden oluşmaktadır. Bu dönemde, 2019 yıli sonuna göre banka bonosunun payi 4,6 puan artarken özel sektör tahvilinin payı 3,5 puan azalmıştıir.


TABLO I: 29- Sermaye Piyasası Hacmi 
(Milyon TL)
Eylül: 2019

Eylül: 451 500

Eylül: 14 115 957

Eylül: 2 130 111

Eylül: 264

Eylül: 7 244

Eylül: 11 278

Eylül: 232

Eylül: 281

Eylül: 1 435 303

Eylül: 22 032
Kaynak: Borsa İstanbul 
(1) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır.
Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacmi 2020 yılının ilk dokuz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre önemli ölçüde büyüme göstermiştir. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 9,2 oranında artarken, borçlanma araçları piyasası işlem hacminin önemli bir bölümünü oluşturan repo-ters repo pazari, repo faizlerinin mevduat faizinin üzerinde seyretmesi nedeniyle yüzde 42,9 oranında büyümüştür. Aynı dönemde pay piyasası işlem hacmi ise yüzde 190,8 oranında büyük bir artış kaydetmiştir.

Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda 2020'nin ilk dokuz ayında 2 adet halka arz işlemi olmuş ve 102 milyon TL'lik bir fon elde edilmiştir.
Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında, 2020 yılının ilk dokuz ayında altın TL işlem hacmi, bir önceki yılın aynı dönemine göre 14 katın üzerinde artmış, altın dolar işlem hacmi ise yüzde 161,6 oranında artmıştır. Böylece, 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla altın TL işlem hacmi 72,6 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 17,6 milyar ABD dolari; altının toplam işlem hacmi ise 503 ton olarak gerçekleşmiştir.

2019 yılı Eylül ayında 1 trilyon 36 milyar TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı işlem hacmi 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla 1 trilyon 900milyar TLyi geçmiştir.

Sigortacılık ve Özel Emeklilik 
Türkiye'de sigortacılik ve bireysel emeklilik sektörlerinde 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla toplamda 65 şirket bulunmakta ve bu şirketlerden 39'u hayat dışi, 23'ü hayat ve emeklilik ve 3’ü de reasürans alanında faaliyet göstermektedir.

Sigortacılık sektöründe 2019 yılında toplam prim üretimi, 2018 yılına göre yüzde 26oranında artarak 68,8 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 25,8 oranında artarak 63,4 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiş, 5,4 milyar TL tutarında da 

reasürans yoluyla prim üretilmiştir. Sigorta şirketleri tarafindan sigortalilara verilen teminat tutarı, 2019 yılında yüzde 1,9 artışla 129,3 trilyon TL'ye yükselerek GSYH'nın 30 katı olarak gerçekleşmiştir.

Sigortacılik sektöründe uluslararası sermayenin payı yüzde 70'lerin üzerinde seyrederken, 2018 ve 2019 yıllarında uluslararası sermayeli şirket sayılarındaki azalma sonucunda 2019 yılında toplam ödenmiş sermaye açısından yabancı sermayenin payı yüzde 63 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde uluslararası sermayenin toplam prim üretimindeki payı ise yüzde 55 olmuştur. 2019 yılı sonu itibarıyla sektörde faaliyet gösteren 63 adet şirketin 37'sinde yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararasi sermayeye sahip şirket sayısı 41'dir.

TABLO I: 30- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler 
Haziran: 2018

2019: Aktif Toplamı (Milyon TL)
Haziran: 178 421

2019: Hayat Dışı Şirketler
Haziran: 60 784

2019: Hayat/Emeklilik Şirketleri
Haziran: 113 741

2019: Reasürans Şirketleri
Haziran: 3 897

2019: Sermayede Yabancı Payı (Yüzde)
Haziran: 67,9

2019: Hayat Dışı Şirketler
Haziran: 71,3

2019: Hayat/Emeklilik Şirketleri
Haziran: 59,5

2019: Direkt Prim Üretimi (Milyon TL)
Haziran: 50 372

2019: Hayat Dışı Şirketler
Haziran: 43 538

2019: Hayat Sigorta Şirketleri
Haziran: 6 834

2019: Performans (Milyon TL)

2019: Net Dönem Kârı
Haziran: 5 714

2019: Hayat Dışı Şirketler
Haziran: 2 666

2019: Hayat/Emeklilik Şirketleri
Haziran: 2 746

2019: Reasürans Şirketleri
Haziran: 301

2019: Net Kâr/Toplam Aktif (Yüzde)
Haziran: 3,2

2019: Net Kâr/Öz Sermaye (Yüzde) Teknik Göstergeler (Yüzde)
Haziran: 24,5

2019: Konservasyon Oranı (1)

2019: Hayat Dışı Şirketler
Haziran: 73,6

2019: Hayat/Emeklilik Şirketleri
Haziran: 95,8

2019: Teknik Kârlılıik

2019: Hayat Dışı Şirketler
Haziran: 6,6

2019: Hayat/Emeklilik Şirketleri
Haziran: 18,9

2019: Direkt Prim Artış Hızi

2019: Hayat Dışı Şirketler
Haziran: 16,9

2019: Hayat Sigorta Şirketleri
Haziran: 2,0
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı
(1) Bölüşmeli Treteler esas alinarak hesaplanmıştır.
Sigortacılik sektöründe 2018 yılında kâr 5,7 milyar TL iken, 2019 yılında yüzde 38,2oraninda artarak $^{7,9}$ milyar TL'ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dışı sigorta şirketleri 3,9 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 3,6 milyar TL kâr elde etmiştir. Hayat

emeklilik şirketlerinin teknik ve toplam net kârı son beş yılda; hayat dışı şirketlerininki ise son dört yılda düzenli olarak artmıştır. 2019 yılında reasürans şirketleri de 322 milyon TL kâr kaydetmiştir.

TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katılım Sistemi Göstergeleri 
BES OKS BES BES: Çalışan Sayısı
Toplam Fon Büyüklüğü: Katılımcıları Fon Tutari

BES OKS BES BES: Kişi 1 987 940
Toplam Fon Büyüklüğü: Kişi .

BES OKS BES BES: 2 281 478
Toplam Fon Büyüklüğü: -

BES OKS BES BES: E
Toplam Fon Büyüklüğü: -

BES OKS BES BES: 3 128 130

BES OKS BES BES: 4 153 055

BES OKS BES BES: 5 092 871
Toplam Fon Büyüklüğü: -

BES OKS BES BES: 6 038 432
Toplam Fon Büyüklüğü: -

BES OKS BES BES: 6 627 025
Toplam Fon Büyüklüğü: -

Toplam Fon Büyüklüğü: 6 924 945 3 420 618

Toplam Fon Büyüklüğü: 6 878 224 4 761 668

Toplam Fon Büyüklüğü: [KART_NO]

Toplam Fon Büyüklüğü: 6 801 719 5 245 151

Toplam Fon Büyüklüğü: 6 874 679 5 638 302
Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi 

(1)Eylül ayı sonu itibanıyladır.

(2)Bu rakam 14 Ağustos 2020 itibaryia verilmeye başlanan otomatik katlım devlet katkısı fon tutannı
(343.259.659 TL) da içermektedir.


Bireysel emeklilik ve otomatik katılım sisteminde toplam fon büyüklüğü, 2019 yılısonunda bir önceki yıla göre yüzde 36,5 oranında artışla 127,3 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2020yılı Eylül ayı itibarıyla toplam fon büyüklüğü 159,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.
2020 yılı Eylül ayı itibarıyla bireysel emeklilik sisteminde katılımcıların fon büyüklüğü,devlet katkısı dâhil 149 milyar TL'ye ulaşmış, katılımcı sayısı ise 6,9 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Otomatik katılım sisteminde ise çalışanların fon büyüklüğü 10,4 milyar TL'ye ulaşmış olup sistemde 5,6 milyon tekil kişi çalışan yer almaktadır.
Ana hissedarı Türkiye Varlık Fonu Finansal Yatırımlar A.Ş. olan ve kamu alanındaki sigorta şirketlerinin bir araya gelmesiyle kurulan Türkiye Sigorta Anonim Şirketi'nin tescili 3Eylül 2020 tarihli ve 10152 sayılı Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilmiştir. Kamu emeklilik şirketlerinin bir araya gelmesi ile kurulan Türkiye Hayat ve Emeklilik Anonim Şirketi’nin tescili ise 4 Eylül 2020 tarihli ve 10153 sayılı Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan edilmiştir.


BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar 
2020 yılı Haziran ayı itibarıyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluş sayısı 112'dir. Bu kuruluşların aktif toplamı 130 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.
TABLO I: 32- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri 
2018: 2020

2018: 24
2019: 23
Haziran: 23

2018: 131
2019: 119
Haziran: 119

2018: 1 401
2019: 1 232
Haziran: 1 251

2018: 68 506
2019: 58 176
Haziran: 63 098

2018: 917
2019: 1 125
Haziran: 559

2018: 58
2019: 56
Haziran: 57

2018: 354
2019: 352
Haziran: 350

2018: 4 355
2019: 4 269
Haziran: 4 262

2018: 34 608
2019: 37 017
Haziran: 32 943

2018: 1 306
2019: 1 374
Haziran: 800

2018: 14
2019: 15
Haziran: 14

2018: 936
2019: 901
Haziran: 923

2018: 39 707
2019: 27 560
Haziran: 32 911

2018: 559
2019: 633
Haziran: 345

2018: 20
2019: 22
Haziran: 20

2018: 4 199
2019: 4 872
Haziran: 4 748

2018: 146
2019: 262
Haziran: 93
Kaynak: BDDK 
(1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.
Mart ayından itibaren salgının yarattığı belirsizlikler ve ekonomik faaliyetteki duraklama banka dışi finansal kuruluşları olumsuz yönde etkilemiş ve bu kuruluşların aktiflerinde zayıflamaya yol açmıştır. Ancak Haziran ayıyla birlikte sektör aktiflerinde yeniden toparlanma görülmektedir.

Banka dışı finansal kuruluşların aktifleri, 2020 yılı Haziran ayında bir önceki yılın aynıdönemine göre finansal kiralama, faktoring ve varlık yönetim şirketlerinde sırasıyla yüzde 0,8, yüzde 9,8 ve yüzde 6,3 artarken finansman şirketlerinde yüzde 22,3 azalmıştır. 2020yılı Haziran ayı itibarıyla yılbaşından bu yana birikimli aktif kârlılığı söz konusu şirketler için sırasıyla yüzde 1,4, yüzde 1,6, yüzde 1,9 ve yüzde 1,5 olarak gerçekleşmiştir.
Katılım Finans 
2020 yılı Haziran ayı itibarıyla Türk bankacılık sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere altı katılım bankası faaliyet göstermektedir. Katılım bankalarının aktif büyüklüğü 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 52,3 oranında artarak 364,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Katılım bankacılığı aktiflerinin toplam bankacılık sektörü içerisindeki payi, bu dönemde yüzde 5,7'den yüzde 6,8'e yükselmiştir.
Katılım bankacılığı aktiflerinin en büyük kısmını oluşturan krediler, 2020 yılı Haziran ayi itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 54,5 oranında artarak 124,2 milyar TL'den 191,9 milyar TL'ye yükselmiştir.


2020 yılı Haziran ayı itibarıyla 113,2 milyar TL'si TP, 158,1 milyar TL'si YP olmak üzere katılım fonları toplam tutarı 271,3 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu dönemde katılım fonlarıtoplamı bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 57,1 oranında büyümüştür. Söz konusu katılım fonlarının krediye dönüşüm orani, 2020 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 70,7 olarak gerçekleşmiştir.

Banka kârlılığı açısından değerlendirildiğinde katılım bankalarının dönem net kârı 2019yılı Haziran ayında 1,25 milyar TL tutarında iken, 2020 yılı Haziran ayi itibarıyla bu tutar 1,65 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde katılım bankalarının yılbaşından itibaren birikimli özkaynak kârlılığı yüzde 7,07'den yüzde 7,04'e, aktif kârlılığı ise yüzde 0,55'ten yüzde 0,50'ye gerilemiştir.

TABLO I: 33- Katılım Finans Sektör Kuruluşlarına Ait Bazı Temel Göstergeler 
Haziran: 2019

Haziran: 284,4

Haziran: 136,2

Haziran: 215,4

Haziran: 6

Haziran: 1 176

Haziran: 3

Haziran: 16

Haziran: 1

Haziran: 13,38

Haziran: 18,1

Haziran: 5,13

Haziran: 12(4/8)

Haziran: 7(2/5)

Haziran: 5(2/3)

Haziran: 6 529

Haziran: 3 191

Haziran: 3 338

Haziran: 2 638

Haziran: 2 389

Haziran: 248

Haziran: 2 982

Haziran: 2 733

Haziran: 249

Haziran: 7,6

Haziran: 19

Haziran: 12,07
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlıği, BDDK, TSB 
(1) Ara dönemler yılliklandınlmamıştır.

(2) Farklı cinsten ihraç edilen kira sertifikaları dönem sonu kurlanı ile TL cinsine çevrilmiştir.


2012 yılından bu yana Hazine tarafindan yurt içinde ve yurt dışında katılım finans sektörü için önemli bir likidite kaynağı olan kira sertifikası ihraç edilmektedir. 2020 yılının ilk 6 ayında yurt içinde çeşitli vade ve kira oranlarında TL cinsi toplam 34,2 milyar TL tutarında ihraç gerçekleştirilmiştir. Aynı dönemde yurt içinde döviz cinsi toplam 15,7 milyar TL karşıliğında kira sertifikası ihraç edilmiştir. Ayrıca, 2017 yılından itibaren altına dayalı kira sertifikası ihracı yapılmaktadır. Altına dayalı kira sertifikası ihraçları kapsamında 12,3 milyar TL karşılığında ihraç gerçekleştirilmiştir.

Katılım finans sektörü içerisinde yeni gelişmekte olan katılım sigortacılığında 2020 yılıHaziran ayı itibarıyla pencere usulüyle faaliyet gösterenler de dâhil olmak üzere 6'sı hayat,8'i hayat dışı işlem yapan sigorta şirketi faaliyet göstermektedir.
3. KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 
3.1. GENEL DEVLET 
a) Mevcut Durum 
Genel devlet gelirleri, GSYH'ya oranla 2019 yılında 2018 yılına göre 0,1 puan artarak yüzde 33,1 olmuştur. Yılın ilk yarisında milli hasılanın daralmasi, toplam talepteki gerileme ve döviz kuruna ilişkin gelişmeler, ekonomiyi canlandırmak amacıyla yapılan vergi indirimleriyle birlikte vergi gelirlerinde $^{0,9}$ puanlık bir düşüş yaşanmasına neden olmuştur.2B, bedelli askerlik ve imar barışı gibi uygulamalardan elde edilen yüksek tahsilatın etkisiyle 2018 yılında artan vergi diışı normal gelirler 2019 yılında $0,4$ puan azalmış ve uzun dönem ortalamasına yakın bir düzeyde gerçekleşmiş, buna karşılık faktör gelirleri $^{1,3}$ puan artışgöstermiştir.

Genel devlet harcamaları 2019 yilinda GSYH'ya oranla 2018 yılina göre 0,8 puan artarak yüzde 36,1 olmuştur. Bu dönemde personel giderleri başta olmak üzere cari giderlerin GSYH payı 0,7 puan artmıştır. Yatırım harcamalarının payı ise 1,1 puan azalışgöstermiştir. Merkezi yönetim bütçesinden yapılan transferler 0,7 puan, diğer genel devlet unsurlarından yapılan transferler ise 0,5 puan artmiştir.

Genel devlet gelir ve harcamalarındaki bu gelişmelere paralel olarak, 2019 yılinda genel devlet açığı GSYHya oranla bir önceki yıla göre $^{0,7}$ puan artış göstermiş ve yüzde 3olmuştur.

2020 yılı ilk çeyreğinde görülen ekonomik toparlanma 2020 yılı Mart ayı sonrasında ülkemizi de etkilemeye başlayan Covid-19 pandemisi nedeniyle sekteye uğramış, bu durum gelir ve gider yönlü önemli maliye politikası adımları atılmasını gerekli kılmıştır. Söz konusu iradi politikaların genel devlet dengelerine yansıması belirli gelir kalemlerinde azalış; cari harcamalar ve transferler giderlerinde artiş şeklinde olmuştur.

2020 yılında genel devlet gelirlerinin bir önceki yıla göre GSYH'ya oranla 0,6 puan azalarak yüzde 32,5 olacağı öngörülmektedir. 2019 yılında ertelenen talebin 2020 yılıbaşında canlanmasi, bazi vergi oranlarında yapılan güncellemeler ve sonrasında salgina karşı alınan önlemler kapsamında kredi koşullarının gevşetilmesinin etkisiyle dolaylı vergi tahsilatinda beklenen artişa mukabil toplam vergi gelirlerinin $^{0,7}$ puan artacağı tahmin 

edilmektedir. Buna karşin, salgının olumsuz etkisi nedeniyle sosyal fon gelirlerinde 0,5 puan ve faktör gelirlerinde 0,6 puan düşüş beklenmektedir.

GSYH'ya oranla genel devlet harcamalarının 2020 yılında bir önceki yıla kıyasla 2,4puan artacağı ve yüzde 38,6 olacaği tahmin edilmektedir. Bu dönemde personel giderleri ve diğer cari giderlerindeki artış nedeniyle cari giderlerin payının 1,2 puan, faiz giderlerinin yanı sira sosyal güvenlik transferlerindeki artışlar nedeniyle transfer harcamalarının payının 1,2 puan artacaği, yatırım harcamalarının payının ise korunacağı öngörülmektedir.
Bu kapsamda, GSYH'ya oranla 2019 yılında yüzde 3 olan genel devlet açığının 2020yılında yüzde 6,1'e yükseleceği öngörülmektedir.

2019 yılında GSYHya oran olarak yüzde 0,5 olan genel devlet faiz dişı borçlanma gereğinin 2020 yılinda yüzde 3 olmasi, ayni dönemde yüzde 3,5 olan program tanimli genel devlet açığının ise yüzde 5‘e yükselmesi beklenmektedir.

Genel devlet kapsamına KiT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2019 yılında GSYH'ya oranla yüzde 3,2 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2020yılında yüzde 6,1´e yükseleceği öngörülmektedir. Aynı dönemde yüzde 3,7 olan program tanımlı kamu kesimi faiz dışı açığının ise yüzde 5,1'e yükselmesi beklenmektedir.
2019 yılında GSYH'ya oranla yüzde 32,5 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2020 yılında yüzde 41,1'e yükselmesi beklenmektedir.
Yaşanan salgının da etkisiyle, bir önceki yılla kıyaslandığında, 2020 yılında, ekonomik dalgalanmaların genel devlet açığını genişletici etkisinin artması beklenmektedir. Bir defalik tedbirlerin ve ekonomik dalgalanmaların etkisi arındırıldığında, yapısal genel devlet açığının potansiyel GSYH'ya oranının, 2020 yılında, bir önceki yıla göre, 0,2 puan azalarak yüzde 5,4seviyesinde olacaği, yapısal faiz dışı dengenin ise 0,6 puan iyileşerek yüzde 2,5 oranında açık vereceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 34- Genel Devlet Yapisal Denge Analizi 
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: Denge (1)

Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Genel Devlet Dengesi: 2017
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -57 323

Genel Devlet Dengesi: 2018
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -88 623

Genel Devlet Dengesi: 2019
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -131 350

Genel Devlet Dengesi: 2020
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -293 851

Genel Devlet Dengesi: 2021
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -256 374

Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

Genel Devlet Dengesi: 2017
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -1,8

Genel Devlet Dengesi: 2018
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -2,4

Genel Devlet Dengesi: 2019
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -3,0

Genel Devlet Dengesi: 2020
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -6,1

Genel Devlet Dengesi: 2021
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -4,5
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Not: Yapısal dengenin GSYH'ya oranında potansiyel GSYH kullanılmıştır.
(1) Genel devlet dengesidir.
(2) Vergi ve prim yapılandırmasi, 28 ve özelleştirme gelirleri gibi bir defalik gelir ve giderler hariç genel devlet dengesidir.
(3) Genel devlet dengesinden bir defalik gelir ve giderler ile devresel etkilerin çikarılmasıyla elde edilen denge 

2019 yılında yüzde 17,1 seviyesinde olan sosyal harcamaların GSYH'ya oranının 2020yılında yüzde 18,4 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu gelişmede, sağlık harcamalarının yanı sira salginın ekonomik etkileriyle mücadele nedeniyle sosyal koruma harcamalarının GsYH'ya oranındaki artış etkili olmuştur.

TABLO I: 35- Sosyal Harcamaların Gelişimi 
EĞİTİM: 3,8
2015: 3,7
2016: 2021(2) 3,7

EĞİTİM: SAĞLIK
2015: 3,9 3,7
2016: 4,1 3,8
2017 2018: 3,8 3,7
(GSYH'ya Oran, Yüzde) 2019 2020(1): 3,8

EĞİTİM: SOSYAL KORUMA
2015: 8,2
2016: 9,0
2017 2018: 8,4
(GSYH'ya Oran, Yüzde) 2019 2020(1): 9,5

EĞİTİM: Emekli Aylıkları ve Diğer Harcamalar

EĞİTİM: Sosyal Yardım ve Primsiz Ödemeler
2015: 7,2 0,9
2016: 7,9
2017 2018: 7,4
(GSYH'ya Oran, Yüzde) 2019 2020(1): 8,5

EĞİTİM: Doğrudan Gelir Desteği Ödemeleri
2015: 0,1
2016: 1,0
2017 2018: 0,9
(GSYH'ya Oran, Yüzde) 2019 2020(1): 0,9

2016: 0,1
2017 2018: 0,1
(GSYH'ya Oran, Yüzde) 2019 2020(1): 0,1

EĞİTİM: TOPLAM
2015: 15,7
2016: 16,9
2017 2018: 15,9
(GSYH'ya Oran, Yüzde) 2019 2020(1): 17,1
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
b) Hedefler 
2021 yılında genel devlet gelirlerinin GSYHya oranının bir önceki yıla göre 0,8 puan azalarak yüzde 31,7 olması beklenmektedir. Ekonomik faaliyette beklenen toparlanmaya bağlı olarak özellikle dolaylı vergiler ve sosyal fonların 0,4 puan artacaği, buna karşın faktör gelirleri ve doğrudan vergilerin 1,4 puan azalacağı tahmini bu gelişme üzerinde belirleyici olmaktadır.

Genel devlet harcamalarının 2021 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ya oranla 2,3puan azalarak yüzde 36,3 olması beklenmektedir. Bu dönemde yatırım harcamalarının ayni düzeyde kalacağı; diğer yandan salgına karşı alınan önlemlerin kademeli olarak kaldırılmasıyla transfer harcamalarının 0,5 puan, cari harcamaların ise 1,8 puan azalacağıöngörülmektedir.

Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açiğının 2021 yılında 1,5puanlık bir düşüşle yüzde 4,5’e gerileyeceği öngörülmektedir. Genel devlet faiz dışı açığının 1,9 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 1,2'ye gerilemesi; program tanımlı genel devlet açığının ise yüzde 2,4 olması beklenmektedir.

2021 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 1,4puan azalarak yüzde 4,7 seviyesinde gerçekleşeceği; program tanımlı kamu kesimi açığının ise 2,5 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 2,6'ya gerileyeceği öngörülmektedir.
AB tanımlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oranının 2021 yılında yüzde 40,8seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.


TABLo I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2018
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2019

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 549 775
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 632 710

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 164 314
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 221 254

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 367 247
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 389 414

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 18 213
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 22 042

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 47 823
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 83 894

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 144 839
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 177 014

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 280 738
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 338 694

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 023 175
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 232 313

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 995
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 6 198

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 028 170
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 238 511

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 480 106
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 594 464

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 115 056
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 141 616

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 114 719
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 141 019

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 336
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 597

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 490 331
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 591 053

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 466 408
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 564 175

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 23 923
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 26 878

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 025 208
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 247 849

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 085 493
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 327 133

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 57 323
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 88 623 9 338

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): - 2 962 2 033
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 15 536
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: (-) işaret fazlayi göstermektedir.

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları, genel sağlık sigortası ve fonları kapsamaktadır.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG)
2017: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2017: 47 779
2018: 72 813
2019: 124 747
2020 (1): 239 168
2021 (2): 244 993

2017: -1 155
2018: 3 181
2019: 8 921
2020 (1): 2 890
2021 (2): 9 347

2017: -2 324
2018: 2 958
2019: 7 289
2020 (1): 1 691
2021 (2): 8 217

2017: 1 169
2018: 223
2019: 1 632
2020 (1): 1 199
2021 (2): 1 130

2017: 15 963
2018: 21 758
2019: 9 298
2020 (1): 9 973
2021 (2): 10 261

2017: - 70
2018: 1 554
2019: 2 329
2020 (1): 2 020
2021 (2): 2 028

2017: -1 611
2018: -1 352
2019: -2 105
2020 (1): 2 105
2021 (2): o

2017: -13 518
2018: -10 923
2019: -3 898
2020 (1): 38 993
2021 (2): -2 948

2017: 8 780
2018: 4 773
2019: 979
2020 (1): 1 592
2021 (2): 1 990

2017: 56 168
2018: 91 804
2019: 140 271
2020 (1): 296 742
2021 (2): 265 671

2017: -5 058
2018: 10 570
2019: 28 257
2020 (1): 146 906
2021 (2): 72 995

2017: 61 163
2018: 98 002
2019: 145 357
2020 (1): 301 107
2021 (2): 275 671

2017: - 63
2018: 16 768
2019: 33 343
2020 (1): 151 271
2021 (2): 82 995

2017: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2017: 1,5
2018: 1,9
2019: 2,9
2020 (1): 4,9
2021 (2): 4,3

2017: 0,0
2018: 0,1
2019: 0,2
2020 (1): 0,1
2021 (2): 0,2

2017: -0,1
2018: 0,1
2019: 0,2
2020 (1): 0,0
2021 (2): 0,1

2017: 0,0
2018: 0,0
2019: 0,0
2020 (1): 0,0
2021 (2): 0,0

2017: 0,5
2018: 0,6
2019: 0,2
2020 (1): 0,2
2021 (2): 0,2

2017: 0,0
2018: 0,0
2019: 0,1
2020 (1): 0,0
2021 (2): 0,0

2017: -0,1
2018: 0,0
2019: 0,0
2020 (1): 0,0
2021 (2): 0,0

2017: -0,4
2018: -0,3
2019: -0,1
2020 (1): 0,8
2021 (2): -0,1

2017: 0,3
2018: 0,1
2019: 0,0
2020 (1): 0,0
2021 (2): 0,0

2017: 1,8
2018: 2,4
2019: 3,2
2020 (1): 6,1
2021 (2): 4,7

2017: -0,2
2018: 0,3
2019: 0,7
2020 (1): 3,0
2021 (2): 1,3

2017: 2,0
2018: 2,6
2019: 3,4
2020 (1): 6,2
2021 (2): 4,9

2017: 0,0
2018: 0,4
2019: 0,8
2020 (1): 3,1
2021 (2): 1,5
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir (1) Gerçekleșme Tahmini (2) Program 

TABL0 I: 38- 2019 Yilı Kamu Kesimi Genel Dengesi 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TOPLAM: Merkezi Yönetim Bütçesi
Toplam: Mahalli idareler

TOPLAM: 562 820
Toplam: 80 593

TOPLAM: 200 851
Toplam: 26 154

TOPLAM: 361 969
Toplam: 54 439

TOPLAM: 65 830
Toplam: 13 560

TOPLAM: 123 342
Toplam: 15 225

TOPLAM: o
Toplam: 0

TOPLAM: - 406 826
Toplam: - 12 336

TOPLAM: 345 167
Toplam: 97 043

TOPLAM: - 370 241
Toplam: - 80 354

TOPLAM: - 25 074
Toplam: 16 689

TOPLAM: - 81 117
Toplam: - 38 346

TOPLAM: - 81 117
Toplam: - 38 327

TOPLAM: 0
Toplam: - 19

TOPLAM: - 106 191
Toplam: - 21 657

TOPLAM: - 18 556
Toplam: 12 370

TOPLAM: 13 543
Toplam: 11 401

TOPLAM: - 26 143
Toplam: - 3 487

TOPLAM: - 5 956
Toplam: 4 456

TOPLAM: 124 747
Toplam: 9 287

TOPLAM: 0
Toplam: 4 486

TOPLAM: 31 723 -34 621
Toplam: 538 - 2 457

TOPLAM: 66 344
Toplam: 2 995

TOPLAM: 93 024
Toplam: 4 274

TOPLAM: 0
Toplam: - 11

TOPLAM: 124 747

Toplam: 9 298
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanliği 
Not: Genel sağlık sigortası hesaplari, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.

TABL0 I: 39- 2020 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.(1) Gerçekleşme Tahmini 


TABL0 I: 40- 2021 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TOPLAM: Yönetim Bütçesi
Toplam: Mahalli idareler

Merkezi: 1 Vergiler
TOPLAM: 769 288
Toplam: 112 720

Merkezi: a Vasıtasiz
TOPLAM: 243 639
Toplam: 33 878

Merkezi: b Vasıtalı
TOPLAM: 525 649
Toplam: 78 842

Merkezi: 2Vergi Dışı Normal Gelirler
TOPLAM: 80 717
Toplam: 17 361

Merkezi: 3 Faktör Gelirleri
TOPLAM: 78 058
Toplam: 18 308

Merkezi: 4 Sosyal Fonlar
TOPLAM: 0
Toplam: 0

Merkezi: 5 Cari Transferter
TOPLAM: - 595 767
Toplam: - 16 167

Merkezi: I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ
TOPLAM: 332 296
Toplam: 132 223

Merkezi: II CARİ GİDERLER
TOPLAM: - 461 155
Toplam: - 105 599

Merkezi: III KAMU TASARRUFU
TOPLAM: - 128 859
Toplam: 26 624

Merkezi: IV YATIRIMLAR
TOPLAM: - 104 287
Toplam: - 51 720

Merkezi: a Sabit Sermaye
TOPLAM: - 104 287
Toplam: - 51 713

Merkezi: b Stok Değişmesi
TOPLAM: 0
Toplam: - 7

Merkezi: V TASARRUF-YATIRIM FARKI
TOPLAM: - 233 146
Toplam: - 25 096

Merkezi: VI SERMAYE TRANSFERLERİ
TOPLAM: - 11 846 17 209
Toplam: 14 858 15 164

Merkezi: 1 Servet Vergileri
Toplam: - 5 620

Merkezi: 2Diğer Transferler
TOPLAM: - 19 017 - 10 038
Toplam: 5 314

Merkezi: 3 Kamulaş Ve Sabit Değer Art
Toplam: 10 238

Merkezi: VII KASA-BANKA/BORÇLANMA (2)
Toplam: 9 703

Merkezi: 1 Kasa-Banka Değişimi
Toplam: - 631

Merkezi: 2Dış Borçlanma (net)
Toplam: - 3 397

Merkezi: -Dış Borç Ödemesi
Toplam: 2 766

Merkezi: -Dış Borç Kullanımı
Toplam: 1 189

Merkezi: 3 İç Borç/Alacak (net)
Toplam: - 23

Merkezi: 4 Stok Değişim Fonu BORÇLANMA GEREĞİ
TOPLAM: 244 993
Toplam: 10 261
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlik sigortası hesaplanı, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.

(1) Program 

(2) 2021 yılına ilişkin merkezi yönetim bütçesi finansman kalemleri, Kasım ayında Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilecek Hazine Finansman Programıyla açıklanacaktır.


3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi 
a) Mevcut Durum 
2020 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamaları için 1.095,5 milyar TL ödenek verilmiş, bütçe gelirlerinin 956,6 milyar TL ve bütçe açığının 138,9 milyar TL olacağıtahmin edilmiştir. Bununla birlikte, yıl sonunda harcamaların başlangıç ödeneğinin 116,8milyar TL, gelirlerin ise bütçe tahmininin 16,5 milyar TL üzerine çıkarak sırasıyla 1.212,3milyar TL ve 973,1 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu çerçevede,2020 yılında bütçe açığının 239,2 milyar TL, faiz dışi açığın ise 101,8 milyar TL olmasıbeklenmektedir.

2020 yılı bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 2,9 olması öngörülen bütçe açığının yıl sonunda yüzde 4,9 olarak gerçekleşeceği, yüzde 1,3 olarak öngörülen program tanımlıaçığın ise yüzde 3,7 düzeyine yükseleceği öngörülmektedir.

2020 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının bütçe ödeneğinin 118,4milyar TL üzerine çıkarak 1.074,9 milyar TL olacağı ve GSYH'ya oranının yüzde 22,2düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

2020 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan personel harcamalarının, başlangiçödeneğini 5,6 milyar TL aşarak 339,5 milyar TL olması beklenmektedir. Genel maaş artışorani, toplu sözleşmede tespit edildiği üzere, Ocak ve Temmuz aylarında yüzde 4 olarak uygulanmiş, Ocak ayinda ilave 1,49 ve Temmuz ayinda ilave 1,75 puan enflasyon farki verilmiştir. Bununla birlikte, başta sağlik personeli olmak üzere ilave istihdam kararlarıpersonel giderlerinde yaşanan artışta etkili olmuştur.

2020 yıli bütçesinde 75,6 milyar TL olarak öngörülen mal ve hizmet alım giderlerinin,30,1 milyar TL artış göstererek 105,7 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede yıl içerisinde ortaya çıkan yeni hizmetler ile artan hizmet ihtiyaçlarının karşılanmasınin etkili olmasi beklenmektedir.

2020 yılı bütçesinde 451,1 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yıl sonunda bu tutarın 49,1 milyar TL üzerine çıkarak 500,2 milyar TL olması beklenmektedir.Söz konusu artıştaki en yüksek payı sağlik, emeklilik ve sosyal yardım sistemine yapılan transferler oluşturmuştur. Bütçe ödeneğine göre sağlık, emeklilik ve sosyal yardım giderlerinde 30,4 milyar TL tutarında artış öngörülmüştür. Diğer hazine yardımlarıkaleminde ise temelde salgının ekonomik etkileriyle mücadele kapsamında ihtiyaç sahibi ailelere nakit transferi yapılması nedeniyle bütçe ödeneğinin 11,3 milyar TL üzerinde bir harcama olacağı değerlendirilmektedir. Gençlik ve Spor Bakanlığına özel gelirler nedeniyle ödenek ekleme imkânıyla 3,6 milyar TL ilave harcama imkânı sağlanmıştır. Ayrıca, 2,1milyar TL Karayolları Genel Müdürlüğüne, 1,3 milyar TL AFAD'a, 0,9 milyar TL Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına ve 0,5 milyar TL AB Başkanlığına ilave bütçe artışı sağlanmıştır.
Sermaye giderlerinin yıl sonunda başlangıç ödeneğinin 30,1 milyar TL üzerine çıkarak 86,7milyar TL olmasibeklenmektedir. Bu gelişmede, ulaştirma_ ve sulama altyapisıni güçlendirmek başta olmak üzere ilave yatırım taleplerinin karşılanması etkili olmuştur.

2020 yılında sermaye transferlerinin, başlangıç ödeneğinin 4,2 milyar TL üzerinde 10,9milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede; TüBİTAK projeleri için 1,5milyar TL, Íçişleri Bakanlığına 0,6 milyar TL ve AFAD'a altyapı hasarları için $0.4$ milyar TL ilave ödenek öngörülmesi temel belirleyici olmuştur.

Borç verme kaleminin 2020 yıli bütçesinde belirlenen tutarın 4,8 milyar TL üzerinde 31,9 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artışta, demiryolu ulaştırması alanında hizmet gören kamu sermayeli şirketlere yapılan sermaye katkıları etkili olmuştur. Bu çerçevede, TCDD'ye 3,8 milyar TL, TÜRASAŞ'a 0,7 milyar TL ilave ödenek aktarılmiştir.

Faiz giderlerinin 2020 yıli bütçesinde belirlenen tutarın 1,5 milyar TL altında, 137,4milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2020 yılında, bütçe hedefinin 16,5 milyar TL üstüne çıkması beklenen toplam merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oranla, hedefin 0,4 puan üzerinde, yüzde 20,1 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu dönemde, bütçe hedeflerine göre; genel bütçe vergi gelirlerinin GSYH oranının 0,2 puan artarak yüzde 16,3; vergi dişi gelirlerin ise 0,2 puan artarak yüzde 3,8 düzeyinde olacağı tahmin edilmektedir.

Bütçe hedeflerine kiyasla, 2020 yılında gelir vergisi tahsilatının hedefin 19,4 milyar TL altında kalmasi, kurumlar vergisi tahsilatının ise hedefin 15,5 milyar TL üzerine çıkması ve bu vergilerin sirasıyla 162,7 milyar TL ve 104,9 milyar TL olması beklenmektedir. GSYH'ya oranla gelir vergisinin yüzde 3,4, kurumlar vergisinin yüzde $^{2,2}$ oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Salgının ekonomik ve sosyal alanda olumsuz etkileriyle mücadele kapsamında; 2019yılına ilişkin Nisan ayının son gününe kadar verilmesi gereken kurumlar vergisi beyannamelerinin verilme ve ödeme süreleri 1 Haziran 2020 tarihine kadar uzatılmıştır. Öte yandan, salgından ciddi şekilde etkilenen sektörlerde faaliyet gösteren mükellefler ile gelir vergisi mükellefi olan yaklaşık 1,9 milyon vatandaşımızın tamamı için mücbir sebep halinin varlığı kabul edilerek muhtasar ve katma değer vergisi beyannamelerinin ödeme süreleri 6ay süreyle uzatilmiştır.

Dâhilde alınan KDV tahsilatının 2020 yıli bütçe tahmininin 4,7 milyar TL üzerine çıkarak 62,6 milyar TL seviyesinde ve GSYH'ya oranla yüzde 1,3 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu artış, hayata geçirilen vergi indirimlerine karşın, temel olarak KDV iadelerindeki yavaşlama ile yılın ikinci yarısından itibaren ekonomik faaliyette yaşanan toparlanmadan kaynaklanmaktadır.

2020 yılı Ocak ayında mobilya ürünlerinde yüzde 18 olarak uygulanan KDV oranı kalıcıolarak yüzde 8’e düşürülmüştür. Salgından en çok etkilenen sektörlerden olan hava yolu ile yolcu taşımacılığı hizmetlerinde Nisan-Haziran dönemi için 3 ay süreyle KDV oranları yüzde 18'den yüzde 1'e indirilmiştir. Yine salgının ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki etkilerini hafifletmeye yönelik olarak eğitim ve öğretim hizmetlerinde 1 Eylül 2020 ila 30 Haziran 2021 tarihleri arasında uygulanmak üzere KDV oranı yüzde 8'den yüzde 1’e indirilmiştir.
Ağustos-Aralık döneminde geçerli olmak üzere, salgının olumsuz olarak etkilediği turizm hizmetlerinde KDV oranlari (konaklama ve genel orana tabi yeme-içme hizmetleri 

dahil) yüzde 8'den yüzde 1‘e çekilmiş, işyeri kiralamaları ile eğlence, bakım onarım ve diğer birçok sektörde yüzde 18 olarak uygulanan KDV oranı ise yüzde 8'e indirilmiştir.
2020 yılında petrol ve doğal gaz ürünlerinden elde edilen ÖTV tahsilatının, bütçe tahmininin 3,6 milyar TL üzerine çıkarak 69,6 milyar TL, GSYH'ya oranla ise yüzde 1,4olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir.

2020 yılında, motorlu araç satışlarına ilişkin ÖtV tahsilatının bütçe hedefinin 14,3milyar TL üzerine çıkarak 33,2 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu artışta, vergi matrahlarında oluşan yükselme yanında düşen kredi faizlerinin de etkisiyle taşıt satışlarında yaşanan artış belirleyici olmuştur. Motorlu taşıtlar vergisi tahsilatının ise bütçe hedefinin 1$^{0,9}$ milyar TL altında kalarak 16,5 milyar TL olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Söz konusu gelişmede vergi tutarlarının tespitinde esas alınacak yeniden değerleme oranının yüzde 12 seviyesinde belirlenmesi etkili olmuştur.
2020 yılında tütün mamullerinden elde edilen ÖtV tahsilatının, tüketimin başlangıçtahminlerinin bir miktar altında kalması nedeniyle, bütçe tahmininin 3,3 milyar TL altında kalarak 61,5 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve GSYH'ya oranla yüzde 1,3 olmasıbeklenmektedir.

2020 yılında, alkollü içkiler ve kolalı gazozlardan elde edilen ÖtV tahsilatının bütçe hedefinin 1,5 milyar TL altına düşerek 16,8 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.
200 yılında banka ve sigorta muameleleri vergisi (BSMv) tahsilatının, kambiyo işlemlerinde geçerli BSMV oranının belirli bir süre yüzde 1'e yükselmesi sonucunda, bütçe hedefinin 1,3 milyar TL üzerine çıkarak 26,3 milyar TL seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Özel iletişim vergisi tahsilatının ise bütçe hedefinin 0,1 milyar TL üzerine çıkarak 4,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2020 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının, bütçe tahmininin 15,2 milyar TL altında kalarak, 142,9 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 2,9 seviyesinde olması tahmin edilmektedir. Gümrük vergisi tahsilatının ise, bütçe hedefinin 0,9 milyar TL üzerine çıkarak 21,4 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2020 yılında, salgının ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için devreye alınan tedbir ve teşvikler kapsamında kredi faizlerindeki düşüşe bağlı olarak konut satışlarının artması nedeniyle, harç gelirlerinin bütçe hedefinin 0,9 milyar TL üzerinde 30,4 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Damga vergisi tahsilatının ise bütçe hedefinin 0,9 milyar TL altında kalarak 20,6 milyar TL olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2020 yılında vergi dışı gelirlerin, bütçe hedefinin 10,4 milyar TL üzerine çıkarak 182,4milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,8 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu artışta; faiz gelirlerine ve para cezalarına ilişkin tahsilattaki artış etkili olmuştur.Diğer taraftan, salginla mücadele kapsamında, irtifak hakkı ile devlete ait yerlerin kiraya verilmesinden doğan alacaklar ile ecrimisil bedelleri, 2B kapsamında bulunanlar ile tarım arazilerinin satış bedellerine ilişkin ödemeler ile devlete ait yükseköğrenim yurtlarına ilişkin ödemeler ve öğrenim kredisi borçları 3 ila 6 ay süreyle ertelenmiştir.

Kamu alacaklarının yapılandırılmasına ilişkin düzenlemeler kapsamında 2016 yılında yürürlüğe giren 6736 sayılı Kanunun uygulanmasından 2016 yılında 13,7 milyar TL, 2017yılında 12,4 milyar TL, 2018 yılında 9,5 milyar TL, 2019 yılında ise 5,9 milyar TL gelir elde edilmiştir. 2017 yılında yürürlüğe giren 7020 sayılı Kanun kapsamında ise 2017 yılında 2milyar TL, 2018 yılında 1,9 milyar TL, 2019 yılında ise 1,2 milyar TL tahsilat yapılmıştır.Ayrıca, 2018 yılında yürürlüğe giren 7143 sayılı Kanun kapsamında 2018 yılında 13,8 milyar TL, 2019 yılında ise 10 milyar TL gelir elde edilmiştir. 2020 yılının ilk dokuz ayında ise 6736sayılı Kanun kapsamında 1,4 milyar TL, 7020 sayılı Kanun kapsamında 0,5 milyar TL ve 7143 sayılı Kanun kapsamında ise 2,1 milyar TL olmak üzere toplamda 4 milyar TL gelir elde edilmiştir.

2020 yılı Ocak - Eylül döneminde, iç borçlanma ağırlıklı olarak sabit getirili enstrümanlarla yapılmiştır.

2020 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 36,6 milyar TL tutarında TL cinsi kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. 2020 yılının ilk on aylık bölümünde, Şubat ayında 4milyar dolar ve Ekim ayında 2,5 milyar dolar olmak üzere toplam 6,5 milyar dolar tutarında dış finansman sağlanmıştır.

2020 yılında yaşanmakta olan Covid-19 pandemisinin sosyal ve ekonomik etkilerini azaltmak amacıyla yatırım, istihdam ve büyümeyi desteklemek için geçici olarak alınan ekonomik tedbirlerin mali etkilerini de kapsayan 2021-2023 Yeni Ekonomi Programında yer alan 2020 yılı bütçe büyüklükleri ve bütçe dengesi çerçevesinde oluşan ilave finansman ihtiyacının karşılanmasına ve ileride yine pandemi sebebiyle yaşanabilecek muhtemel risklerin bertaraf edilebilmesine bağlı olarak Eylül ayı sonu itibarıyla toplam iç borç çevirme oranı yüzde 188,6 düzeyinde gerçekleşmiştir.

2020 yılı Ocak - Eylül döneminde, nakit bazlı 383,2 milyar TL ic borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 12'si sabit kuponlu, yüzde 11,2'si TüFE'ye endeksli, yüzde 12,6'sı kuponsuz, yüzde 16,3'ü değişken faizli tahvil ve yüzde 9,3'ü kira sertifikası ihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, yüzde 5,4'ü avro ve yüzde 24,8'i ABD dolarıolmak üzere iç finansmanın yüzde 30,2'si yabancı para cinsi senet ihraçlarıyla sağlanmıştır.İlk ihracına 2017 yılında başlanan altın cinsi Devlet tahvili ve kira sertifikası ihraçlarına 2020yılında da devam edilmiş olup iç borçlanmanın yüzde 8,4'ü söz konusu senetlerle gerçekleştirilmiştir. 2019 yılı sonunda 30,1 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi,2020 yılı Eylül ayı sonunda 32 ay olmuştur. Aynı dönemde, TL cinsi sabit faizli ic borçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 18,30'dan yüzde 9,96 düzeyine inmiştir.
TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2018
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2019

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 876 494
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 067 115

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 535 448
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 586 142

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 534 473
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 580 647

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 974
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 5 495

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 341 047
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 480 973

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 88 729
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 116 059

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 62 068
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 84 605

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 16 232
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 21 187

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 10 428
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 10 266

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 252 318
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 364 914
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı(1) Eylül ayı sonu itibarıyladır.

b) Hedefler 
16/10/2020 tarihli ve 31276 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7254 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile 5018 sayılı Kanununda değişiklik yapılarak kamu idarelerine ait bütçelerin performans esaslı program bütçeye göre hazırlanması hüküm altına alınmiştır. Bu çerçevede, 17/10/2020 tarihinde TBMM'ye sunulan 2021 Yıli Merkezi Yönetim Bütçe Kanun Teklifi, performans esaslı program bütçeye uygun bir şekilde hazırlanmıştır. Performans esaslı program bütçeyle, kamu hizmetleri ile kaynak tahsisi arasında güçlü bir bağ kuran, toplumun beklentilerini ön plana çıkaran, mali saydamlık ve hesap verebilirliğe katkı sağlayan bir bütçenin hazırlanması hedeflenmiştir. Böylece modern bütçeleme yaklaşımlarıyla uyumlu bir biçimde kamu hizmetlerine ayrılan kaynakları,ulaşılmak istenen hedeflerle ilişkilendiren, çıktı ve sonuç odaklı bir yaklaşım ortaya konulmuştur. Performans esaslı program bütçede idarelerin performans bilgisinin görünürlüğünün artırılmasi da hedeflenmektedir.

2021 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 1.101,1 milyar TL olması hedeflenmiş,bütçe harcamaları ise 1.346,1 milyon TL olarak programlanmıştır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 245,0 milyar TL ve GSYHya oranla yüzde 4,3 olacağı öngörülmektedir. Bu büyüklükler, 2021-2023 dönemini kapsayan OvP'de maliye politikasında öngörülen sıkılaştırmanın ve kaynak kullanımında etkinliğinin sağlanması ile kamu gelirlerinin kalitesinin artırılmasi olarak ifade edilen kamu maliyesi stratejisiyle uyumlu olarak belirlenmiştir.

2021 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin GSYH'ya oranının, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,6 puan altında ve yüzde 19,5 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, vergi dişi gelirlerin 0,6 puan düşeceği, vergi gelirlerinin ise 0,04puan artacağitahmin edilmektedir. 2020 yıliMart ayından itibaren ülkemizde etkisinin hissedilmeye başlandığı salgın sürecinin olumsuz etkisinin 2021 yılında daha belirgin bir biçimde ortadan kalkmaya başlayacağı ve ekonomik faaliyetin vergi tahsilatına yansıyacağıtahmin edilmektedir.

2021 yılında gelir ve kurumlar vergisi tahsilatı toplamının GSYH'ya oranla 2020 yılıgerçekleşme tahminine göre 0,2 puan azalarak yüzde 5,3 olması beklenmektedir. Bu gelişmede temel etken, 2018-2020 döneminde yüzde 22 oranında uygulanan kurumlar vergisi oranının 2021 yılından itibaren yüzde 20 oranında uygulanacak olmasıdır.
2021 yılında dâhilde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının 2020 yılı seviyesinde yüzde 1,3 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. İhracat performansı ve buna bağlı KDV iadelerindeki gelişmelerin iktisadi faaliyetteki canlanma ile dâhilde KDV tahsilatı üzerinde temel belirleyiciler olmasi beklenmektedir.

ÖTV tahsilatının GSYH'ya oranının, 2021 yılında bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,2 puan altında yüzde 3,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Tahminlerde, geçmişdönem gerçekleşmeleri ve makroekonomik hedef ve beklentilerle uyumlu tüketim beklentileri dikkate alınmiştir.

2021 yılında ithalde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının, ithalat ve kurdaki beklentilerin etkisiyle, 2020 yılına göre 0,5 puan artarak yüzde 3,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.


2021 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin GSYH'ya oran olarak 2020yılı gerçekleşme tahmininin 0,6 puan altında ve yüzde 3,2 olması beklenmektedir. Bu gelişmede temel olarak 2020 yılındaki yüksek faiz gelirleri kaynaklı baz etkisinin rol oynayacağı değerlendirilmektedir.

2021 yılında toplam personel giderleri, genel maaş ve ücret artiş oranının toplu sözleşmede tespit edildiği üzere Ocak ve Temmuz aylarında yüzde 3 olarak uygulanacağıdikkate alınarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan toplam personel harcamalarının 385 milyar TL, GSYH'ya oranının ise yüzde 6,8 olacağıöngörülmüştür.

2021 yılında mal ve hizmet alım giderleri için 89,1 milyar TL ödenek öngörülmüştür.Söz konusu tutar GSYH'ya oranla bir önceki yıl gerçekleşme tahminine göre 0,6 puan düşük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir. Bu düşüşte OvP hedefleriyle uyumlu olarak kurumların cari harcamalarına yönelik tasarruf politikası uygulanacak olması etkili olmuştur.Ayrıca, savunma ve güvenlik giderlerinin GSYH'ya oran olarak 2020 yılına göre 0,2 puan düşük gerçekleşmesi beklenmektedir.

Cari transferlerin 2021 yılında 536 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak bir önceki yıl seviyesinin 0,8 puan altında kalarak yüzde 9,5 olması öngörülmektedir. Bu çerçevede,sosyal güvenlik sistemine yapılan transferlerin GSYH'ya oranla 0,5 puan düşmesi ve 267,3milyar TL olmasi beklenmektedir.

2021 yıli sermaye giderlerinin 103,7 milyar TL ile GSYH içindeki payının bir önceki yıla göre 0,1 puan artması ve yüzde 1,8 seviyesinde olmasi programlanmiştır.
Sermaye transferlerinin GSYH'ya oranının, 2021 yılında, bir önceki yıla göre 0,1 puan azalarak yüzde 0,2 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda; KÖYDES için 1,6 milyar TL,SUKAP için 0,9 milyar TL, SODES için 166 milyon TL, kalkınma ajansları için 332 milyon TL ödenek öngörülmüştür. Ayrıca, TÜBİTAK Ar-Ge projeleri için 2,2 milyar TL kaynak ayrılmiştir.

2021 yılında borç verme kaleminin 38 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak önceki yılla aynı seviyede kalması ve yüzde 0,7 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. Ödeneğin 20,8 milyar TL'sini KİTlere yapılacak sermaye transferleri, 8 milyar TL'sini öğrenim ve harçkredileri, 0,8 milyar TL'sini KKTC'ye krediler oluşturmaktadır. Kredi Garanti Fonuna ise 5,5milyar TL kaynak tahsis edilmiştir.

2021 yılı faiz giderlerinin önceki yıla göre 0,3 puan artması ve GSYH'ya oranla yüzde 3,2 düzeyinde olmasi beklenmektedir.


TABLo I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2020 (1)
(Yüzde Değişim): 2021 (2)
(Yüzde Dağılım): 2020 (1)
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2021 (2)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 000 027
(Yüzde Değişim): 1 212 297
(Yüzde Dağılım): 1 346 139
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 21,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 249 892
(Yüzde Değişim): 291 006
(Yüzde Dağılım): 326 633
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 16,5

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 43 045
(Yüzde Değişim): 48 524
(Yüzde Dağılım): 54 527
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 12,7

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 84 363
(Yüzde Değişim): 105 665
(Yüzde Dağılım): 89 067
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 25,3

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 99 940
(Yüzde Değişim): 137 400
(Yüzde Dağılım): 179 542
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 37,5

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 400 316
(Yüzde Değişim): 500 217
(Yüzde Dağılım): 536 014
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 25,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 80 717
(Yüzde Değişim): 86 672
(Yüzde Dağılım): 103 734
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 7,4

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 16 316
(Yüzde Değişim): 10 948
(Yüzde Dağılım): 8 782
(GSYH'ya Oran, Yüzde): -32,9

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 25 438
(Yüzde Değişim): 31 866
(Yüzde Dağılım): 37 984
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 25,3

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0
(Yüzde Değişim): o
(Yüzde Dağılım): 9 857

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 875 280
(Yüzde Değişim): 973 129
(Yüzde Dağılım): 1 101 146
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 11,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 847 692
(Yüzde Değişim): 944 567
(Yüzde Dağılım): 1 076 332
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 11,4

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 673 860
(Yüzde Değişim): 790 725
(Yüzde Dağılım): 922 744
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 17,3

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 159 732
(Yüzde Değişim): 136 362
(Yüzde Dağılım): 126 775
(GSYH'ya Oran, Yüzde): -14,6

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 7 107
(Yüzde Değişim): 7 204
(Yüzde Dağılım): 13 071
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1,4

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 6 993
(Yüzde Değişim): 10 276
(Yüzde Dağılım): 13 741
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 46,9

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 27 587
(Yüzde Değişim): 28 562
(Yüzde Dağılım): 24 814
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 3,5

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -124 747
(Yüzde Değişim): -239 168
(Yüzde Dağılım): -244 993
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 91,7

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 900 087
(Yüzde Değişim): 1 074 897
(Yüzde Dağılım): 1 166 596

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -24 808
(Yüzde Değişim): -101 768
(Yüzde Dağılım): -65 450
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 19,4

(GSYH'ya Oran, Yüzde): 310,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -130 470
(Yüzde Değişim): -179 087
(Yüzde Dağılım): -123 890
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 37,3
Not: Düzenieyici ve denetleyici kurumların gelir fazlaları, genel bütçe vergi dışi gelirlerinden düşülmüştür.
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 



3.1.2. Mahalli İdareler 
a) Mevcut Durum 
Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağlıidareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır.
2019 yılında, mahalli idare gelirleri, vergi gelirleri ve faktör gelirlerindeki reel düzeyde gerilemekle birlikte nominal olarak yüzde 4,4 oranında artmış ve 120,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Mahalli idare harcamaları ise, yerel seçimler öncesi dönemde hızla artan borçlanma gereği sonrası ortaya çıkan yüksek finansman ihtiyacı ve gelirlerdeki reel azalmaya bağlı olarak GSYH'nın yüzde 3,01'i seviyesine gerilemiştir. Mahalli idare harcamalarının gerilemesinde en önemli pay, yerel seçimler öncesi dönemde tarihi yüksek seviyelere ulaşan yatırım harcamalarına aittir. Buna bağlı olarak, yatırım harcamaları 2019yılında bir önceki yıla göre nominal düzeyde yüzde 31,3 gerileyerek mahalli idarelerde mali dengelenmenin ana unsuru olmuştur. Böylece, 2018 yılında GSYH'nin yüzde 0,58'i düzeyinde olan mahalli idareler bütçe açıği, 2019 yılında GSYH'nın yüzde 0,22'si seviyesine gerilemiştir.

2020 yılında, mahalli idare gelirlerinin, vergi gelirlerindeki siınırlı reel artışının da katkısıyla GSYH'ya oranla yüzde 2,88 seviyesinde gerçekleşeceği, mahalli idare harcamalarının ise devam eden finansman ihtiyacına bağlı olarak GSYH'nın yüzde 3,09'u seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2020 yılında mahalli idareler dengesinin GSYH'nın yüzde 0,21'i seviyesinde açık vereceği beklenmektedir.
TABLO I: 43- Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 
2018: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2018: 37 389
2019: 39 536
2020(1): 47 019
2021(2): 54 754

2018: 31 960
2019: 33 702
2020(1): 40 347
2021(2): 47 628

2018: 3 136
2019: 3 321
2020(1): 3 918
2021(2): 4 561

2018: 72 485
2019: 76 559
2020(1): 91 284
2021(2): 106 943

2018: 0,99
2019: 0,92
2020(1): 0,97
2021(2): 0,97

2018: 0,85
2019: 0,78
2020(1): 0,83
2021(2): 0,84

2018: 0,08
2019: 0,08
2020(1): 0,08
2021(2): 0,08

2018: 1,93
2019: 1,77
2020(1): 1,88
2021(2): 1,89
(1) Gerçekleşme tahmini (2) Program 
b) Hedefler 
2021 yılında, mahalli idare gelirlerinin 163,5 milyar TL, harcamalarının ise 173,8 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nın yüzde 0,18'i düzeyinde 10,3milyar TL açık vermesi öngörülmektedir.


TABLO I: 44- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1)
2018: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2018: 115.685
2019: 120.779
2020(2): 139.940
2021(3): 163.553

2018: 86.464
2019: 91.994
2020(2): 110.222
2021(3): 127.884

2018: 10.906
2019: 13.560
2020(2): 14.769
2021(3): 17.361

2018: 18.315
2019: 15.225
2020(2): 14.948
2021(3): 18.308

2018: 0
2019: 0
2020(2): o
2021(3): o

2018: 137.442
2019: 130.077
2020(2): 149.913
2021(3): 173.814

2018: 75.084
2019: 80.354
2020(2): 91.987
2021(3): 105.599

2018: 55.845
2019: 38.357
2020(2): 43.326
2021(3): 51.743

2018: 55.815
2019: 38.327
2020(2): 43.296
2021(3): 51.713

2018: 30
2019: 30
2020(2): 30
2021(3): 30

2018: 8.770
2019: 12.336
2020(2): 14.015
2021(3): 16.167

2018: -6.096
2019: -4.456
2020(2): -4.238
2021(3): -5.314

2018: 3.840
2019: 3.487
2020(2): 4.823
2021(3): 5.620

2018: -21.758
2019: -9.298
2020(2): -9.973
2021(3): -10.261

2018: 3,08
2019: 2,80
2020(2): 2,88
2021(3): 2,90

2018: 2,30
2019: 2,13
2020(2): 2,27
2021(3): 2,27

2018: 0,29
2019: 0,31
2020(2): 0,30
2021(3): 0,31

2018: 0,49
2019: 0,35
2020(2): 0,31
2021(3): 0,32

2018: 0,00
2019: 0,00
2020(2): 0,00
2021(3): 0,00

2018: 3,66
2019: 3,01
2020(2): 3,09
2021(3): 3,08

2018: 2,00
2019: 1,86
2020(2): 1,90
2021(3): 1,87

2018: 1,49
2019: 0,89
2020(2): 0,89
2021(3): 0,92

2018: 1,49
2019: 0,89
2020(2): 0,89
2021(3): 0,92

2018: 0,00
2019: 0,00
2020(2): 0,00
2021(3): 0,00

2018: 0,23
2019: 0,29
2020(2): 0,29
2021(3): 0,29

2018: -0,16
2019: -0,10
2020(2): -0,09
2021(3): -0,09

2018: 0,10
2019: 0,08
2020(2): 0,10
2021(3): 0,10

2018: -0,58
2019: -0,22
2020(2): -0,21
2021(3): -0,18
(1) İl özel idareleri, belediyeler, İller Bankası, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağlı
idareleri kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme tahmini 

(3) Program 


3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler 
a) Mevcut Durum 
Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır.Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağli olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango Ídaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır.

2019 yılında 2,3 milyar TL açık veren döner sermayeli işletmelerin 2020 yılında da 2milyar TL açık vermesi beklenmektedir.


b) Hedefler 
2021 yılında döner sermayeli işletmelerin 2 milyar TL açık vermesi hedeflenmektedir.
TABLO I: 45- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi 
2018: 92 252
2019: 112 648
2020 (1): 118 765

2018: 75 103
2019: 91 725
2020 (1): 111 646
2021 (2): 117 655

2018: 587
2019: 528
2020 (1): 1 001
2021 (2): 1 109

2018: 0
2019: 0
2020 (1): 0
2021 (2): 0

2018: 77 243
2019: 94 582
2020 (1): 114 668
2021 (2): 120 792

2018: 74 458
2019: 91 034
2020 (1): 111 779
2021 (2): 117 228

2018: 2 494
2019: 1 164
2020 (1): 1 494
2021 (2): 928

2018: 567
2019: 1 451
2020 (1): 518
2021 (2): 776

2018: -1 329
2019: -247
2020 (1): -241
2021 (2): 569

2018: 345
2019: 349
2020 (1): 413
2021 (2): 477

2018: 708
2019: 830
2020 (1): 704
2021 (2): 815

2018: -1 554
2019: -2 329
2020 (1): -2 020
2021 (2): -2 028

2018: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2018: 2,1
2019: 2,3
2020 (1): 2,1

2018: 2,1
2019: 2,2
2020 (1): 2,4

2018: 0,0
2019: -0,1
2020 (1): 0,0
2021 (2): 2,1 0,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları
a) Mevcut Durum 
Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (İsF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayrı tablolarda gösterilmektedir.
2020 yılında bir önceki yıla göre temelde prim gelirlerindeki düşüş nedeniyle SGK'nın toplam gelirlerinin GSYH'ya oranının azalması beklenmektedir. Bununla birlikte, sigorta ödemeleri ve sağlık giderlerindeki artış nedeniyle GSYH'ya oran olarak SGK'nın toplam giderlerinin artış göstermesi öngörülmektedir. Sosyal güvenlik kuruluşlarına yönelik bütçe transferlerinin GSYH'ya oraninın bir önceki yıla göre 0,5 puan artarak yüzde 5,1 seviyesine yükselmesi beklenmektedir.

2020 yılında bütçeden SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısi,emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere 249,2 milyar TL transfer yapılacağıtahmin edilmektedir.

İşçi, esnaf ve çiftçi emekli aylıkları, 2020 yılı Ocak ayında yüzde 6,5; Temmuz ayında ise yüzde 5,75 oranında artırılmıştır. Memur maaşları ve memur emekli aylıklarında ise,2020 yılı Ocak ayında yüzde 5,49; Temmuz ayında yüzde 5,75 oranında artış sağlanmıştır.

Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, yılın tamamında geçerli olmak üzere 2020 yıli Ocak ayında yüzde 15 oranında artışla brüt 2.943 TL'ye yükseltilmiştir.

TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 
2018: 414 014
2019: 442 428
2020 (1): 518 021

2018: 258 919
2019: 296 236
2020 (1): 319 600
2021 (2): 378 429

2018: 375 354
2019: 451 878
2020 (1): [TELEFON] (2): 587 584

2018: 249 030
2019: 303 331
2020 (1): 348 917
2021 (2): 392 087

2018: 91 566
2019: 110 749
2020 (1): 136 947
2021 (2): 152 246

2018: 252
2019: 198
2020 (1): 382
2021 (2): 287

2018: -16 346
2019: -37 863
2020 (1): -84 588
2021 (2): -69 564

2018: 17 698
2019: 39 968
2020 (1): 82 483
2021 (2): 69 564

2018: 148 388
2019: 197 064
2020 (1): 249 161
2021 (2): 259 737

2018: -1 352
2019: -2 105
2020 (1): 2 105
2021 (2): o

2018: 9,6
2019: 9,6
2020 (1): 9,1
2021 (2): 9,2

2018: 6,9
2019: 6,9
2020 (1): 6,6
2021 (2): 6,7

2018: 10,0
2019: 10,5
2020 (1): 10,9
2021 (2): 10,4

2018: 6,6
2019: 7,0
2020 (1): 7,2
2021 (2): 6,9

2018: 2,4
2019: 2,6
2020 (1): 2,8
2021 (2): 2,7

2018: 0,0
2019: 0,0
2020 (1): 0,0
2021 (2): 0,0

2018: -0,4
2019: -0,9
2020 (1): -1,7
2021 (2): -1,2

2018: 0,5
2019: 0,9
2020 (1): 1,7
2021 (2): 1,2

2018: 3,9
2019: 4,6
2020 (1): 5,1
2021 (2): 4,6

2018: 0,0
2019: 0,0
2020 (1): 0,0
2021 (2): 0,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
(3) Faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanlann GSS primleri dâhil edilmiştir.

Prim teşvikleri kapsamında merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2019 yılında 22,3milyar TL transfer yapılmiş olup 2020 yılında da 22,9 milyar TL transfer yapılmasıbeklenmektedir.

2019 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamalari, sırasıyla 39,6 milyar TL ve 69,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2020 yılında ise, söz konusu harcamaların sırasıyla $^{47,4}$ milyar TL ve 87,3milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2020 yılında GSYH'ya oran olarak İSF prim gelirlerinin yüzde $^{0,4}$ , faiz gelirlerinin yüzde 0,3, devlet katkisinin ise yüzde 0,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nın yüzde 0,8'i seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

2020 yılı İSF toplam giderlerinin GSYHya oran olarak bir önceki yıla göre 0,8 puan artarak yüzde 1,6 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede özellikle, Covid

19 pandemisinde uygulanan istihdamı desteklemeye yönelik tedbirler etkili olmuştur.Ayrıca, 2020 yılı işsizlik ödeneği giderlerinin 7,7 milyar TL düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

2020 yılında toplam Fon varlığının 92,5 milyar TL'lik tutarla GSYH'nın yüzde 1,9'u seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 47- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2019
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2020 (2)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 34 628
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 40 365

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 13 878
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 16 547

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 626
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 5 516

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 15 108
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 16 832

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 23 705
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 36 467

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 698
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 8 185

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 19 007
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 28 283

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 10 923
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 3 898

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 127 650
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 131 542
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Esnaf Ahilik Sandığı dâhildir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 
(3) Program 
(4) İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmiştir.
b) Hedefler 
Ücretlilerin ve kendi hesabına çalışanların emekli aylıklarının 2021 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylık enflasyon tahmini dikkate alınarak artırılmasıöngörülmüştür.

Kamu görevlileriyle yapılan toplu sözleşme hükümlerine göre memur maaşları ve memur emekli aylıklarının 2021 yılının Ocak ayında yüzde 3, Temmuz ayında yüzde 3oranında artırılması öngörülmüştür.

2021 yılında sosyal güvenlik kuruluşlarının toplam gelirlerinin 518 milyar TL, toplam giderlerinin 587,6 milyar TL ve gelir-gider açığının 69,6 milyar TL olması öngörülmüştür.GSYH'ya oran olarak gelirlerin yüzde 9,2, giderlerin yüzde 10,4 ve açığın yüzde 1,2 olmasi hedeflenmiştir.

2021 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, emeklilere yapılan ek ödeme,devlet katkısi, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücüolmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 259,7 milyar TL tutarında ve GSYH'nın yüzde 4,6'si oraninda bütçe transferi yapilmasi öngörülmektedir.

2021 yılında GSYH'ya oran olarak İşsizlik Sigortası Fonunun prim gelirinin yüzde 0,4,faiz gelirinin yüzde 0,2 ve devlet katkısının yüzde 0,1 oranında gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nın yüzde 0,7'si oranına ulaşmasi beklenmektedir. Böylece, 2021 yılında toplam Fon varlığının 95,5 milyar TL ile GSYH'nın yüzde 1,7'si seviyesinde gerçekleşmesi hedeflenmektedir.

3.1.5. Fonlar 
a) Mevcut Durum 
Fon dengesi kapsami, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir.

2020 yılinda toplam fon gelirlerinin 30,8 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 32,4milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların finansman açığının 1,6 milyar TL olmasi öngörülmektedir.

2020 yıliında özelleştirme uygulamaları sonucunda Özelleştirme Fonuna 4,4 milyar TL nakit girişi olması beklenmektedir.

b) Hedefler 
2021 yılında Özelleştirme Fonunun 10 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2021 yılinda fon gelirlerinin 34,7 milyar TL, fon giderlerinin 36,7milyar TL, fon sistemi finansman açığının ise 2 milyar TL olması hedeflenmektedir.
TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2019

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 24 343

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 18 978

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 360

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 596

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 408

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 29 116

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 22 916

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 200 9

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -4 773

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 773

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 01-

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): b6t

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 6 198
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) İşsizlik Sigortası Fonu hariçtir.(2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 


3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME 
a) Mevcut Durum 
Kamunun mal ve hizmet üretimindeki payının azaltılması yönünde izlenen politikalar neticesinde yıllar itibarıyla KİT'lerin ülke ekonomisi içerisindeki payı azalmaktadır. 2000yılında KİT'lerin ürettiği katma değerin GSYH'ya oranı yüzde 3,5 seviyesindeyken 2020 yılısonunda bu oranın yüzde 0,7 olacağı tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KİT yatırımlarının toplam kamu ve özel sektör yatırımları içerisindeki payının da 2000 yılındaki yüzde 5,8 seviyesinden 2020 yılında yüzde 2,1´e gerilemesi öngörülmektedir. Aynı dönemde 435 bin olan KİTlerin yıllik ortalama personel sayısının, 106 bine düşmesi beklenmektedir.
2020 yılı Ekim ayı itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı19'dur. Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payı olan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) A.Ş., TÜRKŞEKER A.Ş. ve Sümer Holding A.Ş. KİT dengesi kapsamında izlenmektedir.

KİT'ler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2019 yılında GSYH'nın yüzde 0,21'i oranında finansman açığı vermiştir. 2020 yılında ise bu kuruluşların GSYHnın yüzde 0,06'sı oranında finansman açığı vermesi beklenmektedir. Söz konusu kuruluşların 2020yılında 1,8 milyar TL dönem kârı ve 2,9 milyar TL borçlanma gereği oluşturacağı tahmin edilmektedir. Bu kuruluşlara 2020 yılında 15,5 milyar TL sermaye transferi, 1,9 milyar TL görevlendirme bedeli ve 0,9 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılmasıöngörülmektedir. Kuruluşlardan Hazineye 2020 yılında 1,2 milyar TL hasılat payı ve 1,6milyar TL temettü ödemesi yapılması beklenmektedir. Ayni dönemde yatırım harcamalarının 26 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Yıl içerisinde döviz kurundaki gelişmeler BOTAŞ'in maliyetlerini önemli ölçüde artırırken ham petrol fiyatlarının düşmesi bu artışı telafi etmiştir. Bunun sonucunda sene içerisinde elektrik üreticileri ve sanayi grubu tüketicilere uygulanan toptan doğal gaz satışfiyatlarında indirim yapılmıştır. Aynı şekilde EüAş, toptan elektrik satış fiyatlarında indirim uygulamıştir.

Karadeniz ve Akdeniz'de gerçekleştirilen hidrokarbon arama faaliyetleri neticesinde TPAO, Fatih Sondaj Gemisiyle Sakarya Sahasında 405 milyar metreküp büyüklüğünde doğal gaz rezervi keşfetmiş olup 2020 yılında dünyada denizlerdeki en büyük keşfi gerçekleştirmiştir.

Enerji ve madencilik KiT'lerinin yatırımlarının 2020 yıliı sonunda 2019 yıli gerçekleşmelerine göre 2,2 milyar TL artması beklenmektedir. Söz konusu artışta TEİAŞ’ın iletim sistemi yatırımları ile BOTAŞ'in doğal gaz depolama projeleri yatırımları önemli rol oynamıştir.

2019 yılında yüksek miktarda stok artışı nedeniyle finansman ihtiyacı artan ESKnın 2020 yılında stok azalışına bağlı olarak 1,5 milyar TL faiz dışı fazla vermesi beklenmektedir.

TMO'nun buğday, arpa, mısır, kırmızı mercimek ve kuru üzüm başta olmak üzere açıkladığı müdahale alım fiyat artışları, alım fiyatlarının açıklandığı dönemlere göre 12 aylık ortalama ÜFE ve Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi artışlarının üzerindedir.
Covid-19 pandemisinin havayolu sektöründeki olumsuz etkisine rağmen DHMİ'nin 2020 yılındaki zararının 0,6 milyar TL ile sınırlı kalması beklenmektedir.
2020 yılında toplam KİT yatırımlarının yüzde 36'sını gerçekleştirmesi beklenen TCDD,yatırımlarının ve işletme bütçesi açıklarının finansmanını bütçeden yapılan sermaye transferleriyle karşılamaktadır. Bu kapsamda, 2020 yılında TCDD'ye 12,1 milyar TL sermaye transferi yapılması öngörülmektedir.

TCDD'nin bağlı ortaklıkları olan TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜDEMSAŞ, 04/03/2020tarihli 2186 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yeni bir KİT olarak kurulan TüRASAŞ çatısıaltında birleştirilmiştir.

07/11/2019 tarihli 1744 sayıliı Cumhurbaşkanı Kararı ile DM0 tarafindan Hazineye ödenen hasılat payı uygulaması kaldırılmıştır. Düzenleme ile kamu kurum ve kuruluşlarının DMO'dan yapacağı alımları daha az maliyetle temin etmesi sağlanırken DMO'nun da kârlıliğında artış hedeflenmektedir.

Sadece ekonomik hayatın değil ayni zamanda sosyal hayatın da bir parçası olan KİT'ler, salgın sürecinde toplumun ihtiyaç duyduğu alanlarda üretim faaliyetlerini gerçekleştirmiştir. Bu dönemde MKEK cerrahi maske, koruyucu ekipman ve solunum cihazi,ETİ Maden ise el ve ortam dezenfektanı üretimine başlamıştır.

2020 yılı Ekim ayı itibarıyla KİT'lere ilişkin bir stratejik plan, 16 performans programıve 18 performans değerlendirme raporu onaylanmiştir.

11/04/2020 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 2393 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla 399 sayılı KHK'ya tabi olarak KİTlerde istihdam edilen kapsam dışı personel ile KİT'lerin,bağlı ortaklıklarının, iştiraklerinin ve özelleştirme kapsam ve programında bulunup kamu payı yüzde 50'nin üzerinde olan Kuruluşların yönetim kurulu başkan ve üyeleri ile tasfiye kurulu üyelerinin ücretleri belirlenmiştir. Ayni Karar uyarınca bu ücretlerin ilerleyen yıllarda kamu görevlilerinin geneline yönelik mali haklarda meydana gelen artış oranına uygun olarak belirlenmesi düzenlenmiştir.

Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2019 yılında 660 milyon TL iken, 2020 yılının ilk 9 ayında 132 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca, 2020 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla özelleştirme ihalesi tamamlanan ve sözleşme imza aşamasında bulunan özelleştirme uygulamalarinin toplam tutarı 15 milyon TL'dir.

Ahiköy 1 ve Ahiköy 2 Hidroelektrik Santrallerinin işletme hakkı devri yoluyla özelleştirilmesi_amacıyla Şubat ayında_ açılan ihalede teklifsahipleriyle_ nihai pazarlık görüşmeleri Ağustos ayında tamamlanmış olup sonuçlar Ekim ayi içinde onaya sunulmuştur.
Eylül ve Ekim aylarinda verilen ilanlarla Güllük Liman Sahasinin işletme hakki devri ve özelleştirme portföyünde bulunan 151 taşınmazın satış yoluyla özelleştirilmesi için ihaleler 

açılmıştır. Yıl sonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanması ve sonuçların onaya sunulmasıplanlanmaktadır.

TABLO I: 49-233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 
2019: 2020(1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2019: 205 998
2021(2): 195 974

2019: 176 253
2021(2): 167 085

2019: 150 783
2021(2): 148 278

2019: 25 470
2021(2): 18 807

2019: 9 665
2021(2): 11 171

2019: 6 780
2021(2): 7 300

2019: 2 884
2021(2): 3 871

2019: 20 080
2021(2): 17 719

2019: 0
2021(2): 0

2019: 2888
2021(2): 999 262

2019: 177 988
2021(2): 167 737

2019: 141 250
2021(2): 132 265

2019: 36 738
2021(2): 35 472

2019: 20 559
2021(2): 25 866

2019: 7 954
2021(2): -2 288

2019: - 828
2021(2): - 91

2019: 3 064
2021(2): 3 127

2019: 2 637
2021(2): 1 579

2019: 1 912
2021(2): 1 734

2019: -7 289
2021(2): -1 691

2019: 7 289
2021(2): 1 691

2019: -1 755
2021(2): 641

2019: 5 760
2021(2): 2 620

2019: 3 284
2021(2): -1 570

2019: 4,77
2021(2): 4,04

2019: 4,08
2021(2): 3,44

2019: 3,49
2021(2): 3,06

2019: 0,59
2021(2): 0,39

2019: 0,22
2021(2): 0,23

2019: 0,16
2021(2): 0,15

2019: 0,07
2021(2): 0,08

2019: 0,46
2021(2): 0,37

2019: 0,00
2021(2): 0,00

2019: 4,94
2021(2): 4,07

2019: 4,12
2021(2): 3,46

2019: 3,27
2021(2): 2,73

2019: 0,85
2021(2): 0,73

2019: 0,48 0,18
2021(2): 0,53

2019: -0,02
2021(2): -0,05

2019: 007
2021(2): 0,00

2021(2): 0,6

2019: 0,06
2021(2): 0,03

2019: 0,04
2021(2): 0,04

2019: -0,17
2021(2): -0,03

2019: 0,17
2021(2): 0,03

2019: -0,04
2021(2): 0,01

2019: 0,13
2021(2): 0,05

2019: 0,08
2021(2): -0,03
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

TABLO I: 50- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 
2019 2020(1): A. GELİRLER
2021(2): 3 528

2019 2020(1): I. İşletme Gelirleri
2021(2): 3 444

2019 2020(1): 1 Mal ve Hizmet Satiş Hasılati
2021(2): 3 259

2019 2020(1): 2. Diğer Gelirler
2021(2): 185

2019 2020(1): II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar
2021(2): 56

2019 2020(1): 1. Amortismanlar
2021(2): 40

2019 2020(1): 2. Karşılıklar
2021(2): 16

2019 2020(1): III. Bütçe ve Fonlar
2021(2): 28

2019 2020(1): IV. Diğer Gelirler
2021(2): 0

2019 2020(1): B. GİDERLER
2021(2): 5 160

2019 2020(1): I. İşletme Giderleri
2021(2): 4 410

2019 2020(1): 1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti
2021(2): 3 238

2019 2020(1): 2. Diğer Giderler
2021(2): 1 172

2019 2020(1): II. Yatırım Harcamaları
2021(2): 60

2019 2020(1): III. Stok Artışı
2021(2): 682

2019 2020(1): IV. Sabit Kıymet Artışı
2021(2): 0

2019 2020(1): V. Dolaysız Vergiler
2021(2): 8

2019 2020(1): VI. Temettü Ödemeleri
2021(2): 0

2019 2020(1): VII. Diğer Giderler
2021(2): 0

2019 2020(1): C. GELİR-GİDER FARKI
2021(2): -1 632

2019 2020(1): D. FİNANSMAN
2021(2): 1 632

2019 2020(1): I. Kasa Banka Değişimi
2021(2): 137

2019 2020(1): II. İç Borçlanma (Net)
2021(2): 1 495

2019 2020(1): III. Dış Borçlanma (Net)
2021(2): 0

2019 2020(1): A. GELİRLER
2021(2): 0,08

2019 2020(1): I. İşletme Gelirleri
2021(2): 0,08

2019 2020(1): 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılati
2021(2): 0,08

2019 2020(1): 2. Diğer Gelirler
2021(2): 0,00

2019 2020(1): II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar
2021(2): 0,00

2019 2020(1): 1. Amortismanlar
2021(2): 0,00

2019 2020(1): 2. Karşılıklar
2021(2): 0,00

2019 2020(1): III. Bütçe ve Fonlar
2021(2): 0,00

2019 2020(1): IV. Diğer Gelirler
2021(2): 0,00

2019 2020(1): B. GİDERLER
2021(2): 0,12

2019 2020(1): I. İşletme Giderleri
2021(2): 0,10

2019 2020(1): 1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti
2021(2): 0,07

2019 2020(1): 2. Diğer Giderler
2021(2): 0,03

2019 2020(1): II. Yatirim Harcamalan
2021(2): 0,00

2019 2020(1): III. Stok Artışı
2021(2): 0,02

2019 2020(1): IV. Sabit Kıymet Artışı
2021(2): 0,00

2019 2020(1): V. Dolaysız Vergiler
2021(2): 0,00

2019 2020(1): VI. Temettü Ödemeleri
2021(2): 0,00

2019 2020(1): VII. Diğer Giderler
2021(2): 0,00

2019 2020(1): C. GELİR-GİDER FARKI
2021(2): -0,04

2019 2020(1): D. FİNANSMAN
2021(2): 0,04

2019 2020(1): I. Kasa Banka Değişimi
2021(2): 0,00

2019 2020(1): II. İç Borçlanma (Net)
2021(2): 0,03

2019 2020(1): III. Diş Borçlanma (Net)
2021(2): 0,00
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığ(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Programi 

TABLO I: 51- KİT'ler Hakkında Özet Bilgiler 
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 2019 2020(1)

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Toplam Personel Sayisi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 100 122

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - Memur ve Sözleşmeli Personel
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 47 209

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - İşçi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 52 913

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Toplam Personel Harcamalari (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 12 833

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - Memur ve Sözleşmeli Personel
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 5 300

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - İşçi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 7 533

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Mal ve Hizmet Satış Hasılatı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 150 783

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Görevlendirme Bedeli Tahakkuklari (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 2 659

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: İşletme Faaliyet Kâr  Zararı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: -1 281

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Faiz Ödemeleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 3 095

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Dönem Kâr  Zararı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 924

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Faktör Gelirleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 7 930

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Temettü Ödemeleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 2 637

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Sabit Sermaye Yatırımları (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 20 559

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Bütçe ve Fon Transferleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 20 080

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 7 289

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (3) (4)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 27 369

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (3) (5)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 6 652

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği*/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 0,17

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (4)/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 0,63

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (5)/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 0,15

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Personel Harcamalari/Hasilat (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 8,51

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Faiz Ödemeleri/Hasılat (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 2,05
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(*) Eksi işareti finansman fazlasını göstermektedir.
(1) Gerçekleşme tahmini 

(2) Program 

(3) Cari fiyatiarla, Milyon TL 
(4) Bütçe ve Özelleştirme Fonu transferleri hariçtir.
(5) Faiz gelir ve gideri hariçtir.



b) Hedefler 
KİTlerin ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşların 2021 yılında 9,3 milyar TL finansman açıği vermesi programlanmiştır. Bu hedefin tutturulmasi;OvP'de öngörülen makroekonomik büyüklükler ile politikaların gerçekleşmesi, KİT'lerde öngörülen fiyat ve tarifelerin uygulanmasi, programlanan miktarda alimların yapılmasi, yatırım harcamalarının belirlenen seviyede kalması ve bütçeden yapilmasi programlanan transferlerin gerçekleştirilmesiyle mümkün olabilecektir.

Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleştirmesi sağlanacaktır.

TCDD, TPAO, BOTAŞ ve TEİAŞ gerçekleştirecekleri yatırımların finansmanında dışproje kredilerinden faydalanacaktır.

TPAOnun 2020 yılında Karadeniz'in Sakarya Sahasında keşfettiği doğal gaz rezervine yönelik Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme Projesine 2021 yılı içerisinde başlanacaktır.
TMOnun 2 milyon ton buğday ve 500 bin ton mısır, TÜRKŞEKER A.Ş.'nin 7,8 milyon ton şeker pancarı alimi yapmasi öngörülmektedir.

Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarina devam edilecektir.


İKİNCİ BÖLÜM 
1. 2021 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI 
2021 Yıli Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının temel amacı; Covid-19 pandemisinin ekonomi üzerindeki etkileri telafi edilerek, fiyat istikrari, finansal istikrar ve cari işlemler dengesinde iyileşmenin sağlanmasının yanısıra kapsayıcı, sürdürülebilir ve istihdam odaklıbüyümeyi hedefleyen politikalarla küresel ekonomide ortaya çıkmakta olan "yeni normal’in sunduğu fırsatları da kullanarak üretime, ihracata dayalı ekonomik dönüşüme yönelik adımların gerçekleştirilmesidir. Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının hazırlanmasında On Birinci Kalkınma Planında yer verilen yıllik ya da çok yıllı tedbirler esas alınmıştır. Bu kapsamda 2021 yılı içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere ilişkin faaliyet ve projeler ilgili başlıklar altında verilmiştir. 2021 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında yer alan tedbir ve faaliyetler izlenip değerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir. 2020 yılında tamamlanamayan tedbir ve faaliyetlerin izlenmesine ve raporlanmasina devam edilecektir.
2. 2021 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 
2.1. İSTİKRARLI VE GÜÇLÜ EKONOMİ
Covid-19 pandemisiyle birlikte dünya genelinde sosyal ve ekonomik hayatın işleyişi önemli bir değişime uğramıştır. İs yapış şekilleri, davranışlar ve tercihlerin yeniden biçimlenmesiyle gündeme gelen "yeni normal” kavramının gereklerine uyumu sağlayacak olan teknolojinin daha yoğun kullanımi, dijital dönüşüm ve yeni çalışma modellerinin yayginlaşmasına yönelik politikalarla üretimin desteklenmesi amaçlanmaktadır. Yeni normalin getirdiği "yeni dengelenme" sürecinde enflasyon ve cari dengede kırılganlıklarıazaltacak olan teknoloji, verimlilik ve rekabet odaklı politikalarla yenilikçi, yüksek katma değerli, ihracata dayalı ve kapsayıcı bir ekonomik büyüme altyapisının oluşturulmasıhedeflenmektedir.

2020 yılında YEP'te öngörülen "yeni dengelenme" süreci çerçevesinde ekonomik faaliyetin 2021 yılında ivme kazanması ve yüzde 5,8 oranında bir büyümenin gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Fiyat istikrarının yeniden sağlanması ile enflasyonun yüzde 8'e gerilemesi beklenmektedir. Yerli üretimi ve ihracat atılımıni merkeze alan ekonomi politikalarıyla tutarlıolarak diş dengedeki kuvvetlenmenin devam etmesi ve cari işlemler açığının GSYH'ya oranının yüzde 1,9 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2.1.1. Büyüme ve İstihdam 
a) Amaç
Sürdürülebilir, teknoloji odaklı ve kapsayıcı büyümenin sağlanabilmesi temel amaçtır.Bu çerçevede, teknoloji yoğunluğu giderek artan yatırımlara ve ihracata dayali, çevre dostu ve makroekonomik dengelerle uyumlu bir büyüme ile; istihdam ve refah artişının sağlanmasi hedeflenmektedir. Covid-19 pandemisi sonrası ekonomik toparlanmayi destekleyici ve esnek işgücü piyasası gelişimini teşvik edici politikalar uygulanmaya devam edilecektir.


2.1.2. Yurt İçi Tasarruflar 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'nin büyüme hedeflerine ulaşması için yatırımların finansmanında yurt içi tasarrufların oldukça önemli bir rolü bulunmaktadır. Ekonomide büyüme hedeflerinin gerçekleştirilmesi için yurt içi tasarrufların artırılmasıyla tasarruf-yatırım açığı azalacak,Türkiye ekonomisi olası şoklara daha dayanıklı hale gelecek ve cari işlemler açığına bağlıkırılganlıklar azalacaktır. Bu yüzden, yurt içi tasarrufların yüksek ve istikrarlı bir düzeyde olmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Diğer taraftan salgının, ekonomideki iş yapış şekillerini,davranışları ve tercihleri yeniden biçimlendirmekte olduğu gibi, tasarruf ve tüketim kararlarıüzerinde de etkili olması beklenmektedir.

Toplam yurt içi tasarruf orani, 2009-2019 yılları arasında ortalama yüzde 24,4 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu oran 2011 yılı ve sonrasında artış sergileyerek 2018 yılında yüzde 27,7'ye ulaşmış ancak dengelenme sürecinde 2019 yılında bir önceki yıla göre, kamu tasarruflarında kaydedilen azalışın etkisiyle yüzde 26 olarak gerçekleşmiştir.
2019 yılında ülkemizde OECD ve Avrupa Birliği ortalamasının üzerinde seyreden tasarruf orani, orta-yüksek gelirli ülkelerin tasarruf oranlarının altında seyretmeye devam etmektedir. Toplam tasarruf-yatırım dengesi 2019 yılında fazla vererek yüzde 1,2 düzeyinde gerçekleşirken, salgının 2020 yılında tasarruf ve yatırım davranışlarını etkileyen başlıca unsur olması beklenmektedir.

Uzun vadeli tasarrufların artırılması bakimından önemli olan bireysel emeklilik uygulamasında kayda değer ilerlemeler sağlanmıştır. 2012 yılında 3,1 milyon olan katılımcısayısı, 2 Ekim 2020 itibarıyla yaklaşık 6,9 milyona ulaşmış, fon büyüklüğü ise 20,3 milyar TL'den 149,8 milyar TL'ye (19,9 milyar TL'si devlet katkısı) yükselmiştir. Ayrıca gönüllülük esasına dayalı BES’in yanı sıra, 2017 yılında yürürlüğe giren otomatik katılım uygulamasına göre çalışan ve 45 yaşını doldurmamış tüm vatandaşların kapsam altına alınmasıyla sistemin yaygınlaşması için önemli bir adım atılmıştır. 2 Ekim 2020 itibarıyla sistemde 5,6 milyon çalışan katkı payı ödemeye devam ederken toplam fon büyüklüğü 10,8 milyar TL'ye ulaşmıştır.

Yurt dışında yaşayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına ve Mavi Kart sahiplerine dövizli BES imkânı sağlayan Kanun değişikliği Resmi Gazete'de 26 Mart 2020 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 24 Nisan 2020 tarihinde yayımlanan CumhurbaşkanıKararıyla yabancı para cinsinden katkı payı ödemelerinde yüzde 0 devlet katkısıgetirilmiştir. Yurtdışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın vatandaşın BES'e dâhil olması halinde fon tutarı ve katılımcı sayısı büyüklüğü açısından mevcut sisteme katkı sağlamasıöngörülmektedir.

b) Amaç
Türkiye ekonomisinde yüksek oranlı ve istikrarlı büyümenin sağlanmasında finansmanın sürdürülebilir ve sağlıklı kaynaklardan temin edilmesi, dış kaynaklara olan bağımlılığın azaltılması ve kaynakların gelir artırıci, istihdam sağlayıcı ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi temel amaçtır.

Emekliliğe yönelik ve uzun vadeli tasarrufları artırmak amacıyla oluşturulan bireysel emeklilik sistemi, sistemin katılımcı tabanını genişletmeye yönelik çaliışmalar kapsamında 

gelişimini sürdürmektedir. Sistemde istikrarlı büyümenin yakalanabilmesi adına önümüzdeki dönemde katılımcı sayısının ve fon büyüklüğü artışının sürdürülebilir kılınmasına yönelik iyileştirmeler gerçekleştirilecektir.

Öncelikli sektörlerdeki şirketlerin nakit sermaye artırımlarını teşvik etmek amacıyla geliştirilen birincil ve ikincil mevzuat düzenlemeleri tamamlanarak şirket tasarruflarının artırılarak verimli kullanılması sağlanacaktır.

Finansal okuryazarlığı artırmak amacıyla düzenlenecek seminer ve etkinlikler yoluyla hanehalkı ve firmaların tasarrufların yönlendirileceği finansal araçlara yönelik bilgi düzeyi artırılacaktır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Öncelikli sektörlerde şirket tasarrufları ve verimli kullanımı ilave vergisel teşviklerle artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.224)

Politika/Tedbir: Tedbir 224.1 Öncelikli sektörlerdeki şirketlerin nakit sermaye artırımları ilave vergisel düzenlemelerle teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı, SPK, Borsa İstanbul, SBB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Cumhurbaşkanı Karari çıkarılmasinın ardından ikincil mevzuat (tebliğ) çalışması yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Finansal okuryazarlığın artırılması yoluyla hanehalkı ve firmaların tasarruf yapma farkındalığı ve tasarrufların yönlendirileceği finansal araçlara yönelik bilgi düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.228)

Politika/Tedbir: Tedbir 228.2. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) başta olmak üzere kamu kurumlarınca yürütülen finansal eğitim faaliyetleri yaygınlaştırılacak, temel finans kavramlarına yönelik hane halklarına eğitim desteği sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCMB, SPK, BDDK, TMSF, Borsa İstanbul, TBB, TKBB, TSPB, TSB, MKK, SPL, Sigortacılık Eğitim Merkezi, Türkiye Kurumsal Yönetim Derneği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Üniversite öğrencilerine yönelik seminerler ve Yatirımci Haftası etkinlikleri düzenlenecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yurt İçi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde)
Birim: Yüzde
2019: 26,0
2020 (3): 25,1
2021 (4): 24,9

Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde) (5)
Birim: Yüzde
2019: 0,0
2020 (3): -3,2
2021 (4): -1,6

Performans Göstergeleri: Özel Kesim Tasarruf Oranı (GSYH İçinde)
Birim: Yüzde
2019: 26,0
2020 (3): 28,3
2021 (4): 26,5

Performans Göstergeleri: BES Katılımcı Sayısı (1) (6)
Birim: Milyon Kişi
2019: 12,2
2020 (3): 12,6
2021 (4): 13,5

Performans Göstergeleri: BES Fon Tutari (1) (2)
Birim: Milyar TL
2019: 113,9
2020 (3): 139,4
2021 (4): 170,5
(1) Yıl sonu itibanıyla gönüllü ve otomatik katılıma dayalı sistemlerin toplamıdır.
(2) 2018 fiyatlarıyla 
(3) Gerçekleşme Tahmini 
(4) Program 
(5) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda merkezi yönetim bütçesinde yer alan Finansal Sistemin Geliştirilmesi ve Sigortacılik Programının performans göstergelerinden biridir.

2.1.3. Ödemeler Dengesi 
a) Amaç
Ödemeler dengesinde kalıcı ve sürdürülebilir iyileşmenin sağlanabilmesi için uluslararası alanda rekabetçisektörlerin desteklenerek, salgin sonrası"yeni normal'in getirdiğifirsatlardan azami ölçüde faydalanılarak ihracatın artırılmasi,ithalata olan bağımlılığın azaltılması ve başta turizm olmak üzere hizmetler gelirlerinin üst seviyelere çıkarılması temel amaçtır. Ayrıca, dış finansman kalitesinin artırılabilmesine yönelik olarak,teknoloji transferi sağlayan doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının artırılmasıhedeflenmektedir.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Firmalarımızın tasarım, ürün geliştirme (Ür-Ge) ve markalaşma faaliyetleri desteklenmek suretiyle ihraç edilen mal ve hizmetlerin katma değeri ve rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.231)

Politika/Tedbir: Tedbir 231.2. İhracata hazırlık aşamasında olan firmalarımızın ihtiyaç duyacağı eğitim ve danışmanlık hizmetleri oluşturulacak projeler yoluyla desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Türkiye İhracatçılar Meclisi, TOBB edilecektir.
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İhracata yönelik eğitim ve danışmanlık kapsamındaki destek programları altında ihracata hazırlık aşamasındaki firmaların ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde yeni projeler dizayn edilecektir. 2. Ticaret Bakanlığı tarafından yürütülen ihracata yönelik devlet destekleri kapsaminda Yurtdışı şirket alımlarına yönelik mali ve hukuki danışmanlık İleri teknolojiye sahip yurtdışı şirket alımlarına yönelik mali ve hukuki danışmanlık UR-GE projeleri kapsamında proje katılımcısı şirketlerin uluslararası rekabetçiliklerini geliştirecek danışmanlık ve eğitim faaliyetleri desteklenmeye devam 3. İhracata yönelik destek programları kapsamında ihracata hazırlık aşamasındaki firmaların eğitim ve danışmanlık faaliyetleri desteklenmeve devam edilecektir.

Tedbir 231.3. İşletmelere yönelik ihracat destekleri kapsaminda, tasarim ve markalaşma faaliyetlerine yönelik kurumsal kapasite geliştirilecek; fuar katılımlari, ofis ve mağaza açma, markalaşma ve Turquality destekleri sürdürülecektir.: Tedbir 231.5. Küresel tedarik zincirinde yer alma potansiyelini haiz firmaların söz konusu zincire girişlerini kolaylaştırmak ve hızlandırmak amacıyla kurumsal kapasitelerini ve yetkinliklerini artıracak nitelikteki projelere ilişkin destekler sürdürülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Türkiye İhracatçılar Meclisi, TOBB, Diş Ekonomik İlişkiler Kurulu, İhracatçı Birlikleri: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Sektörel ve ülke bakımından önem taşıyan fuarlara firmaların katılımı özendirilecektir. 2. Markalaşma ve Turquality, fuar katılımi, ofis/depo/kafe/mağaza açma, kurumsal kapasite geliştirme, reklam- tanıtım, danışmanlık destekleri sürdürülecektir. 3. İhracata yönelik anılan destek programlan devam ettirilecektir. Hizmetler sektöründe yer alan firmalara markalaşma ve Turquality programı kapsamında fuar katılımi, ofis/depo/kafe/mağaza açma,markalaşma, kurumsal kapasite geliştirme, reklama-tanıtım, danışmanlık destekleri sağlanmaya devam edilecektir.: 1. Ticaret Bakanlıği tarafından yürütülmekte olan Küresel Tedarik Zinciri Yetkinlik Projesi desteği devam ettirilecektir.

Tedbir 231.3. İşletmelere yönelik ihracat destekleri kapsaminda, tasarim ve markalaşma faaliyetlerine yönelik kurumsal kapasite geliştirilecek; fuar katılımlari, ofis ve mağaza açma, markalaşma ve Turquality destekleri sürdürülecektir.: Ülkemizin gittikçe büyüyen küresel helal ürün pazarından daha fazla pay alması için çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.232)

Tedbir 231.3. İşletmelere yönelik ihracat destekleri kapsaminda, tasarim ve markalaşma faaliyetlerine yönelik kurumsal kapasite geliştirilecek; fuar katılımlari, ofis ve mağaza açma, markalaşma ve Turquality destekleri sürdürülecektir.: Tedbir 232.2, Helal Akreditasyon Kurumunun kurumsal kapasitesi güçlendirilecek ve faaliyet hacmi ve çeşidi artırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Türkiye İhracatçılar Meclisi, TOBB, Diş Ekonomik İlişkiler Kurulu, İhracatçı Birlikleri: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, TSE, Türk Akreditasyon Kurumu
1. Sektörel ve ülke bakımından önem taşıyan fuarlara firmaların katılımı özendirilecektir. 2. Markalaşma ve Turquality, fuar katılımi, ofis/depo/kafe/mağaza açma, kurumsal kapasite geliştirme, reklam- tanıtım, danışmanlık destekleri sürdürülecektir. 3. İhracata yönelik anılan destek programlan devam ettirilecektir. Hizmetler sektöründe yer alan firmalara markalaşma ve Turquality programı kapsamında fuar katılımi, ofis/depo/kafe/mağaza açma,markalaşma, kurumsal kapasite geliştirme, reklama-tanıtım, danışmanlık destekleri sağlanmaya devam edilecektir.: 1. Yurt içinde ve yurt dışında yerleşik uygunluk değerlendirme kuruluşlarının helal akreditasyon başvuruları işleme alinıp sonuçlandırılacaktır. 2. Helal akreditasyon usul ve esaslarıni düzenleyen uygulama dokümanları hazırlanacaktır. Bahse konu dokümanlar, Helal Akreditasyon Kurumu'nca yapılmış ve yapilacak olan tüm denetimlerden elde edilecek tecrübelerden de istifade edilerek güncellenecektir. 3. SMIIC bünyesinde teşkil edilmiş olup gıda ve hizmet sektörleri gibi kritik uygulama alanlarında helal standardı oluşturmakla iştigal eden teknik komitelere iştirak edilecek, ülke menfaatlerimiz doğrultusunda uluslararası standartların hazırlanması sağlanacaktır. 4. Helal kalite altyapısında çalışacak beşeri sermayenin qüclendirilmesi ve kurumsal kapasitenin arttırılmasını teminen eğitimler düzenlenecektir.

İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233): Tedbir 233.3. İthalatın yerli üretim üzerinde neden olduğu zarar ve tehditlere karşı uluslararası yükümlülüklerimiz çerçevesinde yerli üretimin korunması sağlanacaktır.

İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233): Tedbir 233.5. Ticari kalite denetimlerinin etkin bir şekilde yürütülmesi ile tarım ürünlerinin ihraç pazarlarındaki kaliteli imaji korunacak ve uluslararası kalite standartlarını karşılaması sağlanacaktır.

İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233): İhracatçının daha fazla bilgi ve analize dayalı bir biçimde faaliyet göstermesini teminen gerekli altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.234)

İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233): Tedbir 234.2. Üretim kapasitesi yeterli olduğu halde daha önce hiç ihracat yapmamış ya da bir kere ihracat yapmış firmaların ihracat yapmasının sağlanması amacıyla çalışmalar gerçekleştirilecektir.

İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233): Tedbir 234.3. İhracat artışına katkı sağlamak üzere, Türk iş dünyası ile Ticaret Bakanlığı yurtdışı teşkilatı arasında iletişim güçlendirilecektir.

İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233): Ülkemize ait firma ve markaların tanıtımı ve bilinirliğinin sürdürebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.235)

İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.233): Tedbir 235.3. Ülke tanıtımi ve Türkiye markası için kullanılan fon ve kaynakların daha etkin kullanılması için farklı kurum ve kuruluşlarca harcanan kaynakların konsolide edilerek yeni bir tanıtım stratejisi belirlenecektir.

Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236): Tedbir 236.1. Firmalarımizın pazarlara erişim imkânlarının iyileştirilmesi ve adil rekabet ortaminda çalışmalarının sağlanması amacıyla ikili, bölgesel, çoklu ve çok taraflı platformlarda yabancı ülkeler ile diyalog güçlendirilecektir. Tedbir 236.2. AB ile

Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236): Gümrük Birliği'nin güncellenmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236): Tedbir 236.3. Ekonomide rekabetçiliğin ve verimliliğin artması, tercihli pazara giriş imkânlarının geliştirilmesini teminen, makroekonomik hedefleri destekleyici yeni serbest ticaret anlaşmaları müzakere edilecek ve yürürlükteki serbest ticaret anlaşmalarının kapsamının genişletilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 236.5. Afrika açılımi çerçevesinde Afrika ülkeleri ile olan diplomatik, ekonomik, ticari ve kültürel ilişkiler daha da güçlendirilecek; ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında diş ticaret hacmi artırılacaktır.: Tedbir 236.6. Ortadoğu bölgesinde yer alan ülkeler ile mevcut diplomatik, ekonomik, ticari ve kültürel ilişkilerimiz güçlendirilecek; bölge ülkeleri ile diş ticaret hacmi artırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Dis Ekonomik İlişkiler Kurulu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Bakanlıklar
1. 2021 yılı için hedef ve öncelikli ülkeler olan Güney Afrika Cumhuriyeti, Kenya, Fildişi Sahili, Gana, KDC, Nijerya, Senegal ve Tanzanya ile KEK toplantısı yapılacaktir. 2. Üçüncü Türkiye-Afrika Ekonomi ve İş Forumu kita ülkelerinin temsilcileriyle gerçekleştirilecektir.: 1. İran ile Tercihli Ticaret Anlaşması'nın genişletilmesine matuf müzakereler tamamlanacaktır. 2. Cezayir, İran, Umman, Kuveyt ve Libya ile KEK Toplantılanı gerçekleştirilecektir. 3. Ürdün ile tercihli bir ticaret düzenlemesi (STA veya TTA) imzalamak üzere müzakerelere başlanacaktır. 4. Tunus ve İsrail ile STA Ortak Komite/Konsey toplantıları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 236.5. Afrika açılımi çerçevesinde Afrika ülkeleri ile olan diplomatik, ekonomik, ticari ve kültürel ilişkiler daha da güçlendirilecek; ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında diş ticaret hacmi artırılacaktır.: Tedbir 236.7. Türk Cumhuriyetleri ve BDT ülkeleri ile mevcut diplomatik, ekonomik, ticari ve kültürel ilişkilerimiz güçlendirilecek; bölge ülkeleri ile diş ticaret hacmi artırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Dis Ekonomik İlişkiler Kurulu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. 2021 yılı için hedef ve öncelikli ülkeler olan Güney Afrika Cumhuriyeti, Kenya, Fildişi Sahili, Gana, KDC, Nijerya, Senegal ve Tanzanya ile KEK toplantısı yapılacaktir. 2. Üçüncü Türkiye-Afrika Ekonomi ve İş Forumu kita ülkelerinin temsilcileriyle gerçekleştirilecektir.: 1. Türk Konseyi bünyesinde Ticaret / Ekonomi Bakanları Toplantısı ile Ticaret / Ekonomi Çalişma Grubu Toplantısi, mutat olduğu üzere düzenlenecektir. 2. Rusya, Ukrayna, Moldova, Belarus, Kazakistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Tacikistan, Kırgızistan, Özbekistan ile Karma Ekonomik Komisyonu Toplantılari; KKTC ile Ortak Komite Toplantısı gerçekleştirilecektir. 3. Rusya, Azerbaycan, Belarus, Kırgızistan ve Kazakistan ile Ticaret ve Yatırım Çalışma Grubu Toplantıları gerçekleştirilecektir.

c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: AB ve AB üyesi ülkelerle gerçekleştirilecek üst at da a  t
Birim: Adet
2019: 6
2020(1): 8t
2021(2): SI

Performans Göstergeleri: n a m c me d geliştirme proje sayısı (Kümülatif)
Birim: lae
2019: 009
2020(1): 56
2021(2): 1000

Performans Göstergeleri: İhracatçıların katılımının desteklendiği milli ve bireysel yurtdısı fuar sayısı
Birim: Adet
2019: 2.100
2020(1): 465
2021(2): 2.160 (3)

Performans Göstergeleri: Mal ihracatına yönelik Turguality® ve Marka programları kapsamında desteklenen marka savısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 289
2020(1): 300
2021(2): 312

Performans Göstergeleri: İhracat desteklerine yönelik etki analizi çalışması sayısı
Birim: Adet
2019: 0
2020(1): 1
2021(2): 1

Performans Göstergeleri: Helal sertifikasyonları da dâhil olmak üzere 2014/8 sayılı Karar kapsamında verilecek destek tutariı
Birim: Milyon TL
2019: 70
2020(1): 75
2021(2): 75

Performans Göstergeleri: Faaliyette bulunan Türkiye Ticaret Merkezlerinin sayisı
Birim: Adet
2019: 3
2020(1): 3
2021(2): 5

Performans Göstergeleri: Uluslararası alanda etkinliği arttırmaya yönelik yurtdışında açılan tapu temsilciliği (4)
Birim: Sayi
2019: 0
2020(1): 0
2021(2): 5

Performans Göstergeleri: İhracat (Fob) (5)
Birim: Milyar Dolar
2019: 180,8
2020(1): 165,9
2021(2): 184,0

Performans Göstergeleri: İthalat (Cif)
Birim: Milyar Dolar
2019: 210,3
2020(1): 204,0
2021(2): 223,3

Performans Göstergeleri: Cari İşlemler Dengesi
Birim: Milyar Dolar
2019: 8,6
2020(1): -24,4
2021(2): -13,9

Performans Göstergeleri: Cari İşlemler Dengesi/GSYH
Birim: Yüzde
2019: 1,1
2020(1): -3,5
2021(2): -1,9

Performans Göstergeleri: Hizmet Geliri (Milyar)
Birim: Milyar Dolar
2019: 64,6
2020(1): 37,4
2021(2): 52,6

Performans Göstergeleri: Seyahat Gelirleri
Birim: Milyar Dolar
2019: 29,8
2020(1): 10,3
2021(2): 19,8

Performans Göstergeleri: İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (5)
Birim: Yüzde
2019: 86,0
2020(1): 81,3
2021(2): 82,4

Performans Göstergeleri: Uluslararası Doğrudan Yatırım Girişi (6)
Birim: Milyar Dolar
2019: 9,1
2020(1): 6,3
2021(2): 12,5
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
(3) 2021 yılında Covid-19 pandemisinde ikinci dalga yaşanmazsa 900 adet milli veya bireysel fuarın, 40 adet yurt içi fuarın ve 4 adet sanal fuarın (sanal fuar organizasyonu/sanal fuar katılımi) destek kapsamına alınmasi; kinci dalga yaşanması halinde 450 adet milli veya bireysel fuarın, 20 adet yurt içi fuarın ve 10 adet sanal fuarın (sanal fuar organizasyonu/sanal fuar katılımı) destek kapsamına aliınmasi öngörülmektedir.

(4) 2021 yılı için Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi çıkması durumunda açılması planlanan yurtdışı tapu temsilciliği sayısınıgöstermektedir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Ticaretin Düzenlenmesi, Geliştirilmesi ve Kolaylaştırılmasi Programinın performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirilmesi, Üretim ve Yatrımların Desteklenmesi Programinın perfommans göstergelerinden biridir.

2.1.4. Enflasyon ve Para Politikası
a) Amaç
2021 yılında para politikasının temel amacı güçlü bir para politikası duruşu ve politika eşgüdümü ile para ve maliye politikası araçlarının etkin kullanımına devam ederek finansal istikrarı gözeterek fiyat istikrarını sağlamak ve korumaktır.

b) Politika ve Tedbirler 
Para politikasi araçları güçlü bir şekilde kullanılmaya devam edilecektir. Para, maliye ve gelirler politikalari koordineli olarak yürütülecektir.

Enflasyon hedeflemesi doğrultusunda, hükümet ve TCMB enflasyon hedefini birlikte belirlemeyi ve bu hedefi kamuoyuna açıklamayi sürdürecektir.


Enflasyonu kademeli olarak hedeflenen seviyelere düşürmeyi amaçlayan ihtiyatlı para politikası önlemleri maliye ve gelirler politikaları tarafindan da desteklenecektir.
Mali disiplin korunacak şekilde, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ve vergi düzenlemeleri geçmiş enflasyona endeksleme davranışının azaltılmasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir.

Dalgalı kur rejimi uygulamasına devam edilecek, kurlarda sağlıksız fiyat oluşumlarının gözlenmesi veya aşırı oynaklık durumunda piyasalarda istikrarın sağlanması amacıyla gerekli adımlar atılacaktır.

Politika/Tedbir: TCMB, fiyat istikrarının sağlanması temel amacı doğrultusunda parasal aktarım mekanizmasının etkin işleyişi için tüm araçları kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. (Kalkınma Plani p.242)

Politika/Tedbir: Tedbir 242.2. Politika kararlarının iletişimi kapsamında, fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen unsurlardaki gelişmeler ile bu gelişmelerin kararları ne yönde etkilediği konularında kamuoyu bilgilendirilmeye devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: TCMB (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 2021 yılında politika kararlarının iletişimi kapsamındaki uygulamalara devam edilecek, kamuoyunun daha geniş kesimlerinin kararları anlayıp yorumlayabilmeleri amacıyla dijital araçların daha etkin kullanımi ve yalın dille hedef kitlelere kararların açıklanması konusunda çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Gıda fiyatlarının enflasyon üzerindeki baskısını azaltmaya yönelik olarak lojistik ve depolama alanlarında gerekli düzenlemeler yapılacak ve tarımda bölge ve ürün bazında bir planlamanın kurumsal altyapısı hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.244)

Politika/Tedbir: Tedbir 244.2. Gida lojistik ve depolama hizmetlerini uluslararası standartlarda sunacak, daha rekabetçi bir yapının oluşturulmasını sağlayacak düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sebze ve Meyvelerin Toptan ve Perakende Ticaretinde Uyulması Gereken Standart Uygulamalara İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ yürürlüğe konulacaktır. 2. Lisansli depoculuk sisteminin ülke genelinde yaygınlaştırılması amacıyla lisansli depo sayısı ve kapasitesi artırılarak 2021 yılı sonunda lisansli depo sayısı 130'a, lisansli depo kapasitesi 7 milyon tona ulaştırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 244.3. Dönemsel fiyat dalgalanmaları asgariye indirilmesini sağlayacak soğuk depo zincirleri desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KKYDP kapsamında teklif edilen projelerde soğuk hava depoları yapımları için hibe desteği verilmeye devam edilecektir.


c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: TÜFE Yıllik Artış Hızi
Birim: Yüzde
2019: 11,8
2020(1): 10,5
2020(2): 8,0
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.1.5. Mali Piyasalar 
a) Amaç
Reel sektörün finansman ihtiyacına düşük maliyetle cevap verebilen, farklı nitelikteki finansal araçları güvenilir kurumlar aracılığıyla geniş bir yatırımcı tabanına sunabilen ve İstanbul'un cazip bir küresel finans merkezi olma hedefini destekleyen, kurumsal yapisıgüçlü bir finansal sektörün oluşturulmasi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Finansal sektörün reel sektörün finansmanındaki etkinliği artırılacak ve reel sektörün sermaye piyasasından ve Bankacılik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) gözetimindeki banka dışı finansal kuruluşlardan fon kullanması özendirilecektir. (Kalkınma Plani p.247)

Politika / Tedbir: Tedbir 247.6. Borsa İstanbul Anonim Şirketi (BİST) Özel Pazar şirketlerine yapılan yatırımlar, belirli bir orana kadar, yatırım yapan şirketlerin dönem kazancından düşülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Gelir İdaresi Başkanlığı, SPK, Borsa İstanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yasal düzenleme için teknik çalışmalar yapılacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 247.7. Aracı kurumlarin proje finansman fonu kurarak projeye dayal menkul kıymet ihraç edebilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), SPK, Borsa İstanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sermaye Piyasasi Kanunu'na 20.02.2020 tarihinde eklenen "Proje finansmani, proje finansman fonu ve projeye dayali menkul kıymet" başlikli 61/B maddesi çerçevesinde projeye dayalı menkul kıymetler tebliği hazırlanacaktır.

Tedbir 247.10. Şirketlerin halka açılmasına destek olacak vergisel teşvikler sağlanacaktır.: Tedbir 247.11. Kamusal ve özel nitelikli varlık ve projelere dayali, ortaklık temelli menkul kıymet enstrümanları geliştirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasi, SPK, Borsa İstanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), SPK, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, BDDK, Borsa İstanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği
1. Yasal düzenleme için teknik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sermaye Piyasası Kanunu'na 20.02.2020 tarihinde eklenen "Proje finansmani, proje finansman fonu ve projeye dayalı menkul kıymet" başlıklı 61/B maddesi çerçevesinde projeye dayalı menkul kıymetler tebliği hazırlanacaktır.

Tedbir 247.10. Şirketlerin halka açılmasına destek olacak vergisel teşvikler sağlanacaktır.: Tedbir 247.13. KÖİ projelerinin finansmanında kredi piyasalarının yanı sıra sermaye piyasaları da araç olarak kullanılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasi, SPK, Borsa İstanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SPK, Borsa Istanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği
1. Yasal düzenleme için teknik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Ulusal ve uluslararasi alanlarda katılım sağlanacak toplantılarda Köi projelerinin finansmanı için kredi piyasalarının yanı sira tahvil ihraci gibi alternatif sermaye piyasası araçlarının da borç üstlenimine tabi olabileceği hususlarında bilgilendirme yapılacaktır.

Tedbir 247.10. Şirketlerin halka açılmasına destek olacak vergisel teşvikler sağlanacaktır.: Tedbir 247.14. Bankaların ülkenin makroekonomik hedefleriyle uyumlu ücretlendirme stratejileri belirleyerek bütçe ve performans hedefleri koyması sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasi, SPK, Borsa İstanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), BDDK, Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği
1. Yasal düzenleme için teknik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Ülkemizin ulaşmaya çalıştığı makroekonomik hedeflere bankacılik sektörünün vereceği katkının artırılması ve mevcut kaynakların çarpan etkisi yaratacak şekilde verimli kullanılması amaçlarıyla, 31/03/2016 tarihli ve 6827 sayılı Kurul Kararıyla yürürlüğe giren ancak uygulaması ertelenen Bankalarda İyi Ücretlendirme Uygulamalarına İlişkin Rehber hükümlerinde, Avrupa Bankacılık Otoritesi (EBA), Uluslararasi Ödemeler Bankası (BIS) dokümanları ve uluslararası iyi uygulama örnekleri esas alınarak gerekli revizyonlar yapılacak ve söz konusu Rehberin sistemik önemli bankalarda tamamının, diğer bankalarda ise orantısallik ilkesi doğrultusunda uygulanması sağlanacaktır.

Tedbir 247.15. Bankaların kredi yaşam döngüsüne ilişkin bir çerçeve çizilerek, kredilerin kullandırımına dair yeni bir yapı oluşturulacaktır.: Finansal kuruluşların düzenleme ve denetleme çerçevesi güçlendirilecek, etkin bir rekabet ortamı sağlanacak, işlem maliyetleri azaltılacak ve sağlıklı bilgiye erişimleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.248)

Tedbir 247.15. Bankaların kredi yaşam döngüsüne ilişkin bir çerçeve çizilerek, kredilerin kullandırımına dair yeni bir yapı oluşturulacaktır.: Tedbir 248.2. Finansal kuruluşların ana ortaklarını ve tüm iştiraklerini kapsayan mevcut konsolide denetim çerçevesinin etkinliği artırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), BDDK, Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), BDDK
1. Basel Bankacılik Denetim Komitesi (BCBS) ve Avrupa Bankacılik Otoritesi (EBA) dokümanları ve uluslararası iyi uygulama örnekleri esas alınarak Kredi Tahsis ve İzleme İyi Uygulama Rehberi hazırlanacaktır.: 1. Finansal kuruluşların ana ortaklarını ve tüm iştiraklerini kapsayan mevcut konsolide denetim çerçevesinin etkinliğinin artırımasına yönelik olarak denetim rehberlerinde güncelleme yapmak amacıyla çalışma ekibi oluşturulacaktır.

Tedbir 247.15. Bankaların kredi yaşam döngüsüne ilişkin bir çerçeve çizilerek, kredilerin kullandırımına dair yeni bir yapı oluşturulacaktır.: Tedbir 248.5. Elektronik çek ve bono sistemi kurulacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), BDDK, Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği: Ticaret Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB, BDDK
1. Basel Bankacılik Denetim Komitesi (BCBS) ve Avrupa Bankacılik Otoritesi (EBA) dokümanları ve uluslararası iyi uygulama örnekleri esas alınarak Kredi Tahsis ve İzleme İyi Uygulama Rehberi hazırlanacaktır.: 1. Elektronik Çek ve Bono Kanunu'nun yasalaşmasının ardından ikincil düzenlemelerin yürürlüğe konulması ve Elektronik Çek ve Bono Sisteminin kurulması sağlanacaktır.

Tedbir 247.15. Bankaların kredi yaşam döngüsüne ilişkin bir çerçeve çizilerek, kredilerin kullandırımına dair yeni bir yapı oluşturulacaktır.: Uluslararası ticaret sisteminde kabul görecek alternatif para ve ödeme sistemleri geliştirilmesi amacıyla ülke işbirlikleri tesis edilecek ve çalışmalar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.249)

Tedbir 247.15. Bankaların kredi yaşam döngüsüne ilişkin bir çerçeve çizilerek, kredilerin kullandırımına dair yeni bir yapı oluşturulacaktır.: Tedbir 249.3, İkil anlaşmalar yoluyla yerel para cinslerinden ticaret imkânları artırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), BDDK, Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği: TCMB (S), Ticaret Bakanlığı
1. Basel Bankacılik Denetim Komitesi (BCBS) ve Avrupa Bankacılik Otoritesi (EBA) dokümanları ve uluslararası iyi uygulama örnekleri esas alınarak Kredi Tahsis ve İzleme İyi Uygulama Rehberi hazırlanacaktır.: 1. TCMB-Çin Merkez Bankası arasında yenilenen Para Takası Anlaşması kapsaminda firmalarimiza Çin Yuani reeskont kredisi kullandırılmasina benzer uygulamalar Türkiye ile finansal ve ticari ilişkileri yoğun olan ülkelere yayılacaktır. 2. Halen bazı ülkelerle karşılıklı olarak finansal piyasalarda yerel para cinsi işlemlere başlanması, yerel kredi kartlarinin kabulü ve finansal islemlerin yerel para cinsinden gerçekleştirilmesi, bankalar arası iş birliği ve iletişimin güçlendirilmesini teminen hayata geçirilen önlemlerin diğer önde gelen ülkeler ile de geliştirilmesi için girişimde bulunulacaktır.

Tedbir 247.15. Bankaların kredi yaşam döngüsüne ilişkin bir çerçeve çizilerek, kredilerin kullandırımına dair yeni bir yapı oluşturulacaktır.: Tedbir 249.4 Hedef ülke merkez bankalarıyla ödeme sistemlerinin uyumlu çalışması imkânları araştırılacak ve ticaretin güvenilirliğini güçlendirici ve hızlandırıcı önlemler alınacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), BDDK, Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği: TCMB (S), Ticaret Bakanlığı
1. Basel Bankacılik Denetim Komitesi (BCBS) ve Avrupa Bankacılik Otoritesi (EBA) dokümanları ve uluslararası iyi uygulama örnekleri esas alınarak Kredi Tahsis ve İzleme İyi Uygulama Rehberi hazırlanacaktır.: 1. Hedef ülkelerle yapilan ticaretin güvenilirliğini ve hızını artırmaya yönelik olarak ödeme sistemleri alanında yapılabilecek çalışmalara ilişkin bir bilgi notu hazırlanarak, konu ile ilgili Ticaret Bakanlığı ile görüşülecek ve ortak takas odası kurulmasına yönelik çalışmalar takip edilecektir.

Tedbir 247.15. Bankaların kredi yaşam döngüsüne ilişkin bir çerçeve çizilerek, kredilerin kullandırımına dair yeni bir yapı oluşturulacaktır.: Tedbir 249.5. Blokzincir tabanliı dijital merkez bankası parası uygulamaya konulacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), BDDK, Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, TÜBİTAK
1. Basel Bankacılik Denetim Komitesi (BCBS) ve Avrupa Bankacılik Otoritesi (EBA) dokümanları ve uluslararası iyi uygulama örnekleri esas alınarak Kredi Tahsis ve İzleme İyi Uygulama Rehberi hazırlanacaktır.: 1. Anlik Ödeme Sisteminin yaygınlaştırılmasına yönelik katman servislerin geliştirilmesi kapsamında TR Karekod ile ödeme akışları hizmete geçirilerek; Merkez Bankası Sayısal Parası (MBSP) projesinin konumlanmasına yönelik karar alınacaktır.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 250.1. Fintek ekosisteminin ülkemizde gelişmesine yönelik yol haritası oluşturulacak ve uygulamaya dair koordinasyon tek bir kamu kurumu tarafindan sağlanacaktır.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 250.2. Düzenleme Deney Alanı ve Endüstri Deney Alani oluşturulacaktır.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 250.4. İstanbul Finans ve Teknoloji Üssü kurulacaktır.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Finansal hizmetlere erişimin kolaylaştırılması, finansal bilincin ve yatırımcı tabanının geliştirilmesi için faaliyetler yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.251)

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 251.1. İlk, orta ve yükseköğretim kurumlarında finansal okuryazarlık eğitimi yaygınlaştırılacak, söz konusu eğitimin, yaygın eğitim kapsamında yetişkinlere de verilmesi sağlanacaktır.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 251.6. Çaliışanlara pay edindirme programları tanımlanacaktir.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Faizsiz finans sisteminin ülkemiz finans sistemindeki yeri güçlendirilecek, faizsiz finans alanında ürün ve hizmet çeşitliliği ile insan kaynağı geliştirilecek, politika geliştirme süreçlerini destekleyecek arac ve mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.252)

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 252.3. Faizsiz finans alanında bütüncül veri raporlama altyapisı oluşturulacaktır.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 252.11. Katılım sigortacılığını teşvik edici mahiyette mevzuat ve kurumsal yapı geliştirilecek ve her tür risk grubuna hitap eder şekilde yaygınlaştırılacaktır.

c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Bankacılık Kredileri/GSYH (3)
Birim: Yüzde
2019: 61,5
2020 (1): 73,0
2021 (2): 75,0

Performans Göstergeleri: Katılım Bankaları Kredilerinin Toplam Krediler İçindeki Payı
Birim: Yüzde
2019: 5,5
2020 (1): 6,2
2021 (2): 6,5

Performans Göstergeleri: BİST Piyasa Kapitalizasyonu/GSYH
Birim: Yüzde
2019: 25,7
2020 (1): 25,0
2021 (2): 25,0

Performans Göstergeleri: Özel Sektör Borçlanma Araçları Nominal Stoku/GSYH
Birim: Yüzde
2019: 1,8
2020 (1): 2,0
2021 (2): 2,0
(1)Gerçekleşme Tahmini (2)Program 
(3)Canlı krediler kullanılmıştır.
2.1.6. MALİYE POLİTİKASI 
a) Amaç
Kamu maliyesinin güçlü ve sürdürülebilir yapısının korunması temel amaçtır. Bu bağlamda salgınla mücadele kapsamında etkin bir şekilde kullanılan maliye politikasi,Program döneminde ekonomik toparlanmaya zarar vermeyecek şekilde sıkılaştırılmaya başlanacaktır.

Maliye politikası; para politikası hedefleriyle uyumu da gözetecek şekilde ülkemizin büyüme potansiyelinin artırılmasına, ekonomik refahın kapsayıcı ve sürdürülebilir biçimde bölüşümüne, cari açığın sürdürülebilir seviyede tutulmasına, yurt içi tasarrufların ve yatırımların teşvikine katkı verecek şekilde uygulanacaktır.

Program döneminde yatırımların ve harcama programlarının etkinliği artırılacak, kamu gelir kalitesi iyileştirilecek ve kamu borcunun milli gelire oranı sürdürülebilir düzeylerde tutulacaktır.

2021 yılı bütçesiyle birlikte kamu hizmetlerini program yaklaşımıyla ele alan bütçe yapısına geçilecektir. Kaynak tahsisinde etkinliği artırmak ve öncelikli alanlara mali alan yaratmak amacıyla harcama gözden geçirmeleri gerçekleştirilecektir.
Vergi mevzuatinın ekonomik ve sosyal alanda öncelik ve hedefleri destekleyici bir yaklaşımla gözden geçirilmesi çalışmaları sürdürülecektir. Kamu harcamalarının finansmanıiçin sürekli ve kalıcı gelir kaynaklarının artırılmasi, mevcut vergi kanunlarında sadeleştirmeler yapılması ve vergilemede etkinliğin artırılması ile vergi tabanının genişletilmesi suretiyle ekonomide kayıt dışılığın azaltılması program döneminde kamu gelir politika ve uygulamalarının temel hedefleri olacaktir.


b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu harcamalarının değerlendirilmesi, önceliklendirilmesi ve kaynakların etkin kullanımının gözetilmesi, kamu kurumlarının performansının değerlendirilmesi ve sağlıklı mali sıkılaştırma uygulamalarının yürütülmesine yönelik olarak harcama gözden geçirmeleri yapılacak, harcama programlarının uygulama süreçlerinde etkinlik artırılacak ve harcamalar kontrol altında tutulacaktır. (Kalkınma Plani p.260)

Politika/Tedbir: Tedbir 260.1, Harcamalarin etkililik, ekonomiklik ve verimlilik durumlarının raporlanmasını sağlayacak şekilde harcama gözden geçirmeleri yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Harcama gözden geçirmelerinin etkin bir sekilde yapılabilmesini temin etmek üzere yöntem ve araçlar geliştirilecektir. 2. Belirlenen programlarda harcama gözden geçirmeleri yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 260.2. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda verimsiz harcama alanlari tasfiye edilecek, bu yolla oluşturulacak mali alanın öncelikli harcama alanlarına tahsis edilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda elde edilen bulgular ve imkânlar kaynak tahsisi sürecinde kullanılacaktır

Politika/Tedbir: Tedbir 260.3. Kamu personeli daha verimli kullanılacak, calışan memnuniyeti artırılacak, kamu personelinin mali ve sosyal hakları Planda öngörülen makroekonomik politikalarla uyumlu bir şekilde belirlenecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Insan Kaynakları Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu personelinin daha verimli çalışabilmesini teminen mesleki ve kişisel eğitim planlarının hazırlanmasina destek olması için geliştirilen araçların kullanımı yaygınlaştırılacaktır. 2. Kamu personelinin daha verimli ve memnun bir şekilde çalışabilmesi amacıyla insan kaynakları uygulamalarını yaygınlaştıracak kurumlar arası işbirlikleri artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 260.5. Kamu yatırım harcamalarında tasarruf sağlamak üzere kamu ihale ve sözleşme süreçleri iyileştirilerek rekabet artırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Kamu İhale Kurumu, DMO, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1İsteklilerin yeterlilik bilgilerinin tek bir doküman üzerinden tevsik edilebileceği e-sertifika kullanimina ilişkin mevzuat ve EKAP'ta altyapı çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Belirli parasal limitler ve aliım türleri bazında EKAP'a kayıtlı gerçek/tüzel kişilerin yeterliklerine uygun olarak siniflandırılmasına yönelik sistem geliştirilecek, ihalelere katılımda bu sınıflandırmanın dikkate alınması sağlanacaktır. 3. 4734 sayılı Kanun kapsamındaki ihalelerde sözleşmelerin elektronik olarak imzalanması, sözleşme sürecine ilişkin bilgi girişlerinin EKAP üzerinden yapılması ve takibi sağlanacaktır. 4. 4734 sayılı Kanuna ilişkin ikincil mevzuat sadeleştirilerek, KOBİ'lerin ihalelere katılımıni teşvik edecek şekilde günümüz ihtiyaçlarına uygun hale getirilecektir.

Tedbir 260.6. Taşıt Kanunu, taşıt yönetiminde etkinlik ve verimliliği gözetecek şekilde güncellenecektir.: Teşvik, destek ve sosyal yardım uygulamaları gözden geçirilerek etkin olmayan uygulamalar kaldırılacak, Plan öncelikleri çerçevesinde yapısal düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.261)

Tedbir 260.6. Taşıt Kanunu, taşıt yönetiminde etkinlik ve verimliliği gözetecek şekilde güncellenecektir.: Tedbir 261.2. Vergisel teşvikler tüm iktisadi ve sosyal etkileriyle birlikte değerlendirilecek, vergi harcaması nitelikli düzenlemeler gözden geçirilerek etkin olmayanlar kademeli olarak kaldırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlıği, DMO: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari
1. Kamu Filo Yönetim Sistemi Projesinin uygulama modelleri merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerine yaygınlaştırılacaktır.: 1. Vergisel teşvikler gözden geçirilerek vergi harcaması nitelikli olanlar ve vergisel etkileri tespit edilecektir.

Tedbir 260.6. Taşıt Kanunu, taşıt yönetiminde etkinlik ve verimliliği gözetecek şekilde güncellenecektir.: Vergilemede gönüllü uyum, öngörülebilirlik ve şeffaflık artırılacak, vergileme hizmetleri etkinleştirilecektir. (Kalkınma Plani p.262)

Tedbir 260.6. Taşıt Kanunu, taşıt yönetiminde etkinlik ve verimliliği gözetecek şekilde güncellenecektir.: Tedbir 262.2. Gelir idaresinin kurumsal kapasitesi artırılarak kayıt dışı ekonomiyle mücadele sürdürülecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlıği, DMO: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Gelir İdaresi Başkanlığı, Vergi Denetim Kurulu
1. Kamu Filo Yönetim Sistemi Projesinin uygulama modelleri merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerine yaygınlaştırılacaktır.: 1. Gelir İdaresinin kurumsal kapasitesi arttırılarak kayıtdışı ekonomiyle Yaygın ve Yoğun Vergi Denetimleri yapılarak mücadele sürdürülecektir.

Tedbir 260.6. Taşıt Kanunu, taşıt yönetiminde etkinlik ve verimliliği gözetecek şekilde güncellenecektir.: Tedbir 262.5. e-Fatura ve e- Defter uygulamaları sistemsel olarak geliştirilerek sahte belgeyle daha etkin mücadele edilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlıği, DMO: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Gelir İdaresi Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kamu Filo Yönetim Sistemi Projesinin uygulama modelleri merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerine yaygınlaştırılacaktır.: 1. e-Belge Uygulamalarına kayıtlı mükelleflerin ciro büyüklükleri ve mükellefiyet türleri de dikkate alınarak 2021 yılından itibaren düzenleyecekleri e-Belgelerde, TÜIK tarafindan belirlenen standart ürün kodu, standart birim ve standart miktar bilgilerinin de zorunlu olarak kullanımı sağlanacaktır.

Tedbir 260.6. Taşıt Kanunu, taşıt yönetiminde etkinlik ve verimliliği gözetecek şekilde güncellenecektir.: Vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabanının genişletilmesi ve vergi hasılasının artırılmasını sağlayacak şekilde vergi sisteminde revizyonlar yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.263)

Tedbir 260.6. Taşıt Kanunu, taşıt yönetiminde etkinlik ve verimliliği gözetecek şekilde güncellenecektir.: Tedbir 263.4. Kapsam, matrah ve vergi oranlarının yeniden düzenlenmesi suretiyle doğrudan vergilerin vergi gelirleri içindeki payında artış sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlıği, DMO: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Gelir İdaresi Başkanlığı
1. Kamu Filo Yönetim Sistemi Projesinin uygulama modelleri merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerine yaygınlaştırılacaktır.: 1. Kapsam, matrah ve vergi oranlarına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 260.6. Taşıt Kanunu, taşıt yönetiminde etkinlik ve verimliliği gözetecek şekilde güncellenecektir.: Tedbir 263.7. Gayrimenkul sahipliği üzerinden alınan vergiler diğer tasarruf araçlarının vergilendirilmesi dikkate alınmak suretiyle yeniden değerlendirilecektir
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlıği, DMO: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Gelir İdaresi Başkanlığı
1. Kamu Filo Yönetim Sistemi Projesinin uygulama modelleri merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerine yaygınlaştırılacaktır.: 1. Kişilere ait gayrimenkullerden alınan vergilerin ülke düzeyinde tasarrufun teşviki ve kaynakların üretken alanlara yönlendirilmesi kapsamında, gerekli değerlendirmelerin yapılabilmesi için konuya ilişkin ilgili mevzuat taramaları yapılarak bu yöndeki düzenlemeler gözden geçirilecektir.

Yerel yönetimlerin maliyapılarını güçlendirmek amacıyla öz gelirleri artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.264): Tedbir 264.2. Gayrimenkullerin vergilendirilmesinde esas alınan alım satım değerinin belirlenmesi ve beyanına ilişkin yeni bir sistem devreye sokulmak suretiyle vergide adalet pekiştirilecek ve vergileme etkinleştirilecektir. Bu çerçevede ilgili bakanlıklar sistemin tasarımi ve uygulamasına ilişkin düzenlemeler ile gerekli altyapıyı birlikte oluşturacaklardır

Yerel yönetimlerin maliyapılarını güçlendirmek amacıyla öz gelirleri artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.264): Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi Projesi tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.265)

Yerel yönetimlerin maliyapılarını güçlendirmek amacıyla öz gelirleri artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.264): Tedbir 265.1. Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri için e-belge, eimza, e- arşiv, e-fatura gibi yeni teknolojik imkânlara sahip, muhasebe odaklı bir bilişim sistemi altyapisı oluşturulacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2019: 3,2
2020 (1): 6,1
2021 (2): 4,7

Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Program Tanımli Dengesi (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2019: -3,7
2020 (1): -5,1
2021 (2): -2,6

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Gelirleri (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2019: 33,1
2020 (1): 32,5
2021 (2): 31,7

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Harcamalari (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2019: 36,1
2020 (1): 38,6
2021 (2): 36,3

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Dengesi (GSYH'ya Oran) (3)
Birim: Yüzde
2019: -3,0
2020 (1): -6,1
2021 (2): -4,5

Performans Göstergeleri: Yapisal Genel Devlet Dengesi (Potansiyel GSYHya Oran)
Birim: Yüzde
2019: -5,6
2020 (1): -5,4
2021 (2): -4,6

Performans Göstergeleri: AB Tanımli Genel Yönetim Borç Stoku (GSYH'ya Oran) (4)
Birim: Yüzde
2019: 32,5
2020 (1): 41,1
2021 (2): 40,8

Performans Göstergeleri: Harcama Gözden Geçirme Rehberinin Tamamlanma Oranı
Birim: Yüzde
2019: -
2020 (1): 50
2021 (2): 100

Performans Göstergeleri: Harcama Gözden Geçirilmesine İlişkin Eğitim Verilen Kurumların Orani
Birim: Yüzde
2019: -
2020 (1): -
2021 (2): 25

Performans Göstergeleri: Hazırlanan Harcama Gözden Geçirme Rapor Sayısı
Birim: Adet
2019: 3
2020 (1): 3
2021 (2): 5
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Stratejik Yönetim ve Kaynak Tahsisi 
Programinın performans göstergelerinden biridir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hazine Varlıklarının ve Yükümlülüklerinin 
Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir.



2.1.7. Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmani 
a) Mevcut Durum 
Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus orani, kayıt dışı istihdamla mücadele ve prim teşviklerinin etkisiyle 2019 yılında yüzde 85 düzeyine ulaşmıştır. Bu çerçevede, fil denetimlerin yanı sıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanılmasıve kayıt dışı istihdamın azaltılmasına yönelik faaliyetlere devam edilmektedir.
08/01/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2040 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla prim borcu olanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilerin 2020 yılı sonuna kadar Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarının sağlık tesisleri ile devlete ait üniversite hastanelerinden yararlanmasina imkân tanınmiştır.

23/02/2020 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 2137 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla sigorta primine esas kazanç alt sinırı üzerinden bölgesel olarak uygulanan ilave altı puan prim teşviki uygulamasının süresi 31/12/2020 tarihine uzatılmıştır.
26/03/2020 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan 7226 sayılı Kanunla Esnaf Ahilik Sandığı uygulamasının başlangıç tarihi 01/01/2021 olarak değiştirilmiştir.
Aynı Kanunla, 2019 yılının aynı ayına ilişkin SGK'ya verilen aylık prim ve hizmet belgelerinde prime esas günlük kazancı 128 TL (toplu iş sözleşmesine tabii işyerleri için 256TL) ve altında bildirilen sigortalilar için bu kişileri istihdam eden işverenlere asgari ücret desteği sağlanması düzenlenmiştir. Buna göre, 2020 yılında cari ayda prim ve hizmet belgelerinde bildirilen sigortalılara ilişkin toplam prim ödeme gün sayısının 2020 yılı OcakAralık dönemi için günlük 2,5 TL ile çarpımı sonucu bulunacak tutarın, bu işverenlerin SGK'ya ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edileceği hükmü getirilmiştir. Asgari ücret desteğinden yararlanmada bir önceki yıldaki en az sigortali sayısina ilave olma şartıbulunmaktadir.

Aynı Kanunla, kısmi çalışmada yirmi gün ve altındaki çalışma sürelerinde sağlık primlerini otuz güne tamamlama zorunluluğundaki sınır sekiz güne indirilmiştir. Böylece,kısmi süreli veya çağrı üzerine çalışanlar ile ay içerisinde günün bazı saatlerinde çalışıp,çalıştığı saat karşılığında ücret alanlar için ay içerisinde dokuz ila yirmi gün çalışanlara eksik günlerine ait genel sağlik sigortası primlerini otuz güne tamamlama zorunluluğu kaldırılmiştır.

Ayni Kanunla, 30/06/2020 tarihine kadar geçerli olmak üzere Covid-19 kaynaklızorlayıcı sebep gerekçesiyle yapılan kısa çalışma başvurularında kısa çalışma ödeneğine hak kazanabilme şartının, son 120 gün yerine son 60 gün kesintisiz çalışmak ve son üç yıl içinde en az 600 yerine en az 450 prim ödeme gün sayısina sahip olmak şeklinde uygulanmasıdüzenlenmiştir. 28/07/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7252 sayılı Kanunla salgın kaynaklı kısa çalışma ödeneği uygulamasını bütün veya sektörel olarak yılsonuna kadar uzatma yetkisi Cumhurbaşkanina verilmiştir. 31/08/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2915 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla, kısa çalışma ödeneğinden yararlanma süresi Ekim ayi sonuna kadar uzatılmıştır.


24/03/2020 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmeliklerle salgin döneminde Sağlik Bakanlığı ve devlete ait üniversite hastanelerinde çalişan personele ilave ek ödeme yapılması imkani sağlanmıştır.

26/03/2020 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan 7226 sayılı Kanunla malullük ve yaşliılık sigortasından ödenen aylıklar ve aylıklar ile birlikte her ay itibarıyla yapılan ödemeler toplamının dosya bazında, ek ödeme dâhil 1.500 TL'den az olamayacağıkararlaştırılmıştır.

2020 yıli Mart ayından itibaren salgının ekonomik etkileriyle mücadele kapsamında Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonundan muhtaç durumda ve dar gelirli ailelere 1.000 TL destek ödenmesi öngörülmüştür. Bu kapsamda Eylül sonu itibarıyla 7,9milyar TL düzeyinde ödeme yapılmıştir.

17/04/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7244 sayılı Kanunla, İş Kanunu kapsamında olup olmadığına bakılmaksızın bazı özel haller dışında üç ay süreyle fesih yasağıgetirilmiştir. 28/07/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7252 sayılı Kanunla Cumhurbaşkanına fesih yasağı ve ücretsiz izin döneminde nakdi ücret desteği uygulamasını30/06/2021 tarihine kadar uzatma yetkisi verilmiştir. 04/09/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2930 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla ise fesih yasağının uygulanma süresi Kasim ayi ortasina kadar uzatılmiştir.

17/04/2020 tarihli ve Resmi Gazete’de yayımlanan 7244 sayıli Kanunla birlikte işveren tarafından ücretsiz izne ayrılan ve kısa çalışma ödeneği ile işsizlik ödeneğinden yararlanamayan işçilere, herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan yaşlılık aylığı almamak kaydıyla ücretsiz izinde bulundukları veya işsiz kaldıkları süre kadar İşsizlik SigortasıFonundan günlük 39,24 TL nakdi ücret desteği verilmesi kararlaştırılmıştır. Dolayısıyla, fesih yasağının geçerli olduğu süre içerisinde nakdi ücret desteği de verilmeye devam edilecektir.
Aynı Kanunla, devlete ait üniversitelerin tip fakülteleri ve diş hekimliği fakülteleri ile bunlara bağlı sağlık uygulama ve araştırma merkezi birimleri ile rektörlüklerine bağlı sağlık hizmeti sunan enstitülerin döner sermaye işletmesi birimlerinden, borç karşılama yüzdeleri belirli bir oranın altında kalanlara bütçeden kaynak aktarılabilmesi düzenlenmiştir.
28/07/2020 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 7252 sayılı Kanunla kısa çalişma ödeneği veya nakdi ücret desteği alırken normal çalışma saatlerine dönen işçilerin sigortalıve işveren primlerinin üç ay süreyle 2020 yılsonuna kadar İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanması düzenlenmiştir. Bu süreyi üç ay daha uzatmaya Cumhurbaşkanı yetkili kılınmıştır. Teşvikten yararlanmada, kısa çalışma ödeneği veya nakdi ücret desteği alınan dönemdeki çalışılmayan gün sayıları kadar asgari ücret üzerinden prim desteği verilmesine hükmedilmiştir.

05/09/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle aile hekimleri ve aile sağlığı çalışanlarına salgın nedeniyle ilave ek ödeme verilmesine imkân sağlanmıştır.
Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açısından önemli bir gösterge olan aktif/pasif oranı 2018 yılında 1,86 iken 2019 yılında bu oran 1,80 olarak gerçekleşmiştir.Çırak, stajyer ve kursiyerler hariç tutulduğunda ise bu oran 1,73 seviyesinden 1,69'a gerilemiştir.


TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 
2017: 11[TELEFON]: 11 806 642
2019: 12 089 404

2017: 2 987 396
2018: 3 033 301
2019: 3 102 808

2017: 1 969 889
2018: 2 056 280
2019: 2 108 933

2017: 6[TELEFON]: 6 717 061
2019: 6 877 663

2017: 1,52
2018: 1,48
2019: 1,47

2017: 2,86
2018: 2,89
2019: 2,90

2017: 42 964 552
2018: 41 883 170
2019: 42 293 039

2017: 14 499 409
2018: 14 252 069
2019: 14 335 315

2017: 314 634
2018: 254 525
2019: 232 050

2017: 50 602
2018: 45 384
2019: 41 108

2017: 368 373
2018: 341 659
2019: 319 017

2017: 1 136 055
2018: 1 161 122
2019: 1 082 512

2017: 7 023 352
2018: 7 321 242
2019: 7 597 064

2017: 19[TELEFON]: 18[TELEFON]: 18 685 973

2017: 2,33
2018: 2,19
2019: 2,11

2017: 1,62
2018: 1,61
2019: 1,64

2017: 14 725 296
2018: 15 347 489
2019: 15 139 041

2017: 2 071 892
2018: 2 137 124
2019: 2 157 280

2017: 146 510
2018: 151 481
2019: 130 087

2017: 705 592
2018: 696 175
2019: 600 787

2017: 2 425 481
2018: 2 490 409
2019: 2 508 546

2017: 9 375 821
2018: 9 872 300
2019: 9 742 341

2017: 1,21
2018: 1,20
2019: 1,15

2017: 4,04
2018: 4,14
2019: 4,24

2017: 406 856
2018: 413 983
2019: 420 020

2017: 141 285
2018: 142 391
2019: 140 529

2017: 91 670
2018: 92 906
2019: 94 027

2017: 173 901
2018: 178 686
2019: 185 464

2017: 1,54
2018: 1,53
2019: 1,49

2017: 1,88
2018: 1,91
2019: 1,99

2017: 70 363 848
2018: 70 196 504
2019: 70 704 680

2017: 19 699 982
2018: 19[TELEFON]: 19 735 932

2017: 146 510
2018: 151 481
2019: 130 087

2017: 756 194
2018: 741 559
2019: 641 895

2017: 314 634
2018: 254 525
2019: 232 050

2017: 368 373
2018: 341 659
2019: 319 017

2017: 1 136 055
2018: 1 161 122
2019: 1 082 512

2017: 11[TELEFON]: 11 960 837
2019: 12 308 570

2017: 35 696 290
2018: 35 275 216
2019: 35 491 441

2017: 1,95
2018: 1,86
2019: 1,80

2017: 1,82
2018: 1,73
2019: 1,69

2017: 2,11
2018: 2,13
2019: 2,16

2017: 80 810 525
2018: 82 003 882
2019: 83 154 997

2017: 87,1
2018: 85,6
2019: 85,0
Kaynak: SGK, TÜIK 

(1) Zorunlu sigorta, isteğe bağli ve diğer sigorta kollarını kapsamaktadır.
(2) Zorunlu sigorta ve yurt dışı topluluk sigortasını kapsamaktadır.

(3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamındaki sigortalları kapsamaktadır.
(4) Muhtarlik ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır.


b) Amaç
Aktüeryal dengenin gözetilmesi suretiyle sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mal sürdürülebilirliğinin sağlanması temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sosyal sigorta prim tabanı genişletilecek, sisteme giriş kolaylaştırılacak ve denetimler yoluyla sistem etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.267)

Politika/Tedbir: Tedbir 267.2. İstihdam teşviklerine ilişkin etki değerlendirmesi yapılarak teşvikler sade ve etkin bir yapıya kavuşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sigorta primi teşvik, destek ve indirimlerinin etki analizi yapılarak ortaya çıkan sonuçlar doğrultusunda istihdam üzerindeki etkisinin değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 267.3. Sosyal güvenlik sisteminde denetim uygulamaları geliştirilecek ve çeşitlendirilecek, risk odakli denetim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çaliışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kurumda görev yapan sosyal güvenlik denetmeni sayısı artırılacaktır. 2. GİB'den alınan veriler de dikkate alınarak yapılacak analizler sonucu riskli olduğu belirlenen sektörler ve işyerleri denetlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 267.4. Denetim konusunda kurumlar arasında işbirliği kuvvetlendirilerek sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. GİB'den işletmelere ait matrah bilgileri alınarak SGKnın kayıtları ile karşılaştırılıp, riskli olduğu belirlenen işyerleri denetlenecektir. 2. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile emniyet birimleriyle işbirliği yapılarak Yol Kenarı Denetim İstasyonlarında denetimler yapılacaktır. 3. Protokol çalışmaları tamamlandıktan sonra teknik altyapı uyumlaştırma çalişmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Kayıt dışı istihdam ve kayıt dışı ücretle daha etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.268)

Politika/Tedbir: Tedbir 268.1. Kayıtlı istihdamin artınlmasinın güç olduğu sektörler belirlenerek sektörlerin özelliğine uygun kayıt altina alma uygulamaları geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, TÜİK, TESK, TOBB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kayıt dışılığın yoğun olduğu inşaat ve turizm sektörleri ile küçük ölçekli işletmelere yönelik kayıtlı istihdamı özendirici politika ve uygulamalar geliştirilmesi için yapısal düzenlemeler gerçekleştirilecektir. 2. Bu sektörlere yönelik yıl içerisinde risk analizleri yapılarak denetim ve rehberlik faaliyetleri planlanacaktır. 3. Küçük ölçekli işletmelerde kayıtlı istihdamın teşviki amacıyla TESK ve TOBB Kadın Girişimciler Kurulu ile işbirliği yapılarak belirlenen illerde bilgilendirme ve farkındalık faaliyeti gerçekleştirilecektir.

Tedbir 268.2. Kayıt dışı çalışmayla mücadele konusunda farkındalığı artırmaya yönelik programlar uygulanacaktır.: Prim tahsilatları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.269)

Tedbir 268.2. Kayıt dışı çalışmayla mücadele konusunda farkındalığı artırmaya yönelik programlar uygulanacaktır.: Tedbir 269.1. Prim borçlarının takip ve tahsilatı etkin bir şekilde uygulanarak prim gelirlerinin artırılması sağlanacaktır.
Aile, Çaliışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, RTÜK: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı
1. Ülke genelinde ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri hakkında bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır. 2. Özel sektörde çalışan sigortalilarin prime esas kazancının bir önceki aya göre yüzde 20 ve üzerinde azalması durumunda bilgilendirme amaçli kısa mesaj gönderilecektir. 3. Yapılan analizler sonucunda kayıt dışı istihdam ve eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işverenlere yönelik bilgilendirme amaçli mektup gönderilecektir.: 1. GSS prim borçlularına SMS ve tebliğ yolu ile bilgilendirme yapılacaktır.

Tedbir 268.2. Kayıt dışı çalışmayla mücadele konusunda farkındalığı artırmaya yönelik programlar uygulanacaktır.: Tedbir 269.2. Çiftçiler ve mevsimlik çalışan tarım işçileri gibi yılın belirli aylarında gelir elde edenlere yönelik özel prim ödeme dönemleri belirlenecektir.
Aile, Çaliışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, RTÜK: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, Türkiye Ziraat Odaları Birliği
1. Ülke genelinde ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri hakkında bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır. 2. Özel sektörde çalışan sigortalilarin prime esas kazancının bir önceki aya göre yüzde 20 ve üzerinde azalması durumunda bilgilendirme amaçli kısa mesaj gönderilecektir. 3. Yapılan analizler sonucunda kayıt dışı istihdam ve eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işverenlere yönelik bilgilendirme amaçli mektup gönderilecektir.: 1. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinde yapılacak değişiklik ile 5510 sayılı Kanunun 4/1-b maddesi kapsamında sigortali sayılan tarimda kendi nam ve hesabina bağımsız çalışanlar ile 5510 sayılı Kanunun Ek 5inci maddesi kapsamında sigortalı sayılan tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz olarak çalışanların prim ödeme süreleri hasat dönemlerine göre yeniden belirlenecektir.

Sosyal güvenlik sisteminin etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.270): Tedbir 270.2. Sosyal Güvenlik Kurumunun (SGK) bilişim sistemleri güçlendirilecektir.

Sosyal güvenlik sisteminin etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.270): Tedbir 270.3. Sosyal güvenlik mevzuatı ve uygulamaları, değişen işgücü piyasası koşullarına ve çalışma şekillerine uyumlu hale getirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: SGK'ya Yapılan Bütçe Transferlerinin GSYH'ya Oranı (3)
Birim: Yüzde
2019: 4,6
2020(1): 5,1
2021(2): 4,6

Performans Göstergeleri: Dosya Bazında Aktif-Pasif Oranı (4)
Birim: Oran
2019: 1,7
2020(1): 1,7
2021(2): 1,7

Performans Göstergeleri: Toplam Prim Tahsilat Orani
Birim: Yüzde
2019: 79,6
2020(1): 78,0
2021(2): 80,0

Performans Göstergeleri: Sosyal Sigorta Kapsamı
Birim: Yüzde
2019: 85
2020(1): 86
2021(2): 87
() Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sosyal Güvenlik Programının performans göstergelerinden biridir.
(4)Stajyerler, kursiyerier ve çıraklar hariç tutulmuş, kişi sayısı yerine dosya sayısı esas alınmıştır.

2.1.8. Kamu İşletmeciliği ve Özelleştirme 
a) Amaç
Kamu işletmelerinin faaliyetlerini, piyasa mekanizmasını bozucu etkiye neden olmayacak şekilde, kârlılık ve verimlilik ilkelerine dayalı olarak yürütmesi; sosyal amaçlı ve kamu yararına yönelik faaliyetler için görevlendirilmeleri durumunda ise oluşacak maliyetlerin tam ve zamanında karşılanması ve faiz dışi açık vermemesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleştirmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.273)

Politika/Tedbir: Tedbir 273.1. Kamu işletmelerinin organizasyon yapılarında, iş süreçlerinde ve işgüçünde verimliliği artırmaya yönelik projeler uygulamaya konulacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Bakanlıklar, Bütün KİT'ler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KiT'lerde ic kontrol raporları incelenerek tespit edilen bulgular çerçevesinde uygulamaya alınabilecek projelere ilişkin girişimlerde bulunulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 273.3. KİT'lerde istihdam edilecek personel sayısı özellikli durumlar haricinde artırılmayacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Bütün KİTler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Genel Yatirim ve Finansman Programi Kararının ilgili maddelerinde açıktan ve naklen atama ile diğer atama ve istihdama ilişkin hükümler çerçevesi net bir şekilde çizilerek belirlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 273.4. TMO'nun hububat alim işlemlerinin lisanslı depolar ve elektronik ürün senedi yoluyla yapılması sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, TMO
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. TMO, alimlarını mümkün olduğunca lisanslı depoların bulunduğu noktalarda bu depolar üzerinden yapacaktır. 2. Lisanslı depolar üzerinden ELÜS yoluyla aldığı ürün bedellerini peşin ödeyecektir. 3Lisanslı depo faaliyeti göstermek isteyen yatırımcıları ihtiyaç bulunan noktalara yönlendirmeye devam edecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 273.5. ÇAYKUR ihracata yönelik pazar araştırması yapacak ve ürün optimizasyonunu sağlayacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), ÇAYKUR
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurtdışında Türk çayının tanıtım faaliyetleri artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Kamu işletmelerinin üretim birimlerinde kapasite kullanım oranları artırılacak, mevcut tesislerinin kapasiteleri en üst düzeyde kullanılacak ve yeni yatırım tercihleri bu doğrultuda hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.274)

Politika/Tedbir: Tedbir 274.1. ESK için yeni kombina yatırımları yapilması yerine mevcut kombinaların atıl kapasiteleri veya özel sektör kombina kapasiteleri öncelikli olarak değerlendirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), ESK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kurum faalivetleri icin veterli olan mevcut kapasiteden azami düzeyde yararlanılması ve ihtiyaç oluşması halinde özel sektöre ait kombina ve tesislerden kesim, parçalama ve depolama hizmeti satın alınması sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 274.2. ESK kombinalarındaki atıl kapasitenin kamu ve özel sektör ile STK'lar tarafindan kullanılması sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), ESK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Özel sektör ile STKlara keşim hizmeti verilerek ESK kombinalarındaki atıl kapasitenin ekonomiye kazandırılması sağlanacaktır.

KiT'lerin fiyat ve tarifeleri ticari esaslara göre belirlenecek, sektörde serbestleşmeye ve rekabete engel olan uygulamaları kaldırılacaktır. (Kalkınma Planı p.275): Tedbir 275.1. Enerji KİT'lerinde fiyatlama ve tarifeler belirlenirken maliyet bazlı fiyatlama esas alınacaktır.

KiT'lerin fiyat ve tarifeleri ticari esaslara göre belirlenecek, sektörde serbestleşmeye ve rekabete engel olan uygulamaları kaldırılacaktır. (Kalkınma Planı p.275): Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.277) Tedbir 277.2. Hazine ve Maliye 1. Derbent, Çamlica 1, Tortum, Çal ve

KiT'lerin fiyat ve tarifeleri ticari esaslara göre belirlenecek, sektörde serbestleşmeye ve rekabete engel olan uygulamaları kaldırılacaktır. (Kalkınma Planı p.275): Plan döneminde özelleştirme portföyünde bulunan şirket ve varlıkların özelleştirilmesine devam edilecek, özelleştirilme potansiyeli olan yeni şirket ve varlıklar portföye dâhil edilerek özelleştirilecektir.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam Katma Değer
Birim: GSYH'ya Oran (yüzde)
2019: 0,6
2020 (1): 0,7
2021 (2): 0,7

Performans Göstergeleri: Satış Hasılatı
Birim: GSYH'ya Oran (yüzde)
2019: 3,6
2020 (1): 3,2
2021 (2): 3,3

Performans Göstergeleri: Toplam Bütçe ve Fon Transferleri
Birim: GSYHya Oran (yüzde)
2019: 0,5
2020 (1): 0,4
2021 (2): 0,4

Performans Göstergeleri: Temettü ve Hasılat Payı (3)
Birim: GSYH'ya Oran (yüzde)
2019: 0,1
2020 (1): 0,1
2021 (2): 0,1

Performans Göstergeleri: Yatirım
Birim: GSYH'ya Oran (yüzde)
2019: 0,5
2020 (1): 0,5
2021 (2): 0,8

Performans Göstergeleri: Borçlanma Gereği (4)
Birim: GSYH'ya Oran (yüzde)
2019: 0,7
2020 (1): 0,4
2021 (2): 0,6
(1 Gerçekleşme Tahmini 

)Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hazine Varlıklarının ve Yükümlülüklerinin 
Yönetimi Programinın performans göstergelerinden biridir.

(4) Bütçe ve fon transferleri hariçtir 



2.2. REKABETÇİ ÜRETİM VE VERİMLİLİK 
2.2.1. Sanayi Politikaları
a) Mevcut Durum 
On Birinci Kalkınma Planında rekabetçi üretim ve verimlilik temel eksen olarak belirlenmiştir. Planda yerli üretimin artırılmasi, sanayileşmenin hızlandırılması ve imalat sanayii sektörüne odaklanılması öngörülmektedir.

İmalat sanayii; hızlı ve istikrarlı büyüme, cari açığı azaltma ve kalıcı istihdam yaratma ile teknolojik gelişim ve yenilikçilik gibi faktörler açısından kritik öneme sahiptir. Küresel ölçekte uluslararası rekabet baskısının giderek arttığı günümüzde imalat sanayiinde rekabet gücü belirleyicileri arasında en temel bileşenler olarak teknolojik dönüşüm ve yenilik yapma kapasitesi ön plana çıkmaktadır. Küresel düzeyde tüketici tercih ve taleplerinin yeniden şekillenmesiyle, kişiye özel, bilgi teknolojileri destekli küçük partiler halinde üretim yeteneğinin önemi artmakta, satış ve pazarlama becerilerinin, tasarım ve lojistik gibi hizmet bileşenlerinin ve markalaşmanın imalat sanayiinin rekabetçiliği üzerindeki etkisi güçlenmektedir.

2020 yılı başında küresel imalat sanayii Çin’de ortaya çıkan ve kısa bir süre içerisinde çok sayıda ülkeye yayılan Covid-19 pandemisinden olumsuz yönde etkilenmiştir. Küresel talep ve arz kaynaklı ekonomik aktivite azalmış, hatta bazi sektörler durma noktasına gelmiştir. Bu dönemde şirketler tedarik zinciri kaynaklı sorunlar, talep dalgalanması ve belirsizlikler, nihai mal ve ara malı üretiminde yavaşlama veya durma, üretim kalitesinin düşmesi gibi sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Çok uluslu şirketler yatırım ve üretim stratejilerini gözden geçirmeye başlamış; küresel tedarik zincirinde ağırliğı olan ülkelerden kaynaklanabilecek riskleri dağıtmak amacıyla tedarik zincirlerinin yeniden yapılandırılması,coğrafi çeşitlilik yaratılması ve mümkün olan alanlarda yerli alternatiflerin oluşturulmasına büyük önem vermeye başlamışlardır. Medikal malzemeler gibi ulusal güvenliğin söz konusu olduğu ürünlerde karmaşık küresel değer zincirleri yerine ithalata dayanmayan üretim yapıları pek çok ülke tarafından getirilen ihracat yasaklarının da etkisiyle büyük önem kazanmıştır. Küresel ekonomide yerli üretimi desteklemek için aktif, korumacı ve rekabet gücünü artırmaya yönelik sanayi politikalarının daha yoğun bir şekilde uygulanmaya devam edildiği görülmektedir. Bu nedenle, On Birinci Kalkınma Planı çerçevesinde uygulanacak sanayi politikasıyla büyük ölçekli üretim merkezlerinin yanı sıra oluşturulacak esnek ve kaliteli üretim yapabilme kabiliyeti ve büyük piyasalara yakınlık gibi özelliklere sahip olan ülkemizin Covid-19 pandemisi sonrası yeni normalde bir firsat yakalayabileceği görülmektedir. Bu kapsamda, sürdürülebilir ekonomik büyümenin ve kalkınmanın sağlanmasında imalat sanayiinin ülkemize önemli katkılar sunacağı değerlendirilmektedir.
İmalat sanayii 2019 yılında uygulanan dengelenme politikası ile 2020 yılında karşıkarşıya kalınan Covid-19 salgının etkileri altında bir gelişme göstermiştir. 2019 yılında ihracat artarken ithalatta azalma görülmüs, Ocak-Ağustos 2020 döneminde ise ithalat artarken ihracat azalmıştir.

2020 yılında gıda, kimya, ilaç, taş ve toprak, makine sektörlerinde üretim artmış;tekstil, giyim deri, petrol ürünleri, ana metal, elektronik, elektrikli teçhizat, otomotiv ve mobilya sektörlerinde ise azalmiştir.


TABLO II: 2- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler 
2016: 16,6
2017: 17,6
2018: 19
2019: 18,3
2020(1): 18,3 (3)
AB-28 2018 (2): 15,9

2016: 3,4
2017: 9
2018: 1
2019: -0,7
2020(1): -2,5
AB-28 2018 (2): 1,4

2016: 134,8
2017: 148,3
2018: 158,7
2019: 162,9
2020(1): 91,6
AB-28 2018 (2): -

2016: -1
2017: 10
2018: 7
2019: 2,6
2020(1): -13,5
AB-28 2018 (2): 4,3 (6)

2016: 94,6
2017: 94,5
2018: 94,5
2019: 95
2020(1): 94,7
AB-28 2018 (2): 87,8 (6)

2016: 0,4
2017: 14,2
2018: -7,7
2019: -12,3
2020(1): 4,6
AB-28 2018 (2): 8,4 (6)

2016: 168,2
2017: 192,1
2018: 177,2
2019: 155,4
2020(1): 104,8

2016: 84,7
2017: 82,1
2018: 79,4
2019: 76,7
2020(1): 80,7
AB-28 2018 (2): 87,4 (6)

2016: -0,8
2017: 1,1
2018: 5,3
2019: -1,5
2020(1): -6,4 (3)
AB-28 2018 (2): 0,6

2016: 77,4
2017: 78,5
2018: 76,8
2019: 75,9
2020(1): 70,6 (7)
AB-28 2018 (2): 83,6 (8)
Kaynak: TÜIK, TCMB, TOBB, EUROSTAT 
(1) Ocak-Ağustos dönemi (2) EUROSTAT (3) Ocak-Haziran dönemi (4) NACE Rev.2²ye göre 2015=100 Serisi (5) ISIC Rev.4'e göre (6)SITC (3, 5-8) (7) Ocak-Eylül dönemi (8) AB-27 (9) Özel Ticaret Sistemine göre diş ticaret istatistikleri kullanılmıştır.
Toplam ihracat, 2019 yılında yüzde 2,1 artarak 171,5 milyar ABD dolari, imalat sanayii ihracatı ise yüzde 2,6 artarak 162,9 milyar ABD doları olmuştur. 2018 yılında yüzde 94,5olan imalat sanayii ihracatının toplam ihracat içindeki payı, 2019 yılında yüzde 95 olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Ağustos 2020 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre, gıda,tütün, ilaç ile taş ve toprak sektörlerinde artış kaydedilirken tekstil, giyim, deri, petrol ürünleri, kimya, plastik, ana metal, elektronik, elektrikli teçhizat, makine, otomotiv ve mobilya sektörlerinde düşüş görülmüştür.

İmalat sanayii ihracatında ülke çeşitlenmesi artmaktadır. 2002-2019 döneminde imalat sanayii ihracatında AB-27 ülkelerinin payı azalırken (yüzde 56,8'den yüzde 49,1'e),başta Ortadoğu ülkeleri olmak üzere (yüzde 8,6'dan yüzde 17,5'e) Afrika ülkelerinin payı(yüzde 4,8'den yüzde 9,6'ya), Türk Cumhuriyetlerinin payı (yüzde 1,8'den yüzde 2,9'a)artmiştır.

İmalat sanayiinde 2018 yılında 18,5 milyar ABD doları dış ticaret açığı verilirken 2019yılında 7,5 milyar ABD doları dış ticaret fazlası verilmiştir. Dış ticaret açığının büyük kısmınıoluşturan ara mallarında 2019 yılında ihracat bir önceki yıla göre yüzde 1,1 artmış, ithalat ise yüzde 7,1 azalmıştır.

TABLO II: 3- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı
Teknoloji Yoğunluğu: 2016
TÜRKİYE: 2017

Teknoloji Yoğunluğu: (Yüzde Pay) Yüksek
TÜRKİYE: 3,5

Teknoloji Yoğunluğu: Orta-yüksek
TÜRKİYE: 33,1

Teknoloji Yoğunluğu: Orta-düşük
TÜRKİYE: 28,3

Teknoloji Yoğunluğu: Düşük
TÜRKİYE: 35,1

Teknoloji Yoğunluğu: Toplam Kaynak: TÜIK
TÜRKİYE: 100
Kaynak: TÜIK 
2019 yılında yüksek ve düşük teknoloji sektörlerinin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı pay bir önceki yıla göre artarken, orta-yüksek ve orta-düşük teknoloji sektörlerinin 

payında azalma görülmüştür. Yüksek teknoloji sektörlerinin ihracattaki payındaki artışta hava taşıtları imalatı, düşük teknoloji sektörlerinin ihracattaki payındaki artışta ise özelikle gıda, deri ve kâğıt ürünleri ile mobilya ihracatındaki artışlar etkili olmuştur. Orta-yüksek teknoloji sektörlerinin ihracattaki payındaki azalış otomotiv imalatından, orta-düşük teknoloji sektörlerinin ihracattaki payındaki azaliş ise özellikle ana metal sanayi ihracatindaki azalmalardan kaynaklanmiştır.

TABLO II: 4- Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayiinin Yapısı (2019)
Girişim sayısı: 0,6
Çalışan sayısı: 2,4
Üretim değeri: 3,7
Katma değer: 6,5
İhracat: 3,6
(Yüzde Pay) İthalat: 15,3

Girişim sayısı: 10,7
Çalışan sayısı: 18,3
Üretim değeri: 25,4
Katma değer: 28,0
İhracat: 36,0
(Yüzde Pay) İthalat: 40,6

Girişim sayısı: 31,9
Çalışan sayısı: 27,2
Üretim değeri: 32,9
Katma değer: 28,8
İhracat: 27,5
(Yüzde Pay) İthalat: 32,1

Girişim sayısı: 56,9
Çalışan sayısı: 52,0
Üretim değeri: 38,0
Katma değer: 36,7
İhracat: 32,8
(Yüzde Pay) İthalat: 12,0
Kaynak: TÜIK 
On Birinci Kalkınma Planında Türkiye'nin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşümün sağlanmasına yönelik sektörel önceliklendirme yaklaşımıbenimsenmiştir. Bu yaklaşımla; imalat sanayii sektörlerinin ticaret, üretim, katma değer,istihdam ve teknoloji düzeylerinin karşılaştırılması ve sektörler arası ileri ve geri bağlantılarının analizi sonucunda kimya, ilaç-tibbi cihaz, makine-elektrikli teçhizat,otomotiv, elektronik ve raylı sistem araçları öncelikli sektörler olarak Planda yer almıştır. Bu sektörler öncülüğünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik sağlanarak yüksek katma değerli üretimin artırılması hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamamı ayni zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasında yer almakta olduğundan, bu sektörlerde sağlanacak gelişme imalat sanayiimizin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşümün sağlanmasına katkı sağlayacaktır.

Sanayi politikasının çok boyutlu ve dinamik yapısi, bu politikaların hayata geçirilmesinde en üst düzey sahipliği, güçlü kurumsal yapılari, kurumlar arasıkoordinasyonu, etkili ve esnek kaynak tahsisini ve özel sektör ile işbirliği içinde etkin izleme süreçlerinin oluşturulmasını gerektirmektedir. Bu çerçevede, Planda yer alan üst düzey bir karar alma ve koordinasyon mekanizması Sanayileşme İcra Kurulu (SAİK) adıyla 14/10/2020 tarihli ve 68 sayıliı Cumhurbaşkanı Kararnamesiyle oluşturulmuştur.
TABLO II: 5- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri 
2002: 0,87
2005: 1,36
2010: 1,48
2015: 1,81
2016: 1,75
2017: 1,74
2018: 1,69

2002: 0,19(1)
2005: 0,29
2010: 0,35
2015: 0,43
2016: 0,58
2017: 0,59
2018: 0,62

2002: 0,54
2005: 0,72
2010: 0,77
2015: 0,82
2016: 0,84
2017: 0,86
2018: 0,89

2002: 0,69
2005: 1,09
2010: 1,10
2015: 1,18
2016: 1,17
2017: 1,15
2018: 1,05

2002: 25,8(1)
2005: 25,1
2010: 34,5
2015: 60,2
2016: 70,0
2017: 85,5
2018: 112,1

2002: 0(1)
2005: 2
2010: 4
2015: 9
2016: 9
2017: 10
2018: 11

2002: 1
2005: 5
2010: 9
2015: 10
2016: 10
2017: 11
2018: 12

2002: 33
2005: 31
2010: 31
2015: 29
2016: 29
2017: 29
2018: 29
Kaynak: UNIDO, Dünya Bankası, TÜIK (1) 2003 yli verisidir.


2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi (2019-2023) Belgesi 18/09/2019 tarihinde Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafindan yayımlanmıştır. Ülkemizin küresel rekabet gücünüartıracak, ekonomik ve teknolojik bağımsızlığını temin edecek kritik teknolojilere yönelik politikalar, Belgede Milli Teknoloji Hamlesi yaklaşımıyla yer almıştır.
Sanayicilerimizin kamu ihalelerinde yüzde 15 fiyat avantajından yararlanabilmeleri için sürdürülen çalışmalar kapsamında 2020 yılı ilk dokuz ayı içerisinde TOBB ve TESK tarafindan 12.369 Yerli Malı Belgesi düzenlenmiş, toplam belge sayısı yaklaşık 64 bine ulaşmıştır.

Sanayi İşbirliği Projelerinin (SİP) yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler kapsamında;2020 yıli içerisinde imzalanan sözleşmeler ve açılan ihaleler neticesinde, SİP uygulamasına tabi olarak açılan ihale sayısı 5’e, hayata geçirilen SİP uygulaması sayısı ise 2'ye ulaşmıştır.
Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakımından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programi (CMDP) uygulanmasina devam edilmektedir. CMDP 2020 yılı uygulamaları kapsamında istihdam yoğun sektörlerde üretim üst yapısi, yatırımcı çekme amacıyla öncelikli altyapı ihtiyaçlarının giderilmesi, üniversitesanayi işbirliklerinin geliştirilmesi ile test ve analiz altyapısının güçlendirilmesi gibi konularda 29 proje teklifi ilk aşamayı geçmiş olup, nihai onayının ardından uygulanmaya başlayacaktır.Program için tahsis edilen 110,3 milyon TL ödeneğin tamamı 21 proje için kullanılmış ve 152,2 milyon TL’lik yatırım hayata geçirilmiştir.

İmalat ve ihracat odağı niteliğindeki şehirlerin orta-yüksek teknolojili ürünlerde değer zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere Üreten Şehirler Programının tasarım çalişmalarına devam edilmektedir.

İllerin ve bölgelerin öne çıkan yatırım alanlarının Kalkınma Ajanslarının da katkısıalınarak belirlenmesi ve belirlenen alanlarda yatırımların hayata geçirilmesi için fizibilite çalışmaları devam etmektedir. 2020 yıli sonuna kadar her ilden en az bir adet olmak üzere 100 adet ön fizibilite raporunun hazırlanması öngörülmektedir.

Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı Ekim 2020 itibarıyla 1.236'ya ulaşmıştır. 51 farklı ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Bursa, Kocaeli, Ankara ve İzmir'dir. 44 farklı sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yoğun olduğu sektörlerin başında makine ve teçhizat imalati, otomotiv yan sanayii, yazılım, elektrik/elektronik ve tekstil gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 65.089 kişiye ulaşmış olup bunun 1.083'ü doktora ve üstü eğitime sahiptir. Bu merkezlerde Ekim 2020 itibarıyla 24.380 patent başvurusu yapılmış, bu başvuruların 7.046'sı tescil edilmiştir.

Faaliyette olan özel sektör tasarım merkezi sayısı Ekim 2020 itibarıyla 367'ye ulaşmıştır. 29 farklı ilde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa'dır. 33 farkli sektörde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu sektörlerin başında tekstil, mühendislik-mimarlık, makine ve teçhizat imalatı ve mobilya gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 7.828kişiye ulaşmıştır.


TABLO II: 6- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Üretimdeki ve DışTicaretteki Değişim 

(Yüzde)
Sektörler: 2019/ 2018
Üretim (1): 2020/ 2019 (2)
İhracat (3): 2019/ 2018
(Yüzde) İthalat (3): 2020/ 2019 (2)

Sektörler: İmalat Sanayii Toplamı
Üretim (1): -0,7
İhracat (3): -2,5
(Yüzde) İthalat (3): 2,6

Sektörler: Gida
Üretim (1): 0,1
İhracat (3): 0,7
(Yüzde) İthalat (3): 4,8

Sektörler: Tekstil
Üretim (1): 2,1
İhracat (3): -6,6
(Yüzde) İthalat (3): -1,2

Sektörler: Giyim
Üretim (1): 6,9
İhracat (3): -12,2
(Yüzde) İthalat (3): 1,3

Sektörler: Deri
Üretim (1): 3,8
İhracat (3): -16,1
(Yüzde) İthalat (3): 4,0

Sektörler: Petrol Ürünleri
Üretim (1): 28,7
İhracat (3): -2,1
(Yüzde) İthalat (3): 62,5

Sektörler: Kimyasal Ürünler
Üretim (1): 1,3
İhracat (3): 2,6
(Yüzde) İthalat (3): 7,4

Sektörler: İlac
Üretim (1): 12,9
İhracat (3): 4,1
(Yüzde) İthalat (3): 11,4

Sektörler: Kauçuk ve Plastik
Üretim (1): -4,2
İhracat (3): 0,0
(Yüzde) İthalat (3): 1,9

Sektörler: Taş ve Toprağa Dayalı Sanayiler
Üretim (1): -14,3
İhracat (3): 5,9
(Yüzde) İthalat (3): 13,9

Sektörler: Ana Metal
Üretim (1): -10,6
İhracat (3): -2,5
(Yüzde) İthalat (3): -12,9

Sektörler: Elektronik
Üretim (1): 19,3
İhracat (3): -1,7
(Yüzde) İthalat (3): -2,9

Sektörler: Elektrikli Teçhizat
Üretim (1): -0,6
İhracat (3): -4,0
(Yüzde) İthalat (3): 1,7

Sektörler: Makine
Üretim (1): -6,2
İhracat (3): 2,8
(Yüzde) İthalat (3): 7,7

Sektörler: Otomotiv
Üretim (1): -4,9
İhracat (3): -17,7
(Yüzde) İthalat (3): -4,0

Sektörler: Mobilya
Üretim (1): -2,6
İhracat (3): -9,1
(Yüzde) İthalat (3): 16,3
Kaynak: TÜIK 
(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi $(2015=100$ )(2) Ocak-Ağustos dönemi 
(3) ISIC Rev.4 Sinıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolan) diş ticaret 
Firmalarımızın güçlü bir finansal yapıya sahip olması Kalkınma Planında imalat sanayiinde rekabetçi üretim ve verimliliğin geliştirilmesinde öncelik verilen temel politika alanları arasında yer almıştır. Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi verilerine göre Ağustos 2020 itibarıyla bankacılik sisteminde imalat sanayiine yönelik verilen toplam ticari kredilerin tutarı 798 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Toplam ticari krediler içinde imalat sanayiinin payı Ağustos 2019'da yüzde 26,6 iken Ağustos 2020'de yüzde 28,4'e yükselmiştir.
Kredi Garanti Fonu (KGF), Ocak 2017'de devreye giren 250 milyar TL'lik Hazine destekli KGF kefaleti desteği ve beraberinde gelen Nefes Kredisi, KOBİ Değer Kredisi gibi özel destek programları ile işletmelerimize destek olmuş, bunun yani sira 2020 yılında yaşanan Covid- 19 pandemisi nedeniyle, İş'e Devam Destek Paketi ve Temel İhtiyaç Destek Kredi Paketi gibi ilave destek programları ile de işletmelerin yanında olmaya devam etmiştir.Eylül 2020 itibarıyla KGF Kefaletli Kredi Risk Bakiyesi 329,7 milyar TL'ye ulaşmıştır.Tazmin/Kullandırım oranı yüzde 2,46 olmuştur.

Eylül 2018'de yeniden yapılandırma sürecine giren Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası Haziran 2019'dan itibaren İstanbul'da faaliyet göstermeye başlamıştır. Bankanın yeniden yapılandırma hedeflerine ulaşması ve sermaye yapısının kuvvetlendirilmesi amacıyla Nisan 2019'da 500 milyon TL olan ödenmiş sermayesi 350 milyon TL artırılarak 850 milyon TL'ye çıkarılmıştır. 2020 yıli sonuna kadar Banka öz sermayesine 750 milyon TL ilave edilmesi öngörülmektedir.

Bankanın Haziran 2020 itibarıyla aktifleri 22 milyar TL'ye ulaşmış ve bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 16, 2019 yili sonuna göre ise yüzde 12,5'lik bir büyüme performansi sergilemiştir. Toplam aktiflerinin yüzde 78,6'sini oluşturan kredi tutari, 2020yılı Haziran ayında 17,1 milyar TL'ye ulaşırken, kredi hacmi 2019 yıli sonuna göre yüzde 

13,2, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12,7 artış göstermiştir. Aktif kalitesinin önemli bir göstergesi olan brüt takipteki kredilerin toplam kredilere oranı ise geçen yılın aynı dönemine göre 0,14 puan azalarak, 2020 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 0,65 düzeyine gerilemiştir. Sermaye yeterlilik oranı 2020 Haziran ayi itibariyle yüzde 21,24 olmuştur. Alti aylık dönem kârı 190,6 milyon TL olarak gerçekleşmiştir.

Ayrıca Banka tarafindan kurulan Türkiye Kalkınma Fonunun alt fonlarından Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının stratejik yatırımcısı olduğu Bölgesel Kalkınma Fonu 400 milyon TL büyüklükle kurulmuştur. 2021 yılı içerisinde Bölgesel Kalkınma Fonunun ilk yatırımınıgerçekleştirmesi hedeflenmektedir. Ayrıca yine Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının stratejik yatırımcısı olduğu 350 milyon TL büyüklüğündeki Teknoloji ve İnovasyon Fonunun faaliyete geçirilmesi öngörülmektedir. İlgili fon üzerinden Türkiye'de faaliyet gösteren girişim sermayesi fonlarına ve bunlar üzerinden girişimlere yatırım yapılacaktır.
Türk Eximbank tarafindan, 2020’nin üçüncü çeyreği itibarıyla 22,2 milyar ABD dolarıkredi desteği, 11,5 milyar ABD doları sigorta desteği olmak üzere toplamda 33,7 milyar ABD doları ihracat finansmani desteği sunularak, toplam destekte geçen yıla göre yüzde 5oranında artış sağlanmıştır. 2020'nin ikinci çeyreği itibarıyla 7,2 milyar TL olan Banka ödenmiş sermayesine 2020'nin üçüncü çeyreği itibarıyla 750 milyon TL ilave edilmesi hakkında gerekli tescil ve ilan işlemlerinin yıl içinde tamamlanması öngörülmektedir.
Eximbank tarafindan desteklenen ihracatçıların içinde KOBİ ihracatçılarının oranı 2019yılında yüzde 73 olarak gerçekleşirken 2020 yılı sonunda bu oranın yüzde 73,5 seviyesine çıkarılması hedeflenmektedir. 2019'da ihracata sağlanan kredi ve sigorta garanti desteği toplamda 44,2 milyar ABD dolarına ulaşırken 2020 yıli sonunda ise toplam destek tutarının 50 milyar ABD dolarina çıkarılması hedeflenmektedir.

Salgın sürecine girilmesiyle Merkez Bankasi, ihracatçı firmaların finansmana erişimlerinin kolaylaştırılması ve selektif sektörlerdeki yatırımların desteklenmesi amacıyla Mart ve Haziran aylarında tedbirler açıklamıştır. Mart ayından itibaren özellikle Eximbank aracılığıyla ihracat ve döviz kazandırıcı reeskont kredisi kullandırılmaya başlanmıştır. Bu şekilde kullandırılabilecek tutar Merkez Bankası tarafından 40 milyar TL olarak belirlenmiştir.Ayrıca, Haziran ayında Merkez Bankası 20 milyar TL tutarında Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası, TKYB, aracılığıyla yatırım taahhütlü avans kredisi kullandırılmasına karar vermiştir.TKYB bu fonu 10 yıla kadar ve sabit faizle kullandırmak üzere Merkez Bankasından politika faizinin 150 baz puan altında temin etmektedir. Yatırım taahhütlü avans kredileri TKYB tarafından kullandırılmaya başlanmış olup, halen kredi başvuruları alınmaya devam etmektedir. Bu kredilerle, "(i) verimliliği yüksek, ithalatı azaltan ve ihracatı destekleyen yatırımların teşvik edilmesi, (ii) dışa bağımlılığın ve cari açık sorununun azaltılması ve (iii)sürdürülebilir büyümenin desteklenmesi" amaçlanmaktadır.

Uygulamalı KOBİ Yetkinlik Merkezi (Model Fabrika) yalın dönüşüm, dijital dönüşüm,ürün geliştirme vb. konularda işletmelere eğitim ve danişmanlık hizmeti sunmak üzere oluşturulmuş yapılardır. Model fabrikaların ilk uygulama örneği olarak Ankara Sanayi Odasıişbirliğiyle 2017 yılında Ankara ASO 1.OSB'de kurulma çalışmalarına başlanmış ve Haziran 2018 itibarıyla Ankara Model Fabrika tamamlanmıştır. Ankara projesi akabinde 2018 yıli içinde Bursa TSO işbirliğiyle Bursa Model Fabrika kurulumu çalışmaları tamamlanmıştır.Model Fabrika kurulumlari 2020 yılında İzmir, Mersin, Gaziantep, Konya ve Kayseri'de Ticaret ve Sanayi Odaları ile Organize Sanayi Bölgeleri ve üniversitelerin ayni ve maddi katkılarıyla tamamlanmıştır. Bununla birlikte Mersin Yenilik Merkezi kurulumunun da 2020yılında tamamlanması öngörülmektedir. Bu merkezlerde, 2019-2020 yıllarında yaklaşık 300

işletmeye ve işletme personeli, akademik personel ile üniversite öğrencisi olmak üzere 850kişiye eğitim verilmiştir. Projenin farklı illerde yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir.

Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapisının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Helal Uygunluk Değerlendirme Kuruluşlarının Akreditasyonu Hakkında Yönetmelik 16/10/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bu doğrultuda HAK'a yapılacak akreditasyon başvuru taleplerini değerlendirmek üzere yetkin bir uzman/denetçi havuzu oluşturulmuş ve ilk olarak TSE'ye akreditasyon verilmiştir. 2020yılında yurt içinde ve yurt dışında yerleşik diğer kuruluşlar da denetime tabi tutularak gerekli şartları sağlamaları halinde akredite edilecektir.

TSE'nin kalite altyapısını güçlendirmek amacıyla laboratuvarların modernizasyonuna ve kapasitesinin artırılmasına yönelik çalişmalara devam edilmektedir.
TSE COVID-19 Güvenli Üretim ve TSE COVID-19 Güvenli Hizmet programları hayata geçirilmiştir. Bu programlar vasıtasıyla pandemi sonrası güvenilir ve hijyenik üretim ve hizmet standartlarına uygunluğun belgelendirilmesi sağlanacak; ulusal ve uluslararasıticarete ivme kazandirılacaktir.

132 sayılı Türk Standardları Enstitüsü ile İlgili Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanunda ve Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde TSE ile ilgili çeşitli değişiklikler yapılmiştır.

Üretim süreçlerinde kalite ve standardizasyon bilincinin geliştirilmesi, özellikle KOBİ'lerin üretiminde rekabet gücü yüksek kaliteli üretimin sağlanması ve buna yönelik teknik altyapının oluşturulması çalışmaları sürmektedir. Ülkemizde gelişen teknolojik kabiliyetlerin uluslararası standartlara yansıması ve uluslararası standart oluşturma çalışmalarının yakın takibi devam etmektedir.

Temel amacı piyasaya ve mevzuata uygun ve güvenli ürün arz edilmesinin sağlanmasıolan piyasa gözetimi ve denetimi (PGD) faaliyetlerini ülkemizde 9 farklı kamu kuruluşu yürütmektedir. PGD sisteminin sağlıklı uygulanması için kalite altyapısının geliştirilmesi ve AB teknik mevzuatının uyumlaştırılması çalışmaları büyük önem arzetmekte olup bu kapsamda çaliışmalara devam edilmiştir. Ayrıca, Avrupa Birliğine uyum kapsamında hazırlanan ve en önemli amacı tüm ürünlerin güvenli ve teknik mevzuatına uygun olarak piyasaya arz edilmesi olan 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, 12Mart 2020 tarihli ve 31066 sayıli Resmi Gazete'de yayımlanmış olup 12 Mart 2021tarihinde yürürlüğe girecektir.

Yeni Kanunda Türk malı imajına zarar veren güvensiz, tağşiş yapılmış, son kullanma tarihi geçmiş ürün ihraç edenlere ceza öngörülmektedir. Ayrıca, e-ticaret de ürün güvenliği kapsamına alınmakta; güvensiz ürünün asli sorumlusuna ulaşmak amacıyla izlenebilirlik mekanizması getirilmekte; imalatçı, ithalatçı, yetkili temsilci ve dağıtıcıların ürün güvenliğine ilişkin rolleri ayrı ayrı tanımlanarak sorumlulukları belirlenmekte; güvensiz ürünlerin tüketiciden geri çağrılması zorunlu hale getirilmekte; güvensiz ürünün sebep olduğu ölüm ve yaralanmalar veya başka bir ürüne verdiği zararlara karşı imalatçı veya ithalatçının zarar görene karşı tazminat vermesi düzenlenmekte; güvensiz ürünlere karşi daha etkin kamuoyu bilgilendirilmesi sağlanmakta ve cezalar yeniden düzenlenmektedir.

2020 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırım ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin çekilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir.

2012/3305 sayılı Bakanlar Kurulu Kararına ekli Yatırımlarda Devlet YardımlarıHakkında Karar güncellenerek uygulanmaya devam edilmiştir. Bu kapsamda AR-GE ve çevre yatırımlarına sağlanan faiz desteğinin üst limiti 1 milyon TL'den 1,8 milyon TLye çıkarılmış, imalat sanayi yatırımları için bina ve inşaat harcamalarına KDV iadesi süresi 2021yılı sonuna kadar uzatılmış, yatırımcıların vergi indirimi desteğinden faydalanmamasıhalinde sigorta primi işveren hissesi desteğinin daha yüksek oranlarda faydalanabilmesi sağlanmış, ihtisas serbest bölgelerinde gerçekleştirilecek yazılım ve bilişim ürünleri üretimi yatırımları öncelikli yatırımlar kapsamına alınmış ve kamu kurum ve kuruluşlarının yatırımlarının stratejik yatırım olarak desteklenebilmesi sağlanmıştır.
Ayrıca, Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Endeksi (SEGE) 2017 çalışması sonucu oluşan illerin gelişmişlik düzeyi sınıflandırması tablosuna göre bölgelerinde değişiklik olan illerin yeni bölgelerine göre dağılımı yapılmıştır. 01/01/2021 tarihinden itibaren gerçekleştirilecek yatirımlar bu çalişma sonucu ortaya çıkan bölgesel siniflandırmaya göre desteklenmeye devam edecektir.

Bölgesel sınıflama SEGE 2017 çalışması sonucu oluşan il ve ilçelerin gelişmişlik düzeyi çerçevesinde, bulunduğu il sınırlarına göre daha az gelişmiş ilçelere bulunduğu ile göre daha fazla destek sağlanmiştır. Bu çerçevede, 01/01/2021 tarihinden itibaren il ve ilçelerin gelişmişlik düzeyine göre yapılan sınıflandırma sonucu 53 ilde bulunduğu il sınırlarına göre görece daha az gelişmiş 263 ilçeye bulunduğu ile göre daha fazla destek sağlanacaktır. İlçe bazlı yeni sistemde belirlenmiş ilçelerde yapılan yatırımlar bir alt bölge teşvikinden faydalanabilecektir. Ayrıca belirlenmiş ilçelerin OSB'lerinde yapılan yatırımlar ise iki alt bölge teşvikinden faydalanabilecektir.

Stratejik Ürün Destek Programi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının Teknoloji OdaklıSanayi Hamlesi Programı Uygulama Esasları Tebliği kapsamında güncellenerek Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, KOSGEB ve TÜBİTAK'ın yer aldığı tek pencere sistemine dâhil edilmiştir.Türkiye'de katma değerli üretimin artırılması amacı doğrultusunda, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve bağlı/ilgili kuruluşları tarafından sağlanan destek ve teşviklerin orta-yüksek ve yüksek teknoloji seviyeli sektörlere yoğunlaştırılmasına yönelik özel bir program olan Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programı kapsamında Makine, Kimya, Eczacılık, Bilgisayar,Optik ve Elektronik, Elektrikli Teçhizat ve Ulaşım Araçları sektörleri odak sektörler olarak belirlenmiştir. Program kapsamındaki destekler, Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programi amacı doğrultusunda çağrı planında yer alan Öncelikli Ürün Listesindeki ürünlerin üretilmesine yönelik yatırım projeleri için kullandırılacaktır.

Düzenlenen yatırım teşvik belgesi sayısi, 2020 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılıin aynı dönemine göre yüzde 96,9 artarak 5.355 olmuştur. Aynı dönemde öngörülen toplam sabit yatırım tutarı yüzde 28,1 artarak 108,3 milyar TL, öngörülen istihdam ise yüzde 50,5 artarak 162.034 kişi olmuştur.

2018/11201 sayıli Cazibe Merkezleri Programi Kapsamında Yatırımlarin Desteklenmesi Hakkında Kararda değişikliğe gidilerek, Kilis ili Program kapsamı iller arasına alınmış,programa müracaat süresi 31/12/2021 tarihine uzatilmiş ve OSB'de gerçekleştirilecek imalat sanayi yatırımlarında asgari yatırım tutari 2 milyon TL olarak belirlenmiştir.

İş ortamına ilişkin düzenlemelerin ve bunların uygulamalarının ölçülmesi ve ülkeler arası karşılaştırmaların yapılması amacıyla yıllık olarak Dünya Bankası tarafından hazırlanan İş Ortamı Raporunda Türkiye genel siralamada 190 ülke arasında 2018 yılında 43'üncüsırada iken 2019 yılında 33'üncü sıraya yükselmiştir.

TABLO II: 7- Türkiyenin İş Ortamı Raporu Başlıklarına Göre Sıralaması
İş Ortamı Raporu Başlıkları: İşe Başlama
2015: 90
2016: 82
2017: 119
2018: 78
2019: 77

İş Ortamı Raporu Başlıkları: İnşaat İzinleri
2015: 101
2016: 107
2017: 79
2018: 59
2019: 53

İş Ortamı Raporu Başlıkları: Elektrik Temini
2015: 36
2016: 63
2017: 56
2018: 60
2019: 41

İş Ortamı Raporu Başlıkları: Tapu Kaydı
2015: 54
2016: 62
2017: 34
2018: 39
2019: 27

İş Ortamı Raporu Başlıkları: Kredi Temini
2015: 78
2016: 114
2017: 23
2018: 32
2019: 37

İş Ortamı Raporu Başlıkları: Azınlık Yatırımcılarının Korunması
2015: 18
2016: 18
2017: 26
2018: 26
2019: 21

İş Ortamı Raporu Başlıkları: Vergi Ödeme
2015: 128
2016: 90
2017: 85
2018: 80
2019: 26

İş Ortamı Raporu Başlıkları: Diș Ticaret
2015: 70
2016: 75
2017: 51
2018: 42
2019: 44

İş Ortamı Raporu Başlıkları: Sözleşmenin İcrası
2015: 32
2016: 35
2017: 25
2018: 19
2019: 24

İş Ortamı Raporu Başlıkları: Şirket Tasfiyesi
2015: 124
2016: 141
2017: 138
2018: 109
2019: 120

İş Ortamı Raporu Başlıkları: İş Yapma Kolaylığı Endeksi Sıralaması
2015: 63
2016: 70
2017: 58
2018: 43
2019: 33
Kaynak: Dünya Bankası
Not: 2015, 2016 ve 2017 revize siralamalardir.
Bu yükselişte, Raporda da belirtildiği gibi, vergi alanında 2018 yılında 7103 sayılıKanunla makine teçhizat alimlarına KDV istisnası getirilmesi ile ayni dönemde tapu harçlarında yapılan indirim temel belirleyici faktör olmuştur.

Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOİkK)çalışmalarına 2020yılında da devam edilmiştir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişin ardından yeniden yapılandırılan YOikK, Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında düzenli toplantılar gerçekleştirmiştir. Bu kapsamda hem İş Ortamı Raporunda Türkiye'nin sıralamasının iyileştirilmesine dönük hazırlanan eylem planının uygulamasına devam edilmiş hem de çalışma grupları tarafindan oluşturulan 2019-2020 YOikK Eylem Planında yer alan eylemlerin tamamlanması amacıyla kanun değişikliği önerileri TBMM'ye iletilmiş ve çeşitli ikincil mevzuat düzenlemeleri yapılmiştır.

YOİKK Eylem Planı kapsamında hazırlanan kanun teklifi TBMM gündeminde olup söz konusu teklifte imza sirküleri, şirket kuruluşu, taşınır rehni, teknoloji geliştirme bölgeleri ve Ar-Ge teşviklerinde değişiklikler öngörülmektedir.

TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2019 döneminde toplam 218,6 milyar ABD dolarıtutarında Uluslararası Doğrudan Yatırım (UDY) girişi olmuştur. Türkiye'ye giren UDY 2007yılında 22 milyar ABD dolarıyla en yüksek seviyeye ulaşmışken 2018 yılında bu rakam 13milyar ABD dolari, 2019 yılında ise 9,1 milyar ABD doları olmuştur. Ülkemize gelen UDY yatirımlarının sanayi ve hizmet sektörlerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlik artışı imkânı daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu kaynak girişinin artırılması amacıyla uluslararası doğrudan yatırımlara ilişkin çalışmalara hız verilecektir.
Aktif işgücü programlarının yapısının ve içeriğinin öncelikli sektörlerin ihtiyaç duyduğu dijital becerileri destekleyecek şekilde güncellenmesi, firmaların ihtiyaç duyduklari elemanların yetiştirilmesini sağlamak amacıyla eğitim-sektör işbirliklerinin yapılmasıi,öğrencilerin eğitim müfredatlarının gözden geçirilmesi ve mezuniyet sonrası işgücüpiyasasına girişlerinin kolaylaştırılması amacıyla gerekli çalışmalar sürdürülecektir.
Mesleki eğitim ile iş dünyası arasındaki bağları kuvvetlendirmek, sektörün ihtiyaçduyduğu nitelikli işgücünü yetiştirmek, sektörün mesleki ve teknik eğitime olan katkılarıni 

artırmak, mesleki ve teknik eğitim mezunlarının istihdam oranlarını yükseltmek ve işgücünün gerçek iş ortamlarında yetişmesini sağlamak amacıyla mesleki ve teknik eğitim okullarıyla sektördeki firmalar arasında işbirliği protokolleri imzalanmaktadır. Bu bağlamda Okul Hamiliği Uygulamaları kapsamında bu güne kadar 436 okulda 887 protokol hayata geçirilmiştir. İşbirliği çalışmaları savunma sanayii, bilişim, havacılık, denizcilik, elektrik ve elektronik teknolojileri, makine, otomotiv, turizm ve gida sektörleri gibi alanlarda devam edecektir.

On Birinci Kalkınma Planında mesleki ve teknik liselerde sunulan eğitim hizmetlerinde kalitenin artırılmasına yönelik atölye ve laboratuvarların donanımının teknolojiyle uyumlu olarak yenilenmesi hedefi ortaya konulmuştur. Bu çerçevede atölye ve laboratuvar altyapisinin yenilenmesine ve meslek dersi öğretmenlerinin gerçek üretim ortamlarında işbaşı eğitimleriyle özel alan yeterlilikleri artırılmasına yönelik hizmet içi eğitim programlarina başlanacaktir.

Milli Eğitim Bakanlığı Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğüne bağlı 3.767 okulda,54 alanda (200 dal) 1.575.350 öğrenci ile mesleki ve teknik eğitime devam edilmektedir.On Birinci Kalkınma Planında belirtilen öncelikli sektörlere ilişkin 2020-2021 eğitim öğretim döneminde kimya teknolojisinde 143 okul, 7 dal, 14 çeşit laboratuvar, 5 çeşit atölye olup toplamda 13.493 öğrenci ve 935 meslek dersi öğretmeni bulunmaktadır. Makine teknolojisi alanında 373 okul, 8 dal, 8 çeşit laboratuvar, 14 çeşit atölye olup toplamda 43.706 öğrenci ve 3.506 meslek dersi öğretmeni bulunmaktadır. Motorlu araçlar alanında 216 okul, 4 dal,2 çeşit laboratuvar, 16 çeşit atölye olup toplamda 23.371 öğrenci ve 1.970 meslek dersi öğretmeni bulunmaktadır. Biyomedikal cihaz teknolojileri alanında 32 okul, 4 dal, 1 çeşit laboratuvar, 7 çeşit atölye olup toplamda 3.702 öğrenci ve 139 meslek dersi öğretmeni bulunmaktadır. Elektrik elektronik teknolojisi alanında 904 okul, 10 dal, 16 çeşit laboratuvar, 14 çeşit atölye olup toplamda 101.292 öğrenci ve 7.485 öğretmen bulunmaktadır. Raylı sistemler teknolojisi alanında 23 okul, 5 dal, 5 çeşit laboratuvar, 14çeşit atölye olup toplamda 2.709 öğrenci ve 81 öğretmen bulunmaktadır.
Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında eğitim gören öğrenci sayısı 2008-2009döneminde 1.421.657 iken 2020-2021 döneminde 1.575.350 olmuştur. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında çalişan öğretmen sayısı ise 2008-2009 döneminde 79.078 iken 2019-2020 döneminde 193.717 olmuştur. Bu zaman aralığında öğretmen sayılarının sürekli artış göstermesi bu kurumlarda eğitimin niteliğini artırıcı önemli bir unsur olmuştur. Bununla beraber; 2008-2009 eğitim öğretim yılında öğretmen başına düşen öğrenci sayısı yaklaşık 16 iken bu sayı 2019-2020 yılında azalarak yaklaşık 10 olmuştur. Dolayısıyla mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında öğretmen-öğrenci etkileşimi yıllar içinde artmış ve öğrencilerin daha nitelikli eğitim almaları sağlanmıştır.

On Birinci Kalkınma Planı Döneminde yüksek katma değer oluşturması beklenen öncelikli sektörler ve alanlarda rekabet edebilir seviyeye ulaşmak amacıyla nitelikli işgücükapasitesinin oluşturulmasına hizmet edecek şekilde bölüm/program tanımı yapılan meslek yüksekokullarındaki kayıtlı öğrenci sayısı toplam 112.715'tir. Toplam öğrenci sayısının öncelikli sektörler itibarıyla dağılımına bakıldığında en yüksek payı 52.562 öğrenci sayısı ile elektrik-elektronik bölümünün aldığı görülmektedir. Bu alanları sırasıyla 31.868 öğrenciyle makine-elektrikli teçhizat, 10.615 öğrenci ile otomotiv, 7.983 öğrenci ile ilaç ve tibbi cihaz,6.460 öğrenci ile kimya ve 3.227 öğrenci ile raylı sistemler izlemektedir.
Yükseköğretim sisteminin kalite odaklı, rekabetçi bir yapıya kavuşturulması sürecinde çeşitliliğin artırılmasına yönelik belirlenen üniversitelerin tematik alanlardaki ihtisaslaşma modelleriyle öncelikle bölgesel kalkınma olmak üzere, yenilik ekosisteminin oluşturulmasi ve sürdürülebilir Ar-Ge boyutlarında özel sektör, kamu kurumları ve üniversiteler arasında işbirliği protokolleri hayata geçirilmiştir.


2018 yılında sanayinin ihtiyaç duyduğu yeteneklere sahip nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi ve istihdam odaklı politikaların oluşturulması amacıyla YÖK-Üniversite-Sanayi İş Birliği Komisyonu oluşturulmuştur. Yapılan mevzuat düzenlemeleriyle öğrenci sayıları da dikkate alınarak OsB'lerde kurulmuş olan meslek yüksekokullarına eğitim desteği verilmeye devam edilmektedir.

Teknoloji ve üretim alanında önümüzdeki dönemde yoğun bir biçimde yaşanmasıbeklenen dönüşümün tedarik zincirleri üzerinde de önemli etkilerinin olacağıöngörülmektedir. Son yıllarda hızlı bir gelişme gösteren lojistik, günümüzde yalnızca mal,hizmet, veri ve bilgi kümesinin hareketliliği ile sınırlı kalmayıp küresel ekonominin ve rekabetçiliğin önemli bir unsuru haline gelmiştir. Lojistik altyapısı ve hizmet sunumu gelişmiş ülkelerin ticaret faaliyetlerinin daha etkili ve verimli olduğu görülmektedir. Kendi içinde taşıdığı büyüme potansiyeli ve ülkemizin birçok ekonomik hedefine ulaşmasında oynayacağı temel rol itibarıyla lojistik faaliyetler, verimliliğin ve esnekliğin artırılmasi, girdi ve üretim maliyetlerinin azaltılması ve böylece küresel ölçekte daha etkin rekabet gücü elde edilmesine imkân sağlaması açısından tedarik zinciri içerisinde oldukça önemli bir konumdadir.

Lojistik maliyetlerin düşürülmesi, imalat sanayiinin ve ticaretin geliştirilmesiyle ülkemizin rekabet gücünün artırılabilmesi için kombine taşımacılik uygulamalarının geliştirilmesi, demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılmasi; hızli, esnek, emniyetli,güvenilir, öngörülebilir ve entegre bir lojistik ve ulaştırma sisteminin tesis edilmesi kapsamında çalışmalar sürdürülmektedir.

Türkiye sahip olduğu jeopolitik konumuyla lojistikte bölgesel bir üs olma potansiyeline sahiptir. 2010 yılında Lojistik Performans Endeksine göre 155 ülke arasinda 39'uncu sirada bulunan Türkiye, 2012 yılında 27'nci, 2016 yılında 34'üncü sırada yer almış olup, 2018 yılınıise 160 ülke arasında 47'nci olarak tamamlamıştır. Bu çerçevede gümrük süreçleri, lojistik hizmetlerdeki fiyat rekabeti ve lojistik hizmet kalitesi bileşenlerinde hem puanlama hem de sıralama bakımından iyileşme sağlanabilmesi açısından çalışmalara hız verilmiştir.
Sanayi tesisleri ve limanların demiryolu anahatlarına bağlanarak demiryolu sisteminin verimliliğinin artırılması açısından kritik öneme sahip olan iltisak hatları gerek hat uzunluğu gerek hizmet verilen tesis sayısi açısından yeterli seviyede bulunmamaktadır. Bununla birlikte 2019 yılı sonu itibarıyla toplam 433 km uzunluğunda 281 iltisak hattı bulunmakta olup ülkemizde demiryoluyla taşınan yükün yaklaşık yüzde 55'inin iltisak hatlarıyla anahatlara ulaştırıldığı dikkate alındığında demiryolu yük taşıma payının artırılmasıaçısından yeni yapılacak iltisak hatlarının büyük bir potansiyel taşıdığı görülmektedir. Diğer taraftan hâlihazırda 83,5 km uzunluğunda 5 iltisak hattının yapimı da devam etmektedir.Bu kapsamda; iltisak hatlarının yük taşımacılığı açısından önceliği ve önemi dikkate alınarak Lojistik Koordinasyon Kurulu çalişmalari neticesinde 36 iltisak hattı; taşıma mesafesi, tonaj ve yapım maliyeti gibi parametreler kullanılarak önceliklendirilmiştir.
Ülkemizde bulunan 210 liman ve iskele yapısının 16'sı toplam 85 km uzunluğundaki iltisak hatlarıyla ana demiryolu şebekesine bağlıdır. Bu çerçevede demiryolu bağlantısı olan limanlardan taşınan demiryolu yükünün liman yüküne oranı yaklaşık yüzde $^{7,5}$ düzeyindedir. Limanlara demiryolu bağlantısı sağlanmasına yönelik olarak toplam yaklaşık 7 km uzunluğunda 1 iltisak hattının (Samsun Yeşilyurt-Gelemen) yapimi devam etmektedir.
Yük taşımacılığına ve kombine taşımacılığın geliştirilmesine yönelik olarak TCDD ve AYGM tarafından yapımı planlanan toplam 21 lojistik merkezden onu işletmeye açılmış olup üçünün de yapım çalışmaları sürdürülmektedir. İşletmede olan lojistik merkezlerden 2019yılı içerisinde toplam 2,6 milyon ton yük taşınmış olup lojistik merkezlerin kapasite kullanım oranı yaklaşık yüzde 23 düzeyindedir. Bu kapsamda 2019 yılı yük taşımalarının yaklaşık 

yüzde 8' lojistik merkezler aracılığı ile yapılmıştır. Lojistik merkezlerin standartlarının yükseltilmesi ve verimli bir şekilde kullanılmasına yönelik hukuki ve idari düzenlemeler yapılabilmesi için çalışmalar sürdürülmektedir.

29 Ekim 2018 tarihinde ilk fazi açılan ve ikinci faz çalışmaları devam eden İstanbul Havalimani, tüm fazları tamamlandığında 5,5 milyon ton kargo kapasitesiyle küresel ölçekteki en büyük kargo merkezlerinden biri haline gelecektir.

Ülkemizin deniz ticareti filosunu yenilemek ve kapasitesini arttırmak amacıyla, uzun vadeli ve düşük faizli finansal destek mekanizması devreye alınacaktır. Bu kapsamda;başlangıç olarak 10 geminin inşası için Türk Koster Filosunun Yenilenmesi Kredi Finansman Program hayata geçirilecek olup program kapsamında her bir geminin inşası için kullanılacak kredinin yıllik 3 milyon TL olmak üzere beş yılda toplam 15 milyon TL'ye kadar olan faiz/kâr payı karşılanacaktır.

Gümrük hizmetlerinin etkili bir şekilde yürütülmesi amacıyla 2020 yılında yeni gümrük tesislerinin yapimina ve mevcut tesislerin modernizasyonuna devam edilmiştir. Bu kapsamda Sivas Gümrük Müdürlüğü Hizmet Binası inşaatı ile Zeytindalı Gümrük Kapısı geçici tesislerinin yapımı tamamlanmış olup Uludağ Gümrük ve Diş Ticaret Bölge MüdürlüğüKompleksi inşaatı ile Ceylanpınar Gümrük Kapisında geçici tesislerin yıl sonuna kadar tamamlanması planlanmaktadır. Ayrıca, Tek Durakta Kontrol iş akış süreci kapsamında Kapıkule ve Hamzabeyli Gümrük Kapılarında sürdürülen modernizasyon çalışmalarıtamamlanmış olup İpsala Gümrük Kapısının modernizasyon çalışmalarının yıl sonuna kadar tamamlanmasi beklenmektedir.

2016 yılında mevcut doğal gaz dağıtım lisansı kapsamı dışında kalan yerlerde kurulu bulunan ve üretime geçmiş katılımcı sayısının OsB toplam kapasitesine oranı en az yüzde 40 olan OSBlere doğal gaz ulaştırılmasını sağlamak üzere BOTAŞ görevlendirilmiş olup bu şartları haiz OsB'lere doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda 15 OSB'ye doğal gaz ulaştırılmıştır. Ayrıca, Ekim 2020 itibarıyla tüzel kişilik sahibi toplam 323 OSB'nin 173'ünde doğal gaza erişim bulunmaktadır.
Güney Marmara ve Ege Bölgelerinde üretilen 3.800 MW kurulu güçteki elektrik, sanayi elektrik tüketiminin yoğun olduğu İstanbul başta olmak üzere Trakya Bölgesine LâpsekiSütlüce Denizaltı Kablolarıyla iletilmektedir. Diğer taraftan bölgede artan elektrik talebinin güvenli bir şekilde karşılanması amacıyla Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek Çukuru-DilovasıEk Çukuru denizaltı kablolarıyla diğer iletim hattı ve trafo merkezi projelerine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Ayrıca İstanbul ve çevresi ile diğer bölgelerdeki arz güvenliğinin sağlanması amacıyla yürütülen önemli hat ve trafo merkezi projelerinden Taşoluk 380 GIS, Aksaray GIS, Yeni Havalimanı GIS-Taşoluk Kablosu, Izmir 380 Havza TM,Manavgat 380 TM, Çan 380 Havza TM 2020 Ekim ayi itibarıyla tamamlanmıştır. Yine bu dönemde, imalat sanayiinin arz güvenliğinin sağlanması amacıyla 341 km uzunluğunda elektrik iletim hattı ve 1.250 MVA gücünde Trafo Merkezi projesi tamamlanmıştır.
Elektrik Motorları ile İlgili Çevreye Duyarlı Tasarım Gereklerine Dair Tebliğ gereğince anma çıkış gücü 0,75 kW ile 375 kW arasında olan elektrik motorlarının en az, değişken hızlı tahrikle teçhiz edilmiş IE2 verim seviyesine sahip olması zorunludur. KOBİlerde Enerji Verimli Motorların Teşvik Edilmesi projesi kapsamında, sanayide kullanılan ve söz konusu verim seviyesinden düşük motorların daha verimlileri ile değiştirilmesini sağlamaya yönelik örnek uygulamalar geliştirilmesi amacıyla belirlenen OsB'lerde pilot uygulamalar yürütülmesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir.

Dördüncü sanayi devrimi alanında ülkemiz politikalarına katkı sağlayacak çalışmaların yapılacağı ve öncü projelerin hayata geçirileceği 4. Sanayi Devrimi Merkezi, Dünya Ekonomik Forumu ve Metal Sanayicileri Sendikası MESS ile birlikte faaliyetlerine başlamiştır.

KOSGEB tarafından KOBİ Gelişim Destek Programi (KOBİGEL) kapsamında, ilki 2019yılında ilan edilen İmalat Sanayinde Dijitalleşme temali proje teklif çağrısı 2020 yılı Temmuz ayında tekrar edilmiştir. Çağrı ile yerli ve yetkin dijital teknoloji geliştiricisi KOBİ envanterinin genişletilmesi ve imalat sanayi KOBİ'lerinin yerli teknoloji geliştiricilerle işbirliği öncelikli olmak üzere dijitalleştirilmiş iş süreci sayısının arttırılması amaçlanmıştır. İmalat sanayii özelinde; büyük veri, nesnelerin interneti, endüstriyel robot teknolojileri, akillı sensör teknolojileri, yapay zekâya dayalı siber fiziksel akıllı fabrika sistem ve bileşenleri, siber güvenlik, akıllı ve esnek otomasyon sistemleri ve sanal gerçeklik/artırılmış gerçeklik olmak üzere sekiz akıllı dijital teknoloji konusu 2020 yılı proje teklif çağrısının kapsamına dâhil edilmiştir. 2019 ylında toplam 1.742 proje başvurusu alınmış ve değerlendirme sonucunda;258 proje için 71,5 milyon TLlik destek onaylanmıştır. 2020 yılı çağrısı kapsamında toplam 1.207 başvuru alınmış olup bunların kontrol ve değerlendirme sürecine başlanmıştır.
Sanayide dijital dönüşüme yönelik olarak daha kapsamlı bir destek programının hayata geçirilmesi amacıyla özellikle sektörel gelişime katkı sağlayacak, birden çok işletmenin fayda elde edeceği ortak hizmet altyapilarına yönelik bir destek programının hazirlik çalişmalari devam etmektedir.

KOBİlerin uygun maliyetle bilişim hizmetlerine erişmelerini sağlamaya yönelik olarak endüstriyel bulut platformu oluşturulması için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından çalişmalara başlanmış, pilot alan olarak otomotiv, raylı sistemler, deniz ve hava taşıtları ile ilgili teknolojileri içeren mobilite sektörü belirlenmiştir.

İmalat sanayiinde bilişim teknolojileri kullanımında, internet erişimi ve internet sitesi sahipliği gibi temel teknolojilerin yaygin şekilde kullanıldığı, ancak daha nitelikli yazılım ve uygulamaların kullanımının düşük kaldığı görülmektedir. Covid-19 pandemisi sonrasıdijitalleşme konusunun önemini artırması beklenmekte olup ülkemizin bu alanda açığınıkapatmasi önem arzetmektedir.

TABLO II: 8- İmalat Sanayiinde Bilişim Teknolojileri Kullanımı
94,7: 19,4
94,7: -
94,9: 18,5
Geniş Bant Bağlantısı Olan Firma Oranı (1): CRM Kullanim Oranı

94,7: 25,9
94,7: -
94,9: T'9I
Geniş Bant Bağlantısı Olan Firma Oranı (1): cdd

94,7: T007
94,7: C000
94,9: Z0ZZ
Kaynak: TÜiK, Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması(1) 10 ve üzeri çalişan sayısina sahip işletmelerin oranıdır.
Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı 2018 yılında yüzde 1,03 iken 2019 yılında yüzde 1,06'ya ulaşmıştır. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin odağında yer alan özel sektörün Ar-Ge kapasitesinin sağlanan destekler ve altyapi olanaklarıyla geliştirilmesine devam edilmektedir. Bu kapsamda özel sektörün toplam Ar-Ge harcaması içindeki payı artarak 2018 yılında yüzde 60,4 iken 2019 yılında yüzde 64,2'ye ulaşmıştır. Benzer şekilde özel sektördeki Ar-Ge personeli istihdamında da önemli bir artış yaşanmıştır. Toplam TZE Ar-Ge personeli istihdamı içinde özel sektörün payı 2018 yılında yüzde 60,6 iken 2019 yılında yüzde 62,9'a yükselmiştir.

2016 yılında yürürlüğe giren Ar-Ge Reform Paketinde yapılan düzenlemelerle birlikte özel sektör Ar-Ge merkezi belgesi alan işletme sayısı artış göstermiş, Eylül 2020 sonu itibarıyla özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı 1.236'ya ulaşmıştır. Bu merkezler ağırlıklı olarak makine ve teçhizat imalati, otomotiv yan sanayi, yazılim, bilgi ve iletişim teknolojileri,elektrik-elektronik, tekstil ve kimya sektörlerinde faaliyet göstermektedir. Söz konusu 

merkezlerin nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ile Ar-Ge ve yenilik çıktılarının artirilmasi önem tasimaktadir.

Günümüzde yenilikçi teknolojilerin üretim yapısına entegre edilmesi rekabetçiliğin ve verimliliğin artışı için önem taşımaktadır. Bu doğrultuda On Birinci Kalkınma Planında belirlenen öncelikli sektörler ve gelişme alanlarında teknolojik ilerlemenin sağlanması için ihtiyaç duyulan yatay teknoloji alanları ve dünyadaki teknoloji eğilimleri dikkate alınarak yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, enerji depolama, ileri malzeme, robotik, mikro-nano-opto-elektronik, biyoteknoloji, kuantum, siber güvenlik,sensör teknolojileri ve katmanlı imalat kritik teknoloji alanları olarak belirlenmiştir. Kaynak tahsisinde söz konusu teknolojilere odaklanılmasina, bu alanlarda insan gücü, altyapı ve özel sektör kapasitesinin artırılması önem taşımaktadır.

b) Amaç
İmalat sanayiinde rekabet gücünün ve verimliliğin geliştirilmesi suretiyle yüksek katma değerli üretim ve ihracatın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yerli üretimi ve teknolojik dönüşümü destekleyecek sanayileşme politikalarının kurumlar arası eşgüdüm ve üst düzey sahiplik içerisinde oluşturulması ve uygulanması için güçlü bir kurumsal yapı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.297)

Politika/Tedbir: Tedbir 297.2. Sanayileşme İcra Kurulu, Plan kapsamında öncelikli sektörlere ilişkin belirlenen hedeflere ulaşmak için: - Sanayileşme politikalarına ilişkin ortak stratejilerin geliştirilmesi, - İlgili kamu kurumları arasinda eşgüdümün ve koordinasyonun sağlanması, - Sanayi stratejilerine ilişkin uygulamaların izlenmesi, - Kamu alımlarına ilişkin özel modeller geliştirmek dâhil yerli üretimin artırılması amacıyla esas ve usullerin belirlenmesi, - Kamu idarelerinin belirlenen modellere uygun olarak ortak alım yapmak dâhil farklı yöntemleri uygulamalarının sağlanması konularında görevli ve yetkili olacaktir. Belirlenen görevlerin yerine getirilmesi için gerekli bütçe kaynaklarının oluşturulmasi ve bu kaynakların İcra Kurulu kararları ile etkin ve verimli bir şekilde kullanılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sanayileşme İcra Komitesi sekreteryası kapsamında, ilgili kurumlarla işbirliği halinde Komitenin öncelikli olarak ele alacağı konular belirlenecek ve Komite yllik gündem önerileri oluşturulacaktır. 2. Sanayileşme İcra Komitesinin yıllık gündemine bağlı olarak belirlenecek kurumlarda Sanayileşme Koordinasyon birimlerinin oluşturulması sağlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İmalat Sanayii/GSYH (Cari) (5)
Birim: Yüzde
2019: ε'81
2020(1): T00
2021(2): 2200

Birim: M Re
2019: (ε)6192
2020(1): () 0'90
2021(2): (∃4

Performans Göstergeleri: Öncelikli Sektörlerin Imalat Sanayiiİhracatı İçerisindeki Payı
Birim: Yüzde
2019: 37,9
2020(1): 38,8
2021(2): 40,0

Performans Göstergeleri: Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat Sanayii İhracatındaki Payı (5)
Birim: Yüzde
2019: 36,0
2020(1): 36,5
2021(2): 37,5

Performans Göstergeleri: Yüksek Teknolojili Sanayilerin Imalat Sanayi İhracatindaki Payı (5)
Birim: Yüzde
2019: 3,6
2020(1): 4
2021(2): 4,2
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Özel Ticaret Sistemine göre dış ticaret istatistikleri kullanılmıştır.

(4) Genel Ticaret Sistemine göre diş ticaret istatistikieri kullanılmıştr.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirilmesi, Üretim ve Yatirımlann Desteklenmes 
Programinin performans göstergelerinden biridir.


2.2.1.1 Yatay Politika Alanları
2.2.1.1.1. Güçlü Finansal Yapi 
a) Amaç
İmalat sanayii firmalarının uzun dönemli getiriyi hedefleyerek risk almasını sağlayacak,güçlü ve yenilikçi araçlarla finansmana erişimi kolaylaştıran bir yapı oluşturulması temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Mevcut kredi garanti sisteminin etkinliği artırılacak, Kredi Garanti Fonunun öncelikli sektörlerde rekabetçiliği ve verimliliği artıracak projelerde kullanılmasına ağırlık verilecektir. Kredi Garanti Fonunun yüzde 50'si imalat sanayii sektörlerinde yatırım ve ihracat kredilerine tahsis edilecektir. (Kalkınma Planı p.299)

Politika/Tedbir: Tedbir 299.1. Mevcut kredi garanti sisteminin etkinliği artırılacak, Kredi Garanti Fonunun öncelikli sektörlerde rekabetçiliği ve verimliliği artıracak projelerde kullanılmasına ağırlık verilecektir. Kredi Garanti Fonunun yüzde 50'si imalat sanayii sektörlerinde yatırım ve ihracat kredilerine tahsis edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Hazine ve Maliye Bakanlığı ile KGF A.Ş. arasında imzalanan protokol ekleri kapsamında imalat sanayii sektörü başta olmak üzere Covid-19 pandemisinden olumsuz olarak etkilenen sektörlerin kefalet kullandırımı önceliklendirilecektir.

Politika/Tedbir: Kalkınma ve Yatırım Bankasının başta öncelikli sektörler olmak üzere sanayi yatırımlarına desteği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.300)

Politika/Tedbir: Tedbir 300.1. Plan döneminde Kalkınma ve Yatırım Bankasının özsermayesi 10 milyar TL artırılacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş.
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Plan döneminde Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankasının yeniden yapılandınılmasının finansmanına yönelik sermaye transferi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 300.2. Kalkınma ve Yatırım Bankası öncelikli sektörlerde kullandırılmak üzere yurt dışından uzun vadeli fon temin edecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş.
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 2021 ylında 750 milyon ABD doları tutarında kaynak temin edilecektir.

Tedbir 300.3. Kalkınma ve Yatırım Bankası firmalara proje analiz aşamasından projeyi izlemeye kadar tüm aşamaları kapsayan ekonomik, mali ve teknik yatırım danışmanlığı desteği verecektir.: Teknoloji ve yenilik odaklı yatırımların desteklenmesi amacıyla girişim sermayesi sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.302)

Tedbir 300.3. Kalkınma ve Yatırım Bankası firmalara proje analiz aşamasından projeyi izlemeye kadar tüm aşamaları kapsayan ekonomik, mali ve teknik yatırım danışmanlığı desteği verecektir.: Tedbir 302.1. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde girişim sermayesi kaynağı (fonların fonu) oluşturulacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Kamu kuruluşları ile yatırım bankacılığı alanında işbirliği yapılarak Kamunun ana yatırım bankası rolü üstlenilecektir. 2 Tabana yayımış, firmalanı iyi tanıyan «kalkınma» bankacılığı ve müşteri ilişkisinin kaldıraç olarak kullanılarak, yatırımcıların hem finans hem de sermaye piyasaları ürünlerini kullanmalarına imkân sağlanacaktır. 3. Sermaye piyasalarında yenilikçi ürün geliştirmede üstlenilecek rol ve VDMK benzeri yapılandırımış sermaye piyasası ürünleri ile Türk Sermaye Piyasalarının derinleştirilmesinde ve piyasalara likidite sağlanmasında öncü rol oynanacaktır. 4. Yatırım bankacılığı hizmetleri kapsamında firmalara finansal yeniden yapılandırma, halka arz, tahvil, bono, şirket birleşme ve devralmalarına aracılık/danışmanlık yapılarak her türlü sermaye ihtiyaçları en iyi şekilde karşılanacaktır. 5. Türkiye'nin ve dünyanın önde gelen şirketlerine sınırötesi birleşme-satın alma işlemlerinde danışmanlık hizmeti verilecektir.: 1. Teknoloji ve Inovasyon Fonu kapsamında yapılacak yatırım süreçleri takip edilecektir.

Tedbir 300.3. Kalkınma ve Yatırım Bankası firmalara proje analiz aşamasından projeyi izlemeye kadar tüm aşamaları kapsayan ekonomik, mali ve teknik yatırım danışmanlığı desteği verecektir.: Tedbir 302.3. Teknoloji tabanlı girişimlere yönelik girişim sermayesi fonları güçlendirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜİTAK
1. Kamu kuruluşları ile yatırım bankacılığı alanında işbirliği yapılarak Kamunun ana yatırım bankası rolü üstlenilecektir. 2 Tabana yayımış, firmalanı iyi tanıyan «kalkınma» bankacılığı ve müşteri ilişkisinin kaldıraç olarak kullanılarak, yatırımcıların hem finans hem de sermaye piyasaları ürünlerini kullanmalarına imkân sağlanacaktır. 3. Sermaye piyasalarında yenilikçi ürün geliştirmede üstlenilecek rol ve VDMK benzeri yapılandırımış sermaye piyasası ürünleri ile Türk Sermaye Piyasalarının derinleştirilmesinde ve piyasalara likidite sağlanmasında öncü rol oynanacaktır. 4. Yatırım bankacılığı hizmetleri kapsamında firmalara finansal yeniden yapılandırma, halka arz, tahvil, bono, şirket birleşme ve devralmalarına aracılık/danışmanlık yapılarak her türlü sermaye ihtiyaçları en iyi şekilde karşılanacaktır. 5. Türkiye'nin ve dünyanın önde gelen şirketlerine sınırötesi birleşme-satın alma işlemlerinde danışmanlık hizmeti verilecektir.: 1.Birinci çağrı kapsamındaki fonların yatırım süreçleri izlenecektir.

Tedbir 300.3. Kalkınma ve Yatırım Bankası firmalara proje analiz aşamasından projeyi izlemeye kadar tüm aşamaları kapsayan ekonomik, mali ve teknik yatırım danışmanlığı desteği verecektir.: Tedbir 302.5. Kalkınma ajansları tarafindan bölgesel potansiyelleri hayata geçirebilecek, büyüme potansiyeli taşıyan şirketlere sermaye katkısı yapılarak bölgelerin gelişmesine ve rekabet güçlerinin yükseltilmesine katkı sağlayacak bölgesel girişim sermayesi uygulaması pilot olarak belirlenecek illerde başlatilacak ve bölge planlarında belirlenen önceliklerle uyumlu olarak yürütülecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları, Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş.
1. Kamu kuruluşları ile yatırım bankacılığı alanında işbirliği yapılarak Kamunun ana yatırım bankası rolü üstlenilecektir. 2 Tabana yayımış, firmalanı iyi tanıyan «kalkınma» bankacılığı ve müşteri ilişkisinin kaldıraç olarak kullanılarak, yatırımcıların hem finans hem de sermaye piyasaları ürünlerini kullanmalarına imkân sağlanacaktır. 3. Sermaye piyasalarında yenilikçi ürün geliştirmede üstlenilecek rol ve VDMK benzeri yapılandırımış sermaye piyasası ürünleri ile Türk Sermaye Piyasalarının derinleştirilmesinde ve piyasalara likidite sağlanmasında öncü rol oynanacaktır. 4. Yatırım bankacılığı hizmetleri kapsamında firmalara finansal yeniden yapılandırma, halka arz, tahvil, bono, şirket birleşme ve devralmalarına aracılık/danışmanlık yapılarak her türlü sermaye ihtiyaçları en iyi şekilde karşılanacaktır. 5. Türkiye'nin ve dünyanın önde gelen şirketlerine sınırötesi birleşme-satın alma işlemlerinde danışmanlık hizmeti verilecektir.: 1. Bölgesel Kalkınma Fonu tarafından finansman imkânı kısıtli, yenilikçi ve rekabet gücü yüksek olan girişimlere kaynak sağlamak üzere yatırım yapılacaktır.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılık sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Tedbir 303.1. Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) desteklerinden imalat sanayiine ayrılan pay kademeli olarak yüzde 75'e, öncelikli imalat sanayii sektörlerine ayriılan pay ise yüzde 50'ye çıkarılacaktır. Destekler yalinlaştirılacak, hibe yerine faizsiz, uzun vadeli, geri ödemeli destek modellerine kademeli olarak geçilecektir.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılık sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Tedbir 303.2. Yatırım teşvik sistemi kapsamında, öncelikli sektörlerde belirlenecek ürünlerin üretimine yönelik bankalar tarafindan kullandırılan yatırım kredilerinde ilave destek sağlanacaktır.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılık sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Tedbir 303.3. Taşınır rehni yoluyla krediye erişime ilişkin sistem ve süreçler etkinleştirilerek bu yolla imalat sanayii sektörlerine kredi kullandırma imkânları artırılacaktır.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılık sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Eximbank'ın sanayiye yönelik programları güçlendirilerek öncelikli sektörlerin ihracat kapasiteleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.304)

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılık sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Tedbir 304.2. Plan döneminde Eximbank'in özsermayesi 10 Milyar TL artırılarak, Eximbank desteğinin Türkiye ihracatına oranı kademeli olarak yükseltilecektir.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılık sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Tedbir 304.3. Eximbank tarafindan ihracatçı firmaların ihracat alacakları ve ülkemizde üretilmeyen girdileri için kullanacakları vadeli işlem piyasası işlemlerine yönelik bir destek programi oluşturulacaktır.

Başta öncelikli sektörler olmak üzere imalat sanayiine yönelik alternatif finansman yöntemleri geliştirilecektir. (Kalkınma planı p305): Tedbir 305.1. Sanayi ve teknoloji şirketlerinin hisseye dönüşebilir tahvil ihracı, kitle fonlamasi, girişim ve risk sermayesi gibi yollarla bankacılık dışı doğrudan finansman uygulamalarının çeşitlendirilmesi ve kullanımın yaygınlaştırılması için düzenleme ve çaliışmalar yapılacaktır.

Başta öncelikli sektörler olmak üzere imalat sanayiine yönelik alternatif finansman yöntemleri geliştirilecektir. (Kalkınma planı p305): Firmaların büyümelerine yönelik finansman imkânları arttırılacaktır. (Kalkınma Planı p.306)

Başta öncelikli sektörler olmak üzere imalat sanayiine yönelik alternatif finansman yöntemleri geliştirilecektir. (Kalkınma planı p305): Tedbir 306.1. Büyüme potansiyeli yüksek KOBİlere sağlanan krediler hacimsel ve oransal olarak artırılarak KOBİ'lerin finansmana erişiminin kolaylaştırılması sağlanacaktır.

Başta öncelikli sektörler olmak üzere imalat sanayiine yönelik alternatif finansman yöntemleri geliştirilecektir. (Kalkınma planı p305): Finansal piyasaların sanayileşmeye katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.307)

Başta öncelikli sektörler olmak üzere imalat sanayiine yönelik alternatif finansman yöntemleri geliştirilecektir. (Kalkınma planı p305): Tedbir 307.2. Bankacılık sisteminde imalat sanayiine yönelik verilen kredilerin, toplam krediler içerisindeki oranının artırılmasını sağlayacak uygun araçlar geliştirilecektir.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve Yüksek Teknoloji Sektörlerinin Payı
Birim: Yüzde
2018: 4,8
2019: 4,9
2020 (1): 6,0
2021 (2): 7,0

Performans Göstergeleri: Kalkınma ve YatırımBankacıliğıKredi Hacminin Toplam Kredi Hacmine Orani
Birim: Yüzde
2018: 8,1
2019: 7,9
2020 (1): 9,0
2021 (2): 10,0

Performans Göstergeleri: Türk Eximbank Desteklerinin İhracata Orani
Birim: Yüzde
2018: 26,0
2019: 27,0
2020 (1): 27,5
2021 (2): 30,0

Performans Göstergeleri: KOSGEB Destekleri İçinde İmalat Sanayiinin Payı
Birim: Yüzde
2018: 49,0
2019: 63,8
2020 (1): 65,0
2021 (2): 70,0
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.1.2. Yüksek Kurumsal Kapasite 
a) Amaç
Sanayi politikasının kamu ve özel kesimin yakın işbirliği içinde etkin olarak takip edilip uygulanabileceği kurumsal yapıların oluşturulmasi, kamu uygulamalarında yerli üretimin geliştirilmesinin öncelikli olarak değerlendirilmesi, özel sektör firmalarında büyümenin ve kurumsallaşmanın geliștirilmesi temel amaçtır.


b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İmalat sanayiinde ölçek ekonomisine uygun bir üretim yapısının oluşturulması sağlanacak, KOBİ'lerin büyümelerinin önündeki engeller kaldırılacaktır. (Kalkınma Planı p.309)

Politika/Tedbir: Tedbir 309.3. KOBİ'lerin verimliliğini artırmak ve dijital dönüşümlerine katkı sağlamak amacıyla Model Fabrika (KOBİ Yetkinlik Merkezi) Danışmanlık Destek Programi uygulanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Faaliyete geçen Model Fabrika ve Yenilik Merkezleri organizasyonları kapsamında KOBİ'ler desteklenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 309.4. Teknoloj transferi ve pazara hızlı ulaşmak için stratejik alanlarda uluslararası şirket satin alma hibe desteği mekanizması güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Diş ticaret bilgilendirme seminerleriyle söz konusu destek hakkında farkındalık artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 309.10. Teknopark yönetici şirketlerinin, teknoparklarda yer alan şirketlerin ve teknoloji transfer ofislerinin kurumsal kapasiteleri artırilacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, TÜBİTAK, KOSGEB, Kalkınma Ajansları, Teknopark Yönetici Şirketleri
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tüm Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin katılım sağladığı Koordinasyon toplantılarında kapasite geliştirmeye yönelik çalışmalara devam edilecek, görece olgun teknoparklar ile diğer teknoparklar arasında tecrübe paylaşımları tesis edilecek, bina destekleri 2021 yılında da sağlanacak, Ar-Ge Merkezleri ile Teknopark firmalarının işbirlikleri geliştirilerek Teknopark firmalarına destek olunacaktir.

Politika/Tedbir: İmalat sanayiine yönelik politika oluşturma ve uygulama süreçleri etkinleştirilecek, sektörlerin sürdürülebilirliğine yönelik stratejik bir çerçeve oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.311)

Politika/Tedbir: Tedbir 311.1. Imalat sanayiine ilişkin veriye dayalı analiz ve planların yapılmasi, bu alanda faaliyet gösteren şirketlerin düzénli izlenmesi amacıyla, sektör ve firma düzeyinde toplanacak verilerin kapsami, toplanma yöntemi ve analizine ilişkin "Ulusal Sanayi Veri Master Plani" hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜİK, Gelir İdaresi Başkanlığı, TOBB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Girişimci Bilgi Sistemi (GBS) kapsamında Ulusal Sanayi Veri Planı hazırlanarak yayımlanacaktır. 2. Sanayi Sicil Bilgi Sistemi kamu ve özel sektörün öncelikleri doğrultusunda geliştirilecek, sisteme diğer kurumlardan entegre edilebilecek verilere ilişkin kurumlar arası işbirliği ve protokol çalışmalarına devam edilecektir. 3. Girişimci Bilgi Sistemi (GBS) kapsamında imalat sanayi firmalarına yönelik veriye dayalı analizler yapılacaktır. 4 Imalat Sanayiine ilişkin veriye dayalı analiz çalışmaları kapsamında; Türkiye İmalat Sanayiinin 2015-2019 Dönemi Analizi ve Sektörel Peformans Gelişimi kitabı ile 81 ili için hazırlanmakta olan İl Sanayi Durum Raporu revize edilerek her yıl düzenli olarak yayınlanacaktır.

Tedbir 311.5. Imalat sanayiinin mevcut ve önümüzdeki dönem üretim yapısında tedariki gerekli ve kritik görülen hammaddelerin belirlenmesi ve bunlarin arz güvenliğini sağlayacak politikaların uygulanması amacıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile STK'ların katılımlarıyla bir yönetişim mekanizması kurulacaktır.: Bölgeler ve sektörler düzeyinde verimlilik sorunları analiz edilerek çözüm önerileri geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.312)

Tedbir 311.5. Imalat sanayiinin mevcut ve önümüzdeki dönem üretim yapısında tedariki gerekli ve kritik görülen hammaddelerin belirlenmesi ve bunlarin arz güvenliğini sağlayacak politikaların uygulanması amacıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile STK'ların katılımlarıyla bir yönetişim mekanizması kurulacaktır.: Tedbir 312.1. Verimlilik Gelişim Haritaları oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Imalat sanayiinin ihtiyaçları doğrultusunda hammadde tedarikine ilişkin uzun dönemli planlama ve takip faaliyetlerinin kurumlar arası koordinasyon ile gerçekleştirilmesini sağlamak üzere usul ve esaslar belirlenecektir. Bu çerçevede İmalat sanayiinin ihtiyaçları doğrultusunda hammadde tedarikine ilişkin uzun dönemli planlama ve takip faaliyetlerinin kurumlar arası koordinasyon ile gerçekleştirilmesini sağlamak üzere gerekli mevzuat düzenlemesi yapılacak ve bir planlama, takip ve koordinasyon mekanizması oluşturulacaktır.: 1. Verimlilik Gelişim Haritası Projesi çerçevesinde güncelleme yapılarak firmalardan veri toplanacak ve veriler analiz edilerek raporlanacaktır.

Tedbir 311.5. Imalat sanayiinin mevcut ve önümüzdeki dönem üretim yapısında tedariki gerekli ve kritik görülen hammaddelerin belirlenmesi ve bunlarin arz güvenliğini sağlayacak politikaların uygulanması amacıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile STK'ların katılımlarıyla bir yönetişim mekanizması kurulacaktır.: İmalat sanayiine yönelik kalite altyapısı geliştirilerek piyasalarda güvenli ürün arzının sağlanması ve haksız rekabetin önlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.313)

Tedbir 311.5. Imalat sanayiinin mevcut ve önümüzdeki dönem üretim yapısında tedariki gerekli ve kritik görülen hammaddelerin belirlenmesi ve bunlarin arz güvenliğini sağlayacak politikaların uygulanması amacıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile STK'ların katılımlarıyla bir yönetişim mekanizması kurulacaktır.: Tedbir 313.2. Imalat sanayi sektörlerine yönelik teknik düzenlemeler ve standartlara uygun üretim yapma konusunda bilinçlendirme ve rehberlik çalışmaları yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TSE
1. Imalat sanayiinin ihtiyaçları doğrultusunda hammadde tedarikine ilişkin uzun dönemli planlama ve takip faaliyetlerinin kurumlar arası koordinasyon ile gerçekleştirilmesini sağlamak üzere usul ve esaslar belirlenecektir. Bu çerçevede İmalat sanayiinin ihtiyaçları doğrultusunda hammadde tedarikine ilişkin uzun dönemli planlama ve takip faaliyetlerinin kurumlar arası koordinasyon ile gerçekleştirilmesini sağlamak üzere gerekli mevzuat düzenlemesi yapılacak ve bir planlama, takip ve koordinasyon mekanizması oluşturulacaktır.: 1. Yerli üreticilerimize ve ithalatçılarımıza mevzuatın getirdiği yükümlülükler ve piyasaya arz ettikleri ürünlerin tüketici güvenliğini tehdit etmeyecek şekilde tasarlanmasi ve üretilmesi konusunda ilgili paydaşlarla işbirliği içerisinde bilgilendirme amaçli toplantılar ve firma ziyaretleri yapılmaya devam edilecektir.

Tedbir 311.5. Imalat sanayiinin mevcut ve önümüzdeki dönem üretim yapısında tedariki gerekli ve kritik görülen hammaddelerin belirlenmesi ve bunlarin arz güvenliğini sağlayacak politikaların uygulanması amacıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile STK'ların katılımlarıyla bir yönetişim mekanizması kurulacaktır.: Tedbir 313.4. Standardizasyon alanında yürütülen çalışmalara paydaşların etkin katılımını sağlamak amacıyla teknik altyapı oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TSE
1. Imalat sanayiinin ihtiyaçları doğrultusunda hammadde tedarikine ilişkin uzun dönemli planlama ve takip faaliyetlerinin kurumlar arası koordinasyon ile gerçekleştirilmesini sağlamak üzere usul ve esaslar belirlenecektir. Bu çerçevede İmalat sanayiinin ihtiyaçları doğrultusunda hammadde tedarikine ilişkin uzun dönemli planlama ve takip faaliyetlerinin kurumlar arası koordinasyon ile gerçekleştirilmesini sağlamak üzere gerekli mevzuat düzenlemesi yapılacak ve bir planlama, takip ve koordinasyon mekanizması oluşturulacaktır.: 1. Online Standardizasyon Platformu Projesi kapsamında standardizasyon uygulamasının geliştirme sürecinde yazılım kodlama aşaması tamamlanacaktır.

Tedbir 313.5. Uygunluk değerlendirme sektöründe faaliyet gösteren firma, kurum ve kuruluşların kayıt altına alınmasi, takibi ve izlenmesine yönelik mekanizma oluşturulacaktır. Tedbir 313.6. Üreticilerimizin: test, muayene, sertifikasyon ihtiyaçları tespit edilerek yerli test ve sertifikasyon altyapıları envanteri çıkarılacak, test altyapilarının verimli kullanımını ve ihracata yönelik ihtiyaç duyulan test/muayene altyapılarının belirlenmesini sağlayacak portal oluşturulacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Savunma Sanayii Başkanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Test ve Değerlendirme A.Ş. , KOSGEB, TSE, TÜBİTAK, Türk Akreditasyon Kurumu, YÖK
1. Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları ile Onaylanmış Kuruluşlar Yönetmeliği Taslağı'nın kamu kuruluşları ve STK'lar ile görüş alışveriş süreci tamamlanmiş olup Avrupa Komisyonu'nun görüşüne sunulmuştur. Söz konusu Taslağın, 7223 sayılı Kanun'un yürürlük tarihi olan 12.03.2021 tarihinde yürürlüğe girmesi planlanmaktadır.: 1. İşbirliği yapılması planlanan kuruluşlarla koordinasyonun sağlanması, saha ziyaretleri yapılarak yerli test kabiliyetlerinin toplanması, Online Test Portali aracılığıyla firmaların bilgilerini envantere girmesi için teşvik edilecektir. 2. Türkiye'de yapılamayan ve/veya eksikliği hissedilen test altyapilarının tespiti yapılacak ve fizibilite çalışmaları başlatılacaktır.

Tedbir 313.5. Uygunluk değerlendirme sektöründe faaliyet gösteren firma, kurum ve kuruluşların kayıt altına alınmasi, takibi ve izlenmesine yönelik mekanizma oluşturulacaktır. Tedbir 313.6. Üreticilerimizin: Tedbir 313.9. Ulusal ve özellikle uluslararası helal uygunluk değerlendirme kuruluşları akredite edilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Ticaret Bakanlığı (S), Helal Akreditasyon Kurumu
1. Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları ile Onaylanmış Kuruluşlar Yönetmeliği Taslağı'nın kamu kuruluşları ve STK'lar ile görüş alışveriş süreci tamamlanmiş olup Avrupa Komisyonu'nun görüşüne sunulmuştur. Söz konusu Taslağın, 7223 sayılı Kanun'un yürürlük tarihi olan 12.03.2021 tarihinde yürürlüğe girmesi planlanmaktadır.: 1.Helal kalite altyapısının güçlendirilmesi amacıyla diş paydaşlar nezdinde tanıtım ve bilgilendirme toplantıları yapılacak ve çevrim içi/fiziki olarak düzenlenecek etkinliklere katılım sağlanacaktır.

Tedbir 313.5. Uygunluk değerlendirme sektöründe faaliyet gösteren firma, kurum ve kuruluşların kayıt altına alınmasi, takibi ve izlenmesine yönelik mekanizma oluşturulacaktır. Tedbir 313.6. Üreticilerimizin: Tedbir 313.10. Helal akreditasyon alanında uluslararası mümasil akreditasyon kuruluşlarıyla işbirliği imkânlarına ilişkin protokol, mutabakat zaptı dâhil ikili veya çok taraflı anlaşmalar yapılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Ticaret Bakanlığı (S), Helal Akreditasyon Kurumu
1. Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları ile Onaylanmış Kuruluşlar Yönetmeliği Taslağı'nın kamu kuruluşları ve STK'lar ile görüş alışveriş süreci tamamlanmiş olup Avrupa Komisyonu'nun görüşüne sunulmuştur. Söz konusu Taslağın, 7223 sayılı Kanun'un yürürlük tarihi olan 12.03.2021 tarihinde yürürlüğe girmesi planlanmaktadır.: 1. Diğer ülkelerin muadil kuruluşları veya ilgili ulusal veya uluslararası kuruluşları ile işbirliği imkânlarının geliştirilmesine dönük çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 313.5. Uygunluk değerlendirme sektöründe faaliyet gösteren firma, kurum ve kuruluşların kayıt altına alınmasi, takibi ve izlenmesine yönelik mekanizma oluşturulacaktır. Tedbir 313.6. Üreticilerimizin: Tedbir 313.11. Piyasa Gözetimi ve Denetimi (PGD) alanında ilgili kuruluşların görev ve sorumluluk alanları netleştirilecek, özel sektör ve STKların yetkili kuruluşlarla işbirliği geliştirilerek PGD faaliyetlerinin etkinlik ve verimliliği artırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Ticaret Bakanlığı (S), Diğer PGD Kuruluşları
1. Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları ile Onaylanmış Kuruluşlar Yönetmeliği Taslağı'nın kamu kuruluşları ve STK'lar ile görüş alışveriş süreci tamamlanmiş olup Avrupa Komisyonu'nun görüşüne sunulmuştur. Söz konusu Taslağın, 7223 sayılı Kanun'un yürürlük tarihi olan 12.03.2021 tarihinde yürürlüğe girmesi planlanmaktadır.: 1. Özel sektör ve STK'ların bilgilendirilmesi amacıyla Ürün Güvenliği, Piyasa Gözetimi ve Denetimi ile Uygunluk Değerlendirme Alanlarında Farkındalığın Artırılması Projesi kapsamında düzenli olarak eğitimler verilecektir.

Tedbir 313.13. Yasal metroloji kapsamındaki ürünlerin teknik düzenlemelere uygun olarak piyasaya arzını ve güvenilir ölçüm yapmalarını sağlayacak, etkinlik ve verimlilik ilkelerini gözeten yeni kontrol ve denetim stratejileri geliştirilecektir.: Tedbir 313.14. Endüstriyel Metroloji alanı düzenlenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TSE: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TSE
1. Risk analizi temelli ve istatistiksel metotlara dayalı denetim modeli oluşturulacak ve buna ilişkin idari düzenleme tamamlanacaktir.: 1. Endüstriyel Metroloji alanının düzenlenmesine ilişkin altyapı çalışmalarına başlanacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İmalat Sanayiinde Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi (2015=100)
Birim: Kişi
2019: 68,1
2020(1): 64
2021(2): 69

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayiinde Girişim Başına Çalışan Sayısı
Birim: Kişi
2019: 10,1
2020(1): 10,5
2021(2): 10,8
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.1.3. İş ve Yatırım Ortamı
a) Amaç
İs ve yatırım ortamı reformları ile kamu politikaları ve düzenlemelerinde şeffaflık,istikrar, güvenilirlik ve öngörülebilirlik sağlanarak, piyasalarda rekabetçi ortamın geliştirilmesi, etkin teşvik programları uygulanarak üretim yapısının güçlendirilmesi,ekonomide teknolojik dönüşümü sağlayacak uluslararası doğrudan yatırımların artırılarak Türkiye’nin bölgesel üretim merkezi haline getirilmesi temel amaçtır.
b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İş ve yatırım ortamını etkileyen bürokratik süreçler basitleştirilecek, mevzuat düzenlemelerinin etkinliği ve öngörülebilirliği artırılacak ve yatırım süreçlerini etkileyen maliyetler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.316)

Politika/Tedbir: Tedbir 316.3. Mahalli idarelerin yatırım izinlerine ilişkin uygulamaları gözden geçirilerek basitleştirilecek ve zorlaştırıcı uygulamalar kaldırılacak, e-Belediye uygulaması yaygınlaştırılarak yeknesaklık sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yazılım geliștirme ve diş sistemlerle entegrasyon çalışmaları yapılacaktır. 2. Kent Bilgi Sistemi Açık Öğretim İçeriği geliştirilecektir. 3. Performans ve Güvenlik Testleri yapılacaktır. 4. Yaygınlaştırma/Pilot Uygulama faaliyetleri yapılacaktır.

İş ve yatırım ortamına ilişkin hukuki süreçlerin iyileştirilmesi amacıyla adalet hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacak, basit yargılama usulünün uygulanma alanı genişletilecektir.: (Kalkınma Planı p.318) Tedbir 318.1. Çevre, imar ve enerji gibi alanlarda ihtisas mahkemeleri kurulacak; ticari, fikri ve sınai haklara ilişkin davalar gibi bazı davaların il merkezlerindeki ihtisas mahkemelerinde görülebilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

İş ve yatırım ortamına ilişkin hukuki süreçlerin iyileştirilmesi amacıyla adalet hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacak, basit yargılama usulünün uygulanma alanı genişletilecektir.: Tedbir 318.5. Yeni icra dairesi modeli öncelikle iş yoğunluğu olan yerler olmak üzere yaygiınlaştırılacak, sanal icra dairesi uygulamasina başlanacak, icra-iflas süreçlerindeki hata pay azaltılacak, haczedilen malın gerçek değerinde satılmasını sağlayacak prosedürler oluşturulacak, lisanslı yediemin deposu uygulamasina geçilmesi ve tasfiye usulünün yeniden düzenlenmesi suretiyle yedieminlik müessesesi islah edilecektir.

İş ve yatırım ortamına ilişkin hukuki süreçlerin iyileştirilmesi amacıyla adalet hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacak, basit yargılama usulünün uygulanma alanı genişletilecektir.: Teşvik ve destek programlarının etkinliğinin ölçülmesi, mevzuatın sadeleştirilmesi, teşvik ve destek uygulamalarında Planın öncelikli sektör ve alanlarına göre tasarımların yapılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.319)

İş ve yatırım ortamına ilişkin hukuki süreçlerin iyileştirilmesi amacıyla adalet hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacak, basit yargılama usulünün uygulanma alanı genişletilecektir.: Tedbir 319.1. Programların Sanayi ve Teknoloji etkinliğinin analiz edilmesi Bakanlığı (S) amacıyla değerlendirme ve etki analizi çalışmaları gerçekleştirilecek, yapılan etki analizleri düzenli olarak Sanayileşme İcra Kuruluna sunulacaktır. odaklı olarak desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.320) Tedbir 320.1. Teknoloji Odaklı Sanayi ve Teknoloji Sanayi Hamlesi Programi Bakanlığı (S), TÜBİTAK, kapsamında öncelikli KOSGEB sektörlerde desteklenecek ürünler stratejik öncelik, teknolojik gelişmişlik seviyesi, gelecek potansiyeli, teknolojik gelişime etki seviyesi, cari açığa etkisi, teknik yeterlilik ve yetkinlik, yerli üretim kriterleri çerçevesinde belirlenerek ilan edilecektir.

İş ve yatırım ortamına ilişkin hukuki süreçlerin iyileştirilmesi amacıyla adalet hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacak, basit yargılama usulünün uygulanma alanı genişletilecektir.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, KOSGEB

Tedbir 320.2. Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programı uçtan uca bir destek mekanizması şeklinde hayata geçirilecektir. Program kapsaminda, Ar-Ge ve yatırım destekleri ile vergi tesvikleri tek pencere üzerinden sağlanacaktır. Yatırımların sürdürülebilir yüksek katma değer üretmesini temin etmek amacıyla, işletme dönemine dair finansman paketleri, ihracat destekleri gibi tamamlayici unsurlar da Program kapsamına dâhil edilecektir.: Mevcut yatırım teşvik sistemi gözden geçirilerek etkili ve rekabetçi hale getirilecektir. Bu kapsamda esnek, etkisi ölçülebilir, nakit bazlı teşvikleri de ihtiva eden bir sistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.321)

Tedbir 320.2. Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programı uçtan uca bir destek mekanizması şeklinde hayata geçirilecektir. Program kapsaminda, Ar-Ge ve yatırım destekleri ile vergi tesvikleri tek pencere üzerinden sağlanacaktır. Yatırımların sürdürülebilir yüksek katma değer üretmesini temin etmek amacıyla, işletme dönemine dair finansman paketleri, ihracat destekleri gibi tamamlayici unsurlar da Program kapsamına dâhil edilecektir.: Tedbir 321.5. Yatırım teşvik uygulamaları kapsamında yatırım teşvik belgesine sahip yatırımcılara arz edilecek Hazine taşınmazı sayısı artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Program kapsaminda desteklenen firmalara yönelik işletme döneminde ihracat desteklerinin sağlanabilmesine ilişkin analiz çalışmaları yapılacaktır.: 1. Yatırım teşvik uygulamaları kapsamında yatırım teşvik belgesine sahip yatırımcılara arz edilmek üzere ilana çıkarılacak 20 milyon m² Hazine taşınmazı için çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 320.2. Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programı uçtan uca bir destek mekanizması şeklinde hayata geçirilecektir. Program kapsaminda, Ar-Ge ve yatırım destekleri ile vergi tesvikleri tek pencere üzerinden sağlanacaktır. Yatırımların sürdürülebilir yüksek katma değer üretmesini temin etmek amacıyla, işletme dönemine dair finansman paketleri, ihracat destekleri gibi tamamlayici unsurlar da Program kapsamına dâhil edilecektir.: Sanayi ve teknoloji bölgelerinde (OsB, KSS, Endüstri Bölgeleri, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Serbest Bölgeler) sunulan hizmetler geliştirilecek, bu bölgelerin sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.322)

Tedbir 320.2. Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programı uçtan uca bir destek mekanizması şeklinde hayata geçirilecektir. Program kapsaminda, Ar-Ge ve yatırım destekleri ile vergi tesvikleri tek pencere üzerinden sağlanacaktır. Yatırımların sürdürülebilir yüksek katma değer üretmesini temin etmek amacıyla, işletme dönemine dair finansman paketleri, ihracat destekleri gibi tamamlayici unsurlar da Program kapsamına dâhil edilecektir.: Tedbir 322.2. Sanayi ve teknoloji bölgelerinin kuruluşunda Planın öncelikli sektör ve gelişme alanları dikkate alinarak, mevcut ve gelecekte olabilecek ihtiyaçlara yönelik sayıları, kapasiteleri, kreş ve ulaşım imkânları, birbirleriyle işbirliği ve entegrasyonu artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Program kapsaminda desteklenen firmalara yönelik işletme döneminde ihracat desteklerinin sağlanabilmesine ilişkin analiz çalışmaları yapılacaktır.: 1. On altı OSB (On üç OSB Projesi ve üç Ergene Havzası OSB Projesi) ve beş KSS projesi kredi mekanizmasıyla desteklenerek yatırımcıların hizmetine sunulacaktır.

Tedbir 320.2. Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programı uçtan uca bir destek mekanizması şeklinde hayata geçirilecektir. Program kapsaminda, Ar-Ge ve yatırım destekleri ile vergi tesvikleri tek pencere üzerinden sağlanacaktır. Yatırımların sürdürülebilir yüksek katma değer üretmesini temin etmek amacıyla, işletme dönemine dair finansman paketleri, ihracat destekleri gibi tamamlayici unsurlar da Program kapsamına dâhil edilecektir.: Tedbir 322.4. OSB'lerde firmalara iş geliştirme, kamu destekleri, proje hazırlama, üniversite ile işbirliği, yalın üretim, verimlilik, teknoloji yönetimi, kümelenme ve dijitalleşme konularında destek verecek Yenilik Merkezleri kurulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), OSB'ler, Üniversiteler, Uluslararası Kuruluşlar
1. Program kapsaminda desteklenen firmalara yönelik işletme döneminde ihracat desteklerinin sağlanabilmesine ilişkin analiz çalışmaları yapılacaktır.: 1. Kamu yatırım desteği ve AB fonları ile İzmir ve Adana illerinde Yenilik Merkezleri kurulacaktır.

Tedbir 320.2. Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programı uçtan uca bir destek mekanizması şeklinde hayata geçirilecektir. Program kapsaminda, Ar-Ge ve yatırım destekleri ile vergi tesvikleri tek pencere üzerinden sağlanacaktır. Yatırımların sürdürülebilir yüksek katma değer üretmesini temin etmek amacıyla, işletme dönemine dair finansman paketleri, ihracat destekleri gibi tamamlayici unsurlar da Program kapsamına dâhil edilecektir.: Tedbir 322.5. KOBİ'lerin verimlilik dönüşümünün sağlanması için OSB'lerde Verimlilik Destek Programi uygulanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Program kapsaminda desteklenen firmalara yönelik işletme döneminde ihracat desteklerinin sağlanabilmesine ilişkin analiz çalışmaları yapılacaktır.: 1. Faaliyete geçen Model Fabrika ve Yenilik Merkezleri aracılığıyla OSB'lerdeki firmaları da içerecek şekilde KOBİ'lerin verimlilik dönüsümü desteklenecektir.

Tedbir 322.9. Sanayi ve teknoloji bölgelerinin etki değerlendirilmesi yapilacak, yenilikçi uygulamalar geliştirilecektir.: Tedbir 322.11. Öncelikli sektörler ve dijitalleşme alanlarındaki yenilikçi girişimcilere yönelik hedef ve performans odakli teknoloji geliştirme merkezleri kurulacaktır. Tedbir 322.12. Devlet
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Organize Sanayi Bölgeleri Üst Kuruluşu, OSB'ler, Belediyeler, Valilikler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB, TÜBİTAK, Kalkınma Ajanslari, TOBB, TESK Hazine ve Maliye
1. Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) politika uygulamalarının etki değerlendirmesi yapılacaktır.: 1. TEKMER Programına ilişkin bilgilendirme faaliyetleri yapılacaktır. 2. Başvuruların kontrolü ve yerinde incelenmesi işlemleri yürütülecektir. 3. Kabul edilen başvurulara yönelik destekleme sürecleri yürütülecektir. 1. TÜBİTAK ile işbirliği kapsamında Uygulayıcı Kuruluşlarla Farkındalık Semineri

Tedbir 322.9. Sanayi ve teknoloji bölgelerinin etki değerlendirilmesi yapilacak, yenilikçi uygulamalar geliştirilecektir.: Malzeme Ofisi tarafindan yürütülmekte olan Teknokatalog uygulaması geliştirilecek ve kataloğa giren ürünlere ilave destekler sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Organize Sanayi Bölgeleri Üst Kuruluşu, OSB'ler, Belediyeler, Valilikler: Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, DMO, TÜBİTAK
1. Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) politika uygulamalarının etki değerlendirmesi yapılacaktır.: ve BiGG'ten Pazara Mentörlük Eğitimlerine devam edilecektir. 2. Savunma Sanayii Başkanlığı - Siber Güvenlik Kümelenmesi işbirliği kapsamında kümelenme firmalarına yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetlerine devam edilecektir. 3. Başta yerli siber güvenlik ürünlerinin kamuda kullanımının yaygınlaştırılmasını sağlamak amacıyla Akıllı Satınalma Modelleri geliştirilecektir. 4. KOSGEB, Kalkınma Ajanslari, Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü, Milli Teknoloji Genel Müdürlüğü gibi Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı kurum ve kuruluşları ile işbirliği çalışmaları yürütülecektir. 5. Tekno Katalog'a dahil olan firmalar; Siber Güvenlik Çözümleri, Akıllı Ulaşım Çözümleri, Su Yönetimi Çözümleri, Enerji Verimliliği Çözümleri, Sağlık Yazılımı Çözümleri, Tıbbi Cihaz Çözümleri, Pandemi Çözümleri, Güvenlik Ürünleri Çözümleri ve Diğer Yazılım ve Yerli Ürün Çözümleri başlıklarında gruplanacak ve bu firmaların ilgili müşteri dairelere yönelik farkındalık çalışmaları

Tedbir 322.9. Sanayi ve teknoloji bölgelerinin etki değerlendirilmesi yapilacak, yenilikçi uygulamalar geliştirilecektir.: Tedbir 322.17. Ihtisas Serbest Bölgelerine Yabancı Yatırımcı Çekilebilmesine Yönelik Tanıtım Faaliyetleri gerçekleştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Organize Sanayi Bölgeleri Üst Kuruluşu, OSB'ler, Belediyeler, Valilikler: Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi
1. Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) politika uygulamalarının etki değerlendirmesi yapılacaktır.: yapmaları desteklenecektir. 1. Potansiyel yatırımcılara yönelik broşür tasarimi, tanıtici ilan veya internet tanıtimi gibi yöntemlerle tanıtıci dokümanlar hazırlanması çalışmalarına devam edilecektir. 2. Ílgili kurumlarca belirlenen potansiyel yatırimcı listesinde yer alan İhtisas Serbest Bölgelerine kabule uygun teknoloji üretimi yapan bilişim ve yazılım sektöründe faaliyet gösteren firmalara davet mektupları gönderilecek ve tanıtım toplantıları gerçekleştirilecektir. 3. Belirlenecek bir takvim kapsamında İntisas Serbest Bölgelerinde faaliyet gösterebilecek firmalar ile çevrimiçi toplantılar yapılacaktır.

Tedbir 322.18. Yeni sanayi alanlarının üretimine hiz kazandırılacaktır.: Tedbir 322.19. Sanayinin daha çevre dostu olması; yeşil bir sanayi ekosistemine dönüşümü için çalışmalar yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Belediyeler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile sanayi alanlarının önceden belirlenmesi, uygun alanların lekelenmesi için görüşmelere hiz verilecektir. 2. Belediyeler ile istişarelere ağırlık verilecektir. 3. Organize sanayi bölgelerinin belediyelere katkı sağlamasına yönelik düzenleme yapılacaktır.: 1. Şehir içinde kalmış sanayi sitelerinin dönüşümüne yönelik çalışmalara devam edilecektir. 2. Geri dönüşüm sanayi bölgeleri kurularak atık ayrıştırma ve yeniden sanayie kazandırılması hızlandırılacaktır. 3. Arıtma tesisi yatırımlarının desteklenmesine devam edilecektir. 4. Yerel yönetimlerin atık toplama konusunda daha etkin çalışması için görüşmeler yapılacaktır.

Tedbir 322.18. Yeni sanayi alanlarının üretimine hiz kazandırılacaktır.: Tedbir 322.20. Kalkınmada görece geri kalmış yörelerde sanayiin gelişimi desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Belediyeler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile sanayi alanlarının önceden belirlenmesi, uygun alanların lekelenmesi için görüşmelere hiz verilecektir. 2. Belediyeler ile istişarelere ağırlık verilecektir. 3. Organize sanayi bölgelerinin belediyelere katkı sağlamasına yönelik düzenleme yapılacaktır.: 1. Organize sanayi bölgeleri içinde üretime hazır üst yapıların inşası için destek sağlanacaktır.

Tedbir 322.18. Yeni sanayi alanlarının üretimine hiz kazandırılacaktır.: İmalat ve ihracat odağı niteliğindeki şehirlerin orta-yüksek teknolojili ürünlerde değer zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere "Üreten Şehirler Programı" geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.323)

Tedbir 322.18. Yeni sanayi alanlarının üretimine hiz kazandırılacaktır.: Tedbir 323.1. Imalat ve ihracat odağı niteliğindeki şehirlerin orta-yüksek teknolojili ürünlerde değer zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere "Üreten Şehirler Programı" geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Belediyeler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları
1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile sanayi alanlarının önceden belirlenmesi, uygun alanların lekelenmesi için görüşmelere hiz verilecektir. 2. Belediyeler ile istişarelere ağırlık verilecektir. 3. Organize sanayi bölgelerinin belediyelere katkı sağlamasına yönelik düzenleme yapılacaktır.: 1. Program kapsamina alınan büyüme odağı niteliğindeki illerde programın yürütülmesine ilişkin Usul ve Esaslar hazırlanacaktır. 2. Program çerçevesinde desteklenmesi uygun görülen projeler için kalkınma ajansları vasıtasıyla destek sağlanacaktır.

Tedbir 322.18. Yeni sanayi alanlarının üretimine hiz kazandırılacaktır.: Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325)
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Belediyeler: 1. Uzlaşma ve Arabuluculuk müesseseleri kapsamında çözümlenen uyuşmazlıkların sayısı yüzde 5 artırılacaktır.
1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile sanayi alanlarının önceden belirlenmesi, uygun alanların lekelenmesi için görüşmelere hiz verilecektir. 2. Belediyeler ile istişarelere ağırlık verilecektir. 3. Organize sanayi bölgelerinin belediyelere katkı sağlamasına yönelik düzenleme yapılacaktır.: Tedbir 325.2. Yatırım uyuşmazlıklarının çözümlenmesi için uluslararası tahkim, sulh, uzlaşma, arabuluculuk gibi uyuşmazlık çözüm yollarının kullanımı artırılacaktır.

Yatırımcılara nitelikli bilgi sunulacak ve yatırımlara ilişkin bürokratik süreçlerin hızlandırılmasına yönelik bilgi sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.326): Tedbir 326.7. İllerin ve bölgelerin öne çıkan yatırım fizibiliteleri Kalkınma Ajanslarının da katkısı alınarak belirlenecek ve bu yatırımların hayata geçirilmesi için Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi ile işbirliği içinde yatırımcılara tanıtımı yapılacaktır.

Yatırımcılara nitelikli bilgi sunulacak ve yatırımlara ilişkin bürokratik süreçlerin hızlandırılmasına yönelik bilgi sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.326): Yüksek teknoloji içeren ürünlerin Türkiye'de üretilmesine ilişkin uluslararası doğrudan yatırımların artırılmasına yönelik teşvik programları uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.327)

Yatırımcılara nitelikli bilgi sunulacak ve yatırımlara ilişkin bürokratik süreçlerin hızlandırılmasına yönelik bilgi sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.326): Tedbir 327.1. Proje bazlı teşvik sisteminde ülkemize ilk defa gelen, stratejik ürünlerin üretimini amaçlayan, küresel değer zincirine entegrasyon sağlayan, teknolojik seviyeyi ve ihracat kapasitemizi artıran yatırımlara öncelik verilmesi sağlanacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İş Yapma Kolaylığı Endeksi
Birim: Sira
2019: 33
2020(1): 33
2021(2): 30

Performans Göstergeleri: Uluslararası Doğrudan Yatırım İçinde Türkiye'nin Payı
Birim: Yüzde
2019: 0,55
2020(1): 0,55
2021(2): 0,80

Performans Göstergeleri: Planlı Sanayi Alanlarının (EB, OSB, KSS) Ülke Yüzölçümüne Oranı
Birim: Yüzde
2019: 0,15
2020(1): 0,16
2021(2): 0,17
(2) Program 
2.2.1.1.4 İnsan Kaynağı
a) Amaç
İmalat sanayiindeki yaşanan dijital dönüşümün gerektirdiğibecerilerin işgücüne kazandırılması, mesleki eğitimin ve yüksek öğretimin iş dünyası ile entegre edilmesi, nitelikli insan kaynağı için istihdam teşviklerinin basitleştirilmesi ve bu teşviklerde öncelikli sektörlere ağırlık verilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İmalat sanayiinde çalışan işgücünün dijital becerileri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.330)

Politika/Tedbir: Tedbir 330.1. Dijital becerilerin öncelikli sektörlerin ihtiyaç duyduğu seviyeye yükseltilmesi için aktif işgücü programları düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, İŞKUR, YÖK, TOBB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bilişim sektöründe düzenlenen mesleki eğitim kursları yaygınlaştınlacaktır. 2. Bilişim sektöründe düzenlenen işbaşı eğitim programları yaygınlaştırlacaktır.

Mesleki eğitim, işgücünün niteliğini yükseltmeye yönelik geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.331): Tedbir 331.1. Eğitim-istihdam- üretim ilişkisini güçlendirmek amacıyla eğitim-sektör işbirliği protokolleri yapılacaktır.

Mesleki eğitim, işgücünün niteliğini yükseltmeye yönelik geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.331): Tedbir 331.7. Mesleki ve teknik eğitimle ilgili tüm paydaşlara ait verilerin bir araya getirilerek bireylerin tek bir noktadan mesleki ve teknik eğitimle ilgili konulara erişebilmesinin kolaylaştırılmasını, arz- talep eşleşmesinin sağlanmasını, bireye mesleki rehberlik ve kariyer süreçlerinde destek olunmasını sağlayacak bir mesleki ve teknik eğitim portalı oluşturulacaktır. Tedbir 331.10. Mesleki ve teknik eğitim okul ve

Mesleki eğitim, işgücünün niteliğini yükseltmeye yönelik geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.331): kurumlarında sektör talepleri ve ihtiyaçlar doğrultusunda öğretim programları güncellenecek, fiziki ortam ve malzeme ihtiyaçları giderilecektir.

Mesleki eğitim, işgücünün niteliğini yükseltmeye yönelik geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.331): Tedbir 331.12. Öncelikli imalat sanayii sektörlerine insan kaynağı yetiştiren mesleki ve teknik liselerin eğitim ortamlarının iyileştirilmesine, öğretim programlarının geliştirilmesine ve mezunların istihdamına yönelik sanayi-eğitim iş birliği sağlanacaktır.

Tedbir 331.13. OSB'lerdeki mesleki ve teknik liselerin sayısı ve çeşitliliği artırılacak, teknolojik donanımı güçlendirilecektir.: Öncelikli sektörlerde mevcut işgücünün niteliği artırılacak, bu sektörlerde çalışabilir nitelikte insan kaynağı yetiştirilmesine öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.332)

Tedbir 331.13. OSB'lerdeki mesleki ve teknik liselerin sayısı ve çeşitliliği artırılacak, teknolojik donanımı güçlendirilecektir.: Tedbir 332.1. Öncelikli sektörlerde çalışan işgücünün mesleki yeterlilik belgesi alması desteklenecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik Kurumu
1. Organize Sanayi Bölgelerinde; sektörün ihtiyacı olan işgücünü yetiştirmek amacıyla sektör destekli mesleki ve teknik eğitim kurumları açılacaktır. 2. Organize Sanayi Bölgelerinde açılan okulların donatım ihtiyaçları sektör ile birlikte karşılanacaktır.: 1. Sinav ve belgelendirme altyapısı olmayan kimya, ilaç ve tibbi cihaz, elektronik, makine- elektrikli teçhizat, otomotiv, raylı sistem araçları sektörlerindeki mesleklerde ulusal meslek standartları ve yeterlilikleri çalışmaları sürdürülecektir. 2. Öncelikli sektörlerde çalışanlar için MYK Mesleki Yeterlilik Belgesi zorunluluğu çalışmaları sürdürülecektir.

Tedbir 331.13. OSB'lerdeki mesleki ve teknik liselerin sayısı ve çeşitliliği artırılacak, teknolojik donanımı güçlendirilecektir.: Tedbir 332.2. Öncelikli sektörlerde mevcut çalışanların becerilerinin geliştirilmesine yönelik STK1lar tarafindan organize edilen sertifikalı eğitim programlari desteklenecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Milli Eğitim Bakanlığı (S), KOSGEB, İlgili STK'lar
1. Organize Sanayi Bölgelerinde; sektörün ihtiyacı olan işgücünü yetiştirmek amacıyla sektör destekli mesleki ve teknik eğitim kurumları açılacaktır. 2. Organize Sanayi Bölgelerinde açılan okulların donatım ihtiyaçları sektör ile birlikte karşılanacaktır.: 1. Önceki öğrenmeler kapsamında belge almak isteyenlerin teorik sinavlari e- sınav şeklinde yapılacaktır. 2. Önceki öğrenmeler kapsamında beceri ve teorik sınavlara girenler için uzaktan öğrenme materyalleri hazırlanacaktır. 3. Eğitim dışı kalmış, kayt şartlarını taşıyan çocuklar tespit ederek mesleki eğitim merkezlerine kayıt olmaları sağlanacaktır.
2.2.1.1.5. Lojistik ve Enerji Altyapısı
a) Amaç
İmalat sanayiinin ihtiyaç duyduğu enerjinin sürekli, kaliteli, güvenli ve asgari maliyetlerle sağlanması; demiryolu yatırımlarında yük taşımacılığına odaklanılmasi, uygun yer ve ölçekte denizyolu altyapılarının geliştirilmesi, modlar arası (inter-modal) taşımacılığın yaygınlaştırılması ve lojistik maliyetlerin azaltılması yoluyla verimliliğin ve rekabetçiliğin artirilmasi temel amaçtir.


b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Modlar arası taşımacılığın yaygınlaştırılması ve sanayinin rekabet gücünün artırılmasını teminen petro-kimya tesisleri, otomotiv sanayiine yönelik imalat tesisleri ile liman, OsB ve maden sahaları başta olmak üzere önemli yük merkezlerine hizmet edecek iltisak hatları ve lojistik merkezler tamamlanacak, yük taşımacılığında demiryolunun payı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.334)

Politika/Tedbir: Tedbir 334.1. Karasal yük taşımacılığında demiryolunun payı yüzde 5,15'ten yüzde 10'a çıkarılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Karasal yük taşımacılığında demiryolunun payının yüzde 5,7'ye çıkarılması yönünde çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 334.2. 38 OSB, özel endüstri bölgesi, liman ve serbest bölge ile 36 üretim tesisine yönelik toplam 294 km uzunluğunda iltisak hattı yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaștırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 14 km uzunluğunda toplam dört iltisak hattı projesinin yapimi tamamlanacaktır. 2. Çukurova Bölgesi ve İskenderun Körfezi ile Filyos Limanı ve Filyos Endüstri Sanayi Bölgesi iltisak hatlarının yapımına başlanacaktır. 3. 11 adet iltisak hattinın etüt-proje ihaleleri yapılarak çalışmalara başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 334.3. Öncelikli sektörleri odağa alacak şekilde Çukurova, Batı Karadeniz ve Marmara bölgeleri başta olmak üzere mevcut ve yapimi devam eden lojistik merkezlerin standartlan yükseltilecek, yeni yapılacak yük ve lojistik merkezleri ise yük talebinin yüksek olduğu demiryolu koridorlarında planlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlıği, TCDD
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mersin (Yenice) ve Kars Lojistik Merkezleri işletmeye açılarak kombine taşımacılık imkânları artırılacaktır. 2. Lojistik Merkez ve İltisak Hatlarının Standartları ile İşletme ve Yönetim Modelleri Yönetmeliği yayımlanacak ve işletmede olan on lojistik merkezin hizmet standartları yönetmelik çerçevesinde yükseltilecektir.

Politika/Tedbir: Mevcut demiryolu şebekesinde trafik yoğunluğunun artırılması ve yük taşımacılığından daha fazla pay alınabilmesini teminen ana hatlardaki darboğazlar giderilecek, trafik yoğunluğuna bağlı olarak belirlenen tek hatlı demiryolları çift hatlı hale getirilecek, sinyalizasyon ve elektrifikasyon yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.335)

Politika/Tedbir: Tedbir 335.1. Halkali- Kapıkule Demiryolu Projesi imalat sanayiine hizmet edecek şekilde tamamlanarak bölgedeki ihracat imkânları artırılacak ve ulaştırma maliyetleri azaltılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Halkali-Çerkezköy kesimine dış finansman temin edilerek projenin yapimına başlanacaktır. 2. Çerkezköy-Kapıkule kesiminin yapımına devam edilerek altyapıda yüzde 55 fiziki ilerleme düzeyine ulaşılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 335.2. Bursa ve Bilecik ile çevre illerdeki imalat sanayii sektörlerine hizmet edecek Bandırma- Bursa-Yenişehir-Osmaneli demiryolu hattı tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bursa-Yenişehir kesiminin altyapı çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Bandırma-Bursa ve Yenişehir-Osmaneli kesimlerinde altyapı işleri ile Bursa-Osmaneli kesimi ÜEST yapım çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hattı tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.4. Imalat sanayii sektörlerinin ulaştirma maliyetlerinin azaltılması ve ihracat olanaklarının artırılmasına yönelik olmak üzere Kırıkkale-Çorum-Samsun demiryolu hattının yapımına başlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Konya-Karaman demiryolu projesinde sinyalizasyon işleri tamamlanarak yük ve yolcu taşımacılığına başlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla demiryolu projesinin altyapı ve üstyapı çalışmalarında yüzde 85 fiziki ilerleme düzeyine ulaşılacaktır. 3. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerin yapım çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Kırıkkale-Çorum-Samsun demiryolu projesi kapsamında etüt ve kesin proje çalışmaları tamamlanarak yapım ihalesine çıkılacaktır.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hattı tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.5. Aliağa- Çandarli-Bergama-Soma ve Çandarlı Limanı Demiryolu Bağlantısı tamamlanarak bölgedeki imalat sanayii sektörlerinin liman bağlantısı sağlanacak ve ihracat süreçleri etkinleştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Konya-Karaman demiryolu projesinde sinyalizasyon işleri tamamlanarak yük ve yolcu taşımacılığına başlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla demiryolu projesinin altyapı ve üstyapı çalışmalarında yüzde 85 fiziki ilerleme düzeyine ulaşılacaktır. 3. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerin yapım çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Aliağa-Çandarli-Bergama demiryolu projesinin yapım çalışmalarına başlanacaktır. 2. Bergama-Soma demiryolu projesinde etüt- proje çalışmalarına başlanarak asgari yüzde 50 seviyesinde ilerleme sağlanacaktır.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hattı tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.6. Kars- Erzurum-Erzincan-Sivas- Malatya-Gaziantep güzergâhındaki demiryolu modernizasyon çalışmaları tamamlanacak, koridordaki darboğazlar giderilecek ve bölgedeki imalat sanayii ve madencilik sektörleri ile Orta Koridora yönelik lojistik süreçler geliştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Konya-Karaman demiryolu projesinde sinyalizasyon işleri tamamlanarak yük ve yolcu taşımacılığına başlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla demiryolu projesinin altyapı ve üstyapı çalışmalarında yüzde 85 fiziki ilerleme düzeyine ulaşılacaktır. 3. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerin yapım çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Divriği-Kars-Çetinkaya mevcut demiryolu koridorunun modernizasyonuna yönelik proje çalışmalarına başlanarak asgari yüzde 40 seviyesinde ilerleme sağlanacaktır. 2. Malatya-Narlı-Akçagöze güzergâhının 2. hat etüt-proje çalışmalarına başlanarak asgari yüzde 10 seviyesinde ilerleme sağlanacaktır. 3. Sivas-Çetinkaya-Malatya demiryolu projesinin etüt proje çalışmaları tamamlanarak yapım ihalesi gerçekleştirilecektir.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hattı tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.7. Bölge illerindeki imalat sanayii sektörlerinin demiryolu yük taşımalarının artırılmasini teminen Selçuk-Aydın- Denizli ikinci demiryolu hattinın yapimina başlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Konya-Karaman demiryolu projesinde sinyalizasyon işleri tamamlanarak yük ve yolcu taşımacılığına başlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla demiryolu projesinin altyapı ve üstyapı çalışmalarında yüzde 85 fiziki ilerleme düzeyine ulaşılacaktır. 3. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerin yapım çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Selçuk-Ortaklar-Aydın-Denizli demiryolu projesinin etüt-proje çalışmaları tamamlanarak yapım ihalesi hazırlıklarına başlanacaktır.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hattı tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.8. Eskişehir- Kütahya-Afyonkarahisar- Isparta-Burdur demiryolu hattinın yapimina başlanacak, Antalya Limanına yük taşımacılığı odaklı demiryolu bağlantısı sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD: Ulaștırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD
1. Konya-Karaman demiryolu projesinde sinyalizasyon işleri tamamlanarak yük ve yolcu taşımacılığına başlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla demiryolu projesinin altyapı ve üstyapı çalışmalarında yüzde 85 fiziki ilerleme düzeyine ulaşılacaktır. 3. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerin yapım çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Eskişehir-Kütahya-Afyonkarahisar-Burdur- Isparta-Antalya projesinde etüt-proje çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 335.9. Imalat sanayii ve madencilik sektörlerinin lojistik maliyetlerinin azaltılmasına yönelik Sincan OSB-Yenikent-Kazan ve Diyarbakır-Mazıdağı demiryolu projeleri tamamlanacaktır.: Tedbir 335.10. Makine başta olmak üzere bölgedeki diğer imalat sanayii ürünlerine hizmet edecek ve Habur Sinir Kapısına lojistik hizmet sağlayacak Gaziantep- Şanlıurfa-Mardin-Habur demiryolu projesine başlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Sincan OSB-Yenikent-Kazan demiryolu projesinin altyapı işleri kapsamında yüzde 80 düzeyinde fiziki ilerleme sağlanacaktır. 2. Diyarbakır-Mazıdağı iltisak hattı projesinde yüzde 85 seviyesinde fiziki ilerleme sağlanacaktır.: 1. Gaziantep-Şanlıurfa-Mardin demiryolu projesinin etüt-proje çaliışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 335.9. Imalat sanayii ve madencilik sektörlerinin lojistik maliyetlerinin azaltılmasına yönelik Sincan OSB-Yenikent-Kazan ve Diyarbakır-Mazıdağı demiryolu projeleri tamamlanacaktır.: Tedbir 335.11. Demiryollarında modernizasyon ve altyapi iyileştirme çalışmalarına devam edilecek, mevcut hatlarda 2.657 km'lik elektrik ve 2.654 km'lik sinyal yatırımı gerçekleştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD
1. Sincan OSB-Yenikent-Kazan demiryolu projesinin altyapı işleri kapsamında yüzde 80 düzeyinde fiziki ilerleme sağlanacaktır. 2. Diyarbakır-Mazıdağı iltisak hattı projesinde yüzde 85 seviyesinde fiziki ilerleme sağlanacaktır.: 1. 528 km elektrifikasyon ve 628 km sinyalizasyon yatırımı tamamlanacaktır.

Tedbir 335.9. Imalat sanayii ve madencilik sektörlerinin lojistik maliyetlerinin azaltılmasına yönelik Sincan OSB-Yenikent-Kazan ve Diyarbakır-Mazıdağı demiryolu projeleri tamamlanacaktır.: Tedbir 335.12. Torbali- Kemalpaşa-Alsancak Limani demiryolu projesi tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S)
1. Sincan OSB-Yenikent-Kazan demiryolu projesinin altyapı işleri kapsamında yüzde 80 düzeyinde fiziki ilerleme sağlanacaktır. 2. Diyarbakır-Mazıdağı iltisak hattı projesinde yüzde 85 seviyesinde fiziki ilerleme sağlanacaktır.: 1. Torbali-Kemalpaşa-Alsancak Limani demiryolu projesinin kesin proje çalişmaları tamamlanacaktir.

Tedbir 335.9. Imalat sanayii ve madencilik sektörlerinin lojistik maliyetlerinin azaltılmasına yönelik Sincan OSB-Yenikent-Kazan ve Diyarbakır-Mazıdağı demiryolu projeleri tamamlanacaktır.: Tedbir 335.13. Türkiye- Gürcistan-Azerbaycan demiryolu projesinin kalan işleri komşu ülkeler ile eşgüdüm içerisinde tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, TCDD Taşımacılık A.Ş.
1. Sincan OSB-Yenikent-Kazan demiryolu projesinin altyapı işleri kapsamında yüzde 80 düzeyinde fiziki ilerleme sağlanacaktır. 2. Diyarbakır-Mazıdağı iltisak hattı projesinde yüzde 85 seviyesinde fiziki ilerleme sağlanacaktır.: 1. Projede ikinci hattın yapımına yönelik ilgili ülkelerle işbirliği yapılarak ikinci hattın standartlarının belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 335.9. Imalat sanayii ve madencilik sektörlerinin lojistik maliyetlerinin azaltılmasına yönelik Sincan OSB-Yenikent-Kazan ve Diyarbakır-Mazıdağı demiryolu projeleri tamamlanacaktır.: Tedbir 335.14. Adapazari-Karasu Limanları ve sanayi tesisleri ile demiryolu bağlantısı tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Sincan OSB-Yenikent-Kazan demiryolu projesinin altyapı işleri kapsamında yüzde 80 düzeyinde fiziki ilerleme sağlanacaktır. 2. Diyarbakır-Mazıdağı iltisak hattı projesinde yüzde 85 seviyesinde fiziki ilerleme sağlanacaktır.: 1. Etüt proje ve kesin proje çaliışmalarına devam edilecektir.

Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336): Tedbir 336.1. Filyos Limanının yapimi tamamlanacaktir.

Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336): Tedbir 336.2. Doğu Akdeniz bölgesinde, Ortadoğu ve Orta Asya coğrafyasına çıkış kapısı olacak transit yük odaklı bir ana konteyner limanı inşa edilecektir.

Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336): Tedbir 336.3. Ege hinterlandına hizmet edecek Çandarlı Limanı hayata geçirilecektir.

Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336): Tedbir 336.5. Orta Koridor'un Türkiye önderliğinde etkin ve cazip hale getirilmesini teminen güzergah ülkeleri ile işbirlikleri artırılacak, başta Hazar Geçişi olmak üzere darboğazların giderilmesine yönelik Türkiye'nin inisiyatif alması sağlanacak, lojistik alanında Türkiye'nin önderliğinde ticari bir girişim hayata geçirilecektir.

Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336): Gümrük idarelerinin kapasitesinin artırılması ve iş süreçlerinin hızlandırılması amacıyla gümrük kapılarının ve gümrük idarelerinin altyapısı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.337)

Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336): Tedbir 337.2. Gümrük kapıları ve idareleri; işlemlerin en hızlı ve doğru biçimde tamamlanmasina imkân veren yeniden kurgulanmış iş akış süreçleri doğrultusunda modernize edilecek ve yeni hizmet tesislerine kavuşturulacaktır.

Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336): İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Plani p.338)

Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336): Tedbir 338.2. Çukurova Havalimanı tamamlanacak, ana demiryolu şebekesiyle bağlantısı sağlanacaktır.

Tedbir 338.3. İstanbul ve Sabiha Gökçen Havalimanlarının uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak, söz konusu havalimanları arasinda demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarınin ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır.: Öncelikli sektörlerin ihtiyaçları doğrultusunda trafik akış darboğazlarının giderilmesi ve trafik akışının ihtiyaç duyulan hizmet seviyesinde sürdürülmesi yoluyla mevcut karayolu ağının daha verimli ve güvenli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.339)

Tedbir 338.3. İstanbul ve Sabiha Gökçen Havalimanlarının uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak, söz konusu havalimanları arasinda demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarınin ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır.: Tedbir 339.1. Filyos Limanının Adapazarı ve İzmit bölgesi ile bağlantısını sağlayacak Filyos- Zonguldak, Filyos- (Çaycuma-Bartın Ayrımı), Zonguldak-Ereğli (Ereğli Çevre Yolu dâhil) karayolu projeleri ile Adapazari- Karasu-Akçakoca karayolu projesinin Akçakoca Limani- Kocaali kesimi tamamlanacaktir.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü
1. Sabiha Gökçen Havalimanı 2. pist ve mütemmimleri tamamlanacaktır. 2. Gebze-S. Gökçen-Yavuz Sultan Selim Köprüsü-Istanbul Havalimanı-Halkalı demiryolu projesinin yapim ihalesine çıkılacaktır.: 1. Filyos-Zonguldak arasında 4,48 km'lik kesimde yapım çaliışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 338.3. İstanbul ve Sabiha Gökçen Havalimanlarının uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak, söz konusu havalimanları arasinda demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarınin ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır.: Tedbir 339.2. İzmit Bölgesinin yoğun trafiğini alarak Kuzey Marmara Otoyoluna bağlantısını sağlayan Şile-Ağva-Kandıra- Kaynarca Devlet Yolu ile Kaynarca-Karasu Yolu tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü
1. Sabiha Gökçen Havalimanı 2. pist ve mütemmimleri tamamlanacaktır. 2. Gebze-S. Gökçen-Yavuz Sultan Selim Köprüsü-Istanbul Havalimanı-Halkalı demiryolu projesinin yapim ihalesine çıkılacaktır.: 1. Ağva-Kandıra-Kaynarca Yolu ile Şile-Ağva Yolunun toplam 4 km'lik kesiminde yapim çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 338.3. İstanbul ve Sabiha Gökçen Havalimanlarının uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak, söz konusu havalimanları arasinda demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarınin ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır.: Tedbir 339.3. Çukurova Bölgesel Havalimanı Bağlantı Yolu tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü
1. Sabiha Gökçen Havalimanı 2. pist ve mütemmimleri tamamlanacaktır. 2. Gebze-S. Gökçen-Yavuz Sultan Selim Köprüsü-Istanbul Havalimanı-Halkalı demiryolu projesinin yapim ihalesine çıkılacaktır.: 1. Çukurova Bölgesel Havalimanı bağlantı yolu tamamlanacaktır.

Tedbir 338.3. İstanbul ve Sabiha Gökçen Havalimanlarının uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak, söz konusu havalimanları arasinda demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarınin ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır.: Tedbir 339.4. Doğu Karadeniz Bölgesinin iç bölgeler ile Iran ve Azerbaycan'a bağlantısını sağlayan Trabzon-Aşkale Devlet Yolu tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü
1. Sabiha Gökçen Havalimanı 2. pist ve mütemmimleri tamamlanacaktır. 2. Gebze-S. Gökçen-Yavuz Sultan Selim Köprüsü-Istanbul Havalimanı-Halkalı demiryolu projesinin yapim ihalesine çıkılacaktır.: 1. Trabzon-Aşkale Devlet Yolunun 7 km'lik kesiminde yapım çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 338.3. İstanbul ve Sabiha Gökçen Havalimanlarının uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak, söz konusu havalimanları arasinda demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarınin ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır.: Tedbir 339.5. Doğu Akdeniz bölgesinin Batı Akdeniz bölgesine bağlantısını sağlayan Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Bölge Hududu Devlet Yolu ile Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Hududu Devlet Yolu (Akdeniz Sahil Yolu) tamamlanacaktir.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü
1. Sabiha Gökçen Havalimanı 2. pist ve mütemmimleri tamamlanacaktır. 2. Gebze-S. Gökçen-Yavuz Sultan Selim Köprüsü-Istanbul Havalimanı-Halkalı demiryolu projesinin yapim ihalesine çıkılacaktır.: 1. Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Bölge Hududu Devlet Yolu ile Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Hududu Devlet Yolunun (Akdeniz Sahil Yolu) 5,5 km'si Erdemli-Silifke, 1 km'si Alanya- Gazipaşa arasinda olmak üzere toplam 6,5 km'lik kesiminde çalışmalar tamamlanacaktır.

Tedbir 339.6. Modernize edilen Hamzabeyli Sinır Kapisı, D-100 karayoluna ve TEM otoyoluna bölünmüş yol ile bağlanacaktır.: Tedbir 339.7. Ceyhan Endüstri İhtisas Bölgesi ve BOTAŞ Limanına hizmet edecek (Ceyhan- Yumurtalık) Ayrımı-BOTAŞ Tesisleri il yolu bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplamalı 1A standardına yükseltilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü
1. Edirne-Lalapaşa-Hamzabeyli Devlet Yolunun yapım ihalesi yapılacaktır.: 1. Ceyhan-Yumurtalik Ayrımi-BOTAŞ Tesisleri İl Yolunun ihalesi yapılarak yapım çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 339.6. Modernize edilen Hamzabeyli Sinır Kapisı, D-100 karayoluna ve TEM otoyoluna bölünmüş yol ile bağlanacaktır.: Tedbir 339.8. Adana ve Osmaniye Organize Sanayi Bölgesi ile Ceyhan Endüstri İhtisas Bölgesinin, Yenice Lojistik Merkezi ile Mersin Limanı'na bağlantısına hizmet edecek olan Adana Güney Çevre Yolu tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü
1. Edirne-Lalapaşa-Hamzabeyli Devlet Yolunun yapım ihalesi yapılacaktır.: 1. Adana Güney Çevre Yolunun ihalesi yapılarak yapım çalışmalarına başlanacaktır.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü: Türk sahipli deniz ticaret filosunun gelişimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.340)

Tedbir 339.6. Modernize edilen Hamzabeyli Sinır Kapisı, D-100 karayoluna ve TEM otoyoluna bölünmüş yol ile bağlanacaktır.: Tedbir 340.1. Türk sahipli filonun gelişimine yönelik uzun vadeli ve düşük faizli finansal destek mekanizması oluşturulacaktır.

Tedbir 339.6. Modernize edilen Hamzabeyli Sinır Kapisı, D-100 karayoluna ve TEM otoyoluna bölünmüş yol ile bağlanacaktır.: Tedbir 341.1. Sanayide kullanılan verimsiz elektrik motorlarının verimli olanlarla değiştirilmesine yönelik destekleme mekanizması oluşturulacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, KOSGEB
1. Edirne-Lalapaşa-Hamzabeyli Devlet Yolunun yapım ihalesi yapılacaktır.: 1. Geliştirilen destekleme mekanizmasi kullanılarak, 7 OSB'de (Ankara ASO 1. OSB, Antalya, Adana Hacı Sabanci, Bursa, Gebze, İzmir Kemalpaşa, Uşak) KOBİ'lerdeki verimsiz elektrik motorları verimlileri ile değiştirilecektir.

Tedbir 339.6. Modernize edilen Hamzabeyli Sinır Kapisı, D-100 karayoluna ve TEM otoyoluna bölünmüş yol ile bağlanacaktır.: Tedbir 341.6 OSBlerin, Enerji Yönetim Birimi ve ISO 50001 Enerji Yönetim Sistemi kuruluşunu tamamlayarak Verimlilik Eylem Planlarını hazırlayıp sunmalarina destek verilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Edirne-Lalapaşa-Hamzabeyli Devlet Yolunun yapım ihalesi yapılacaktır.: 1. 71 OSB'nin denetimi gerçekleştirilerek enerji yönetim sistemlerinin etkin kullanılması sağlanacaktır.

Öncelikli sektörlerin yoğunlaştığı ve belirli kriterleri sağlayan OsB'lere doğal gaz altyapısı ulaştırılacak, enerjinin güvenli tedariki için iletim yatırımları yapılacak, çeşitli destek mekanizmaları ile enerjiye erişim kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.342): Tedbir 342.1. Teknik ve ekonomik olarak mevzuat kriterlerini sağlayan OSB'lerin doğal gaza erişimi sağlanacaktır.

Öncelikli sektörlerin yoğunlaştığı ve belirli kriterleri sağlayan OsB'lere doğal gaz altyapısı ulaştırılacak, enerjinin güvenli tedariki için iletim yatırımları yapılacak, çeşitli destek mekanizmaları ile enerjiye erişim kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.342): Tedbir 342.2. Imalat sanayiini desteklemeye yönelik Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) tarafindan yeni iletim hattı ve trafo merkezi projeleri hayata geçirilecektir.

Öncelikli sektörlerin yoğunlaştığı ve belirli kriterleri sağlayan OsB'lere doğal gaz altyapısı ulaştırılacak, enerjinin güvenli tedariki için iletim yatırımları yapılacak, çeşitli destek mekanizmaları ile enerjiye erişim kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.342): Tedbir 342.3. Trakya Bölgesinin elektrik ihtiyacını daha güvenilir bir biçimde karşılamak amacıyla, bulunduğu bölgede atıl kalan ve belirli verimliliğin üzerinde olan yeterli güçteki santraller bölgeye transfer edilecek, ayrica Trakya-Anadolu arasında Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek Çukuru-Dilovası Ek Çukuru denizaltı kabloları ve kara bağlantıları inşa edilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İltisak Hattı Uzunluğu
Birim: km
2019: 433
2020(1): 433
2021(2): 447

Performans Göstergeleri: Elektrikli Hat Oranı
Birim: Yüzde
2019: 45
2020(1): 47
2021(2): 51

Performans Göstergeleri: Sinyalli Hat Oranı
Birim: Yüzde
2019: 50
2020(1): 55
2021(2): 59

Performans Göstergeleri: Toplam Yük Taşımacılığı İçerisinde Demiryolunun Payı (Karasal) (3) (5)
Birim: Yüzde
2019: 5,2
2020(1): 5,6
2021(2): 5,7

Performans Göstergeleri: Demiryolu Hat Verimliliği (4) (5)
Birim: (Yolcu-km+Ton- km)/(Hat Uzunluğu)
2019: 1,72
2020(1): 1,22
2021(2): 1,52

Performans Göstergeleri: Demiryolu ile Taşınan Yük Miktarı (3)
Birim: Net Milyar Ton-km
2019: 14,7
2020(1): 16,3
2021(2): 16,6

Performans Göstergeleri: Toplam Konteyner Elleçlemesi
Birim: Milyon TEU
2019: 11,6
2020(1): 11,4
2021(2): 11,9

Performans Göstergeleri: Denizyolu Yük Elleçlemelerindeki Transit Yük Orani
Birim: Yüzde
2019: 15,2
2020(1): 14,9
2021(2): 15,3

Performans Göstergeleri: Elleçleme Yapılan Transit Sıvi Dökme Yük
Birim: Milyon Ton
2019: 53,6
2020(1): 51,3
2021(2): 55,2

Performans Göstergeleri: 1000 GRT ve Üzeri Türk Sahipli Deniz Ticaret Filosu
Birim: Milyon DWT
2019: 29,3
2020(1): 29,3
2021(2): 29,7

Performans Göstergeleri: Havayolu Dış Hat Toplam Kargo Trafiği
Birim: Bin Ton
2019: 1 457
2020(1): 942
2021(2): 1 470
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) İdari ve uluslararası yük taşımaları dahildir.

(4) Banliyö yolcu taşımaları hariçtir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Kombine Taşımacılık, Lojistik ve Tehlikeli Mal Taşımacılığ
Programinin performans göstergelerinden biridir.



2.2.1.1.6. Dijital Dönüşüm 
a) Amaç
Dijital dönüşümün hızlandırılması yoluyla öncelikli sektörlerde üretkenliğin ve rekabet gücünün artırılması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Öncelikli sektörler başta olmak üzere sanayinin dijital dönüşümü sürecinde ihtiyaç duyulan akıllı ürün ve sistemlerin geliştirilmesi ve kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.345)

Politika/Tedbir: Tedbir 345.1. Yerli dijital teknoloji geliştirici ve uygulayıcıların yetkinlikleri ile ürün ve hizmet portföylerine yönelik envanter oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, KOSGEB, SDDP
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevcut dijital teknoloji envanterinin biyoteknoloji, nanoteknoloji, nörobilim gibi diğer yüksek teknoloji yetkinlikleriyle genişletilmesine ve envanterin yaşayan bir veritabanı haline getirilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecek ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı veritabanına entegrasyonu sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 345.4. Öncelikli sektörlerde dijital dönüşüm alanında deneyimsel eğitim ve danışmanlık hizmetleri sunacak, farkındalik çalışmaları yürütecek ve teknoloji tedarikçileri ile kullanıcıları bir araya getirecek Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri OSB ve TGB'lerde oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), OSB'ler, STK'lar, KOSGEB, Üniversiteler, Uluslararası Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal ve uluslararası fon kaynakları kullanılarak Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri yaygınlaştınlacaktır. 2. Bu merkezler oluşturulacak destek programı kapsamında desteklenecektir. 3. Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri aracılığıyla dijital dönüşüm kapsamında eğitim ve danışmanlık hizmetleri sunulacaktir.

Politika/Tedbir: Tedbir 345.5. Başta KOBİler olmak üzere, işletme özelinde dijital dönüşüm yol haritalarının hazırlanmasını sağlamak amacıyla dijital dönüşüm alanında yetkin ve akredite edilmiş danışman havuzu oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TOBB, TİM, TTGV, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dijital dönüşüm alanında yetkin ve akredite edilmis danışman eğitim programı oluşturulacak ve bu program kapsamında dijital dönüşüm uzmanlarının yetiştirilmesi sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 345.7. Imalat sanayiinde dijital dönüşüme altyapı oluşturmak üzere; sanayie yönelik akillı dijital teknolojileri geliştiren KOBİ'ler ve bu teknolojileri iş süreçlerine adapte etmek isteyen sanayi sektörü KOBİlerinin projeleri KOSGEB KOBİGEL Destek Programi kapsaminda desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İş süreçlerine akilı dijital teknolojileri adapte edecek sanayi sektörü KOBİ'lerine yönelik proje teklif çağrısı ilan edilecektir. 2 Sanayie yönelik akllı dijital teknoloji geliştiren KOBİ'lere yönelik proje teklif çağrısı ilan edilecektir. 3. İlan edilen çağnılar kapsamında kabul edilen projelerin desteklenmesine başlanacaktır.

Öncelikli sektörlere yönelik endüstriyel bulut platformlarının oluşturulması desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.346): Tedbir 346.1. İlgili meslek kuruluşları ile devletin de katılım sağladığı, üçünçü taraf hizmet sağlayıcıların uygulamalar geliştirip kullanıcılara ulaşabileceği, firmalara dijital altyapi ve hizmetlerin merkezi olarak sunulacağı endüstriyel bulut platformu ilk etapta otomotiv sektörü için kurulacaktır. Bu iş modeli, elde edilecek tecrübe doğrultusunda diğer öncelikli sektörlere yaygınlaştırılacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezi Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 2
2020(1): 7
2021(2): 11

Performans Göstergeleri: Öncelikli Sektörlerde Faalivet Gösteren KOBİlerin Yerli Ürün ve Hizmet Sağlayıcılarla İşbirliği İçerisinde Geliştirdikleri Dijitalleşme Proje Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 258
2020(1): 508
2021(2): 758
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
2.2.1.1.7. Ar-Ge ve Yenilik 
a) Amaç
İmalat sanayiinin katma değerli üretim yapabilmesi ve yenilikçi ürün geliştirme kapasitesinin artırılması yönünde Ar-Ge ve yenilik kabiliyetinin güçlendirilmesi ve yeniliği esas alan bir yapıya kavuşturulmasi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ar-Ge ve yenilik destek sistemi; odakli, araştırmadan ticarileştirmeye tüm süreci kapsayan, orta-yüksek ve yüksek teknoloji sektörlerine yönelik olarak farklılaşan ve sektörlerin ihtiyaçlarını ve gelişme potansiyellerini dikkate alan bir yapıya

Politika/Tedbir: dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.348) Tedbir 348.1. Desteklere ilişkin çıktı ve etki odaklı izleme ve değerlendirme sistemleri geliştirilecek ve Ar-Ge, yenilik ve girişimcilik destek programlarına ilişkin etki analizleri yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB, TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ar-Ge, yenilik ve girişimcilik destek programlarına yönelik bir etki değerlendirme çalışması yapilacaktır.

Tedbir 348.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, hazırlanacak teknoloji yol haritaları doğrultusunda öncelikli sektör ve kritik teknoloji alanları kesişimine yoğunlaşacaktır.: Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.349)

Tedbir 348.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, hazırlanacak teknoloji yol haritaları doğrultusunda öncelikli sektör ve kritik teknoloji alanları kesişimine yoğunlaşacaktır.: Tedbir 349.1. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliği le yetiştirilmesi sağlanacak ve sanayide doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK
1. Yapay zeka, biyoteknolojik ilaç, büyük veri-bulut bilişim, motor teknolojileri ve ileri malzeme teknolojileri alanlarında hazırlanan teknoloji yol haritaları doğrultusunda çağrı planları güncellenecektir.: 1. Sanayi Doktora Programi kapsamında çağrıya çıkılacak olup doktora öğrencileri desteklenecektir.

Tedbir 348.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, hazırlanacak teknoloji yol haritaları doğrultusunda öncelikli sektör ve kritik teknoloji alanları kesişimine yoğunlaşacaktır.: Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasında işbirlikleri ile bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapıların kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.350)

Tedbir 348.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, hazırlanacak teknoloji yol haritaları doğrultusunda öncelikli sektör ve kritik teknoloji alanları kesişimine yoğunlaşacaktır.: Tedbir 350.1. Araştırma üniversiteleri yetkinlikleri dikkate alınarak öncelikli sektörlerle eşleştirilecek, belirlenen hedeflere ulaşmak için oluşturulan projelere dayalı iş modelleri uygulamaya konulacak ve bu işbirlikleri desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Yapay zeka, biyoteknolojik ilaç, büyük veri-bulut bilişim, motor teknolojileri ve ileri malzeme teknolojileri alanlarında hazırlanan teknoloji yol haritaları doğrultusunda çağrı planları güncellenecektir.: 1. Araştırma üniversiteleri, yetkinlikleri dikkate alınarak öncelikli sektörlerle eşleştirilecektir. 2. Başta TÜBİTAK tarafından yürütülen Sanayi Yenilik Ağ Mekanizmasi (SAYEM) ve Mükemmeliyet Merkezleri Destek Programlarında bu eşleștirmeler doğrultusunda üniversitelerin işbirliği içeren projeleri desteklenecektir.

Tedbir 348.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, hazırlanacak teknoloji yol haritaları doğrultusunda öncelikli sektör ve kritik teknoloji alanları kesişimine yoğunlaşacaktır.: Tedbir 350.3. Öncelikli sektörlerde yetkinliği olan araştırma altyapılarının 6550 sayılı Kanun kapsamına alınması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK
1. Yapay zeka, biyoteknolojik ilaç, büyük veri-bulut bilişim, motor teknolojileri ve ileri malzeme teknolojileri alanlarında hazırlanan teknoloji yol haritaları doğrultusunda çağrı planları güncellenecektir.: 1. Üniversitelerdeki uygulama ve araştırma merkezlerinin araştırma faaliyet alanları tespit edilecek ve bunlar arasında öncelikli sektörlerde faaliyet gösterenlerden uygun görülenlerin 6550 sayılı Kanun kapsamında yeterlik değerlendirme süreci başlatılacaktır.

Tedbir 348.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, hazırlanacak teknoloji yol haritaları doğrultusunda öncelikli sektör ve kritik teknoloji alanları kesişimine yoğunlaşacaktır.: Tedbir 350.4. Araştırma altyapılarının, özel sektör Ar-Ge merkezleri ve kamu Ar-Ge birimleri ile işbirliği içinde oluşturduğu yüksek teknoloji platformlarının ticarileşme potansiyeli yüksek araştırma projeleri, Mükemmeliyet Merkezleri Programı kapsamında desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Yapay zeka, biyoteknolojik ilaç, büyük veri-bulut bilişim, motor teknolojileri ve ileri malzeme teknolojileri alanlarında hazırlanan teknoloji yol haritaları doğrultusunda çağrı planları güncellenecektir.: 1. Mükemmeliyet Merkezi Destek Programı kapsamında destek kararı verilen Araştırma Programlarinin desteklenme süreci başlatılacak ve söz konusu programlar Teknoloji Kazanım Yol Haritaları dikkate alinarak performans odaklı izlenecektir.

Tedbir 350.6. TTO'larin kurumsal yapısı ve insan kaynağı kapasitesi geliştirilerek performans odaklı olarak desteklenecektir.: Tedbir 350.7. Yükseköğretim kurumları adına tescil edilmis fikri hakların farklı statüdeki TTO'lar aracılığıyla ticarileștirilmesi, elde edilen gelirin üniversiteye dönüşü ve buluş sahibine ödeme yapılabilmesi ve TTO'ların finansal sürdürülebilirliğinin sağlanması konularında mevzuatta iyileştirmeler yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜBİTAK
1. Belirlenmiş performans göstergeleri çerçevesinde teknoloji transfer ofisleri (TTO) hedef ve başarım odaklı desteklenecektir. Bu çerçevede Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programi kapsaminda desteklenen 28 TTO'nun izleme ve performans değerlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. İlgili paydaşlarla yapılacak değerlendirmeler doğrultusunda mevzuatın iyileştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 350.6. TTO'larin kurumsal yapısı ve insan kaynağı kapasitesi geliştirilerek performans odaklı olarak desteklenecektir.: Tedbir 350.8. Araştırma altyapılarından Ar-Ge ve yenilik proje hizmeti alan KOBİlere finansman desteği sağlamak üzere Yenilik Destek Kuponu programi uygulamaya konulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBÍTAK
1. Belirlenmiş performans göstergeleri çerçevesinde teknoloji transfer ofisleri (TTO) hedef ve başarım odaklı desteklenecektir. Bu çerçevede Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programi kapsaminda desteklenen 28 TTO'nun izleme ve performans değerlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. Ar-Ge ve yenilik süreçlerinde araştırma altyapılarından destek alabilecek KOBİ profili belirlenerek çağrıya çıkılacaktır.

Tedbir 350.6. TTO'larin kurumsal yapısı ve insan kaynağı kapasitesi geliştirilerek performans odaklı olarak desteklenecektir.: Tedbir 350.9. Akademik teşvik sistemi, bilgi ve teknoloji transfer faaliyetlerini dikkate alan kriterler ilave edilerek yapılandırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: YÖK (S), Üniversiteler
1. Belirlenmiş performans göstergeleri çerçevesinde teknoloji transfer ofisleri (TTO) hedef ve başarım odaklı desteklenecektir. Bu çerçevede Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programi kapsaminda desteklenen 28 TTO'nun izleme ve performans değerlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. Akademik Teşvik Ödeneği Yönetmeliğinde gerekli düzenlemeler yapılacaktır.

Tedbir 350.6. TTO'larin kurumsal yapısı ve insan kaynağı kapasitesi geliştirilerek performans odaklı olarak desteklenecektir.: Tedbir 350.10. Öncelikli sektörler başta olmak üzere araştırma altyapılarının, alanlarına göre kendi aralarında ve sanayi ile ulusal ve bölgesel düzeyde işbirliği yapmasına imkân verecek Ar-Ge platformlarının oluşturulması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Belirlenmiş performans göstergeleri çerçevesinde teknoloji transfer ofisleri (TTO) hedef ve başarım odaklı desteklenecektir. Bu çerçevede Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programi kapsaminda desteklenen 28 TTO'nun izleme ve performans değerlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. 6550 sayılı Kanun kapsamındaki araştırma altyapılarının iş ekosisteminde yer alan diğer ulusal ve/veya uluslararası kamu ve özel araştırma merkezleri ile işbirliğini artıracak platformların oluşturulması için yönlendirme ve destek sağlanacaktır.

Tedbir 350.6. TTO'larin kurumsal yapısı ve insan kaynağı kapasitesi geliştirilerek performans odaklı olarak desteklenecektir.: Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351)

Tedbir 350.6. TTO'larin kurumsal yapısı ve insan kaynağı kapasitesi geliştirilerek performans odaklı olarak desteklenecektir.: Tedbir 351.1. Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması Programi kapsamında öncelikli sektörlere özel önem verilerek firma konsorsiyumlarının yüksek teknolojili ürün geliştirme ve ticarileştirmesi desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİITAK
1. Belirlenmiş performans göstergeleri çerçevesinde teknoloji transfer ofisleri (TTO) hedef ve başarım odaklı desteklenecektir. Bu çerçevede Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programi kapsaminda desteklenen 28 TTO'nun izleme ve performans değerlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.: 1. Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması (SAYEM) Programi kapsamında Faz 1 sürecinde yenilik ağları oluşturan konsorsiyumlar arasından uygun bulunanlar için Faz 2 çağrısı açılacak ve bu çağrı kapsamında başvuru değerlendirme ve izleme süreçleri yürütülecektir. 2. Program kapsamında yeni bir SAYEM 1. Faz çağrısı hazırlanacaktır.

Tedbir 351.3. Ar-Ge ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patent ile korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yolu ile Türkiye'de yerleşik firmalara aktarılması sağlanacaktır.: Tedbir 351.4. Özel sektör Ar- Ge ve tasarım merkezleri ile TGBlere uygulanan desteklerin süresi uzatılacak ve desteklerin performans odakli sunulmasina yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Patent Tabanli Teknoloji Transferi Destekleme Programi kapsaminda desteklenmeye başlanan projeler izlenecektir. 2.Program kapsamında iki yeni çağrı açılacaktır.: 1. Özel sektör Ar-Ge ve tasarım merkezleri ile TGB'lere uygulanan desteklerin süresinin uzatılması yönünde mevzuat çalışması yapılacaktır. 2. Ar-Ge Merkezleri ve TGB'lerin belirlenecek kriterler çerçevesinde çıktıları performans endeksi ile takip edilecektir.

Tedbir 351.3. Ar-Ge ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patent ile korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yolu ile Türkiye'de yerleşik firmalara aktarılması sağlanacaktır.: Yenilikçi girişimcilik desteklenecek ve büyük işletmeler ile girişimciler arasındaki Ar-Ge işbirlikleri geliştirilecektir. Bu çerçevede, büyük firmaların, sektörlerindeki Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin gelişiminde öncü rol oynayarak yeni girişimlerin kurulma ve büyüme aşamalarında destek olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.352)

Tedbir 351.3. Ar-Ge ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patent ile korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yolu ile Türkiye'de yerleşik firmalara aktarılması sağlanacaktır.: Tedbir 352.2. Büyük firmaların; tedarikçisi konumundaki KOBİlerin, Ar-Ge projelerini yönlendirdiği ve eş- finansman sağladığı bir destek programı oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, KOSGEB, İlgili STK'lar
1. Patent Tabanli Teknoloji Transferi Destekleme Programi kapsaminda desteklenmeye başlanan projeler izlenecektir. 2.Program kapsamında iki yeni çağrı açılacaktır.: 1. 2020 yılında gerçekleştirilen Siparişe Dayalı Ar-Ge Projeleri için KOBİ Destekleme çağrısında kabul edilen projelerin izleme faaliyetleri yürütülecektir. 2. İki adet Siparişe Dayalı Ar-Ge Projeleri için KOBİ Destekleme çağrısına çıkılacaktır.

Tedbir 351.3. Ar-Ge ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patent ile korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yolu ile Türkiye'de yerleşik firmalara aktarılması sağlanacaktır.: Tedbir 352.3. Yenilikçi, teknoloji düzeyi yüksek ürün ve hizmetleri geliştirebilen başlangıç firmaları ilk aşaması mentörlük desteği olacak şekilde aşamalı bir program çerçevesinde desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Patent Tabanli Teknoloji Transferi Destekleme Programi kapsaminda desteklenmeye başlanan projeler izlenecektir. 2.Program kapsamında iki yeni çağrı açılacaktır.: 1. Bireysel Genç Girişim Programı (BiGG) kapsamında iki çağrı açılacak ve uygun görülen projelere teknogirişim şirketi kurulmasına yönelik sermaye desteği sağlanacaktır. 2. Desteklenen BiGG programi projelerinin ve mentör arayüz kuruluşlarının izleme süreçleri yürütülecektir.

Tedbir 351.3. Ar-Ge ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patent ile korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yolu ile Türkiye'de yerleşik firmalara aktarılması sağlanacaktır.: Küresel değer zincirinde daha yüksek katma değerli bir pay elde edilebilmesi amacıyla öncül araştırmaların ülkemizde gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.353)

Tedbir 351.3. Ar-Ge ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patent ile korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yolu ile Türkiye'de yerleşik firmalara aktarılması sağlanacaktır.: Tedbir 353.1. Alanında öncül bilimsel ve teknolojik bilgi üreten ulusal veya uluslararası firmaların Türkiye'de kuracağı öncül Ar-Ge laboratuvarları desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Patent Tabanli Teknoloji Transferi Destekleme Programi kapsaminda desteklenmeye başlanan projeler izlenecektir. 2.Program kapsamında iki yeni çağrı açılacaktır.: 1.Firmalara Öncül Ar-Ge Laboratuvarları Destekleme Programinın tanıtımi yapılacak, alınacak başvurular değerlendirilmeye tabi tutulacaktır. 2.Program kapsamında desteklenmekte olan projelerin izlemesi gerçekleştirilecektir.

c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektörün Payı
Birim: Yüzde
2019: 64,2
2020(1): 65
2021(2): 66

Performans Göstergeleri: Ar-Ge Personeli İçinde Özel Sektörde İstihdam Edilenlerin Pay
Birim: Yüzde
2019: 62,9
2020(1): 64
2021(2): 65
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.1.8. Kritik Teknolojiler 
a) Amaç
Öncelikli sektörlerde ve alanlarda teknolojik dönüşümün sağlanabilmesi ve rekabet gücünün artırılması amacıyla önümüzdeki dönemde yüksek katma değer oluşturmasıbeklenen kritik teknoloji alanlarında teknoloji üretme ve adaptasyon yeteneğinin geliştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizde Milli Teknoloji Hamlesinin gerçekleştirilmesine yönelik olarak yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, enerji depolama, ileri malzeme, robotik, mikro/nano/opto-elektronik, biyoteknoloji, kuantum, sensör teknolojileri ve katmanlı imalat teknolojilerine ilişkin gelişim yol haritalarının hazırlanması, gerekli altyapının tesis edilmesi, ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi ve toplumsal yönelimin bu alanlara odaklanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.355)

Politika/Tedbir: Tedbir 355.1. Kritik teknolojilerde insan gücü ile özel sektörün teknoloji geliştirme ve adaptasyon yeteneğine ilişkin mevcut durum analizini de kapsayan ve teknolojilerin gelişme potansiyeli ile uzun vadeli arz ve talep dinamiklerini dikkate alan teknoloji yol haritaları hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kritik teknolojilere ilişkin hazırlanan teknoloji yol haritaları esas alinarak uygulama planları hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Kritik teknolojilerde insan gücü kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.356)

Politika/Tedbir: Tedbir 356.3. Kritik teknoloji alanlarında yetkinliği kanıtlanmış yurt dışı eğitim kurumlarına diğer alanlara göre farklılaşan destek miktarlarıyla lisansüstü öğrenci gönderilmesine yönelik burs programları oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, TÜBİTAK, YÖK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt Dışı Lisansüstü Burs Programi kapsamında başvurular alınacak ve öğrenciler desteklenecektir.

Tedbir 356.4. Kritik teknolojilerde ihtisaslaşmış programi olan üniversitelerde yurt dışından yetkin akademisyen ve araştırmacıların kısmi zamanlı olarak çalışması teşvik edilecektir.: Kritik teknolojilerde araştırma altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.357)

Tedbir 356.4. Kritik teknolojilerde ihtisaslaşmış programi olan üniversitelerde yurt dışından yetkin akademisyen ve araştırmacıların kısmi zamanlı olarak çalışması teşvik edilecektir.: Tedbir 357.1. Kritik teknolojilerde ihtisaslaşmış programı olan üniversitelerin laboratuvar altyapisinın bu teknolojilere yönelik Ar-Ge çalışmalarının ihtiyaçlarına göre geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, TÜBİTAK, YÖK, Üniversiteler: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Konuk veya Akademik İzinli (Sabbatical) Bilim İnsanı Destekleme Programi kapsamında dört defa çağrıya çıkılacaktır.: 1. Yapay zekâ, robotik, yüksek başarımlı hesaplama, fotonik, siber güvenlik, biyoteknoloji, kuantum ve katmanlı imalat başta olmak üzere kritik teknoloji alanlarında devam eden araştırma altyapı projeleri desteklenecektir.

Tedbir 356.4. Kritik teknolojilerde ihtisaslaşmış programi olan üniversitelerde yurt dışından yetkin akademisyen ve araştırmacıların kısmi zamanlı olarak çalışması teşvik edilecektir.: Tedbir 358.1. Kritik teknoloji alanlarında yenilikçi girişimcilere özel Ar-Ge destek programi oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, TÜBİTAK, YÖK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Konuk veya Akademik İzinli (Sabbatical) Bilim İnsanı Destekleme Programi kapsamında dört defa çağrıya çıkılacaktır.: 1. BiGG kapsamında öncelikli alanlarda tematik çağrı açılacak ve değerlendirmeler neticesinde uygun görülen projeler desteklenecektir.

Tedbir 356.4. Kritik teknolojilerde ihtisaslaşmış programi olan üniversitelerde yurt dışından yetkin akademisyen ve araştırmacıların kısmi zamanlı olarak çalışması teşvik edilecektir.: Tedbir 358.2. Büyük ölçekli firmaların ürün geliştirmeye yönelik olarak kritik teknoloji alanlarında yapacağı Ar-Ge çaliışmalarını üniversite veya kamu araştırma kurumlarıyla gerçekleştirmesi halinde, projenin girişimciye yansıyan maliyetinin belirli bir bölümü kamu tarafindan karşılanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, TÜBİTAK, YÖK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Konuk veya Akademik İzinli (Sabbatical) Bilim İnsanı Destekleme Programi kapsamında dört defa çağrıya çıkılacaktır.: 1Üniversite-Sanayi İşbirliği Destek Programı kapsamında üniversite-sanayi işbirliği konusunda farkındalığın artırılması amacıyla bilgilendirme ve proje hazırlama etkinlikleri düzenlenecektir. 2 İki yeni patent lisans çağrısına çıkılacaktır.

Tedbir 356.4. Kritik teknolojilerde ihtisaslaşmış programi olan üniversitelerde yurt dışından yetkin akademisyen ve araştırmacıların kısmi zamanlı olarak çalışması teşvik edilecektir.: Tedbir 358.4. Kritik teknoloji alanlarında Ar-Ge ve yenilik işbirliği yapılacak stratejik ülkeler belirlenecek, bu ülkeler ile özel sektör-üniversite; özel sektör-özel sektör işbirliklerini içeren ikili ve çoklu Ar-Ge ve yenilik işbirlikleri desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, TÜBİTAK, YÖK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Konuk veya Akademik İzinli (Sabbatical) Bilim İnsanı Destekleme Programi kapsamında dört defa çağrıya çıkılacaktır.: 1. Krițik teknoloji alanlarında Ar- Ge ve yenilik işbirliği yapılacak stratejik ülkeler belirlenecektir. 2. Halihazırda işbirliği olan ülkeler ile sanayi ve üniversitelere yönelik ortak çağrılar oluşturulacaktır. 3. İşbirliği bulunmayan ülkeler/kurumlar ile yeni bilimsel işbirliği anlaşmaları imzalanacaktır. 4Üye olunan çok taraflı işbirliği platformları aracılığıyla sanayi ve üniversitelerin Ar-Ge ve yenilik işbirliklerine katılımı desteklenecek ve yeni platformlara katılım için gerekli girişimler yapılacaktır.

2.2.1.2.Öncelikli Sektörler 
2.2.1.2.1. Kimya 
a) Mevcut Durum 
Kimya sanayiinde üretim 2019 yılında yüzde 1,3 artmıştır. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 2,6 artmıştır. Kimya sanayiinde 2019 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 6,3 azalarak 27,7 milyar ABD dolari, ihracat ise yüzde 7,4 artarak 9,4 milyar ABD doları olarak gerçeklesmistir. 2020yılının Ocak-Ağustos dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 1azalmış, ithalat ise yüzde 8,5 azalmiştır.

İmalat sanayii içerisinde 2019 yılı itibarıyla yüzde 17,1 pay ile ikinci en büyük ithalat kalemini oluşturan kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir.Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturmaktadır.

Sektörde petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanlarda lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak kimya parklarının kurulması sektörün yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet gücünün ve yeniyatırımların artırılması gibi konularda sektöre avantaj sağlayacaktır.

TABLO II: 9- Kimya Sanayiine İlişkin Veriler 
2015: 2019 2019
2016 2017: 2020

2015: Üretim (1) İhracat (2)
2016 2017: 100
2018: 107,5
Ocak-Ağustos: 114,9

2015: (Milyon ABD Dolari)
2016 2017: 6 965
2018: 7 377
Ocak-Ağustos: 9 421

2015: İthalat (2) (Milyon ABD Dolari)
2016 2017: 26 264
2018: 28 885
Ocak-Ağustos: 27 691

2015: Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde)
2016 2017: 78,67
2018: 79,24
Ocak-Ağustos: 76,35
(1) NACE Rev.2 sınıflamasina göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$ ) yansıtmaktadır.(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir.
Rafineri-petrokimya entegrasyonunu sağlayacak, 10 milyon ton ham petrol işleme kapasitesine sahip Star rafinerisi, 2018 yılinda faaliyete geçmiştir. Ayrıca enerji ve petrokimya alanında önemli bir üretim merkezi olmasi planlanan Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesi master plan çalişmaları tamamlanmış olup bölgedeki tüm parsellerin yatırımcılara tahsis edilmesiyle yıllik 1 milyar ABD dolarlik katma değer üretilebileceği tahmin edilmektedir.

b) Amaç
Kimya sektöründe katma değeri yüksek, çevre dostu ve rekabetçi ürünlerin üretilebildiği, sürdürülebilir, ileri teknoloji kullanan, koordineli yatırımların yapılması ve böylece ülkemizin ithalat bağımlılığının azaltılması, sektörün dünya üretim ve ihracatındaki payinin artırılmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kimya sektöründe; ara girdi ithalatı azaltılarak, yüksek katma değerli, insan ve çevre sağlığına duyarlı ürünlerin üretim ve ihracatı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.360)

Politika/Tedbir: Tedbir 360.3. Ferrobor, Bor Nitrür ve Bor Karbür üretecek tesislerin tamamlanarak faaliyete geçmesi sağlanacaktır. Rafine bor ürünleri üretim miktari, Ar-Ge kapasitesi ve yetkinliği güçlendirilerek, geliştirilen ürünlerin satış ve pazarlama faaliyetlerinin artırılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bor Karbür üretim tesisinin kurulumu tamamlanarak işletmeye açılacaktır.

Politika/Tedbir: Kimya sektörünün Ar-Ge ve sürdürülebilirlik kabiliyetini artıracak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.361)

Politika/Tedbir: Tedbir 361.3. Kimyasal Maddelerin Kaydi, Değerlendirmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik ve Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi Hakkında Yönetmeliğin gerektirdiği uyum için sektör desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu kurumları ve kimya sektörüne yönelik olarak sanayicilerin kimyasal güvenlik raporunu daha kısa sürede ve daha az maliyetle hazırlamalarini ve daha nitelikli kayıt dosyası sunmalarını sağlamak amacıyla 3 farklı ilde eğitim düzenlenecektir.
2.2.1.2.2. İlaç ve Tibbi Cihaz 
a) Mevcut Durum 
Türkiye ilaç pazarı, 2019 yılında kutu bazında yüzde 2,6, değer bazında ise yüzde 31,3büyümüştür.

13/12/2018 tarihli ve 2018/15 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle yeniden teşekkül ettirilen Sağlik Endüstrileri Yönlendirme Komitesi çalişmalarına devam etmektedir. 2016yılında başlatılan yerelleşme çalışmaları ile imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 75'ten 2019yılında yüzde 87,6'ya, değer bazında ise yüzde 42'den yüzde 51,7'ye ulaşmıştır. Bu kapsamda yerli üretim tesislerinde kapasite kullanım oranı ve istihdam artışıgerçekleşmektedir.


Tablo II: 10- İlaç Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: Üretim (1)

Ocak-Ağustos: İhracat (2) (Milyon ABD Doları)

Ocak-Ağustos: İthalat (2) (Milyon ABD Dolari)

Ocak-Ağustos: Kapasite Kullanım Orani (Yüzde)
Kaynak: TÜIK, TCMB 
Raynak. Toik,TCrib 

(1) NACE Rev.2 sıniflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$ . yansitmaktadır.
(2) ISIC Rev.4 Sınıiflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir.

Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun verdiği İyi Üretim Uygulamaları (GMP)sertifikalarının tanınırlığını sağlayacak ve sektörün ihracatını kolaylaştıracak PIC/S (Uluslararası İlaç Denetim Birliği) üyelik sürecinin tamamlanmasının ardından, ilaçruhsatlandırma sürecindeki regülasyonların harmonizasyonunu sağlayan Uluslararası Uyum Konseyi (ICH) üyelik süreci de 2020 yılında tamamlanmıştır.

Tibbi cihaz sektöründe ülkemizde üretim çoğunlukla geleneksel teknolojilerle yapılmakta olup ithalatta yüksek teknolojili ürünler ağırlıklıdır. Sektörde know-how transferi ile yerli üretim kapasitesinin geliştirilmesi için farklı modeller üzerinde çalışılmaktadır.İhracatın ithalatı karşılama oranı son beş yılda yüzde 8,6 artarak yüzde 29,8 seviyesine ulaşmıştır. 2019 yılında tıbbi cihaz ithalatı 1,9 milyar ABD doları iken, ihracat ise yaklaşık 640 milyon ABD dolarıdır. Tıbbi cihaz mevzuatının yeni Avrupa Birliği tıbbi cihaz tüzüklerine uyumu çerçevesinde revizyon çalişmaları tamamlanmış olup tam uyum statüsünün korunması için AB Komisyonuyla müzakereler devam etmektedir. Güvenli ürünlere erişim,kayıt dişi ekonomi ile mücadele, etkin piyasa gözetim ve denetimi, politika belirleme temel amaçlarıyla oluşturulan Ürün Takip Sistemi (ÜTS)’nin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürmektedir.

Covid-19 pandemisi ilaç ve tıbbi cihaz sektörlerinin kapasitesinin ve çeşitliliğinin, acil durumlara hızlı yanıt vermedeki yeteneği ile arge faaliyetlerinin önemini ortaya koymuştur.Aşı, ilaç, koruyucu ekipman ve tibbi cihazlarda yerelleşme politikalarına gereksinim daha belirgin hale gelmiştir. Pandemi sürecinde tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de aşi geliştirme çalışmalari devam etmektedir.

b) Amaç
İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşımak temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İlaç ve tıbbi cihaz sanayiinde TÜSEB yetkinlikleri artırılarak Ar-Ge, üretim ve eğitim faaliyetleri yanında Start-Up'ları fonlayacak, simülasyon merkezleri oluşturacak, gerektiğinde şirket yapısıyla diğer şirketlerle ortaklıklara girecek, sağlık vadisi ve sağlık teknolojileri geliştirme bölgesi oluşturmada liderlik yapacak ve ihracat odaklı daha yüksek katma değerli ürünler geliştirilmesini sağlayacaktır. (Kalkınma Planı p.363)

Politika/Tedbir: Tedbir 363.1 İlaç ve tıbbi teknolojiler alanında, ülkemizin Ar-Ge ve üretim kapasitesini geliştirmek üzere üniversiteler, araștırma merkezleri, laboratuvarlar, teknoloji firmalari, uygulama merkezleri, hekim ve mühendisler gibi sektörün tüm paydaşlarının yer aldığı entegre bir sağlık ekosistemi olarak Sağlık Vadisi hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: Vaziyet Planı ve İçerik Planlaması ve Proje ön sunumu hazırlanmıştır. Sağlık Vadisinin etüt proje ön çalışmaları yaptırılacaktır.

Politika/Tedbir: Biyoteknolojik ilaçlar gibi yüksek teknoloji gerektiren alanlar başta olmak üzere Ar-Ge, üretim, nitelikli insan kaynağı ve mevzuat konularında ülkemizde gerekli ekosistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.364)

Politika/Tedbir: Tedbir 364.4 Biyoteknolojik ilaçlara yönelik Ar-Ge faaliyetlerinin artırılması amacıyla, altyapı ve yetkinliklerin geliştirilmesi sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Klinik araştırmalarda ülkemizin bölgede lider ülke konumuna gelmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.366)
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: (Kalkınma Planı p.366)

Politika/Tedbir: Tedbir 366.3. Klinik araştırma taraflarının ve kamuoyunun klinik araştırmalar konusunda farkındalık düzeyi artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Türkiye İlaç ve Tibbi Cihaz Kurumu, Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Klinik araştırmalar konusunda farkındalığı ve bilgi düzeyini artırmaya yönelik olarak bilgilendirme afişleri/broşürleri hazırlanması ve aile sağlığı merkezleri ile eczanelerde bu amaçla kullanılması konusunda faaliyet yürütülecektir. 2. Klinik araştırmalar konusunda üç bölgesel veya çevrimiçi bilgilendirme ve farkındalık toplantısı düzenlenecektir. 3. 2021 Yıli içerisinde klinik araştirmalar konusunda farkındalığın arttırılmasına yönelik KAMESİS (Klinik Araştırmalar Entegrasyon Sistemi) entegrasyon modülünün devreye girmesi ve veri yönetim mekanizmasinin hayata geçmesi sağlanacaktır. Klinik araştırmaların kolaylaştırılması ve yayginlaştırılması için gerekli düzenlemelerin yapılması amacıyla ilgili kamu kurumları ile toplantılar yapılacaktır.


2.2.1.2.3. Elektronik 
a) Mevcut Durum 
Elektronik sektöründe 2019 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim yüzde 19,3artmış, ihracat yüzde 2,9 ve ithalat yüzde 7,7 azalmıştır. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre sektörel üretim yüzde 1,7 ve ihracat yüzde 16,7azalırken, ithalat yüzde 8,1 artmıştır. Bu gelişmelerde kurda yaşanan değişimler temel belirleyici olmuştur.

TABLO II: 11- Elektronik Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2016

Ocak-Ağustos: 115,2

Ocak-Ağustos: 2 366

Ocak-Ağustos: 16 617

Ocak-Ağustos: 80,01
Kaynak: TUIK, TCMB 

(1) NACE Rev.2 sıniflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$ ) yansitmaktadır.
(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir.

İthalattaki artış büyük oranda iletişim donanımları alt sektöründen kaynaklanmış,ihracatta alt sektörler itibarıyla sadece tüketici elektroniği sektöründe net ihracatçıolunabilmiştir. 2019 yılında 5,9 milyar ABD dolarına gerileyen dış ticaret açığı 2020 yılı ilk sekiz ayında 6,7 milyar ABD doları olmuştur. Sektör ithalatında başta Çin olmak üzere Uzak Doğu ülkeleri önemli paya sahip olmayı sürdürmektedir.

b) Amaç
Elektronik sektöründe Ar-Geye dayalı rekabetçi üretim ve ihracatın artırılması temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Üretimin artırılması ve sektörel dönüşümün sağlanabilmesine yönelik özel destek programları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.372)

Politika/Tedbir: Tedbir 372.1. Yurt dışından satın alınan patentlere ilişkin maliyetler, alinan patent konusunda belirli bir süre içinde daha ileri seviyede bir patent geliştirilmesi şartına bağlı olarak desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Türk Patent ve Marka Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt dişından transfer edilen teknolojiyi özümseme kapasitesine sahip kuruluşları hedefleyen bir çağrıya çıkılacaktır.
2.2.1.2.4. Makine-Elektrikli Teçhizat 
a) Mevcut Durum 
Makine sanayiinde 2019 yılı yurt içi üretimi 19,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayi üretimi bir önceki yıla göre yüzde 6,2 düşmüştür. 2020 yılı8 aylık üretim endeksi ortalaması 100,1 olarak gerçekleşmiş olup 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde 2,8 artmıştır. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2019 yılında yüzde 68,1 olarak gerçekleşmiştir.

Makine sanayiinde ihracat 10,3 milyar ABD doları düzeyinden 2019 yılında yüzde 8artarak 11,2 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Sektör ithalatı 2019 yılında yüzde 21,7düşerek 14,7 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılı ilk 8 ayında sektör ihracatıyüzde 10,4 azalmış ancak ithalatı yüzde 11,5 artmıştır. Pompa ve kompresör, metal işleme,inşaat-maden ile tekstil-giyim makineleri ihracatında yüksek oranlı düşüşler gerçekleşmiştir.Ancak, yurt içi talebe bağlı olarak kaldırma-taşıma, tarım aletleri, metal işleme, tekstil-giyim makineleri ithalatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir.

TABLO II: 12- Makine Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2016

Ocak-Ağustos: 100,9

Ocak-Ağustos: 7 511

Ocak-Ağustos: 20 526

Ocak-Ağustos: 76,3
Kaynak: TÜIK, TCMB 
(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$  yansıtmaktadır.(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolarıi) gösterilmiştir.
Elektrikli teçhizat sektöründe 2019 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim endeksi yüzde $^{0,6,}$ , ithalat yüzde 9,5 azalmış, ihracat ise yüzde 1,7 artmıştır. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre sektörel üretim endeksi yüzde 4,1, ithalat yüzde $^{0,7}$ , ihracat ise yüzde $^{7,8}$ azalmıştır.


Sektör ihracatının yaklaşık yarısını oluşturan ev aletleri imalatında 2020 yılı OcakAğustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ithalat yüzde 9,4 artmış, ihracat ise yüzde 10,8 azalmıştır. Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği verilerine göre bu dönemde 6 ana üründe iç satışlar miktar bazinda yüzde 13 artmıştır.

1 Mart 2021'de ülkemizin AB ile eş zamanlı uygulama hedefi ile elektrik-elektronik ürünlerine yönelik yeni çevreye duyarlı tasarım ve enerji etiketlemesi için mevzuat hazırlıklarına devam edilmiştir. İmalat sanayiinde faaliyet gösteren KOBİlerde halihazırda kullanılan verimsiz elektrik motorlarının verimlileri ile değiştirilmesini sağlamak amacıyla yürütülen Pilot Motor Değiştirme Programının uygulanması kapsamında, Enerji Verimli Elektrik Motorları Değişimi Desteği oluşturulmuştur. 7 OSB'de (Adana Hacı Sabancı OSB,Ankara Sanayi Odası 1. OSB, Antalya OSB, Bursa OSB, İzmir Kemalpaşa OSB, Gebze OSB,Uşak OSB) yürütülecek pilot projelerle KOBİ'lerin bu destekten faydalanması sağlanacaktır.2020 ve 2021 yılları için geçerli olacak destek kapsamında KOBİ başına destek üst limiti 80.000 TL olmak üzere yerli motorda yüzde 75, ithal motorda yüzde 60 destek sağlanacaktır.

TABLO II: 13- Elektrikli Teçhizat Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: Üretim (1)

Ocak-Ağustos: Ithalat (2) (Milyon ABD Dolari)

Ocak-Ağustos: Kapasite Kullanım Orani (Yüzde)
(1) NACE Rev.2 Sıniflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015=100)(2) ISIC Rev. 4 Sınıflamasina göre cari fiyatlarla (ABD dolari) (özel ticaret sistemi 
b) Amaç
Makine ve elektrikli teçhizat sektörlerinde rekabetçi ve verimli yerli üretim altyapısının geliştirilerek küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşimak temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu alımları ve düzenlemeleri yoluyla yerli üretim geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.377)

Politika/Tedbir: Tedbir 377.3. DMO'nun tedarik ettiği makine ve teçhizat ürünlerinde yerli ürünlerin payı artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), DMO iletilecektir.
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.DMO katalog sistemindeki ürün satışı gerçekleşen yerli makine tedarikçi sayısı artırıilacaktir. 2. DMO katalog sistemindeki satışı gerçekleşen yerli makine sayısı artırılacaktir. 3. 2020 yılında belirlenen öncelikli alt makine sektörlerinde üretici olan firmalar ile yerli ürün odaklı eğilimin arttırılabilmesi adına farkındalik toplantıları yapılacak ve ilgili firmaların DMO katalog sistemine dâhil edilebilmeleri için bilgilendirme materyalleri düzenlenerek firmalara

Elektrikli makineler sektöründe rekabet gücünün artırılması için gerekli Ar-Ge altyapısına yönelik yatırımlar yapılacak, sektörde teknolojik dönüşüm desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.378): Tedbir 378.1. Ar-Ge çalışmaları sonucu ortaya çıkan prototipleri test etmek ve ticarileștirmek amacıyla piyasaya sürülecek olan ürünlerin ulusal ve uluslararası pazarlarda kabul görebilmesi için gerekli testlerin yapılabileceği bağımsız akredite Uluslararası Yüksek Güç ve Yüksek Gerilim Deney Laboratuvarı kurulacaktır.

Elektrikli makineler sektöründe rekabet gücünün artırılması için gerekli Ar-Ge altyapısına yönelik yatırımlar yapılacak, sektörde teknolojik dönüşüm desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.378): Tedbir 378.5. il, ilçe ve belde belediyelerinin açık alan aydınlatmasinda enerji tasarrufu yapmasina ve yerli üretim teçhizatın kullanılmasına ilişkin düzenleme yapılarak yeni nesil aydinlatma cihazlarının yerli üretimi desteklenecektir.

Elektrikli makineler sektöründe rekabet gücünün artırılması için gerekli Ar-Ge altyapısına yönelik yatırımlar yapılacak, sektörde teknolojik dönüşüm desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.378): Elektrikli makineler ve beyaz eşya sektöründe üretimin artırılması ve sektörel dönüşümün sağlanabilmesine yönelik özel destek programları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.379)

Elektrikli makineler sektöründe rekabet gücünün artırılması için gerekli Ar-Ge altyapısına yönelik yatırımlar yapılacak, sektörde teknolojik dönüşüm desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.378): Tedbir 379.1. Nükleer güç santrallerine yönelik elektrikl teçhizat üreten firmalara küme geliştirme desteği sağlanacak, test ve sertifikasyon desteği verilecektir.
2.2.1.2.5. Otomotiv 
a) Mevcut Durum 
Dünya otomotiv sanayiinde 2019 yılında yüzde 5,2 azalışla 91,8 milyon araçüretilmiştir. Otomobil üretimi 67,1 milyon adetle toplam araç üretiminin yüzde 73,1'ini oluşturmuştur. Çin; 25,7 milyon araç üretimiyle toplam araç üretiminin yüzde 28'ini gerçekleştirmiştir. ABD'de 10,9 milyon, Japonya'da 9,7 milyon, Almanya'da 5,7 milyon araçüretilmiştir.

Türkiye otomotiv sanayiinde toplam üretim 2019 yılında yüzde 5,7 azalarak 1,46milyon olmuştur. Otomotiv sanayinin kapasite kullanım oranı yüzde 70,9 olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda otomobil üretimi yüzde 4,3 azalarak 982,6 bin olmuştur. 2019yılında otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı yüzde 23,3 daralarak 491,9 bin olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında 828,8 bini otomobil olmak üzere, toplam otomotiv sanayii ihracatı yüzde 5 azalarak 1,25 milyon olmuş, üretimde ihracatın payı yüzde 85 düzeyine ulaşmıştır. Aynı yılda 230 bini otomobil olmak üzere 277 bin araç ithal edilmiştir. 2019

yılında otomotiv sanayii genelinde 28,7 milyar ABD doları tutarında ihracat gerçekleştirilmiştir.

2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde, ihracattaki daralmanın etkisiyle otomotiv sanayii üretimi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 22,7, otomobil üretimi yüzde 20,5azalmış, toplam kapasite kullanım oranı yüzde 53 olmuştur. Otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı ise 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 68,6artmıştır. Aynı dönemde adet olarak toplam ithalat yüzde 71 artmış, toplam ihracat yüzde 35,1 azalmıştır. Otomobil ihracatı adet olarak yüzde 31,6, ticari araç ihracatı da yüzde 41,8azalmıştır.

TABLO II: 14- Otomotiv Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2017

Ocak-Ağustos: 1 485

Ocak-Ağustos: 927 106,6

Ocak-Ağustos: 21 603

Ocak-Ağustos: 21 205 85,8
Kaynak: TÜIK, OSD Otomotiv Sektörü Aylık Değerlendirme Raporları ve Otomotiv Sanayii Üretim Bültenleri (1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi $(2015{=}100)$ ;(2) ISIC Rev.4 Sıniflamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolan) diş ticaret 
b) Amaç
Yüksek teknolojiye dayalı yerli marka araç üretimi ile rekabet gücü yüksek tedarik sanayiinin geliştirilerek uluslararası pazar payının artırılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Otomotiv sanayiinin rekabet gücünün korunarak geliştirilmesi amacıyla; küresel gelişmeler, yeni teknolojiler ve değişen müşteri beklentileri çerçevesinde çevre teknolojileri, bağlantılı ve otonom araçlar, akıllı hareketlik gibi kritik teknolojilerin geliştirilmesine önem verilecektir. (Kalkınma Plani p.384)

Politika/Tedbir: Tedbir 384.1. Otomotiv bilişim teknolojilerinde ulusal üretim ve Ar-Ge çalışmalarının gelişmesi için ulusal ortak proje platformlarının oluşturulmasi ve desteklenmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBITAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mobilite Yazılım ve Donanım Geliştirme Merkezi kurulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 384.2. Sektörel pazar araştırmaları ile teknolojik gelişim, insan gücü ihtiyaci, pazarlama, markalaşma gibi konulardaki araştırmalara yönelik bir destek programi uygulanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Diş ticaret bilgilendirme seminerleriyle söz konusu destek programi hakkında farkındalık artırılacaktır.

2.2.1.2.6 Raylı Sistem Araçları
a) Mevcut Durum 
Raylı sistem araçları güvenli ve konforlu bir yolculuk imkânı sağlaması ve yük taşımacıliğında ekonomik, verimli ve çevre odaklı firsatlar sunması nedeniyle hem kent içi hem de şehirlerarası ulaşımda yaygın olarak tercih edilmektedir. Bu nedenle küresel ölçekte raylı sistem araçlarına yapılan yatırımlar hızla artmaktadır, Ülkemizde de demiryolu ve kent içi ulaşım sektörlerinde artan kamu yatırımlarına paralel olarak önemli ölçüde çeken ve çekilen araç ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bugüne kadar tamamlanan projelerde kullanılan araçlar yurtdışı merkezli firmalardan tedarik edilmiştir. Nitekim yalnızca metro ve tramvay araçları dikkate alındığında, son 30 yılda ülkemizde 12 ayrı firmadan 26 farklı araç tipinde 2.866 araç ithal edilmiştir.

Demiryolu ve kent içi ulaşım sektöründe hala büyük miktarda proje stoku bulunan ülkemizde, kaynaklarımızın yurtdışına çıkışının önüne geçilmesi, yerli raylı sistem aracısanayiinin gelişimi ve daha sonraki aşamalarda üretilen araçların ihracatıyla ülke ekonomisine katkı sağlanması önem arz etmektedir.

Ülkemizde raylı sistem araçlarının tasarımi, üretimi, bakım ve onarımının yapılmasi,ayrıca kritik alt bileşenlerin yerlileştirilmesi ve yerlilik oranlarının artırılması amacıyla TCDD'nin bağlı ortaklıkları olarak faaliyetlerini yürüten TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ ve TüDEMSAŞ, TüRASAŞ (Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayii A.Ş.) Genel Müdürlüğü çatısıaltında 04/03/2020 tarihli Cumhurbaşkanı Kararıyla birleştirilmiştir. Bununla birlikte;TÜRASAŞ 30/07/2020 tarihi itibarıyla tescil edilmiş ve söz konusu tescil 05/08/2020 tarihli ve 10131 sayıli Ticaret Sicil Gazetesinde yayımlanmiştir.

Lokomotif, tren setleri ile yük ve yolcu vagonlarının yerli ve milli bir şekilde üretilmesi imkanlarına sahip olan TüRASAŞ'ın kuruluş amaçları arasında yerli sanayinin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi, tüm rayli sistem araçlarının ve kritik bileşenlerinin tasarımi, imalati, bakım ve onarımının yapılması hususları yer almaktadır. Bununla birlikte;14/05/2019 tarihli Cumhurbaşkanı Oluruyla tedarik süreçlerine devam edilen yüksek hızlıi tren setleri hariç olmak üzere yurtdışından ilave yüksek hızlı tren seti temin edilmemesi,ayrıca TüRASAŞ tarafindan üretilen milli elektrikli tren setlerinin hızlı ve yüksek hızlı tren hatlarında kullanılması karara bağlanmıştır. Bu çerçevede; TüRASAŞ'in milli demiryolu sanayisini hızlı bir şekilde geliştirmesi ve demiryolu araçları imalat sanayisinde küresel ölçekte bir üretici konumuna gelmesi beklenmektedir.

TüRASAŞ bünyesinde hâlihazırda yabancı firma lisansı ile dizel tren seti üretilmekte olup söz konusu projeden elde edilen bilgi birikimi milli elektrikli tren seti üretiminde kullanılmaktadır. Milli elektrikli tren seti üretimi çaliışmaları kapsamında ülkemizde üretilmesi planlanan tüm rayli sistem araçlarına da hizmet edebilecek kapasitede Alüminyum Gövde Üretim Tesisi 2019 yılında hizmete açılmiştir. Milli elektrikli tren seti üretimi kapsamında 160 km/sa hiza uygun prototipin montaji tamamlanarak fabrika testlerine başlanmıştır.Bununla birlikte milli elektrikli tren seti projesi kapsamında geliştirilen altyapının ve yetkinliğin kullanılarak söz konusu tren setlerinin hızlı tren hatlarında kullanılmak üzere gerekli tasarım değişikliklerinin sağlanması suretiyle 225 km/sa hıza çıkabilen Milli Hızlı Tren Projesinin hayata geçirilmesi hedeflenmektedir.


TüRASAŞ tarafından geliştirilen milli elektrikli lokomotifin tasarım ve üretim çalışmalarıdevam etmektedir. TüRASAŞ bünyesinde hâlihazırda yabancı firma lisansı ile elektrikli ve dizel lokomotif üretilmekte olup söz konusu projelerden elde edilen tecrübenin milli elektrikl lokomotif üretiminde kullanılmasi hedeflenmektedir. Bununla birlikte 2018 yılında çalışmaları başlatılmış olan yeni nesil 8 silindirli minimum 1.200 beygir gücüne sahip dizel motorun prototip imalatı çalışmaları sürdürülmektedir. TüRASAş tarafından tasarım,sertifikasyon ve imalat sürecleri tamamlanan yeni nesil milli yük vagonlarınin ihracatina devam edilmektedir.

b) Amaç
Raylı sistem araçları ile kritik bileşenlerinin yerli imkânlarla üretilmesine yönelik yerli sanayinin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve bu alanda milli markanın oluşturulmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Raylı sistem araçlarının yerli üretiminde ilgili kuruluşlar arasında eşgüdümün ve yerli katma değere ilişkin takibin sağlanması amacıyla Sanayileşme İcra Kurulu kararıyla, kamu kurumları ile belediyelerin üretilen milli araçları tedarik etmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.388)

Politika/Tedbir: Tedbir 388.1. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile birlikte raylı sistem araçlarında envanter çalişması ile talep ve tedarik planlaması yaparak Sanayileşme İcra Kuruluna sunacak; kamu alımları ve uzun vadeli sipariş yöntemlerine ilişkin karar Kurul tarafindan verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Raylı sistem araçlari envanteri oluşturulacaktır. 2. Rayli sistemler alanında yerli firmaların tasarim ve üretim kapasitesi ortaya çıkarılacaktır. 3. Kuruluş bazında talep ve ihtiyaç analizi çalışması yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 388.2. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından raylı sistem araçlarında mevcut envanterin tespiti, orta vadede oluşması beklenen talep ile tedarike ilişkin mevcut kamu- özel üretim yapısı ve kabiliyetlerinin tespiti yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu-Özel üretim yapısı kabiliyetlerinin tespiti yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tüm raylı sistem araçlarının milli imkânlarla tasarımı ve yerli üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.389)

Politika/Tedbir: Tedbir 389.1. Cer sistemi, boji, tren kontrol sistemi, yolcu bilgilendirme sistemi, pnömatik sistemler, araç gövde tasarımi, sistem entegrasyonu, dişli kutusu başta olmak üzere raylı sistem araçlarındaki kritik bileşenlerin milli imkânlarla tasarlanması ve üretilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, Yerel Yönetimler, TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Milli elektrikli tren dizisi tasarımı kapsaminda yerlileștirilen cer sistemi, boji, dişli kutusu ve tren kontrol sistemi bileşenlerinin test ve sertifikasyon süreçleri tamamlanacaktır.

Tedbir 389.2. 2020 yılında milli elektrikli tren dizisinin üretimi tamamlanacaktır.: Tedbir 389.3. 2022 ylında milli elektrikli lokomotifin seri üretimine başlanılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD Taşımacılık A.Ş., TÜRASAŞ: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TÜRASAŞ, TÜBİTAK
1. Milli elektrikli tren dizisinin seri üretimine başlanacaktır.: 1. Milli elektrikli lokomotifin prototip imalatına başlanacaktır. 2. TÜBİTAK tarafindan projenin Ar-Ge faaliyetlerinin koordinasyonu ve kritik bileşenlerin prototip düzeyinde geliştirmeleri tamamlanacaktır.

Tedbir 389.2. 2020 yılında milli elektrikli tren dizisinin üretimi tamamlanacaktır.: Tedbir 389.4. 2023 yılında milli yüksek hızlı trenin prototipi tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD Taşımacılık A.Ş., TÜRASAŞ: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, TÜBİTAK
1. Milli elektrikli tren dizisinin seri üretimine başlanacaktır.: 1. 225 km/sa hiza uvgun Milli Hizli Tren Projesinin tasarım çalışmaları tamamlanarak prototip imalatına başlanacaktır.

Tedbir 389.2. 2020 yılında milli elektrikli tren dizisinin üretimi tamamlanacaktır.: Tedbir 389.5. 2023 yıliında metro ve tramvay üretimi dâhil olmak üzere tüm raylı sistem araçlarında yüzde 80 yerlilik düzeyine ulaşılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD Taşımacılık A.Ş., TÜRASAŞ: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TCDD, TÜRASAŞ, Yerel Yönetimler
1. Milli elektrikli tren dizisinin seri üretimine başlanacaktır.: 1. Rayli sistem araç tedariğinde yüzde 60 yerlilik oranına ulaşılacaktır. 2. Milli metro projesinin tasarimina başlanacaktır. 3. Milli banliyö treninin prototip üretimi çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 389.2. 2020 yılında milli elektrikli tren dizisinin üretimi tamamlanacaktır.: Tedbir 389.8. Ülkemizde üretilen yerli raylı sistem araçlarının kalite ve güvenilirlik düzeyinin sürekliliğinin sağlanabilmesini teminen ulusal ve uluslararası düzeyde hizmet verebilecek Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test ve Araştırma Merkezi tamamlanacak, bağımsız bir yapı tesis edilerek ilgili enstitü ve araştırma merkezlerinin de içinde bulunduğu işletim modeli hayata geçirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), TCDD Taşımacılık A.Ş., TÜRASAŞ: Anadolu Üniversitesi (S), Eskişehir Teknik Üniversitesi, TÜRASAŞ, TCDD, TÜBİTAK
1. Milli elektrikli tren dizisinin seri üretimine başlanacaktır.: 1. Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test ve Araştırma Merkezinin yapımı TÜRASAŞ’ın ihtiyaçlarına cevap verecek ölçüde tamamlanacaktır.
2.2.1.3. Diğer İmalat Sanayii Sektörleri 
2.2.1.3.1. Tekstil-Giyim-Deri Sanayii 
a) Mevcut Durum 
2019 yılında ihracat bir önceki yıla göre tekstil sektöründe yüzde 1,2 azalmış, giyim ve deri sektörlerinde ise sırasıyla yüzde 1 ve yüzde 4,1 artmıştir. Aynı dönemde ithalat sırasıyla yüzde 5,2; 18,7 ve 13 azalmıştır. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın ayni dönemine göre ihracat ve ithalat her üç sektörde de önemli oranda azalmıştır.İhracattaki düşüş tekstil, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 9,5; 16 ve 24,9olmuştur. İthalattaki düşüş ise yine sırasıyla yüzde 12,2; 16,4 ve 21 olarak gerçekleşmiştir.
Sektörlerin üretimi incelendiğinde 2019 yılında her üç sektörün de üretimi artmış ve artış sırasıyla yüzde 2,1; 6,9 ve 3,8 olmuştur. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre her üç sektörün de üretimi temel olarak pandemi sebebiyle azalmışve azalış sırasıyla yüzde 6,6; 12,2 ve 16,1 olarak gerçekleşmiştir.

Tekstil sektörünün kapasite kullanim oranları son villarda dönemsel kücük farklıliklar göstermekle birlikte yüzde 78-79 civarında seyretmektedir. Giyim sektöründe ise son yıllarda kapasite kullanım oranlarında düzenli bir artış eğilimi görülmektedir. Ancak deri sektörünün kapasite kullanım oranları yüzde 60 seviyesindeki düşük seyrini devam ettirmektedir. Her üç sektörün de kapasite kullanım oranı 2020 yılında pandemi dolayısıyla önemli oranda düşmüştür.

TABLO II: 15- Tekstil-Giyim-Deri Sanayilerine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2016

Ocak-Ağustos: 101,5

Ocak-Ağustos: 11 143

Ocak-Ağustos: 4 651

Ocak-Ağustos: 77,7

Ocak-Ağustos: 103,5

Ocak-Ağustos: 15 488

Ocak-Ağustos: 2 317

Ocak-Ağustos: 78,5

Ocak-Ağustos: 107,9

Ocak-Ağustos: 1 119

Ocak-Ağustos: 1 272

Ocak-Ağustos: 57,4
Kaynak: TÜIK, TCMB 
(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$ ) yansitmaktadır.(2) ISIC Rev.4 Siniflamasina göre cari fiyatlarla (ABD dolan) gösterilmistir.
2.2.1.3.2. Metalik Olmayan Mineral Ürünler Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği verilerine göre, çimento sektöründe üretim miktarı inşaat sektöründeki gelişmelere paralel olarak 2019 yılinda yüzde 21,5 azalarak 57milyon tona gerilemiştir. 20ž0 yılının ilk beş ayında ise çimento üretimi bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 2,8 artarak 22,4 milyon tona çıkmıştır. 2020 yılı içinde inşaat sektörünü destekleyen kamusal önlemler ve 2019 yılında yaşanan düşüşün baz etkisiyle Covid-19 pandemisinin etkisine rağmen 2020 yılında üretimde kısmi artiş beklenmektedir.
TABLO II: 16- Çimento Sanayiine İlişkin Veriler 

(1) 08/10/2020 tarihli Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliğinin https://www.tcma.org.tr/tr/istatistikler/aylik-veriler internet adresi 
üzerinden temin edilen 5 aylık veridir.

(2) TütK, 4 basamaklı Harmonize Sistem koduna göre 2523 Çimento ticareti verisidir.



Sektörde geleneksel ürün ve üretim yöntemlerinin imalattaki ağırlığı devam etmektedir. Ancak, başta Avrupa Yeşil Mutabakatının getirmekte olduğu yeni ticaret ve üretim standartları nedeniyle rekabetçi anlayış değişmektedir. Sektörde rekabetçi üretimin sürdürülebilmesi için depreme ve yangına dayanıklılık, yüksek ısı ve nem yalıtimı, düşük malzeme ağırlığı gibi yapısal özellikleriyle ekolojik etkisi düşük ve yüksek güvenlik standartlarına sahip olan yapı malzemelerinin kullanımının yayginlaştırılması ve bu yönde üretim standartlarının küresel gelişmelere uyumlu olarak geliştirilmesi gerekmektedir.
2.2.1.3.3. Ana Metal Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Dünya ham çelik üretimi 2019 yılında yüzde 3,4lük daralmanın sonrasında, 2020 yıl Ocak-Ağustos döneminde de pandemi nedeniyle düşen arz ve talebin etkisiyle bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,2 daralmıştır. Türkiye ham çelik üretimi 2019 yılında yüzde 9,6 azalmış, 2020 yıli Ocak-Ağustos döneminde yüzde 0,6 artarak 22,7 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Türkiye düşen sıvı çelik üretimine rağmen 2019 yılında 33,7 milyon ton üretimle dünya sıralamasında sekizinci sıradaki yerini korumuştur.
2019 yılında Türkiye'nin nihai demir-çelik ürünleri tüketimi yüzde 15,4 azalarak 26milyon tona gerilemiştir. Nihai mamul üretimi ise yüzde 13 azalarak 33,7 milyon ton olmuştur. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde nihai mamul çelik tüketimi bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 13 oranında artışla 19 milyon tona çıkmıştır.
2019 yılında toplam demir-çelik ürünleri ihracatı miktar bazında değişmemiş, değer bazında ise yüzde 8,8 azalmış, sırasıyla 22 milyon ton ve 16,1 milyar ABD doları olmuştur.2019 yılında ithalat miktar bazında yüzde 12,5, değer bazında yüzde 19,4 azalmış, sırasıyla 12,7 milyon ton ve 10,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın ayni dönemine göre Türkiyenin toplam çelik ürünleri ihracatıdeğer olarak yüzde 16 azalışla 9,1 milyar ABD dolarına, ithalatı ise yüzde 5,1 azalışla 6,3milyar ABD dolarına düşmüştür.

Küresel çelik üretiminde Covid-19 pandemisi kaynaklı arz ve talep krizi, atıl kapasitenin varlıği, Çin gibi kamu iktisadi teşebbüslerinin yer aldığı devlet destekli üretim ve dampingli ihracat uygulamalarının yaygınlaşması, küresel ticaret savaşları ve korumacı ticaret anlayışıTürkiye'de demir-çelik sektörü üretimi üzerinde olumsuz baskı oluşturan unsurlar olmuştur.Son yıllarda başta ABD ve AB tarafından açılanlar olmak üzere, üreticilerimize karşıbaşlatılan haksız soruşturmalar ve ticaret önlemleri sektörü olumsuz etkilemiştir. 2020yılında Ticaret Bakanlığı girişimleriyle Avrupa Birliği’nin çelik ürünleri ithalatına uyguladığıkorunma önlemi için Dünya Ticaret Orgütünde dava süreci başlatılmıştır. Ayrıca, 2565 SayılıCumhurbaşkanlığı Kararıyla haksız rekabetin önlenebilmesi için ülkemizin ikili anlaşmasıolmayan üçüncü ülkelere karşı demir-çelik ürünlerini de içeren bazı ürünlerin ithalatında 31Aralık 2020'ye kadar ilave gümrük vergisi uygulanması kararı alınmıştır. Sektörün rekabet gücünün artırılabilmesi için ihracatımızı kısıtlayan ülkelerle ve ülke gruplarıyla yaşanan anlaşmazlıkların giderilmesi, gümrük ve dış ticaret rejimlerinde haksız rekabeti önleyici tedbirlerin uygulama etkinliğinin artırılması ve yerli üreticilerin girdi maliyetleri üzerindeki ilave yüklerin azaltılması gibi önlemler önemli olarak değerlendirilmektedir.

TABLO II: 17- Demir-Çelik Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2015

Ocak-Ağustos: 31 517

Ocak-Ağustos: 100

Ocak-Ağustos: 11 739

Ocak-Ağustos: 12 320

Ocak-Ağustos: 62,5
Kaynak: Türkiye Çelik Üreticileri Derneği 2019 Yılık Raporu ve Ekim 2020 Aylık Raporu 
2.2.1.3.4. Gemi İnşa Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Denizyolu taşımacılığı,karayolu taşımacılığına göre ortalama 6,5 kat, demiryolu taşımacılığına göre ise 3,5 kat daha ekonomiktir. Bunun yanında, denizyoluyla çok büyük miktardaki yükler bir seferde ve güvenli taşınabilmektedir. Serbestleşen dünya ticaretinin etkisiyle bu avantajdan faydalanmak isteyen taşımacılıik firmaları gemi inşa sanayiine talebi artırmış ve tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de gemi inşa sanayii önemli bir gelişme göstermiştir. Diğer taraftan son yıllarda dünya ticaretinde artan korumacılık eğilimleri ve Covid-19 pandemisinden olumsuz etkilenen dünya ticareti, sektörü de olumsuz etkilemektedir. Bu olumsuz etkilere rağmen 2019 ylında ve 2020 yılı ilk sekiz ayında sektör üretim ve ihracatı artış sağlayabilmiştir.

TABLO II: 18- Gemi İnşa Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2015

Ocak-Ağustos: 100

Ocak-Ağustos: 997

Ocak-Ağustos: 378
Kaynak: TÜIK 
(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015{=}100)$  yansıtmaktadır.(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolari) gösterilmiştir.
2.2.1.3.5. Mobilya Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Mobilya sektörünün üretimi 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 2,6; 2020 OcakAğustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 9,1 azalmıştır. Sektörün kapasite kullanım oranı 2019 yılında bir önceki yıla göre 2 puan artarken 2020 yılı OcakAğustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre 11,1 puan azalmıştır.
Mobilya sektöründe son dönemde getirilen vergi indirimleri, üretim ve satış rakamlarınıbir miktar artırmış olsa da geçmiş dönem uygulamalarındaki gibi ciddi oranda etki sağlayamamıştır. 2020 yılı pandemi sebebiyle sektörü birçok açıdan olumsuz etkilemesine rağmen sektörün ihracat potansiyelini daha fazla kullanması sonucunda son yıllarda ihracat rakamlarında ciddi artışlar gözlenmeye başlanmıştır.


2019 yılında mobilya sektörünün ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 15,6 artarken ithalatı yüzde 8,4 azalmıştır. Özellikle pandemi etkisiyle 2020 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın ayni dönemine göre ihracat yüzde 6,4; ithalat yüzde 16,7 azalmıştır.
TABLO II: 19- Mobilya Sanayiine İlişkin Veriler 

Kaynak: TÜİK, TCMB 
(1) NACE Rev.2 sıniflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015=100) yansitmaktadır.(2) ISIC Rev.4 Sıniflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiștir.
2.2.2. Öncelikli Gelişme Alanları
2.2.2.1. Tarim 
a) Mevcut Durum 
Artan dünya nüfusuna karşılık toprak ve su kaynaklarında öngörülen daralma ve iklim değişikliğinin etkilerinden dolayı tarımsal üretimde sürdürülebilirlik,doğal kaynakların korunmasi, gıda zincirinde teknolojik altyapının güçlendirilmesi, tarımsal üretimde verimliliğin artırılması ve gıda kayıpları ile israfının önlenmesi konuları dünya tarım gündeminde öne çıkmaktadır.

Covid-19 pandemisinin ortaya çıkmasindan sonra ülkelerin tarimsal ürünlerde ticareti kısıtlayıcı politikalara yönelmesi nedeniyle gıda arz güvenliğinin sağlanmasında yurt içi tarımsal üretimin önemi daha da artmiştir.

2019 yılında tarımsal üretimde büyüme orani, pozitif yönlü seyrini devam ettirerek yüzde 3,7 olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında ise, Covid-19 pandemisine rağmen, tarımsal üretimde artış beklenmekte ve sektörün yıl sonu büyüme oranının yüzde 4,6 olacağı tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2019 yılında yüzde 6,4seviyesinde gerçekleşmiş olup 2020 yılında bu oranın yüzde 6,7'ye yükselmesi beklenmektedir.

Tarım sektöründe çalışanların toplam istihdam içindeki payı 2019 yılında yüzde 18,2'ye gerileyerek 5,1 milyon kişi olarak kaydedilmiştir. Temmuz 2020 itibarıyla tarımsal istihdam yüzde 19,4 olarak gerçekleşmiş olup yıl sonunda ise bu oranın yüzde 18,7 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2019 yılında tarım ve gıda ürünlerindeki ithalat, önceki yıl ile aynı seviyede kalarak yaklaşık 14 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 1,5 artarak 17,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2020 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre,ithalatta hayvancılık ve balıkçılik alt sektörlerinde önemli seviyede azalış kaydedilirken diğer alt sektörlerde artış gerçekleşmiştir. Ayni dönemde ihracatta ise hayvancılik alt sektöründe 

azalış görülürken balıkçılık alt sektörünün aynı seviyede kaldığı, diğer alt sektörlerde artışyaşandığı görülmüştür.

Toplam tarım ve gıda ürünleri ithalatımızda 2019 yılı itibarıyla yüzde 34'lük payla Rusya, Brezilya ve Ukrayna ilk üç sırada yer almaktadır. Bitkisel ürün ihracatımızda Rusya ve Almanya, hayvansal ürün ihracatımızda Irak, gida ürünleri ihracatımızda ise Irak ve Almanya önde gelen ülkelerdir.

TABLO II: 20- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Dış Ticaret Göstergeleri 
Yıllar: 2018

Yıllar: 106 263
Yüzde Değişim: 108 504

Yıllar: 189 233
Yüzde Değişim: 217 072

Yüzde Değişim: 5,8

Yıllar: 6,0

Yıllar: 5 464
Yüzde Değişim: 5 297

Yıllar: 19,4
Yüzde Değişim: 18,4

Yıllar: 7 613
Yüzde Değişim: 7 344

Yıllar: 1 282
Yüzde Değişim: 1 851

Yıllar: 91
Yüzde Değişim: 89

Yıllar: 58
Yüzde Değişim: 51

Yıllar: 4 908
Yüzde Değişim: 4 620

Yıllar: 13 952
Yüzde Değişim: 13 955

Yıllar: 4 821
Yüzde Değişim: 5 003

Yıllar: 439
Yüzde Değişim: 519

Yıllar: 27
Yüzde Değişim: 34

Yıllar: 451
Yüzde Değişim: 486

Yıllar: 10 678
Yüzde Değişim: 11 156

Yıllar: 16 416
Yüzde Değişim: 17 198
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK 
(1) Ocak-Ağustos dönemi 
(2) Katma değer ve istihdam verileri 2020 yılı için Ocak-Haziran dönemine ilişkin olup 2019 yılı karşılaştırması da aynıbazda yapılmıştır.

Not: Diş ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alinmıştir.
Tarımsal ürünlerin aracısız bir şekilde alıcılarla buluşturularak sözleşmeli üretimin yaygınlaştırılmasi, coğrafi işaretli ürünler başta olmak üzere işlenmiş ürünlerde markalaşmanın sağlanmasi, üretimden satışa kadar tüm zincirin kayıt altına alınarak pazarlama altyapisinın geliştirilmesi amacıyla 2020 yılında çevrimiçi bir platform olarak Dijital Tarım Pazarı (DİTAP) kurulmuştur. DİTAP'n hem üretici hem de tüketici lehine fiyat dengesinin oluşmasına katkı sağlayabilmesi için kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Tarım ürünleri fiyat seviyesinin sağlıklı oluşması adına gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik 

zincirinde lojistik altyapıların ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışta uyulması gereken standartların belirlenmesi ile toptancı hallerinin etkin çalıştırılmasına ve modernizasyonunun sağlanmasına ilişkin çalışmaların sürdürülmesi beklenmektedir.

Kentleşme ve sanayileşme gibi tarım dışi sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi ihtiyacı giderek artmakta olup tarim, orman, çayır ve mera alanlarındaki koruma-kullanma dengesinin sağlanması için arazi kullanım planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalara hız verilmiştir. Bunlara ilave olarak, sektörden çıkışlar nedeniyle kullanılmayan tarım arazilerinin ve nadas alanlarının tarımsal üretime kazandırılması için teşvik edici uygulamalar başlatılmıştır.

Tarım Arazileri ve Sulama 
Ülkemizin tarım arazisi varlığı 2010 yılında 24,4 milyon hektar iken 2019 yılında 23,1milyon hektara gerilemiştir. Bunun 15,4 milyon hektarını ekilen, 3,4 milyon hektarını nadasa bırakılan, 790 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,5 milyon hektarını ise meyve, zeytin ağaçları ve bağcılik için ayrılan alanlar oluşturmaktadır.

Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik olarak arazi kullanım planlarınin tamamlanmasi, toprak veri tabaninin oluşturulmasi, erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi önceliklipolitika alanları arasında yer almaktadır.

Tarım amaçlı arazi ediniminin kolaylaştırılmasi, tarımsal arazi piyasasının düzenlenmesi, mülkiyetten kaynaklanan ihtilafların giderilmesi, tarımsal üretimde kullanılmayan arazilerin üretime kazandırılması ve işletme ölçeklerinin arttırılmasına yönelik kurumsal ve hukuki düzenleme çalışmaları devam etmektedir.

Tarım arazilerinin etkin kullanımına katkı sağlamak amacıyla Hazinenin özel mülkiyetindeki taşınmazlar ile Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan yerlerin tarımsal üretim yapılmak üzere, öncelikle taşınmazın bulunduğu yerlerdeki topraksız veya yeterli toprağı olmayan çiftçilere, bunların talep etmemesi halinde diğer gerçek veya tüzel kişilere kiraya verilmesine ilişkin genelge 28/07/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.
DSİ tarafından sulamaya açılan toplam sulama alanı 2019 ylında tamamlanan 82 bin hektar saha ile 3,42 milyon hektara ulaşmıştır. Bu çerçevede toplam 167 sulama tesisi inşaati tamamlanarak sulamaya açılmış ve kümülatif sulama tesisi sayısı 2.910'a ulaşmıştır.
TABLO II: 21- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Durumu (2019)
İşletmeden Sorumlu Kuruluş: DSİ
Sulama Alanı (hektar): 324 886
Sulama Tesisi Sayısı: 349

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Su Kullanicı Teşkilatları ve Mahalli İdareler
Sulama Alanı (hektar): 2 576 976
Sulama Tesisi Sayısı: 1 082

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Bedeli Karşıliğında DSİ'ce İnşa Edilip Çeşitli Kurumlarca İşletilen Sulamalar
Sulama Alanı (hektar): 16 992
Sulama Tesisi Sayısı: 29

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Yeraltı Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri
Sulama Alanı (hektar): 498 052
Sulama Tesisi Sayısı: 1 450

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: TOPLAM Kaynak: DSİ
Sulama Alanı (hektar): 3 416 906
Sulama Tesisi Sayısı: 2 910
Kaynak: DSİ

DSİ'nin 2020 Yıli Yatırım Programında yer alan ve toplam tutarı 169 milyar TL olan 184 sulama projesine 2020 yılı sonuna kadar yaklaşık olarak 75 milyar TL harcanmışolacaktır. DSİ'nin sulama yatırımlarına hız verilmesi amacıyla 2021-2023 dönemi Orta Vadeli Mali Planında ilan edilen yatırım teklif tavanları kapsaminda Dsi sulama sektörü ödenek tahsisleri yüksek oranda artırılmıştır. Bu artışın etkisiyle 2021 yılından başlamak üzere sulamaya açılan alan miktarında yükselme beklenmektedir.

TABLO II: 22- DSİ Stok Değerlendirme 
DSi-Tarım/Sulama: Proje Sayısı (1)
2016: 173
2017: 179
2018: 180
2019: 164
2020(2): 184

DSi-Tarım/Sulama: Yılı Yatırımi (Cari fiyatlarla, Milyon TL) (1)
2016: 5 275
2017: 6 500
2018: 6 485
2019: 3 276
2020(2): 3 327

DSi-Tarım/Sulama: Yılında İşletmeye Açılan İlave Sulama Net Alani (Hektar) (2)
2016: 54 165
2017: 105 440
2018: 148 679
2019: 82 385
2020(2): 65 000
(1) Yatirim Programi 
(2) 2016-2019 yılları DSİ'nin, 2020 yılı Strateji ve Bütçe Başkanlığının gerçekleşme tahmini verileridir.
Bitkisel Üretim 
TüİK tarafindan açıklanan bitkisel üretim ikinci tahminlerine göre 2020 yılında üretim miktarlari, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde 7,3, sebzelerde yüzde $^{1,6,}$ meyveler, içecek ve baharat bitkilerinde ise yüzde $^{7,3}$ oranında artışgöstermiştir.

Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde 8,2 oranında artarak yaklaşık 37,2 milyon ton olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Tahıllarda piyasa istikrarının sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmekte olup bu çerçevede ithalata sinırlı ve süreli olarak izin verilmektedir.

Pandemi sürecinin başlamasıyla birlikte, gıda güvenliğinin sağlanması amacıyla tarımsal üretimi artırabilmek için öncelikle ekilebilir alanların ve nadas alanlarının boşkalmasının engellenmesi, üretimde verimliliğin artırılması ve ithal tarımsal ürünlerin ülkemizde üretilebilmesine yönelik faaliyetlerin önemi daha da artmıştır.
Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunmasi,biyoteknoloji, islah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, sertifikali tohumluk üretimi ve kullanımı ile yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla altyapının iyileştirilmesine yönelik kamu yatırımları hızlandırılmış olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin işbirliğinin sağlanması konusunda çalışmalar devam etmektedir.
Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından organik tarım, iyi tarım uygulamalari, tibbi ve aromatik bitkiler alanında yetiştiriciliğin geliştirilmesi, ihracatın artırılmasi, izlenebilirliğin iyileştirilmesiyle kurumsal kapasitenin geliştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artırılmasi hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem taşıyan yöresel ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.
Kırsal kalkınma yatırımlarınin desteklenmesi kapsamında 2021-2025 yillarıni kapsayan, kırsal alanda ekonomik, sosyal ve altyapı gelişimine yönelik faaliyetleri desteklemek, gelirleri artırmak ve çeşitlendirmek amacıyla gerçek ve tüzel kişilere hibe desteği sağlanması için Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Tarıma Dayalı Ekonomik 

Yatırımlar ve Kırsal Ekonomik Altyapı Yatırımlarının Desteklenmesine İlişkin Cumhurbaşkani Kararı 28/07/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.

2011 yılında lisanslı depoculuğun geliştirilmesi için kurulan TMO-TOBB Lisansl Depoculuk A.Ş.'nin depolama kapasitesi geçen yıla göre yaklaşık iki kat artarak 298 bin tona ulaşmıştır. Ayrıca, Ekim 2020 itibarıyla ülkemizde hububat, baklagiller ve yağli tohumlarda 6,5 milyon ton, zeytin/zeytinyağında 14 bin ton, pamukta 36 bin ton, findıkta 13 bin ton, kuru kayısıda 5 bin ton ve antepfistiğında 2 bin ton olmak üzere toplam 122lisansli depoculuk şirketi 6,6 milyon ton kapasiteyle faaliyet göstermektedir. Lisansli depoların mevcut doluluk orani yüzde 47 seviyesindedir. 2020 yıli sonuna kadar mevcut kapasiteye yaklaşık 100 bin tonluk bir ilavenin olması beklenmektedir.
Hayvancılık 
Türkiye'de hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğinde olup son yıllarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar görülmüştür.

2019 yılı itibarıyla yaklaşık 17,7 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 42,7'si kültür melezi, yüzde 48,4'ü ise saf kültür irkından oluşmaktadır. 37,3 milyon baş olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun irklarının oranı yüzde 91,7 gibi yüksek bir seviyededir.
Hayvancılık faaliyetlerinin sürdürülebilirliğine katkı sağlamak ve üreticilerin girdi maliyetlerine destek olmak amacıyla Küçük Kapasiteli Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvancılık İşletmelerine 2020 Yılında Yapılacak Yem Desteğine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı11/07/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu kararla Covid-19pandemisi nedeniyle yem tedarikinde sıkıntıların yaşanmamasi, üreticilerin yem maliyetlerinde yaşanan artıştan daha az etkilenmelerinin sağlanması amaçlanmiştır.
Hayvan varlığının ve et üretiminin artırılmasına yönelik çalışmalar kapsamında 2019yılında toplam canlı sığır ithalatı bir önceki yıla göre yüzde 53 oranında azalarak yaklaşık 688 bin baş olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında ise bu azalış eğiliminin devam etmesi ve yıl sonunda toplamda yaklaşık 300 bin baş olması beklenmektedir.
Tavuk eti ihracatı 2015 yılında 229 bin ton iken yüzde 45,4 oranında artarak 2018yılında 333 bin tona yükselmiş, 2019 yılında ise bir önceki yıla göre yüzde 7 azalışla 309 bin ton olarak gerçekleşmiştir. Tavuk yumurtası ihracatı 2015 yılında 199 milyon iken yüzde 76,9 artarak 2019 yılında 352 milyona ulaşmıştir.

Süt üretimi önceki yllarda izlenen artış seyrini sürdürmüş ve 2019 yılında 22,9 milyon ton düzeyine çıkmıştır. Bu artışta kültür ve kültür melezi hayvan varlığında görülen yükselişin etkili olduğu anlaşılmaktadır.


TABLO II: 23- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 
2015: 13 994
2016: 14 080
2017: 15 944
2018: 17 043
2019: 17 688

2015: 6 385
2016: 6 589
2017: 7 805
2018: 8 419
2019: 8 560

2015: 5 734
2016: 5 758
2017: 6 536
2018: 7 030
2019: 7 555

2015: 1 875
2016: 1 733
2017: 1 603
2018: 1 593
2019: 1 574

2015: 31 508
2016: 30 984
2017: 33 678
2018: 35 195
2019: 37 276

2015: 29 302
2016: 28 833
2017: 31 257
2018: 32 513
2019: 34 199

2015: 2 206
2016: 2 151
2017: 2 420
2018: 2 682
2019: 3 077

2015: 10 416
2016: 10 345
2017: 10 635
2018: 10 922
2019: 11 205

2015: 134
2016: 142
2017: 161
2018: 178
2019: 184

2015: 18 655
2016: 18 489
2017: 20 700
2018: 22 121
2019: 22 960

2015: 1 149
2016: 1 173
2017: 1 126
2018: 1 119
2019: 1 201

2015: 16 728
2016: 18 098
2017: 19 281
2018: 19 644
2019: 19 898

2015: 1 909
2016: 1 879
2017: 2 137
2018: 2 157
2019: 2 138

2015: 108
2016: 106
2017: 115
2018: 108
2019: 109

2015: 203
2016: 493
2017: 894
2018: 1 461
2019: 688

2015: 49
2016: 64
2017: 113
2018: 116
2019: 16

2015: 154
2016: 407
2017: 666
2018: 1 212
2019: 665

2016: 22
2017: 115
2018: 133
2019: 7

2015: 229
2016: 210
2017: 279
2018: 333
2019: 309

2015: 107
2016: 105
2017: 134
2018: 138
2019: 153

2015: 199
2016: 217
2017: 213
2018: 335
2019: 352
Kaynak: TÜIK, ESK 
Et ve süt ihtiyacımızın yurt içinden sürdürülebilir şekilde karşılanması amacıyla hayvan varlığımızın artırılmasına, niceliğinin geliştirilmesi için suni tohumlama çalışmalarının yaygınlaştırılmasına, hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programlari sürdürülmektedir. Sektörün desteklenmesinde et ve süt üretiminde dengeli bir artışın sağlanması amacıyla etçi ve kombine tip sığır yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılmasıöncelikli konular arasındadır.

Yem bitkileri üretiminin talebi karşılayabilmesi için meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik islah çaliışmalarına hız verilmiştir. Mera tespit ve tahdit çalışmalarının hızla kısa sürede tamamlanmasi, meraların yetiştiriciler tarafindan etkin kullanımının sağlanması ile kaba yem üretimi ve işlenmesine yönelik altyapı destekleri sürdürülmektedir.
Hayvan hastalıkları ve zararlıları ile daha etkin mücade edilebilmesi amacıyla hayvancılik işletmeleri bazında koruyucu önlemlerin alınmasına yönelik İşletme OdaklıKoruyucu Hekimlik Sisteminin uygulamaya alınmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.Bununla birlikte, aşı üretiminde miktar ve kalitenin artırılabilmesi amacıyla özel sektörle işbirliği kapsamında aşı üretim merkezinin kurulmasına yönelik olarak en uygun modelin belirlenmesi için çalışmalara devam edilmektedir.

Su Ürünleri 
Ülkemizin deniz ve iç su yüzey alanları orman ve tarım alanlarından fazladır. 8.333 km kıyı uzunluğuna sahip ülkemizde, 24,6 milyon hektar kullanılabilir deniz ve 1,3 milyon hektar iç su olmak üzere toplam 26 milyon hektar su yüzey alanı bulunmaktadır. Íç su kaynaklarımızın sayısı sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajların sayısına bağlıolarak her geçen gün artmaktadır. Ayrıca üretim alanı olarak kullanılabilecek 178 bin km uzunluğundaki nehirlerin yanında yetiştiriciliğe müsait olan ve şu anda üzerinde yetiştiricilik yapılan pek çok su kaynağı da bulunmaktadır.


Ülkemizde su ürünleri üretimi 2019 yılında 836,5 bin ton olarak gerçekleşmiş olup bunun yüzde 51,6'sı deniz avcılığı, yüzde 3,8'i iç su avcılığı ve yüzde 44,6'sı yetiştiricilik üretimidir. Avcılık ve yetiştiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 17,7'si iç sularda gerçekleştirilmiştir. Avcılık üretimi yıldan yıla dalgalanma gösterirken yetiştiricilikteki üretim artış eğiliminin devam ettiği görülmektedir. 2010 yılında 167 bin ton su ürünleri yetiştiriciliği yapılırken, yıllar itibarıyla bu rakam yükselmiş, yüzde 123 artışla 2019 yılında 373 bin tona çıkmıştır. Ülkemiz; su ürünleri ihracatında da önemli gelişme kaydetmiş, 2010 yılında 156milyon ABD dolari olan ihracat tutarı 3,3 kat artarak 2019 yılında 517 milyon ABD dolarına,aynı dönemde balıkçılığın toplam tarımsal ihracattaki payı da yüzde 1,3'ten yüzde 3'e yükselmiştir.

Su ürünleri sektörünün gelişiminin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere avcılık ve yetiştiricilikte Ar-Ge çalışmalari, üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla su ürünleri araştırma enstitülerinin fiziki ve araştırma altyapılarının güçlendirilmesine devam edilmektedir. Balıkçılık sektörünün en önemli altyapi ihtiyacı olan balıkçı barınaklarına yönelik onarım çalışmaları ve yeni barınak inşası ihtiyaçlar doğrultusunda sürdürülmektedir.
Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 22/11/2019 tarihinde yayımlanarak 01/01/2020 itibarıyla yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Kanunla kontrol ve denetim hizmetlerinin etkinleştirilerek yasa dışı, kayıt dışı ve plansız avcılığın önlenmesi ile su ürünleri avcılık ve yetiştiricilik örgütlerinin işlevsel hale getirilmesini sağlayacak düzenlemeler yapılmiştir.

Su ürünleri piyasasının düzenlemesine katkı sağlamak amacıyla İşlenmiş Su Ürünlerinin Desteklenmesine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 27/05/2020 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu karar kapsamında Su Ürünleri Bilgi Sistemine kayıtlı,su ürünleri yetiştiriciliği yapan ve ürünlerini Tarım ve Orman Bakanlığınca onaylı işleme ve değerlendirme tesislerinde dondurulmuş ve soğutulmuş olarak işleyip paketleyerek sadece iç piyasada tüketilmek üzere satan üreticilere destekleme yapılmaktadır.
Ormancılik 
Karasal ekosistemin önemli unsurlarindan biri olan ormanlar sadece odun hammaddesi üretimiyle değil sosyal ve çevresel faydaları ile de ülkemizin can damarlarıdır.Ülkemiz yüz ölçümünün yüzde 29,2'sini oluşturan ormanların korunması ve geliştirilmesine yönelik olarak; 2019 yılında 73 bin hektar bozuk orman alanı rehabilite edilmiş, 18 bin hektar alanda ağaçlandırma çalışması yapılmış ve 16 bin hektar alanda erozyon kontrolüfaaliyeti gerçekleştirilmiştir.

Son yıllarda giderek artan küresel sıcaklık ve kuraklıkla birlikte dünyanın birçok yerinde olduğu gibi ülkemizde de orman yangınlarının daha uzun süreli ve daha şiddetli hale geldiği,beraberinde ciddi ekolojik ve ekonomik hasarlar meydana getirdiği görülmektedir. Orman yangınlarında zarar gören alan miktarı geçen yıla oranla yaklaşık iki kat artmış; Ekim 2020itibarıyla meydana gelen 2.957 orman yanginında toplam 16.441 hektar alan zarar görmüştür.

Orman yanginlarıyla mücadelede önleyici tedbirlerin ve müdahale kapasitesinin artırılması için Orman Genel Müdürlüğü kara araç filosuna 275 arazöz ve 30 yangın müdahale aracı dâhil edilerek yenilenmiş, yangın yoğunluğunun fazla olduğu bölgelerde İnsansız Hava Araçları (İHA) kullanılmaya başlanmıştır.


İklim değişikliğiyle artan taşkın ve sel felaketleri ile beraberinde getirdiği doğal kaynak bozulumunun önüne geçmek için entegre havza yönetimi projeleriyle birçok kurumun koordinasyonu sağlanarak havza sorunlarının bütüncül şekilde ele alınmasıhedeflenmektedir. Bu projelerle doğal kaynaklarda verimin artırılmasının yani sira yukarıhavzalarda yaşayan halkın refah düzeyi iyileştirilerek ormanlar üzerindeki baskının azaltılmasi amaçlanmaktadır.

Odun hammaddesi kaynaklı ithalatın önlenmesi ve bu alandaki ihtiyacin yerli kaynaklardan karşılanması amacıyla endüstriyel plantasyon ve endüstriyel ormancılık çalışmalarına 2020 yılından itibaren hız verilmiştir. Bu kapsamda özel sektörün teşvik edilmesi için mevzuat düzenlenmesi yıl içinde tamamlanmiştir. Bozuk orman alanlarında sürdürülebilir orman yönetimi kriterleri çerçevesinde rehabilitasyon çalişmalarıyla verimli orman alanlarının artırılması ve Hazineye ait boş arazilerin üretime kazandırılmasına yönelik çalışmalara ağırlık verilecektir.

Orman yangınları ve zararlıları başta olmak üzere ormanların çeşitli faktörlere karşıetkin şekilde korunmasi, toprak muhafaza amaçlı ağaçlandırma yapılmasi, orman yollarının güncel ihtiyaçlara göre iyileştirilmesi ve geliştirilmesi, ormanların sağladığı ürün ve hizmetlerden sürdürülebilir şekilde faydalanılmasi, orman-köylü ilişkilerinin iyileştirilmesi,yerli ve yenilenebilir bir doğal yapi malzemesi olan ahşabın yapılarda kullanımının teşvik edilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecektir.

2020 yılı içerisinde Orman Bilgi Sistemi Projesi tamamlanmış olup geliştirme çalişmaları devam etmektedir. Orman Bilgi Sisteminin devreye alınmasıyla ormancılık sektörüne dair veriler tek sistemde toplanarak diğer kurumların uygulamalarıyla entegrasyon sağlanmış, yangın anında anlık mesajlaşma servisiyle ekiplerin daha koordineli çalışması temin edilmiş ve orman yangınlarına gönüllülük başvuruları, izin-irtifa işlemleri,orman ürünlerinin açık artırmalı satışları gibi işlemler elektronik ortama taşınmıştır.
Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri 
Ülkemizde bitkisel üretimde destekler, Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alınarak uygulanmaktadır.Hayvancılıkta il ve bölge bazında ayrıştırılmış bir destekleme modeline geçiş yapılmış ve bölgesel kalkınma projelerinin uygulandığı yörelere özgü destekler artırılmıştır. Su ürünlerinde ise kayıt dışılığın önlenmesi ve verimliliğin artırılmasına yönelik destekleme uygulamalarina devam edilmektedir.

Tarımsal Destekleme Bütçesi 2020 ylında, On Birinci Kalkınma Plani hedefleriyle uyumlu olarak bir önceki yıla göre yüzde 29,4 oranında artırılmış ve 21,97 milyar TLye ulaşmıştır. 2021 yılında ise bir önceki yıl seviyesi korunarak 22 milyar TL olarak öngörülmüştür. Bitkisel üretimi artırmaya yönelik sertifikalı tohum ve fidan desteği, hububat ve bakliyatta fark ödemesi desteği ile kırsal kalkınma amaçlı tarımsal desteklerin bütçeleri 2021 yılında en fazla artış öngörülen destek kalemleri olmuştur.

TABLO II: 24- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımı
Destekleme Konusu: 2019
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2020 (2)
Artış (Yüzde): 2021 (3)
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2020

Destekleme Konusu: Alan Bazlı Tarımsal Destek Ödemeleri
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 439
Artış (Yüzde): 5 287
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 5 199

Destekleme Konusu: Alan Bazlı Ek Ödeme (4)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 369
Artış (Yüzde): 296
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 300

Destekleme Konusu: Mazot
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 390
Artış (Yüzde): 2 901
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2 724

Destekleme Konusu: Gübre Sertifikali Tohum ve Fidan
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 566
Artış (Yüzde): 840
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 788

Destekleme Konusu: Kullanımi
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 179
Artış (Yüzde): 201
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 387

Destekleme Konusu: ÇATAK
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 85
Artış (Yüzde): 150
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 100

Destekleme Konusu: Fndik
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 850
Artış (Yüzde): 899
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 899

Destekleme Konusu: Telafi Edici Ödemeler
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 264
Artış (Yüzde): 307
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 307

Destekleme Konusu: Bitki Karantina Tazminatı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): - 4
Artış (Yüzde): 7
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 7

Destekleme Konusu: Patates Siğili Desteği Çay Budama Tazminat ve

Destekleme Konusu: Masrafları
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 260
Artış (Yüzde): 300
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 300

Destekleme Konusu: Fark Ödemesi
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 590
Artış (Yüzde): 5 842
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 5 915

Destekleme Konusu: Hububat ve Bakliyat
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 032
Artış (Yüzde): 2 193
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2 511

Destekleme Konusu: Çay Arz Açığı Olan Ürünler (5)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 193
Artış (Yüzde): 182
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 189

Destekleme Konusu: Hayvancılık Destek
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 3 365
Artış (Yüzde): 3 467
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 3 215

Destekleme Konusu: Ödemeleri Kırsal Kalkınma Amaçlı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 693
Artış (Yüzde): 6 862
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 6 304

Destekleme Konusu: Tarimsal Destekleme (6) Tarım Sigortası
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 063
Artış (Yüzde): 1 436
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 750

Destekleme Konusu: Destekleme Hizmetleri Diğer Tarımsal Amaçlı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 019
Artış (Yüzde): 1 140
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 250

Destekleme Konusu: Destekler
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 904
Artış (Yüzde): 1 095
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 276

Destekleme Konusu: TOPLAM
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 16 972
Artış (Yüzde): 21 969
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 22 000
Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) 2019 yılinda ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir.

(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 

()Organik Tarım, İyi Tarim, Toprak Analizi, Küçük İşletme, Geleneksel Zeytin Bahçelerinin Rehabilitasyonu, Organik 
Organomineral Gübre desteğini kapsamaktadir.

(5) Kütlü pamuk, zeytinyağı, dane zeytin, ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir.
(6) Bütçe tutarının 2019 yılında 261 milyon TL'si, 2020 yılında 404 milyon TL'si ve 2021 yılında 450 milyon TL'si Tarım ve Kirsal 
Kalkınmayı Destekleme Kurumu hibe karşıliğıdır.


Tarımsal desteklemelerde etkinliğin sağlanması için desteklerin havza, ürün ve su kısıtıtemelinde farklilaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılmasına, çeşitli kurumlar tarafindan uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanmasına, üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklemelerde dikkate alinmasina öncelik verilmektedir.

Tarımsal destekleme sisteminde; desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarının kurulacak bir sistemle düzenli olarak yapılacak etki analizlerinin sonuçlarına göre her yıl yeniden belirlenmesine, hayvancılik ve meyvecilik için ise uzun dönemli destekleme modelinin belirlenmesine,Kırsal Kalkınma Plani doğrultusunda ticari işletmeciliği destekleyecek tarimsal ve kirsal kalkınma yardımlarınin önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.


Gida 
Ülkemiz 2019 yılı Küresel Gida Güvenliği Endeksine göre 113 ülke arasında genel puanlamada, bir önceki yıla göre yedi basamak yükselerek 41'inci sırada yer almıştır. Bu endekste, Türkiye ekonomik karşılanabilirlikte 51´inci, fiziksel ulaşılabilirlikte 34'üncü, kalite ve gıda güvenilirliği boyutlarında 40'ıncı ve 2019 yılı itibarıyla ölçülmeye başlanan doğal kaynaklar ve dayanıklılık endeksinde 45'inci sırada bulunmaktadır.
2020 yılı itibarıyla pandemi sebebiyle sosyo-ekonomik açıdan yeni bir dönemin başlamasıyla tüketici davranışlarının da değiştiği görülmektedir. Pandemi döneminde bireylerin ve ülkelerin gıda stoku yapma eğilimleri nedeniyle gıdaya olan talep artmaktadır.Tüketim tarafında yaşanan bu değişimle birlikte tarımsal üretim tarafında ortaya çıkabilecek olası risklere karşı gerekli tedbirlerin zamanında alınabilmesi için analiz çalışmalarıyürütülmektedir. Ayrıca gıda tedarik zincirinde altyapıların iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Gida güvenilirliğimevzuatı çerçevesinde, gida kontrol sisteminin bir parçası olan denetim altyapisının iyileştirilmesine yönelik yatırımlarla risk analiz sistemi oluşturulması ve gıda güvenilirliği bilgi ağının geliştirilmesi çalışmaları devam etmektedir. Gıda güvenilirliğinin sağlanması amacıyla 2019 yılında toplam 1.215.996 denetim yapılmış olup bu denetimler kapsamında tespit edilen taklit veya tağşiş yapılmış ve insan sağlığını tehlikeye sokacak 1.211 farklı parti ürün kamuoyuna duyurulmuştur. Ekim 2020 itibarıyla toplam gıda denetimi sayısı 1.007.860 olarak gerçekleşmiş ve tespit edilen taklit, tağşiş ile insan sağlığınıtehlikeye sokacak 789 farklı parti ürün kamuoyuna duyurulmuştur. Yil sonuna kadar denetim sayısinin 1.300.000'e ulaşmasi beklenmektedir.

Tarim ve gida sektöründe faaliyet gösteren KiT'lerde işletme yenileme ve rehabilitasyon yatırımlarının yanı sıra çevre koruma amaçlı yatırımlar sürdürülmektedir.
b) Amaç
Çevresel, sosyal ve ekonomik olarak sürdürülebilir, ülke insanının yeterli ve dengeli beslenmesinin yanı sira arz talep dengesini gözeten üretim yapisıyla uluslararası rekabet gücünü artırmış, ileri teknolojiye dayali, altyapı sorunlarını çözmüş, örgütlülüğü ve verimliliği yüksek, etkin bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Makro ve mikro düzeyde doğru ve güvenilir veri temin edilerek, tohumdan sofraya uzanan tüm zincir tam olarak kayıt altına alınacak, yıllık izleme ve değerlendirme çalışmaları kurumsal hale getirilecek, tarımsal bilgi sistemleri tamamlanarak etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.403)

Politika/Tedbir: Tedbir 403.2. Dijitalleşme, yapay zekâ ve veriye dayalı iş modelleri ile tarımsal bilgi sistemleri geliştirilecek ve tüm kesimlerin kullanımina açılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tarım ve Orman Bakanliğı bünyesinde bağlı ve ilgili kuruluşların bilgi sistemleri de dâhil tüm sistemler tek bir merkezde toplanacaktır. 2. Ulusal tarim, su, orman veri aği oluşturulacaktır. 3. Tarım bilgi sistemlerinin entegrasyonu ve güncellenmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tarımsal desteklerin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.404)

Politika/Tedbir: Tedbir 404.1. Tarimsal desteklerin etki analizi yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Stratejik ürünler belirlenerek desteklerin rekolte ve verimleri üzerine etkileri belirlenecektir. 2. Çiftçi memnuniyet analizi yaptırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tarım arazilerinin korunması, etkin kullanımı ve yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.405)

Politika/Tedbir: Tedbir 405.1. Ülke genelinde toprak yeteneklerini gösteren detaylı toprak etütlerinin yapılmasi, haritalanması ve siniflandırılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, DSİ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İki milyon hektar tarım alanının detaylı toprak etütleri yapılarak ulusal toprak veri tabanına işlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 405.2. Toprak bilgi sistemine dayalı tarımsal arazi kullanım planlarının hazırlanması tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 2,5 milyon hektar tarım alanınin arazi kullanım planlaması yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 405.3. Tarim arazilerinin tarım dışı amaçlı kullanım baskısını azaltacak düzenlemeler tamamlanacak ve denetimler artırilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, DSI
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tespiti tamamlanan 26 ovadan en az yedisi Büyük Ova Koruma Alanı ilan edilecektir. 2. Tespit edilen ova sinırları güncellenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 405.4. Atil arazilerin tarımsal üretime kazandırılması başta olmak üzere, tarım arazisi piyasalarının geliştirilmesi için arazi bankacılığı sisteminin kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılacak, sözleşmeli üretim desteklenerek özendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Tarim Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Arazi bankacılığı sistemine ilişkin kurumsal ve hukuki düzenlemelere yönelik hazırlık çalışmaları tamamlanacaktir.

Tedbir 405.6. Tarim arazilerinin miras ve satış yolu ile bölünmesi önlenecek, mirasçılara arazi ediniminde finansal destek sağlanacaktır.: Tedbir 405.7. Arazi toplulaştırma çalişmalarına sulama yatırımlari ile entegre bir şekilde devam edilecek, tescil işlemlerinin hızlandırılması için düzenlemeler yapılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, DSÍ, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
1. Tarım arazilerinin satış ve intikallerine ilişkin işlemlerin ülke genelinde tapu müdürlükleri ile Tarım ve Orman Bakanlığı taşra teşkilatı işbirliğinde gerçekleştirilmesi için eğitim çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Arazilerin miras yoluyla bölünmesinin önlenmesi amacıyla varislerin finansmana ulaşımının kolaylaştırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. 200 bin hektar alanda arazi toplulaştırma çalışmaları başlatılacaktır. 2.1,2 milyon hektar alanda tescil işlemleri tamamlanacaktır.

Tedbir 405.6. Tarim arazilerinin miras ve satış yolu ile bölünmesi önlenecek, mirasçılara arazi ediniminde finansal destek sağlanacaktır.: Sulama alanlarının genişletilmesi amacıyla yatırımlar önceliklendirilerek sürdürülecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.406)

Tedbir 405.6. Tarim arazilerinin miras ve satış yolu ile bölünmesi önlenecek, mirasçılara arazi ediniminde finansal destek sağlanacaktır.: Tedbir 406.2. Kamu sulama yatırımları; ilerleme yüzdesi, depolama tesisi durumu, cazibeli sulama sistemine sahip olmasi, emsal sulama oranları yüksekliği, ekonomiye biran önce kazandırılabilme imkânı ve diğer projeler ile eş zamanlı yürütülme gerekliliği kriterleri dikkate alınarak sürdürülecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), DSİ
1. Tarım arazilerinin satış ve intikallerine ilişkin işlemlerin ülke genelinde tapu müdürlükleri ile Tarım ve Orman Bakanlığı taşra teşkilatı işbirliğinde gerçekleştirilmesi için eğitim çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Arazilerin miras yoluyla bölünmesinin önlenmesi amacıyla varislerin finansmana ulaşımının kolaylaştırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. Öncelik seti çerçevesinde 150.000 hektar saha sulamaya açılacaktır. 2. Dış kredisi halihazırda temin edilmiş projelere finansman planlarına uygun ödenek tahsisi yapılacaktır.

Tedbir 405.6. Tarim arazilerinin miras ve satış yolu ile bölünmesi önlenecek, mirasçılara arazi ediniminde finansal destek sağlanacaktır.: Tedbir 406.3. Tarımda suyun verimli kullanılmasına yönelik su tasarrufu sağlayan yağmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemleri yaygınlaştırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ziraat Bankası
1. Tarım arazilerinin satış ve intikallerine ilişkin işlemlerin ülke genelinde tapu müdürlükleri ile Tarım ve Orman Bakanlığı taşra teşkilatı işbirliğinde gerçekleştirilmesi için eğitim çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Arazilerin miras yoluyla bölünmesinin önlenmesi amacıyla varislerin finansmana ulaşımının kolaylaştırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. Proje bazli destekleme programları kapsamında ilave 150 bin hektar alanda modern basinçli sulama sistemlerinin kurulumuna hibe desteği sağlanacaktır.

Tedbir 405.6. Tarim arazilerinin miras ve satış yolu ile bölünmesi önlenecek, mirasçılara arazi ediniminde finansal destek sağlanacaktır.: Tedbir 406.4. Tarimsal kaynaklı su kirliliğini önlemeye yönelik tedbirler yaygınlaştırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tedbir 406.4. Tarimsal Tarim ve Orman kaynaklı su kirliliğini Bakanlığı (S), Çevre ve önlemeye yönelik tedbirler Şehircilik Bakanlığı, yaygınlaştırılacaktır. Orman Genel Müdürlüğü, DSİ Bitkisel üretim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.407)
1. Tarım arazilerinin satış ve intikallerine ilişkin işlemlerin ülke genelinde tapu müdürlükleri ile Tarım ve Orman Bakanlığı taşra teşkilatı işbirliğinde gerçekleştirilmesi için eğitim çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Arazilerin miras yoluyla bölünmesinin önlenmesi amacıyla varislerin finansmana ulaşımının kolaylaştırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. 25 nehir havzasında nitrata hassas bölgeler belirlenerek 14 havzanın nitrat eylem planları hazırlanacaktır.

Tedbir 405.6. Tarim arazilerinin miras ve satış yolu ile bölünmesi önlenecek, mirasçılara arazi ediniminde finansal destek sağlanacaktır.: Tedbir 407.1. Bitkisel üretimin sürdürülebilirliğini teminen girdi destekleri, başta mazot ve gübre olmak üzere maliyetlerdeki değişimler dikkate alınarak belirlenecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Tarım arazilerinin satış ve intikallerine ilişkin işlemlerin ülke genelinde tapu müdürlükleri ile Tarım ve Orman Bakanlığı taşra teşkilatı işbirliğinde gerçekleştirilmesi için eğitim çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Arazilerin miras yoluyla bölünmesinin önlenmesi amacıyla varislerin finansmana ulaşımının kolaylaştırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. Tarım ürünleri üretim maliyetleri Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü tarafından düzenli olarak izlenecektir. 2. Tarimsal destekleme birim tutarları girdi fiyatlarındaki değişim dikkate alınarak belirlenecektir.

Tedbir 407.2. Başta yüksek katma değerli tıbbi ve aromatik bitkilerde olmak üzere, ürün güvenilirliği, çeşitliliği ve üretimini artırmak amacıyla, iyi tarım uygulamaları, organik tarım, sözleşmeli üretim, kümelenme, araştırma, pazarlama ve markalaşma faaliyetleri desteklenecektir.: Tedbir 407.3. Örtü altı yetiştiriciliğine yönelik modern seraların kurulmasının yanında mevcut seraların modernize edilmesi, büyütülmesi, paketleme tesisleri ve depo yapimi için yatırım ve işletme finansman desteği sağlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, Yerel Yönetimler: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Ziraat Bankası
1. İyi Tarım Uygulamaları Bilgi Sistemi (İTUBİS) kurulacaktır. 2. DİTAP kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik eğitim çalışmaları yürütülecektir. 3. Organik Tarım Bilgi Sistemi güncellenecektir.: 1. Seracılik Altyapısı Geliştirme Projesi kapsamında yapılan etüt çalışmaları ile seracılik yatırımına uygun olduğu belirlenen alanlarda altyapı çaliışmaları yürütülecektir. 2. Tarıma Dayalı Íhtisas Organize Sanayi Bölgeleri Projesi kapsamında toplam 172 hektar alanda sera kurulumuna yönelik altyapı çalışmaları tamamlanarak yatırımcıların kullanımına sunulacaktır. 3. Mevcut seralarin modernizasyonu ve yeni sera kurulumlarına yönelik hibe desteği ve faiz sübvansiyonlu kredi finansmanı sağlanacaktır.

Tedbir 407.2. Başta yüksek katma değerli tıbbi ve aromatik bitkilerde olmak üzere, ürün güvenilirliği, çeşitliliği ve üretimini artırmak amacıyla, iyi tarım uygulamaları, organik tarım, sözleşmeli üretim, kümelenme, araştırma, pazarlama ve markalaşma faaliyetleri desteklenecektir.: Tedbir 407.6. Ekonomik ömrünü tamamlamış ve verimliliği azalmış çay ve fındık gibi uzun ömürlü ve katma değeri yüksek bitkisel ürünlerin verimliliğini artırmak üzere ekim alanlarının yenilenmesi desteklenecektir.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, Yerel Yönetimler: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), ÇAYKUR Ziraat Bankası
1. İyi Tarım Uygulamaları Bilgi Sistemi (İTUBİS) kurulacaktır. 2. DİTAP kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik eğitim çalışmaları yürütülecektir. 3. Organik Tarım Bilgi Sistemi güncellenecektir.: 1. Çay Bitkisi Gen Havuzunun Oluşturulması ve Ticari Çay Çeșit Adaylarının Belirlenmesi Projesi kapsamında tespit edilen klonlarla damızlık çay bahçesi oluşturulacaktır. 2. Her yöre için uygun findık çeşitleri tespit edilerek doku kültürü yöntemiyle üretim materyali çoğaltılacaktır.

Tedbir 407.2. Başta yüksek katma değerli tıbbi ve aromatik bitkilerde olmak üzere, ürün güvenilirliği, çeşitliliği ve üretimini artırmak amacıyla, iyi tarım uygulamaları, organik tarım, sözleşmeli üretim, kümelenme, araştırma, pazarlama ve markalaşma faaliyetleri desteklenecektir.: Tedbir 408.3. Küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde anaç hayvan sayısının artırılması ile kırmızı et üretimindeki küçükbaş payının yükseltilmesi amacıyla Sürü Büyütme ve Yenileme Desteği Projesi kapsamında yılı içerisinde doğup damızlık olarak kullanılmak üzere sürüye katılan her dişi kuzu ve oğlağa ilave destek verilecektir.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, Yerel Yönetimler: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. İyi Tarım Uygulamaları Bilgi Sistemi (İTUBİS) kurulacaktır. 2. DİTAP kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik eğitim çalışmaları yürütülecektir. 3. Organik Tarım Bilgi Sistemi güncellenecektir.: 1. Sürü Büyütme ve Yenileme Desteği Projesi kapsamında küçükbaş hayvan başına destek verilecektir.

Tedbir 408.5. Küçük aile işletmelerinin büyükbaş hayvancılıkta 10, küçükbaş hayvancılıkta 300 hayvan kapasitesine ulaştırılmasıni teminen barinakların modernizasyonu ve genişletilmesi, hayvan, alet ve ekipman alımı desteklenecektir.: Su ürünleri yetiştiriciliğinde üretim ve ihracatın artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.409)

Tedbir 408.5. Küçük aile işletmelerinin büyükbaş hayvancılıkta 10, küçükbaş hayvancılıkta 300 hayvan kapasitesine ulaştırılmasıni teminen barinakların modernizasyonu ve genişletilmesi, hayvan, alet ve ekipman alımı desteklenecektir.: Tedbir 409.1. Yeni potansiyel su ürünleri yetiştiricilik alanları belirlenerek girişimcilerin kullanımına açılacak, çeşitli devlet destekleri ile üretim teşvik edilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Tarımsal Destekleme Bütçesi kapsamında işletmelerin hayvan sayılarının; büyükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 10 başa, küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 300 başa kadar çıkarılmasi için canli hayvan ile makine ve ekipman alımlarına destek sağlanacaktır.: 1. 35 bin ton/yıl kapasiteli yeni su ürünleri potansiyel yetiştiricilik alanının üretime açılması için gerekli çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 408.5. Küçük aile işletmelerinin büyükbaş hayvancılıkta 10, küçükbaş hayvancılıkta 300 hayvan kapasitesine ulaştırılmasıni teminen barinakların modernizasyonu ve genişletilmesi, hayvan, alet ve ekipman alımı desteklenecektir.: Tedbir 409.2. Kaynakların koruma ve kullanma dengesi gözetilerek, balıik stoklarının sürdürülebilirliği sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
1. Tarımsal Destekleme Bütçesi kapsamında işletmelerin hayvan sayılarının; büyükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 10 başa, küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 300 başa kadar çıkarılmasi için canli hayvan ile makine ve ekipman alımlarına destek sağlanacaktır.: 1. 2.500 resif bloğu ile resif tarlaları oluşturulacak, 13 milyon adet baliklandırma yapılacaktır.

Tedbir 408.5. Küçük aile işletmelerinin büyükbaş hayvancılıkta 10, küçükbaş hayvancılıkta 300 hayvan kapasitesine ulaştırılmasıni teminen barinakların modernizasyonu ve genişletilmesi, hayvan, alet ve ekipman alımı desteklenecektir.: Gıda güvenilirliğini teminen denetimler etkinleştirilecek, bitki ve hayvan hastalık ve zararlıları ile mücadele hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.410)

Tedbir 408.5. Küçük aile işletmelerinin büyükbaş hayvancılıkta 10, küçükbaş hayvancılıkta 300 hayvan kapasitesine ulaştırılmasıni teminen barinakların modernizasyonu ve genişletilmesi, hayvan, alet ve ekipman alımı desteklenecektir.: Tedbir 410.1. İşletme Odaklı Koruyucu Veteriner Hekimlik Sistemi ile hayvan refahını içerecek şekilde insan ve hayvan sağlığına yönelik tek sağlık polițikaşı hayata geçirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Türk Veteriner Hekimleri Birliği (TVHB)
1. Tarımsal Destekleme Bütçesi kapsamında işletmelerin hayvan sayılarının; büyükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 10 başa, küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 300 başa kadar çıkarılmasi için canli hayvan ile makine ve ekipman alımlarına destek sağlanacaktır.: 1. İşletmelerin hastalık ve kayıplarının serbest veteriner hekimler eliyle Önlenmesi için HAYGEM-GKGM-TVHB arasında protokol yapılacaktır. 2. Hayvan hastalıkları ile mücadele çalışmalarına serbest veteriner hekimlerin katılımının sağlanması için işletme odaklı veteriner hekimlik hizmetlerinin pilot olarak uygulaması başlatılacaktır. 3. İşletme odaklı veteriner hekimlik hizmetlerine ilişkin mevzuat hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 408.5. Küçük aile işletmelerinin büyükbaş hayvancılıkta 10, küçükbaş hayvancılıkta 300 hayvan kapasitesine ulaştırılmasıni teminen barinakların modernizasyonu ve genişletilmesi, hayvan, alet ve ekipman alımı desteklenecektir.: Tedbir 410.3. Özel sektörle işbirliği kapsamında veteriner aşıları ve teşhis kiti üretimini gerçekleştirmek üzere aşı üretim merkezi kurulacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı
1. Tarımsal Destekleme Bütçesi kapsamında işletmelerin hayvan sayılarının; büyükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 10 başa, küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 300 başa kadar çıkarılmasi için canli hayvan ile makine ve ekipman alımlarına destek sağlanacaktır.: 1. Aşı merkezi kurulması hususunda özel sektör ile kamu arasında kurulacak işbirliğinin çerçevesi Sağlık Bakanlığı ile koordineli bir şekilde belirlenecektir.

Tedbir 408.5. Küçük aile işletmelerinin büyükbaş hayvancılıkta 10, küçükbaş hayvancılıkta 300 hayvan kapasitesine ulaştırılmasıni teminen barinakların modernizasyonu ve genişletilmesi, hayvan, alet ve ekipman alımı desteklenecektir.: Tedbir 410.5. Gida kontrol laboratuvar altyapısı güçlendirilecek, kontrol hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Tarımsal Destekleme Bütçesi kapsamında işletmelerin hayvan sayılarının; büyükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 10 başa, küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde 300 başa kadar çıkarılmasi için canli hayvan ile makine ve ekipman alımlarına destek sağlanacaktır.: 1 Altı gıda kontrol laboratuvarı yapımı tamamlanacaktır.

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.1. Lisanslı depoculuk sisteminin yaygınlaştırılması amacıyla ürün muhafaza ve analiz destekleri artırılacaktır.

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.2. Tarimsal ürünlerde soğuk zincirin tesisine yönelik lojistik altyapı iyileştirilecektir.

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.3. Gida kayıp ve israfinın önlenmesi için tüketici bilinci artırılacaktır.

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.4. Tarimsal ürünlerde e-ticaretin etkin ve güvenli yürütülmesine yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.6. İklim değişikliğine uyum sağlamak üzere tarımda ürün desen değişimi senaryolari oluşturulacaktır.

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tarımsal üretimde yerel hayvan ırkı ve tohum alanında biyolojik çeşitliliğimiz korunacak ve sürdürülebilir hale getirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.412)

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 412.1. Biyolojik çeşitlilik envanteri tamamlanacak, önemli türler ve özellikli alanlar izlenecek, genetik kaynaklardan ve bağlantıl geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların paylaşımına yönelik mekanizma oluşturulacak, biyoçeşitliliğe dayalı geleneksel bilgiler kayit altına alınarak Ar-Ge amaçlı kullanıma sunulacaktir.

Tarım ürünlerinin pazarlanmasında dağıtım zincirindeki aracıların sayısının azaltılması, tüketicinin makul fiyatlardan ürüne erişimi, üretici ile tüketici arasında doğrudan bağlantı kurulması yönünde kooperatiflerin ve üretici birliklerinin sistemde etkin olarak yer alması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.413): Tedbir 413.2. Üretici birliklerinin ticari faaliyette bulunabilmelerinin kolaylaştırılması amacıyla düzenlemeler yapılacaktır.

Tarım ürünlerinin pazarlanmasında dağıtım zincirindeki aracıların sayısının azaltılması, tüketicinin makul fiyatlardan ürüne erişimi, üretici ile tüketici arasında doğrudan bağlantı kurulması yönünde kooperatiflerin ve üretici birliklerinin sistemde etkin olarak yer alması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.413): Sürdürülebilir orman yönetimiyle ormanların ekonomiye katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.415)

Tarım ürünlerinin pazarlanmasında dağıtım zincirindeki aracıların sayısının azaltılması, tüketicinin makul fiyatlardan ürüne erişimi, üretici ile tüketici arasında doğrudan bağlantı kurulması yönünde kooperatiflerin ve üretici birliklerinin sistemde etkin olarak yer alması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.413): Tedbir 415.4. Odun hammadde ihtiyacinin karşılanmasına yönelik olarak hızlı gelişen türlerle endüstriyel plantasyonların kurulmasına imkân verilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alanı (Kümülatif) (3)
Birim: Milyon Hektar
2019: 8,2
2020(1): 8,2
2021(2): 8,4

Performans Göstergeleri: Tescil İşlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaştırma Alani (Kümülatif) (4) (5)
Birim: Milyon Hektar
2019: 4,2
2020(1): 4,7
2021(2): 5,9

Performans Göstergeleri: Sulamaya Açılan Net Tarımsal Alan (Kümülatif)
Birim: Milyon Hektar
2019: 3,42
2020(1): 3,48
2021(2): 3,62

Performans Göstergeleri: Tarla İçi Basınçlı Sulama Sistemi Kurulan Alan (Yıllık)
Birim: Bin Hektar
2019: 150
2020(1): 0
2021(2): 150

Performans Göstergeleri: Sulama Orani (5)
Birim: Yüzde
2019: 64
2020(1): 64
2021(2): 66

Performans Göstergeleri: Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapilan Tarımsal Desteklerin Tarımsal Katma Değere Orani
Birim: Yüzde
2019: 6,1
2020(1): 6,8
2021(2): 6,0

Performans Göstergeleri: Yağlı Tohum Üretimi (Çiğit dâhil, Yıllık)
Birim: Milyon Ton
2019: 3,78
2020(1): 3,85
2021(2): 4,25

Performans Göstergeleri: Tibbi ve Aromatik Bitkilerin Üretim Miktanı (Yllik)
Birim: Bin Ton
2019: 750
2020(1): 371
2021(2): 390

Performans Göstergeleri: Sığır Varlığı İçinde Kültür Irkı Oranı
Birim: Yüzde
2019: 48
2020(1): 50
2021(2): 51

Performans Göstergeleri: Kırmızı Et Üretim Miktarı (Yillık) (6)
Birim: Milyon Ton
2019: 1,20
2020(1): 1,35
2021(2): 1,52

Performans Göstergeleri: Mera Islah ve Amenajman Alanı (Kümülatif)
Birim: Bin Hektar
2019: 119
2020(1): 383
2021(2): 733

Performans Göstergeleri: Orman Alanlarının Ülke Yüzölçümüne Oranı
Birim: Yüzde
2019: 29,2
2020(1): 29,4
2021(2): 29,5

Performans Göstergeleri: Yangina Birinci Derece Hassas Bölgelerde Yangina Îlk Müdahale Süresi
Birim: Dakika
2019: 15
2020(1): 12
2021(2): 11
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 

(3) Tarim ve Orman Bakanlığı faaliyetleri esas alınmıştır.

(4) DSİ tarafindan inşa edilen alanları kapsamaktadır.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının Kullanımı ve 
Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir.

(6) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tarım Programının performans 
göstergelerinden biridir.



2.2.2.2.Savunma Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) verilerine göre 2019 yılında bir önceki yıla göre savunma ve havacılık sektörü cirosu yüzde 24 artış göstererek 10,9milyar ABD dolari, yurt dişı satış geliri yüzde 40 artış göstererek 3,1 milyar ABD dolarına ulaşmıştır. 2002 yılında yüzde 20 civarında olan savunma sanayii yerlilik oranı 2019 yılıitibarıyla yüzde 67 düzeyine ulaşmıştır.

Savunma Sanayii Başkanlığı (S) tarafından halihazırda 700'ü aşkın proje yürütülmekte ve söz konusu projeler yürütülürken; Türk savunma sanayiini Türkiye'nin küresel güç vizyonu doğrultusunda inşa etmek üzere savunma sanayii ekosistemini dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek şekilde güçlendirmek gayesiyle hareket edilmektedir.Bu hedef doğrultusunda üstün teknik özellikleri haiz ürünleri içeren, farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalara öncelik verilmekte; sektörel yetkinlikleri artırmak ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere muhtelif destek mekanizmaları uygulanmaktadır.

Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümü sağlama çalışmalarına devam edilmekte,geleceğin teknolojilerine yönelik yatırımlar günden güne artmaktadır. 2020 yılında;geleceğin savaş konseptini belirleyecek olan eklemeli imalat teknolojileri, grafen ve iki boyutlu malzeme teknolojileri, sürü zekâsi, enerjik malzemeler, akustik teknolojiler, RF teknolojileri alanlarında Odak Teknoloji Ağları (OTAĞ) faaliyetleri yürütülmüş ve milli teknoloji hamlesinine hız kazandıracak kompozit teknolojileri, robotik teknolojiler, lazer ve elektromanyetik teknolojileri, optik teknolojileri, yapay zeka teknolojileri, büyük veri teknolojileri, sinyal ve görüntü işleme teknolojileri, bilişsel haberleşme teknolojileri, 5G teknolojileri, genişbant mobil haberleşme teknolojileri, tahrip teknolojileri, KBRN teknolojileri, akustik teknolojileri, ekran teknolojileri, kizılötesi algilama teknolojileri ve RF teknolojileri alanlarında proje faaliyetleri sürdürülmüştür.

Teknoloji geliştirme faaliyetlerinin vazgeçilmez bir unsuru olan gelişmiş bir test ve sertifikasyon altyapisına sahip olmak ve mevcut test merkezlerini en etkin şekilde kullanmak yönünde çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda 2020 yılında; yerli test kabiliyetlerinin Online Test Portalı üzerinde toplanmasını sağlamak amacıyla ilgili paydaşlarla koordinasyon içerisinde faaliyetler yürütülmüştür.

Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere;ekosistemin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine yönelik olarak Savunma Sanayii Akademi bünyesinde; Vizyoner Genç Projesine ek olarak Endüstriyel Savunma Profesyonelleri Programı (ESAP) başlatılmıştir. Bu kapsamda düzenlenen sistem mühendisliği,siber güvenlik, elektronik harp, nesnelerin interneti vb. teknik eğitim programlarına 2020 yılında 600'den fazla sektör çalışanı katılmıştır. Vizyoner Genç Projesi kapsamında ücretsiz eğitim programlarıyla gençlerin farklı teknoloji alanları hakkında bilgi sahibi olmalari sağlanmaktadır.


Diğer taraftan savunma sanayiinin gelişimine ciddi katkılar sağlayan KOBİlerimizi desteklemek amacıyla başlatılmış olan Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programi (EYDEP) kapsamında; firmalar desteklenmektedir.

TABLO II: 25- Ülkemizde Savunma Sanayiine İlişkin Temel Büyüklükler 
Yil: Teknoloji

Yil: 2013
Alınan Siparişler: 8 000
Ciro: 5 076
Yurt Dışı Satış Gelirleri: 1 569
İthalat: 1 327
Ürün/ Geliştirme: 926
(Milyon ABD Dolari) İstihdam (Kişi): 32 368

Yil: 2014
Alınan Siparişler: 11 000
Ciro: 5 101
Yurt Dışı Satış Gelirleri: 1 855
İthalat: 1 351
Ürün/ Geliştirme: 887
(Milyon ABD Dolari) İstihdam (Kişi): 31 242

Yil: 2015
Alınan Siparişler: 7 686
Ciro: 4 908
Yurt Dışı Satış Gelirleri: 1 929
İthalat: 1 067
Ürün/ Geliştirme: 904
(Milyon ABD Dolari) İstihdam (Kişi): 31 345

Yil: 2016
Alınan Siparişler: 11 913
Ciro: 5 968
Yurt Dışı Satış Gelirleri: 1 953
İthalat: 1 289
Ürün/ Geliştirme: 1 254
(Milyon ABD Dolari) İstihdam (Kişi): 35 502

Yil: 2017
Alınan Siparişler: 8 055
Ciro: 6 693
Yurt Dışı Satış Gelirleri: 1 824
İthalat: 1 544
Ürün/ Geliştirme: 1 234
(Milyon ABD Dolari) İstihdam (Kişi): 44 740

Yil: 2018
Alınan Siparişler: 12 204
Ciro: 8 761
Yurt Dışı Satış Gelirleri: 2 188
İthalat: 2 449
Ürün/ Geliştirme: 1 448
(Milyon ABD Dolari) İstihdam (Kişi): 67 239 (1)

Yil: 2019
Alınan Siparişler: 10 671
Ciro: 10 884
Yurt Dışı Satış Gelirleri: 3 068
İthalat: 3 088
Ürün/ Geliştirme: 1 672
(Milyon ABD Dolari) İstihdam (Kişi): 73 771
Kaynak: SASAD, Savunma ve Havacılik Sanayii Performans Raporlanı (2013-2020)

(1) İstihdam artışı; Askeri Fabrikalar Genel Müdürlüğü ve THY Teknik A.Ş.'nin istihdam verilerinin 2018 ylında ilk kez net olarak girilmiş
olmasından kaynaklanmakta olup veri kaynağı farklılaşmıştır.


b) Amaç
Silahlı Kuvvetlerimizin ve güvenlik güçlerimizin ihtiyaçlarını, sürekli gelişim anlayışı ile azami ölçüde milli teknolojiler ve yerli imkânlarla karşılamak ve savunma ihracatını artırmak üzere savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre yayılımını sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Milli teknolojiler ve yerli imkânlarla savunma sanayiinde dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek projeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.420)

Politika/Tedbir: Tedbir 420.1. Milli teknolojiler ve yerli imkânlarla, ürünlerin teknik özelliklerinin giderek geliştirildiği ileri versiyonları oluşturulacak ve farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek ürün ailesine sahip olma yaklaşımı benimsenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yürütülecek savunma projeleri belirlenirken ve mevcut projeler yürütülürken; ürünlerin teknik özelliklerinin giderek geliştiği ileri versiyonların oluşturulması ve farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek ürün ailesine sahip olunmasına yönelik çalişmalara devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 420.3. Savunma sanayiimizin mevcut kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde belirlemek üzere endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Savunma sanayiimizin mevcut kabiliyetlerini belirlemek üzere tüm ülkeyi kapsayacak şekilde endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek Yetenek Envanteri (YETEN Projesi ile) oluşturulacaktır.

Tedbir 420.4. Savunma Sanayii 1. Yürütülecek savunma projeleri Yerlileştirme Yol Haritası Başkanlığı (S) belirlenirken ve mevcut projeler belirlenerek uygulanacak yürütülürken savunma sanayii yerlilik ve savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır. orani arttırılacaktır. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, başta KoBİ'ler olmak üzere sektör firmalarına destek sağlanacak, ihracatı ve ekosistemdeki işbirliğini artırmaya yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.421): Tedbir 421.1. Teknolojiye olan ilgi ve yatkınlığı artırmak üzere Savunma Sanayii Akademisi aracılığıyla eğitim verilecektir.
Tedbir 420.4. Yerlileştirme Yol Haritası belirlenerek uygulanacak ve savunma sanayii yerlilik orani arttırılacaktır.: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Yürütülecek savunma projeleri belirlenirken ve mevcut projeler yürütülürken savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır.: 1. Savunma Sanayii Akademisi tarafindan savunma sanayiine yönelik eğitimler düzenlenecektir.

Tedbir 420.4. Savunma Sanayii 1. Yürütülecek savunma projeleri Yerlileştirme Yol Haritası Başkanlığı (S) belirlenirken ve mevcut projeler belirlenerek uygulanacak yürütülürken savunma sanayii yerlilik ve savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır. orani arttırılacaktır. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, başta KoBİ'ler olmak üzere sektör firmalarına destek sağlanacak, ihracatı ve ekosistemdeki işbirliğini artırmaya yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.421): Tedbir 421.2. Vizyoner Genç Projesi kapsamında gençlere staj, iş imkânları, teknoloji yarışmaları gibi sektörel bilgiler sunulacaktır.
Tedbir 420.4. Yerlileştirme Yol Haritası belirlenerek uygulanacak ve savunma sanayii yerlilik orani arttırılacaktır.: Savunma Sanayii Başkanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi
1. Yürütülecek savunma projeleri belirlenirken ve mevcut projeler yürütülürken savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır.: 1. Vizyoner Genç Projesi kapsamında gençlere savunma sanayiine ilişkin güncel haberler, kişisel gelişim ve kariyer alanlarında mevcut yaklaşımlar ile tavsiyeler, güncel staj ve iş olanakları hakkında bilgiler sunulmaya devam edilecektir.

Tedbir 420.4. Savunma Sanayii 1. Yürütülecek savunma projeleri Yerlileştirme Yol Haritası Başkanlığı (S) belirlenirken ve mevcut projeler belirlenerek uygulanacak yürütülürken savunma sanayii yerlilik ve savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır. orani arttırılacaktır. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, başta KoBİ'ler olmak üzere sektör firmalarına destek sağlanacak, ihracatı ve ekosistemdeki işbirliğini artırmaya yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.421): Tedbir 421.4. Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programi (EYDEP) ile firmalara eğitim, danışmanlık ve rehberlik destekleri odaklı mali yardım sağlanacaktır.
Tedbir 420.4. Yerlileştirme Yol Haritası belirlenerek uygulanacak ve savunma sanayii yerlilik orani arttırılacaktır.: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Yürütülecek savunma projeleri belirlenirken ve mevcut projeler yürütülürken savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır.: 1. Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programıyla (EYDEP) savunma sektöründe faaliyet gösteren KOBİ'lerin yetenek ve nitelik envanterleri oluşturularak gelişmeye açık alanlarının tespit edilmesine devam edilecektir. 2. Firmalar bu alanlarda desteklenmeye devam edilecektir.

Tedbir 420.4. Savunma Sanayii 1. Yürütülecek savunma projeleri Yerlileştirme Yol Haritası Başkanlığı (S) belirlenirken ve mevcut projeler belirlenerek uygulanacak yürütülürken savunma sanayii yerlilik ve savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır. orani arttırılacaktır. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, başta KoBİ'ler olmak üzere sektör firmalarına destek sağlanacak, ihracatı ve ekosistemdeki işbirliğini artırmaya yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.421): Tedbir 421.5. Savunma sanayii sektöründe faaliyet gösteren KOBİ'ler dâhil tüm firmalara yönelik olarak Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programi kapsamında finansal destek sağlanacaktır.
Tedbir 420.4. Yerlileştirme Yol Haritası belirlenerek uygulanacak ve savunma sanayii yerlilik orani arttırılacaktır.: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Yürütülecek savunma projeleri belirlenirken ve mevcut projeler yürütülürken savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır.: 1. Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programi kapsamında KOBİ'ler dâhil tüm savunma sanayii firmalarına finansal destek sağlanmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Tedbir 420.4. Savunma Sanayii 1. Yürütülecek savunma projeleri Yerlileştirme Yol Haritası Başkanlığı (S) belirlenirken ve mevcut projeler belirlenerek uygulanacak yürütülürken savunma sanayii yerlilik ve savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır. orani arttırılacaktır. Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, başta KoBİ'ler olmak üzere sektör firmalarına destek sağlanacak, ihracatı ve ekosistemdeki işbirliğini artırmaya yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.421): Tedbir 421.6. Sektör ihracatının artırılması amacıyla ülke ve proje bazlı ihracat stratejileri belirlenecektir.
Tedbir 420.4. Yerlileştirme Yol Haritası belirlenerek uygulanacak ve savunma sanayii yerlilik orani arttırılacaktır.: Savunma Sanayii Başkanlığı (S), Ticaret Bakanlığı

Tedbir 421.7. Sektördeki tüm paydaşlar arasındaki işbirliği, koordinasyon ve paylaşımı güçlendirmek üzere her yıl çeşitli etkinlikler (Savunma Sanayii Şurasi, ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları) düzenlenecektir.: Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümün yönetilmesi sağlanacak ve teknolojik olarak birbirini besleyebilecek sektörlerde çoklu kullanım yaygınlaştırılarak milli teknoloji hamlesine hız kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.422)

Tedbir 421.7. Sektördeki tüm paydaşlar arasındaki işbirliği, koordinasyon ve paylaşımı güçlendirmek üzere her yıl çeşitli etkinlikler (Savunma Sanayii Şurasi, ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları) düzenlenecektir.: Tedbir 422.1. Savunma sanayiine yönelik kritik teknolojilerde yüzde 100 milli savunma sanayii oluşturmak ve geleceğin harp konseptini şekillendirmek vizyonlarına uygun olarak temel ve ileri teknolojiler eksenli projeler ve yatırımlar gerçekleştirilecek ve desteklenecektir.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Sektörde ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları gibi etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Teknoloji Panelleri ve Odak Teknoloji Ağları (OTAĞ) düzenlenerek teknoloji bazlı Ar-Ge yol haritası oluşturulacak ve gelişen teknolojilerin takibiyle ihtiyaçlar yeniden gözden geçirilerek güncellenecektir. 2. Teknoloji bazlı Ar-Ge yol haritası kapsamında projeler yürütülecek ve yatırımlar gerçekleştirilecektir.

Tedbir 421.7. Sektördeki tüm paydaşlar arasındaki işbirliği, koordinasyon ve paylaşımı güçlendirmek üzere her yıl çeşitli etkinlikler (Savunma Sanayii Şurasi, ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları) düzenlenecektir.: Tedbir 422.2. Sektörler arası çoklu kullanım olanakları analiz edilerek somut projelere dönüştürülmesine yönelik model geliştirilecektir.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Sektörde ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları gibi etkinlikler düzenlenecektir.: 1.Sektör Kabiliyet Atlası ve Adaptif Dönüşüm Projesi hayata geçirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Savunma Sanayii Yerlilik Oranı
Birim: Yüzde
2019: 67
2020 (1): 69
2021 (2): 71 (3)

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılık Yurtdışı Satış Geliri
Birim: Milyar ABD Doları
2019: 3,1
2020 (1): 4,0
2021 (2): 6,2

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılik Sanayii Cirosu
Birim: Milyar ABD Dolari
2019: 10,9
2020 (1): 16,5
2021 (2): 19,7

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılıik Sanayi Istihdamı
Birim: Bin Kişi
2019: 73,8
2020 (1): 77,5
2021 (2): 81,5
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Ulusal Savunma ve Güvenlik Programının performans 
göstergelerinden biridir.



2.2.2.3. Turizm 
a) Mevcut Durum 
Uluslararası turizm talebi 2009 yılında yaşanan finansal krizden bu yana istikrarlı bir büyüme eğilimi gösterirken 2010-2019 dönemi sektörde rekabet ortamının yoğunlaştığı bir süreç olmuştur. Uluslararası turizm pazarında, 2019 yılında turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 3,5 artarak 1,5 milyar kişiye, turizm gelirleri ise yüzde 1,4 artarak 1,5 trilyon ABD dolarına ulaşmıştır.

Son yıllarda ülkemizin turizm sektöründe sergilediği büyüme eğilimi devam etmiş,2019 yılinda turist sayısi önceki yıla göre yüzde 11,9 artarak 51,2 milyona, turizm geliri ise yüzde 16,9 artarak 34,5 milyar ABD dolarına ulaşmıştır. Buna göre ülkemiz, rekor düzeydeki turist girişi ile uluslararasi turizm pazarından yüzde 3,5, Avrupa turizm pazarından yüzde 6,9 pay almış; turizm gelirlerinde ise bu pay sırasıyla yüzde 2,3 ve yüzde 6 olarak gerçekleşmiştir. Ülkemiz, gelen turist sayısı açısından dünyada altıncı sırada yer alırken,turizm geliri açısından 13'üncü sıraya yükselmiştir.

2015 yılından bu yana ziyaretçi başına ortalama harcamada yaşanan düşme eğilimi 2019 yılında son bulmuş ve ziyaretçi başına ortalama harcama geçen yıla göre yüzde 2,9artarak 666 ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında yabancı ziyaretçi başına ortalama harcama 642 ABD dolari, yurt dişında ikamet eden ve ülkemizi ziyaret eden vatandaşlarımızin ortalama harcaması ise 796 ABD doları olmuştur. 2019 yılında ülkemize gelen 45,1 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 36,4'ü OECD, yüzde 29,2'si de BDT ülkelerindendir. Bir önceki sene olduğu gibi ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında Rusya birinci (yüzde 15,6), Almanya ikinci (yüzde 11,2) Bulgaristan ise üçüncü (yüzde 6) sırada yer almıştır. 2020 yılında ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısının 14,5 milyon kişi ve turizm gelirinin 12,1 milyar ABD doları olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir.

TABLO II: 26- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 
2016: 1 245
2017: 1 333
2018: 1 408
2019: 1 458
2020(2): 320

2016: 3,8
2017: 7,1
2018: 5,7
2019: 3,5
2020(2): -78

2016: 1 247
2017: 1 344
2018: 1 457
2019: 1 478
2020(2): 335

2016: 2,0
2017: 7,8
2018: 8,4
2019: 1,4
2020(2): -77,3

2016: 30,3
2017: 37,6
2018: 45,8
2019: 51,2
2020(2): 16,8

2016: -23,3
2017: 24,1
2018: 21,8
2019: 11,9
2020(2): -67,1

2016: 25,4
2017: 32,4
2018: 39,5
2019: 45,1
2020(2): 14,5

2016: -29,8
2017: 27,6
2018: 21,9
2019: 14,1
2020(2): -67,9

2016: 22,1
2017: 26,3
2018: 29,5
2019: 34,5
2020(2): 12,1

2016: -29,8 705
2017: 19,0 681
2018: 12,2 647
2019: 16,9 666
2020(2): -64,9 712
Kaynak: Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK (1) Yabancı ziyaretçi sayısı, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sınır kapılarından ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabancı ziyaretçi sayısı ile yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından gūnübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkanılmasıyla elde edilmektedir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 


2019 yılında yaşanan büyümenin ardından 2020 yılına olumlu beklentilerle başlayan turizm sektörü, tarihte ilk defa ülke sınırlarının kapanmasına, hava yolu seferlerinin durdurulmasina ve seyahatin yasaklanmasina neden olan Covid-19 pandemisinden dolayıbüyük bir darbe almıştır. Uluslararası turizm pazarına bakıldığında, turist sayısının 2020yılının ilk yarısında yüzde 65 oranında azaldığı görülmektedir. Özellikle seyahat kısıtlamalarının arttığı yılın ikinci çeyreğinde turist girişlerinde yüzde 95,2 oranında düşüşgerçekleşmiştir. Uluslararası turizm pazarının 2019 yılı seviyelerine geri dönmesinin 2,5 ile 4 yıl arasında süreceği tahmin edilmekle beraber toparlanma süresi; turistin güven algisının iyileşmesine, seyahat kısıtlamalarının kademeli olarak kaldırılmasına ve ekonomik koşulların düzelmesine bağlı olarak değişkenlik gösterecektir.
Turizm talebindeki daralmanın yanı sira turizm arzında da küçülme beklenmektedir.Turizm tedarik zincirleri yeniden çalışmaya başlasa bile, alınan önlemler işletmelerin sınırl kapasitede faaliyet göstermesi anlamina gelmektedir. Mevcut kriz, hükümetlerin ve turizm sektörünün krizlere hazırlıklı olma ve müdahale kapasitesindeki boşlukları ortaya çıkarmıştır.Salgın döneminin en önemli sorunlarından biri de işletmelerin birçoğunun kapanarak nakit akışının tamamen kesilmesi veya talepteki daralma nedeniyle nakit akışının önemli ölçüde sekteye uğramasıdır. Bu nedenle işletmelerin ucuz ve hızlı bir şekilde finansmana erişimleri ile vergi ve sigorta primleri gibi benzeri yükümlülük ödemelerinin ertelenmesi son derece önemli hale gelmiştir.
Birçok alt sektörle ilişkisi bulunan turizm sektöründeki diğer bir konu ise mevcut istihdamın devam ettirilmesi hususudur. Bu amaçla ülkelerin en çok başvurduğu yöntem,ülkemizde olduğu gibi Kısa Çalışma Ödeneği benzeri uygulamalarla işletmelerin istihdam maliyetlerinin bir bölümünün karşılanması olmuştur.
Turist güvenini yeniden tesis etmek ve turizm talebini canlandırmak için ulusal ve uluslararası düzeyde koordinasyona ihtiyaç duyulmaktadır. Şeffaf, doğru ve güvenilir bilginin aktörlerle paylaşılması sektörün krizi atlatabilmesi açısından önem arz etmektedir.
Küresel salgının turizm sektöründe yapısal değişikliklere neden olmasıbeklenmektedir. Hijyen ve sağlık odaklı hizmet anlayışı ile dijital dönüşüme ayak uydurma becerisi işletmelerin ayakta kalabilmelerinin temel şartı olarak öne çıkmaktadır. Nitekim turizm talebinin de az temasla hizmet alma ekseninde artacaği değerlendirilmektedir.
2020 yılı dünyada olduğu gibi ülkemiz turizmi açısından da kayıp bir yıl olarak değerlendirilmektedir. Ülkemizde salgınla ilgili alınan önlemler kapsamında 27 Mart 2020itibarıyla tüm dış uçuşlar durdurulurken iç hatlarda ise belirli sayıda özel izin ile uçuşlar yapılmaya başlanmıştır. Söz konusu seyahat kısıtlamaları nedeniyle turizm faaliyetleri durma noktasına gelmiş olup Nisan ve Mayıs aylarında ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısı önceki yıla göre yüzde 99,3 azalmıştır. Seyahat kısıtlamaları ve sokağa çıkma yasaklarının büyük bölümüne Haziran ayında son verilirken birçok ülkeyle uçak seferleri yeniden yapılmaya başlanmıştır. Ocak-Ağustos 2020 döneminde Türkiye'yi ziyaret eden yabancı ziyaretçilerin sayısı önceki yıla göre yüzde 76,6 düşüşle 7,3 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Turizm gelirleri ise 2020'nin ilk çeyreğinde 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde 11 düşüşle 4,1 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir.
Kontrollü normalleşme sürecine geçilmesiyle birlikte; turizm faaliyetlerinin güvenli bir şekilde gerçekleştirilebilmesi amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından konaklama,

yeme-içme ve deniz turizmi tesislerinde, turizm amaçli sportif faaliyetlerde, turist rehberliği hizmetlerinde ve kültür-sanat tesislerinde kontrollü normalleşme sürecine ilişkin genelgeler yayımlanmıştır. Genelgeler kapsamında, olağanüstü pandemi koşullarında sağlıklı ve güvenli bir turizmi mümkün kılmak ve alınan tedbirlerin üst seviyede güvenilirliğini sağlayabilmek için 1/7/2020 tarihli ve 2020/14 sayılı Genelge ile Güvenli Turizm Sertifikasi uygulaması başlatılmıştır. Bu çerçevede; turizm işletme belgeli olan veya olmayan, 30 oda ve üzeri kapasitedeki tüm konaklama tesislerinin Güvenli Turizm Sertifikası alması zorunlu hale getirilmiştir. Söz konusu sertifika, ulaşımdan konaklamaya, tesis çalışanlarından yolcuların sağlik durumuna kadar uzanan geniş bir yelpazede yeni tedbirler tanımlamaktadır. Ekim 2020 itibarıyla 1.671 tesis için Güvenli Turizm Sertifikasi düzenlenmiştir.
Pandeminin sektördeki olumsuz etkisini azaltmak üzere çeşitli önlemler hayata geçirilmektedir. Bu çerçevede, seyahat acentalari için destek oluşturulmuş, turizm sektöründe sezonluk çalışanlar dahil olmak üzere tüm çalışanların kısa çalışma ödeneğinden faydalandırılması sağlanmiştir. Mesleklerini geçici olarak icra edemeyen turist rehberlerine yönelik kredi paketi hazırlanmış, Paket Tur Sözleşmeleri Yönetmeliğinde değişiklik yapılarak paket tur bedellerinin iadesine esneklik getirilmiştir. Nisan 2020'de uygulanmasına başlanması planlanmiş olan konaklama vergisi ise ertelenmiştir. 2020 yılı rezervasyonlarına ilişkin tur operatörleri ve seyahat acentaları tarafindan konaklama tesislerine yapılan ön ödemelerin iadesi taleplerini yerine getirmek üzere konaklama tesislerine yönelik kredi paketi oluşturulmuştur. Kültür ve Turizm Bakanlığı belgeli restoran ve kafeterya işletmeleri için Hazine Destekli Kefalet Sistemi çerçevesinde Kredi Garanti Fonu (KGF) teminatlı Destek Kredi Paketi hayata geçirilmiştir. Milli Emlak Genel Tebliğine göre; turizm tesislerinden 1/4/2020- 30/6/2020 tarihleri arasinda tahsil edilmesi gereken ecrimisil ve kullanim bedeli ödeme süreleri başvuru şartı aranmaksızın faiz uygulanmadan altı ay ertelenmiştir. Turizm sektörüne yönelik KGF kefaletinde 10 milyar TL tutarında kredi desteği sağlanmıştır.
2020 yılında bir yandan Covid-19 pandemisinin turizm sektörü üzerindeki olumsuz etkileri azaltılmaya çalışılırken diğer taraftan sektörün gelişimi için yeni adımlar atılmaya devam edilmiştir. Sürdürülebilir turizm kapsamında, alternatif turizm türlerinin geliştirilmesi amacıyla bisiklet turizminin teşvik edilmesi ve özendirilmesi için Turizm İşletmesi Belgeli Konaklama Tesislerine Bisiklet Dostu Konaklama Tesisi Belgesi Verilmesine Dair Tebliğ25/8/2020 tarihli ve 31224 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Büyük ölçekli turizm yatırımlarının yapılacağı Çeşme Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesinde kamulaştırma ihtiyacının belirlenmesine dönük çalışmalarda son aşamaya gelinmiş,planlama ve diğer ön hazırlık çalışmalarının katılımcı bir perspektifle yürütülmesi için gereken tedbirler alınmiştır. Kıyılarımızda ücretsiz, güvenli ve sıhhi plajların oluşturulmasıamacıyla 2019 yılında Bodrum ve Çeşme'de açılan halk plajlarının yapımına 2020 yılında Kadriye ve Belek ile devam edilmiştir.
2019 yılında 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanununda yapılan değişiklikle Kültür ve Turizm Bakanlığına sağlanan Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri ile Turizm Merkezleri içinde hizmet verilecek alanlarda altyapı yatırımlari yapabilme ve yaptırabilme imkânıdoğrultusunda Antalya Serik Arıtma Tesisi için ihale yapılmış, 15/9/2020 tarihinde ise Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Muğla Büyükşehir Belediyesi arasında Bodrum İçmeler-Torba Atıksu Aritma Tesisi ve Bağlantılı Altyapi Tesisleri Projesinin protokolü imzalanmıştır.

2019 yılı itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli 4.038 tesiste 992 bin,belediye belgeli 8.104 tesiste 546 bin yatak bulunmakta olup, yatırım aşamasındaki 181 bin yatakla birlikte ülkemizdeki toplam yatak kapasitesi 1,7 milyondur. Yat limanları, yat çekek yerleri, rıhtım ve iskelelerden oluşan turizm işletme ve yatırım belgeli toplam 41 deniz turizmi tesisinde 11.190 denizde, 4.454 karada olmak üzere toplamda 15.644 yat kapasitesi bulunmaktadır. Sektörde faaliyet gösteren seyahat acentesi sayısı ise 11.410'dur.
Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkıda bulunmak üzere çevreye duyarlı konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetleri devam etmekte olup, bu çerçevede Ekim 2020 itibarıyla 455 tesise Yeşil Yildız Belgesi düzenlenmiştir. Ayrıca, çevre yönetimine önem vererek Mavi Bayrak Uygulamasına dâhil olan ülkeler arasında ülkemiz 2020 yılında 486 ödüllü plajla üçüncü sırada, 22 ödüllü marina ile yedinci sırada yer almıştır 

Covid-19 pandemisinde turizm sektörünün desteklenmesi amacıyla uygulanacak kriz yönetimi ve normalleşme planları önem taşımaktadır. Bu kapsamda özel sektör ile yakın işbirliği öne çıkmaktadır. Ülkemizde öncelikle iç turizme yönelik senaryoların oluşturulmasıtedarik zincirlerinin daha az etkilenmesini sağlayacaktır. Hedef pazarlarda ülkemizin salgınla ilgili çabaları hakkında bilgilendirmeler yapılmaya ve potansiyel ziyaretçilerin salgın sonrasıseyahat ihtimalini artırmak için etkili turizm iletişimine devam edilmelidir.
b) Amaç
Değişen tüketici eğilimleri ile teknolojik gelişmeler doğrultusunda turizmin çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi, sezon süresinin uzatılması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama eğilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesi ile konaklama süresi ve konaklama dışı harcamaların artırılmasi, her bir destinasyon özelinde ve odaklı anlayışçerçevesinde sektörde dönüşümün gerçekleştirilmesi ve koruma-kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Mevcut kaynak pazarlarımızın güçlendirilmesi, geliştirilmesi ve bunun yanı sıra yeni kaynak pazarların yaratıması yoluyla ziyaretçi sayısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı

Politika/Tedbir: p.424) Tedbir 424.1. Başta uzak doğu ülkeleri olmak üzere dünyada yükselen pazar konumundaki ülkelerden ülkemiz için yeni kaynak pazarlar oluşturmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansı, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore'nin içinde bulunduğu Uzak Doğu pazarında Güvenli Turizm Sertifikasyonu duyuruları yapılacak uçuş hatlarının açılışına bağlı olarak tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. 2. Malezya, Endonezya, Pakistan ve Bangladeş gibi diğer uzak doğu ülkelerinde ve Afrika ülkelerinde özel stratejiler ile tanıtım faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 424.2. Ana kaynak pazarımız olan ülkelerin seçilmiş şehirlerinden konaklama kapasitesinin yüksek olduğu turistik bölgelerimize başlatılan doğrudan tarifeli uçuş seferleri ve düzenlendiği bölgelerin sayıları artirılacaktır.: Tedbir 424.4. Başta ana ve yükselen hedef pazarlar olmak üzere yurt dışında algı ve imaj araştırmaları yapılarak bu kapsamda yönetim planları hazırlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Devlet Hava Meydanları İşletmesi, Havalimani ve Terminal İşletmecileri, Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansı, Havayolu Şirketleri, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansı, İlgili STK'lar
1. Seyahat sektörü temsilcileriyle başta ana pazarlarımız olmak üzere tanıtım faaliyetleri yürütülecek, uluslararası havayolu şirketleri ile tur operatörlerine pazarlama faaliyetlerinde destekte bulunulacaktır.: 1.Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı tarafından kurulan Ülke Markalaşma Komitesi tarafindan yürütülen Türkiye'nin yurtdışında imajinın geliştirilmesi ve Türkiye markasının güçlendirilmesi çalışmalarına katkı verilecektir. 2. 2020 yılı ilk çeyreğinde başlanan algi ve imaj çalışmalarına 2021 yılında da devam edilecek, elde edilen verilerle yönetim planları hazırlanacak ve güncellenecektir. 3. 2019 yılında yapılan global algı ve pazar araştırmasının sonuçları doğrultusunda 2021 yılı tanıtım, halkla ilişkiler ve turizm pazarlama stratejileri

Tedbir 424.2. Ana kaynak pazarımız olan ülkelerin seçilmiş şehirlerinden konaklama kapasitesinin yüksek olduğu turistik bölgelerimize başlatılan doğrudan tarifeli uçuş seferleri ve düzenlendiği bölgelerin sayıları artirılacaktır.: Tedbir 424.6. Risk ve kriz durumlarından sektörün etkilenmemesi için risk ve kriz yönetim planları hazırlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Devlet Hava Meydanları İşletmesi, Havalimani ve Terminal İşletmecileri, Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansı, Havayolu Şirketleri, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansı , İlgili STK'lar
1. Seyahat sektörü temsilcileriyle başta ana pazarlarımız olmak üzere tanıtım faaliyetleri yürütülecek, uluslararası havayolu şirketleri ile tur operatörlerine pazarlama faaliyetlerinde destekte bulunulacaktır.: belirlenecektir. 1. Covid-19 pandemisinin turizm sektörü üzerindeki olumsuz etkisini bertaraf edecek çalışmalar yürütülecektir. 2. Ana Kriz Eylem Planı güncellenecektir.

Tedbir 424.2. Ana kaynak pazarımız olan ülkelerin seçilmiş şehirlerinden konaklama kapasitesinin yüksek olduğu turistik bölgelerimize başlatılan doğrudan tarifeli uçuş seferleri ve düzenlendiği bölgelerin sayıları artirılacaktır.: Daha fazla gelir bırakan turizm çeşitlerinin geliştirilmesi, konaklama süresinin uzatılması, konaklama dışı harcama alanlarının yaratılması ve harcama eğilimi yüksek ziyaretçilere ulaşılması yoluyla kişi başı harcama artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.425)

Tedbir 424.2. Ana kaynak pazarımız olan ülkelerin seçilmiş şehirlerinden konaklama kapasitesinin yüksek olduğu turistik bölgelerimize başlatılan doğrudan tarifeli uçuş seferleri ve düzenlendiği bölgelerin sayıları artirılacaktır.: Tedbir 425.1. Gastronomi, golf, sağlık, kruvaziyer, düğün, inanç, kongre ve alışveriş gibi daha fazla gelir bırakan turizm çeşitlerine yönelik talebin yüksek olduğu pazarlar tespit edilecek ve bu ülkelerden ziyaretçi sayısının artırılmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Devlet Hava Meydanları İşletmesi, Havalimani ve Terminal İşletmecileri, Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansı, Havayolu Şirketleri, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı 1. Yil boyunca turizm geliri getirecek şekilde (S), Türkiye Turizm ve harcama eğilimi yüksek turisti Tanıtım ve Geliştirme hedefleyen turizm ürünleri hazırlanacak ve Ajansi, dijital platformda tanıtılacaktır. İlgili Kurum ve Kuruluşlar, İlgili STK'lar

Tedbir 425.2. Ortalama konaklama süresini artıracak ve turizmin yılın tamamına yayılmasını sağlayacak sağlık turizminin geliştirilmesi için tanıtım ve yatırım faaliyetleri yürütülecektir.: Tedbir 425.3. İçerdiği farklı kullanımlarla turizm çeşitliliği sunan, bütüncül planlanmış turizm kentleri hayata geçirilerek ziyaretçilerin konaklama süreleri artırılacak, alışveriş, eğlence ve sportif faaliyetlerle konaklama dışı harcamaları artırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Uluslararası Sağlık Hizmetleri Anonim Şirketi (USHAŞ), İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı, Yerel Yönetimler, TTYD
1. Covid-19 pandemisi sonrası dönemde birçok ülkede açığa çıkan sağlık sektöründeki zafiyetleri firsata çevirmek amacıyla ülkemizdeki sağlık turizmi potansiyeline yönelik projeler hayata geçirilecek ve bu kapsamda özellikle ileri yaş turizmi ile termal turizme yönelik tanıtım stratejileri geliştirilecektir.: 1. Didim ve Çeşme Turizm Kentleri kapsamında tahsis edilmesi düşünülen taşınmazların tasarruf haklarının Bakanlığa alınmasına yönelik iş ve işlemler tamamlanacaktır.

Tedbir 425.2. Ortalama konaklama süresini artıracak ve turizmin yılın tamamına yayılmasını sağlayacak sağlık turizminin geliştirilmesi için tanıtım ve yatırım faaliyetleri yürütülecektir.: Tedbir 425.4. Büyük ölçekli turizm yatırımlarının gerçekleştirilmesine yönelik planlama ve arazi tahsis çalışmaları yapılacak, sürdürülebilir bir anlayışla turizmin çeşitlendirilmesi ve sezonun uzatılması amacıyla turizm altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Uluslararası Sağlık Hizmetleri Anonim Şirketi (USHAŞ), İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Yerel Yönetimler, TTYD
1. Covid-19 pandemisi sonrası dönemde birçok ülkede açığa çıkan sağlık sektöründeki zafiyetleri firsata çevirmek amacıyla ülkemizdeki sağlık turizmi potansiyeline yönelik projeler hayata geçirilecek ve bu kapsamda özellikle ileri yaş turizmi ile termal turizme yönelik tanıtım stratejileri geliştirilecektir.: 1. Çeşme Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri (KTKGB) bütününde etüd ve planlama çalışmalarını yürütmek üzere, Bakanlık ve yerel paydaşlarla oluşturulan Proje Ortak Tasarım Ekibi faaliyetlerine devam edecek, alandaki gerekli kamulaştırma işlemleri yapılacaktır. 2. Didim KTKGB kapsamında yer alan hazine mülkiyetindeki taşınmazın jeolojik etüdü yapımı tamamlanacak, kamu taşınmazlarının Kültür ve Turizm Bakanlığı tasarrufuna alınmasına yönelik işlemler tamamlanacaktır. 3. Golf turizmine açılmak üzere Side Turizm Bölgesindeki kamu taşınmazlarının tasarruf haklarının Bakanlığa devrine ilişkin işlemler

Tedbir 425.2. Ortalama konaklama süresini artıracak ve turizmin yılın tamamına yayılmasını sağlayacak sağlık turizminin geliştirilmesi için tanıtım ve yatırım faaliyetleri yürütülecektir.: Tedbir 425.5. Turizm değerlerimiz destinasyon bazında gruplandırılarak tanıtılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Uluslararası Sağlık Hizmetleri Anonim Şirketi (USHAŞ), İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, İlgili STK'lar
1. Covid-19 pandemisi sonrası dönemde birçok ülkede açığa çıkan sağlık sektöründeki zafiyetleri firsata çevirmek amacıyla ülkemizdeki sağlık turizmi potansiyeline yönelik projeler hayata geçirilecek ve bu kapsamda özellikle ileri yaş turizmi ile termal turizme yönelik tanıtım stratejileri geliştirilecektir.: tamamlanacaktır. 1. Kruvaziyer, kayak, sağlık ve golf turizmi gibi destinasyon ve tesise bağlı branşlarda sektör temsilcileriyle işbirliğinde mikro siteler hazırlanacaktır. 2. Beş duyuya hitap eden (gör-tat-kokla- dokun-dinle) yeni nesil rota tasarımları kapsamında, farklı illeri kapsayan 30 inanç, 54 bisiklet, 30 gastronomi, 15 mavi yolculuk rotasının içerik çalışmasına devam edilecek ve yeni rotalar geliştirilecektir.

Tedbir 425.6. Deniz turizmine katkı sağlamak üzere, talebe ve doğal özelliklere uygun projelendirilmiş yat limanlarının yapılabilir bulunması halinde KÖi modeli ile hayata geçirilmesi sağlanacak, Plan döneminde başlanacak yat limanı yatırımlanı ile yat bağlama kapasitesinde yaklaşık 4.500 yatlık kapasite artışı gerçekleştirilecektir.: Tedbir 425.7. Istanbul'u kruvaziyer seyahatin başlangıç - bitiş noktası yapmak amacıyla yeni bir kruvaziyer liman yapılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Yerel Yönetimler: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
1. Yenifoça Yat Limanı üstyapı ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.: 1. Yenikapı Kruvaziyer Limanı yapımı KÖi modeliyle ihale edilecektir

Tedbir 425.6. Deniz turizmine katkı sağlamak üzere, talebe ve doğal özelliklere uygun projelendirilmiş yat limanlarının yapılabilir bulunması halinde KÖi modeli ile hayata geçirilmesi sağlanacak, Plan döneminde başlanacak yat limanı yatırımlanı ile yat bağlama kapasitesinde yaklaşık 4.500 yatlık kapasite artışı gerçekleştirilecektir.: Tedbir 425.10. Turizm sektörüne ilişkin dağınık haldeki mevzuat günümüzün ihtiyaçlarına göre gözden geçirilmek suretiyle sektörü ilgilendiren tüm hususlara ilişkin Turizm Temel Yasası çıkarılacak; turizm hizmetlerinin çeşitlendirilmesi, yatırımların desteklenmesi, turizm işletmeciliğinin teşvik edilmesi ve sektör üzerindeki maliyetlerin azaltılması sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Yerel Yönetimler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Üniversiteler, İlgili Kurum ve Kuruluşlar, İlgili STK1ar
1. Yenifoça Yat Limanı üstyapı ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.: 1. 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanununda değişiklik yapılmasına yönelik olarak gerekli çalişmalar tamamlanacak, ikincil mevzuat çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 425.6. Deniz turizmine katkı sağlamak üzere, talebe ve doğal özelliklere uygun projelendirilmiş yat limanlarının yapılabilir bulunması halinde KÖi modeli ile hayata geçirilmesi sağlanacak, Plan döneminde başlanacak yat limanı yatırımlanı ile yat bağlama kapasitesinde yaklaşık 4.500 yatlık kapasite artışı gerçekleştirilecektir.: Her bir destinasyon özelinde ve odaklı anlayış çerçevesinde; planlama hiyerarşisi gözetilerek yatırım planlaması dâhil turizmin gelişimi ve yönetimi bütüncül olarak ele alınacak; çevreye duyarlı ve sorumlu turizm anlayışı ile sürdürülebilir turizm uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.426)

Tedbir 425.6. Deniz turizmine katkı sağlamak üzere, talebe ve doğal özelliklere uygun projelendirilmiş yat limanlarının yapılabilir bulunması halinde KÖi modeli ile hayata geçirilmesi sağlanacak, Plan döneminde başlanacak yat limanı yatırımlanı ile yat bağlama kapasitesinde yaklaşık 4.500 yatlık kapasite artışı gerçekleştirilecektir.: Tedbir 426.2. Kıyi alanlarının turizm sektörünün talepleri ile entegre bir şekilde koruma- kullanma dengesi dikkate alınarak bütünleşik yönetimi ve planlaması yapılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Yenifoça Yat Limanı üstyapı ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.: 1. Ordu-Giresun-Trabzon İlleri Bütünleşik Kıyı Alanları Planlama Projesi çalışması tamamlanacaktir.

Tedbir 425.6. Deniz turizmine katkı sağlamak üzere, talebe ve doğal özelliklere uygun projelendirilmiş yat limanlarının yapılabilir bulunması halinde KÖi modeli ile hayata geçirilmesi sağlanacak, Plan döneminde başlanacak yat limanı yatırımlanı ile yat bağlama kapasitesinde yaklaşık 4.500 yatlık kapasite artışı gerçekleştirilecektir.: Tedbir 426.3. Koruma kullanma dengesi gözetilerek turizm alanlarının taşıma kapasiteleri tespit edilecek ve alanlar buna göre yönetilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Yerel Yönetimler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Yenifoça Yat Limanı üstyapı ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.: 1. Antalya, Muğla ve İzmir illerinde ilan edilmiş KTKGB'ler ile TMlerin kıyı kesimlerinde mevcut ve planlanan yatak kapasitelerinin tespit edilmesi, haritalandırılmasi ve raporlanması çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 426.4. Turizm bölgelerindeki içme suyu, kanalizasyon, katı atık bertaraf ve atık su arıtma altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 426.5. Sürdürülebilir turizm anlayışı çerçevesinde; çevreye duyarlı turizm tesislerinin sayısının artınılması ve niteliklerinin geliştirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İller Bankasi, Mahalli Idareler, İlgili STKlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İlgili STK1ar
1. Bodrum İçmeler-Torba atıksu arıtma tesisi ve bağlantılı altyapı tesisleri ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.: 1 Turizm tesislerinin faaliyetlerini çevreye duyarlı sekilde sürdürmeleri ve bu nitelikteki tesislerin sayısının artırılmasına yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır.

Tedbir 426.4. Turizm bölgelerindeki içme suyu, kanalizasyon, katı atık bertaraf ve atık su arıtma altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 426.7. Turizm Bölgelerinde ücretsiz halk plajları yapimı gerçekleştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İller Bankasi, Mahalli Idareler, İlgili STKlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (), Mahalli Idareler, Ilgili STK'lar
1. Bodrum İçmeler-Torba atıksu arıtma tesisi ve bağlantılı altyapı tesisleri ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.: 1. Manavgat, Kemer ve Marmaris'te halk plajları hayata geçirilecektir.

Tedbir 426.4. Turizm bölgelerindeki içme suyu, kanalizasyon, katı atık bertaraf ve atık su arıtma altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir.: Turizm sektöründe daha yüksek standartlarda hizmet sunumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.427)

Tedbir 426.4. Turizm bölgelerindeki içme suyu, kanalizasyon, katı atık bertaraf ve atık su arıtma altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 427.1. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan protokol çerçevesinde yürütülecek uygulamalı eğitim programı ile turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacı karşılanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İller Bankasi, Mahalli Idareler, İlgili STKlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, İlgili STK1ar
1. Bodrum İçmeler-Torba atıksu arıtma tesisi ve bağlantılı altyapı tesisleri ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.: 1.Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında yenilenen protokol doğrultusunda turizm alanindaki 50 Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, konaklama tesisleri ile eşleştirilecek; öğrencilere işletmelerce burs verilmesi ve staj yaptırılması sağlanacaktır.

Tedbir 426.4. Turizm bölgelerindeki içme suyu, kanalizasyon, katı atık bertaraf ve atık su arıtma altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 427.2. Turizm sektörü çalışanları için Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafindan düzenlenen eğitim programlarına sektörün daha fazla katılım sağlamasına yönelik çalışmalar yürütülecek ve talebi karşılayacak şekilde eğitimler verilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İller Bankasi, Mahalli Idareler, İlgili STKlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar
1. Bodrum İçmeler-Torba atıksu arıtma tesisi ve bağlantılı altyapı tesisleri ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.: 1. Bakanlıkça 4.000 sektör çalışanına eğitim verilecektir.

Tedbir 426.4. Turizm bölgelerindeki içme suyu, kanalizasyon, katı atık bertaraf ve atık su arıtma altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 427.5. Turizm hizmetlerinde kullanılacak olan tesisierin standartlarının yükseltilmesini sağlamak üzere tesislerin belgelendirilmesine ilişkin sistem yeniden düzenlenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İller Bankasi, Mahalli Idareler, İlgili STKlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili STK'lar
1. Bodrum İçmeler-Torba atıksu arıtma tesisi ve bağlantılı altyapı tesisleri ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.: 1. Başta konaklama tesisleri olmak üzere turizm tesislerinin tamaminın Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından belgelendirilmesine yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır. 2. Covid-19 pandemisi sonrasi normalleşme döneminde uygulanmak üzere başlatılan Güvenli Turizm Sertifikasyon Programi sürekli ve kalıcı hale getirilecektir. 3. Sektörün öncelikleri doğrultusunda tanıtım, pazarlama ve sektörün hizmet kalitesini artırıcı faaliyetler ve turizm yatırımlari desteklenmeye devam edecektir.

Tedbir 427.6. Üniversitelerin turizm ile ilgili bölümlerinde okuyan öğrencilerin sektörle ilişkisinin kurulması sağlanacaktır.: Başta internet tabanlı uygulamalar olmak üzere turizm sektörünün paylaşım ekonomisinden daha etkin faydalanabilmesine yönelik düzenlemeler yapılacak, sektördeki Ar-Ge faaliyetleri ile teknolojiye dayalı uygulamalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.428)

Tedbir 427.6. Üniversitelerin turizm ile ilgili bölümlerinde okuyan öğrencilerin sektörle ilişkisinin kurulması sağlanacaktır.: Tedbir 428.1. Turizmde dijitalleşme oranları ve sektörün dijitalleşme konusuna yatkınlığı araştırması yapılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Üniversiteler, İIlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansi, İlgili STK'lar
1. Üniversitelerde düzenlenecek protokoller çerçevesinde başta gastronomi ve kültür olmak üzere ilgili alanlarda öğrenim gören öğrencilerin turizm işletmelerinde staj yapmaları ve üniversitelerle işletmeler arası işbirliğinin artırılması sağlanacaktır.: 1. Turizmde dijitalleşme oranları ve sektörün dijitalleşme yatkınlığı konusunda araştırma yapılacak kurumlar tespit edilecek ve araştırma ölçeği belirlenecektir.

Tedbir 427.6. Üniversitelerin turizm ile ilgili bölümlerinde okuyan öğrencilerin sektörle ilişkisinin kurulması sağlanacaktır.: Tedbir 428.2. Turizm sektöründe ürün geliştirme, tanıtım ve pazarlamada kullanılmasına yönelik büyük verinin toplanması ve analizi çalışması yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Üniversiteler, İIlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı , İlgili Kurum ve Kuruluşlar, Üniversiteler, İlgili STK'lar
1. Üniversitelerde düzenlenecek protokoller çerçevesinde başta gastronomi ve kültür olmak üzere ilgili alanlarda öğrenim gören öğrencilerin turizm işletmelerinde staj yapmaları ve üniversitelerle işletmeler arası işbirliğinin artırılması sağlanacaktır.: 1. Büyük verinin toplanması ile ilgili çalışmalara devam edilecek, veri analiz aşaması tamamlandıktan sonra kamu kurumlari ve özel sektör ile entegrasyonu sağlanacaktır. 2. Başlanmış olan nokta bazlı veri girişi çalışmalarına devam edilecektir.

Tedbir 427.6. Üniversitelerin turizm ile ilgili bölümlerinde okuyan öğrencilerin sektörle ilişkisinin kurulması sağlanacaktır.: Tedbir 428.3. Teknoloji destekli olarak ziyaretçi deneyimini artıricı projeler geliştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Üniversiteler, İIlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansı
1. Üniversitelerde düzenlenecek protokoller çerçevesinde başta gastronomi ve kültür olmak üzere ilgili alanlarda öğrenim gören öğrencilerin turizm işletmelerinde staj yapmaları ve üniversitelerle işletmeler arası işbirliğinin artırılması sağlanacaktır.: 1. Goturkey.com ve turkishmuseums.com internet sitelerinin altyapılarına ilişkin çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 427.6. Üniversitelerin turizm ile ilgili bölümlerinde okuyan öğrencilerin sektörle ilişkisinin kurulması sağlanacaktır.: Tedbir 428.4. Yurt dişı menşeli mobil ve internet uygulamalarına yönelik mali hususlar başta olmak üzere ülkemiz mevzuatının uyumlaştırılması sağlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Üniversiteler, İIlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar, İlgili STK1ar
1. Üniversitelerde düzenlenecek protokoller çerçevesinde başta gastronomi ve kültür olmak üzere ilgili alanlarda öğrenim gören öğrencilerin turizm işletmelerinde staj yapmaları ve üniversitelerle işletmeler arası işbirliğinin artırılması sağlanacaktır.: 1.1618 sayıli Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanununda, bilişim araç ve ortamlarında yürütülecek seyahat acentalığı faaliyetlerine yönelik düzenlemeleri de kapsayan mevzuat değişikliği hazırlıkları tamamlanacaktır.

Tedbir 427.6. Üniversitelerin turizm ile ilgili bölümlerinde okuyan öğrencilerin sektörle ilişkisinin kurulması sağlanacaktır.: Tedbir 428.6. Uygulama farklılıklarını ve bürokratik zorlukları ortadan kaldırmak üzere turizm yatırım süreci elektronik ortama taşınacak ve yatırımcıya iş yapma kolaylığı getirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Üniversiteler, İIlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Üniversitelerde düzenlenecek protokoller çerçevesinde başta gastronomi ve kültür olmak üzere ilgili alanlarda öğrenim gören öğrencilerin turizm işletmelerinde staj yapmaları ve üniversitelerle işletmeler arası işbirliğinin artırılması sağlanacaktır.: 1.Turizm yatırım süreci gözden geçirilecek, kolaylaştırılacak ve sürecin elektronik ortama taşınması çalışmaları yapılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Turizm Geliri
Birim: Milyar Dolar
2019: 34,5
2020(1): 12,1
2021(2): 23,3

Performans Göstergeleri: Ziyaretçi Sayısı Yabancı Ziyaretçi Sayısı
Birim: Milyon Kişi
2019: 51,7 45,1
2020(1): 17,0 14,5
2021(2): 31,4 26,7

Performans Göstergeleri: Ziyaretçi Başına Ortalama Harcama
Birim: Dolar
2019: 666
2020(1): 712
2021(2): 742

Performans Göstergeleri: Ortalama Konaklama Süresi
Birim: Gece
2019: 9,8
2020(1): 10,3
2021(2): 10

Performans Göstergeleri: Ziyaretçi Başına Gecelik Gelir
Birim: Dolar
2019: 68
2020(1): 69
2021(2): 74
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.3. Sektörel Politikalar 
2.2.3.1. Kamu Yatırım Politikaları
a) Mevcut Durum 
2020 yılı kamu yatırım uygulamalarında; sektörel, bölgesel ve proje bazindaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2020 Yılı Yatırım Programı sene başı değerleri dikkate alındığında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere; toplam tutarı 1.059,1 milyar TL,2019 yıliı sonu kümülatif harcaması 416,1 milyar TL ve 2020 yılı başlangıç ödeneği 77,1milyar TL olan 2.994 kamu yatırım projesi yürütülmektedir.

2020 Yılı Yatırım Programı kapsamındaki 77,1 milyar TL'lik yatırım ödeneğinden en yüksek payı yüzde 31,5 ile ulaştırma sektörü alırken, enerji sektörünün payı yüzde 15,4,eğitim sektörünün payı yüzde 11,8, sağlık sektörünün payı yüzde 7,9 ve tarım sektörünün payı yüzde 6,3'tür. Madencilik, imalat, turizm, konut, içme suyu ve kanalizasyon, teknolojik araştırma, güvenlik, adalet, çevre gibi diğer sektörlerin toplam payı ise yüzde 27,1'dir.
2021-2023 dönemi Orta Vadeli Mali Planında ilan edilen kuruluşların yatırım teklif tavanları dikkate alındığında 2021 yılında yatırım projelerine ayrılan kaynağın önemli ölçüde artırılması hedeflenmiştir. 2021 Yıli Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2020 yıli sene başında 56,6 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki sermaye gideri ödeneklerinin 2021 yılında yüzde 83 oranında artarak 103,7 milyar TL'ye ulaşmasıöngörülmüştür. Benzer şekilde, 08/10/2020 tarihli ve 31268 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2020/12 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki 2021-2023 Dönemi Yatırım Programı Hazırlama Rehberinde yer alan 2021 yıli KÍT yatırım teklif tavanları da 2020 yılında 24,3 milyar TL olan seviyesinden 43,5 milyar TL seviyesine çıkarılmiştır.
Ülkemizde, Yap-Işlet-Devret (YİD), Yap-Işlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İHD) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KÖi) modeli uygulanmaktadır. Söz konusu modellerle 1986 yılından başlamak üzere, Ağustos 2020itibarıyla 252 Köİ projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. Uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü 2020 yılı fiyatlarıyla 78,1 milyar ABD dolarına 

ulaşmaktadır. Bu tutar içinde ulaştırma sektörü 44,8 milyar ABD doları yatırım tutarı ile ilk sırada yer almakta olup bunu 18,7 milyar ABD doları ile enerji, 10,8 milyar ABD doları ile sağlik sektörü takip etmektedir. Mevcut durumda, 227 proje işletmeye alınmış olup 25projenin yürütülmesine devam edilmektedir.

TABLO II: 27- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı
Ülkeler: Avro Bölgesi Ortalaması
2011-2015: 3,4
2016: 3,0
2017: 3,2
2018: 3,4
2019: 3,2
2020: 3,5

Ülkeler: Belçika
2011-2015: 2,5
2016: 2,4
2017: 2,4
2018: 2,6
2019: 2,6
2020: 2,4

Ülkeler: Almanya
2011-2015: 2,2
2016: 2,2
2017: 2,3
2018: 2,4
2019: 2,5
2020: 2,8

Ülkeler: Estonya
2011-2015: 5,4
2016: 4,7
2017: 5,7
2018: 5,3
2019: 4,9
2020: 5,6

Ülkeler: İrlanda
2011-2015: 2,1
2016: 1,9
2017: 1,8
2018: 2,0
2019: 2,3
2020: 2,7

Ülkeler: Yunanistan
2011-2015: 3,2
2016: 3,5
2017: 4,4
2018: 3,0
2019: 2,2
2020: 2,1

Ülkeler: İspanya
2011-2015: 2,7
2016: 2,0
2017: 2,0
2018: 2,1
2019: 2,0
2020: 2,3

Ülkeler: Fransa
2011-2015: 3,8
2016: 3,4
2017: 3,3
2018: 3,4
2019: 3,6
2020: 4,0

Ülkeler: İtalya
2011-2015: 2,6
2016: 2,3
2017: 2,2
2018: 2,1
2019: 2,3
2020: 2,6

Ülkeler: Letonya
2011-2015: 4,8
2016: 3,5
2017: 4,6
2018: 5,5
2019: 4,9
2020: 5,2

Ülkeler: Litvanya
2011-2015: 3,9
2016: 3,0
2017: 3,2
2018: 3,2
2019: 3,1
2020: 3,5

Ülkeler: Lüksemburg
2011-2015: 4,0
2016: 3,9
2017: 4,2
2018: 4,0
2019: 4,3
2020: 5,1

Ülkeler: Malta
2011-2015: 3,3
2016: 2,5
2017: 2,5
2018: 3,1
2019: 3,8
2020: 4,7

Ülkeler: Hollanda
2011-2015: 3,7
2016: 3,5
2017: 3,4
2018: 3,3
2019: 3,4
2020: 3,6

Ülkeler: Avusturya
2011-2015: 3,0
2016: 3,0
2017: 3,1
2018: 3,0
2019: 3,0
2020: 3,2

Ülkeler: Portekiz
2011-2015: 2,5
2016: 1,5
2017: 1,8
2018: 1,9
2019: 1,9
2020: 2,3

Ülkeler: Slovenya
2011-2015: 4,5
2016: 3,1
2017: 3,0
2018: 3,5
2019: 3,8
2020: 4,1

Ülkeler: Slovakya
2011-2015: 4,2
2016: 3,4
2017: 3,4
2018: 3,7
2019: 3,6
2020: 3,7

Ülkeler: Finlandiya
2011-2015: 4,0
2016: 4,1
2017: 4,1
2018: 4,2
2019: 4,2
2020: 4,8

Ülkeler: Avro Bölgesi Dışı AB Ort.
2011-2015: 4,2
2016: 3,4
2017: 3,3
2018: 3,9
2019: 4,1
2020: 4,2

Ülkeler: Bulgaristan
2011-2015: 4,6
2016: 2,7
2017: 2,3
2018: 3,1
2019: 3,2
2020: 3,7

Ülkeler: Çekya
2011-2015: 4,3
2016: 3,3
2017: 3,4
2018: 4,2
2019: 4,4
2020: 4,6

Ülkeler: Danimarka
2011-2015: 3,7
2016: 3,8
2017: 3,4
2018: 3,4
2019: 3,3
2020: 3,6

Ülkeler: Hirvatistan
2011-2015: 3,7
2016: 3,3
2017: 2,8
2018: 3,5
2019: 4,3
2020: 4,3

Ülkeler: Macaristan
2011-2015: 4,7
2016: 3,2
2017: 4,5
2018: 5,9
2019: 6,0
2020: 5,8

Ülkeler: Polonya
2011-2015: 4,8
2016: 3,3
2017: 3,8
2018: 4,7
2019: 4,3
2020: 4,3

Ülkeler: Romanya
2011-2015: 4,8
2016: 3,6
2017: 2,6
2018: 2,7
2019: 3,4
2020: 3,3

Ülkeler: İsveç
2011-2015: 4,4
2016: 4,4
2017: 4,6
2018: 4,9
2019: 4,9
2020: 5,2

Ülkeler: Birleşik Krallik
2011-2015: 2,7
2016: 2,6
2017: 2,7
2018: 2,7
2019: 2,8
2020: 3,0

Ülkeler: AB Ortalaması
2011-2015: 3,7
2016: 3,1
2017: 3,2
2018: 3,5
2019: 3,5
2020: 3,7

Ülkeler: ABD
2011-2015: 3,5
2016: 3,2
2017: 3,2
2018: 3,2
2019: 3,4
2020: 3,9

Ülkeler: Japonya
2011-2015: 3,8
2016: 3,7
2017: 3,7
2018: 3,8
2019: 3,9
2020: 4,2

Ülkeler: Türkiye
2011-2015: 3,6
2016: 3,7
2017: 3,9
2018: 4,0
2019: 2,8
2020: 2,8
Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2020; Strateji ve Bütçe Başkanlığı
b) Amaç
Kamu sabit sermaye yatırımlarına ilişkin kaynakların artırılmasi, yatırım programının rasyonelleştirilmesi, ayrılan kaynakların başta öncelikli sektörler ve gelişme alanları için belirlenmiş hedeflere tahsisi olmak üzere etkin şekilde ve sonuç odaklı kullanılmasi, KöI uygulamalarının makroekonomik politikalarla uyumunun sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu yatırım yönetim sürecinin güçlendirilmesi, gerekli müdahalelerin zamanında yapılması ve daha etkili sonuçlara ulaşılması için yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tüm kurumlarda Köi dâhil yatırım projelerinin hazırlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinde standardizasyon sağlanacak ve kurumsal kapasite artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.435)

Politika/Tedbir: Tedbir 435.1. Kamu ve KÖI yatırımları için proje hazırlık, uygulama, izleme ve değerlendirme konularında eğitim programlanı düzenlenecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Yatırımcı kuruluşlardan gelen talepler doğrultusunda proje hazırlik, izleme ve değerlendirme konulannda eğitimler verilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 435.2. Kamu yatırımları için proje hazırlık, uygulama, izleme ve değerlendirme konularında standart rehberler hazırlanacaktır
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yatırım Programı sürecinin etkinliğini artırmak üzere kamu kurum ve kuruluşlarına yönelik yatırım projelerinde kullanacakları ticari ve finansal analiz konulu rehber nihai hale getirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 435.4. KÖI projeleri için hazırlık, ihale ve sözleşme hususlarında standart rehberler hazırlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Köi Projelerinin hazırlık aşamasında kullanılmak üzere Fizibilite Raporu Hazırlama Rehberi nihai hale getirilecektir. 2. Harcama Getirisi Analizi Modeli oluşturulacak ve buna ilişkin rehber nihai hale getirilecektir. 3. Sözleşme standardizasyonu ve yönetimine ilişkin bir rehber hazırlanacaktır.
2.2.3.2. Bilim, Teknoloji ve Yenilik 
a) Mevcut Durum 
Ar-Ge harcamalarında yıllar itibarıyla artış yaşanmış ve Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı 2019 yılında yüzde 1,06'ya ulaşmıştır. Benzer şekilde, Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarından olan araştırmacı insan gücünde de gelişim sağlanmış olup 2019 yılıitibarıyla tam zaman eşdeğer (TZE) araştırmacı ve TZE Ar-Ge personeli sayıları sırasıyla 135.515 ve 182.847 olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 19,8’i doktora ve üstü derecesine sahiptir.

Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin güçlendirilmesi amacıyla kamu ve özel kesim Ar-Ge faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik kamu kaynaklarından yapılan bütçe tahsisi önemini korumaktadır. Bu kapsamda, 2019 yılında merkezi yönetim bütçesinden Ar-Ge faaliyetleri için 14,9 milyar TL harcama yapılmıştır. Ayrıca, kamunun dolaylı Ar-Ge desteği 2019 yılında 6,4 milyar TL'ye yükselmiştir.

Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu, 2035 Teknoloji Öngörüsü ile buna ilişkin teknoloji yol haritalarının ve ülkemiz için kritik gelişme alanlarına yönelik politika raporlarının hazırlanmasına ve yeniliği tetikleyecek arayüz ve yönetişim yapılarının tasarlanmasına ilişkin çalışmalar yürütmektedir.


Ar-Ge harcamalarının yaklaşık yüzde 29,2'sini gerçekleştiren üniversitelerde yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerini artırmak amacıyla 11 üniversite, araştırma üniversitesi olarak belirlenmiş olup bu üniversitelerin performanslarının izlenmesi ve özel programlarla desteklenmesine yönelik çalişmalara devam edilmektedir. Bununla birlikte, yükseköğretim kurumlarında yürütülen bilimsel araştırma projelerine yönelik olarak 2547 sayılı Kanunda 15/04/2020 tarihinde yapılan düzenleme ile ulusal veya uluslararası kuruluşlar tarafindan desteklenen bilimsel araştırma projelerine kaynak aktarılabilmesine ve proje değerlendirmelerinde görev alacak uzmanlara ödeme yapılabilmesine yönelik hükümler ihdas edilmiştir. Ayrıca, birden fazla üniversitenin katılımıyla ortak uygulama ve araştırma merkezi kurulabilmesi imkânı sağlanmıştır. Bu düzenlemelere dayanılarak Yükseköğretim Kurumlarında Ortak Uygulama ve Araştırma Merkezleri Yönetmeliği yayımlanmış ve Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma Projeleri Hakkında Yönetmelikte değişiklikler yapılmıştır.

Araştırma altyapılarının daha etkin kullanımını ve sürdürülebilirliğini sağlamak üzere 2014 yılında yayımlanan 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde dört araştırma altyapısı desteklenmekte ve bu altyapıların performans izleme süreçleri devam etmektedir. Bununla birlikte Kanun kapsamına üç yeni araştırma altyapısının dâhil edilmesine ilişkin çalışmalar yürütülmektedir. Ayrıca, Kanunun uygulamasına yönelik ikincil mevzuatın değiştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir.

TABLO II: 28- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 
Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: 0,81
2013: 0,86
2014: 0,88
2015: 0,94
2016: 0,95
2017: 1,03
2018: 1,06

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: İçindeki Payı (Yüzde) Gayri Safi Yurt içi Ar-Ge Harcamasi (Milyon TL - Cari
2013: 14 807
2014: 17 598
2015: 20 615
2016: 24 641
2017: 29 855
2018: 38 534
2019: 45 954

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Fiyatlarla) Ar-Ge Harcamalarını Gerçekleştiren Sektörler (Yüzde)

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Yükseköğretim
2013: 42,1
2014: 40,5
2015: 39,7
2016: 36,3
2017: 33,5
2018: 30,3
2019: 29,2

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Özel Sektör
2013: 47,5
2014: 49,8
2015: 50,0
2016: 54,2
2017: 56,9
2018: 60,4
2019: 64,2

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Kamu
2013: 10,4
2014: 9,7
2015: 10,3
2016: 9,5
2017: 9,6
2018: 9,3
2019: 6,6

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: TZE Cinsinden Toplam
2013: 112 969
2014: 115 444
2015: 122 288
2016: 136 953
2017: 153 552
2018: 172 119
2019: 182 847

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Ar-Ge Personeli Sayısı TZE Cinsinden Ar-Ge Personelinin Sektörel Dağılımı (Yüzde)

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Yükseköğretim
2013: 37,7
2014: 35,7
2015: 35,4
2016: 38,4
2017: 35,3
2018: 32,8
2019: 32,3

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Özel Sektör
2013: 51,7
2014: 53,7
2015: 54,5
2016: 53,0
2017: 57,3
2018: 60,6
2019: 62,9

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Kamu
2013: 10,6
2014: 10,6
2015: 10,1
2016: 8,6
2017: 7,4
2018: 6,6

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: 10.000 Çalışan Kişi Başına Düşen TZE Ar-Ge Personeli Sayısi
2013: 46
2014: 45
2015: 46
2016: 50
2017: 54
2018: 60
2019: 4,8 65
Kaynak: TÜIK, TÜBİTAK 
AB Ufuk 2020 Programından ülkemizin daha fazla faydalanabilmesi amacıyla TüBİTAK koordinasyonunda yönlendirme, bilgilendirme ve teşvik faaliyetleri sürdürülmektedir. Söz konusu program kapsamında 2020 yılında açılan çağrıların yaklaşık yüzde 60'ının sonuçlarıaçıklanmış olup 12 kamu kuruluşu, 44 üniversite/araştırma merkezi, 63 özel sektör kuruluşu ve 7 kâr amacı gütmeyen kuruluş tarafindan sunulan toplam 77 projenin destek almasıyla 

44,7 milyon Avro geri dönüş sağlanmıştır. Böylelikle Ufuk 2020 Programı kapsamında Eylül 2020 itibarıyla ülkemize 267,1 milyon Avro fon dönüşü gerçekleşmiştir. Söz konusu program 2020 yılında tamamlanacak olup 2021-2027 yıllarını kapsayan Ufuk Avrupa Programı uygulanmaya başlanılacaktır. Ufuk Avrupa Programına ülkemizin katılımına ilişkin hazırlık çalışmaları ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon halinde yürütülmektedir.
Ülkemizin Antarktika alanında uluslararası arenada temsili ve işbirliği potansiyelinin hayata geçirilebilmesi için başlatılan Antarktika Bilimsel Araştırma ve Bilim Üssü Projesi kapsamında 2017 yılından itibaren Antarktika kitasına dört ulusal sefer düzenlenmiş ve bu seferler kapsamında 55 proje desteklenmiştir. Ayrıca, Antarktika'ya Kalıcı Bilim ÜssüKurulması Projesi kapsamında, Otomatik Meteoroloji Gözlem İstasyonu kurulumu gerçekleştirilmiştir. Bunun yanısıra Ulusal Kutup Bilim Programı (2018-2022) yürürlüğe konulmuş olup öncelikli araştırma temaları, insan kaynaklari, uluslararası işbirlikleri, eğitim,tanıtım ve halka erişim, bilim seferleri ve lojistik ile Türk Bilim Üssü odağında çalışmalara devam edilmektedir. Projenin etkin, sürdürülebilir ve kurumsal bir yapı altında yürütülmesi amacıyla TüBİTAK MAM Kutup Araştırmaları Enstitüsü kurulmuştur.
Ülkemizin havacılık ve uzay alanında rekabet gücünün artırılması için havacılık ve uzay teknolojilerine yönelik bilimsel ve teknolojik altyapıların ve insan kaynağının geliştirilmesi,kapasite ve yeteneklerinin artırılmasi, havacılik ve uzay sanayinin geliştirilmesi görevlerini yürütmek üzere Aralık 2018'de Türkiye Uzay Ajansı kurulmuştur. Söz konusu Ajansın kurumsal yapılanmasına ve kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalara başlanmıştır.
b) Amaç
Etkin işleyen bir araştırma ve yenilik ekosistemi oluşturularak bilgi üretme ve kullanma kapasitesinin geliştirilmesi, yüksek katma değerli ürün ve hizmetleri destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Üniversitelerin Ar-Ge ekosistemindeki rolleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.440) Tedbir 440.3. Üniversitelerin, YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji

Politika/Tedbir: yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri gerçekleştirebilmeleri için Araştırma Üniversitesi programi güçlendirilecek, bu programa dâhil üniversitelerin özel desteklerle kapasiteleri artırılacaktır
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Bakanlığı, TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Araştırma üniversitelerinin performansları izlenecek, üniversiteler içerisinden başarılı olanlara bilimsel araştırma çalışmaları için ilave kaynak sağlanacaktır.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 441.1. Yükseköğretim ve kamu kurumları bünyesindeki araştırma altyapılarının erişilebilirliğinin artırılması ve mükerrer yatırımların önlenmesini teminen altyapılardaki makine- teçhizat, insan kaynağı, araştırma faaliyetleri ve test hizmetlerine ilişkin güncel bilgilerin yer aldığı envanter hazırlanacaktir.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 441.2. 6550 sayılı Araştırma Altyapilarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında kritik teknolojilerde uzmanlaşmış altyapı sayısı artırılacaktır.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 441.3. 6550 sayılı Kanun kapsamındaki araştırma altyapılarının çıktı ve etki odaklı performanslarinın izlenmesine ve kritik teknoloji alanlannda ürün misyonları doğrultusunda çalışmalarını teşvik etmeye yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 442.1. Araştırma üniversitelerinde doktora sonrası sözleşmeli araştırmacı istihdamı artırılacaktir.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 442.2. Yurt dışında üst seviye bilimsel ve teknolojik çalışmalar yürüten nitelikli araştırmacıların Uluslararası Lider Araştırmacılar Programi kapsamında Türkiye'ye gelmeleri ve araştırmacı yetiştirmeleri desteklenecektir.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 442.6. Araştırma deneyimine sahip nitelikli insan kaynağının artırılmasını teminen kamu destekli Ar-Ge projelerinde daha fazla lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyerinin yer alması sağlanacaktır.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacak, söz konusu alanlara yönelik özel lisansüstü burs programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.443): Tedbir 443.1. Temel bilimlere yönelik lisansüstü burs miktarı ve faydalanan sayısı artırılacaktır.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacak, söz konusu alanlara yönelik özel lisansüstü burs programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.443): Tedbir 443.2. Özel sektör Ar-Ge merkezlerinin, üniversiteler ve araştırma altyapılarıyła birlikte yürütecekleri teknoloji hazırlık seviyesi 1-3 arasındaki araştırma projeleri desteklenecektir.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacak, söz konusu alanlara yönelik özel lisansüstü burs programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.443): Tedbir 443.3. Temel ve uygulamalı alanlarda katma değer açısından yüksek etki yaratması muhtemel öncül araştırma projeleri desteklenecektir.

Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacak, söz konusu alanlara yönelik özel lisansüstü burs programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.443): Tedbir 443.4. Bilim alanlarına yönelik nitelikli çalışmalar ile öncü ve çığır açıcı araştırmaları desteklemek üzere ve özellikle temel bilimler alanında araştırmacı insan gücü kapasitesinin artırılmasina yönelik ulusal ve uluslararas eğitim ve araştırma temal bilimsel etkinlikler gerçekleştirilecektir.

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.444): Tedbir 444.1. AB Araştırma ve İnovasyon Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecek ve Avrupa Araştırma Alanına entegrasyonun sağlanmasıni teminen ulusal programlar AB Çerçeve Programlarıyla uyumlu ve tamamlayıcı hale getirilecektir.

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.444): Türkiye'de teknoloji üreten insan kaynağının geliştirilmesine yönelik olarak gençlerin erken yaşlardan itibaren teknoloji alanında gelişimleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.445)

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.444): Tedbir 445.1. Deneyap Teknoloji Atölyeleri yaygınlaştırılacak, 50 bin gencin teknoloji eğitimi alması sağlanacaktır.

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.444): Tedbir 445.2. Bilim atölyeleri ve gezici bilim sergileri daha ulaşılabilir hale getirilerek yaygınlaştırılacaktır.

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.444): Kutup araştırmaları konusunda ülkemizin uluslararası konumu güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.446)

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.444): Tedbir 446.1. Kutup araştırmalarına yönelik kurumsal kapasite geliştirilecek ve Antarktika'da üs kurulmasına ilişkin hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.

Ülkemizin havacılık ve uzay alanında küresel rekabette konumunun güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.447): Tedbir 447.1. Milli Uzay Programı hazırlanarak uygulamaya konulacaktır.

Ülkemizin havacılık ve uzay alanında küresel rekabette konumunun güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.447): Tedbir 447.2. Türkiye Uzay Ajansinın kurumsal kapasitesi geliştirilerek etkinliği artırılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Ar-Ge Harcamalarının GSYH'ya Orani (3)
Birim: Yüzde
2019: 1,06
2020(1): 1,14
2021(2): 1,29

Performans Göstergeleri: Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Cinsinden Ar-Ge Personeli Sayısı (3)
Birim: Kişi
2019: 182 847
2020(1): 205 000
2021(2): 235 000

Performans Göstergeleri: Milyon Kişi Başına Doktora ve Üstü TZE Ar-Ge Personeli Sayısı
Birim: Kişi
2019: 438
2020(1): 500
2021(2): 600
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
.performans göstergelerinden biridir.

2.2.3.3. Girişimcilik ve KOBİ'ler 
a) Mevcut Durum 
Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİ'ler, 2018 yılı sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,8'ini, istihdamın yüzde 82,4'ünü,katma değerin yüzde 52,6'sini, genel ticaret sistemine göre ihracatın yüzde 55,7'sini oluşturmaktadır. 2016 yılında maddi mallara ilişkin brüt yatırımların ise yüzde 55' KOBİ'ler tarafından gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, Ar-Ge harcamaları içinde KOBİlerin payı 2014 yılında yüzde 17,4 iken 2018 yılında yüzde 20,6'ya yükselmiştir. KOBİlerin küreselleşmeden kaynaklanan yüksek rekabete ayak uydurma, yetkin insan gücü ve yeterli sermayeye sahip olma, yenilikçi projeler üretme, ortak iş ve proje geliştirme gibi hususlarda güçlendirilmesi ve girişimcilik yeteneklerinin ve girişimci sayısının artırılması gerekmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkıları açısından önem taşıyan kooperatifçiliğin geliştirilmesi de önem arz etmektedir.


TABLO II: 29- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı
Yil: Şirket Kişi Ticari Sayısı

Yil: 2012
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 191 808
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 96 204
Kurulan Şirket Sayısı: 38 887
Kapanan Sayısı: 14 168
Kurulan Kapanan Gerçek İşletme: 67 455
Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 31 915
Kurulan Kooperatif Kooperatif Sayısı: 877
Kapanan Sayısı: 1 895

Yil: 2013
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 193 870
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 105 552
Kurulan Şirket Sayısı: 49 943
Kapanan Sayısı: 17 400
Kurulan Kapanan Gerçek İşletme: 58 987
Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 19 873
Kurulan Kooperatif Kooperatif Sayısı: 915
Kapanan Sayısı: 1 862

Yil: 2014
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 200 235
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 113 696
Kurulan Şirket Sayısı: 57 710
Kapanan Sayısı: 14 002
Kurulan Kapanan Gerçek İşletme: 67 920
Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 23 229
Kurulan Kooperatif Kooperatif Sayısı: 1 005
Kapanan Sayısı: 1 820

Yil: 2015
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 200 807
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 97 361
Kurulan Şirket Sayısı: 66 701
Kapanan Sayısı: 12 114
Kurulan Kapanan Gerçek İşletme: 47 069
Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 19 061
Kurulan Kooperatif Kooperatif Sayısı: 921
Kapanan Sayısı: 1 587

Yil: 2016
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 227 936
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 101 218
Kurulan Şirket Sayısı: 63 709
Kapanan Sayısı: 11 038
Kurulan Kapanan Gerçek İşletme: 41 972
Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 19 610
Kurulan Kooperatif Kooperatif Sayısı: 771
Kapanan Sayısı: 1 290

Yil: 2017
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 229 367
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 96 945
Kurulan Şirket Sayısı: 72 871
Kapanan Sayısı: 13 517
Kurulan Kapanan Gerçek İşletme: 44 238
Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 18 005
Kurulan Kooperatif Kooperatif Sayısı: 910
Kapanan Sayısı: 1 185

Yil: 2018
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 229 298
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 106 167
Kurulan Şirket Sayısı: 85 279
Kapanan Sayısı: 12 564
Kurulan Kapanan Gerçek İşletme: 35 111
Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 18 976
Kurulan Kooperatif Kooperatif Sayısı: 331
Kapanan Sayısı: 70

Yil: 2019
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 238 416
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 114 977
Kurulan Şirket Sayısı: 85 263
Kapanan Sayısı: 14 050
Kurulan Kapanan Gerçek İşletme: 24 459
Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 19 044
Kurulan Kooperatif Kooperatif Sayısı: 409
Kapanan Sayısı: 67

Yil: 2020 (1)
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 258 719
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 60 870
Kurulan Şirket Sayısı: 64 269
Kapanan Sayısı: 8 871
Kurulan Kapanan Gerçek İşletme: 20 046
Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 15 053
Kurulan Kooperatif Kooperatif Sayısı: 370
Kapanan Sayısı: 15
Kaynak: TOBB, Ticaret Bakanlığı(1) Ağustos ayi itibarıyladır.
Haziran 2020 itibarıyla; bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı 808milyar TL olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 25'e yükselmiştir.

TABLO II: 30- ESKKK Kefalet Kredileri 
Yil: İşletme Sayısı

Yil: 2012
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan: 258 057
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 6 925

Yil: 2013
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan: 286 123
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 9 617

Yil: 2014
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan: 317 710
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 12 520

Yil: 2015
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan: 353 627
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 16 159

Yil: 2016 2017
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan: 432 826 447 854
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 20 359 23 743

Yil: 2018
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan: 493 704
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 31 125

Yil: 2019
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan: 567 029
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 41 043

Yil: 2020 (1)
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan: 1 149 373
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 66 141
Kaynak: Ticaret Bakanlığı(1) Ağustos ayi itibarıyladır.
Esnaf ve sanatkârlarımızın desteklenmesi amacıyla, 24/12/2019 tarihli ve 1898 sayıl Cumhurbaşkanlığı Kararı gereğince, 1 Ocak-31 Aralik 2020 tarihleri arasında esnaf ve sanatkârlara yüzde 50 veya yüzde 100 faiz indirimli (faizsiz) olarak kredi imkânlarısağlanmış bulunmaktadır. Kredilere Halk Bankasınca uygulanan faiz oranı yıllık yüzde 9olmakla birlikte bu faiz oranının yarısı ya da tamamı (kullandırılan kredi türüne göre) Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından Bankaya aktarılarak, Bankanın faiz kaybı karşılanmaktadır.

Bu kapsamda Ağustos 2020 itibarıyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayısı1.149.373'e, kredi bakiyesi ise 66,1 milyar TL'ye ulaşmıştır.

Hazine destekli kefalet uygulaması 2020 yılında da devam ederek Ağustos 2020döneminde kefalet kullandırımı 164,2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öz kaynaktan sağlanan kefaletlerle birlikte toplam 279.674 KOBİ'nin 362.047 talebi değerlendirilerek 205,7 milyar TL krediye karşılık 164,8 milyar TL kefalet desteği verilmiştir.Diğer taraftan, AB COSME Programına AB üye ülkeleri ile birlikte dahil olunmuş ve bu sayede diğer ülkelerle işbirlikleri kurularak Avrupa Yatırım Fonu vasıtasıyla, KOBİ'lerimize yönelik yaklaşık 750 milyon Avro'luk kredi hacmi oluşturulmuştur.
TABLO II: 31- KGF A.Ş. Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi 
KGF AŞ Özkaynak: İsletme Sayısi
Hazine Kaynaklı Kefalet: Kefalet Sayisi
Toplam: Kefalet Hacmi (Milyon TL)

KGF AŞ Özkaynak: 1 333
Hazine Kaynaklı Kefalet: 2 382
Toplam: 663

KGF AŞ Özkaynak: 1 058
Hazine Kaynaklı Kefalet: 1 834
Toplam: 601

KGF AŞ Özkaynak: 1 484
Hazine Kaynaklı Kefalet: 1 694
Toplam: 499

KGF AŞ Özkaynak: 1 199
Hazine Kaynaklı Kefalet: 1 345
Toplam: 451

KGF AŞ Özkaynak: 2 573
Hazine Kaynaklı Kefalet: 3 397
Toplam: 573

KGF AŞ Özkaynak: 2 485
Hazine Kaynaklı Kefalet: 2 644
Toplam: 846

KGF AŞ Özkaynak: 4 643
Hazine Kaynaklı Kefalet: 4 699
Toplam: 1285

KGF AŞ Özkaynak: 6 880
Hazine Kaynaklı Kefalet: 6 960
Toplam: 802

KGF AŞ Özkaynak: 1 153
Hazine Kaynaklı Kefalet: 1 158
Toplam: 345

KGF AŞ Özkaynak: 11 980
Hazine Kaynaklı Kefalet: 12 299
Toplam: 3 329

KGF AŞ Özkaynak: 2 906
Hazine Kaynaklı Kefalet: 2 952
Toplam: 652
Kaynak: KGF A.Ş.
(1) Ağustos ayı itibanyladır.
KOBİ ve girişimcilere yönelik KOSGEB destek ve hizmetleri ile ilgili tüm süreçler eDevlet Kapısı üzerinden yürütülmektedir. Bunun yanı sıra, işletme karnesi niteliğinde olan ve işletmelerin kendilerini sektörlerinde, Türkiye geneli ve bölgelerinde (İBBS Düzey1)konumlandırma imkânı bulabilecekleri, KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporu da Türkçe ve İngilizce versiyonuyla birlikte e-Devlet Kapısı üzerinden ücretsiz olarak sunulmaktadır.
Son yıllarda KOSGEB destek programlarının çeşitliliği, toplam destek tutarı ve KOBİbaşına ortalama destek tutarı giderek artmaktadır. Bu kapsamda, daha fazla KOBİ'yi ihracatçı hale getirmek ve ihracatçı olan işletmelerin kapasitelerinin artırılarak yeni pazarlara açılmalarını sağlamak amacıyla Yurtdışı Pazar Destek Programı 2020 yılında uygulamaya alinmıştir.

KOBİlerin, KOSGEB destekleri kapsamında yararlanacakları rehberlik ve danışmanlık hizmetlerine ilişkin esasları düzenlemek amacıyla KOBİ Rehberliği ve Teknik Danışmanlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik 05/02/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmiştir. Bu çerçevede; finansman, uluslararasılaşma, teknoloji/yenilik/dijitalleşme ve büyüme alanlarında işletmelere teknik danışmanlık hizmeti sunacak kişilerin yetkilendirilmesi ve teknik danısmanlik hizmetleri hakkında esasları düzenlemek amacıyla usul ve esaslar hazırlanarak 05/08/2020 tarihinde yayınlanmış olup başvurular alınmaya başlanmıştır.

TABLO II: 32- KOSGEB Destek Programları
DESTEK PROGRAMLARI: İşletme Sayısı
2017: Destek Tutari (Bin TL)
2018: İşletme Sayısı
2019: Destek Tutarı (Bin TL)
2020: İşletme Sayısı

DESTEK PROGRAMLARI: KOBİ Proje Destek Programi Ar-Ge, Inovasyon ve
2017: 373
2018: 9 471
2019: 73
2020: 2 073

DESTEK PROGRAMLARI: Endüstriyel Uygulama Destek Programi
2017: 943
2018: 58 767
2019: 1 106
2020: 71 370

DESTEK PROGRAMLARI: İşbirliği-Güçbirliği Destek Programi
2017: 36
2018: 9 079
2019: 31
2020: 9 488

DESTEK PROGRAMLARI: Tematik Proje Destek Programi
2017: 17
2018: 653
2019: 6
2020: 311

DESTEK PROGRAMLARI: Girişimcilik Destek Programı
2017: 22 893
2018: 443 420
2019: 31 790
2020: 596 333

DESTEK PROGRAMLARI: Genel Destek Programi Gelişen İşletmeler Piyasası
2017: 31 920
2018: 276 976
2019: 39 405
2020: 388 531

DESTEK PROGRAMLARI: KOBI Destek Programı KOBİGEL - KOBİ Gelişim
2017: -
2018: -
2019: 2
2020: 72

DESTEK PROGRAMLARI: Destek Programı
2017: 1 376
2018: 149 752
2019: 2 270
2020: 257 365

DESTEK PROGRAMLARI: Teminat Giderleri Desteği TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tanım ve Pazarlama
2017: 424
2018: 452
2019: 167
2020: 213

DESTEK PROGRAMLARI: Destek Programi Uluslararasi Kuluçka Merkezi ve Hızlandıncı
2017: 26
2018: 1 243
2019: 63
2020: 2 567

DESTEK PROGRAMLARI: Destek Programi Stratejik Ürün Destek
2017: 9
2018: 3 088
2019: 6
2020: 4 320

DESTEK PROGRAMLARI: Programi KOBİ teknolojik Ürün
2019: 39
2020: 34 057

DESTEK PROGRAMLARI: Yatinm Destek Programi İsletme Gelistirme Destek
2017: -
2018: -
2019: 28
2020: 29 770

DESTEK PROGRAMLARI: Programi İşbirliği Destek Programı
2018: -
2019: 359
2020: 312

DESTEK PROGRAMLARI: Girişimciliği Geliştirme
2018: -

DESTEK PROGRAMLARI: Destek Programi Yurt Dışı Pazar Destek
2017: -
2019: -
2020: .

DESTEK PROGRAMLARI: programi

DESTEK PROGRAMLARI: Toplam
2017: 58 019
2018: 952 901
2019: 75 345
2020: 1 396 782
Kaynak: KOSGEB (Eylül ayı itibanıyladır.
KOSGEB tarafından 2019 yılında uygulamaya alınan revize destek modeliyle imalatçıgirişimcilere üst limiti 375.000 TL'ye, geleneksel sektörlerde yer alan girişimcilere ise 65.000TL'ye kadar hibe desteği sağlanmasının önü açılmıştır. Bu desteklerde genç, kadın, engelli,gazi ve birinci derecede şehit yakını girişimcilere ayrıcalik tanınmıştır.
Ayrıca, KOBi ve girişimcilerin üzerindeki yükü hafifletmek ve finansal olarak rahatlamalarını sağlamak amacıyla KOsGEB alacaklarının ertelenmesi kapsamında; Covid19 pandemisi ve Elaziğ ilinde meydana gelen deprem nedenleriyle, KOBİ'lerin KOSGEB'e olan geri ödemeli destekler kapsamındaki borçlarının vade tarihleri üçer ay ertelenmiştir.Ayrıca, KOBİ'lerin bankalardan kullandığı KOSGEB destekli kredilerin vadeleri, maliyetleri KOsGEB tarafından karşılanmak suretiyle ertelenmiştir.


TABLO II: 33- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri 
Yil: 2011
İşletme Adedi: 48 217
Kredi Hacmi (Bin TL): 2 602 789
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 169 984

Yil: 2012
İşletme Adedi: 7 408
Kredi Hacmi (Bin TL): 467 122
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 105 549

Yil: 2013
İşletme Adedi: 343
Kredi Hacmi (Bin TL): 30 000
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 4 525

Yil: 2014
İşletme Adedi: 3 140
Kredi Hacmi (Bin TL): 137 549
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 33 545

Yil: 2015
İşletme Adedi: 593
Kredi Hacmi (Bin TL): 28 448
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 6 116

Yil: 2016
İşletme Adedi: 1 069
Kredi Hacmi (Bin TL): 145 663
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 31 942

Yil: 2017
İşletme Adedi: 289 937
Kredi Hacmi (Bin TL): 7 795 806
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 739 411(1)

Yil: 2018
İşletme Adedi: 1 516
Kredi Hacmi (Bin TL): 104 930
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 531 418(2)

Yil: 2019
İşletme Adedi: 310
Kredi Hacmi (Bin TL): 91 325
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 532 115(3)

Yil: 2020 (4)
İşletme Adedi: 9 668
Kredi Hacmi (Bin TL): 676 663
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 81 986
Kaynak: KOSGEB 
Kaymak. RoJoLD 
(1) 513.292 Bin TL'si 2017 Yılı KOSGEB Sifir Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 1. Taksiti olarak ödenmiştir.(2) 510.552 Bin TL'si 2017 Yii KOSGEB Sifir Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 2. Taksiti olarak ödenmiştir.(3) 498.676 Bin TL'si 2017 Yıli KOSGEB Sıfır Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 3. Taksiti olarak ödenmiştir.(4) Eylül ayı itibarıyladir.

Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafından paydaş kurum/kuruluşların da katkısıyla düzenlenen Uygulamalı Girişimcilik Eğitimleri, gerek bu eğitime artan talep,gerekse Bürokrasinin Azaltılması ve Mevzuatın Sadeleştirilmesi çalışmaları kapsamında,firsat eşitliği de gözetilerek dijital ortama taşınmış ve 2019 yılı Temmuz ayı itibarıyla söz konusu eğitimler, zengin içerikleriyle e-Devlet Kapısı üzerinden çevrimiçi olarak katılım sağlanabilecek şekilde tüm vatandaşlarımızın ücretsiz olarak istifadesine sunulmuştur.Ayrıca, girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılmasıçalışmaları kapsamında girişimcilerin işkurma ve yürütme konularında bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla toplam 16bölümden oluşan KOSGEB Girişimcilik El Kitabı hazırlanmıştır.

Diğer taraftan, KOSGEB tarafindan fonlanan 19 İş Geliştirme Merkezinde (İŞGEM)başlangıç aşamasındaki girişimciler desteklenmekte olup İŞGEM/TEKMER Destek Programıkapsamında yeni kuluçka merkezlerinin kurulmasına da destek sağlanabilmektedir.
TABLO II: 34- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 
Uygulamalı Girişimcilik Eğitimi Katılımci Sayısı: 84 742
2015: 176 092
2016: 217 291
2017: 159 876
2018: 126 496
2019 2020 (1): 837 627

Uygulamalı Girişimcilik Eğitimi Katılımci Sayısı: Girişimcilik Desteği Alan İşletme Sayısı
2015: 11 825
2016: 15 536
2017: 22 893
2018: 31 790
Toplam: 133 245
Kaynak: KOSGEB 

(1) Eylül ayı itibarıyladır.

(2) Ödeme oluru düzenlenen işletme sayısi.


TüBİTAK, teknoloji ve yenilik odaklı iş fikirlerinin katma değer ve nitelikli istihdam yaratma potansiyeli yüksek teşebbüslere dönüştürebilmesi amacıyla, girişimcilerin fikir aşamasından pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi doğrultusundaki Teknogirişim Sermayesi Desteği Programı (BiGG) faaliyetlerini sürdürmektedir. Program kapsamında her sene açılan iki çağrıyla başvurular alınmaktadır. 2019 yılının ikinci çağrısına Aralık ayında çıkılarak 3.289 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda hızlandırıcısürecini başarıyla tamamlayan 144 girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir.
TABLO II: 35- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri 
Yil: 2012
Başvuru Sayısı: 745
Desteklenen Girişimci Sayısı: 112
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 24,6

Yil: 2013
Başvuru Sayısı: 1 220
Desteklenen Girişimci Sayısı: 127
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 26,2

Yil: 2014
Başvuru Sayısı: 1 251
Desteklenen Girişimci Sayısı: 111
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 20,1

Yil: 2015
Başvuru Sayısı: 3 015
Desteklenen Girişimci Sayısı: 208
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 45,8

Yil: 2016
Desteklenen Girişimci Sayısı: -
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): -

Yil: 2017
Başvuru Sayısı: 6 635
Desteklenen Girişimci Sayısı: 402
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 70,1

Yil: 2018
Başvuru Sayısı: 7 917
Desteklenen Girişimci Sayısı: 273
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 44,5

Yil: 2019
Başvuru Sayısı: 7 483
Desteklenen Girişimci Sayısı: 295 (1)
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 11,7

Yil: 2020
Başvuru Sayısı: -
Desteklenen Girişimci Sayısı: 300 (2)
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 60 (3)
Kaynak: TÜBİTAK 

(1) 2019/2 çağnsı kapsamında desteklenen 144 girişimciye henüz ödeme yapılmamıştır.
(2) Desteklenmesi Planlanan Girişimci Sayısı

(3) Yıl İçinde Aktarılması Planlanan Destek Miktarı Toplami 
(4) 2020 sabit fiyatlarıyladır.


Organize Sanayi Bölgelerinde (OsB) Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kismen Tahsislerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararındaki düzenlemeler doğrultusunda OSB'lerde atıl kalan sanayi parsellerine yatirımcıların yönlendirilmesi ve OsB'lerin canlandırılmasıhedeflenmekte, OsB'lerdeki mevcut istihdamın 2,5 milyona ulaşması öngörülmektedir.
Yatırımcılarımıza uluslararası standartlarda yatırım ortamı sağlayan OsBlere, küçük sanayiciye daha sağlıklı koşullarda çalışma ve kendilerini geliştirme imkânı sağlayan küçük sanayi sitesine (KsS) ve yatırımları ülkemize çekmek ve teşvik etmek amacıyla endüstri bölgelerine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. 2020 yılında dokuz OSB'ye tüzel kişilik kazandırılarak toplam OSB sayısı 323'e ulaşmıştır. Kredi desteğiyle tamamlanan OSB sayısı190'a çıkmış, KSS sayısı ise 480 olmuştur. 2020 yılı itibarıyla toplamda ilan edilmiş 21endüstri bölgesi bulunmaktadır. Bunların yedisi karma/ihtisas endüstri bölgesi, 11'i özel endüstri bölgesi ve üçü münferit yatırım yeridir.

OSB ve KSS altyapı projeleri için 2020 yılında 204 milyon TL olan sene bași ödeneğinin 2021 yılında yaklaşık 5,5 katına çıkarılarak 1.124 milyon TL'ye ulaşması öngörülmektedir.
2009 yılında teknoloji geliştirme bölgelerinin (TGB) sayısı 85'e, faaliyette olanların sayısı 65'e, TGBlerde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 5.400'e yükselmiştir. Diğer yandan,OSB uygulamalarinda üretime geçme oranlarının artirılmasi, OSB ve TGB'lerin kapasitelerinin geliştirilerek girişimcilere daha iyi hizmet verilmesi ve bunların araştırma merkezleriyle ilişkilerinin geliştirilmesi fayda sağlayabilecektir.


TABLO II: 36- OSB ve TGB Bilgileri 
OSB: Tamamlanmiş OSB Sayısı
TGB: OSB'lerde Faaliyet Gösteren İşletme Sayısı (1)

OSB: 70
TGB: 26 624

OSB: 76
TGB: 27 811

OSB: 77
TGB: 29 334

OSB: 87
TGB: 30 754

OSB: 93
TGB: 35 000

OSB: 107
TGB: 34 291

OSB: 120
TGB: 35 828

OSB: 131
TGB: 37 111

OSB: 143
TGB: 37 618

OSB: 147
TGB: 38 848

OSB: 153
TGB: 41 357

OSB: 155
TGB: 47 019

OSB: 157
TGB: 47 445

OSB: 166
TGB: 48 251

OSB: 173
TGB: 49 486

OSB: 180
TGB: 50 528

OSB: 185
TGB: 52 726

OSB: 190
TGB: 53 262

OSB: 201 (4)
TGB: 54 148
Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Mevcut OSBlierdeki Üretime Geçen İşletme Sayısi 

(2) 2020 yıli fiyatlarıyladır.

(3) Ekim ayı itibarıyladır.

(4) 2020 yılında tamamlanması öngörülen OS8 sayısı 11 olup kesin sayı 2020 yılı sonu itibarıyla verilecektir.
(5) Ağustos ayı itibarıyladır.


2020 yılı içerisinde OSB Uygulama Yönetmeliğinde iki değişiklik yapılmıştır. Yapılan değişikliklerle:
OSB içindeki sanayi parsellerinin emsal hesaplamasında yapılan düzenlemeyle inşaat alanı kullanim kapasitesi yüzde 130’a kadar artırılmıştır.

OSB katılımcılarının kendi ihtiyaçları için rüzgar ve güneş enerjisine dayalı elektrik üretim tesisi kurabilmesine imkân tanınmiştır.

OSB'ye ait teknik altyapı alanlarında geri dönüşüm ve bertaraf tesislerinin kurulabilmesine imkân tanınmıştır.

OSB'lerin işleyişini hızlandırmak için OSB organlarının görevlerinde ve işleyişinde düzenlemeler yapılmış, OsB'lerin işleyişinde dijitalleşmeye ve bürokraside sadeleşmeye gidilmiştir.

Yeniden değerleme oranlarındaki artiş nedeniyle arsa iptal ve iadelerinde ödenecek bedelin hesaplanmasında sanayici mağdur edilmeden OsB'lerin zarara uğramasıengellenmiştir.


Covid-19 pandemisinden dolayı OsB içinde yatırımların gerçekleşmesinde yaşanan gecikmeler nedeniyle tahsis süresi tamamlanan katılımcılara OSB Yönetim Kurulu ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafindan süre uzatımı verilmesine imkân tanınmıştır.
OSB'lerin bankalardan kullandıkları kredilere ilişkin mevcut düzenleme, uygulamanın etkinleştirilmesi ve yaygınlaştırılması amacıyla sadeleştirilmiş ve kâr payı desteği verilmesi düzenlenmiştir.

OSB'lerin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığından izin alarak kuracakları anonim şirketlerin,OSB içindeki parsellerin üst yapılı/üstyapısız alım, satım, kiralama ve üst hakkı tesis edilmesi işlemlerini gerçekleştirebilmesine imkân tanınmıştır. Bu düzenlemeyle sanayicilerin OSB içinde üst yapılı veya üst yapısız sanayi alanlarına kiralama ve üst hakkı gibi alternatif yöntemlerle ulaşması amaçlanmıştır.

Teknoloji girişimciliği ile Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin ekonomik değere dönüşmesini sağlamak amacıyla girişimciliğin gelişmesine yön verilmesine yönelik olarak ekosistemin tüm alanlarını kapsayacak, tespit edilen sorun alanlarına etkili çözümler üretecek bir girişimcilik stratejisinin hazırlıklarına devam edilmiştir.

İstanbul'un öncelikle bölgesel sonrasında ise küresel girişimcilik merkezlerinden birisi haline getirilmesine yönelik yurt dışından girişim, girişimci ve ekosistem aktörlerinin ülkemize gelmesini cazip kilacak destekler ve düzenlemeler içeren Uluslararası İstanbul Girişimcilik Programının geliştirilmesi kapsamında; İstanbul Kalkınma Ajansı tarafından Uluslararası İstanbul Girişimcilik Programi için taslak bir çalışma hazırlanmıştır. Uluslararasıörnekler, girişimcilik konusundaki endeks çalişmaları ve politika belgeleri de incelenerek bir yol haritası ortaya konulmuştur. İstanbul Kalkınma Ajansı koordinasyonunda ve ilgili paydaşlarla iş birliği halinde, program kapsamında yapılacak faaliyetleri içeren bir eylem plani hazirlanmasi öngörülmektedir.

2020 yılında Ticaret Bakanlığı tarafiından Kooperatifçilik Destek Programı uygulanmaya başlanmıştır. Programla kooperatif ve üst kuruluşlarının üretim ve istihdama katkısı olacak yatırım projelerinin desteklenmesi, faaliyetlerinde etkinlik ve verimliliğin sağlanmasi,teknoloji ve yeni üretim tekniklerinden yararlanmalarına katkıda bulunulması, rekabet güçlerinin artırılması ve bireysel tasarrufların uygun kooperatif girişimcilik modelleriyle ekonomiye kazandırılması hedeflenmiştir. Program kapsamında, ilk uygulama olarak,ortaklarının çoğunluğunu kadınların oluşturduğu ve kadın emeğini değerlendirme amacıgüden kooperatifler ve üst kuruluşlar desteklenmektedir.

Sanayi bölgelerinin (EB, TGB, OSB, KSS) dijital dönüşüme uygun yapılanmasının sağlanarak girişimcilere daha etkin hizmetler verebilmesi için ekonomik, sosyal ve kültürel boyutları içeren etki analizlerinin yapılması ve buralarda küme, yenilik merkezi ve model fabrika benzeri yapıların yaygınlaştırılması ve bu konuya yönelik çalışmalar büyük önem arz etmektedir.

Girişimcilik ve KoBİ desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkârlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KOBİkredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, sektörde önemli gelişmeler sağlandığıgörülmektedir.Girişimcilik ekosisteminingeliştirilmesi,sağlanandesteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izlemedeğerlendirme sistemlerinin geliştirilmesiyle etki analizleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hizlanacaktir.


b) Amaç
Girişimcilik kültürünün, teknoloji tabanlı ve yenilikçi girişimcilik kapasitesinin geliştirilmesi, finansmana, bilgiye ve pazara erişim imkânlarını geliştiren girişimcilik ekosisteminin güçlendirilmesi, firmaların ölçek büyütmelerinin sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: KOBİ ve girişimcilere yönelik yenilikçi finansman imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.449)

Politika/Tedbir: Tedbir 449.1. Kurumsal ve bireysel girişim sermayesi, kitle fonlamasi, etki yatırımcılığı gibi alternatif finansman imkânları güçlendirilecek ve kullanımlarının artırılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bireysel girişim sermayesi ağlarına katılımın teşvik edilmesi için Türkiye genelinde bilgilendirme ve yönlendirme faaliyetleri yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Teknoloji odaklı girişimlerin fikir aşamasından, ölçeklenerek kurumsallaşma safhasına kadar tüm aşamalardaki ihtiyaçlarına hitap edecek bir Girişim Destek Paketi hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.450)

Politika/Tedbir: Tedbir 450.1. Türkiye'deki girişimcilik ekosisteminde yer alan tüm paydaşların faydalanabileceği, girişim bilgilerinin yer aldıği, yatırımcıların tanıtıldığı, girişimcilerin kullanabileceği kuluçka ve hızlandırma merkezleri hakkında bilgiler olan, girişimciliğe yönelik desteklerin özetlendiği, eğitimlerin listelendiği, gelişmelerin paylaşıldığı, düzenli olarak güncellenen bir Türkiye girişim ekosistemi platformu kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Girişim Ekosistemi Platformu uygulamaya geçirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 450.2. Girişimcilik ekosisteminin güçlendirilmesine yönelik tüm paydaşlara hitabeden yapıların geliştirilmesine öncelik verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kalkınma Ajansları, Teknopark Yönetici Şirketleri
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. TGB'lerin bölge alani dişında farklı lokasyonlarda ve şehir merkezlerinde kuluçka merkezi kurabilmesine ilişkin ikincil mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. 2. TGB'lerin idare, Ar-Ge, atölye, kuluçka merkezi binaları ile altyapı inşaatları desteklenecek ve böylece yeni girişimciler için daha fazla uygun alan oluşturulması sağlanacaktır.

Tedbir 450.3. Kurumsal şirketlerin ve yöneticilerinin, erken aşama girişimlerine yönelik hızlandırma programlarina katılımını ve yatirimci olmalarıni, mentörlük desteği sunmalarını, sipariş desteği vermelerini özendirecek mekanizmalar geliştirilecektir.: Tedbir 450.5. Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla bürokratik ve hukuki öngörülebilirlik artırılacak, mevzuat sadeleştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Sosyal Güvenlik Kurumu, Gelir İdaresi Başkanlığı, Özel Sektör Firmaları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Ar-Ge ve Tasarım Merkezlerinin yürütmüş oldukları faaliyetlerin denetimi yapilacaktır. 2. Mentörlük rolü verilmiş olan merkezlerin gerçekleştirdikleri çalışmalar da faaliyet denetimi icinde değerlendirilecektir.: 1. Ulusal Girişimcilik Stratejisi hazırlanacaktır.

Tedbir 450.3. Kurumsal şirketlerin ve yöneticilerinin, erken aşama girişimlerine yönelik hızlandırma programlarina katılımını ve yatirimci olmalarıni, mentörlük desteği sunmalarını, sipariş desteği vermelerini özendirecek mekanizmalar geliştirilecektir.: Esnaf ve sanatkârların değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayacak şekilde rekabet güçleri ve kapasiteleri artırılacak, sosyal ve yenilikçi kooperatifçilik desteklenerek işbirliği ortak çalışma kültürünün artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.451)

Tedbir 450.3. Kurumsal şirketlerin ve yöneticilerinin, erken aşama girişimlerine yönelik hızlandırma programlarina katılımını ve yatirimci olmalarıni, mentörlük desteği sunmalarını, sipariş desteği vermelerini özendirecek mekanizmalar geliştirilecektir.: Tedbir 451.1. Esnaf ve sanatkârlar odaları birlikleri bünyesinde, esnaf ve sanatkârlara ihracat süreçleri, girişimcilik, Ar-Ge ve yenilikçilik ile devlet yardımları hakkında eğitim, danışmanlık ve bilgi desteği sağlayacak birimler oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Sosyal Güvenlik Kurumu, Gelir İdaresi Başkanlığı, Özel Sektör Firmaları: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlıği, KOSGEB, TİM, TESK, TESKOMB, Halkbank
1. Ar-Ge ve Tasarım Merkezlerinin yürütmüş oldukları faaliyetlerin denetimi yapilacaktır. 2. Mentörlük rolü verilmiş olan merkezlerin gerçekleştirdikleri çalışmalar da faaliyet denetimi icinde değerlendirilecektir.: 1. Mevcut durum tespiti yapilacak, iyi uygulama örnekleri araştırılacak ve ihtiyaç tespiti raporu hazırlanacaktır.

Tedbir 450.3. Kurumsal şirketlerin ve yöneticilerinin, erken aşama girişimlerine yönelik hızlandırma programlarina katılımını ve yatirimci olmalarıni, mentörlük desteği sunmalarını, sipariş desteği vermelerini özendirecek mekanizmalar geliştirilecektir.: Tedbir 451.2. Esnaf ve Sanatkârlar Destek Sistemi yenilenerek finansal desteklerin çeşitliliği sağlanacak, ekonomik katkısı dikkate alınarak uygun koşullu kredi desteklerine devam edilecektir. Hazine destekli kullandırılan kredilerde imalat sektörüne, ihracata, markalaşmaya, e-ticarete, yönelen esnaf ve sanatkârlara ilave faiz desteği sağlanarak bu desteklerin etkinliği artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Sosyal Güvenlik Kurumu, Gelir İdaresi Başkanlığı, Özel Sektör Firmaları: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, KOSGEB, TİM, TESK, TESKOMB, Makine İmalatçıları Birliği (MİB), Halkbank
1. Ar-Ge ve Tasarım Merkezlerinin yürütmüş oldukları faaliyetlerin denetimi yapilacaktır. 2. Mentörlük rolü verilmiş olan merkezlerin gerçekleştirdikleri çalışmalar da faaliyet denetimi icinde değerlendirilecektir.: 1. Mevcut durum tespiti yapilacak ve destek modeli oluşturulacaktır.

Tedbir 450.3. Kurumsal şirketlerin ve yöneticilerinin, erken aşama girişimlerine yönelik hızlandırma programlarina katılımını ve yatirimci olmalarıni, mentörlük desteği sunmalarını, sipariş desteği vermelerini özendirecek mekanizmalar geliştirilecektir.: Tedbir 451.4. Kooperatifçilikle ilgili kamuoyunda farkındalık sağlanması ve kooperatif girişimciliğinin farklı alanlarda uygulanması yönünde çalışmalar yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Sosyal Güvenlik Kurumu, Gelir İdaresi Başkanlığı, Özel Sektör Firmaları: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Ar-Ge ve Tasarım Merkezlerinin yürütmüş oldukları faaliyetlerin denetimi yapilacaktır. 2. Mentörlük rolü verilmiş olan merkezlerin gerçekleştirdikleri çalışmalar da faaliyet denetimi icinde değerlendirilecektir.: 1. Kooperatifçilik Sektör Analizi Çalışması yapılacak ve sonuçları raporlanacaktır.

Girişimcilik kültürü geliştirilecek, hedef ve performans bazlı odaklı destek modelleri oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.452): Tedbir 452.1. İstanbul öncelikle bölgesel sonrasında ise küresel girişimcilik merkezlerinden birisi haline getirilecektir. Bu kapsamda yurt dışından girişim, girişimci ve ekosistem aktörlerinin ülkemize gelmesini cazip kılacak destekler ve düzenlemeler içeren Uluslararası İstanbul Girişimcilik Programı başlatılacaktır.

Girişimcilik kültürü geliştirilecek, hedef ve performans bazlı odaklı destek modelleri oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.452): Tedbir 452.4. Sosyal girişimcilikle ilgili düzenleme yapılacak, sosyal etkinin ölçülmesine yönelik kapasite artırılacak, analiz sonuçlarına göre iyi uygulamaların topluma katkıları oranında destek miktarlarının kademeli olarak artırılması sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: KOBİ'lerin İhracat İçeresindeki Payı
Birim: Yüzde
2018: 55,7
2019: 56,5
2020(1): 57,5
2021 (2): 58,5

Performans Göstergeleri: KOBİ'lerin Ar-Ge Harcamalarındaki Payi
Birim: Yüzde
2018: 20,6
2019: 22
2020(1): 23
2021 (2): 24
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.3.4. Fikri Mülkiyet Hakları
a) Mevcut Durum 
Ülkemizde 2020 Ocak-Eylül döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre, toplam patent başvuru sayısında yüzde 1,2 azalış, faydalı model başvuru sayısında yüzde 29,8,marka başvuru sayısında yüzde 25,8, tasarım başvuru sayısında ise yüzde 2,2 artışkaydedilmiştir. Hâlihazırda 547 tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup 673 coğrafi işaret başvurusu da inceleme aşamasındadır. Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan islahçıhakları kapsamında koruma altına alınan bitki çeşidi sayısı 2019 yılı sonunda 1.075'e ulaşmıştır. Bu sayı içerisinde yerli oranı yüzde 47'dir.

Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatının 2018 yılı verilerine göre Türkiye, yerli patent başvurularında 14'üncü, marka başvurularında 8'inci, tasarım başvurularında ise 5'inci sırada yer almaktadır. Toplam yerli sınai mülkiyet verilerine göre ise genel siralamada 

11'inci sırada bulunan ülkemiz; Rusya, İspanya, Brezilya, Hollanda, İsviçre gibi ülkelerin önünde yer almıştır.

TABLO II: 37- Sınai Mülkiyet Başvurularındaki Gelişmeler 
Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: 16 778
2016: 19 283
2017: 18 504
2018: 19 916
2019: 12 775
2019(1): 12 628

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: 38
2016: 45
2017: 40
2018: 41
2019: 34
2019(1): 38

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: (Yüzde) Faydalı Model Başvuru Sayısı Yerli Faydalı Model
2016: 3 534
2017: 3 320
2018: 2 770
2019: 2 971
2019(1): 1 989
2020(1): 2 581

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı (Yüzde)
2016: 98
2017: 98
2018: 97
2019: 98
2019(1): 98
2020(1): 98

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: Marka Başvuru Sayısı Yerli Marka Başvurularının
2016: 107 176
2017: 121 108
2018: 120 008
2019: 134 353
2019(1): 92 246
2020(1): 116 010

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: Toplam İçerisindeki Payı (Yüzde)
2016: 88
2017: 88
2018: 88
2019: 89
2019(1): 88
2020(1): 91

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: Tasarım Başvuru Sayısı (2) Yerli Tasarım Başvurularının
2016: 46 500
2017: 46 853
2018: 42 345
2019: 46 188
2019(1): 30 980
2020(1): 31 650

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: Toplam İçerisindeki Payı (Yüzde)
2016: 85
2017: 84
2018: 84
2019: 85
2019(1): 84
2020(1): 89

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: Islahçı Hakları Başvuru Sayısı Yerli Islahçı Hakkı
2016: 193
2017: 216
2018: 265
2019: 208
2019(1): 141
2020(1): 183

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı (Yüzde)
2016: 39
2017: 42
2018: 38
2019: 56
2019(1): 62
2020(1): 59

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı: Coğrafi İşaret Başvuru Sayısı
2016: 93
2017: 242
2018: 228
2019: 202
2019(1): 118
2020(1): 325
Kaynak: Tarm ve Orman Bakanlıği, Türk Patent ve Marka Kurumu 
(1) Ocak-Eylül dönemi 

Lahey başvuruları dâhildir.


Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatının 2019 yılı verilerine göre Türkiye, uluslararası patent başvurularında ilk 20 ülke içerisinde yüzde 47 artış oranıyla ve uluslararası marka başvurularında ilk 10 ülke içerisinde yüzde 37 artış oranıyla ilk sırada yer almıştır.
Türk Patent ve Marka Kurumu 2017 yılından beri Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatınezdinde 23 Uluslararası Araştirma ve İnceleme Otoritesinden biri olarak 1.367 uluslararasıaraştırma ve inceleme raporu hazırlamış ve en fazla rapor düzenleyen ilk 10 kurum arasına girmiştir.

Firma düzeyinde fikri mülkiyet bilincinin ve yenilikçilik kültürünün, özellikle küçük ölçekli işletmelerde bu konudaki bilgi ve birikimin artırılması gerekmektedir.
KOBİlerde yenilikçilik kültürünün geliştirilmesini ve yenilik geliştirme kapasitesinin artırılmasını amaçlayan Hezârfen Teknoloji ve Tasarım Geliştirme Projesi, 2020 yılının ilk çeyreğinde Ostim Enerjik Kümelenme Grubunda ve Samsun ilinde faaliyet gösteren firmalara çevrimiçi olarak uygulanmış ve firmaların fikri mülkiyet stratejisi geliştirmelerini destekleyici eğitim ve danışmanlık hizmeti verilmiştir. Ayrıca, Afyon, Kütahya ve Uşak illerinde uygulanacak proje için firma analizi yapılmış ve elektronik ortamda yürütülmesine yönelik hazırlıklar tamamlanmıştır.

Sınai mülkiyete konuürünlerin değerleme kapasitesinin artırılması ve bu ürünlerin ticarileşmesine katkı sağlamak amacıyla Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından kurulan 

Türk Sınai Mülkiyet Değerleme Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri A.Ş. (TÜRKSMD)bünyesinde eğitim faaliyetleri tamamlanmış ve değerleme faaliyetlerine başlanmiştır.
Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkıvermek amacıyla, Türk Patent ve Marka Kurumu ile Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif HaklarıGenel Müdürlüğü çalışanları başta olmak üzere tüm paydaşlara yönelik profesyonel eğitim programları düzenleyen Fikri Mülkiyet Akademisi çalişmalarını sürdürmektedir. 2020 OcakEylül döneminde yapılan etkinliklerde Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi bünyesinde 4.329kişiye, Telif Hakları Eğitim Merkezi bünyesinde 522 kişiye çevrimiçi eğitimler verilmiştir.
Ülkemizde fikri mülkiyet sisteminin insan kaynakları yapısı büyük ölçüde tamamlanmışolmakla birlikte, bu alanda beşeri kapasitenin daha da güçlendirilmesi amacıyla TüRKPATENT bünyesinde istihdam edilmek üzere toplam 120 sınai mülkiyet uzman yardımcısı alımı için yapılan çalışmalar büyük ölçüde tamamlanmıştır.
Ülkemizde fikri haklara ilişkin mevcut kayıt, veri ve ulusal istatistiklerin geliştirilmesine ve bu kapsamda özellikle fikri hakların yoğun olduğu endüstrilerin ölçümlenmesi amacıyla kapsamlı veri üretilmesine ihtiyaç duyulmaktadır.

Bu çerçevede Telif Hakları Genel Müdürlüğü'nün koordinasyonunda telif haklarına dayalı yaratıcı endüstrilerin ekonomik boyutunun belirlenmesine ilişkin Kültür Endüstrilerinin Türkiye Ekonomisine Katkısının Ölçülmesi (2015-2018) Raporu hazırlanmıştır. Rapora göre,2018 yılı itibarıyla telif haklarına dayalı endüstrilerin GSYH içindeki payı yüzde 2,88, toplam istihdam içindeki payi yüzde 4,34, toplam ihracat içindeki payı yüzde 7,14 ve toplam ithalat içindeki payi yüzde 4,17'dir.

Fikri haklara ilişkin uygulanmakta olan destekleme sisteminin etkinliğinin artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

Telif yoğun endüstrilere yönelik olarak kamu tarafindan sağlanan mevcut destekleri bir araya getiren Kültür Endüstrileri Teşvik ve Destek Rehberi hazırlanarak yayımlanmıştır.Ayrıca, mevcut desteklerin etki analizinin yapılmasına yönelik olarak TÜBİTAK/TüssİDE danışmanlığında çalışmalar başlatılmıştır.

Telif haklarına dayalı kültür endüstrilerine yönelik özel destek programları geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Bu amaçla, kamu, özel ve sivil toplum olmak üzere ilgili tüm kesimlerin yer aldığı çevrimiçi Kültür Endüstrileri Platformu oluşturulmuştur.
Telif hakları alanında hak izleme kuruluşları olan Meslek Birliklerinin altyapılarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. Bu kapsamda, Meslek Birliklerinin üyelik,dokümantasyon, lisanslama ve dağitim süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçekleştirilmesi ve işlem bilgilerine ilişkin veri tabanı oluşturulması amacıyla çalışma başlatılmış ve Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi (MEBSİS) kurulmuştur.
Telif haklarına dayalı kültür endüstrilerinde yer alan işkollarının belirlenmesi, bu işkollarının özelliklerinin değerlendirilmesi ve bu alanlarda çalışan kişilere ilişkin istatistiki verilerin derlenmesini amaçlayan Kültür Endüstrisi İşgücü Raporu hazırlanması çalışmalarısürdürülmektedir.


Yüksek Öğretim Kurulunca, fikri mülkiyet haklarının, temel bilimler, ekonomi, işletme,mimarlık, mühendislik, iletişim, güzel sanatlar fakültelerinde lisans ve lisansüstü düzeyde ders programına alınması hususunun yükseköğretim kurumları tarafindan değerlendirilmesi ve bu konuda çalışma yapılması talep edilmiştir. Ayrıca, Yükseköğretim kurumlarında Fikri Mülkiyet Hukuku bilim alanı doçentlik alanı olarak tanımlanmıştır.
Fikri mülkiyet sisteminde dünyada yeni gelişmeler ve değişen koşulların gerektirdiği nitelikli insan gücü, her düzeyde eğitim ve yapısal düzenleme ihtiyacı önemini korumaktadır.Ayrıca fikri hak ihlallerinin önlenmesine yönelik uygulamanın güçlendirilmesi ve uygulayıcıkurumların kapasitelerinin artırılması büyük önem taşımaktadır.
b) Amaç
Fikri mülkiyet sisteminde hukuki altyapı ve uygulamanın güçlendirilmesi, fikri mülkiyet haklarının oluşmasını destekleyen ekosistemin geliştirilmesi ve bu hakların ticarileştirilmesinin hızlandırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin toplumun tüm kesimlerine eğitimin her kademesindeki programlar yoluyla benimsetilmesi sağlanacak; tanıtım, farkındalik ve bilgilendirme faaliyetleriyle toplumsal bilinç güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.454)

Politika/Tedbir: Tedbir 454.3. Fikri Mülkiyet Akademisi bünyesinde ilgili kesimlere modüler ve sertifikalı eğitimler verilecek, farkındalik ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İlgili kesimlerin eğitim ihtiyaçları ve talepleri tespit edilecek ve bu çerçevede eğitim programı oluşturularak yıl boyunca yüz yüze veya çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir. 2. Fikri Mülkiyet Akademisi faaliyetleri çerçevesinde uzaktan eğitim programları olusturularak farklı kitlelere yönelik en az 36 sanal toplanti gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 454.4. Toplumda telif haklarına yönelik bilincin ve farkındalığın artırılması amacıyla bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İlgili kesimlerin eğitim ihtiyaçları ve talepleri tespit edilecek ve bu çerçevede eğitim programı oluşturularak yıl boyunca yüz yüze veya çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 454.5. Hezârfen Projesi yaygınlaştırılacak, bu kapsamda modüler programlar geliştirilerek KOBİlerin sınai mülkiyet konusunda farkındalığı ve kapasitesi artırıilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KOBİ'lerin sınai mülkiyet konusunda farkındalığı ve kapasitesinin artırılması için Hezârfen Projesi en az 5 farklı ilimizde uygulanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 454.6. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimleri yaygınlaştırılacak ve sınai mülkiyet paydaşlarına yönelik yapılacak farkındalıik etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimi personeline yönelik olarak eğiticilerin eğitimi programları düzenlenecektir.

Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455): Tedbir 455.3. Sınai mülkiyet haklarına ilişkin veri ve istatistiklerin kapsamlı olarak değerlendirildiği raporlar hazırlanacak, hak sahipleriyle düzenli olarak iletişim kurulacak, patent ve tasarimlarin satişi ve lisanslanmasıyla ilgili takip raporları olușturulacak, genel ekonomik verilerle karşılaştırılmali analizi yapılacaktır.

Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455): Fikri mülkiyet haklarının korunması, icrası ve uygulanması ile ilgili birimlerde beşeri ve kurumsal kapasite ile bu alandaki mevzuat, teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecek, ilgili kurum ve kuruluşlar arası işbirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.456)

Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455): Tedbir 456.2. Şikâyet, arama-el koyma ve kararlara itirazın sunulacaği sulh ceza hâkimliklerinin ihtisaslaşması sağlanacaktır.

Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455): Tedbir 456.4. Fikri mülkiyet hukuku alanında görev yapacak hâkim, savci, arabulucu ve bilirkişilere düzenli olarak ihtisas eğitimi verilecektir.

Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455): Tedbir 456.7. Yeni teknoloji alanlarında fikri mülkiyet korumasina ve uygulamalarına ilişkin dünyadaki gelişmeler izlenerek araştırma faaliyetleri yapılacak ve gerekli hallerde bu alana yönelik hukuki altyapı oluşturma çalışmaları yürütülecektir.

Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455): Tedbir 456.8. Ülkemiz için stratejik öneme sahip teknolojilere ilişkin sınai mülkiyet hak sahipliğinin Türkiye'de kalması için çalışmalar yapılacaktır.

Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455): Tedbir 456.9. Sanayide dijital dönüşümle ilgili yapılan patent başvurularına ilişkin bilgilerin yer alacağı ve araştırmacılarla paylaşılacağı bir veri tabanı oluşturulacaktır.

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 456.13. Güzel sanat eserlerinin satışa sunulduğu müzayede salonları ve sanat galerileri tespit edilerek bunların sertifikalandırılmasına yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), TOBB, TESK
1. TÜRKPATENT bünyesinde istihdam edilecek 120 Sınai Mülkiyet Uzmanına yönelik olarak kapsamlı patent araştırma ve inceleme eğitimleri gerçekleştirilecek; PCT Araştırma Uzmanları Grubu oluşturularak teknik alan bazında uzmanlaşma artırılacaktır.: 1. Fikir ve Sanat Eserlerinin Tespit Edildiği Materyallerin Dolum, Çoğaltım ve Satışını Yapan veya Yayan İşletmelerin Sertifikalandırılmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik'te; ticari sanat galerileri, güzel sanat eserlerinin perakende satışını yapan yerler ile güzel sanat eserlerinin müzayede, mezat yahut açık artırma ile satışının yapıldığı yerlerin de kayıt altına alinması amacıyla sertifikalandınlmalarını teminen değişiklik yapılacaktır.

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 456.15. Íl denetim komisyonlarının etkinliğini artırmak üzere, uygulamada yeknesaklığın sağlanması ve mevzuat hakkında bilgilendirme yapılmasi amacıyla, komisyon üyelerine yönelik düzenli eğitimler yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, HSK, Emniyet Genel Müdürlüğü, Polis Akademisi Başkanlığı
1. TÜRKPATENT bünyesinde istihdam edilecek 120 Sınai Mülkiyet Uzmanına yönelik olarak kapsamlı patent araştırma ve inceleme eğitimleri gerçekleştirilecek; PCT Araştırma Uzmanları Grubu oluşturularak teknik alan bazında uzmanlaşma artırılacaktır.: 1. İllerde korsanlıkla mücadele amacıyla oluşturulan il denetim komisyonlarında görev yapan personele yönelik olarak, bu alanda görev yapan yargı mensuplarının da katılımıyla bandrol suçlari, ceza yargilamasinda depolama ve imha süreci gibi konularda yüz yüze veya çevrimiçi seminer düzenlenecektir.

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: Fikri mülkiyet haklarına yönelik desteklerin etki analizi yapılacak, mükerrerlikler giderilecek, destekleme sistemi yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.457)

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: Tedbir. 457.2. Patent başvuru ve tesciline yönelik desteklerin etki analizi çerçevesinde değerlendirilmesi yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, KOSGEB, TÜBİTAK, Kalkınma Ajansları
1. TÜRKPATENT bünyesinde istihdam edilecek 120 Sınai Mülkiyet Uzmanına yönelik olarak kapsamlı patent araştırma ve inceleme eğitimleri gerçekleştirilecek; PCT Araştırma Uzmanları Grubu oluşturularak teknik alan bazında uzmanlaşma artırılacaktır.: 1. Patent başvuru ve tesciline ilişkin desteklerin hangi kurum/kuruluşlar tarafindan verildiği tespit edilerek, destek alan firmaların bilgileri temin edilecek ve etki değerlendirmesi yapılacaktır.

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 457.3. Telif yoğun endüstrilere yönelik mevcut desteklerin analiz raporu hazırlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. TÜRKPATENT bünyesinde istihdam edilecek 120 Sınai Mülkiyet Uzmanına yönelik olarak kapsamlı patent araştırma ve inceleme eğitimleri gerçekleştirilecek; PCT Araştırma Uzmanları Grubu oluşturularak teknik alan bazında uzmanlaşma artırılacaktır.: 1. Fikri Mülkiyet Sisteminin güçlendirilmesi ve kültürel sanatsal faaliyetlerin gerçekleştirilmesine yönelik proje desteklerinin etki analizinin yapılmasına yönelik olarak TÜBİTAK/TÜSSİDE'den danışmanlık hizmeti alınarak rapor hazırlanacaktır.

Tedbir 457.4. Telif haklanna dayalı kültür endüstrilerine yönelik projeler, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi de gözetilerek desteklenecektir.: Sınai mülkiyet portföyünün ticari değere dönüştürülmesi desteklenecek ve telif yoğun endüstrilere yönelik özel programlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.458)

Tedbir 457.4. Telif haklanna dayalı kültür endüstrilerine yönelik projeler, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi de gözetilerek desteklenecektir.: Tedbir 458.3. Üniversiteler dâhil kamu kurum ve kuruluşlarına ait patent, faydali model, tasarim vb. fikri hakların envanteri çıkarılarak özel sektörün bu envanterden faydalanabilmesi için bilgilendirme çalışmaları yapılacak ve özel sektörün bu hakları talebi halinde ticarileştirmeye yönelik teşviklerde öncelik verilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Fikri Mülkiyet Sisteminin güçlendirilmesi ve kültürel sanatsal faaliyetlerin gerçekleştirilmesi kapsamında sunulan proje destek başvuruları arasından kültürel ifadelerin çeşitliliğine ve kültür endüstrilerinin gelişimine katkı sunan projelere öncelik verilerek 15 projeye mali destek sağlanacaktır.: 1. Kamu Fikri Mülkiyet Envanteri güncellenerek özel sektörün bu envanterden yararlanmasina yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 457.4. Telif haklanna dayalı kültür endüstrilerine yönelik projeler, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi de gözetilerek desteklenecektir.: Fikri mülkiyet varlıklarının finansmana erişimde yaygın bir araç olarak kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.459)

Tedbir 457.4. Telif haklanna dayalı kültür endüstrilerine yönelik projeler, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi de gözetilerek desteklenecektir.: Tedbir 459.1. Fikri mülkiyet varlıklarının değerleme kapasitesi artırilacak, bankacılik ve muhasebe sisteminde kullanımi sağlanacaktir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Fikri Mülkiyet Sisteminin güçlendirilmesi ve kültürel sanatsal faaliyetlerin gerçekleştirilmesi kapsamında sunulan proje destek başvuruları arasından kültürel ifadelerin çeşitliliğine ve kültür endüstrilerinin gelişimine katkı sunan projelere öncelik verilerek 15 projeye mali destek sağlanacaktır.: 1. Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu ve Kredi Garanti Fonuyla temasa geçilerek sınai mülkiyet varlıklarının bankacılik ve muhasebe sisteminde kullanımına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 457.4. Telif haklanna dayalı kültür endüstrilerine yönelik projeler, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi de gözetilerek desteklenecektir.: Tedbir 459.2. Sınai mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüştürülmesine yönelik olarak değerleme ve danışmanlık hizmetleri geliştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu
1. Fikri Mülkiyet Sisteminin güçlendirilmesi ve kültürel sanatsal faaliyetlerin gerçekleştirilmesi kapsamında sunulan proje destek başvuruları arasından kültürel ifadelerin çeşitliliğine ve kültür endüstrilerinin gelişimine katkı sunan projelere öncelik verilerek 15 projeye mali destek sağlanacaktır.: 1. Sinai mülkiyet değerleme faaliyetleri konusunda uluslararası kuruluşlarla işbirliği faaliyetleri yürütülerek Türk Sınai Mülkiyet Değerleme Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri A. Ş.'nin (TÜRKSMD) değerleme konusunda kapasitesi artırılacaktır.

Tedbir 457.4. Telif haklanna dayalı kültür endüstrilerine yönelik projeler, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi de gözetilerek desteklenecektir.: Telif haklarında toplu hak yönetim sisteminin iyileştirilmesi ve ülke geneline yayılmış, adil bir lisanslama sistemi oluşturulmasıyla telif gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.460)

Tedbir 457.4. Telif haklanna dayalı kültür endüstrilerine yönelik projeler, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi de gözetilerek desteklenecektir.: Tedbir 460.1. Meslek birliklerinin daha etkin ve şeffaf bir şekilde faaliyet göstermesini sağlayacak şekilde ilgili mevzuat güncellenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S): Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Meslek Birlikleri
1. Fikri Mülkiyet Sisteminin güçlendirilmesi ve kültürel sanatsal faaliyetlerin gerçekleştirilmesi kapsamında sunulan proje destek başvuruları arasından kültürel ifadelerin çeşitliliğine ve kültür endüstrilerinin gelişimine katkı sunan projelere öncelik verilerek 15 projeye mali destek sağlanacaktır.: 1. Fikir ve Sanat Eseri Sahipleri ile Bağlantılı Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında Tüzükün, meslek birliklerinin daha etkin ve şeffaf bir şekilde faaliyet göstermesini sağlayacak şekilde revize edilip Cumhurbaşkanlığı Yönetmeliği olarak yayımlanması için

Geleneksel, bölgesel ve yerel ürünlerimizin ulusal ve uluslararası ölçekte rekabet gücünün artırılmasına yönelik coğrafi işaret tescil ve kullanımı desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.461): Tedbir 461.1. Coğrafi işaretler alanında yönetişim süreçleri geliştirilecek, ticaretine yönelik yeni platformlar oluşturulacak, denetim faaliyetleri etkinleştirilecektir.

Geleneksel, bölgesel ve yerel ürünlerimizin ulusal ve uluslararası ölçekte rekabet gücünün artırılmasına yönelik coğrafi işaret tescil ve kullanımı desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.461): Tedbir 461.2. İhracat potansiyeli bulunan tescilli coğrafi işaretli ürünler seçilerek, bu coğrafi işaretlerin yurt dışında tescil edilmesi sağlanacak ve tanıtiımi yapılacaktır.

Geleneksel, bölgesel ve yerel ürünlerimizin ulusal ve uluslararası ölçekte rekabet gücünün artırılmasına yönelik coğrafi işaret tescil ve kullanımı desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.461): Genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgi ve folklordan oluşan doğal ve kültürel değerlerimizin fikri haklar sistemi ile bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.462)

Geleneksel, bölgesel ve yerel ürünlerimizin ulusal ve uluslararası ölçekte rekabet gücünün artırılmasına yönelik coğrafi işaret tescil ve kullanımı desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.461): Tedbir 462.1. Ülkemizin genetik kaynaklara dayali geleneksel bilgi ve folklor ile ilgili kapasitesinin geliştirilmesi amacıyla envanter çalışması yapılacaktır.
d) Hedefler 
11: 47
12: 44
13: 41
Sira: Yüzde
Sıralamasındaki Yeri (3) Yerli Patent Başvurularında Türkiye'nin Dünya: Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı (3)

11: 2021(2)
12: 2020(1)
13: 2019
Sira: Birim
Sıralamasındaki Yeri (3) Yerli Patent Başvurularında Türkiye'nin Dünya: Performans Göstergeleri
Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 

Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sinai Mülkiyet Haklan Programının performans göstergelerinden 
biridir.


2.2.3.5. Bilgi ve İletişim Teknolojileri 
a) Mevcut Durum 
Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörünün gelişimi, bu sektörün GSYH'ye yapacağı doğrudan katkının yanı sıra, diğer sektörlerin gelişimi için de kritik önemdedir. BİT 

ürün ve hizmetlerinin diğer sektörlere nüfuzu, ekonominin geneli ve tüm sektörler için yenilikçiliğin geliştirilmesini ve verimlilik artışı elde edilmesini mümkün kılmaktadır.
Elektronik Haberleşme 
Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Eylül 2020 itibarıyla 155 alternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmecilerden kendisine ait fiber altyapıya sahip olanların fiber optik kablolarının toplam uzunluğu 2020 yılının ilk çeyreğinin sonunda 88.956 km'ye ulaşmış ve son bir senede yüzde 18,8 artmıştır. Yerleşik işletmecinin fiber optik kablolarının toplam uzunluğu bir yıl içinde yüzde 8 artarak Mart 2020sonunda 307.949 km'ye ulaşmıştır.

Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti sunan alternatif internet servis sağlayıcılarının pazar payı Mart 2019'da yüzde 18,2 iken bu oran Mart 2020itibarıyla yüzde 17,2 olarak gerçekleşmiştir. Ayni dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde 7'den yüzde 7,8'e çıkmıştır. Yerleşik işletmecinin sabit genişbant pazarındaki payı Mart 2020'de yüzde 60,4 iken söz konusu oran AB'de Temmuz 2019'da yüzde 39olmuştur. Türkiye'de sabit genişbant erişim pazarındaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kıyaslandığında düşük kalmakta olup bu alandaki düzenlemelerin daha etkin şekilde uygulanması gerekliliği devam etmektedir. Bu kapsamda, elektronik haberleşme sektöründe geçiş hakki, tesis paylaşımı gibi altyapı kurulumuna ilişkin süreçlerin etkinleştirilmesine yönelik mevzuat güncelleme çalışmaları ve coğrafi farklılıkların giderilmesine ilişkin işletmecilerden veriler alınarak pazar analizleri yapılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Mart 2020 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı 81,8milyondur. 2016 yılında sunulmaya başlanan 4.5G hizmeti aktif abone sayısı aynı dönemde 49,2 milyona ulaşmıştır. Mart 2019 itibarıyla 61,1 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 3'lük artışla Mart 2020'de 62,9 milyona yükselmiştir.
Toplam genişbant abone sayısi, bir yılda yüzde 3,6 artış göstererek Mart 2020'de 77,4milyona ulaşmıştır. Mart 2020 itibarıyla genişbant abone yoğunluğu Türkiye için yüzde 93,1iken bu oran OECD ülkelerinde Aralik 2019 itibarıyla yüzde 144,2'dir. 2017-2020 Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Planında başta fiber genişbant altyapısı olmak üzere sabit ve mobil genişbant altyapısı yaygınlığının ve abone yoğunluğunun artırılmasına yönelik eylemlere yer verilmiştir. Ayrıca genişbant bağlantılar üzerinden sunulan IPTV hizmeti abone sayısı Mart 2019'daki 1.362.751 seviyesinden yüzde 13,8 artış göstererek Mart 2020'de 1.550.366'ya ulaşmıştır. 5G ve ötesi çalışmalarını koordine etmek amacıyla kurulan 5GTR Forumunda test çalışmaları yürütülmektedir.

Türkiye'nin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikasına paralel olarak, hem televizyon yayıncılığı hem de veri iletişimi için kullanılmak üzere TÜRKSAT 5A ve TüRKSAT 5B uydularının hizmete girmesine yönelik çalışmalar son aşamaya gelmiştir.Ayrıca yerli uydu üretimine yönelik çalışmalar kapsamında Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiye'nin ilk yerli uydusu TÜRKSAT 6Anın fırlatılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.


Bilgi Teknolojileri 
Eylül 2020 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 6.005 firmanın yüzde 49,87'si BİT alanında faaliyet göstermektedir. Aynı dönem itibarıyla, 1.236 özel sektör ArGe merkezinin 208'i, 366 tasarım merkezinin ise 8'i BIT alanında Ar-Ge çalişmalari yürütmektedir.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından hazırlanan 2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisinde; 5G ve ötesi bağlantı teknolojileri, yapay zekâ ve makine öğrenmesi, robotik ve otonomi, nesnelerin interneti, büyük veri ve veri analitiği, siber güvenlik ve blokzincir alanlarını içerecek şekilde odak teknolojilerde milli ve özgün ürün ve hizmetler geliştirmeye yönelik yol haritalarının oluşturulması planlanmıştır. Bu kapsamda yapılan çalışmalardan yapay zekâ stratejisi, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi ve ilgili kuruluşlarla koordineli şekilde hazırlanmıştır.

Kamu ve özel sektör kuruluşlarının işbirliği ile Türkiye Açık Kaynak Platformu hayata geçirilmiş olup Platform bünyesinde çevrimiçi seminerler ve eğitimler yapılmıştır. Yenilikçi bir eğitim modelinin uygulanacağı iki yazılım okulunun hazırlıkları büyük ölçüde tamamlanmış olup açık kaynak kodlu yazılım ekosistemini destekleyecek projelerin geliştirilmesine yönelik çalışmalara başlanmıştır.

Siber güvenlik sektörü, hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakın ilişkisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TÜBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Başkanlığıişbirliğiyle geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmuş olup üniversitelerin de ekosisteme dahil edilmesine yönelik ön çalışmalara başlanmıştır. Bu çalışmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda,işbirliğine dayaliolarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Kümelenmeye dâhil olan 170 firma 200'den fazla ürün ve 400'den fazla hizmet ile faaliyet göstermektedir.
TABLO II: 38- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 
Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): 11 633
2018: 11 533
2019: 11 800
2020 (1): 12 000

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): 14,2
2018: 13,9
2019: 14
2020 (1): 14,1

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): 80 118
2018: 80 791
2019: 82 500
2020 (1): 84 000

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): 97,7
2018: 97,2
2019: 98,2
2020 (1): 98,8

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): 74 500
2018: 76 640
2019: 78 200
2020 (1): 80 000

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): 90,8 1 248
2018: 92,1
2019: 93,1
2020 (1): 94,1

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): Kablo TV Abone Sayisı (Bin)
2018: 1 279
2020 (1): 1 350
2021 (1): 1 400

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): Genişbant Abone Sayısı (Bin) Genişbant Abone Yoğunluğu (Yüzde) İnternet Kullanan Bireylerin Oranı (Yüzde) (2)
2018: 72,9
2019: 75,3
2020 (1): 79
2021 (1): 80,3

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): İnternet Erişimine Sahip Hane Oranı (Yüzde) (3)
2018: 83,8
2019: 88,3
2020 (1): 90,7
2021 (1): 92,5

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): Înternet Erişimine Sahip Girişimlerin Oranı (Yüzde) (4)
2018: 95,3
2019: 94,9
2020 (1): 94,9
2021 (1): 95,8

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): BİT Pazar Büyüklüğü (Milyar ABD doları)
2018: 20,4
2019: 20,3
2020 (1): 19,4
2021 (1): 20,5

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): - Telekomünikasyon
2018: 12,3
2019: 11,8
2020 (1): 11,3
2021 (1): 12

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): - Bilgi Teknolojileri
2018: 8,1
2019: 8,5
2020 (1): 8,1
2021 (1): 8,5

Sabit Telefon Abone Sayisı (Bin) Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde): İnternetten Alışveriş Yapanların Oranı (Yüzde) (5)
2018: 29,3
2019: 34,1
2020 (1): 36,5
2021 (1): 40
Kaynak: BTK, TÜIK, IDC, Bankalararası Kart Merkezi 

(1) Strateji ve Bütçe Başkanlığı Gerçekleşme Tahmini 

(2) TÜiK 16-74 yaş arası nüfus bazında olup 2020 yılı verisidir.

(3) TÜİK 2020 yılı verisidir.

(4) Seçilmiş sektörlerde 10 ve üzeri çalışanı olan girişimler bazında olup TütK 2020 yılı verisidir.

(5) Tüm bireyler icerisinde kisisel kullanim amacıyla internet üzerinden mal veya hizmet siparisi verme va da satın alma oraninı ifade 
etmektedir.



TÜİK İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre 2018 yılında 231 bin kişi olan BİT sektöründeki istihdam sayısı 2019 yılında 234 bin kişiye yükselmiştir.
2020 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananların oranı yüzde 79'a ulaşırken, bu oran kadınlarda yüzde 73,3, erkeklerde yüzde 84,7 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı 2019'da yüzde 88,3 iken bu oran 2020'de yüzde 90,7'ye yükselmiştir. Bu artışta bir önceki yıl yüzde 87,9 olan genişbant bağlantı sahipliğinin yüzde 89,9'a çıkması etkili olmuştur.

2020 yılı Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahip girişimler içinde sabit genişbant internet bağlantısına ve internet erişimine sahip olan girişimlerin orani, sırasıyla yüzde 92,5 ve yüzde 94,9 olarak gerçekleşmiştir. İnternet sayfasına sahip girişimlerin oranı, girişimlerin çevrimiçi pazaryerlerini giderek daha fazla tercih etmeleri nedeniyle 2020 yılında yüzde 53,7seviyesinde kalarak yatay bir seyir izlemiştir. Girişimlerde ücretli bulut bilişim hizmetlerinin kullanım oranı 2018 yılında yüzde 10,1 olarak gerçekleşirken bu oran 2020 yılında yüzde 14,1 olarak gerçekleşmiştir.

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında ikincil düzenlemelere yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda hazırlanan Veri Sorumlusuna Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ, Aydınlatma Yükümlülüğünün Yerine Getirilmesinde Uyulacak Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu Kapsaminda Yurtdışına Veri Aktarımı Konusunda Taahhütname yayımlanmıştir. Kurumun faaliyete geçtiği 2017 yılından itibaren idari içtihat niteliğinde 11 Kurul Kararı ve beş İlke Kararı yayımlanmiştır. Ayrıca Kurul tarafindan, 2017 yılı içerisinde dört veri sorumlusu hakkında toplam 125 bin TL, 2018 yıli içerisinde sekiz veri sorumlusu hakkında toplam 870bin TL ve 2019 yıli içerisinde 42 veri sorumlusu hakkında toplam 10 milyon 500 bin TL idari para cezasına hükmedilmiştir. Kişisel Verileri Koruma Kurulunca 2020 yılı içerisinde 791Kurul Kararı alinmiş olup veri sorumlularına toplamda 17.375.000 TL idari para cezasıuygulanmıştır. 31 kurul kararı ve 21 veri ihlali bildirimi Kurum internet sitesinde özet olarak yayimlanmiştır.

Yayıncılık 
2018 yılında 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanunda yapılan değişiklikle radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerini internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarına yayın lisansi, bu yayınlarıinternet ortamindan iletmek isteyen platform işletmecilerine yayin iletim yetkisi alma zorunluluğu getirilmiştir. Medya hizmet sağlayıcı ve platform işletmecilerinin lisans ve yetki başvurulari devam etmektedir.

FM radyo siralama ihalelerinin ve karasal sayisal televizyon yayın lisansi siralama ihalelerinin gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar RTüK tarafından sürdürülmektedir.

b) Amaç
Bilgi ve iletişim teknolojilerinin geliştirilmesi ve kullanımı yoluyla ekonomide verimliliğin ve rekabet gücünün artırılması, bu suretle iş süreçlerinin dönüştürülmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yüksek hızlı ve kaliteli erişim imkânı sunan sabit ve mobil genişbant altyapıları yaygınlaştırılacak, fiziksel altyapıların ortak kullanımı teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.464)

Politika/Tedbir: Tedbir 464.1. Elektronik haberleşme altyapısı kurulumuna ilişkin izin ve geçiş hakkı süreçleri etkinleştirilecek, yüksek hızlı ve kaliteli genişbant elektronik haberleşme altyapılarının ülke çapında yaygınlaştırımasına yönelik elektronik haberleşme bilgi sistemleri, fiber ağ, baz istasyonları, geçiş hakkı ve tesis paylaşımı konularında düzenlemeler yapilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, BTK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Baz istasyonlarına yönelik kira bedellerinin düşürülmesi için yürütülen çalışma tamamlanacaktır. . Geçiş hakkı ve baz istasyonu ruhsat konusuna ilişkin mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. 3. Geçiş hakkına ilişkin usul ve esaslarda ihtiyaç duyulan değişiklikler yapılacaktır. 4. Baz istasyonu ruhsatı konusunda Imar Kanununda yapılacak değişikliğin ardından Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile birlikte ikincil mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Genişbant altyapıları, ticari olarak ulaştırılamayan bölgelerde devlet desteğiyle kurulup işletilecektir. (Kalkınma Planı p.465)

Politika/Tedbir: Tedbir 465.2. Mobil haberleşme altyapısının olmadığı yerleşim yerlerine altyapı kurulması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mobil Haberleşme Altyapısı Olmayan Yerleşim Yerlerine Altyapi Kurulması projesinde üçüncü faz çalışmalanına başlanacak ve bu kapsamda 300 yerleşim yerine mobil genişbant haberleşme altyapısı ulaştırılacaktır.

Politika/Tedbir: Elektronik haberleşme sektöründeki düzenlemeler; hizmette ve altyapıda yakınsamanın etkileri, teknolojik gelişmeler ile arz ve talep dinamiklerindeki bölgesel farklılıklar dikkate alınarak güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.466)

Politika/Tedbir: Tedbir 466.2. Frekans kaynakları, 5G ve ötesi mobil haberleşme teknolojilerine geçiş sürecinde teknolojik gelişmeler ve uluslararası kuruluşların kararları doğrultusunda tahsis edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 5G yol haritası uygulamaya alinacaktır. 2. Mobil Genişbant Spektrum Stratejisi tamamlanacaktır. 3. 5G teknolojisine geçiş kapsaminda test faaliyetlerine ilişkin düzenleme çalışmaları yapılacaktır. 4. 2021 takviminde yer alan ITU WP 5D, CPG, CPG PTD, ECC PT1, RSPG genel kurul ve alt grup toplantılarına katılım sağlanacaktır.

Tedbir 466.3. Pazar analizleri kapsamında coğrafi pazar altında olası bölgesel farklıliklar incelenecek, pazar analizi ile getirilen yükümlülüklerin, uygun koşulların oluşması durumunda farklılaştırılabilmesine yönelik periyodik analizler yapılacaktır.: Kamu alımları ve kamu tarafından özel işletmecilerle yapılan yetkilendirme sözleşmelerindeki düzenlemeler vasıtasıyla BiT sektöründe yerli katma değer artırılacaktır. Kamu kurumlarının ihtiyaç duyduğu hizmetlerin ölçek ve niteliği ile bu hizmetleri sunabilecek firmaların sağlayacağı şartlar ilişkilendirilecek, Koßİ ve yeni kurulan firmaların da gelişimine imkân sağlayacak sağlıklı rekabet ortamı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.468)

Tedbir 466.3. Pazar analizleri kapsamında coğrafi pazar altında olası bölgesel farklıliklar incelenecek, pazar analizi ile getirilen yükümlülüklerin, uygun koşulların oluşması durumunda farklılaştırılabilmesine yönelik periyodik analizler yapılacaktır.: Tedbir 468.1. Kamu kurumlarının BÍT yatırımlarında yerli katma değeri artırmaya ilişkin usul ve esaslar belirlenecek, bu amaca yönelik kurumsal tedarik planları hazırlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Ulusal Adres Veri Tabani ve işletmecilerden alinan veriler kullanılarak 2021 yılının başında durum tespiti yapılacak ve analiz sonuçlarına göre düzenleme çalışmaları yürütülecektir.: 1. Kamu BÍT yatırımlarında yerli katma değeri artırmaya ilişkin mevzuat çalışmaları yapılacak, işbirliği yapılacak kurum ve kuruluşların koordinasyonu sağlanacaktır.

Tedbir 466.3. Pazar analizleri kapsamında coğrafi pazar altında olası bölgesel farklıliklar incelenecek, pazar analizi ile getirilen yükümlülüklerin, uygun koşulların oluşması durumunda farklılaştırılabilmesine yönelik periyodik analizler yapılacaktır.: Tedbir 468.2. Kamu kurumlarının BİT alımlarına ilişkin sözleşmelerin yürütülmesinde uyulacak usul ve esaslar belirlenecek, kamu kurumlarının BİT ürün ve hizmeti tedarik edeceği firmalara ilişkin kriterler tespit edilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Ulusal Adres Veri Tabani ve işletmecilerden alinan veriler kullanılarak 2021 yılının başında durum tespiti yapılacak ve analiz sonuçlarına göre düzenleme çalışmaları yürütülecektir.: 1. Kamu kurumlanının BİT envanteri ve analizi çaliışması yürütülecek, BİT alımlarına ilişkin usul ve esasların belirlenmesi çalışmalarının koordinasyonu sağlanarak gerekli mevzuat çalışmaları tamamlanacaktir. 2. Akreditasyon faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 3. Memnuniyet düzeyinin ölçümüne yönelik anket düzenlenecektir.

Tedbir 466.3. Pazar analizleri kapsamında coğrafi pazar altında olası bölgesel farklıliklar incelenecek, pazar analizi ile getirilen yükümlülüklerin, uygun koşulların oluşması durumunda farklılaştırılabilmesine yönelik periyodik analizler yapılacaktır.: Tedbir 468.3. 5G ve ötesi teknolojiler için yerli üretim destekleri verilecek ve 5G hizmetlerine yönelik yetkilendirmelerde belirli oranlarda yerlilik şartı getirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, BTK
1. Ulusal Adres Veri Tabani ve işletmecilerden alinan veriler kullanılarak 2021 yılının başında durum tespiti yapılacak ve analiz sonuçlarına göre düzenleme çalışmaları yürütülecektir.: 1. Sektör görüşleri alınarak 5G yetkilendirmesi konusunda değerlendirme raporu hazırlanacaktır. 2. Sektördeki yerlilik oranları ve yerli ürün gelişimi takip edilerek yetkilendirmeye ilişkin politika ve strateji önerileri geliştirilecektir. 3. 5G yetkilendirmelerinde yerlilik şartlarına ilişkin taslak bir çalışma yapılacaktır.

Katma değerli uydu hizmetlerinin ve Türkiye'nin uydu ağının küresel kapsama alanının artırılması amacıyla uydu teknolojilerinin yerli kaynaklarla geliştirilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecek ve diğer ülkelerin uydu operatörleriyle işbirlikleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.469): Tedbir 469.1. TÜRKSAT 5A, 5B ve yerli imkânlarla geliştirilecek TÜRKSAT 6A uydusu hizmete alınacaktır.

Katma değerli uydu hizmetlerinin ve Türkiye'nin uydu ağının küresel kapsama alanının artırılması amacıyla uydu teknolojilerinin yerli kaynaklarla geliştirilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecek ve diğer ülkelerin uydu operatörleriyle işbirlikleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.469): Tedbir 469.2. Diğer ülkelerin uydu operatörleriyle yapılacak işbirliği çalışmaları ile hava ve deniz sahalarında uydu haberleşme hizmeti sunulabilen kapsama alani genişletilecektir.

Katma değerli uydu hizmetlerinin ve Türkiye'nin uydu ağının küresel kapsama alanının artırılması amacıyla uydu teknolojilerinin yerli kaynaklarla geliştirilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecek ve diğer ülkelerin uydu operatörleriyle işbirlikleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.469): Türkiye'nin veri depolama, işleme ve iletimi faaliyetlerinde bölgesel veri üssü haline gelmesini sağlamak üzere, gerekli düzenleyici çerçeve ve teşvik mekanizması kurgulanıp uygulamaya konulacaktır. (Kalkınma Planı p.470)

Katma değerli uydu hizmetlerinin ve Türkiye'nin uydu ağının küresel kapsama alanının artırılması amacıyla uydu teknolojilerinin yerli kaynaklarla geliştirilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecek ve diğer ülkelerin uydu operatörleriyle işbirlikleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.469): Tedbir 470.1. Internet Değişim Noktası (İDN) kurulmasına yönelik usul ve esaslar belirlenecek, IDN kurulumu gerçekleştirilecektir.

Katma değerli uydu hizmetlerinin ve Türkiye'nin uydu ağının küresel kapsama alanının artırılması amacıyla uydu teknolojilerinin yerli kaynaklarla geliştirilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecek ve diğer ülkelerin uydu operatörleriyle işbirlikleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.469): Tedbir 470.2. Veri merkezi sektörünün geliştirilmesini sağlayacak düzenleyici çerçeve ve teşvik mekanizması oluşturulacak, Türkiye'nin yoğun ticaret yaptığı ülkelerle bulut hizmetlerinin sunulmasina yönelik işbirlikleri yapılacaktır.

Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal politika belirlenecektir. (Kalkınma Plani p.473): Tedbir 473.1. Yapay zekâ teknolojileri alanında yerli teknoloji üretme kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve bu teknolojilerin ekonominin genelinde etkin kullanıminın yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal ölçekteki çalışmalar için yol haritası hazırlanacaktır.

Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal politika belirlenecektir. (Kalkınma Plani p.473): Ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik düzenlemeler ile kurumsal yapılanma oluşturulacak ve teknik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.474)

Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal politika belirlenecektir. (Kalkınma Plani p.473): Tedbir 474.1. Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi güncellenecek, siber güvenliğe yönelik düzenlemeler ve teknik altyapı güçlendirilecek ve güçlü bir koordinasyon yapısı oluşturulacaktır.

Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal politika belirlenecektir. (Kalkınma Plani p.473): Tedbir 474.3. İhtiyaç duyulan alanlarda siber güvenlik standartları oluşturulacaktır.

Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal politika belirlenecektir. (Kalkınma Plani p.473): Tedbir 474.4. Kritik altyapılarda bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulmasına yönelik usul ve esaslar belirlenerek hayata geçirilecektir.

Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal politika belirlenecektir. (Kalkınma Plani p.473): Tedbir 474.5. Bilgi ve iletişim teknolojileri altyapılarına yönelik tehditlere ilişkin siber istihbarat paylaşım ağı kurularak ulusal siber güvenlik olaylarına müdahale ve koordinasyon kapasitesi artırılacak, siber tehdit istihbaratı sağlanan kaynaklar çoğaltılacaktır.

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Tedbir 475.1. Siber güvenlik ekosisteminin faydalanması ve bu alanda katma değeri daha yüksek ürün ve çözümlerin geliştirilmesi amacıyla kamu araştırma kurumlari ile üniversitelerin de dâhil olduğu siber güvenlik ürün ve teknoloji projeleri geliştirilecek ve bu projelerin çıktıları açık kaynak kodlu olarak siber güvenlik ekosistemiyle paylaşılacaktır.

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Toplumun tüm kesimlerinde siber güvenlik kültürü ve insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.476)

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Tedbir 476.1. Bütünleşik siber güvenlik eğitim ve farkındalik platformu oluşturulacaktır.

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Tedbir 476.2. Siber güvenlik eğitimleri düzenlenecek ve farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): İnternetin güvenli kullanımı ve toplumun internet üzerinden yürütülen dezenformasyon kampanyaları ile yasa dışı faaliyetlerden korunmasına yönelik çalışmalar yürütülecek, ilgili düzenlemeler uluslararası yönelimler doğrultusunda güncellenecek, elektronik ortamdaki işlemlere hukuki geçerlilik kazandırmaya yönelik mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.477)

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Tedbir 477.1. Dezenformasyon kampanyalarına karşı doğrulama platformları desteklenecektir.

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Tedbir 477.4. Internetin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 1. Internetin bilinçli ve güvenli bilinçli ve güvenli kullanımi ile (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, kullanımına yönelik olarak 60 ilgili farkındalık ve Milli Eğitim Bakanlığı, konferans ve toplantı ile 15.000 bilinçlendirme çalışmaları Cumhurbaşkanlığı Dijital kişiye ulaşılacak, güvenli yürütülecek, Güvenli İnternet Dönüşüm Ofisi internet hizmeti kullanıcı Hizmetinin tanıtımı yapılarak sayısının 7 milyon aboneye bilinirliği artırılacaktır. çıkması sağlanacaktır. Sınır aşan veri transferlerine ilişkin temel yaklaşım ve kuralları ortaya koyan düzenleme yapılacak, dijital ortamdaki verinin daha yüksek katma değer yaratacak şekilde kullanılmasına yönelik yöntemler araştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.478)
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK: Tedbir 477.4. Internetin bilinçli ve güvenli kullanımi ile ilgili farkındalık ve bilinçlendirme çalışmaları yürütülecek, Güvenli İnternet Hizmetinin tanıtımı yapılarak bilinirliği artırılacaktır.
1. eIDAS uyum çalışmaları kapsamında nihai aşamaya gelinen 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunundaki güncellemelerin yürürlüğe girmesinin ardından kimlik kartlarına e-imzanın yüklenebilmesi için e-imzaya ilişkin düzenlemelerde güncelleme yapılacak, e- mühür ile SSL sertifikalarına ilişkin ikincil düzenlemeler hazırlanacaktır.: 1. Internetin bilinçli ve güvenli kullanımına yönelik olarak 60 konferans ve toplantı ile 15.000 kişiye ulaşılacak, güvenli internet hizmeti kullanıcı sayısının 7 milyon aboneye çıkması sağlanacaktır.

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Tedbir 478.2. Ekonomik aktörlerin elindeki dijital verilerin, ticari sır ve mahremiyet ilkeleri çerçevesinde, mümkün olan en geniş ölçekte paylaşılabilirliğine yönelik yöntem ve mekanizmalar incelenerek buna ilişkin öneriler geliştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK: Cumhurbaşkanliğı Finans Ofisi 1 Dijital verilerin paylaşılması (S), Adalet Bakanlıği, Hazine ve konusunda işbirliği yapılacak Maliye Bakanlığı, Sanayi ve kurumlar ve diğer paydaşlarla Teknoloji Bakanlığı, Ticaret görüşmeler yapılarak ellerindeki Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı dijital verilerin envanteri Bakanlığı, Dijital Dönüşüm Ofisi, çıkarılacaktır. BDDK, Bilgi Teknolojileri ve . Paylaşılacak verilerin İletişim Kurumu, Kişisel Verileri güvenliğinin ticari sır ve Koruma Kurumu, TCMB mahremiyet ilkeleri çerçevesinde nasıl sağlanacağına ilişkin ilgil kurumların desteğiyle bir planlama yapılacaktır. 3. Verilerin paylaşımına ilişkin mevcut durum raporunun hazırlanmasının ardından, günümüz teknolojileri ile bu verilerin toplulaştırılmasi, anonimleşștirilmesi ve paylaşılabilmesi için öneriler geliştirilecektir.
1. eIDAS uyum çalışmaları kapsamında nihai aşamaya gelinen 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunundaki güncellemelerin yürürlüğe girmesinin ardından kimlik kartlarına e-imzanın yüklenebilmesi için e-imzaya ilişkin düzenlemelerde güncelleme yapılacak, e- mühür ile SSL sertifikalarına ilişkin ikincil düzenlemeler hazırlanacaktır.: Kişisel verilerin korunmasına ilişkin düzenlemeler teknolojinin getirdiği yenilikler ve uluslararası platformlarda benimsenen yeni yaklaşımlar doğrultusunda güncellenecek, bu alanda teknolojik gelişme teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.479) Tedbir 479.1. 6698 sayılı Adalet Bakanlığı (S), KVKK 1. 6698 sayılı Kişisel Verilerin

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Tedbir 479.1. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu AB'nin Genel Veri Koruma Tüzüğü dikkate alınarak güncellenecektir.

Tedbir 479.2. Mahremiyet artırıcı teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: İnternet erişimi ve kullanımı bakımından gelir, bölge, cinsiyet ve yaş grupları arasındaki farklar azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.480)

Tedbir 479.2. Mahremiyet artırıcı teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tedbir 480.1. Evrensel hizmet kaynakları kullanılmak suretiyle internet erişimi yaygınlaştırılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), KVKK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı
1. Elektronik haberleşme sektöründe kişisel verilerin korunmasına ve uzaktan kimlik doğrulamaya ilişkin ikincil düzenlemeler hayata geçirilerek mahremiyet artıricı teknolojilerin kullanımı teşvik edilecektir. 2. Özel sektör ve akademiye yönelik fikir ve proje yarışmaları düzenlenerek mahremiyet artirıcı teknolojilerin kullanımı konusunda bilinç ve kültür oluşturulması sağlanacaktır.: 1. Elektronik haberleşme altyapısı olmayan 40 yerleşim yeri ve askeri birliğe genişbant internet erişimi sağlanacaktır.

Tedbir 479.2. Mahremiyet artırıcı teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tedbir 480.3. Bilinçlendirme eğitimleri ve sayısal içerik geliştirilmesi gibi araçlarla sayisal bölünme azaltılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), KVKK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. Elektronik haberleşme sektöründe kişisel verilerin korunmasına ve uzaktan kimlik doğrulamaya ilişkin ikincil düzenlemeler hayata geçirilerek mahremiyet artıricı teknolojilerin kullanımı teşvik edilecektir. 2. Özel sektör ve akademiye yönelik fikir ve proje yarışmaları düzenlenerek mahremiyet artirıcı teknolojilerin kullanımı konusunda bilinç ve kültür oluşturulması sağlanacaktır.: 1. Internet kullanimı alanında bilinçlendirme faaliyetlerine yönelik üç kamu spotu yayımlanacaktır. 2. Dijital okuryazarlığın artırılması için eğitim ve farkındalık içerikleri geliştirilecektir.

Tedbir 479.2. Mahremiyet artırıcı teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Karasal vericiler üzerinden sayısal yayıncılığa geçiş süreci tamamlanacak, yayın altyapıları belirli bölgelerde toplanarak görüntü kirliliği önlenecektir. (Kalkınma Planı p.482)

Tedbir 479.2. Mahremiyet artırıcı teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tedbir 482.1. Karasal sayısal televizyon yayıncılığı sıralama ihaleleri gerçekleştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), KVKK: RTÜK (S), BTK, TRT
1. Elektronik haberleşme sektöründe kişisel verilerin korunmasına ve uzaktan kimlik doğrulamaya ilişkin ikincil düzenlemeler hayata geçirilerek mahremiyet artıricı teknolojilerin kullanımı teşvik edilecektir. 2. Özel sektör ve akademiye yönelik fikir ve proje yarışmaları düzenlenerek mahremiyet artirıcı teknolojilerin kullanımı konusunda bilinç ve kültür oluşturulması sağlanacaktır.: 1. Karasal ortamdan sayisal televizyon yayını sıralama ihalesi yapılarak kuruluşlara yayın lisansları verilecektir.

Tedbir 479.2. Mahremiyet artırıcı teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Kamu, özel sektör, üniversiteler ve STK'lar arasındaki işbirliği geliştirilerek dijital dönüşüm ekosistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.483)

Tedbir 479.2. Mahremiyet artırıcı teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tedbir 483.1. Kamu, özel sektör, üniversiteler ve STK'lar arasındaki işbirliği geliştirilerek dijital dönüşüm ekosistemi oluşturulacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), KVKK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı , Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, STK'lar
1. Elektronik haberleşme sektöründe kişisel verilerin korunmasına ve uzaktan kimlik doğrulamaya ilişkin ikincil düzenlemeler hayata geçirilerek mahremiyet artıricı teknolojilerin kullanımı teşvik edilecektir. 2. Özel sektör ve akademiye yönelik fikir ve proje yarışmaları düzenlenerek mahremiyet artirıcı teknolojilerin kullanımı konusunda bilinç ve kültür oluşturulması sağlanacaktır.: 1. Dijital Türkiye Endeksinin Oluşturulması ve Ölçümlenmesi çalışması kapsamında sivil toplum kuruluşlarınca yürütülen projeler desteklenerek çalışmalara katılım sağlanacak ve kamu kurumları nezdinde koordinasyon yürütülecektir.

Dijital dönüşüm alanında ihtiyaç duyulan araştırmalar yürütülecek ve istatistikler oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.484): Tedbir 484.1. Dijital dönüşüm alanında teknik incelemeler, akademik çalışmalar, saha çalışmaları ve benzeri faaliyetleri kapsayan Dijital Dönüşüm Araştırmaları Programi hayata geçirilecektir.

Dijital dönüşüm alanında ihtiyaç duyulan araştırmalar yürütülecek ve istatistikler oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.484): Tedbir 484.2. Dijital dönüşüm alanında güncel istatistikler derlenerek ulusal ve uluslararası endeks çalışmalarında etkin kullanımı sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Mobil Genişbant Abone Yoğunluğu (3)
Birim: Yüzde
2019: 75
2020(1): 76,2
2021(2): 86

Performans Göstergeleri: Fiber Genişbant Abone Yoğunluğu
Birim: Yüzde
2019: 3,9
2020(1): 4,3
2021(2): 4,8

Performans Göstergeleri: BM-ITU Küresel Siber Güvenlik Endeksinde Türkiye'nin Sıralaması (3)
Birim: Sira
2019: 20/175(4)
2020(1): 18/175
2021(2): 14/175

Performans Göstergeleri: Kadınların İnternet Kullanim Orani (5)
Birim: Yüzde
2019: 68,9
2020(1): 73,3
2021(2): 75
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bilgi ve İietişim Programının performans göstergelerinden biridir.
(4) 2018 yıi verisidir.

(5) 16-74 yaş aralığındaki kadınlar içerisinde internet kullananların oranıdır.


2.2.3.6. Enerji 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'nin enerji talebi, büyüyen ekonomisine paralel olarak gelişim göstermektedir.2000-2018 yılları arasında yllk elektrik enerjisi talebi dünyada ortalama yüzde 3 artışgösterirken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 5 olarak gerçekleşmiştir. Bu yüksek talep artışının güvenli bir biçimde karşılanabilmesi, enerji politikamızın temel önceliğidir.
Fosil yakıtlar bakımından linyit hariç zengin rezervlere sahip olmayan Türkiye'de, 2018yılında birincil enerji kaynaklarında ithalatın oranı yüzde 72 seviyesindedir. 2018 yılında birincil enerji kaynakları arzinda doğal gazın payi yüzde 29, petrolün payı yüzde 29,kömürün payı yüzde 28 ve yenilenebilir kaynakların payı yüzde 14'tür.
2018 yılında 49,3 milyar m³ olan doğal gaz tüketimi, 2019 yılında yüzde 8 azalarak 45,3 milyar m³ olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 25'i elektrik üretiminde, yüzde 27'si sanayide ve yüzde 48'i bina ve diğer alanlarda isınma amaçli olarak kullanılmıştır.


Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 yılında yüzde 18 iken, 2018yılında yüzde 23 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde bu oran 2001-2018 döneminde yüzde 30ile yüzde 50 arasında seyretmiştir. 2019 yılında yüzde 18,9 olarak gerçekleşen elektrik üretimindeki doğal gazın payının, 2020 yılında yüzde 22,7 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

Günümüze kadar hidrokarbon bakımından zengin rezervlere sahip olmayan ülkemizde, yakın zamanda Sakarya Sahasında keşfedilen 405 milyar m³'lük doğal gaz keşfi ile birlikte enerji dinamiklerinin değişme sürecine gireceği tahmin edilmektedir. Sakarya Sahasındaki rezervin ve denizlerimizde bulunması muhtemel yeni rezervlerin üretime geçmesi ile birlikte, ülkemizin enerjide dışa olan bağımlılığının, cari açığının ve dış ticaret açığının olumlu yönde etkilenmesinin yanı sıra, enerjide yüksek oranda dışa bağımlılık nedeniyle son kaynak tedarikçisinin katlandıği enerji maliyetlerinin azalmasıbeklenmektedir. Keşfedilen doğal gazın, geliştirilen doğal gaz altyapısı ile birlikte, mevcut uzun dönemli doğal gaz alım anlaşmalarının yeniden müzakere edilmesi sürecinde başta fiyat olmak üzere ülkemize önemli avantajlar sağlayacağı öngörülmektedir.
Arz güvenliğinin yanı sıra, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliği de sağlaması bakımından önem arz eden yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) iskele ve bağlantı hattıyatırımlarına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, her biri 1,5 milyar m³/yıl doğal gaz sevk kapasitesine sahip Hatay-Dörtyol FSRU bağlantı hattı ile Edirne-Saros FSRU iskele ve bağlantı hattı yatırımlarına ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Gaz formundaki miktarı 102 milyon m³'e eşit 170 bin m³ LNG depolama kapasitesine ve 28 milyon m³/gün gazlaştırma kapasitesine sahip olan BOTAŞ’n yeni FSRU gemisi Ertuğrul Gazi’nin üretimi ise tamamlanmiştir. Geminin testlerinin tamamlanmasinın ardından, 2020 yılınin sonuna kadar teslim alınması ve iletim sistemine bağlantısının yapılması planlanmaktadır.
Arz güvenliği hususu ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artırılmasını zorunlu kılmıştır. Avrupa ülkelerinin depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı ortalama yüzde 20 düzeyindeyken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 8 seviyesindedir. 4,6 milyar m³ depolama ve 75 milyon m³/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Doğal Gaz Yer Alti Depolama Tevsii Projesi ile 5,4 milyar m³ depolama ve 80 milyon m³/gün geri üretim kapasiteli Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Projesinin tamamlanmasıyla birlikte, 2023 yılında Türkiye'nin toplam yer altı doğal gaz depolama kapasitesinin 10 milyar m³e ulaşması öngörülmektedir.

Doğal gazın ülke geneline yaygınlaştırılması hedefine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede, doğal gaza sahip olmayan ve merkez nüfusu en az 20.000 olan ilçeler ile belirli kriterleri haiz Organize Sanayi Bölgelerine (OsB) doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.


TABLO II: 39- Elektrik Kurulu Gücü, Üretimi, Tüketimi ve Dış Ticareti 
Birim: MW
2010: 49 524
2015: 73 147
2018: 88 551
2019: 91 267
2020 (1): 96 439
2021 (2): 99 995

Birim: MW
2010: 32 182
2015: 41 541
2018: 46 097
2019: 46 500
2020 (1): 46 246
2021 (2): 47 566

Birim: MW
2010: 9 161
2015: 10 085
2018: 10 901
2019: 11 317
2020 (1): 11 313
2021 (2): 11 313

Birim: MW
2010: 3 281
2015: 6 064
2018: 8 794
2019: 8 967
2020 (1): 8 987
2021 (2): 10 307

Birim: MW
2010: 18 213
2015: 24 945
2018: 26 109
2019: 25 904
2020 (1): 25 634
2021 (2): 25 634

Birim: MW
2010: 1 526
2015: 446
2018: 294
2019: 312
2020 (1): 312
2021 (2): 312

Birim: MW
2010: 17 342
2015: 31 606
2018: 42 453
2019: 44 767
2020 (1): 50 193
2021 (2): 52 429

Birim: MW
2010: 15 831
2015: 25 868
2018: 28 291
2019: 28 503
2020 (1): 31 148
2021 (2): 31 688

Birim: MW
2010: 1 320
2015: 4 503
2018: 7 005
2019: 7 591
2020 (1): 8 883
2021 (2): 9 633

Birim: MW
2010: 0
2015: 249
2018: 5 063
2019: 5 995
2020 (1): 7 000
2021 (2): 7 750

Birim: MW
2010: 191
2015: 986
2018: 2 094
2019: 2 678
2020 (1): 3 162
2021 (2): 3 358

Birim: GWh GWh GWh
2010: 211 208 155 370
2015: 261 783
2018: 304 802
2019: 303.898
2020 (1): 304 929
2021 (2): 319 796

2010: 40 515
2015: 177 608 36 180
2018: 206 061 50 260
2019: 170 518 52 499
2020 (1): 174 276 42 839
2021 (2): 188 686 48 596

Birim: GWh
2010: 14 532 98 144
2015: 39 986
2018: 62 989
2019: 60 395
2020 (1): 61 913
2021 (2): 61 268

Birim: GWh GWh
2015: 99 219
2018: 92 483
2019: 57 288
2020 (1): 69 209
2021 (2): 78 508

2010: 2 180
2015: 2 224
2018: 329
2019: 336
2020 (1): 314
2021 (2): 314

Birim: GWh
2010: 55 838
2015: 84 175
2018: 98 741
2019: 133 379
2020 (1): 130 653
2021 (2): 131 110

Birim: GWh
2010: 51 795
2015: 67 146
2018: 59 938
2019: 88 823
2020 (1): 79 317
2021 (2): 73 099

Birim: GWh
2010: 2 916

2015: 11 652
2018: 19 949
2019: 21 731
2020 (1): 24 739
2021 (2): 27 100

Birim: GWh
2010: 0
2015: 194
2018: 7 800
2019: 9 250
2020 (1): 11 299
2021 (2): 13 930

Birim: GWh
2010: 1 126
2015: 5 183
2018: 11 054
2019: 13 576
2020 (1): 15 298
2021 (2): 16 981

Birim: GWh
2010: 1 144

2015: 7 136
2018: 2 477
2019: 2 212
2020 (1): 2 356
2021 (2): 2 356

Birim: GWh GWh
2010: 1 918 210 434
2015: 3 194 265 724
2018: 3 112 304 167
2019: 2 789 303 320
2020 (1): 2 356 304 929
2021 (2): 2 356 319 796
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
(3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb.
(4) Biyokütle, Jeotermal, Atk Isi 
Milli Enerji ve Maden Politikası kapsamında, yerli kömürün kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede, Eskişehir-Alpu, Trakya-Ergene, AfyonDinar, Afşin-Elbistan ve Karapınar-Ayrancı sahalarında santral kurulmasına yönelik yapılacak ihaleler öncesi kaynak ve rezerv raporlama çalışmaları sürdürülmektedir.
Kurulu güç bakımından ülkemizin en büyük dördüncü hidroelektrik santrali olan Ilısu Prof. Dr. Veysel Eroğlu Baraji ve Hidroelektrik Santralinin 6 türbininden ilki 19/05/2020tarihinde devreye alınarak elektrik üretimine başlanmıştır. 2020 yılı sonuna kadar yaklaşık birer ay arayla tüm türbinlerin devreye alınması planlanmaktadır. 1.200 MW kurulu güce sahip barajda yıllık ortalama 3.833 GWh elektrik üretimi öngörülmektedir.
Tamamlandığında 275 metre yüksekliği ile çift eğrilikli beton kemer baraj sınıfında Türkiye'nin birinci, dünyanın üçüncü en yüksek barajı olacak olan Yusufeli Barajiı ve HES projesinde, baraj gövdesi inşaati, elektromekanik teçhizat montaji, yeniden yerleşim ve kamulaştırma yatırımları koordineli olarak devam etmektedir. 558 Mw kurulu güce sahip olacak ve yıllık ortalama 1.888 GWh elektrik üretilecek olan barajda 2022 yıli başlarında su tutulması hedeflenmektedir. Ayrıca, kamu tarafından işletilen mevcut barajlardan Keban,Karakaya ve Hirfanlı HES'lerinde, verimlilik ve emre amadeliğin artırılması amacıyla rehabilitasyon yatirımlari devam etmektedir.


Yenilenebilir enerji santrallerinde kullanılan ekipmanın yurt içinde üretilmesi amacıdoğrultusunda, yıllik 500 Mw güneş paneli üretim kapasitesine sahip ilk yerli entegre güneşpaneli fabrikası 2020 yılı Ağustos ayında Ankara'da üretime başlamıştır. Türkiye'nin ilk,Avrupa ve Orta Doğu'nun tek entegre güneş paneli tesisi olma özelliğini taşıyan fabrikada,güneş paneli bileşenlerinden ingot, wafer, hücre ve modül imalatı yerli olarak gerçekleştirilmektedir. Fabrikada üretilen panellerin Karapınar Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) güneş enerjisi santralinde montaji yapılarak şebekeye elektrik verilmeye başlanmıştır. Fabrikanın gerçekleştireceği üretimle her yıl yaklaşık 100 milyon ABD dolarıpanel ithalatını önleyeceği öngörülmektedir.

Covid-19 pandemisinin yenilenebilir enerji üreticileri üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak amacıyla, Yenilenebilir Enerji Kaynakları (YEK) Destek Mekanizması başvuru süresi altı ay uzatılmıştır. Böylece, 30/06/2021 tarihine kadar işletmeye girecek YEK belgeli üretim lisansı sahipleri 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanuna ekli I sayılı Cetvelde yer alan fiyatlardan 31/12/2030tarihine kadar faydalanabilecektir. Ayrica, ayni tarihe kadar işletmeye girecek YEK belgeli üretim tesislerinde kullanılan mekanik ve elektro-mekanik aksamın yurt içinde imal edilmişolması halinde, üretim tesisinin işletmeye giriş tarihinden itibaren 5 yıl süreyle ilave yerli ekipman desteği verilecektir.

Temeli 2018 yılında atılan ve ülkemizin ilk nükleer santrali olacak olan Akkuyu Nükleer Santralinin tamamlanmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir. Tamamlandığında Türkiye'nin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılayacak olan ve 4.800 MW toplam kurulu güce sahip WER 1200 tipi 1.200 MW kurulu güçteki 4 üniteden oluşacak olan santralin ilk ünitesinin 2023 yılında, diğer ünitelerinin de birer yıl arayla 2026 yılı sonuna kadar işletmeye alınması planlanmaktadır. Akkuyu dışında iki adet nükleer güç santralinin daha kurulmasına yönelik saha seçimi, yer lisansi, teknoloji sahibi şirket veya ülkelerle görüşme gibi konularda çalışmalar sürdürülmektedir.

28/03/2020 tarihli ve 31082 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 57 numarali Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile enerji, maden, iyonlaştırıcı radyasyon, parçacık hızlandırıcıları ve nükleer teknoloji alanında bilimsel, teknik ve idari çalışmalar yapmak,yaptırmak, düzenlemek, desteklemek, işbirlikleri kurmak ve koordine etmek amacıyla kamu tüzel kişiliğini haiz, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile ilgili, özel bütçeli Türkiye Enerji,Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK) kurulmuştur. Kararname ile Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK), Ulusal Bor Araştirma Enstitüsü (BOREN) ve Nadir Toprak Elementleri Araştırma Enstitüsü (NATEN) TENMAK bünyesinde birleştirilmiştir.
2017-2023 yıllarını kapsayan Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı kapsamındaki eylemler için 2023 yılına kadar 10,9 milyar ABD doları düzeyinde yatırım yapılması ve enerji tüketiminde 23,9 MTEP tasarruf sağlanması hedeflenmektedir. Bu çerçevede, 2019 yılında enerji verimliliğine yaklaşık 1,2 milyar ABD doları yatırım yapıldığı ve yaklaşık 300 milyon ABD doları parasal karşılığı olan 0,9 MTEP enerji tasarrufu sağlandığı; 2017-2019 döneminin toplamında ise yaklaşık 4,1 milyar ABD doları yatırım yapıldığı ve 1 milyar ABD doları parasal karşıliğı olan 2,7 MTEP enerji tasarrufu sağlandığı tahmin edilmektedir. Enerji verimliliği yatirımlarından elde edilen tasarrufun önümüzdeki yillarda önemli oranda artmasıbeklenmektedir. Yine Eylem Planı kapsamında kamuda enerji verimliliğini artırmaya yönelik Kamuda Enerji Performans Sözleşmelerine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Karar 21/08/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayıimlanmiştir.


b) Amaç
Enerjiarzının sürekli,kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve katlanılabilir maliyetlerle sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Enerjide artan talebin karşılanmasında rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.486)

Politika/Tedbir: Tedbir 486.1. Orta ve uzun vadeli enerji arz- talep planlamaları yapiılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Birincil enerji talep projeksiyonu ile arz planlamaları hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Kamu tarafından işletilen santrallerin rehabilitasyonları tamamlanacaktır. (Kalkınma Plani p.487)

Politika/Tedbir: Tedbir 487.1. Afşin-B Termik Santrali, Keban Hidroelektrik Santral (HES), Karakaya HES ve Hirfanli HES rehabilitasyonları gerçekleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), EÜAŞ, TÜBİTAK, TEMSAN
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Keban HES'te 3 ünitede kontrol sistemleri rehabilitasyon çalışmalari, 1 ünitede ise generatör rehabilitasyonu çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Karakaya HES Türbin Rehabilitasyon Projesi kapsamında ilk ünite için imalat ve demontaj çalışmaları tamamlanarak montaj çalışmalarına başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Nükleer Güç Santralleri (NGS) elektrik enerjisi üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer enerjinin elektrik enerjisi üretimindeki payının artırılmasına ilişkin çalışmalar sürdürülecek ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.488)

Politika/Tedbir: Tedbir 488.2. Akkuyu NGS'ye ek olarak, iki NGS'nin daha kurulumuna yönelik çalışmalara devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), NDK, EÜAŞ International ICC
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bir NGS projesine yönelik saha seçimi tamamlanacak ve teknoloji sahibi şirket veya ülke ile resmi olarak anlaşmaya varılacaktır. 2. Diğer bir NGS projesine yönelik yer lisansı başvurusu yapılması sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.490)

Politika/Tedbir: Tedbir 490.1. Tuz Gölü Doğal Gaz Yeraltı Depolama Projesi ile Kuzey Marmara Doğal Gaz Depolama Tevsii Projesi tamamlanarak, toplam doğal gaz yeraltı depolama kapasitesi 10 milyar metreküpe çıkarılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama projesi kapsamında; - 6 kavernada ilk gaz dolum çalışmaları tamamlanarak devreye alınacaktır. - 40 kavernanın derin sondaji tamamlanacaktır. - 18 kavernada çözme faaliyetine başlanacaktır. 2. Kuzey Marmara Doğal Gaz Depolama Tevsii projesi kapsamında; - İki platform üzerinden toplam 18 kuyuda sondaj faaliyetine başlanacaktır. - Kara boru hatları yapımı tamamlanacaktır.

Tedbir 490.2. Doğal gazda, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliğinin artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır.: Yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimi artırılacak, yenilenebilir enerji üretiminin şebekeye güvenli bir şekilde entegrasyonunun sağlanması amacıyla gerekli planlama ve yatırımlar gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.491)

Tedbir 490.2. Doğal gazda, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliğinin artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır.: Tedbir 491.1. YEKA benzeri modeller sayesinde yenilenebilir kaynakların elektrik enerjisi üretiminde daha yoğun bir şekilde kullanılması sağlanacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), EPİAŞ, Takasbank
1. Saros FSRU projesinde iskele yapimi kapsamında deniz dolgusu ve çelik kazıkların çakımi, kiyı kesiminde ise boru hattı güzergâh ve kanal açma işleri tamamlanacaktir.: 1. Yenilenebilir Enerji Kaynak Garanti Sistemi (YEK-G) işletmeye alınacaktır.

Tedbir 490.2. Doğal gazda, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliğinin artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır.: Tedbir 491.2. Yenilenebilir enerji üretim tesislerinin şebekeye entegrasyonu ve buna ilişkin teknik yardım projeleri hayata geçirilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ
1. Saros FSRU projesinde iskele yapimi kapsamında deniz dolgusu ve çelik kazıkların çakımi, kiyı kesiminde ise boru hattı güzergâh ve kanal açma işleri tamamlanacaktir.: 1. Güneş enerjisinden elektrik üretimi tahmin algoritmasina ilave üretim bilgisi eklenerek algoritmanın güvenilirliği doğrulanacak ve test çalişmaları gerçekleştirilecektir. 2. Lisanssiz santrallerin verilerinin elektrik dağıtım şirketleri ve OSB'ler tarafindan toplanabilmesi için altyapi oluşturulacaktır.

Tedbir 490.2. Doğal gazda, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliğinin artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır.: Daha verimli ve kendi enerjisini üreten binalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492)

Tedbir 490.2. Doğal gazda, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliğinin artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır.: Tedbir 492.2. Ulusal Yeşil Bina Sertifika Sistemi kurulacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
1. Saros FSRU projesinde iskele yapimi kapsamında deniz dolgusu ve çelik kazıkların çakımi, kiyı kesiminde ise boru hattı güzergâh ve kanal açma işleri tamamlanacaktir.: 1. Ulusal Yeşil Bina Bilgi Sistemi (YES - TR) uygulamaya alınacaktır. 2. Yeşil Bina Sertifika Sistemi işletmeye alınacaktir.

Tedbir 490.2. Doğal gazda, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliğinin artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır.: Tedbir 492.4. Kamu Binalarında Enerji Verimliliği Projesi uygulanacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
1. Saros FSRU projesinde iskele yapimi kapsamında deniz dolgusu ve çelik kazıkların çakımi, kiyı kesiminde ise boru hattı güzergâh ve kanal açma işleri tamamlanacaktir.: 1. Enerji etüdü tamamlanan 38 binada proje uygulamasına başlanacaktır.

Tedbir 490.2. Doğal gazda, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliğinin artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır.: Elektrik şebekelerinin ve sistemlerinin daha da güçlendirilmesi ve esnek hale getirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.493)

Tedbir 490.2. Doğal gazda, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliğinin artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır.: Tedbir 493.1. Akıllı şebeke uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S) EPDK, TEİAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri
1. Saros FSRU projesinde iskele yapimi kapsamında deniz dolgusu ve çelik kazıkların çakımi, kiyı kesiminde ise boru hattı güzergâh ve kanal açma işleri tamamlanacaktir.: 1. Trafo Merkezleri için 156 Uzak Terminal Birimi (RTU) temin ve tesis edilecektir. 2. Elektrik dağıtım sektöründe akıllı şebekeler için gerekli olan yatırımlar dikkate alınarak yeni gelir gereksinimleri ve yatırım bütçeleri onaylanacaktır.

Tedbir 493.2. Elektrik arzında bölgesel yeterlilik sağlanmaya çalışılacak, elektrik iletim altyapı yatırımları sistemin güvenliğini ve bölgelerin arz-talep durumlarını gözetecek şekilde hayata geçirilmeye devam edilecektir.: Tedbir 493.3. Elektrikte teknik ve teknik olmayan kayıp oranı azaltılacaktır. Bu çerçevede, teknik olmayan kaybı azaltmaya yönelik olarak bilinçlendirme, teşvik ve yaptırım uygulamaları oluşturulacak, akıllı sayaç ve uzaktan okuma gibi sistemlerin kullanımi yaygınlaştırılacak ve denetimler artirılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), EPDK, TEİAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri
1. 5 ve 10 Yıllik Bölgesel Bağlanabilir Kapasite Raporları güncellenecektir. 2. Kritik öneme sahip 581 km'lik 4 enerji iletim hattinın tesisi tamamlanacak ve 567 km'lik 4 enerji iletim hattı ihale edilecektir.: 1. Ülkemiz elektrik dağıtım sistemi altyapısının geliştirilmesi, verimliliğinin ve hizmet kalitesinin artırılmasi, kayiplarının ve maliyetlerinin düşürülmesi amacıyla Ar-Ge projeleri geliştirilecektir. 2. Yerli ve milli otomatik sayaç okuma sistemi kurmaya yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.

Tedbir 493.2. Elektrik arzında bölgesel yeterlilik sağlanmaya çalışılacak, elektrik iletim altyapı yatırımları sistemin güvenliğini ve bölgelerin arz-talep durumlarını gözetecek şekilde hayata geçirilmeye devam edilecektir.: Uluslararası elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılarak sınır ötesi ticaret imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.494)

Tedbir 493.2. Elektrik arzında bölgesel yeterlilik sağlanmaya çalışılacak, elektrik iletim altyapı yatırımları sistemin güvenliğini ve bölgelerin arz-talep durumlarını gözetecek şekilde hayata geçirilmeye devam edilecektir.: Tedbir 494.1. Türkiye ve İran arasında elektrik ticaretine imkân verecek Van Back to Back Sistemi ve bağlantı hatları hayata geçirilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ
1. 5 ve 10 Yıllik Bölgesel Bağlanabilir Kapasite Raporları güncellenecektir. 2. Kritik öneme sahip 581 km'lik 4 enerji iletim hattinın tesisi tamamlanacak ve 567 km'lik 4 enerji iletim hattı ihale edilecektir.: 1. Van Back to Back dönüştürücü merkezi tesisi tamamlanacaktır.

Tedbir 493.2. Elektrik arzında bölgesel yeterlilik sağlanmaya çalışılacak, elektrik iletim altyapı yatırımları sistemin güvenliğini ve bölgelerin arz-talep durumlarını gözetecek şekilde hayata geçirilmeye devam edilecektir.: Enerjide üretici ve tüketici bölgeler arasında bulunan ülkemizin jeostratejik konumunun etkin bir biçimde kullanılmasıyla bir enerji ticaret merkezi olması ve Enerji Piyasası İşletmeleri A.Ş. (EPİAŞ) bünyesindeki elektrik ve doğal gaz ticaret platformlarının yeni piyasa ürünleri ile geliştirilmesi için faaliyetler etkin bir şekilde sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.495)

Tedbir 493.2. Elektrik arzında bölgesel yeterlilik sağlanmaya çalışılacak, elektrik iletim altyapı yatırımları sistemin güvenliğini ve bölgelerin arz-talep durumlarını gözetecek şekilde hayata geçirilmeye devam edilecektir.: Tedbir 495.3. Organize toptan doğal gaz satış piyasasında ticaretin derinleşmesi ve EPİAŞ tarafindan işletilen sürekli ticaret platformunda elektrik ve doğal gaz piyasasına yönelik vadeli işlemlerin önünü açacak türev piyasalarının oluşumu sağlanacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), EPİAŞ, BOTAŞ, Takasbank
1. 5 ve 10 Yıllik Bölgesel Bağlanabilir Kapasite Raporları güncellenecektir. 2. Kritik öneme sahip 581 km'lik 4 enerji iletim hattinın tesisi tamamlanacak ve 567 km'lik 4 enerji iletim hattı ihale edilecektir.: 1Vadeli doğal gaz piyasası (VGP) işletmeye alınacaktır.

Enerji altyapısının işletilmesine etkin ve güvenli bir şekilde devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.496): Tedbir 496.1. Kritik önemi haiz enerji altyapisının güvenli bir şekilde işletilmesine yönelik Siber Güvenlik Operasyon Merkezi kurulacaktır.

Enerji altyapısının işletilmesine etkin ve güvenli bir şekilde devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.496): Tedbir 496.2. Enerji KİT'lerinde kullanılması amacıyla Milli Akıllı Şebeke Yönetim Sistemi (Milli SCADA) geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Birincil Enerji Talebi
Birim: BTEP
2019: 145 000(1)
2020 (1): 145 000
2021(2): 152 000

Performans Göstergeleri: Elektrik Enerjisi Talebi
Birim: TWh
2019: 303,3
2020 (1): 304,9
2021(2): 319,8

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Birincil Enerji Tüketimi
Birim: TEP/Kişi
2019: 1,74(1)
2020 (1): 1,73
2021(2): 1,79

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Elektrik Enerjisi Tüketimi
Birim: kWh/Kişi
2019: 3 648
2020 (1): 3 634
2021(2): 3 766

Performans Göstergeleri: Doğal Gazın Elektrik Üretimindeki Payı
Birim: Yüzde
2019: 18,9
2020 (1): 22,7
2021(2): 24,5

Performans Göstergeleri: Yenilenebilir Kaynakların Elektrik Üretimindeki Payı
Birim: Yüzde
2019: 43,9
2020 (1): 42,8
2021(2): 41,0

Performans Göstergeleri: Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi Miktarı (3)
Birim: TWh
2019: 187,2
2020 (1): 174,9
2021(2): 190,8

Performans Göstergeleri: Elektrik Kurulu Gücü (4)
Birim: MW
2019: 91 267
2020 (1): 96 439
2021(2): 99 995
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

Not: TEP: Ton Eșdeğer Petrol, BTEP: Bin TEP, kWh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowatt-saat, MW: Megawatt.
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tabii Kaynaklar Programının performans göstergelerinden biridir.
(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Enerji Arz Güvenliği, Verimliliği ve Enerji Piyasası Programının 
performans göstergelerinden biridir.



2.2.3.7. Madencilik 
a) Mevcut Durum 
Madencilik sektöründe 2019 yılında üretim ve ithalatta artış, ihracatta ise düşüşyaşanmıştır. 2020 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalatta yüzde 32, ihracatta yüzde 19,üretimde yüzde 4 düşüş görülmüştür. İhracatta en önemli paya sırasıyla demir dışı metaller,mermer, feldspat ve bor, ithalatta ise ham petrol, doğal gaz, taşkömürü ve demir cevheri sahiptir.

TABLO II: 40- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler 
2017: 0,9
2018: 1
2019: 1,1
2020 (2): -

2017: II
2018: z'ε
2019: ς'
2020 (2): b-

2017: 6008
2018: 3 400
2019: 3 195
2020 (2): 1 736

2017: 3,1
2018: -3,1
2019: -6
2020 (2): -19

2017: 2,2
2018: 2
2019: 1,9
2020 (2): 1,7

2017: 26 071
2018: 28 963
2019: 31 748
2020 (2): 14 436

2017: 37,1
2018: 11,1
2019: 9,6
2020 (2): -32

2017: 11,2
2018: 13
2019: 15,7
2020 (2): 10,7

2017: 556
2018: 708
2019: 643
2020 (2): 455

2017: 100
2018: 88
2019: 84
2020 (2): 68
Kaynak: TÜIK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü
(1) NACE Rev.2 Sınifiamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi $(2015{=}100)$ 
(2) Ocak-Ağustos dönemi 


Ülkemiz enerji politikalarında yerli kaynaklara yönelim politikası doğrultusunda linyit kaynaklarımıza ilişkin yapılmış ve yapılmakta olan arama yatırımlarının santral kurulumu ile sonuçlanması ve bu kaynakların işletmeye alınması halinde madencilik sektörüüretim yatırımlarında önemli artış olacağı düşünülmektedir. Benzer şekilde, uygulanmakta olan maden işleme tesisi kurulumu şartli ruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen teşvikler ile büyük ölçekli firmaların son dönemde başladıkları altın, demir dışı metal, taş kömürü ve başta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin de madencilik sektörüyatırımlarıni, sektörün katma değerini ve dolayısıyla sektörün GSYH'ye katkısını olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir.

Diğer taraftan, tüm dünyada ekonomik etkileri görülen Covid-19 pandemisi nedeniyle sektörde daralmanın kaçınılmaz olduğu, bu durumun 2020 yılı sektörel göstergelerine yansıdığı görülmektedir. Önümüzdeki dönemdeki sektörel gelişmelerin pandeminin ve aşıçalışmalarının seyrine bağlı olarak şekilleneceği düşünülmektedir.
Türkiye'nin ham petrol üretimi 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 4,7 artarak 3milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 53,7 artarak 31,1 milyon ton olmuştur. Türkiye'nin 2019 yıli doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre yüzde 11 artarak 0,483 milyar m³ olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatı ise bir önceki yıla kıyasla yüzde 10,1 azalarak 45,2 milyar m³ olmuştur.
Enerjide dışa bağımliliğın azaltılmasına ve sanayide hammadde ihtiyacının karşılanmasina yönelik kamu kurumları tarafindan yürütülen maden, enerji hammaddeleri 

ve jeotermal kaynak arama yatırımları için ayrılan kaynaklar önemli oranda artarak 2020yılında 7,1 milyar TL olmuştur. Özellikle denizlerde hidrokarbon aramaları başta olmak üzere, arama yatirımlarınin önümüzdeki dönemde de artırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır. Konya-Karapınar, Karaman-Ayranci, Eskişehir-Alpu, Afyonkarahisar-Dinar ve Trakya bölgelerinde yer alan büyük ölçekli linyit rezervlerimizin en kısa sürede elektrik santrali kurulumuna hazır hale getirilmesi amacıyla başlatılan teknik etüt çaliışmalarıtamamlanmiştir.

MTA Genel Müdürlüğü tarafindan keşfedilen yeni maden ve jeotermal kaynakların,uluslararası standartlara uygun şekilde teknik etütlerinin tamamlanması ve raporlanmasi,kamu kurumlarına devir ve ihale yöntemleriyle ekonomiye kazandırılması çalişmalarına devam edilmektedir.

Fatih ve Yavuz sondaj gemileri ile Barbaros Hayrettin Paşa ve Oruç Reis sismik arama gemileriyle, KKTC ruhsat sahaları ve ülkemiz deniz yetki alanlarında petrol ve doğal gaz arama faaliyetlerine yoğun bir şekilde devam edilmektedir. 2020 yılında TPAO envanterine katılan Kanuni sondaj gemisinin ise bakım, geliştirme ve güncelleme çaliışmalarının tamamlanmasının ardından 2020 yılı sonuna kadar sondaj faaliyetlerine başlamasıplanlanmaktadir.

Batı Karadeniz'deki Sakarya Doğal Gaz Sahasında yapılan sondaj faaliyetleri sonucunda 405 milyar m³ doğal gaz rezervi keşfedilmiştir. Bu önemli rezerv, ülkemiz tarafından şimdiye kadar keşfedilen en büyük hidrokarbon rezervi olma özelliği taşımaktadır. Söz konusu sahada doğal gaz üretimine 2023 yılında başlanması amacıyla yatırım hazırlıklarına başlanmıştır. Bu kapsamda, ilk aşamada tespit kuyularının açılması,mühendislik ve etüt çaliışmalarıyla proje planının oluşturulmasi, kamulaştırma ve malzeme temini gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir.

24/09/2020 tarihli ve 31254 sayıli Resmi Gazete'de yayımlanan 2977 numarali Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle MTA'nın Yurt dışı Faaliyetlerine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yürürlüğe girmiştir.Yönetmelikle MTA'nın daha önceki yurt dışı faaliyetlerine ilave olarak yurt içinde ve yurt dışında şirket ve ortaklık kurmasına ilişkin düzenleme değişiklikleri yapılmıştır.
Madencilik sektöründe; karmaşık ve uzun izin süreçlerinin basitleştirilmesi, ham olarak ihraç edilen madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek ihraç edilmesinin getireceği potansiyel katma değer artışının değerlendirilmesi, başta özel sektör olmak üzere arama faaliyetlerinin artırılmasi, kamu kuruluşlarının yeniden yapılandırılması yoluyla verimliliklerinin yükseltilmesi, madencilik faaliyetlerinin diğer sektör faaliyet ve yatırımlarıyla eşgüdümlü şekilde planlanması çalışmalarına devam edilecektir.
b) Amaç
Madencilik sektöründe hammadde arz güvenliğinin sağlanmasi, madenlerin yurt içinde işlenerek katma değerinin artırılması yoluyla ülke ekonomisine katkısının geliştirilmesi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Enerjide dışa bağımlılığın ve cari açığın azaltılmasını teminen, yerli kaynakların daha fazla kullanılması amacıyla, başta linyit olmak üzere, jeotermal ve kaya gazı gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.498)

Politika/Tedbir: Tedbir 498.2. Kaya gazı ve metan gazı konusunda kapsamlı araştırma faaliyetleri yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO, TTK, MTA
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Karadon Kömür Kökenli Metan Gazi (CBM) sondajinın lokasyonunun belirlenmesi amacıyla TTK ve MTA tarafindan sağlanan jeolojik veriler TPAO tarafindan elektronik ortamına aktarılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 498.3. Bitümlü şeylden sentetik petrol üretimine yönelik çalışmalar başlatılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO, TKİ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bitümlü şeyl rezervlerinin geliştirilmesi amacıyla TKİ ve TPAO tarafindan yapılan ortak çalışmalar kapsamında ön fizibilite süreci tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.499)

Politika/Tedbir: Tedbir 499.1. Çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyum bilinci artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanliği (S), Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çevre ve iş güvenliği alanında gerekli bilincin oluşturulmasına yönelik 200 kişiye eğitim verilecektir. 2. Çevre mevzuatina uyum çalışmaları kapsamında, mermer atik/pasalarının bertarafina yönelik 36 mermer atık projesi gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 499.2. Eğitim ve sertifikasyon çalışmalarına devam edilecek ve madenciliğe özgü kurumsal iş güvenliği altyapısı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanliğı (S), Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 500 Yetkilendirilmiş Tüzel Kişinin eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır. 2. 500 kişiye yönelik daimi nezaretçilik eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: İzin süreçlerinde bürokratik yapının etkinliği sağlanacak, yatırım güvencesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.500)

Politika/Tedbir: Tedbir 500.2. Yatırim güvencesini sağlamaya yönelik izin formaliteleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari yükler azaltılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu Tarafindan Sunulan Hizmetlerde İşlemlerin Basitleştirilmesi Suretiyle Etkinliğin Artırılması Projesi tüm yönleriyle yürürlüğe konulacaktır.

Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501): Tedbir 501.1. Havza madenciliği ve yakın sahalardaki faaliyetlerin maliyet etkinliği ve iş güvenliğinin artırılmasına dönük çalışmalara hız verilecektir.

Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501): Madencilikte katma değerin artırılması amacıyla, madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenmesine ve uç ürün geliştirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanılan makine ve ekipmanların yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.502)

Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501): Tedbir 502.1. Maden ruhsat sahalarının ihalelerinde ileri aşamaları içeren üretim şartı uygulamasi yaygınlaştırılacaktır.

Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501): Tedbir 502.2. Ekonomik potansiyeli yüksek madenler ile diğer kritik hammaddelerin üretim altyapisı oluşturulacaktır.

Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501): Enerji sektörü ile sanayinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çaliışmaları artırılacak; nadir toprak elementleri, bor ve diğer ekonomik potansiyeli yüksek madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.503)

Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501): Tedbir 503.1. Enerji sektörünün petrol, doğal gaz ve jeotermal kaynak ile sanayinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama faaliyetleri hızlandırılacaktır.

Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501): Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz ruhsat sahaları dâhil olmak üzere, denizlerde petrol ve doğal gaz sismik arama ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondaji sayısı 26'ya çıkarılacaktır.

Tedbir 503.4. MTA'nın yurt dişinda uygun yatırim ve üretim imkânları belirlenerek, yurt dışında maden arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde projeler geliştirilecektir.: Tedbir 503.5. Karadeniz'de keşfedilen Sakarya Doğal Gaz Sahasında üretime yönelik yatırım çalışmaları yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO
1. İki uluslararası ortak proje oluşturulacaktır.: 1. Ön fizibilite ve mühendislik çalışmaları, tespit kuyu sondajları ve deniz tabanı sistemleri tasarımi yapılacaktır.

Tedbir 503.4. MTA'nın yurt dişinda uygun yatırim ve üretim imkânları belirlenerek, yurt dışında maden arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde projeler geliştirilecektir.: Özel sektörün arama faaliyetlerinin artırılabilmesi için finansal riskleri azaltmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.504)

Tedbir 503.4. MTA'nın yurt dişinda uygun yatırim ve üretim imkânları belirlenerek, yurt dışında maden arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde projeler geliştirilecektir.: Tedbir 504.3. Arama ve rezerv raporlarının uluslararası standartlara uygun şekilde hazırlanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü
1. İki uluslararası ortak proje oluşturulacaktır.: 1. Maden ruhsatlarında UMREK Koduna uygun raporlamalar yapılması için mevzuat değişikliği yapılacaktır. Madencilik faaliyetlerine ilişkin teknik rapor ve projelerin uluslararası standartlara uygunluğu sağlanacaktır.

Tedbir 503.4. MTA'nın yurt dişinda uygun yatırim ve üretim imkânları belirlenerek, yurt dışında maden arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde projeler geliştirilecektir.: Ülkemiz ekonomisi için temel ve kritik madenler belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.505)

Tedbir 503.4. MTA'nın yurt dişinda uygun yatırim ve üretim imkânları belirlenerek, yurt dışında maden arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde projeler geliştirilecektir.: Tedbir 505.2. Bu madenlere ilişkin stratejik rezerv, stok, ihracat kisıtlaması konularında düzenlemeler yapılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlıği, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü, MTA, TENMAK
1. İki uluslararası ortak proje oluşturulacaktır.: 1. Temel ve kritik madenlere ve nadir toprak elementlerine ilişkin stratejik rezerv, stok, ihracat kısıtlaması konularında kritik madenlerle ilgili araştırma çalışmaları yapılacaktir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Madencilik Katma Değerinin GSYH'ya Oranı (Cari Fiyatlarla) (3)
Birim: Yüzde
2018: 0,99
2019: 1,1
2020 (1): 1,05
2021 (2): 1,08

Performans Göstergeleri: Madencilik İhracatı (Cari Fiyatlarla)
Birim: Milyar Dolar
2018: 3,4
2019: 3,2
2020 (1): 2,6
2021 (2): 4

Performans Göstergeleri: Görünür Linyit Rezervi
Birim: Milyar Ton
2018: 18,9
2019: 19,3
2020 (1): 19,5
2021 (2): 20

Performans Göstergeleri: Deniz Sondaji Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2018: 2
2019: 7
2020 (1): 12
2021 (2): 18
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tabi Kaynaklar Programının performans göstergelerinden biridir.

2.2.3.8. Lojistik ve Ulaştırma 
a) Mevcut Durum 
Küresel ölçekteki ekonomik, sosyal ve çevre odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma tartışmalarını ön plana çıkarmıştır. Bu çerçevede, kaynaklara erişim, yoksulluğun azaltılması, yaşanabilir kentler, iklim değişikliği ve enerji verimliliği gibi bileşenler ekseninde şekillenen sürdürülebilir kalkınma hedeflerini doğrudan veya dolaylı etkileyen temel 

unsurlardan biri lojistik ve ulaştırma hizmetleridir. Bununla birlikte ulaştırma ve lojistik hizmetlerinin etkinliği küresel rekabet için de bir zorunluluk haline gelmiştir. Ticari korumacılığın yükselmekte olduğu günümüz dünyasında rekabetin, üretimin diğer unsurlarına kıyasla daha çok yenilikçilik, esneklik ve tedarik zincirlerinin verimliliğiyle şekilleneceği öngörülmekte ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde lojistik maliyetlerin daha da önemli hale gelmesi beklenmektedir.

Güvenli, verimli, süratli ve kolay erişilebilir bir ulaştırma sistemi ise lojistik hizmetlerin etkin sunumu için kritik önemdedir. Ülkemizde dengeli bir modal dağılım için uzun dönemli planlamalar yapılmakta olup artan ulaşım talebine uygun demiryolu ve denizyolu altyapısının oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu çerçevede ulaşım maliyetleri, erişilebilirlik ve trafik güvenliği gibi unsurları temel alan ve türler arasında dengeli ve birbirini tamamlayıcı bir ulaştirma sisteminin oluşturulmasını amaçlayan Ulusal Ulaştırma Ana Planı ile Lojistik Master Planının eş güdüm içerisinde tamamlanarak uygulamaya konulması yönündeki faaliyetlere devam edilmektedir.
Ayrıca lojistikle ilgili yetkiler farklı kamu kurumları arasında dağıtılmış bulunduğundan etkin bir koordinasyonla lojistik mevzuatının düzenlenmesi, lojistik sektörüne yönelik standartların ve istatistiki altyapının oluşturulması süreci hızlandırılmıştır.
TABL0 II: 41- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım (2018)
Yük (ton-Km): Karayolu
(Yüzde): Demiryolu

Yük (ton-Km): AB-27
(Yüzde): 75,3

Yük (ton-Km): Türkiye
(Yüzde): 88,2

Yük (ton-Km): Yolcu (Yolcu-Km)

Yük (ton-Km): AB-27
(Yüzde): Karayolu

Yük (ton-Km): 81,6
(Yüzde): 8,4

Yük (ton-Km): Türkiye
(Yüzde): 88,8
Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri 2019, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği, TCDD (1) AB-28 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhil olmayıp yalnızca iç suyolu taşıma verisidir.(2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir.
(3) Kent içi ulaşım taşımaları hariçtir.

2018 yılı verilerine göre yurt içi yük taşımalarında demiryolunun payı ülkemizde yüzde 4,6 iken AB-27 ortalaması yüzde 18,7 düzeyinde; yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında da ülkemizin yüzde 1 olan payı AB-27'de yüzde 8,4 olarak gerçekleşmiştir. Bu durum karayolu yük taşımacılığına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması yönünde güçlü bir potansiyeli işaret etmektedir.

TABLO II: 42- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları
Yıllık Değişim (Yüzde): Birim

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Bin DWT

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km
Kaynak: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, KGM 
(1) Gerçekleşme tahmini (2) Banliyő yolcu taşımaları hariçtir. (3) İdari yük taşımalan hariçtir.(4) Önceki yıllarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından hesaplanmamaktadır.(5) Yalnız THY tarafindan yapılan taşıimalardır. (6) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşımalardır.
Karayolu 
Bölünmüş yol yapım programı kapsamında Ekim 2020 itibarıyla 533 km bölünmüş yol tamamlanmış ve otoyollar dâhil çok şeritli karayolu ağı 27.714 km'ye ulaşmıştır. Aynıdönemde 616 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır.
TABL0 II: 43- Satıh Cinsine Göre Yol Aği (Ekim 2020)
(km)
Yol Sınifi: Otoyollar (1)
BSK: 3 325
Toprak: -
(km) Toplam: 3 325

Yol Sınifi: Devlet Yolları
BSK: 18 457
Sathi Kaplama: 12 188
Parke: 54
Stabilize: 27
Toprak: -
Diğer Yollar: 276
(km) Toplam: 31 002

Yol Sınifi: İl Yollarnı
BSK: 5 200
Sathi Kaplama: 26 163
Parke: 242
Stabilize: 453
Toprak: 391
Diğer Yollar: 1 675
(km) Toplam: 34 124

Yol Sınifi: Toplam
BSK: 26 982
Sathi Kaplama: 38 351
Parke: 296
Stabilize: 480
Toprak: 391
Diğer Yollar: 1 951
(km) Toplam: 68 451
Kaynak: Karayollan Genel Müdürlüğü
(1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir.
Eurostat 2018 verilerine göre bin kişi başına düşen otomobil sayısı İsveç'te 476,İngiltere'de 473, Almanya'da 567 ve İspanya'da 513 iken Türkiye'de 151'dir. Diğer taraftan,milyon otomobil başına düşen can kaybi sayısı İsveç'te 67, İngiltere'de 58, İspanya'da 76ve Almanya'da 70 iken Türkiye'de 538'dir. Ülkemizde trafik güvenliği öncelikli politikalar arasında yer almakta olup bu kapsamda strateji belgesi oluşturulması ile eğitim ve denetim faaliyetlerine devam edilmektedir.

Demiryolu 
Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2019 yılı sonu itibarıyla 1.213 km'si hızlı tren hattı,9.194 km'si konvansiyonel ana hat, 2.396 km'si tali hat ve istasyon yolları olmak üzere toplam 12.803 km'dir. Toplam ağın yüzde 50'si sinyalli, yüzde 45'si ise elektrikli olup 2020ve 2021 yıllarında tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının öneml ölçüde artış göstermesi beklenmektedir.


TABLO II: 44- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması(2018)

Ülkeler: Km / bin km²
Demiryolu Yoğunluğu: Km / 100 bin nüfus

Ülkeler: Fransa
Demiryolu Yoğunluğu: 44
Demiryolu Hat Verimliliği (Toplam Trafik/Ana Hat Uzunluğu): 42
Demiryolu Personel Verimliliği (Toplam Trafik/Personel Sayısı: 4 460 384

Ülkeler: Çekya
Demiryolu Yoğunluğu: 121
Demiryolu Hat Verimliliği (Toplam Trafik/Ana Hat Uzunluğu): 90
Demiryolu Personel Verimliliği (Toplam Trafik/Personel Sayısı: 2 802 759

Ülkeler: Almanya
Demiryolu Yoğunluğu: 108
Demiryolu Hat Verimliliği (Toplam Trafik/Ana Hat Uzunluğu): 46
Demiryolu Personel Verimliliği (Toplam Trafik/Personel Sayısı: 5 799 172

Ülkeler: Belçika
Demiryolu Yoğunluğu: 118
Demiryolu Hat Verimliliği (Toplam Trafik/Ana Hat Uzunluğu): 32
Demiryolu Personel Verimliliği (Toplam Trafik/Personel Sayısı: 4 763 107

Ülkeler: Avusturya
Demiryolu Yoğunluğu: 66
Demiryolu Hat Verimliliği (Toplam Trafik/Ana Hat Uzunluğu): 65
Demiryolu Personel Verimliliği (Toplam Trafik/Personel Sayısı: 6 353 899

Ülkeler: AB-28
Demiryolu Yoğunluğu: 49
Demiryolu Hat Verimliliği (Toplam Trafik/Ana Hat Uzunluğu): 42
Demiryolu Personel Verimliliği (Toplam Trafik/Personel Sayısı: 4 168 921

Ülkeler: Türkiye
Demiryolu Yoğunluğu: 13
Demiryolu Hat Verimliliği (Toplam Trafik/Ana Hat Uzunluğu): 13
Demiryolu Personel Verimliliği (Toplam Trafik/Personel Sayısı: 2 270 383
Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararası Demiryollan Birliği (UIC)
Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmekte olup banliyö yolcu taşımaları dâhil edilmiştir.
Mevcut demiryolu ağ yoğunluğu dikkate alındığında, hem nüfus hem de yüzölçümübazında Türkiye'nin AB-28 ortalamasının altında demiryolu ağına sahip olduğu gözlenmektedir. Demiryolu hat verimliliğine bakıldığında ise demiryolları üzerindeki trafiğin artırılarak demiryollarının verimli bir şekilde kullanılabilmesi amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir.

İşletmeye alınan hızlı tren hatlarında taşınan yolcu sayısı 2019 yılında 2018 yılına göre yüzde 2,4 artmıştır. Yük ve yolcu taşımacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesi amacıyla Ankara-Afyonkarahisar-Izmir, Bursa-Bilecik, KonyaKaraman-Adana-Gaziantep ve Ankara-Sivas demiryolu hattı yapim çalişmaları devam etmektedir. Hâlihazırda yolcu talebini karşılamakta yetersiz kalan hızlı tren işletmeciliğinde hizmet kalitesi düzeyinin artırılması ve yapım çalişmaları devam eden eksik altyapı ve üstyapı imalatlarının tamamlanmasıyla hızlı tren yolcu taşımacılığındaki artışın hızlanmasıbeklenmektedir.

2019 yılında yurt içi demiryolu yük taşımalarında yüzde 0,5, yurt dışı yük taşımalarında ise yüzde 29,7 artış gerçekleşmiştir. 2020 yılındaki değişim oranlarının ise sırasıyla yüzde 7,5 ve yüzde 76,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Ayrica önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapımlarına devam edilmektedir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin geliştirilmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşimalarında istenen gelişmenin sağlanmasi beklenmektedir.

6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasinın Serbestleştirilmesi Hakkında Kanun çerçevesinde özel sektörün katılımıyla etkin bir demiryolu taşimacılik piyasasıoluşturulmasına yönelik ikincil mevzuat çalışmaları devam etmektedir. Ekim 2020 itibarıyla bir kamu, iki özel sektör firması yük tren işletmeciliği, iki kamu kurumu yolcu tren işletmeciliği, 66 özel sektör firması demiryolu işletmeciliği organizatörlüğü, 62 özel sektör 

firması yolcu taşımacılığı acente belgesi ve iki özel sektör firması da yük taşımacılığı acente yetki belgesi almiştir.

Denizyolu 
Denizcilik Genel Müdürlüğü verilerine göre ülkemizde 2019 yılı sonu itibarıyla 11,6milyon TEU konteyner ve toplam 484 milyon ton yük elleçlemesi yapılmıştır. 2020 yılında toplam konteyner elleçleme miktarının yaklaşık yüzde 1,7 düşüş ile 11,4 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 2,8 artışla 497,7 milyon ton olmasıbeklenmektedir.

Ülkemiz limanlarında elleçlenen konteyner miktarı 2000-2010 yılları arasında yıllik ortalama yüzde 17,6 artış göstermişken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyum noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2010-2019 yılları arasında yüzde 9,1'e gerilemiştir.Konteyner ticaretinin GSYH büyüme esnekliği 2000-2010 dönemi için yaklaşık 4,4, 20102019 dönemi için 1,3 olarak hesaplanmaktadır.

TABLO II: 45- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği (2019)

Limanlar: Pire-Yunanistan
(Bin TEU): 5 650

Limanlar: Valensiya-Ispanya
(Bin TEU): 5 441

Limanlar: Algeciras-Ispanya
(Bin TEU): 5 120

Limanlar: Tanger-Med-Fas
(Bin TEU): 4 801

Limanlar: Barselona-Ispanya
(Bin TEU): 3 324

Limanlar: Ambarlı Limanları-Türkiye
(Bin TEU): 3 100

Limanlar: Le Havre-Fransa (1)
(Bin TEU): 2 798

Limanlar: Cenova-Italya
(Bin TEU): 2 332

Limanlar: Gioia Tauro-Italya
(Bin TEU): 2 532

Limanlar: Mersin-Türkiye
(Bin TEU): 1 939

Limanlar: Marsilya-Fransa (1)
(Bin TEU): 1 297

Limanlar: İzmir Aliağa-Türkiye
(Bin TEU): 1 132

Limanlar: Trieste-Italya (1)
(Bin TEU): 790

Limanlar: Köstence-Romanya (1)
(Bin TEU): 666

Limanlar: İzmir Alsancak-Türkiye
(Bin TEU): 541
Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı Deniz Ticareti İstatistikleri, TÜRKLİM (1) Limanların Resmi İnternet Siteleri ve Faaliyet Raporları

2019 yılında Yunanistan'daki konteyner elleçlemesinin yaklaşık yüzde 90'inı Pire limanıtek başına gerçekleştirirken, ülkemizdeki 11,6 milyon TEU elleçleme hacminin yaklaşık yüzde 56'sının Ambarlı limanları, Mersin, Alsancak ve Aliağa limanlarında gerçekleştirildiği görülmektedir. Ülkemizdeki küçük ölçekli ve dağınık liman altyapısı lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde aşırı rekabete yol açarak liman işletmecilerinin kârlılığını azaltmaktadır. Bu çerçevede ülkemizdeki liman yatırımlarını bütüncül bir bakışaçısıyla koordine edecek bir Liman Yatırım Otoritesinin kurulmasına yönelik çalişmalara devam edilmektedir.


Havayolu 
DHMi tarafından Türkiye genelinde sivil hava trafiğine açık 49 havalimanıişletilmektedir. Bunun yanı sıra Eskişehir Teknik Üniversitesi tarafından işletilen Eskişehir Hasan Polatkan Havalimani, Türk Hava Yolları A.O. tarafindan işletilen Aydın Çıldır Havalimanı ve özel sektör tarafından işletilen İstanbul Sabiha Gökçen, Zafer, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya ve 29/10/2018 tarihinde açılışi yapılan İstanbul havalimanlarıyla birlikte sivil trafiğe açık meydan sayısı 56'dır.

6/4/2019 tarihi itibarıyla İstanbul Atatürk Havalimanında ticari yolcu taşımacılığına son verilmiş ve uçuşlar İstanbul Havalimanına kaydırılmıştır. Kargo operasyonlarına ise her iki havalimaninda devam edilmektedir.

Üçüncü bağımsız pisti 14/6/2020 tarihinde açılarak ilk fazı tamamlanan ve yıllık 90milyon yolcu kapasitesine sahip İstanbul Havalimanında Eylül 2020 itibarıyla yaklaşık 12,4milyon yolcu sayısına ulaşılmiştır.

DHMİ bünyesindeki Ankara Esenboğa, Antalya, Muğla Bodrum-Milas, Muğla Dalaman,İzmir Adnan Menderes, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya, Aydın Çıldır ve Zafer havalimanlarında iç ve diş hat terminalleri özel sektör tarafindan işletilmektedir. Yine özel sektör tarafindan işletilen İstanbul Havalimanı ile Sabiha Gökçen Havalimanı da ilave edildiğinde, Köř modeliyle işletilen meydanlardaki yolcunun toplam yolcu trafiği içindeki payı 2019 yılı sonunda iç hatlarda yüzde 70,4, dış hatlarda ise yüzde 97,3 olarak gerçekleşmiştir.

Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 10 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı Eylül 2020 itibarıyla bir önceki yıla kıyasla yüzde 0,4 artış ile 542'ye yükselmiştir. 510'u yolcu, 32'si kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 102.284, kargo uçaklarının toplam yük kapasitesi ise 2.500 tondur.
2019 yılında havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dış hatlarda yüzde 11,1 artarak 108,4 milyon, iç hatlarda yüzde 11,5 azalarak 99,9 milyon ve toplamda ise yüzde 1 azalarak 209 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir.

Covid-19 pandemisinden en çok etkilenen sektörlerden biri havayolu sektörüolmuştur. Özellikle Mart ve Nisan döneminde kargo hariç olmak üzere tüm uçuşlar durdurulmuştur. Ülkemizde 1/6/2020 itibarıyla başlayan normalleşmeye rağmen havayolu sektöründeki normalleşme süreci diğer ülkelerin sivil havacılık otoritelerinin de kararlarıdoğrultusunda kademeli ve yavaş şekilde ilerlemektedir. IATA, ACI, EASA ve EUROcONTROL gibi uluslararası sivil havacılığa yönelik örgütlerin yapmış olduğu tahminlerde 2019 yılı yolcu sayılarına 2023-2025 yılları arasında ulaşılabileceği ifade edilmektedir. Bu kapsamda, 2020 yılında toplam yolcu trafiğinin 2019 yılına göre yüzde 63daha az gerçekleşmesi beklenmektedir.

Uluslararası Havalimanları Konseyinin yaptığı havayolu bağlantı endeksinde Türkiye,2019 yılında doğrudan bağlantı endeksi siralamasında 43 ülke arasında beşinci sirada yer almaktadır.


Ülkemiz havayolu yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 84'ü İstanbul, Antalya, Ankara Esenboğa, İzmir Adnan Menderes, Muğla Dalaman, Muğla Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve İstanbul Sabiha Gökçen havalimanlarında gerçekleşmektedir. Mevcut meydanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuşemniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır. Diğer taraftan, Çukurova Bölgesel, Rize-Artvin, Bayburt-Gümüşhane, Tokat ve Yozgat havalimanlari projelerinin yapimına devam edilmektedir.
Posta Sektörü
Posta sektörünün haberleşmedeki rolü giderek azalırken posta hizmetleri ticaretin ve kurumlar arası iletişimin önemli bir altyapısı haline dönüşmüştür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasındaki sınırlar giderek belirsizleşirken, e-ticaretteki artış sektörün büyümesine önemli katkı sağlamaktadır. Pandemi ile birlikte güçlenen bu eğilimin önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Posta hizmetlerinde bilgi ve iletişim teknolojilerinin yaygın kullanımı ile geliştirilen yeni iş modelleri ve tüketici odaklı çözümlerle hizmet kalitesinin artırılmasi ise e-ticaret alanında firmaların rekabet gücünü destekleyici rol oynamaktadır.

Sektörde 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde Ekim 2020 itibarıyla 22'si ulusal düzeyde olmak üzere 36 işletmeci yetkilendirilmiş durumdadır.
Evrensel posta hizmet yükümlüsü PTT A.$. Eylül 2020 itibarıyla 1.145 merkez, 2.605şube, 1.034 acente ve 75 mobil işyeri olmak üzere toplam 4.859 işyerine sahiptir. Bu işyerlerinin 1.253 adedi herhangi birbankanın bulunmadığı yerleşim yerlerinde hizmet sunmaktadır.

b) Amaç
Lojistik ve ulaştırma sektöründe Türkiye'nin coğrafi avantajindan en iyi şekilde faydalanarak modlar arası (intermodal) ve çok modlu (multimodal) uygulamaların geliştirilmesi; demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılması; hızli, esnek, emniyetli,güvenilir ve entegre bir ulaştırma sisteminin tesis edilmesiyle lojistik maliyetlerin düşürülmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması temel amaçtır.

Posta sektöründe rekabetçi bir ortam sağlanarak sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katkı sağlayan hızli, kaliteli, erişilebilir, çeşitli ve güvenilir hizmet sunulması temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ulaştırma modları arasındaki entegrasyon güçlendirilecek ve sektöre giriş engellerini ortadan kaldıracak tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.507)

Politika/Tedbir: Tedbir 507.1. Dağınık yapıdaki lojistik mevzuatı bütünleşik bir yapıya getirilecek ve yalınlaştırılacak, kombine taşımacılık mevzuatı yayımlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlıği, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kombine Yük Taşımacılığı Yönetmeliği yayımlanacaktır. 2. Çerçeve Lojistik Kanunu teknik hazırlık çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 507.2. Kombine Yük Taşımacılığı hizmetleri ile kombine yük terminalleri ve aktarma merkezlerinin idari ve mali teşvikine yönelik program hazırlanacaktır.: Tedbir 507.3. Lojistik merkez ve iltisak hatlarının standartları ile işletme ve yönetim modelleri belirlenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlıği, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, TCDD, TCDD Taşımacılık A.Ş., İlgili Yerel Yönetimler
1. Kombine Yük Taşımacılığı Yönetmeliği ile belirlenecek program dâhilinde yük taşımacılığında taşıma mesafelerine göre demiryolları avantajlı hale getirilecektir. 2.Yönetmelik Yeşil Lojistik kavramını içerecek şekilde yürürlüğe konulacaktır. 3. Bozulabilir gida maddelerinin uluslararası taşınmasını düzenleyen ATP Anlaşması kapsamında ulusal mevzuat yayımlanacaktır.: 1. İlgili çerçeve kanuna bağlı olarak Lojistik Merkez ve İltisak Hatlarının Standartları ile İşletme ve Yönetim Modelleri Yönetmeliği yayımlanacaktır.

Tedbir 507.2. Kombine Yük Taşımacılığı hizmetleri ile kombine yük terminalleri ve aktarma merkezlerinin idari ve mali teşvikine yönelik program hazırlanacaktır.: Tedbir 507.4. Taşıma İşleri Organizatörlüğü Yetki Belgesi sektördeki serbestleşme düzeyini ve rekabetçiliği artıracak şekilde düzenlenecek, diğer yetki belgeleri ile uyumlaştırılması sağlanacak, yapılacak değişiklikler ile sektöre giriş engelleri ve kayıt dışılık azaltılacak, ayrıca sektörün öngörülebilirliği ve kurumsallaşma düzeyi artırılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlıği, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Kombine Yük Taşımacılığı Yönetmeliği ile belirlenecek program dâhilinde yük taşımacılığında taşıma mesafelerine göre demiryolları avantajlı hale getirilecektir. 2.Yönetmelik Yeşil Lojistik kavramını içerecek şekilde yürürlüğe konulacaktır. 3. Bozulabilir gida maddelerinin uluslararası taşınmasını düzenleyen ATP Anlaşması kapsamında ulusal mevzuat yayımlanacaktır.: 1. Mesleki yeterlilik eğitim müfredatı oluşturularak organizatörlük konusunda sertifikalandırma yapılacaktır. 2. Taşra teşkilatı denetim personeli eğitilecek ve U-ETDS sistemiyle denetimler arttirilacaktır. 3. Mevcut Taşıma İşleri Organizatörlüğü Yönetmeliği kapsamında gerçekleştirilen iş ve işlemlerde sektördeki yeni gelişmeler ile uygulamalarda yaşanan aksaklıklar dikkate alınarak mevcut yönetmelikte gerekli revizyon çalışmalarına başlanılacaktır.

Tedbir 507.2. Kombine Yük Taşımacılığı hizmetleri ile kombine yük terminalleri ve aktarma merkezlerinin idari ve mali teşvikine yönelik program hazırlanacaktır.: Tedbir 507.5. Özel demiryolu işletmeciliğinin teşvik edilmesi ve demiryollarında serbestleşmenin geliştirilmesine yönelik ikincil mevzuat tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlıği, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Kombine Yük Taşımacılığı Yönetmeliği ile belirlenecek program dâhilinde yük taşımacılığında taşıma mesafelerine göre demiryolları avantajlı hale getirilecektir. 2.Yönetmelik Yeşil Lojistik kavramını içerecek şekilde yürürlüğe konulacaktır. 3. Bozulabilir gida maddelerinin uluslararası taşınmasını düzenleyen ATP Anlaşması kapsamında ulusal mevzuat yayımlanacaktır.: 1. Demiryolu Yolcu Taşımacılığı Kamu Hizmeti Yükümlülüğü Hizmet Alımı Uygulama Yönetmeliği ve Demiryolu Sistemleri Karşılıklı İşletilebilirlik Yönetmeliği yayımlanacaktır. 2. Demiryolu taşımacılığında sektörün ihtiyaç duyduğu istatistik portalı tüm vatandaşların erişebileceği şekilde kullanıma açılacaktır.

Lojistik faaliyetlerinde esneklik, hız, öngörülebilirlik, güvenlik, kalite, ölçek ekonomisi ve yenilikçilik gibi hizmet düzeyi parametreleri iyileştirilecektir. (Kalkınma Plani p.508): Tedbir 508.1. Karayolu taşımacılığında yük hareketliliğinin ölçülmesi, atıl kapasitenin kullanılması, maliyetlerin optimize edilmesi ve kayıt dışılığın önlenmesine yönelik dinamik bir taşımacılık veri tabani oluşturularak tüm paydaşlar tarafından erişilebilir hale getirilecek, dijital platform ve uygulamalar yoluyla paylaşım ekonomisi modellerinin hayata geçirilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılacaktır.

Lojistik faaliyetlerinde esneklik, hız, öngörülebilirlik, güvenlik, kalite, ölçek ekonomisi ve yenilikçilik gibi hizmet düzeyi parametreleri iyileştirilecektir. (Kalkınma Plani p.508): Tedbir 508.2. Karayolu ağında can ve mal güvenliği ile çevre emniyetine yönelik önlemlerin geliştirilmesini teminen bu alandaki işletme denetimleri artirılacak ve etkinleştirilecektir.

Lojistik faaliyetlerinde esneklik, hız, öngörülebilirlik, güvenlik, kalite, ölçek ekonomisi ve yenilikçilik gibi hizmet düzeyi parametreleri iyileştirilecektir. (Kalkınma Plani p.508): Tedbir 508.3. Blokzincir uygulamalarının yaygınlaştırılmasını teminen ulaştırma ve gümrük hizmetlerinde gerekli hukuki ve fiziki altyapı çalışmaları tamamlanacaktır.

Lojistik faaliyetlerinde esneklik, hız, öngörülebilirlik, güvenlik, kalite, ölçek ekonomisi ve yenilikçilik gibi hizmet düzeyi parametreleri iyileştirilecektir. (Kalkınma Plani p.508): Tedbir 508.4. AB ülkelerine yapılan karayolu transit taşımalarındaki kısıtlamaların giderilmesi amacıyla ülkemizin uluslararası hukuk kapsamında sahip olduğu hakların korunması yönünde diplomatik kanallar en üst seviyede zorlanacaktır.

Lojistik faaliyetlerinde esneklik, hız, öngörülebilirlik, güvenlik, kalite, ölçek ekonomisi ve yenilikçilik gibi hizmet düzeyi parametreleri iyileştirilecektir. (Kalkınma Plani p.508): Kaynakların daha etkin kullanılmasi, verimliliğin artırılması ve görev odaklı organizasyon yapısının sağlanmasını teminen demiryolu sektöründeki kuruluşların altyapı yapımı, işletmeciliği ve bakım onarımı ile tren işletmeciliği ve bakım-onarımı ayrımında görev dağılımları yeniden organize edilecektir. (Kalkınma Planı p.509)

Tedbir 509.1. Demiryolu altyapı yapımi, bakımı, altyapı erişimi ve tahsisi, şebeke bildirimi, emniyet yönetimi, düzenleme ve denetleme, tren işletmeciliği ile demiryolu araçlarının sahipliği, imalati ve bakım onarımı faaliyetleri organizasyonel olarak birbirinden ayrıştırılacak, faaliyetler arasında etkin bir çalışma mekanizması kurulacak ve sektör yeniden yapılandırılacaktır.: Ülkemizdeki kamu ve özel sektörün liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla koordine edilecek ve çevreye duyarli, sürdürülebilir liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.510)

Tedbir 509.1. Demiryolu altyapı yapımi, bakımı, altyapı erişimi ve tahsisi, şebeke bildirimi, emniyet yönetimi, düzenleme ve denetleme, tren işletmeciliği ile demiryolu araçlarının sahipliği, imalati ve bakım onarımı faaliyetleri organizasyonel olarak birbirinden ayrıştırılacak, faaliyetler arasında etkin bir çalışma mekanizması kurulacak ve sektör yeniden yapılandırılacaktır.: Tedbir 510.1. Küçük ölçekli, dağınık, verimsiz ve hizmet kalitesi düşük liman altyapısının önüne geçilebilmesini teminen Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafindan ilgili kurumlar koordine edilerek gerekli tedbirler alinacaktir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
1. Demiryolu sektörünün yeniden yapılandırılması amacıyla bir komisyon kurulacaktır. 2. Komisyonun yapacağı çalışmalar doğrultusunda demiryollarında serbestleşme düzeyinin artırılmasi, organizasyonel yapının değiştirilmesi ve uygulamadaki aksaklıkların giderilebilmesi amacıyla 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanunda değişiklik hazırlıkları yapılacak ve buna bağlı olarak TCDD İşletmesi Genel Müdürlüğü Ana Statüsü değiştirilecektir. 3. Demiryolu Kanunu teknik hazırlık çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının liman yatrımlarına ilişkin görev ve yetkileri gözden geçirilerek bu alanda yapılacak yatırımların tek bir noktadan yönetilmesini sağlamaya dönük mevzuat çalışması yapılacaktır.

Tedbir 509.1. Demiryolu altyapı yapımi, bakımı, altyapı erişimi ve tahsisi, şebeke bildirimi, emniyet yönetimi, düzenleme ve denetleme, tren işletmeciliği ile demiryolu araçlarının sahipliği, imalati ve bakım onarımı faaliyetleri organizasyonel olarak birbirinden ayrıştırılacak, faaliyetler arasında etkin bir çalışma mekanizması kurulacak ve sektör yeniden yapılandırılacaktır.: Tedbir 510.2. Liman hizmet kalemleri tanımlanarak tüm limanlarda standart hale getirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Demiryolu sektörünün yeniden yapılandırılması amacıyla bir komisyon kurulacaktır. 2. Komisyonun yapacağı çalışmalar doğrultusunda demiryollarında serbestleşme düzeyinin artırılmasi, organizasyonel yapının değiştirilmesi ve uygulamadaki aksaklıkların giderilebilmesi amacıyla 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanunda değişiklik hazırlıkları yapılacak ve buna bağlı olarak TCDD İşletmesi Genel Müdürlüğü Ana Statüsü değiştirilecektir. 3. Demiryolu Kanunu teknik hazırlık çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Tüm liman türleri için hizmet kalemlerini belirleyip tanımlayan bir tebliğ yayımlanacak ve tüm limanlarda uygulanabilir hale getirilecektir.

Tedbir 509.1. Demiryolu altyapı yapımi, bakımı, altyapı erişimi ve tahsisi, şebeke bildirimi, emniyet yönetimi, düzenleme ve denetleme, tren işletmeciliği ile demiryolu araçlarının sahipliği, imalati ve bakım onarımı faaliyetleri organizasyonel olarak birbirinden ayrıştırılacak, faaliyetler arasında etkin bir çalışma mekanizması kurulacak ve sektör yeniden yapılandırılacaktır.: Tedbir 510.3. Liman operasyonlarında enerji verimliliğinin artırılmasi, çevresel etkilerin en aza indirilmesi ve sürdürülebilirliğin sağlanmasına yönelik Yeşil Liman uygulamaları desteklenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
1. Demiryolu sektörünün yeniden yapılandırılması amacıyla bir komisyon kurulacaktır. 2. Komisyonun yapacağı çalışmalar doğrultusunda demiryollarında serbestleşme düzeyinin artırılmasi, organizasyonel yapının değiştirilmesi ve uygulamadaki aksaklıkların giderilebilmesi amacıyla 6461 sayılı Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkında Kanunda değişiklik hazırlıkları yapılacak ve buna bağlı olarak TCDD İşletmesi Genel Müdürlüğü Ana Statüsü değiştirilecektir. 3. Demiryolu Kanunu teknik hazırlık çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Yeşil Liman sertifikası verilmesine yönelik mevzuat hazırlıklarına başlanılacak ve yeşil liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.

Ulaştırma sektöründe bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını sağlayacak bir yapı tesis edilecek, ulaştırma altyapılarının yeterli hizmet seviyesinde tutulmasına yönelik gerekli yatırımlara ağırlık verilecektir. (Kalkınma Plani p.511): Tedbir 511.1. Karayollarinda önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacak; ağır taşıt trafiği 1.000 Yillik Ortalama Günlük Trafiğin üzerinde olan güzergâhlarda BSK kaplama yapımına ağırlık verilecektir.

Ulaştırma sektöründe bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını sağlayacak bir yapı tesis edilecek, ulaştırma altyapılarının yeterli hizmet seviyesinde tutulmasına yönelik gerekli yatırımlara ağırlık verilecektir. (Kalkınma Plani p.511): Tedbir 511.2. Yapim ve teknik müşavirlik işlerine ilişkin ihalelerde kaliteden ödün vermeden hizmet alimlarının yapılması sağlanacak, bakım ve onarım hizmetlerinin ağırlıklı olarak özel kesim marifetiyle performans esasli sözleşmelerle yürütülmesi için gerekli hukuki ve kurumsal düzenlemeler hayata geçirilecektir.

Ulaştırma sektöründe bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını sağlayacak bir yapı tesis edilecek, ulaştırma altyapılarının yeterli hizmet seviyesinde tutulmasına yönelik gerekli yatırımlara ağırlık verilecektir. (Kalkınma Plani p.511): Tedbir 511.3. Demiryolu altyapısı ve demiryolu araçlarında bakım-onarım faaliyetleri iyileştirilecek, önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlik yönetim sistemi kurulacaktır.

Ulaştırma sektöründe bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını sağlayacak bir yapı tesis edilecek, ulaştırma altyapılarının yeterli hizmet seviyesinde tutulmasına yönelik gerekli yatırımlara ağırlık verilecektir. (Kalkınma Plani p.511): Tedbir 511.4. Havalimanlari altyapılarında önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacaktır.

Ulaştırma sektöründe bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını sağlayacak bir yapı tesis edilecek, ulaştırma altyapılarının yeterli hizmet seviyesinde tutulmasına yönelik gerekli yatırımlara ağırlık verilecektir. (Kalkınma Plani p.511): Tedbir 511.5. Karayolu ağında enerji ve zaman tasarrufunu, trafik güvenliğini, karayolu kapasitesinin etkin kullanımını sağlayan Akıllı Ulaşım Sistemleri (AUS) ile ilgili mimari yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tamamlanarak uygulamaya konulacaktır.

Karayolu trafik kazalarından kaynaklı ölüm, yaralanma ve hasarların en aza indirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.512): Tedbir 512.1. Yol kullanıcılarının hata yapacağını kabul eden ve yol güvenliğini trafik sistemi içerisindeki tüm aktörlerin ortak bir sorumluluğu olarak gören Güvenli Sistem Yaklaşımı benimsenecek ve bu yönde kurumsal yapı tesis edilecektir.

Karayolu trafik kazalarından kaynaklı ölüm, yaralanma ve hasarların en aza indirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.512): Tedbir 512.2. Karayolu ağındaki darboğazlar giderilecek, kaza kara noktaları iyileştirilecek ve toplam 2.872 km bölünmüş yol yapılacaktır.

Karayolu trafik kazalarından kaynaklı ölüm, yaralanma ve hasarların en aza indirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.512): Tedbir 512.3. Trafik güvenliği konusunda faaliyet gösteren mevcut kurum ve kuruluşlar arasındaki koordinasyon ile veri paylaşımı en üst seviyeye çıkarılacaktır.

Karayolu trafik kazalarından kaynaklı ölüm, yaralanma ve hasarların en aza indirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.512): Tedbir 512.4. Trafik güvenliğinin en üst seviyede tesis edilebilmesi için yol teknolojilerindeki gelişmelerden de yararlanılarak denetimler etkinleştirilecek, yol kullanıcıları trafik güvenliği konusunda bilinçlendirilecektir.

Karayolu trafik kazalarından kaynaklı ölüm, yaralanma ve hasarların en aza indirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.512): Tedbir 512.5. Elektronik Denetim Sistemlerinde anlik hiz denetimi yerine ortalama hiz denetimleri esas alinacaktir.

Ulaştırma sisteminin sürdürülebilirliği ve mevcut altyapının verimliliğini teminen talep yönetimi benimsenecek, ulaştırma yatırımları verimlilik odağında rasyonelleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.513): Tedbir 513.1. Otoyol ve köprülerde dinamik fiyatlandırma ile talep yönetimi sistemi hayata geçirilecektir.

Ulaştırma sisteminin sürdürülebilirliği ve mevcut altyapının verimliliğini teminen talep yönetimi benimsenecek, ulaştırma yatırımları verimlilik odağında rasyonelleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.513): Tedbir 513.2. Ulaştırma sektöründeki yatırımlar öncelik ve verimlilik odağında gözden geçirilerek önceliğini ve yapılabilirliğini kaybetmiş projeler sonlandırilacak ve yatırımlarda rasyonelleşme sağlanacaktır.

Ulaştırma sisteminin sürdürülebilirliği ve mevcut altyapının verimliliğini teminen talep yönetimi benimsenecek, ulaştırma yatırımları verimlilik odağında rasyonelleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.513): Ulusal ölçekteki mekânsal planlar ile ulaşım planlarının bütüncül bir şekilde ele alınması sağlanacak; kentsel lojistik planlar, makro ölçekteki mekânsal strateji planları, çevre düzeni planları ve lojistik master planları eşgüdüm içerisinde hazırlanacak ve uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.514)

Ulaştırma sisteminin sürdürülebilirliği ve mevcut altyapının verimliliğini teminen talep yönetimi benimsenecek, ulaştırma yatırımları verimlilik odağında rasyonelleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.513): Tedbir 514.1. Türkiye Lojistik Master Planı ile Ulusal Ulaştırma Ana Plani koordineli bir biçimde tamamlanacaktır.

Ulaştırma sisteminin sürdürülebilirliği ve mevcut altyapının verimliliğini teminen talep yönetimi benimsenecek, ulaştırma yatırımları verimlilik odağında rasyonelleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.513): Tedbir 514.2. Kentsel lojistik planlarının hazırlanması yönünde mevzuat düzenlemesi yapılacak ve rehber dokümanlar hazırlanacaktır.

Ulaştırma sisteminin sürdürülebilirliği ve mevcut altyapının verimliliğini teminen talep yönetimi benimsenecek, ulaştırma yatırımları verimlilik odağında rasyonelleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.513): Demiryolu yolcu taşımacılığında tüketici odaklı talep yönetimi ile modern tren işletmeciliği yapılarak hizmet kalitesi artırılacak; hızli, güvenli, emniyetli ve konforlu bir demiryolu ulaşımı tesis edilecektir. (Kalkınma Planı p.515)

Ulaştırma sisteminin sürdürülebilirliği ve mevcut altyapının verimliliğini teminen talep yönetimi benimsenecek, ulaştırma yatırımları verimlilik odağında rasyonelleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.513): Tedbir 515.1. Demiryolu ulaştırmasında emniyet standartları artırılacak, hemzemin geçitler kontrollü hale getirilecek, gar ve istasyonlarda engelsiz ulaşım imkânları artırılacaktır.

Tedbir 515.2. Daha dengeli bir modal dağılımın oluşturulması ve yolcu konforunun artırilması amacıyla yapım çalışmaları devam eden yüksek hızlı ve hızlı tren hatlari tamamlanacaktır.: Tedbir 515.3. Yüksek hızlı tren hatlarında arz ve talep dengesi gözetilerek tren planlaması yapilacak ve ekspres seferler artırılarak seyahat süreleri kısaltılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD, TCDD Taşımacılık A.$.
1. Ankara-Sivas Yüksek Hızlı Tren Hattında kalan işler tamamlanarak kesintisiz ve güvenli tren işletmeciliği tesis edilecektir. 2. Ankara-Istanbul Hızli Tren Projesi kapsamında Doğançay Ripaji 1 tamamlanarak hizmete alınacaktır. Ankara-Izmir demiryolu projesinde altyapı yapım çaliışmalarına devam edilecek, kalan işlerde yapım çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Temin edilecek yüksek hızlı tren setlerinin test ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır. 2. Verimli yeni bir işletme modeli hazırlanacak ve tüm YHT güzergâhlarında ekspres seferlere başlanarak sefer sayıları arttırılacaktır.

Tedbir 515.2. Daha dengeli bir modal dağılımın oluşturulması ve yolcu konforunun artırilması amacıyla yapım çalışmaları devam eden yüksek hızlı ve hızlı tren hatlari tamamlanacaktır.: Posta piyasasının serbestleştirilmesi sürecinde etkin düzenleme ve denetim yoluyla sektörde rekabetçi bir piyasa oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.517)

Tedbir 515.2. Daha dengeli bir modal dağılımın oluşturulması ve yolcu konforunun artırilması amacıyla yapım çalışmaları devam eden yüksek hızlı ve hızlı tren hatlari tamamlanacaktır.: Tedbir 517.2. Karayolu Taşıma Kanunu ile Posta Hizmetleri Kanunu ve ikincil mevzuatta yer alan uyumsuzluk ve mükerrerlikleri giderecek düzenlemeler yapilacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
1. Ankara-Sivas Yüksek Hızlı Tren Hattında kalan işler tamamlanarak kesintisiz ve güvenli tren işletmeciliği tesis edilecektir. 2. Ankara-Istanbul Hızli Tren Projesi kapsamında Doğançay Ripaji 1 tamamlanarak hizmete alınacaktır. Ankara-Izmir demiryolu projesinde altyapı yapım çaliışmalarına devam edilecek, kalan işlerde yapım çalışmalarına başlanacaktır.: 1. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile Bilgi Teknolojileri İletişim Kurumunun yetki ve görevleri gözden geçirilerek uyumsuzluk ve mükerrerliklerin ortadan kaldırılmasına yönelik mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hızlı Tren Hat Uzunluğu (Kümülatif) (3)
Birim: km
2019: 1 213
2020(1): 1 825
2021(2): 2 073

Performans Göstergeleri: Demiryolu Yolcu Taşımacılığının Toplam İçerisindeki Payi (Karasal) (3)
Birim: Yüzde
2019: 1,4
2020(1): 0,4
2021(2): 1,5

Performans Göstergeleri: Çift Hatlı Demiryolu Uzunluğunun Toplam Ana Hat İçerisindeki Payı (3)
Birim: Yüzde
2019: 13
2020(1): 15
2021(2): 16

Performans Göstergeleri: Kabotaj Hattında Elleçlenen Yükün Toplam Elleçlemeler İçerisindeki Payı (4)
Birim: Yüzde
2019: 11,5
2020(1): 11,8
2021(2): 12,5

Performans Göstergeleri: Havalimanı Toplam Yolcu Sayısı (Direkt Transit Dâhil) (5)
Birim: Milyon Kişi
2019: 209
2020(1): 77,8
2021(2): 161,6

Performans Göstergeleri: Bölünmüş Yol Uzunluğu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif) (6)
Birim: km
2019: 27 181
2020(1): 28 024
2021(2): 28 256

Performans Göstergeleri: Otoyol Uzunluğu (Kümülatif) (6)
Birim: km
2019: 3 060
2020(1): 3 498
2021(2): 3 552

Performans Göstergeleri: BSK Kaplamalı Yol Ağı (Kümülatif) (6)
Birim: km
2019: 26 096
2020(1): 27 161
2021(2): 29 138

Performans Göstergeleri: İyileştirilen Kaza Kara Noktası
Birim: Adet
2019: 101
2020(1): 30
2021(2): 50

Performans Göstergeleri: Trafik Kazalari Sonucu Hayatıni Kaybeden Kişi Sayısı
Birim: Kişi
2019: 5 473
2020(1): 5 330
2021(2): 5 187
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Demiryolu Ulaşımı Programinın performans göstergelerinden biridir.(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Denizyolu Ulaşımı Programının performans göstergelerinden biridir (5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Uzay ve Havacılik Programının performans göstergelerinden biridir.(6) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Karayolu Ulaşımi Programının performans göstergelerinden biridir.

2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasının Geliştirilmesine Yönelik Hizmetler 

a) Mevcut Durum 
2019 yılında GSYH yüzde 0,9 büyürken; toptan ve perakende ticaret yüzde 1,2,konaklama ve yiyecek hizmetleri ise yüzde 2,4 büyümüştür. 2019 yılında; toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 12,3, konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetlerinin payı ise yüzde 2,8 olmuştur. Haziran 2020 itibarıyla toptan ve perakende ticarette 3,6 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,3 milyon kişi istihdam edilmiştir.Toplam istihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payı yüzde 13,5, konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payı yüzde 4,9'dur.

Toptan ve perakende ticaret hizmetleri sektörü, gelişmiş ülkelerin ekonomileri içinde de önemli pay almaktadır. 2019 yılında sektörün GSYH içindeki payları Almanya'da yüzde 10, İtalya'da yüzde 11,7 ve Fransa'da yüzde 10,4 olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde istihdam edilenlerin toplam içindeki payi; Almanya'da yüzde 13,3, İtalya'da yüzde 14,7 ve Fransa’da yüzde 13,5'tir.

Toptan ve perakende ticaretin uzun dönemde sanayi ve hizmet sektörleri toplami içindeki payının giderek azaldığı görülmektedir. 2018 yılında sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payı; girişim sayısına göre yüzde 31,2, ciroya göre yüzde 39,5 olmuştur.

TABLO II: 46- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri 

Kaynak: TÜIK, Yillk Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev 2)
Gelişen ekonomiye, şehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. 2009-2019 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 7,63 milyar ABD dolari, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,08 milyar ABD doları uluslararası doğrudan yatırım gerçekleştirilmiştir.
Covid-19 pandemisiyle birlikte toptan ve perakende ticarette büyük zorluklarla karşılaşılmaktadır. Tüketicilerin panik alımları ve temel gıda ürünleri başta olmak üzere hızlıtükenen temel ihtiyaç stokları perakendecileri kısa dönemde arz sıkıntılarıyla karşı karşıya bırakabilmektedir. Diğer taraftan, küresel salgın tüketici davranışlarını etkilemekte ve dönüştürmektedir. Tüketiciler temel ihtiyaçlar, ambalajlı ve raf ömrü uzun gıdalar ile sağlık 

ürünlerine yönelmekte, kozmetik ürünleri, giyim ve elektronik eşyalar gibi temel olmayan ihtiyaçlara olan talep ise azalmaktadır. Bu dönemde firmalar tüketici güvenini sağlayabilmek amacıyla hijyenik teslimata ve müşteri desteğine ağırlık vermekte, e-ticaretin öneminin anlaşılmasıyla birlikte dijitalleşmeye yönelik yatırımlarını artırmaktadır. Mağazalar ve AVM'ler gibi fiziksel satış kanallarında alışveriş trafiği giderek azalırken, e-ticaretin toplam perakende satışlar içerisindeki payı artmaktadır.

Ticarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte,kümelenmeye gitmekte, franchising (İsim Hakkı Devri) sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte, böylece toplamda ağırlığınıkorumaktadır. Geleneksel toptancılığa duyulan ihtiyacın azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir.

Ticaret alanındaki küçük girişimciler önemli bir istihdam kaynağı oluşturmaktadır.Ancak, bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkânları daralmaktadır. Küçük girişimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erişim imkânlarını iyileştirmeye yönelmektedir. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 37,5 ve yüzde 41 olmuştur. 2019 yılının aynı döneminde bu paylar sırasıyla yüzde 39,9 ve yüzde 41,9 olarak gerçekleşmiştir.
TABLO II: 47- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları
2017: Tüzel Kişi Kurulan
2018: 22 122
2019: 28 852
2019 (2): 29 599
2020 (2): 18 554

2017: 14 979
2018: 13 129
2019: 9 666
2019 (2): 5 936

2017: 4 546
2018: 4 334
2019: 4 538
2020 (2): 2 633

2017: 7 873
2018: 8 204
2019: 7 943
2020 (2): 5 485

2017: Kurulan Kapanan
2018: Tüzel Kişi
2019: 29,9
2019 (2): 33,4
2020 (2): 34,7

2017: 33,8
2018: 37,4
2019: 39,5
2019 (2): 39,9
2020 (2): 37,5

2017: 30,9
2018: 31,9
2019: 32,3
2019 (2): 32,3
2020 (2): 31,5

2017: 43,7
2018: 43,2
2019: 41,7
2019 (2): 41,9
2020 (2): 41
Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri 
(1) Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletierin toptan ve perakende ticareti ile onarımı dâhildir.
(2) Ocak-Ağustos dönemi 


Ülkemizde gerçekleşen elektronik ticaret hacmi son yıllarda önemli ölçüde artışgöstermiş olup e-ticaret hacmi 2019'da 136 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve bu harcamaların yüzde 85'ini yurt içi harcamalar oluşturmuştur. 2020 yılının ilk yarısında eticaret hacmi geçen yılın aynı dönemine oranla yüzde 64 artarak 91,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2019 yıli itibarıyla ülkemizde e-ticaret faaliyetinde bulunan işletme sayısı68.457'dir.


İnternetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2014 yılında 41,9 milyar TL iken, 2019yılında 190,1 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2020 yılı Ocak-Haziran döneminde söz konusu tutar 106,6 milyar TL seviyesindedir. 2011 yılında yüzde 8,4 olan internetten alişveris yapanların oranının 2020 yıli sonuna kadar yüzde 36,5'e ulaşması beklenmektedir.
TABLO II: 48- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri 
Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımi (1): İşlem Adedi (Milyon)
2014: 190,5
2015: 227,2
2016: 264
2017: 329,8
2018: 444,1
2019: 607,1

Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımi (1): İşlem Tutarı (Milyar TL)
2014: 41,9
2015: 55,4
2016: 68,4
2017: 66
2018: 6'88
2019: I'061
da r rer re 
 de t e   mea   e  r 
T c  e  l    m m nmt nset 

Itr trta c 
2015: 3 118 842
2016: 1 408 204
2017: [TELEFON]: [TELEFON]: 547 235
Kaynak: Ticaret Bakanlığı
Tüketicinin korunmasına yönelik mevzuatın iyileştirilmesi kapsamında Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği ve Satış Sonrası Hizmetler Yönetmeliği değiştirilerek 12/10/2019 ve 12/02/2020 tarihli Resmi Gazetelerde yayımlanmıştır.
7244 sayıli Yeni Koronavirüs (CoVID-19) Salgınının Ekonomik ve Sosyal Hayata Etkilerinin Azaltılması Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 17/04/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Kanunla 6585 sayılıPerakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda değişiklik yapılarak piyasanın olağan akışını bozarak piyasa aksaklıklarına sebep olan fahiş fiyat artışı ve stokçuluk faaliyetleri düzenlenmiş, Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu kurulmuştur. 7251 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Bazi Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun 28/07/2020tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Söz konusu Kanunla 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda değişiklik yapılarak tüketici uyuşmazlıklarında, dava şartıolarak arabuluculuk zorunlu hale getirilmiştir.

b) Amaç
Kalite odakli, yenilikçi yaklaşım ve uygulamalarla ülkemizin, ticaretin kolay ve güvenli yapıldıği, tüketici haklarının gözetildiği ve korunduğu önemli ticaret merkezlerinden biri haline getirilmesi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519): Tedbir 519.1. Perakende Bilgi Sisteminin (PERBİS) yazılım işlemleri tamamlanacak ve PERBİS Yönetmeliği hazırlanarak uygulamaya konulacaktır.
Politika/Tedbir: Ticaret Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Diğer İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. PERBİS'in uygulamasına ilişkin usul ve esasları belirleyen yönetmelik çalışmaları tamamlanacaktır. 2. PERBİS'in geliştirme ve güncelleştirme çalışmaları yürütülecektir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519): Tedbir 519.2. Toptan ticareti geliştirmeyi teminen toptancı hallerinin ve benzeri yapıların modernizasyonunu sağlamak üzere mevzuat çalışmaları tamamlanacaktir.
Politika/Tedbir: Ticaret Bakanlığı (S), Tarim ve Orman Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1 Toptancı hallerine ilişkin ikincil mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519): Tedbir 520.5. e-Ticaret kanalıyla ihracatın artırılmasını teminen yerli firmaların elektronik pazaryerlerinde bulunmaları desteklenecektir.
Politika/Tedbir: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Şirketlerin, Bakanlık tarafindan onaylanan e-ticaret sitelerine yönelik üyelik giderlerinin desteklenmesine devam edilecektir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519): Tedbir 520.6. İlgili kurumlarin koordinasyonu ile sinır ötesi e- ticarette ürünlerin iade alinması sürecinin kolaylaştırılmasına ilişkin mevzuat düzenlemeleri yapılacak ve uygulama iyileştirilecektir.
Politika/Tedbir: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gümrük beyannamesi ya da Elektronik Ticaret Gümrük Beyannamesi ile yurtdişına çıkan malların geri gelmesi durumunda, vergi muafiyeti ile yurt içine girebilmesi için gümrük müdürlükleri ile vergi daireleri arasındaki yazışmaların elektronik ortamda yapılması sağlanacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519): Tedbir 520.7. e-Ticarette ürün güvenliği denetimlerinin sağlanması konusunda model geliştirilecek ve ihtiyaç duyulan yasal düzenlemeler yapılacaktır.
Politika/Tedbir: Ticaret Bakanlığı (S), Diğer İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. e-Ticarete konu ürünlerin ürün güvenliği denetimlerini de içeren Ürünlerin Uygunluğu ile Piyasa Gözetimi ve Denetimine Dair Yönetmelik Taslağı tamamlanarak yürürlüğe konulacaktir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519): (Kalkınma Planı p.521)

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519): Tedbir 521.1. Tüketicinin korunmasına ilişkin mevzuat güncel gelişmelere uygun olarak gözden geçirilecek, piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinlikleri artırılacaktır.
Politika/Tedbir: Ticaret Bakanlığı (S), Diğer İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mesafeli Sözleşmeler Yönetmeliği başta olmak üzere mevzuat değişiklikleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 521.2. Bilinçli tüketimi yaygınlaştırıcı tanıtım ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir.: Tedbir 521.3. Tüketicilere yönelik hizmet memnuniyet endeksi oluşturulacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, RTÜK, Diğer İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), RTÜK
1. Afiş, broşür, kamu spotu, internet sitesi gibi eğitici materyaller ve araştırma raporları hazırlanacaktır. 2. Tüketici örgütleri ve diğer paydaşlar ile tüketici eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Belirlenecek üniversite ve araştırma kuruluşu eliyle Türkiye genelinde her yıl yapılacak araştırma ile endeks oluşturulacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Lisanslı Depo Sayısı
Birim: Adet
2019: 91
2020(1): 120
2021(2): 130

Performans Göstergeleri: Perakende Pazarinda e-Ticaretin Orani
Birim: Yüzde
2019: 6,2
2020(1): 7
2021(2): 8

Performans Göstergeleri: Güven Damgası Alan e-Ticaret Sitesi Sayısı
Birim: Adet
2019: -
2020(1): 25
2021(2): 100

Performans Göstergeleri: e-Ticaret İşlem Hacmi (3)
Birim: Milyar TL
2019: 190
2020(1): 213
2021(2): 240

Performans Göstergeleri: İnternet Üzerinden Alişveriş Yapanların Oranı
Birim: Yüzde
2019: 34,1
2020(1): 36,5
2021(2): 38
(1)Gerçekleşme tahmini 

(2)Program 

(3)Înternet üzerinden gerçekleşen kartlı işlemler tutarıdır. (Kaynak: Bankalararası Kart Merkezi)

2.2.3.10. Gümrük Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
2019 yıli sonunda Çin'de baş gösteren ve 2020 yılı başından itibaren tüm dünyayıetkisi altına alan Covid-19 pandemisinin ülkemize olabilecek olumsuz etkilerini asgari düzeye indirmek amacıyla 2020 yılında gümrük işlemleriyle ilgili önemli tedbirler alınmıştır.Bu tedbirler arasında yer alan bazı gümrük kapılarının eşya ve yolcu geçişine kapatılmasıve temassiz ticaret düzenlemeleri gibi tedbirler ülkemizde pandeminin yayılmasının daha başarılı bir şekilde kontrol edilmesine katkı sağlamıştır. Ayrıca, pandemi nedeniyle ülkemizde ihtiyaç duyulan özellikle sağlık ekipmanları ve ilgili sarf malzemelerinin dışticaretine yönelik düzenlemeler, gümrük kapılarında başarılı bir şekilde uygulanarak ülkemizde ürün arz ve talebinde yaşanabilecek sorunlar asgari düzeye indirilmiştir.
Pandemiyle mücadele 2020 yilinda en önemli gündem olmasina ve Program çalışmalarını yavaşlatmasına rağmen On Birinci Kalkınma Planında belirlenmiş olan tedbirlerin hayata geçirilmesi için önemli faaliyetler icra edilmiştir. Bu kapsamda altyapıçalışmaları sürdürülmüş, gümrük kapılarında ve iç gümrüklerde sürdürülen inşaat çalişmalarında önemli yol alınmiştır.

2020 yılında gümrük işlemlerinin kolaylaştırılmasına yönelik çaliışmalara da devam edilmiştir. Bu kapsamda 21 kurumla sürdürülen ihracat ve ithalatta gerekli belgelerin Tek 

Pencere Sistemine (TPS) entegrasyonu çalişmalarina devam edilmiş olup TPS'ye aktarılan toplam belge sayısı Ekim ayı itibarıyla 159'a ulaşmıştır. Yeni mevzuat kapsamında değişen veya yenilenen belgelerin TPS'ye aktarılması çalişmaları devam etmektedir. Ayrica,Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü () Uygulaması kapsamında yetkilendirilen firma sayısının artırılmasına ve YYS sahibi firmalara tanınan kolaylıkların genişletilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmüştür. Bu kapsamda ithalatta yerinde gümrükleme ve izinli alıcıuygulamasına yönelik mevzuat düzenlemesi yapılarak uygulama devreye alınmıştır.Sürdürülen bu çalışmaların da katkısıyla, yıl sonu itibarıyla yetkilendirilen toplam firma sayısının 2019 yılına göre 50 artırılarak 530'a çıkarılması hedeflenmektedir.
2020 yılında gümrük hizmetlerinin geliştirilmesi amacıyla bilgi ve iletişim teknolojileri yatırımlarına önem verilmiştir. Bu kapsamda, gümrük işlemleriyle ilgili ihtiyaçlara daha etkin ve verimli çözümler üretebilmesi amacıyla Yeni Bilge Projesi başlatılmış, kara gümrük kapıları ile iç gümrüklerde ödemelerin 24 saat kartlı ve elektronik sistemle yapılması için Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Ticaret Bakanlığı arasında sistem entegrasyonu sağlanmış;Liman Tek Pencere Sistemine Emniyet Genel Müdürlüğü de dâhil edilmiştir.
Gümrük idarelerinde insan kaynaklarının geliştirilerek daha kaliteli hizmet sunulmasıve uygulamalarda yeknesakliğın sağlanması amacıyla düzenlenen eğitim programlari,Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilerine rağmen teknolojik imkanlar kullanılarak sürdürülmüştür. Bu süreçte 2020 yılı için eğitim ihtiyacı belirleme çalışmalarıgerçekleştirilmiş ve 2020 Yılı Hizmet İçi Eğitim Planı ile 25.637 katılımcının olacağı eğitim programlari planlanmiştir.

Mükelleflerin gümrük işlemleriyle ilgili doğru ve güncel bilgilere hızlı ve kolay bir şekilde erişiminin sağlanması amacıyla Gümrük Rehberi İnternet Sitesi hayata geçirilmiş,söz konusu internet sitesinde yayımlanan bilgilerin mevzuat değişiklikleri gözetilerek güncelliğinin sağlanması ve farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmüştür.
Önceki yıllarda olduğu gibi 2020 yılında da kaçakçılıkla mücadele çalışmaları kararlılıkla sürdürülmüştür. Bu kapsamda ihtiyaç duyulan teknik cihaz, sistem, uygulama ve araçlar bütçe imkânları çerçevesinde temin edilmiş, Yerli ve Milli Tarama Sistemi Projesine devam edilmiştir. Kriminal Laboratuvarın kurulma işlemleri tamamlanarak faaliyete başlanmıştır.Ayrica, araç ve konteyner x-ray cihazlarından elde edilen görüntülerin taşra ve merkez arasında anlık paylaşımının sağlanarak kaçakçılık riskinin en aza indirilmesini hedefleyen Tarama Ağı Projesi başlatılmıştır.

b) Amaç
Uluslararası standartlar ve yükümlülüklerimiz doğrultusunda, bürokrasinin ve maliyetlerin azaltılmasi, ticaretin ve seyahatin kolaylaştırılmasi, etkin kontrol yöntemlerinin uygulanarak kaçakçılığın önlenmesi ve işlemlerde şeffaflığın ve öngörülebilirliğin esas alinmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Farklı kurumlarca yürütülen kontrol, izin ve onay süreçleri ile bu işlemler için aranan belgeler ilgili kurumlar tarafından yerindelik açısından incelenerek daha rasyonel hale getirilecek ve dijitalleşme ile birlikte bürokrasi azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.523)

Politika/Tedbir: Tedbir 523.1. Gümrük işlemleri için farklı kurumlardan temin edilen belgelerin tek başvuru noktasından elektronik olarak temin edilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, TOBB, Finansal Kurumlar Birliği, Ulusal Güvenlik Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tek Pencere Sistemine entegrasyon çalişmaları devam eden ve mevzuat değişiklikleri sonucunda tespit edilen yeni belgelerin Tek Pencere Sistemine entegrasyonu sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 523.3. Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü sahibi firmalara hâlihazırdaki düzenlemelerde sağlanan kolaylıklar hayata geçirilecek, bu firmalara ilave kolaylıklar sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S),
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İhracatta İzinli Gönderici sisteminin diğer illerimize yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 2. İhracatta İzinli Gönderici sisteminin daha kolay kullanılması için sistemsel düzenlemeler yapılacaktır. 3. İhracatta İzinli Gönderici Sisteminin daha kolay kullanılması için mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Gümrük hizmetleriyle ilgili kamu kurumları arasında koordinasyon güçlendirilecek ve tek elden yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.525)

Politika/Tedbir: Tedbir 525.1. Farkli kurumlarca işletilen laboratuvarlarda yapılan mükerrer analizlere neden olan mevzuat gözden geçirilerek, gerekli tüm analizlerin tek numune-tek analiz prensibi üzerinden yapılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tarim ve Orman Bakanliğı ile Ticaret Bakanlığı arasında analiz sonuçlarının paylaşılmasına yönelik veri iletişimi sağlanacaktır. 2. Diğer kurumlarla Ticaret Bakanlığı arasında analizler konusunda veri paylaşımı imkânları gözden geçirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 525.3. Limanlara girişte tek kart uygulamasına geçilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sekiz deniz hudut kapısında tek kart uygulamasına geçilecektir.

Politika/Tedbir: Gümrük işlemlerinde etkinliğin artırılmasına yönelik bilgi ve iletişim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.526)

Politika/Tedbir: Tedbir 526.1. Yeni Bilge Projesi hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Teknik altyapı ihtiyacı belirlenerek ihtiyacın karşılanması için hizmet alımı yapılacaktır. 2. Gerekli planlama yapılarak gümrük yazılımlarından bazı modüllerin dönüşümü gerçekleştirilecektir.

Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527): Tedbir 527.1. Gümrük personeli, ihtiyaç duyulan yer ve bölümlerde becerileri ve uzmanlığı esas alınarak görevlendirilecektir.

Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527): Tedbir 527.3. Gümrük personeline yönelik uygulamalı hizmet içi ve ortak eğitimler verilecek ve destekleyici rehberler yayımlanacaktır.

Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527): Tedbir 527.4. Gümrük Eğitim Merkezinin kapasitesi geliştirilerek, uygulamalı eğitime öncelik verilecektir.

Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527): Gümrük kontrollerinde ve kaçakçılıkla mücadelede etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.529)

Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527): Tedbir 529.1. Eşya, taşıt ve yolcu kontrollerinde ileri teknolojiye sahip sistemler ve uygulamalar bütçe imkânları çerçevesinde yaygınlaştırılacaktır.

Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527): Tedbir 529.2. Uluslararası anlaşmalar çerçevesinde ithal ürünlerin güvenliği sağlanacak, bu ürünlerin teknik mevzuata uygunluğu ve güvenliğinin tespitine yönelik denetimlere ilişkin hukuki, teknik ve idari altyapı uluslararası yükümlülüklerimiz göz önünde bulundurularak geliştirilecektir.

Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527): Tedbir 529.4. Veri Yönetimi ve Hedefleme Yazılimi Projesi hayata geçirilecektir.

Tedbir 529.5. Diş ticaret işlemlerinin daha analitik olarak değerlendirilmesi için kurumsal Karar Destek Sistemi (KDS) yazılımi güncellenecek ve kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 529.6. Risk temelli kontroller etkinleştirilecek, sonradan kontrol sisteminde etkinlik ve seçicilik artırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S),TÜIK: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Karar Destek Sistemi (KDS) ve Küp Bilgi Sistemi (KÜBİS) platformu için iyileştirmeler ve ek geliştirmeler karşılanmaya devam edecektir.: 1Risk Analizi Teknik Altyapısının Güçlendirilmesi Projesi tamamlanacaktır.

Tedbir 529.5. Diş ticaret işlemlerinin daha analitik olarak değerlendirilmesi için kurumsal Karar Destek Sistemi (KDS) yazılımi güncellenecek ve kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 529.7. Tasfiye işlemlerinde etkinlik artırılacak ve tasfiye süreçleri hızlandırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S),TÜIK: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Karar Destek Sistemi (KDS) ve Küp Bilgi Sistemi (KÜBİS) platformu için iyileştirmeler ve ek geliştirmeler karşılanmaya devam edecektir.: 1. Bilge sistemi ile Tasfiye Yönetim Sistemi (TYS) arasında entegrasyon sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam YYS Sahibi Firma Sayısi
Birim: Adet
2019: 480
2020(1): 530
2021(2): 580

Performans Göstergeleri: Türkiye'nin Sınır Ötesi Ticaret Endeksi Sıralaması (3)
Birim: Sira
2019: 44
2020(1): 43
2021(2): 39

Performans Göstergeleri: İhracatta Yükün Deniz Limanlarında Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi
Birim: Gün
2019: 1,8
2020(1): 1,6
2021(2): 1,4

Performans Göstergeleri: İhracatta Yükün Kara Kapılarında Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi
Birim: Saat
2019: 5,4
2020(1): 4,9
2021(2): 4,2

Performans Göstergeleri: İlk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan İhracat Beyannamesi Orani
Birim: Yüzde
2019: 85
2020(1): 86
2021(2): 87

Performans Göstergeleri: İhracat Kırmızı Hat Oranlarındaki Düşüş
Birim: Yüzde
2019: 3,3
2020(1): 3,4
2021(2): 3,1
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Ticaretin Düzenlenmesi, Geliştirilmesi ve Kolaylaştırılması Programının performans göstergelerinden biridir.

2.2.3.11. İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri 

a) Mevcut Durum 
İnşaat sektörü, hem ulusal hem de küresel alandaki gelişmelere duyarlı bir yapı arz etmektedir. Gelişmekte olan ülkelerdeki altyapı ihtiyacının artışı ve gelişmiş ülkelerdeki eskimekte olan yapıların yenilenmesi ihtiyacı sebebiyle inşaat sektörü önemini korumaktadır. İnşaat firmalarımız, taahhüt sektöründe yapım aşamasında edindikleri tecrübeyi işletme dönemini de kapsayan kamu-özel işbirliği projelerinde değerlendirecek seviyeye ulaşarak finansman imkânlarını çeşitlendirmiş ve iş hacimlerini artırmıştır.
Küresel alanda yaşanan gelişmeler, yurt dışındaki müteahhitlik hizmetlerine ve yurt içindeki makro değişkenlere etkisi sebebiyle inşaat sektörünü etkilemektedir. Yurt dışımüteahhitlik hizmetleri milli gelire, istihdama, ihracata sağladığı katkılar nedeniyle ülke ekonomisinde önemli bir paya sahiptir.


İnşaat sektörü, 2015-2019 döneminde yllık ortalama yüzde 1,8 büyüme kaydetmiştir.2017 yılında yüzde 9 büyüyen inşaat sektörü, 2018 yılında yüzde 1,9, 2019 yılında ise yüzde 8,6 küçülmüştür. İnşaat sektörünün istihdam içindeki payı son yıllarda düşüşgöstermektedir.

TABLO II: 50- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler 
2017: 8,5
2018: 7,2
2019: 5,4
(Yüzde) 2020: 6,6 (1)

2017: 9,0
2018: -1,9
2019: -8,6
(Yüzde) 2020: -2,7 (2)

2017: 7,5
2018: 3,0
2019: 0,9
(Yüzde) 2020: -9,9 (2)
Kaynak: TÜIK 

(1) Nisan-Haziran Dönemi 
(2) Bir önceki yılın Nisan-Haziran dönemine göre 

TABLO II: 51- İnşaat Sektörü İstihdamı
2017: 2 095
2018: 1 992
2019: 1 550
2019(1): 1 547
2020(1): 1 369

2017: 7,4
2018: 6,9
2019: 5,5
2019(1): 5,5
2020(1): 5,2
Kaynak: TÜIK 
(1)Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştır.
Yapı ruhsatı ve yapı kullanım izni alan binaların sayısı ve yüz ölçümü yıllara göre değişiklik göstermektedir. 2020 yılının ilk altı ayında yapı ruhsatı alan bina sayısı 33.291olarak gerçekleşerek 2019 yılının ilk altı ayına göre yüzde 45,5 artmış, yapı kullanım izni alan bina sayısı ise 32.901 olarak gerçekleşerek 2019 yılının ilk altı ayına göre yüzde 35,6azalmıştır. 2020 yılının ilk altı ayında yapı kullanım izin belgesi alan binaların toplam yüzölçümünde yüzde 77,2'lik pay iki ve daha fazla daireli ikamet amaçlı binaların olmuştur.
TABLO II: 52- Yapı Kullanma İzin Belgesi Alan Binaların Yüzölçümlerinin Dağılımına Göre İlk Beş Bina Sınıfı

2017: 4 405
2018: 4 575
2019: 3 386
2019 (1): 1 817
(Bin m²) 2020 (1): 1 240

2017: 123 203
2018: 132 267
2019: 114 082
2019 (1): 61 421
(Bin m²) 2020 (1): 42 517

2017: 8 499
2018: 10 823
2019: 9 928
2019 (1): 6 001
(Bin m²) 2020 (1): 2 798

2017: 8 431
2018: 7 777
2019: 7 447
2019 (1): 3 546
(Bin m²) 2020 (1): 2 988

2017: 4 957
2018: 7 089
2019: 5 918
2019 (1): 3 533
(Bin m²) 2020 (1): 2 567
Kaynak: TÜİK 
(1)Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştır.

Yurt içinde, inşaat sektöründeki rekabet ortamında kalitenin ön planda tutulması ve talebin daha nitelikli hale gelmesi açısından kamu sektörünün ciddi bir etkisi bulunmaktadır.Kamu yatırımlarının toplam yatırımlarda önemli bir payı olduğu için kamudaki inşaat yatırımlarında kalitenin ön planda tutularak nitelikli talebin artırılmasının inşaat sektörü için de önemli bir firsat olduğu değerlendirilmektedir.

Yurt dışında gerçekleştirilen müteahhitlik hizmetleri, iş hacmi, döviz girdisi, teknoloji transferi ve ilave istihdam bakımından ciddi katkılar sağlamaktadır. Yurt dışı müteahhitlik hizmetlerinde ilk taahhüdün alındığı 1972'den 2020 Eylül ayı sonuna kadar 127 ülkede 410,9 milyar ABD doları değerinde 10.319 proje üstlenilmiştir. 1972 yılından 2020 yıli Eylül ayı sonuna kadar üstlenilen projelerin yüzde 13,1'ini 53,8 milyar dolar proje bedeli ile karayolu/tünel/köprü projeleri, yüzde 12,8'ini 52,5 milyar dolar proje bedeliyle konut projeleri, yüzde 7,9'unu 32,5 milyar dolar proje bedeli ile ticaret merkezi projeleri oluşturmuştur.Bu dönemde müteahhitlik firmalarımız tarafindan üstlenilen projelerin ülkelere göre dağılımında ilk beş ülke sırasıyla Rusya, Türkmenistan, Libya, Irak ve Kazakistan olmuştur. 2019 yılında yurt dışı müteahhitlik hizmetlerinde en çok üstenilen projeler karayolu/tünel/köprü, konut, petrokimya tesisi, ticaret merkezi ve havalimanıprojeleri olmuştur.

TABL0 II: 53- 2019 Yılında Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetlerinde Üstlenilen Projelerde İlk Beş Sektör 
Karayolu /Tünel /Köprü: 2 974
Konut: 2 769
Petro- kimya Tesisi: 1 786
Ticaret Merkezi: 1 697
Hava- limani: 1 577

Karayolu /Tünel /Köprü: 15,5
Konut: 14,5
Petro- kimya Tesisi: 9,3
Ticaret Merkezi: 8,9
Hava- limani: 8,2
Kaynak: Ticaret Bakanlığı
2019 yılında yurt dışı müteahhitlik hizmetlerinde üstlenilen projelerin ülkelere göre dağılımında ise ilk beş ülke sırasıyla Rusya, Irak, Katar, Kazakistan ve Özbekistan olmuştur.
TABLO II: 54- 2019 Yılında Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetlerinde Üstlenilen Projelerde İlk Beş Ülke 
Rusya: 5 834
Irak: 1 465
Katar: 1 317
Kaza- kistan: 1 017
Özbe- kistan: 983

Rusya: 30,5
Irak: 7,7
Katar: 6,9
Kaza- kistan: 5,3
Özbe- kistan: 5,1
Kaynak: Ticaret Bakanlığı
b) Amaç
İnşaat sektörünün, nitelikli arz ve talep temelinde kaliteye dayalı rekabet üzerine kurulu, insan odaklı ve çevreyle barışık, tasarım ve teknolojik kabiliyetleri ile Ar-Ge kapasitesi ve katma değeri yüksek bir yapıya kavuşturulması, yurt dışında ise küresel bir marka haline getirilmesi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İnşaat sektöründe yerli ve yenilikçi teknolojiler süreçlere entegre edilerek nitelikli arz ve talebe dayalı büyüme sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.531)

Politika/Tedbir: Tedbir 531.1. Kamunun yürüttüğü yapım ve teknik müşavirlik işlerine ilişkin ihalelerde kaliteden ödün vermeden hizmet alimlarının yapılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İlgili Bakanlıklar, Kamu İhale Kurumu, Üniversiteler, Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği, Türk Müşavir Mühendisler ve Mimarlar Birliği,Türkiye Müteahhitler Birliği, Türkiye İnşaat Sanayicileri İşveren
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 4734 sayılı Kanun kapsamındaki ihalelerde hizmet alımi olarak ihale edilen danışmanlik hizmetlerinde kalite ve niteliğin artırılmasını teminen, fiyat dışi unsur kullanımının yaygınlaştırılması ile yerli firmaların katılımının artırılmasına yönelik mevzuat değişikliği yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Sendikası Yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik hizmetlerinin gelişimi desteklenmeye devam

Politika/Tedbir: edilecektir. (Kalkınma Planı p.532) Tedbir 532.1. Yurt dışi müteahhitlik hizmetlerinin yeni pazarlara girebilmesi, mevcut pazarlarda derinleşmesi, Türk inşaat ürünlerinin ihracatına katkı sağlanması için firmaların uluslararası pazarlarda konumlanmasi, güçlenmesi ve markalaşması yönünde desteklenmesine devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), TİKA, Türk Eximbank
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Proje desteği başta olmak üzere Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulunun 2014/10 sayılı Kararına ek Teknik Müşavirlik Hizmetlerine Sağlanacak Devlet Yardımları Hakkında Karar kapsamında verilen desteklerin icrası sağlanacaktır. 2. Hedef ülkelere heyet ziyaretleri ve sanal etkinlikler gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 532.2. Müteahhitlik sektörünün yurt dışında proje üstlenmesine, firmalarimiza teknolojik üstünlük, finansmana erişim veya pazara giriş açısından katkı sağlayabilecek diğer ülke firmaları ile ortaklıklar kurulmasına yönelik ticaret politikası araçları
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), TİKA, Türk Eximbank
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Daha önce işbirliği anlaşması yapılan yurt dişı ihracat destek kuruluşlarına (ECA) ilaveten diğer ECA'larla da yürütülen müzakerelere devam edilecektir.

Politika/Tedbir: kullanılacaktır. Tedbir 532.3. Teknik müşavirlik firmalarının yurt dışı faaliyetlerinin desteklenmesine devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, TİKA, Üniversiteler, Türk Eximbank
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Döviz kazandırıcı hizmetler sektörüne yönelik kredi olanakları tabana yayılarak teknik müşavirlere tanıtım ve pazarlama çaliışmalarına devam edilecek, sektör görüşleri toplanarak çözüm geliştirilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yurt Dışı Teknik Müşavirlik Hizmetleri Yıllık Toplam Proje Tutari
Birim: Milyon Dolar
2019: 191
2020(1): 100
2021(2): 125

Performans Göstergeleri: Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri İş Hacmi
Birim: Milyar Dolar
2019: 19
2020(1): 12
2021(2): 15
(1) Gerçekleşme Tahmini ) Program 
2.2.3.12. Yönetim Danışmanlığı
a) Mevcut Durum 
Yönetim danışmanlığı, kamu veya özel sektördeki kurum ve kuruluşların yönetim süreçlerinde verimliliğin artırılmasına katkı sağlamaktadır. Ülkemizde gelişmekte olan yönetim danışmanlığı alanında, veri analizi ve çözüm yaklaşımı gibi hususlar ön plandadır.Yönetim danışmanlığı hem risk yönetimi hem de ekonomik ve toplumsal gelişim açısından önemli bir yere sahiptir.

Ülkemizde yönetim danışmanlığı alanında faaliyet gösteren birimler katmanlı bir yapıdadır. Küresel ölçekte faaliyetleri bulunan danışmanlık firmaları olduğu gibi ulusal alanda çalişan firmalar ve bireysel danışmanlar da bu sektörde faaliyet göstermektedir.
Ülkemizin rekabet avantajina sahip olduğu ürünlerde markalaşma potansiyeline sahip firmaların desteklenerek uluslararası alanda da etkili bir marka haline gelmeleri ve bu sayede Türkiye imajinın oluşturulması ve yerleştirilmesi amacıyla hayata geçirilen TURQUALITY Programi, destek verilecek şirketlere yapılan ön inceleme aşamasında yönetim danışmanlığından faydalanmaktadır. 20/05/2020 tarihli ve 2564 sayılıCumhurbaşkanı Kararıyla yürürlüğe giren Döviz Kazandırıcı Hizmet Sektörleri Markalaşma Destekleri Hakkında Karar kapsamında yürütülen danışmanlık faaliyetleri arasında yönetim danışmanlığı da bulunmaktadır. TURQUALITY Programında destek başvurusu yapan firmalara ön önceleme yapmaya yetkili yedi adet yönetim danışmanlığı firmasıbulunmaktadır. Yönetim danışmanlığı firmaları tarafından değer zinciri yönetimi, değişiklik yönetimi süreci, iş geliştirme, kalite kontrol sistemi oluşturulmasi, karar destek sistemlerinin oluşturulmasi, marka stratejisi, marka yönetimi, perakende yönetimi, risk yönetimi, stratejik planlama, süreç yönetimi, tedarik zinciri yönetimi gibi alanlarda inceleme yapılmaktadır.
Yönetim danışmanlığı alanında ulusal meslek standartları bulunmaktadır. Yönetim danışmanliğı alanında faaliyet gösteren firmaların ve bireysel danışmanların Ulusal Meslek Standartlarına (Yönetim Danişmani-Seviye 6 ve Seviye 7) uyumlu hale gelmesinin yani sira uluslararası alanda da IS0 20700 Yönetim Danışmanlığı Hizmet Standardına uyum sağlaması konusunda çalışmalar yürütülmektedir.

b) Amaç
Yönetim danışmanlığı hizmetlerinin, özel sektör ve kamuya bilgiye dayali, nitelikli,öngörülü ve stratejik destek sağlayan, ülkemizin yakın coğrafyasına ve gelişmiş ülkelere hizmet ihracı yapabilen bir sektör konumuna getirilmesi ve ülke kalkınmasında rol almasıtemel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yönetim danışmanlığı hizmetlerinin kalkınmanın tüm süreçlerinde etkin bir şekilde kullanılması ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.534)

Politika/Tedbir: Tedbir 534.1. Yönetim danışmanlığı hizmetlerinden daha etkin faydalanılmasını teminen, kamu kuruluşlarına yönelik bilgilendirme ve eğitim programlan düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Bakanlıklar, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yönetim danışmanlığından daha etkin faydalanılması için eğitim müfredatları hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Yönetim danışmanlığı hizmet sunucularının küresel rekabete uygun kapasite ve yetkinliklerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.535)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yönetim danışmanlığı alanında

Politika/Tedbir: Tedbir 535.1. Yönetim danışmanlığı alanında mesleki yeterliliklerin belgelendirilmesine yönelik organizasyonel yapı ve süreçler belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Mesleki Yeterlilik Kurumu, İlgili STK1ar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: mesleki yeterliliklerin belirlenmesine yönelik organizasyonel yapı ve süreçlerin diğer ilgili kurumlarla belirlenmesine yönelik çalışmalar başlatılacaktır.
2.3. NİTELİKLİ İNSAN, GÜÇLÜ TOPLUM 
2.3.1. Eğitim 
a) Mevcut Durum 
Eğitim alanında beşeri ve fiziki altyapı iyileştirilmiş, okullaşma oranlarında artışsağlanmış ve derslik başına düşen öğrenci sayısı önemli ölçüde azaltılmıştır. Kız çocuklarıile yoksul öğrencilerin eğitimde devamlılığını sağlamak ve taşımalı eğitimi güçlendirmek için önemli faaliyetler yürütülmüş, öğretmenlerin hizmet içi eğitimlerine ağırlık verilmiştir.
Covid-19 pandemisinin sosyal ve ekonomik alanda derin ve olumsuz etkileri eğitimde de kendini göstermiştir. Söz konusu pandeminin eğitim alanındaki ilk ve en önemli yansıması ise eğitime ara verilmesi ve okulların kapanmasıdır. 16 Mart 2020 itibarıyla ülke genelinde tüm kademelerdeki yüz yüze eğitime ara verilmiş, 23 Mart 2020'de ise başta Eğitim Bilişim Ağı (EBA) olmak üzere televizyon ve çevrimiçi platformlardan uzaktan eğitime başlanmıştır. 2020-2021 eğitim-öğretim döneminde ise hem yüz yüze hem de uzaktan eğitimin birlikte olduğu hibrit bir model benimsenmiş, normalleşmeyle beraber aşamali ve seyreltilmiş bir eğitim planlamasıyla farklı eğitim kademelerindeki öğrenciler aşamalı olarak sınıflarında yüze yüze eğitim almaya başlamıştır.

Pandemiyle beraber uzaktan eğitim önem kazanmış, bilişim ve teknolojileri altyapısıgüçlendirilerek uzaktan eğitim faaliyetlerinin çeşitlendirilmesine ve faaliyetlerin sayısının artırılmasina önem verilmiştir. Uzaktan eğitim süreci; Dijital Eğitim Platformu, EBA ve 3ayrı EBA TV kanalından yürütülmüştür. Uzaktan eğitime geçildiği 23 Mart-19 Haziran 2020tarihleri ve 2020-2021 eğitim-öğretim döneminin başladığı 21 Eylül-16 Ekim 2020 tarihleri arasında EBA TV Ílkokul, EBA TV Ortaokul ve EBA TV Lise kanallarından 3.493 ders ve 526etkinlik videosu vasıtasıyla toplam 3.531 saat yayın yapılmıştır. Uzaktan eğitim süresince EBA yaklaşık 6,6 milyar kez ziyaret edilmiştir. 21 Eylül-16 Ekim 2020 tarihleri arasında 

10.703.812 öğrenci, 842.438 öğretmen EBA'yi, 454.342 öğrenci, 80.972 öğretmen de EBA Akademik Destek'i aktif olarak kullanmıştır. Okul öncesi 18.717, ilkokul 12.327.661,ortaokul 6.754.127 ve lise seviyelerinde 4.741.906 adet EBA Canli Ders yapilmiştir. Bununla beraber ekonomik koşullar nedeniyle cihaz ve internet erişimine sahip olamayan öğrencilerin Covid-19 pandemi sürecinde uzaktan eğitime devam edebilmesi için her ilde en az bir adet EBA Destek Noktası oluşturularak 21/10/2020 tarihi itibariyle 81 ilde 13.231adet EBA Destek Noktası hazir hale getirilmiştir.

Okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler neticesinde 4-5 yaş için brüt okullaşma oranı 2019-2020 eğitim-öğretim döneminde yüzde 54,6'ya yükselmiştir.Önümüzdeki dönemde erken çocukluk eğitiminin 5 yaş için zorunlu olması sağlanacak ve bu eğitim kademesinin niteliğinin artırılmasına yönelik ortak kalite standartları getirilecektir.
Temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmış ve çocukların beceri temelli etkinlikler doğrultusunda temel eğitimin yapılandırılmasına yönelik çalışmalar yapılmıştır.2018 yılı verilerine göre 6-14 yas grubundaki çocukların okullaşma oranı OECD ortalamasında yüzde 98 iken Türkiye'de bu oran ilköğretime kayıtlı 14 yaş üstü öğrencileri de içermekle birlikte yüzde 100'e ulaşmiştır.

Mesleki ve teknik eğitimde niteliğin artırılmasına yönelik özel sektörle işbirliği çerçevesinde protokoller yapılmakta ve sektörün ihtiyaç duyduğu alanlarda müfredat güncellenmesi çalişmalarina devam edilmektedir. Diğer yandan mesleki ve teknik liselerin fiziki altyapısını güçlendirmeye yönelik atölye ve laboratuvar donanımları teknolojik gelişmelere uygun olarak yenilenmektedir.

Son dönemde hizmete alınan yeni dersliklerle birlikte tüm eğitim kademeleri itibarıyla derslik başına düşen öğrenci sayısı azaltılmış ve uluslararası standartlara ulaşılmıştır. 2018yılı verilerine göre ilkokulda derslik başına düşen öğrenci sayısı Türkiye'de 22, OECD ortalamasinda 21 iken ortaokul kademesinde Türkiye'de 25, OECD ortalamasinda ise 23'tür.Diğer yandan 2018 yılı verilerine göre ortaöğretimde öğretmen başına düşen öğrenci sayısı12 olarak gerçekleşmiş olup bu seviye OECD ortalamasından (13 öğrenci) daha iyi performansa işaret etmektedir. Ayrica, öğrenme ortamlarının fiziki niteliğinin artırılmasına ağırlık verilerek öğrencilerin ilgi, mizaç ve yeteneklerinin gelişimine yönelik Tasarım-Beceri Atölyeleri, okullara kademeler itibariyla kurulmaya başlanmıştır.
Fırsat eşitliği bağlamında ikili eğitimden tekli eğitime geçme çalışmaları devam etmektedir. 2019-2020 eğitim-öğretim dönemi itibarıyla ikili eğitimde okuyan ilkokul öğrencilerinin oranı yüzde 36,6, ortaokul öğrencilerinin oranı yüzde 28,3 ve ortaöğretim öğrencilerinin oranı ise yüzde 2,8 'dir.

Ülkemizde, 2020 yılı Ekim ayı itibarıyla 129 devlet üniversitesi, 74 vakıf üniversitesi ve 4 vakıf meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 207 adet yükseköğretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yükseköğretim hizmeti gerçekleştirilmektedir.
Covid-19 pandemisi sebebiyle 2019-2020 eğitim-öğretim döneminde ülkemizdeki yükseköğretim kurumlarında 16 Mart 2020 tarihinden itibaren 3 hafta süreyle eğitime ara verilmiştir. Eğitim öğretimin kesintiye uğramaması ve uygulamada birlik düşüncesiyle verilen bu ara 23 Mart 2020 tarihi itibarıyla sonlandırılarak eğitim-öğretim sürecine dijital ortamda, uzaktan ve açıktan öğretimle devam edilmesi kararlaştırılmıştır. 2020-2021 eğitim öğretim dönemi için Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı tarafından üniversitelerin akademik takvimlerini 1 Ekim 2020 tarihi sonrasında başlayacak şekilde planlamaları istenmis,

kampüslerdeki öğrencilerin seyreltilmesi, hareketliliğin azaltılmasına yönelik üniversitelere karar alma süreçlerinde geniş imkânlar tanınmıştır. Pandemi süreciyle birlikte üniversitelerde hibrit eğitim modeli sunumu önem kazanmiş olup devlet üniversitelerinin uzaktan eğitim altyapısının iyileştirilmesine yönelik yatırımlar yapılmaktadır.
Üniversitelerin misyon bazında farklılaşması hedefiyle yola çıkarak 2006 ve sonrasında kurulmuş üniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklilaşması ve İhtisaslaşması Projesi kapsamında desteklenen üniversite sayısı2020 yılı itibarıyla 15'e yükselmiştir. Diğer yandan, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünü artırmak amacıyla Araştırma Üniversiteleri Programi da sürdürülmektedir.

Yükseköğretimde uluslararasılaşma çalışmaları kapsamında Türkiye'deki uluslararasıöğrenci sayısı 2015 yılındaki 73 bin seviyesinden 2019 yılında 172 bin seviyesine ulaşmıştır.Ayrıca yükseköğretim kontenjanlarının arz-talep dengesinin yanı sira eğitim-istihdam bağlantısının dikkate alınmasi, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünün artırılarak şeffafliğın güçlendirilmesi ihtiyacı da sürmektedir.

Üniversite sayısı ve örgün yükseköğretim kontenjanlarına paralel olarak yurt ihtiyacının da karşılanması amacıyla 2019 yılında yurt yatak kapasitesi 679.758'e çıkarılmışve talebi karşılama oranı artırılmıştır. Önümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artışına devam edilecektir.

b) Amaç
Tüm bireylerin kapsayıcı ve nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimi sağlanarak düşünme, algılama ve problem çözme yeteneği gelişmiş,özgüven ve sorumluluk duygusu ile girişimcilik ve yenilikçilik özelliklerine sahip, demokratik değerleri ve milli kültürü özümsemiş, paylaşıma ve iletişime açık, sanat ve estetik duyguları güçlü,teknoloji kullanımına yatkın, üretken ve mutlu birey yetiştirmek temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Fırsat eşitliği temelinde, tüm kademelerde eğitime erişim sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.548)

Politika/Tedbir: Tedbir 548.1. Erken çocukluk eğitiminde 5 yaş zorunlu eğitim kapsamına alinacak, esnek zamanli ve alternatif erken çocukluk eğitim modelleri oluşturulacak; bu amaçla ihtiyaç duyulan ilave derslikler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 3.000 dezavantajli ailenin çocuklarına, 31 farklı eğitimi içeren materyaliyle günlük eğitim takviminin olduğu Benim Oyun Sandığım seti dağıtılacak ve setin uygulaması okul öncesi öğretmeninin düzenli izleme değerlendirme ziyaretleriyle takip edilecektir. 2. Yabancı uyruklu çocukların yoğun olduğu dezavantajlı yerleşim yerlerindeki 108 okul öncesi eğitim kurumuna donatım, kırtasiye ve materyal desteği sağlanacak, bu kurumlardaki öğretmenlere ve yerleşim yerlerindeki velilere yönelik eğitimler düzenlenecektir. 3. 2021 Temel Eğitim Yapim Programinda il, ilçe ve mahalle bazında derslik ihtiyaçlanı belirlenerek yatırimlar olusturulacaktır.

Tedbir 548.3. Yeni derslik yapimı planlamasında, derslik inşa edilmesi planlanan yerdeki diğer eğitim binalarının verimli kullanımı dikkate alınacak, atıl vaziyetteki eğitim binalarının kullanımı öncelenecektir.: Tedbir 548.4. Tüm eğitim kademelerinde okullaşma ve tamamlama oranları artırılacak, devamsızlık oranları azaltılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S)
1100 özel eğitim sınıfı dersliği yapılacaktır. 2. 100 destek eğitim odası yapılacaktır. 3. 100 uygulama evi yapılacaktır. 4. 100 meslek edinme atölyesi yapilacaktır. 5. BİLSEM'lerdeki atölye alanları çeşitlendirilecek ve mevcut atölyeler standart hâle getirilecektir.: 1. Yaşanan pandemi süreci ve gelişecek yeni durumlara göre öğrenci devamı takip edilerek devamsızlık raporu hazırlanacaktır. 2.1000 Okul İyileştirme Projesi kapsamında belirlenen okulların kurumsal kapasitelerinin artırılmasi, öğrencilerin kişisel gelişim, sosyal, kültürel, sanatsal ve sportif etkinlikler yoluyla desteklenerek proje kapsamındaki okullarda devamsızlık, sınıf tekrari, eğitimi terk ve disiplin cezası

Tedbir 548.3. Yeni derslik yapimı planlamasında, derslik inşa edilmesi planlanan yerdeki diğer eğitim binalarının verimli kullanımı dikkate alınacak, atıl vaziyetteki eğitim binalarının kullanımı öncelenecektir.: oranlarının azaltılması sağlanacaktır. Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten eğitim ortamları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.549)

Tedbir 548.3. Yeni derslik yapimı planlamasında, derslik inşa edilmesi planlanan yerdeki diğer eğitim binalarının verimli kullanımı dikkate alınacak, atıl vaziyetteki eğitim binalarının kullanımı öncelenecektir.: Tedbir 549.1. Eğitim yapıları teknolojiye ve çevreye uyumlu, güvenli, ekonomik, estetik, erişilebilir, standartları ve kalitesi yüksek bir mimaride tasarlanacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
1100 özel eğitim sınıfı dersliği yapılacaktır. 2. 100 destek eğitim odası yapılacaktır. 3. 100 uygulama evi yapılacaktır. 4. 100 meslek edinme atölyesi yapilacaktır. 5. BİLSEM'lerdeki atölye alanları çeşitlendirilecek ve mevcut atölyeler standart hâle getirilecektir.: 1Okul binaları için yedi yeni tip proje hazırlanacaktır. 2. Okul mimarisi fikir projeleri geliştirilecektir. 3. Herkes İçin Erişilebilir Okul Modeli tasarlanacaktır. 4. Alti tarihi okul binasının örnek koruma çalışmaları yürütülecektir. 5. Eğitim yapılarının iç mekân tasarımları hazırlanacaktır. 6. Afet riski taşıyan 1.500 eğitim binasının güçlendirme çalışması yapılacaktır. 7. Eğitim binalarının büyük bakım-onarım faaliyetlerini kapsayan iyileştirme çalışmaları yapilacaktır. 8. Eğitim binalarında enerji verimliliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 9. Afet riski taşıyan okul binalanı için

Tedbir 548.3. Yeni derslik yapimı planlamasında, derslik inşa edilmesi planlanan yerdeki diğer eğitim binalarının verimli kullanımı dikkate alınacak, atıl vaziyetteki eğitim binalarının kullanımı öncelenecektir.: Tedbir 549.2. Tüm eğitim kademelerinde öğrencilerin ilgi ve yeteneklerine uygun tasarım ve beceri atölyeleri kurulacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1100 özel eğitim sınıfı dersliği yapılacaktır. 2. 100 destek eğitim odası yapılacaktır. 3. 100 uygulama evi yapılacaktır. 4. 100 meslek edinme atölyesi yapilacaktır. 5. BİLSEM'lerdeki atölye alanları çeşitlendirilecek ve mevcut atölyeler standart hâle getirilecektir.: yeniden yapım faaliyetleri yürütülecektir. 1. Okullarda tasarım ve beceri atölyesi kurulmasına yönelik planlama çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 548.3. Yeni derslik yapimı planlamasında, derslik inşa edilmesi planlanan yerdeki diğer eğitim binalarının verimli kullanımı dikkate alınacak, atıl vaziyetteki eğitim binalarının kullanımı öncelenecektir.: Tüm eğitim kademelerinde okulların niteliği ve imkânları artırılarak okullar arası başarı farkı azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.550)

Tedbir 548.3. Yeni derslik yapimı planlamasında, derslik inşa edilmesi planlanan yerdeki diğer eğitim binalarının verimli kullanımı dikkate alınacak, atıl vaziyetteki eğitim binalarının kullanımı öncelenecektir.: Tedbir 550.1. Öğrencilerin akademik ve sosyal gelişimleri için destek programları uygulanacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Belediyeler
1100 özel eğitim sınıfı dersliği yapılacaktır. 2. 100 destek eğitim odası yapılacaktır. 3. 100 uygulama evi yapılacaktır. 4. 100 meslek edinme atölyesi yapilacaktır. 5. BİLSEM'lerdeki atölye alanları çeşitlendirilecek ve mevcut atölyeler standart hâle getirilecektir.: 1. Öğrencilerin akademik başarı, bilimsel, sosyal, kültürel, sportif ve sanatsal faaliyetler ile milli, manevi, ahlaki, insani ve kültürel değerleri benimseyen ve koruyan bireyler olarak yetiştirilmesi amacıyla Eğitimde Rehberlik ve Destekleme Modeli (ERDEM) Destek Programi uygulanacaktir.

Tedbir 550.3. Eğitimde kalite güvence sistemi oluşturulacaktır.: Milli, manevi ve evrensel değerler esas alınarak küresel gelişmelere ve ihtiyaçlara uygun eğitim içerikleri ve öğretim programları hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.551)

Tedbir 550.3. Eğitimde kalite güvence sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 551.1. Öğretim programlari esnek, modüler ve uygulamalı yapıya kavuşturulacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), İgili STK'lar
1. Okullarda daha sağlıklı ve güvenli ortamlarda eğitim-öğretim faaliyetlerinin sürdürülmesi, ülkemizde sağlık ve güvenlik kültürünün geliştirilmesine katkı sunulması, ulusal ve uluslararası yönetim sistemlerinin yaygınlaştırılması ve belgelendirilmesi için çalışmalar yapılacaktır. 2. Mesleki ve Teknik Eğitim Kurumları Kalite Güvencesi Yönergesi kapsamında yer alan okulların tamamında öz değerlendirme çalışması yapılacak olup 500 okulun dış değerlendirmesi tamamlanacaktır.: 1. Yaygın eğitim kurs programlarının uzaktan eğitim yoluyla verilebilmesi için dijital içerik geliştirme ve materyal geliştirme çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 550.3. Eğitimde kalite güvence sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 551.2. Tüm eğitim kademelerinde öğrencilerin matematik ve Türkçe yeterlilikleri artırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Üniversiteler, İlgili STK'lar
1. Okullarda daha sağlıklı ve güvenli ortamlarda eğitim-öğretim faaliyetlerinin sürdürülmesi, ülkemizde sağlık ve güvenlik kültürünün geliştirilmesine katkı sunulması, ulusal ve uluslararası yönetim sistemlerinin yaygınlaştırılması ve belgelendirilmesi için çalışmalar yapılacaktır. 2. Mesleki ve Teknik Eğitim Kurumları Kalite Güvencesi Yönergesi kapsamında yer alan okulların tamamında öz değerlendirme çalışması yapılacak olup 500 okulun dış değerlendirmesi tamamlanacaktır.: 1. Türkçe ve matematik derslerinden temel düzeydeki kazanımları yeterli düzeyde edinemeyen üçüncü sınıf öğrencilerine ilkokullarda yetiştirme programı kapsamında eğitim verilecektir.

Tedbir 550.3. Eğitimde kalite güvence sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 551.5. Temel eğitim ve ortaöğretim kademesinde ders çizelgeleri yeniden yapılandırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Okullarda daha sağlıklı ve güvenli ortamlarda eğitim-öğretim faaliyetlerinin sürdürülmesi, ülkemizde sağlık ve güvenlik kültürünün geliştirilmesine katkı sunulması, ulusal ve uluslararası yönetim sistemlerinin yaygınlaştırılması ve belgelendirilmesi için çalışmalar yapılacaktır. 2. Mesleki ve Teknik Eğitim Kurumları Kalite Güvencesi Yönergesi kapsamında yer alan okulların tamamında öz değerlendirme çalışması yapılacak olup 500 okulun dış değerlendirmesi tamamlanacaktır.: 1. Mesleki Eğitim Merkezi kapsamında eğitim verilen alan ve dalların haftalık ders çizelgesi güncellenecektir.

Tedbir 550.3. Eğitimde kalite güvence sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 551.6. Eğitim Bilişim Ağı portalının içeriği öğretim programlarıyla uyumlu hale getirilerek zenginleştirilecek ve portalın etkin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), BTK
1. Okullarda daha sağlıklı ve güvenli ortamlarda eğitim-öğretim faaliyetlerinin sürdürülmesi, ülkemizde sağlık ve güvenlik kültürünün geliştirilmesine katkı sunulması, ulusal ve uluslararası yönetim sistemlerinin yaygınlaştırılması ve belgelendirilmesi için çalışmalar yapılacaktır. 2. Mesleki ve Teknik Eğitim Kurumları Kalite Güvencesi Yönergesi kapsamında yer alan okulların tamamında öz değerlendirme çalışması yapılacak olup 500 okulun dış değerlendirmesi tamamlanacaktır.: 1. EBA'nın etkin kullanımının sağlanması amacıyla sisteme eklenen ders destek materyallerinin ve uygulamaların sayısı artırılacaktır. 2. EBA üzerinde zengin dijital içerik arşivinin oluşturulmasi amacıyla alan ve dallarda yer alan derslere ait video içerikleri üretilecektir.

Tedbir 550.3. Eğitimde kalite güvence sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 551.7. Teknolojiye erişimin sağlanması amacıyla okullara ağ altyapısı ve etkileşimli tahta kurulacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
1. Okullarda daha sağlıklı ve güvenli ortamlarda eğitim-öğretim faaliyetlerinin sürdürülmesi, ülkemizde sağlık ve güvenlik kültürünün geliştirilmesine katkı sunulması, ulusal ve uluslararası yönetim sistemlerinin yaygınlaştırılması ve belgelendirilmesi için çalışmalar yapılacaktır. 2. Mesleki ve Teknik Eğitim Kurumları Kalite Güvencesi Yönergesi kapsamında yer alan okulların tamamında öz değerlendirme çalışması yapılacak olup 500 okulun dış değerlendirmesi tamamlanacaktır.: 1. 7.400 okulun ağ altyapı işletme ve bakım-onarım işlemlerinin tamamlanması sağlanacak olup 3500 okulun ağ altyapısı kurulumu tamamlanacaktır. 2. 2.500 okula GSM üzerinden internet erişimi sağlanacak olup 700 okula uyduyla internet hizmeti sağlanması işlemlerine devam edilecektir. 3. 23.000 etkileşimli tahta alım ihalesi yapılarak kurulumu gerçekleştirilecektir.

Tedbir 550.3. Eğitimde kalite güvence sistemi oluşturulacaktır.: Özel eğitime gereksinim duyan bireylerin eğitim hizmetlerinden istifade edebilmeleri için beşeri ve fiziki imkânlar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.552)

Tedbir 550.3. Eğitimde kalite güvence sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 552.3. Öğrenme ortamlarının fiziki altyapısı, öğretim programi ve materyal zenginliği, öz bakım becerileri, bütünleştirme uygulamaları ve rehberlik hizmetlerinin standartları yükseltilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu, Üniversiteler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Üniversiteler
1. Okullarda daha sağlıklı ve güvenli ortamlarda eğitim-öğretim faaliyetlerinin sürdürülmesi, ülkemizde sağlık ve güvenlik kültürünün geliştirilmesine katkı sunulması, ulusal ve uluslararası yönetim sistemlerinin yaygınlaştırılması ve belgelendirilmesi için çalışmalar yapılacaktır. 2. Mesleki ve Teknik Eğitim Kurumları Kalite Güvencesi Yönergesi kapsamında yer alan okulların tamamında öz değerlendirme çalışması yapılacak olup 500 okulun dış değerlendirmesi tamamlanacaktır.: 1. Okul ve kurumlar tarafindan uluslararasi yönetim sistemleri uygulamalarının yaygınlaştırılması ve bu kapsamda hizmetlerin standartlarının yükseltilmesi sağlanacaktır. 2. Kolaylaştırıcı Kişi Uygulama Kılavuzu hazırlanacaktır.

Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553): Tedbir 553.2. Konut imkânlarının kısıtlı olduğu bölgelerde öğretmenlerin barınma ihtiyaçlarını karşılayacak konut yatırımlarına devam edilecektir.

Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553): Tedbir 553.5. Sinif öğretmenlerinin yan alan ve mesleki rehberlik becerileri geliştirilecektir.

Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553): Tedbir 553.9. Hizmet içi eğitimlerin içerikleri öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin güncel ihtiyaçları çerçevesinde yenilenecek, mesleki ve teknik eğitimde hizmet içi eğitimler iş ortamlarında gerçekleştirilecektir.

Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553): Etkin ve etkili bir eğitim sisteminin oluşturulabilmesi için politikalar veriye dayalı olarak belirlenecek ve politika uygulamalarının etki analizleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.554)

Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553): Tedbir 554.2. Eğitim sistemindeki kurum ve kuruluşların veri analiz kabiliyeti güçlendirilecek, okul bazında veriye dayalı planlama ve yönetim sistemi

Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553): hayata geçirilecektir. Bireylerin kişilik ve kabiliyetlerinin sürekli olarak gelişimini hedefleyen hayat boyu öğrenme anlayışı toplumun tüm kesimlerine yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.555) Tedbir 555.1. Hayat boyu

Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553): öğrenme programlarının çeşitlliği ve niteliği artırılacak, kazanımların belgelendirilmesi sağlanacaktır.

Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553): güncellenecektir. Tüm paydaşların eğitim süreçlerine aktif katılımının sağlandığı Okul Gelişim Modeli oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.556)

Öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin motivasyonları ve mesleki gelişimleri artırılacak ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.553): Tedbir 556.1. Sahip oldukları koşul ve öncelikler dâhilinde okulların gelişimleri izlenecek ve değerlendirilecektir.

Öğrencilerin kazanımlarını çeşitlendirmeye ve artırmaya yönelik etkin bir ölçme, izleme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.558): Tedbir 558.2. Ölçme ve değerlendirme sistemi yeterlilik temelli etkinleştirilecektir.

Öğrencilerin kazanımlarını çeşitlendirmeye ve artırmaya yönelik etkin bir ölçme, izleme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.558): Mesleki ve Teknik Eğitimde Üretime Yönelik Yapısal Dönüşüm ve İstihdam Seferberliğine başlanacaktır. (Kalkınma Planı p.559)

Öğrencilerin kazanımlarını çeşitlendirmeye ve artırmaya yönelik etkin bir ölçme, izleme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.558): Tedbir 559.1. Plan döneminde bütün meslek liselerinin atölye ve laboratuvarları modernize edilerek günümüzün eğitim- istihdam ihtiyaçlarına uygun hale getirilecektir.

Öğrencilerin kazanımlarını çeşitlendirmeye ve artırmaya yönelik etkin bir ölçme, izleme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.558): Tedbir 559.2. Mesleki eğitimdeki kurum ve kuruluşlar bünyesindeki atölyelerin daha etkin bir şekilde kullanılması suretiyle döner sermaye gelirleri artırılacaktır.

Öğrencilerin kazanımlarını çeşitlendirmeye ve artırmaya yönelik etkin bir ölçme, izleme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.558): Tedbir 559.3. Sektör talepleri ve gelişen teknoloji doğrultusunda mesleki ve teknik eğitimde alan ve dalların öğretim programları güncellenecektir.

Öğrencilerin kazanımlarını çeşitlendirmeye ve artırmaya yönelik etkin bir ölçme, izleme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.558): Tedbir 559.8. Öğrencilerin buluş, patent ve faydali model başvurusu yapmaları teşvik edilecektir.

Tedbir 559.9. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasında işbirliği protokolleri artırılacaktır.: Tedbir 559.11. Özel mesleki ve teknik okullarda eğitim gören öğrencilere yönelik destek ödemeleri sağlanacak, özel sektörün okul açmasına yönelik yatırım teşvikleri artırılacak ve OSB'ler başta olmak üzere özel mesleki ve teknik okul sayısı ve çeşitliliği artırılacaktr.
Milli Eğitim Bakanlığı (S) İlgili Meslek Kuruluşlar, OSB'ler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), İlgili Meslek Kuruluşları, OSB'ler
1. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasındaki bağlar güçlendirilerek mesleki eğitime yönelik işbirliği protokol sayısı artırılacaktır. 2. OSB'lerde mesleki ve teknik eğitim kurumlarının açılması ve desteklenmesi amacıyla sektörle işbirliği sağlanacaktır.: 1. Özel Mesleki ve Teknik Anadolu Liselerinde öğrenim gören öğrencilere eğitim ve öğretim desteği verilmeye devam edilecektir. 2. OSB'lerde açılan mesleki ve teknik kurumlarının ihtiyaçları sektörle işbirliği yapılarak karşılanacaktır.

Tedbir 559.9. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasında işbirliği protokolleri artırılacaktır.: Yükseköğretimde çeşitliliğinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.560)

Tedbir 559.9. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasında işbirliği protokolleri artırılacaktır.: Tedbir 560.2. Japonya örneği incelenerek sadece kadın öğrencilerin kabul edildiği kadın üniversiteleri kurulacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S) İlgili Meslek Kuruluşlar, OSB'ler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasındaki bağlar güçlendirilerek mesleki eğitime yönelik işbirliği protokol sayısı artırılacaktır. 2. OSB'lerde mesleki ve teknik eğitim kurumlarının açılması ve desteklenmesi amacıyla sektörle işbirliği sağlanacaktır.: 1. Japonya'daki kadın üniversiteleri incelenerek bir rapor hazırlanacaktır. 2. Kız öğrencilerin ülkemizde farklı derecelerde yükseköğretime katılımları değerlendirilecek, sorun bulunan alanlar saptanacak ve buna yönelik çözüm önerileri geliştirilecektir. 3. Kurulmasi planlanan kadin üniversitesinin akademik birimlerinin oluşturulmasına yönelik çalışmalar başlatılacaktır.

Tedbir 559.9. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasında işbirliği protokolleri artırılacaktır.: Tedbir 560.3. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsamındaki üniversiteler akademik kapasite ve fiziksel altyapı oluşturulması doğrultusunda desteklenecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S) İlgili Meslek Kuruluşlar, OSB'ler: YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler
1. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasındaki bağlar güçlendirilerek mesleki eğitime yönelik işbirliği protokol sayısı artırılacaktır. 2. OSB'lerde mesleki ve teknik eğitim kurumlarının açılması ve desteklenmesi amacıyla sektörle işbirliği sağlanacaktır.: 1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Projesi kapsamındaki 15 üniversitenin desteklenmesine devam edilecektir.

Tedbir 559.9. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasında işbirliği protokolleri artırılacaktır.: Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561)

Tedbir 559.9. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasında işbirliği protokolleri artırılacaktır.: Tedbir 561.1. Dünya akademik başarı sıralamalarında 2023 yıli itibarıyla en az 2 üniversitemizin ilk 100'e ve en az 5 üniversitemizin de ilk 500'e girmesi sağlanacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S) İlgili Meslek Kuruluşlar, OSB'ler: YÖK (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler
1. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasındaki bağlar güçlendirilerek mesleki eğitime yönelik işbirliği protokol sayısı artırılacaktır. 2. OSB'lerde mesleki ve teknik eğitim kurumlarının açılması ve desteklenmesi amacıyla sektörle işbirliği sağlanacaktır.: 1. Araştırma üniversiteleri öncelikli olmak üzere belirlenen hedefe ulaşma potansiyeli olan üniversiteler için nesnel ölçütlere dayalı olarak performans kriterleri belirlenecektir. 2. Başarılı üniversitelere ilave destekler sağlamaya yönelik mevzuat ve imkânlar araştırılacaktır.

Tedbir 559.9. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasında işbirliği protokolleri artırılacaktır.: Tedbir 561.2. Öncelikli sektörler başta olmak üzere plan döneminde doktora mezun sayısı yıllık ortalama 15 bine çıkarılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S) İlgili Meslek Kuruluşlar, OSB'ler: YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniversiteler
1. Mesleki ve teknik eğitim kurumları ile sektör arasındaki bağlar güçlendirilerek mesleki eğitime yönelik işbirliği protokol sayısı artırılacaktır. 2. OSB'lerde mesleki ve teknik eğitim kurumlarının açılması ve desteklenmesi amacıyla sektörle işbirliği sağlanacaktır.: 1. Doktora programlarının kalitesinin artırılmasına yönelik kriterler belirlenmesini müteakip program ve kontenjan hedefleri belirlenecektir. 2. YÖK 100/2000 Projesi geliştirilerek devam ettirilecektir. 3. Üniversitelerin yurt dışındaki yetkin üniversitelerle ortak doktora programi açmaları teşvik edilecektir.

Tedbir 561.3. Üniversitelerin dijital çağa ayak uydurması ve bilgiye ulaşımda açık erişim ve açık bilim uygulamalarının hayata geçirilmesi amacıyla açık erişim altyapıları ile uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 561.4. Akademik personellerin atama ve yükselme kriterleri alt sınırı merkezi olarak yükseltilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Açık Akademik Arşiv Sistemi kurulacaktır. 2. Avrupa Açık Erişim Altyapısı ile bütünleşme kapsamında YÖK bünyesinde Açık Bilim/Açık Erişim Komisyonu kurulacaktır.: 1. Öğretim Üyeliğine Yükseltilme ve Atanma Yönetmeliğinde düzenleme yapılacaktır.

Tedbir 561.3. Üniversitelerin dijital çağa ayak uydurması ve bilgiye ulaşımda açık erişim ve açık bilim uygulamalarının hayata geçirilmesi amacıyla açık erişim altyapıları ile uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 561.5. Yükseköğretim kurumlarının kontenjanları, sektörel ve bölgesel beceri ihtiyaçları, üniversitelerin kapasiteleri, arz-talep dengesi ve mevcuttaki programların asgari doluluk oranlari dikkate alınarak belirlenecek; eğitim-istihdam bağlantısı güçlendirilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Açık Akademik Arşiv Sistemi kurulacaktır. 2. Avrupa Açık Erişim Altyapısı ile bütünleşme kapsamında YÖK bünyesinde Açık Bilim/Açık Erişim Komisyonu kurulacaktır.: 1. Yükseköğretim kurumlarının kontenjanları sektörel ve bölgesel beceri ihtiyaçları, üniversitelerin kapasiteleri, arz-talep dengesi ve mevcuttaki programların asgari doluluk oranları dikkate alınarak belirlenecektir.

Tedbir 561.3. Üniversitelerin dijital çağa ayak uydurması ve bilgiye ulaşımda açık erişim ve açık bilim uygulamalarının hayata geçirilmesi amacıyla açık erişim altyapıları ile uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 561.6. Mezuniyet sonrasında doğrudan meslek icra yetkisi veren yükseköğretim programlarında asgari başarı puanı şarti uygulaması genişletilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Açık Akademik Arşiv Sistemi kurulacaktır. 2. Avrupa Açık Erişim Altyapısı ile bütünleşme kapsamında YÖK bünyesinde Açık Bilim/Açık Erişim Komisyonu kurulacaktır.: 1. Meslek icra yetkisi veren hukuk, sağlık ve mühendislik alanlarının asgari başarı puan şartı artırılacak ve bu uygulamanın kapsamı genişletilecektir.

Tedbir 561.3. Üniversitelerin dijital çağa ayak uydurması ve bilgiye ulaşımda açık erişim ve açık bilim uygulamalarının hayata geçirilmesi amacıyla açık erişim altyapıları ile uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 561.7. Mezunlarn kariyer süreçlerinin takibi ve mezun-üniversite işbirliğinin güçlendirilmesi için mezun izleme sistemi kurulacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, Üniversiteler
1. Açık Akademik Arşiv Sistemi kurulacaktır. 2. Avrupa Açık Erişim Altyapısı ile bütünleşme kapsamında YÖK bünyesinde Açık Bilim/Açık Erişim Komisyonu kurulacaktır.: 1. Dijital teknolojilerin avantajları kullanılarak etkin mezun izleme sisteminin tüm üniversitelerde oluşturulması çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 561.3. Üniversitelerin dijital çağa ayak uydurması ve bilgiye ulaşımda açık erişim ve açık bilim uygulamalarının hayata geçirilmesi amacıyla açık erişim altyapıları ile uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 561.8. Yükseköğretim kurumlarının eğitim, araştırma ve yenilik çıktılarına ilişkin verileri düzenli olarak takip edilecek ve raporlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Açık Akademik Arşiv Sistemi kurulacaktır. 2. Avrupa Açık Erişim Altyapısı ile bütünleşme kapsamında YÖK bünyesinde Açık Bilim/Açık Erişim Komisyonu kurulacaktır.: 1. YÖK bünvesinde üniversitelerin verilerini düzenli olarak takip eden, raporlayan ve bu bilgileri kamuoyu ile paylaşan mevcut izleme ve değerlendirme sistemine ilişkin tanımlanan kriterler iyileştirilecek, veri bütünlüğü sağlanacaktır.

Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.1. Etkili tanıtım çalışmalarıyla yükseköğretim sistemine uluslararası erişim kolaylaştırılacaktır.

Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.2. Yükseköğretim sistemindeki nitelikli uluslararası öğrenci sayısı artırılacaktır.

Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.3. Nitelikli yabancı uyruklu akademisyenlerin toplam istihdamı oranı içindeki payı artırılacaktır.

Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.4. Yabancı dilde eğitim veren programların sayısı artırılacak, yükseköğretim kurumlarının uluslararası öğrencilere yönelik barınma imkânları geliştirilecek ve uluslararasılaşmada kurumsal kapasite artırılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: 5 Yaş Net Okullaşma Oranı (3)
Birim: Yüzde
2019: 75,2
2020(1): 75,1
2021(2): 83,0

Performans Göstergeleri: Tekli Eğitimdeki Öğrenci Oranı (4)
Birim: İlkokul
2019: Yüzde
2020(1): 58,7
2021(2): 63,2

Performans Göstergeleri: Ortaokul
Birim: Yüzde
2019: 78,3
2020(1): 80,9
2021(2): 87,5

Performans Göstergeleri: Lise
Birim: Yüzde
2019: 97
2020(1): 97,4
2021(2): 97,5

Performans Göstergeleri: Hayat Boyu Öğrenmeye Katılım Oranı (5) (6)
Birim: Yüzde
2019: 5,7
2020(1): 6,2
2021(2): 7,0
(1) Gerçekleşme Tahmini (2019-2020 Eğitim Öğretim Dönemindeki Gerçekleşme Tahminidir)
(2) Program (2020-2021 Eğitim Öğretim Dönemindeki Program Hedefidir)

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans 
göstergelerinden biridir.

(4) Resmi ve özel okullarda tekli eğitim gören öğrenci oranıdır.

(5) 25-64 yaş nüfusundaki yetişkinler arasında araştırmanın yapıldığı son 4 hafta içerisinde herhangi bir eğitim 
programına katılanlarin oranıdır. (Kaynak: Eurostat)

(6) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hayat Boyu Öğrenme Programının performans 
göstergelerinden biridir.



2.3.2. İstihdam ve Çalışma Hayatı
a) Mevcut Durum 
2020 yılının ilk yarısında dünyayı ve ülkemizi etkisi altına alan Covid-19 pandemisi işgücü piyasasını olumsuz yönde etkilemiştir. Covid-19 pandemisi dolayısıyla işyerlerinin ve çalışanların desteklenmesi ihtiyacı ortaya çıkmış, işyerlerinde üretimin ve istihdamın sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla uzaktan çalışma uygulamaları yaygınlaşmış ve değişen koşulların işgücü piyasası üzerindeki olumsuzluklarını gidermeye yönelik çeşitli önlemler alınmıştır. Bu çerçevede, Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi kapsamında talepte bulunan işletmelere kısa çalışma ödeneği verilmeye başlanmıştır. 25/03/2020 tarihinde 4447 sayılı İş Kanununa eklenen Geçici Madde 23 ile kısa çalışma ödeneğinden yararlanma şartları kolaylaştırılmış, son üç yılda asgari 600 gün prim ödeme şartı 450 güne, son 120gün hizmet akdine tabi olma şartı 60 güne düşürülmüştür. İşverenler için mevcut istihdamıkoruma şartı getirilmiştir. Telafi çalışma süresi iki aydan dört aya uzatılmıştır. 2020 yılıiçerisinde sektör ayrımı yapılmaksızın işverenlere, ödeyecekleri sigorta priminden mahsup edilerek günlük 2,50 TL, aylık 75 TL asgari ücret desteği sağlanmıştır.
27/03/2020 tarihinde Covid-19 ile mücadele kapsamında işyerlerinde alınmasıgereken tedbirlere ilişkin kılavuz yayımlanmıştır. Ülke genelinde işverenler ve çalışanlar,pandemi hakkında ortak sağlık ve güvenlik birimleri ile iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri tarafindan pandemiden korunma ve hijyen tedbirleri hakkında bilgilendirilmiştir.
17/04/2020 tarihinde 4857 sayılı İş Kanununa eklenen Geçici Madde 10 ile üç aylık süre boyunca iş veya hizmet sözleşmelerinin feshedilemeyeceği ve bu durumun gerçekleşmesi halinde her bir işçi için feshin yapıldığı tarihteki brüt asgari ücret tutarında idari para cezasının uygulanacağı ve 3 aylık sürenin uzatılma yetkisinin Cumhurbaşkanına verileceği belirtilmiş olup bu süre Cumhurbaşkanı Kararıyla 17/11/2020 tarihine kadar uzatılmıştır. Aynı zamanda üç aylık süreyi geçmemek üzere işverenin işçiyi tamamen veya kısmen ücretsiz izne ayırabileceği ve bu madde kapsamında ücretsiz izne ayrılmanın işçiye haklı nedene dayanarak sözleşmeyi fesih hakkı vermeyeceği hususu hükme bağlanmıştır.Geçici Madde 24 ile ücretsiz izne ayrılan, Kısa Çalışma Ödeneğinden yararlanamayan ve 15Mart sonrasında iş sözleşmesi feshedilen işçilere ücretsiz izinde bulundukları veya işsiz kaldıkları süre kadar aylık 1.177 TL gelir desteği sağlanacağı ve nakdi ücret desteğinden yararlanan çalışanların, Genel Sağlık Sigortalı sayılacağı ve sigorta primlerinin İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanacağı hususları eklenmiştir.

İşgücü piyasasında yaşanan olumsuz gelişmelere rağmen ülkemizde son yıllarda uygulanan politika ve teşviklerin etkisiyle kadınların işgücüne katılma oranı yükselmeye devam ederek 0,2 puan artışla 2019 yılında yüzde 34,4 seviyesine çıkmıştır. Diğer taraftan söz konusu oran halen AB-28 ortalaması olan yüzde 52,6 seviyesinin gerisindedir.

TABLO II: 55- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri 
(15+ Yaş, Yüzde)
Gösterge: 2017
Türkiye: 2018
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 2019

Gösterge: İşgücüne Katılma Oranı (İκO)
Türkiye: 52,8
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 53,2

Gösterge: İKO (Kadın)
Türkiye: 33,6
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 34,2

Gösterge: İKO (Erkek)
Türkiye: 72,5
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 72,7

Gösterge: İstihdam Oranı
Türkiye: 47,1
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 47,4

Gösterge: İstihdam Oranı (Kadın)
Türkiye: 28,9
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 29,4

Gösterge: İstihdam Oranı (Erkek)
Türkiye: 65,6
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 65,7

Gösterge: İstihdamın Sektörel Dağılımı

Gösterge: Tarim
Türkiye: 19,4
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 18,4

Gösterge: Sanayi
Türkiye: 19,1
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 19,7

Gösterge: Hizmetler
Türkiye: 54,1
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 55,0

Gösterge: Înşaat
Türkiye: 7,4
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 6,9

Gösterge: İşsizlik Oranı
Türkiye: 10,9
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 11,0

Gösterge: İşsizlik Oranı (Kadın)
Türkiye: 14,1
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 13,9

Gösterge: İşsizlik Oranı (Erkek)
Türkiye: 9,4
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 9,5

Gösterge: Genç İşsizliği Oranı (15-24)
Türkiye: 20,8
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 20,3

Gösterge: Tarım Dışı İşsizlik Oranı
Türkiye: 13,0
(15+ Yaş, Yüzde) AB-28: 12,9
Kaynak: TÜIK, Eurostat, OECD 
Onuncu Kalkınma Planı döneminde alınan tedbirlerin başarıyla yürütülmesi neticesinde işgücünün eğitim düzeyinde önemli artışlar yaşanmıştır. Bununla birlikte, 2019 yılında işgücünün yüzde 53,1i, istihdamın yüzde 53,6'sı ve işsizlerin yüzde 50,4'ü lise altı eğitim seviyesindekilerden ve okuryazar olmayanlardan oluşmaktadır.

TABLO II: 56- İşgücünün Eğitim Düzeyi 
(Yüzde)
Eğitim Düzeyi: İşgücü
2014: İstihdam
(Yüzde) 2019: İşsiz

Eğitim Düzeyi: Okuryazar Olmayanlar
2014: 4,1
(Yüzde) 2019: 4,2

Eğitim Düzeyi: Lise Alti
2014: 56,0
(Yüzde) 2019: 56,2

Eğitim Düzeyi: Lise
2014: 10,4
(Yüzde) 2019: 10,1

Eğitim Düzeyi: Mesleki ve Teknik Lise
2014: 9,9
(Yüzde) 2019: 9,8

Eğitim Düzeyi: Yükseköğretim
2014: 19,8
(Yüzde) 2019: 19,6

Eğitim Düzeyi: Toplam
2014: 100
(Yüzde) 2019: 100
Kaynak: TÜIK 
2019 yılında 2014 yılına göre İşKUR'un aktif işgücü programları kapsamında yaptığıharcamalar yaklaşık 5,5 katına ve programlardan faydalanan kişi sayısı iki katına ulaşmıştır.Eylül 2020 itibarıyla söz konusu harcamalar yaklaşık 3,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Pandemi sürecinde aktif işgücü programları kapsamında verilen mesleki eğitim kursları uzaktan eğitim şeklinde gerçekleştirilmiştir.


TABLO II: 57- İşKUR Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı
Yillar: 2014
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 109 666
Toplum Yararina Programlar (Kişi): 216 108
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 59 456
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 31 648
Toplam (Kişi): 416 878
Harcama (Bin TL): 1 414 579

Yillar: 2015
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 169 402
Toplum Yararina Programlar (Kişi): 523 225
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 159 076
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 41 907
Toplam (Kişi): 893 610
Harcama (Bin TL): 3 272 316

Yillar: 2016
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 119 172
Toplum Yararina Programlar (Kişi): 172 995
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 238 205
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 63 261
Toplam (Kişi): 593 633
Harcama (Bin TL): 5 462 098

Yillar: 2017
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 117 580
Toplum Yararina Programlar (Kişi): 266 924
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 297 255
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 94 016
Toplam (Kişi): 775 775
Harcama (Bin TL): 4 817 443

Yillar: 2018
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 117 239
Toplum Yararina Programlar (Kişi): 355 482
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 300 512
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 81 183
Toplam (Kişi): 854 416
Harcama (Bin TL): 5 671 410

Yillar: 2019
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 124 920
Toplum Yararina Programlar (Kişi): 309 373
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 402 393
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 41 107
Toplam (Kişi): 877 793
Harcama (Bin TL): 7 777 460

Yillar: 2020 (1)
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 62 694
Toplum Yararina Programlar (Kişi): 26 349
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 252 771
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): -
Toplam (Kişi): 341 814
Harcama (Bin TL): 3 465 811
Kaynak: İŞKUR 
(1) 2020 yıliı Ocak-Eylül dönemi verileridir.
2020 yılında 2.324 TL olarak belirlenen ortalama aylıik net asgari ücret bir önceki yılın asgari ücreti olan 2.020 TL'ye göre nominal olarak yüzde 15 artmıştır. Türkiye, Avrupa ülkeleri arasında asgari ücreti bir önceki yıla göre en fazla yükselten ikinci ülke olmuştur.Ortalama net memur maaşları nominal olarak 2020 yılında yüzde 11,9 artarken ortalama kamu işçi ücretleri nominal olarak yüzde 9,8 artmıştır.

TABLO II: 58- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler 
2014: $(2003=100)$
2015: )

2011: 103,4
2012: 104,4
2013: 109,1
2014: 107,7
2015: 114,9
2016: 118,6
2017: 122,3
2018: 107,0
2019: 107,3
2020(4): 106,6

2011: Memur 133,5 142,3 146,1 125,4 128,1 140,4 132,5 120,2 121,4
2012: 133,5
2013: 142,3
2014: 146,1
2015: 125,4
2016: 128,1
2017: 140,4
2018: 132,5
2019: 120,2
2020(4): 121,4

2011: 123,5
2012: 124,8
2013: 130,8
2014: 131,9
2015: 140,6
2016: 179,5
2017: 167,2
2018: 150,3
2019: 161,2
2020(4): 169,4

2011: -4,2
2012: 1,0
2013: 4,5
2014: -1,3
2015: 6,6
2016: 3,3
2017: 3,1
2018: -12,5
2019: 0,2
2020(4): -0,7

2011: 0,8
2012: 6,6
2013: 2,7
2014: 0,9
2015: 2,2
2016: 9,6
2017: -5,6
2018: -9,3
2019: 1,0
2020(4): 2,0

2011: NET ELE GEÇEN ÜCRETLER (2)

2015: Kamu İşçisi 101,6 100,2 101,2 Memur 140,4 146,6 146,3 Asgari Ücret(3) 147,4 151,4 154,1 Bir Önceki Yıla Göre Reel Yüzde Değişim Kamu İşçisi 1,8 -1,4 1,0 Memur 6,3 4,5 -0,2 Asgari Ücret(3) 3,0 2,7 1,8
2016: Kamu İşçisi
2017: 101,2 100,7 105,1 105,0 146,3 147,9 148,1 157,3 154,1 180,0 187,7 232,4 1,0 -0,5 4,4 -0,1 -0,2 1,1 0,1 6,2
2018: 111,0
2019: 106,3
2020(4): 113,3

2011: 154,6
2012: 153,4
2013: 158,6
2014: 159,0
2015: Asgari Ücret(3)
2016: 225,6
2017: 221,5
2018: 242,4
2019: 249,9

2011: -4,2
2012: 6,6
2013: -1,6
2014: -1,7
2015: -0,8
2016: 3,4
2017: 0,3
2018: 4,2
2019: 23,8
2020(4): -2,9
Kaynak: Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafindan hesaplanmıştir.

(1) Reel hesaplamalarda YÍ-ÜFE $(2003{=}100)$  bazi endeks kullanılmıştır.
(\dot{2003}=100)  bazlı endeks kullanılmıştir.
(3) Yilik ortalamalar esas alinmiştir.
(4) Gerçekleşme Tahmini 
Not: 2008 yılından itibaren net ele geçen ücretlere bekâr çalışan için asgari geçim indirimi dâhildir.

Engelli vatandaşların kendi işlerini kurmaları amacıyla 50 bin TL olan engelli kendi işini kurma hibe destek tutarı 65 bin TL'ye yükseltilmiştir.

Bilişim ve imalat sektörlerinde nitelikli işgücünün yetişmesi amacıyla kurs ve programlara ağırlık verilerek Ocak 2018-Temmuz 2020 döneminde 464 bin kişi bilişim ve imalat alanında düzenlenen kurs ve programlardan faydalanmıştır.
Nitelikli yabancıların istihdamına yönelik saha ziyaretlerinin gerçekleştirilmesi, bu konuda sektörel çalışmaların ve analizlerin yürütülmesi ile beyin göçünün nedenleri ve azaltılmasına yönelik araştırmaların yapılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.
Esnek çalişma biçimlerinden, özellikle pandemi sürecinin belirsizliğinden kaynakli,daha geniş kesimlerin faydalanmasının sağlanmasi, dijital beceriler gibi piyasanın ihtiyaçduyduğu alanlarda işgücünün niteliğinin geliştirilmesi, aktif işgücü programlarının yaygınlaştırılması ve etkinleştirilmesi, özel politika gerektiren grupların işgücüne ve istihdama katılımlarının artırılması, kayıtlı istihdamın artırılması ile iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin yükseltilmesi hususlarında ilerleme kaydedilmesi adına çalışmalar gerçekleştirilmektedir.

b) Amaç
Toplumun tüm kesimlerine insana yaraşır iş fırsatlarının sunulması ile başta kadın ve gençler olmak üzere özel politika gerektiren grupların istihdamının artırılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İşgücü piyasasının ihtiyaçlarına yönelik esnek çalışma biçimleri etkinleştirilecek ve konuya ilişkin denetimler artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.567)

Politika/Tedbir: Tedbir 567.3. Esnek çalışma biçimleri konusunda tüm sosyal taraflara yönelik farkındalık faaliyetleri artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlıği, Sosyal Güvenlik Kurumu, İşçi ve İşveren Sendikaları Konfederasyonlari, Meslek Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Esnek çalişma biçimlerinin tercih edilmeme nedenleri, uygulanmasında yaşanan sorunlarin tespiti ve uygulamaların işçi ve işverenler açısından kolaylaştırılmasına dair çalışmalar yürütülecektir. 2. Yapılan bütün çalışmalarda ve yeni düzenlemelerde işçi ve işverenlerin farkındalıklarının artırılmasına yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Özel politika gerektiren grupların işgücüne ve istihdama katılımları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.569)

Politika/Tedbir: Tedbir 569.1. İş ve meslek danışmanlığı kapsamında yürütülen işveren danışmanlığı hizmetleri geliştirilerek işverenlere, özel politika gerektiren gruplara ilişkin uygulamalar hakkında bilgilendirme programları düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İŞKUR, SGK, Mesleki Yeterlilik Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İşyeri ziyaretleri gerçekleştirilecektir. 2. İşverenlerle grup görüşmeleri düzenlenecektir.

Tedbir 569.2. Özel politika gerektiren gruplara yönelik işe yerleştirme hizmetleri, bu grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 569.3. Özel politika gerektiren gruplara daha nitelikli danışmanlık hizmeti sunulabilmesi maksadıyla İş Kulüpleri ve bu kulüplerden yararlanan kişi sayısı artırılacaktır.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İŞKUR, SGK: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İSKUR
1. Özellikle dezavantajlı gruplar içerisindeki vatandaşlarımıza yönelik olarak dijital ortamda sanal istihdam fuarlari düzenlenecektir. 2. İşgücü piyasasının taraflarını bir araya getirerek istihdama aracılık yapılmasını sağlayan istihdam fuarları ve kariyer günleri uygulamasına etkin şekilde devam edilecektir.: 1. İş Kulüplerinin sayısı 81 ilde 88'e çıkarılacaktır. 2. İş kulübü liderlik eğitimleri düzenlenecektir.

Tedbir 569.2. Özel politika gerektiren gruplara yönelik işe yerleştirme hizmetleri, bu grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.: Gençlerin işgücü piyasasına aktif katılımları desteklenecek ve istihdam edilmeleri

Tedbir 569.2. Özel politika gerektiren gruplara yönelik işe yerleştirme hizmetleri, bu grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.: kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.571)

Tedbir 569.2. Özel politika gerektiren gruplara yönelik işe yerleştirme hizmetleri, bu grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 571.2. Staj, girişimcilik ve işbaşı eğitim programlarinın etkinleştirilmesi yoluyla gençlerin işe geçişleri kolaylaştırılacaktır.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İŞKUR, SGK: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, İŞKUR, SGK, Mesleki Yeterlilik Kurumu, TOBB, TİSK, TESK
1. Özellikle dezavantajlı gruplar içerisindeki vatandaşlarımıza yönelik olarak dijital ortamda sanal istihdam fuarlari düzenlenecektir. 2. İşgücü piyasasının taraflarını bir araya getirerek istihdama aracılık yapılmasını sağlayan istihdam fuarları ve kariyer günleri uygulamasına etkin şekilde devam edilecektir.: 1. Gençlerin istihdam edilebilirliğinin artırılması amacıyla gençlere yönelik mesleki eğitim kursu düzenlenmeye devam edilecektir.

Tedbir 569.2. Özel politika gerektiren gruplara yönelik işe yerleştirme hizmetleri, bu grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 571.4. Gençlerin is arama becerilerini geliştirmek ve çalışma hayatina uyumunu sağlamak için bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 569.2. Özel politika gerektiren gruplara yönelik işe yerleştirme hizmetleri, bu grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.: sağlamak için Cumhurbaşkanlığı İnsan bilinçlendirme faaliyetleri Kaynakları Ofisi (S) yürütülecektir. yönelik çalışmalar yapılacaktır. Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572)

Tedbir 569.2. Özel politika gerektiren gruplara yönelik işe yerleştirme hizmetleri, bu grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 572.2. Engellilerin işgücüne katılımını ve istihdam edilebilirliğini artırmak için genel ve mesleki eğitim, mesleki rehabilitasyon, kendi işini kurma hibe desteği ve iş ve meslek danışmanlığı hizmetleri geliştirilecektir.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İŞKUR, SGK: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İŞKR
1. Özellikle dezavantajlı gruplar içerisindeki vatandaşlarımıza yönelik olarak dijital ortamda sanal istihdam fuarlari düzenlenecektir. 2. İşgücü piyasasının taraflarını bir araya getirerek istihdama aracılık yapılmasını sağlayan istihdam fuarları ve kariyer günleri uygulamasına etkin şekilde devam edilecektir.: 1. Engellilere yönelik kendi işini kurma hibe desteği verilmeye devam edilecektir. 2. Engellilerin işgücüne katılımını ve istihdam edilebilirliğini artırmak amacıyla aktif işgücü piyasası programları uygulanacaktır. 3. Destekli İstihdam Modeli (Engelli İs Koçluğu) uygulaması yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 569.2. Özel politika gerektiren gruplara yönelik işe yerleştirme hizmetleri, bu grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 572.4. İş ve meslek danışmanlarının nitelikleri engellilere daha iyi bir hizmet sunabilecek şekilde geliştirilecektir.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İŞKUR, SGK: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, İŞKUR
1. Özellikle dezavantajlı gruplar içerisindeki vatandaşlarımıza yönelik olarak dijital ortamda sanal istihdam fuarlari düzenlenecektir. 2. İşgücü piyasasının taraflarını bir araya getirerek istihdama aracılık yapılmasını sağlayan istihdam fuarları ve kariyer günleri uygulamasına etkin şekilde devam edilecektir.: 1. Profil Temelli Danışmanlik kapsamında branşlaşmaya geçecek birimlerden ve Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüklerinden yaklaşık 100 iş ve meslek danışmanına, destekli istihdam modeline ilişkin eğitimler verilecektir. 2. Engelli İs Kocluğu modeline dâhil edilen Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü/Hizmet Merkezlerinin sayısı artırılacaktır.

Aktif işgücü programları yaygınlaştırılacak ve programların etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.573): Tedbir 573.1. Gençlerin, kadınların ve sosyal yardım alanların işgücü piyasasına katılımını sağlamaya yönelik hedef grup, sektör, bölge odaklı aktif işgücü programlarının uygulanması ve kursiyerler ile katılımcıların programlar sonrasında istihdam edilmelerini kolaylaştırmaya yönelik beceriler kazanmaları sağlanacaktır.

Aktif işgücü programları yaygınlaştırılacak ve programların etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.573): Tedbir 573.3. Sosyal yardım yararlanıcılarının yardım almadan yaşayabilecekleri duruma gelmeleri için meslek edindirme çalışmaları yürütülecektir.

Aktif işgücü programları yaygınlaştırılacak ve programların etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.573): İş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin artırılmasına

Aktif işgücü programları yaygınlaştırılacak ve programların etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.573): yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.576) Tedbir 576.1. İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili farklı kurumlar tarafindan toplanan verilerin tek bir veri tabanına aktarılmasıni, işyerlerinden alınacak verilerin belirlenmesini ve tüm bu verilerin iş kazası ve meslek hastalıiklarını önleme odaklı kullanılmasını temin edecek bir sistem geliştirilecektir.

Tedbir 576.2. İş sağlığı ve güvenliği kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik ilgili kamu kurumları, üniversiteler, sendikalar ve STK'lar ile eğitim, seminer ve bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Tedbir 576.3. İş ekipmanlarının iş sağlığı ve güvenliği standartlarına uygun hale getirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecek ve yerli üretim özendirilecektir.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, SGK, İşçi ve İşveren Sendikaları Konfederasyonlari, Üniversiteler, TOBB, TESK, STKlar, Meslek Kuruluşlari, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Özel Sektör Temsilcileri: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, SGK, İşçi ve İşveren Sendikaları Konfederasyonları, Üniversiteler, TOBB, TESK, TISK, STK'lar, Meslek Kuruluşları
1. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda İSG farkındalığını artıracak etkinlikler düzenlenecektir. 2. ISG alanında rehberlik ve bilgilendirme amaçli materyaller hazırlanacaktir. (internet sitesi, rehber broşür, afiş vb. ) 3. ISG haftası kapsamında organizasyon düzenlenecektir. 4.10 İSG etkinliğine üniversiteler ile birlikte katılım sağlanacaktır. 5. İSG alanında elektronik ortamda süreli yayın çıkarılacaktır. (İSG e- Dergisi): 1. İş ekipmanları eğitimleri yaygınlaştırılacaktır. 2. Yerli üretim için taraflarla teşvik edici toplantilar düzenlenecektir. 3. İş ekipmanlarının periyodik kontrol formlarının standardizasyonu sağlanacaktır.

Tedbir 576.2. İş sağlığı ve güvenliği kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik ilgili kamu kurumları, üniversiteler, sendikalar ve STK'lar ile eğitim, seminer ve bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Tedbir 576.4. Piyasanın ihtiyaç duyduğu alanlarda eğitim programlarının temeli olan meslek standartları ve yeterliliklerin oluşturulması; işgücünün bilgi, beceri ve yetkinliklerinin belgelendirilerek, iş kazalarının azaltılması ve işgücüne ehliyet kazandırılması sağlanacaktır.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, SGK, İşçi ve İşveren Sendikaları Konfederasyonlari, Üniversiteler, TOBB, TESK, STKlar, Meslek Kuruluşlari, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Özel Sektör Temsilcileri: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), SGK, İŞKUR, Mesleki Yeterlilik Kurumu
1. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda İSG farkındalığını artıracak etkinlikler düzenlenecektir. 2. ISG alanında rehberlik ve bilgilendirme amaçli materyaller hazırlanacaktir. (internet sitesi, rehber broşür, afiş vb. ) 3. ISG haftası kapsamında organizasyon düzenlenecektir. 4.10 İSG etkinliğine üniversiteler ile birlikte katılım sağlanacaktır. 5. İSG alanında elektronik ortamda süreli yayın çıkarılacaktır. (İSG e- Dergisi): 1. ISO 17024 uluslararasi akreditasyonuna sahip personel belgelendirme kuruluşları yetkilendirilecek, bu kuruluşların yapacağı ölçme ve değerlendirmeler neticesinde başarilı olan bireylere Mesleki Yeterlilik Belgesi düzenlenecektir. 2. Sektörlerini temsil yeteneğini haiz kuruluşlarla ulusal meslek standardı ve ulusal yeterlilik hazirlama ve mevcutları güncelleme çalışmalanı sürdürülecektir.

Tedbir 576.2. İş sağlığı ve güvenliği kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik ilgili kamu kurumları, üniversiteler, sendikalar ve STK'lar ile eğitim, seminer ve bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Tedbir 576.5. İş sağlığı ve güvenliği alanında yetkilendirilen kurumların etkin denetimler ve düzenlemeler ile nitelik ve hizmet kalitesi artırılacak, iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin eğitimlerine yönelik ölçme ve değerlendirme kriterleri geliştirilecektir.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, SGK, İşçi ve İşveren Sendikaları Konfederasyonlari, Üniversiteler, TOBB, TESK, STKlar, Meslek Kuruluşlari, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Özel Sektör Temsilcileri: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, ÖSYM, SGK, İşçi ve İşveren Sendikaları Konfederasyonlari, Üniversiteler, STK'lar, Meslek Kuruluşları, Özel Sektör Kuruluşları
1. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda İSG farkındalığını artıracak etkinlikler düzenlenecektir. 2. ISG alanında rehberlik ve bilgilendirme amaçli materyaller hazırlanacaktir. (internet sitesi, rehber broşür, afiş vb. ) 3. ISG haftası kapsamında organizasyon düzenlenecektir. 4.10 İSG etkinliğine üniversiteler ile birlikte katılım sağlanacaktır. 5. İSG alanında elektronik ortamda süreli yayın çıkarılacaktır. (İSG e- Dergisi): 1. Rehberlik ve denetim faaliyetleri icra edilecektir. 2. İSG hizmeti sunan yetkilendirilmiş kurumların hizmet kalitesini arttırmak için yeni denetim modeli hayata geçirilecektir. 3. Denetimle ilgili ikincil mevzuatta değişikliğe gidilecektir. 4.Yeni denetim modelinde uygulamada birliğin sağlanabilmesi için denetime yetkili personele eğitimler verilecektir.

Tedbir 576.2. İş sağlığı ve güvenliği kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik ilgili kamu kurumları, üniversiteler, sendikalar ve STK'lar ile eğitim, seminer ve bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Bilinçlendirme faaliyetleri ve denetimler yaygınlaştırılarak kayıt dışı istihdamla etkin mücadele edilecektir. (Kalkınma Plani p.577)

Tedbir 576.2. İş sağlığı ve güvenliği kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik ilgili kamu kurumları, üniversiteler, sendikalar ve STK'lar ile eğitim, seminer ve bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Tedbir 577.1. Kayıtlıi istihdamın teşvikine yönelik olarak veri analizine dayalı risk odaklı denetim faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, SGK, İşçi ve İşveren Sendikaları Konfederasyonlari, Üniversiteler, TOBB, TESK, STKlar, Meslek Kuruluşlari, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Özel Sektör Temsilcileri: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, GİB, TÜİK, SGK
1. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda İSG farkındalığını artıracak etkinlikler düzenlenecektir. 2. ISG alanında rehberlik ve bilgilendirme amaçli materyaller hazırlanacaktir. (internet sitesi, rehber broşür, afiş vb. ) 3. ISG haftası kapsamında organizasyon düzenlenecektir. 4.10 İSG etkinliğine üniversiteler ile birlikte katılım sağlanacaktır. 5. İSG alanında elektronik ortamda süreli yayın çıkarılacaktır. (İSG e- Dergisi): 1. Kalifiye mesleklere ilişkin prime esas kazançlar analiz edilerek eksik bildirim riski olduğu belirlenen işyerlerine yönelik denetimler yapılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılma Oranı (3)
Birim: Yüzde
2019: 53,0
2020 (1): 49,6
2021 (2): 51,2

Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılma Orani, Kadın (3)
Birim: Yüzde
2019: 34,4
2020 (1): 32,7
2021 (2): 36,8

Performans Göstergeleri: İstihdam Oranı (3)
Birim: Yüzde
2019: 45,7
2020 (1): 42,7
2021 (2): 44,6

Performans Göstergeleri: İşsizlik Oranı
Birim: Yüzde
2019: 13,7
2020 (1): 13,8
2021 (2): 12,9

Performans Göstergeleri: Kısmi Süreli Çalışan Oranı
Birim: Yüzde
2019: 9,5
2020 (1): 11,0
2021 (2): 12,0

Performans Göstergeleri: Kayıt Dışı İstihdam Oranı
Birim: Yüzde
2019: 34,5
2020 (1): 32,5
2021 (2): 32,3

Performans Göstergeleri: Ölümlü İş Kazası Oranı
Birim: Yüz Binde
2019: 7,7
2020 (1): 6,7
2021 (2): 5,7
(1) Gerçekleşme Tahmini 
2) Program 
(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir.
2.3.3. Sağlık 
a) Mevcut Durum 
Sağlık alanında fiziki altyapı, insan kaynağı, hizmete erişim ve hizmet kalitesinde sağlanan iyileşmeler neticesinde sağlık hizmet sunumunda ve halk sağlığının korunmasında önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Diğer taraftan fiziki altyapı ve sağlık personelinin bölgeler arası dağılımındaki farklılıklar, sağlık hizmetlerinin finansmanının sürdürülebilirliğine ilişkin sorunlar ile hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Covid-19 pandemisi dünya genelinde olduğu gibi ülkemizde de etkisini göstermektedir. Çin'in Wuhan şehrinde etiyolojisi bilinmeyen zatürre (pnömoni) vakalarıolduğu Aralık 2019'da bildirilmiştir. Hastalıkla ilişkili ilk ölüm 09/01/2020 tarihinde Çin'den;diğer ülkelerdeki ilk vakalar ise 17/01/2020 tarihinde Tayland ve Japonya'dan bildirilmiştir.Ocak ayının sonlarına doğru Avrupa'da da vakalar görülmeye başlanmıştır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından 30/01/2020'de Covid-19 salgınının Uluslararasi Önem Arz Eden Halk Sağlığı Acil Durumu olduğu ilan edilirken 11/03/2020 tarihinde Covid-19 salgınıpandemi olarak ilan edilmiştir.

Çin'de Aralık 2019 tarihindeki ilk vaka kümelenmesinin tespitinin ardından hastalık ülkemizde Sağlık Bakanlığı tarafindan takip edilmeye başlanmış, kisa süre içerisinde Covid19 Bilim Kurulu, ulusal düzeyde ve illerde Pandemi Koordinasyon Kurullari ve Operasyon Merkezleri oluşturulmuş ve pandemiyle mücadele kapsamında hızli, etkin ve sürekli güncellenen kararlar ve tedbirler hayata geçirilmiştir.

Bilim kurulu çalışması sonucunda hazırlanan ve ilk versiyonu 24/01/2020 tarihinde yayımlanan Covid-19 Hastalığı Rehberi ile ülkemizde şüpheli vakalara yaklaşımda standart sağlanmıştır. Gelişmeler takip edilerek rehberde sürekli güncellemeler yapilmış ve Sağlık Bakanlığı internet sitesinde yayımlanmıştır. Ayrıca, konuyla ilgili güncel bilimsel gelişmelere,hastalığın ülkemizdeki seyrine ve deneyimlere göre farklı birçok yazılı ve görsel materyal sağlık çalışanlarına ve halka yönelik olarak hazırlanarak paylaşılmıştır. Halkın tamamına ulaşılması amacıyla farklı iletişim kanalları kullanılarak sağlık personellerine ve halka hastalıkla ilgili eğitimler verilmiş olup hastalıktan korunma ve kontrole yönelik bilgilendirmeler yapilmaya devam edilmekte ve farkli dillerde hazirlanan materyallerle ülkedeki herkese ulaşılmaya çalışılmaktadır.

Ülkemizde ilk vakanın görüldüğü 11/03/2020 tarihinden itibaren virüsün toplum içerisinde yayılmasını önlemeye yönelik tedbirler hızlı bir şekilde uygulanmıştır. Bu kapsamda Covid-19 teşhis ve tedavi hizmetlerinin herhangi bir sosyal güvencesi olup olmadığına bakılmaksızın herkese ücretsiz verilmesinin karara bağlanması ve belirli kriterleri 

taşıyan hastanelerin Pandemi Hastanesi olarak belirlenmesi gibi düzenlemeler hayata geçirilmiştir. Halk Sağlığı Yönetim Sistemi (HSYS) yazılım programı altında oluşturulan vaka takip modülü ile vakaların ve temaslılarının takibi yapılarak, izlenmeleri sağlanmaktadır.HSYS'de bulunan kayıtlarla ilişkilendirilmiş olarak geliştirilen Hayat Eve Siğar (HES) Mobil uygulamasıyla bireysel bazlı bilgilendirme ve takip ile T.C. Kimlik Numarası yerine HES kodu üretim ve kullanımi, Filyasyon ve İzolasyon Takip Sistemi mobil uygulamasıyla filyasyon süreci yönetimi, Mekansal İş Zekası uygulamasıyla da filyasyon ekiplerinin ve vakaların lokasyon bazlı takipleri yapılabilmektedir. Ayrıca, Sağlıkta İstatistik ve Nedensel Analizler (SİNÁ) İş Zekası uygulaması üzerinden çok boyutlu pandemi süreç analizleri yapılmakta ve süreç kanıta dayalı olarak yönetilmekte, e-Nabız Kişisel Sağlık Kaydı sistemi üzerinden vatandaşlar kendilerine dair tüm tibbi işlemleri izleyebilmekte ve Covid-19 ön tanısıyla hastanelere başvuran vakalar için çekilen akciğer tomografileri Merkezi Teleradyoloji Sisteminden izlenebilmektedir. Sağlık Çalışanlarına ve Özel Gereksinimli Çocuklara (Ötizm vb) özel iki ayrı mobil uygulama üzerinden (RUHSAD ve ÖZDES) bu kişilerin kendilerine ve yakınlarına psikolojik danışmanlık hizmeti verilmektedir.

Evde takibi yapılan vakalar dâhil tüm vakalar ile temaslılar ve risk grubunda olan kişiler saha ekipleri ve aile hekimliği birimleri tarafından takip edilmektedir. Hastalıkla mücadelede ön planda yer alan filyasyon ekiplerinin sayısı arttırılmakta, vaka ve temaslılar yakından takip edilmekte, kişiler evlerinde ziyaret edilmekte, telefonla aranmakta ve hastalığın bulaşmasına engel olunmaya çalışılmaktadır. Hastalık tanısına yönelik laboratuvar kapasitesi işgücü, sayı ve malzeme yönünden geliştirilmiş ve laboratuvar ağı ile kapasitesi genişletilerek mevcut laboratuvar sayısı 168'i kamu olmak üzere toplam 319'a çıkarilmıştır.İlave olarak, Covid-19 hastalarına hizmet vermekte olan hastanelere yenileri eklenmiş ve yeni kurulan hastanelerle yatak kapasitesi arttırılmıştır. Bu kapsamda, Mart-Ekim 2020döneminde Sağlık Bakanlığına bağlı yeni açılan sağlık tesislerinde, ek hizmet binalarında ve yeni binasına taşınan sağlık tesislerinde toplam 11.900 yatak kapasitesi artışıgerçekleştirilmiştir. Söz konusu kapasite artışıyla, erişkin yoğun bakım yatak sayısında 2.854adetlik artış gerçekleştirilmiştir.

Salgının başlamasından 20/10/2020 tarihine kadar DSö verilerine göre dünyada 40.251.950 Covid-19 kesin vakasi bildirilmiş ve bunlardan 1.116.131'inin hayatını kaybettiği açıklanmıştır. Ülkemizde ise aynı dönemde 351.413 vaka tespit edilmiş ve bunların 9.445'inin hayatını kaybettiği bildirilmiştir. Bu vakaların takipleri ve filyasyonu sahada görev yapan ve iki veya üç kişiden oluşan toplam 16.610 filyasyon ekibi tarafından yapılmaktadır.
TABLO II: 59- Sağlık Alanında Gelişmeler 
10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı: 26,6
2015: 27,3
2016: 27,9
2017: 28,3
2018: 28,6

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı: 69,6
2015: 68,1
2016: 68,1
2017: 66,9
2018: 66,3

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı: 179
2015: 181
2016: 186
2017: 187
2018: 193

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı: 261
2015: 257
2016: 272
2017: 301
2018: 306

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı: 1,57
2015: 1,48
2016: 1,42
2017: 1,43
2018: 1,45

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı: 2,08
2015: 2,2
2016: 2,08
2017: 2,07
2018: 2,0

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı: Fiziki Altyapının Dengeli Dağılım Oranı (1) Sağlık Personelinin Dengeli Dağılım Oranı (2) Hekim Başına Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı
2015: 1,46
2016: 1,42
2017: 1,47
2018: 1,61
2019: 1,6

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı: Bebek Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda) (3)
2015: 10,0
2016: 9,7
2017: 9,0
2018: 9,2
2019: 9,0

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde) 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı: Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda)
2015: 14,6
2016: 14,7
2017: 14,5
2018: 13,6
2019: 13,1
Kaynak: Sağlık Bakanlığı

(1) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır.
(2) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayılan üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamlanın 
oranidir.

(3) Bebek ölüm hızı tüm haftalarda doğan bebek ölümlerini kapsamaktadır.



Anne ve bebek sağliğına yönelik hizmetlerdeki iyileşmeler sonucunda anne ve bebek sağliğına ilişkin verilerde önemli gelişme görülmektedir. 2015 yılında, bin canlı doğumda 10olan bebek ölüm hızı 2019 yılında 9 olarak gerçekleşmiştir. Bin canlı doğumda bebek ölüm hızı 2019 yılı itibarıyla OECD'de 5,9 ve AB'de 3,4 olarak gerçekleşmiştir. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan DaBT 3 aşılama hızi, 2014 yılında yüzde 96 iken 2019yılında bu oran yüzde 99'a ulaşmıştır. Yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm oranlarına bakıldığında ise 2015 yılında 14,6 olarak gerçekleşen oranın 2019 yılında 13,1'e düştüğü görülmektedir. Aynı oran, 2018 yılı itibarıyla OECD ve AB-26'da sırasıyla yüz bin canlı doğumda 9,9 ve 7,5 olarak gerçekleşmiştir.

Bulaşıcı olmayan hastalıkların toplam hastalık yükü içerisindeki payı, yaşlanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadır. 2019 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 74'ü dolaşım sistemi hastalıklari, tümörler, solunum yolu hastalıkları ile beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmıştır. Bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel risk faktörleri; tütün kullanımi, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenme olup bu alanda sağlığın geliştirilmesine ilişkin hizmetlerin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, halk sağlığının korunması alanındaki faaliyetlerin daha etkin sunulmasına yönelik olarak kurulan Sağlıklı Hayat Merkezlerinin sayısı Eylül 2020itibarıyla 207'ye çıkarılmıştır.

Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarının niteliği açısından sağlık hizmet altyapısıiyileşmiş olup 2015 yılında 26,6 olan on bin kişiye düşen yatak sayısı 2019 yılında 28,6'ya,nitelikli yatak sayısı da aynı yıllarda 106.279'dan 147.655'e yükselmiştir. Ayrıca nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2015 yılında yüzde 59,7iken 2019 yılında 74,7'ye çıkarılmıştır. Sağlik altyapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılması toplam hastane müracaat sayısının artışında etkili olmuş, 2015 yılında 8,4olan kişi başı hekime müracaat oranı 2019 yılında 9,8'e yükselmiştir.
TABLO II: 60- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları
2009: 188,6
2014: 206,8
2015: 209,6
2016: 217,8
2017: 225,8
2018: 231,9
2019 OECD(1) AB(1): 237,5

2009: 30,9
2014: 55,3
2015: 59,7
2016: 61,3
2017: 67,2
2018: 71,9
2019 OECD(1) AB(1): 74,7

2009: 26,0
2014: 26,6
2015: 26,6
2016: 27,3
2017: 27,9
2018: 28,3
2019 OECD(1) AB(1): 28,6

2009: 65,5
2014: 68,7
2015: 69,6
2016: 68,1
2017: 68,1
2018: 66,9
2019 OECD(1) AB(1): 66,3
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, OECD, Eurostat.
(1) 10 bin kişiye düşen yatak sayısı OECD-37 ile AB-28, yatak doluluk oranı ise OECD-28 ile AB-22'nin 2018 yılına veya en yakın yıla ait verileridir.

(2) Toplam yataklara yoğun bakım yatakları dâhil edilmemiştir.
(3) 2018 yılına ait akut bakım verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil değildir.
TABLO II: 61- Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı
2003: 113 849
2007: 209 630
2011: 254 343
2014: 292 100
(Bin) 2019: 391 526

2003: 9 638
2007: 15 025
2011: 24 437
2014: 32 144
(Bin) 2019: 46 211

2003: 6 158
2007: 24 486
2011: 59 069
2014: 72 333
(Bin) 2019: 72 669

2003: 129 645
2007: 249 141
2011: 337 850
2014: 396 578
(Bin) 2019: 510 407
Kaynak: Sağlik Bakanlığı

Sağlıkta Dönüşüm Programı kapsamında planlanan şehir hastanelerinin yapımına ilişkin olarak KöI yöntemiyle toplam 27.149 yatak kapasitesine sahip 18 şehir hastanesi projesinin sözleşmesi imzalanmış olup, Ekim 2020 itibarıyla söz konusu projelerden Mersin,Yozgat, Isparta, Adana, Kayseri, Elazığ, Manisa, Eskişehir, Ankara Bilkent, Bursa, İstanbul Başakşehir Çam ve Sakura ve Konya Karatay şehir hastaneleri toplam 16.965 yatak kapasitesi ile hizmet vermektedir. Ayrica toplam 12.000 yatak kapasiteli 11 şehir hastanesi projesinin de merkezi yönetim bütçesinden yapımı gerçekleştirilecektir.
TABLO II: 62- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler, 2019
Kurum: Sağlik Bakanlığı Üniversiteler
Yatak Sayısı: 143 412 42 925
Müracaat Sayısı (Bin): 391 526 46 211
Yatan Hasta Sayısı (Bin): 7 743 2 073
Ameliyat Sayısı (Bin): 2 796 949
Ameliyat Sayısının Müracaat Sayısına Oranı (Yüzde): 0,71 2,05
Ameliyat Sayısının Yatak Sayısına Orani: 1,95 2,21
Yatak Doluluk Orani (Yüzde): 67,3 69,8
Hastanın Ort. Kaliş Günü: 4,6 5,3
Yatak Devir Hizi (Hasta): 54,0 48,3
Uzman Hekim Sayısı (Kiși): 44 698 14 822

Kurum: Özel Hastaneler
Yatak Sayısı: 51 167
Müracaat Sayısı (Bin): 72 669
Yatan Hasta Sayısı (Bin): 3 991
Ameliyat Sayısı (Bin): 1 478
Ameliyat Sayısının Müracaat Sayısına Oranı (Yüzde): 2,03
Ameliyat Sayısının Yatak Sayısına Orani: 2,89
Yatak Doluluk Orani (Yüzde): 60,7
Hastanın Ort. Kaliş Günü: 2,8
Yatak Devir Hizi (Hasta): 78,0
Uzman Hekim Sayısı (Kiși): 25 679
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, 2019 yılı Sağlık İstatistikleri Yıllığı ön sonuçlarıdır.
2019 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 21,5'ine, uzman hekim sayısının yüzde 30,1'ine sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 28,3'ünü gerçekleştirirken toplam yatak kapasitesinin yüzde 18,1'ine ve uzman hekim sayısının yüzde 17,4'üne sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 18,2'sini gerçekleştirmiştir.
2019 yılında ülkemizde toplam hekim sayısı 160.810, toplam diş hekimi sayısı 32.925,hemşire sayısı 198.103 ve ebe sayısı 55.972 olmuştur. Aynı yılda yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 193 iken hemşire ve ebe sayısı 306'dır. 2018 yılı için bu sayılar sırasıyla AB’de 379 ve 851, OECD-37'de 352 ve OECD-35'te 953'tür. AB'de 2,2 OECD-35 ortalamasinda ise 2,7olan hekim başına hemşire ve ebe sayısı ise ülkemizde 2019 yılında 1,6 olarak gerçekleşmişolup sağlık personeli açığının giderilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
2014-2015 eğitim-öğretim döneminde tip fakültesi kontenjanları 12.449 iken, 20192020 eğitim öğretim döneminde 17.100 olarak gerçekleşmiştir. Hemşire kontenjanı ise 2014-2015 eğitim-öğretim döneminde 15.573 iken 2019-2020 eğitim öğretim döneminde 17.100'e çıkmıştır. Uluslararası mukayeselere göre ülkemizde düşük olan 100 bin kişiye düşen hekim sayısının, mevcut kontenjanlarla ilerleyen yllarda OECD ortalamasına yaklaşması beklenmektedir.

İlaç harcamalarının kontrol altına alınmasına yönelik tedbirler ile ilaç ve tedaviye ilişkin provizyon sistemlerindeki iyileştirmeler sonucunda toplam sağlik harcamalarının GsYH'ye oranı 2009 yılında yüzde 5,8 iken bu oran 2018 yılında yüzde 4,4 olarak gerçekleşmiştir.Kamu sağlık harcamasının toplam sağlık harcaması içindeki payı ise 2018 yılı için yüzde 77'dir. Diğer taraftan sağlık harcamalarının; bulaşıcı olmayan hastalıkların hastalık yüküiçerisindeki payının yaşam tarzı ve demografik yapıdaki değişimle beraber artmasi, sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler, daha kaliteli sağlık hizmeti talebindeki artış gibi sebeplerle önümüzdeki yıllarda yükselmesi beklenmektedir.


Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında Eylül 2020 itibarıyla; toplam 1.081 yatak kapasiteli 43 yataklı AMATEM ile toplam 148 yatak kapasiteli 10 ÇEMATEM hizmet vermektedir. Ayrıca 81 ilde yaygınlaştırma çalışmaları kapsamında Eylül 2020 tarihi itibarıyla ayaktan hizmet veren 67 AMATEM ile dokuz ÇEMATEM hizmet sunmaktadır. Hali hazırda 76 ilde yatakli ya da ayakta arındırma merkezi bulunmaktadır.

Gereksiz ilaç kullanımının azaltılması ve akılcı ilaç kullanımının geliştirilmesine yönelik faaliyetler devam etmektedir. OECD ülkelerinde 2018 yılında ortalama 18 olan bin kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı (DDD), Türkiye'de aynı yılda 30,96 iken 2019 yılında 31,86 olmuştur.

b) Amaç
Bireylerin yaşam kalitesinin yükseltilmesi, ekonomik ve sosyal hayata aktif ve sağlıklıbir şekilde katılımlarının temin edilebilmesi için kanita dayalı politikalarla desteklenen,kaliteli, güvenilir, etkin, mali açıdan sürdürülebilir bir sağlık hizmet sunumu ile bölgeler arasıdağılımın iyileştirilmesi, fiziki altyapının ve insan kaynağının niteliğinin artırılması temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bulaşıcı olmayan hastalık risklerine yönelik olarak, sağlıklı yaşam tarzı teşvik edilecek; koruyucu ve tedavi edici hizmet kapasitesi geliştirilecek; çevre sağlığı, gıda güvenilirliği, fiziksel aktiviteye elverişli sahalar, sağlık okuryazarlığı, iş sağlığı ve güvenliği alanlarında sektörler ve kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.579)

Politika/Tedbir: Tedbir 579.1 Sağlıklı yaşam tarzının teşvik edilmesi için sağlıklı beslenme ve hareketli yaşam alışkanlıkları kazandırılmasına yönelik eğitim, kamu spotu, kampanyalar gibi bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile, Çaliışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal medya hesapları için içerikler hazırlanacak ve paylaşılmasi sağlanacaktır. 2. Farkındalik etkinlikleri düzenlenecek, ulusal TV kanallarında konuya ilişkin yayınlar yapılacaktır. 3. Sağlıklı yaşam tarzını teşvik eden farkındalığı artırmaya yönelik kamu spotu, eğitici kısa videolar hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 579.2. Gida güvenilirliği, obezite, çevre sağlığı gibi konularda çok paydaşlı sağlık sorumluluğu modeli güçlendirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programının yasal dayanağı Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine uygun olarak güncel hale getirilecektir. 2. Bakanlıklar ve diğer paydaşlar arasında işbirliği ve koordinasyonun güçlendirilmesi için Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programinın kurumsal yapi ve kapasitesi güncellenecektir. 3. Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programının uygulanmasının çevrimiçi ortamında izlenmesini sağlamak amacıyla gerekli yazılım ve uygulamalar güçlendirilecektir.

Tedbir 579.3. Bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik risk faktörlerinin azaltılabilmesi için erken teşhis hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır.: Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580)

Tedbir 579.3. Bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik risk faktörlerinin azaltılabilmesi için erken teşhis hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 580.1. Aile hekimlerince sunulan sağlik hizmetlerini nitelik ve nicelik olarak iyileştirmek suretiyle ihtiyacın bu aşamada karşılanması sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile,Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
1. Koroner arter hastalığı, inme, kronik böbrek yetmezliği, Astım ve KOAH hastalıklarına ilişkin yönetimin sağlanabilmesi amacıyla klinik tedavi protokolleri basit ve uygulanabilir hâle getirilerek güncellenecek, tüm süreçlerde bu protokollerin uygulanması sağlanacaktır. 2. Birinci basamak sağlık tesisleri de dâhil olmak üzere Ulusal Kanser Tarama standartlarına göre meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri tarama sayıları bir önceki yila göre artırılacaktır. 3. 2021 yılında dört Tarama ve Tarama Sonrası Teşhis eğitimi ile farkındalık çalışmaları kapsamında Meme Kanseri, Serviks Kanseri, Kolorektal Kanser olmak üzere üç faaliyet düzenlenecektir. 4. Eğitici eğitimi alan hekimler, 81 il genelindeki aile hekimlerini, koroner arter hastalığı, inme ve kronik böbrek yetmezliği konularında eğitim vereceklerdir.: 1. Aile hekimi başına düşen nüfusun azalmasını ve kronik hastalık yönetiminde aile hekimlerinin aktif rol almasını sağlayacak şekilde aile hekimliği ödeme ve sözleşme yönetmeliğinde düzenleme yapılacaktir. 2. Aile hekimi başına düşen nüfus 2.900 kişi olacak şekilde, düzenli olarak yeni aile hekimliği birimlerinin hizmet vermesi sağlanarak azaltılacaktır.

Tedbir 579.3. Bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik risk faktörlerinin azaltılabilmesi için erken teşhis hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 580.2 Sağlıklı hayat merkezlerinin sayısı artirılacak, bu merkezlerle kuvvetlendirilmiş ve entegre edilmiş bir aile hekimliği yapısı oluşturularak gerekli olan birinci basamak sağlık hizmetleri verilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile,Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
1. Koroner arter hastalığı, inme, kronik böbrek yetmezliği, Astım ve KOAH hastalıklarına ilişkin yönetimin sağlanabilmesi amacıyla klinik tedavi protokolleri basit ve uygulanabilir hâle getirilerek güncellenecek, tüm süreçlerde bu protokollerin uygulanması sağlanacaktır. 2. Birinci basamak sağlık tesisleri de dâhil olmak üzere Ulusal Kanser Tarama standartlarına göre meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri tarama sayıları bir önceki yila göre artırılacaktır. 3. 2021 yılında dört Tarama ve Tarama Sonrası Teşhis eğitimi ile farkındalık çalışmaları kapsamında Meme Kanseri, Serviks Kanseri, Kolorektal Kanser olmak üzere üç faaliyet düzenlenecektir. 4. Eğitici eğitimi alan hekimler, 81 il genelindeki aile hekimlerini, koroner arter hastalığı, inme ve kronik böbrek yetmezliği konularında eğitim vereceklerdir.: 1. Sağlıklı Hayat Merkezlerinin bina inşaatlarının tamamlanmasi, mevcut binaların hizmet sunumuna uygun hale getirilmesi için gerekli bakım-onarımlarının yapılarak tefrişat ve demirbaş/tıbbi malzemelerinin temini sağlanacaktır.

Tedbir 579.3. Bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik risk faktörlerinin azaltılabilmesi için erken teşhis hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 580.3 Bulaşıcı olmayan hastalıklar başta olmak üzere, hastalıklara ilişkin tarama ve teşhis gibi süreçlerde aile hekimlerinin sorumlulukları artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile,Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, SGK
1. Koroner arter hastalığı, inme, kronik böbrek yetmezliği, Astım ve KOAH hastalıklarına ilişkin yönetimin sağlanabilmesi amacıyla klinik tedavi protokolleri basit ve uygulanabilir hâle getirilerek güncellenecek, tüm süreçlerde bu protokollerin uygulanması sağlanacaktır. 2. Birinci basamak sağlık tesisleri de dâhil olmak üzere Ulusal Kanser Tarama standartlarına göre meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri tarama sayıları bir önceki yila göre artırılacaktır. 3. 2021 yılında dört Tarama ve Tarama Sonrası Teşhis eğitimi ile farkındalık çalışmaları kapsamında Meme Kanseri, Serviks Kanseri, Kolorektal Kanser olmak üzere üç faaliyet düzenlenecektir. 4. Eğitici eğitimi alan hekimler, 81 il genelindeki aile hekimlerini, koroner arter hastalığı, inme ve kronik böbrek yetmezliği konularında eğitim vereceklerdir.: 1. Bulaşıcı olmayan hastalıkların erken teşhisi, tedavisinde ve süreç yönetiminde birinci basamak sağlık hizmetlerinin daha aktif bir rol üstlenmesinin sağlanmasi, birinci basamakta kullanılmak üzere tarama ve tedavi sürecine ilişkin klinik uygulama yönergeleri ve karar vermeye yardımcı materyalin hazırlanmasi, kanita dayalı klinik protokollerin uygulanmasının sağlanması, uygulamanın eğitim, klinik denetim ve performans izleme yöntemleri ile desteklenmesi amacıyla Hastalık Yönetim Platformu (HYP) yazılımi geliştirilecektir. 2. Tibbi kılavuzları hazırlanan Koroner Arter Hastalığı, Kronik Böbrek Hastalığı, Obezite, İnme ve Yaşlı Sağlığı modülleri sisteme eklenecektir.

Tedbir 580.6 Birinci basamak sağlik personeline yönelik hizmet içi eğitimler yeniden tasarlanacaktır.: Bağımlılıkla mücadele alanında yürütülen sağlık hizmetlerine erişim kolaylaştırılacak, bu alandaki faaliyetlerin etkinliği periyodik olarak izlenecektir. (Kalkınma Planı p.581)

Tedbir 580.6 Birinci basamak sağlik personeline yönelik hizmet içi eğitimler yeniden tasarlanacaktır.: Tedbir 581.2 Bağımlıkla mücadele konusunda danışmanlık, tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerine kolay erişiminin sağlanmasını teminen, bu hizmetlerin verildiği merkezlerin sayısı artırılacak, sunulan hizmetin kalitesi yükseltilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), YÖK, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, SGK, Yerel Yönetimler
1. Birinci basamak sağlık hizmetleri temel eğitimlerine devam edilecek, eğitimlerin taşra teşkilatına devri ile ilgili çalışmalar gerçekleştirilecektir.: 1. Sigara Birakma Polikliniklerinde (SBP) farmakolojik tedavinin sürekliliği sağlanacaktır. 2. ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattında sunulan hizmetlerin kalitesini artırmak amacıyla hizmet içi eğitimler düzenlenecektir. 3. ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı ve ALO 191 Uyuşturucu ile Mücadele Danişma ve Destek Hatti hizmet alımları yapılacaktır. 4. Sağlıkli Hayat Merkezlerinde madde bağımlılığı danışmanlığı hizmetlerinin verilmesi sağlanacaktır. 5. SBP'lerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 6. SBP'lerde sunulan hizmetlerin kalitesini artırmak amacıyla yenileme eğitimleri düzenlenecektir.

Tedbir 580.6 Birinci basamak sağlik personeline yönelik hizmet içi eğitimler yeniden tasarlanacaktır.: Evde sağlık hizmetleri yaygınlaştırılacak, başta kırsalda yaşayanlar olmak üzere yaşlılara sunulan sağlık hizmetlerine erişimin kolaylaştırılması, yaşlılara yönelik koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.582)

Tedbir 580.6 Birinci basamak sağlik personeline yönelik hizmet içi eğitimler yeniden tasarlanacaktır.: Tedbir 582.2. Yaşlılara yönelik sağlık izlemleri gerçekleştirilecek, yaşla birlikte artan hastalıklara ilişkin koruyucu ve tedavi edici hizmetler güçlendirilecek, geriatri ve palyatif bakım hizmetleri sunan merkezlerin sayısı artırilacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), YÖK, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, SGK, Mahalli İdareler
1. Birinci basamak sağlık hizmetleri temel eğitimlerine devam edilecek, eğitimlerin taşra teşkilatına devri ile ilgili çalışmalar gerçekleştirilecektir.: 1. Geriatri uzman hekim sayısının artırılması için yan dal uzmanlık öğrencisi sayısı artırılacaktır. 2. Çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi için klinik tedavi protokolleri basit ve uygulanabilir hâle getirilerek güncellenecek, tüm süreçlerde bu protokollerin uygulanması sağlanacaktır. 3. 300 hekimin çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi eğitici eğitimi alması sağlanacaktır. 4. Çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi eğitici eğitimi alan hekimler, bu eğitimi illerdeki hekimlere eğitim vererek il eğitimlerinin yüzde 70'inin tamamlanması sağlanacaktır.

Tedbir 580.6 Birinci basamak sağlik personeline yönelik hizmet içi eğitimler yeniden tasarlanacaktır.: Acil sağlık, yoğun bakım, onkoloji, organ nakli hizmetleri gibi özellikli sağlık hizmetlerinin kapasitesi artırılarak hızı ve kalitesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.583)

Tedbir 580.6 Birinci basamak sağlik personeline yönelik hizmet içi eğitimler yeniden tasarlanacaktır.: Tedbir 583.3. Acil sağlik hizmetlerinde ambulanslarin etkin kullanımı sağlanacak ve hastaneler ile 112 Kontrol Komuta Merkezleri arasındaki koordinasyon güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), YÖK, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, AFAD
1. Birinci basamak sağlık hizmetleri temel eğitimlerine devam edilecek, eğitimlerin taşra teşkilatına devri ile ilgili çalışmalar gerçekleştirilecektir.: 1. Elektronik Nakil Sistemi oluşturularak tüm illerde devreye alınacaktır.

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkil bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma: Planı p.584) Tedbir 584.2. Akredite olan sağlık hizmet kuruluşu sayısı artırılacaktır.

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkil bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma: Veri ve kanıta dayalı politika oluşturmada girdi olarak kullanılabilecek, bilimsel araştırma ve analizlerde kullanılmaya elverişli, uluslararası karşılaştırmalara olanak sağlayan kalite ve ayrıntıda veri üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.585)

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkil bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma: Tedbir 585.2 Kurumlar arası veri paylaşımı konusunda işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkil bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma: Tedbir 585.3 Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS) yeni teknolojilere ve ihtiyaçlara uygun

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkil bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma: şekilde yeniden yapılandırılacaktır.

Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.2 Sağlık market çalışmaları kapsamında; sağlık tesislerinde özellikle sık tüketilen ve temininde güçlük yaşanılan malzeme gruplarinda alternatif alim yöntemleri ile edinme maliyetleri düşürülecektir.

Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.6. Antibiyotikler, solunum sistemi ilaçları ve psikiyatride kullanılan ilaçlar başta olmak üzere akılcı ilaç kullanımına yönelik özendirici ve zorlayıcı mekanizmalar oluşturulacaktır.

Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.7. Yaşlı hastalar ve kronik hastalığı olan bireyler öncelikli olmak üzere kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yoluyla akılcı ilaç kullanımı konusunda farkındalik artırılacaktır.

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Tedbir 587.9. Antimikrobiyal direncin düşürülmesine yönelik veteriner hekimlikte kullanılan ilaçların akılcı kullanımı konusunda ilgili kurumlar tarafindan ortak çalışmalar yürütülecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), TITCK, TÜSEB, Üniversiteler, SGK: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, TİTCK, TÜSEB, Üniversiteler
1. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz edip değerlendirmek ve hekimlere kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim yapmak amacıyla geliştirilmiş ve uygulamaya konulmuş olan RBS aracılığıyla, aile hekimlerine yapılan geri bildirim gibi, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktır. 2. Bu kapsamda izleme değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Veteriner hekimler, yardımcı sağlık çalışanları ve eczacılara yönelik eğitim programlari, sanal sempozyumlar düzenlenecek, bilgilendirici broşür, afiş, kılavuzlar hazırlanacaktır. 2. Antimikrobiyal direnç konusunun eğitim kurumlarının müfredatına dâhil edilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: İlaç harcamalarının öngörülebilirliği ve sürdürülebilirliği artırılacak, harcamalarda etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.588)

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Tedbir 588.2. İlaç geri ödeme listesi periyodik olarak gözden geçirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), TITCK, TÜSEB, Üniversiteler, SGK: Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı(S), Sağlık Bakanlığı, SGK, TITCK, Üniversiteler
1. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz edip değerlendirmek ve hekimlere kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim yapmak amacıyla geliştirilmiş ve uygulamaya konulmuş olan RBS aracılığıyla, aile hekimlerine yapılan geri bildirim gibi, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktır. 2. Bu kapsamda izleme değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. İlaç harcamalarının kontrol altına alınması için Sağlık Uygulama Tebliğinde ihtiyaç duyulan değişiklikler yapılacak, düzenlemelerin sonuçlarına ilişkin raporlar hazırlanacaktır. 2. Tüketim analizleri periyodik olarak gerçekleştirilecektir.

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Tedbir 588.3. Yurt dışından temin edilen ilaçlar gibi gruplarda etkin bütçe kontrolü sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), TITCK, TÜSEB, Üniversiteler, SGK: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı(S), Sağlık Bakanlığı, SGK, TITCK, Üniversiteler
1. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz edip değerlendirmek ve hekimlere kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim yapmak amacıyla geliştirilmiş ve uygulamaya konulmuş olan RBS aracılığıyla, aile hekimlerine yapılan geri bildirim gibi, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktır. 2. Bu kapsamda izleme değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Ülkemizde ruhsatlandırılması muhtemel ilaçlar belirlenecektir. 2.Yurt dışı ilaç statüsünde kalmaya devam edecek tüm ilaçların SGK tarafından temin ve dağıtımı yapılarak alternatif ve daha uygun fiyatlı tedarikçiler aracılığıyla veya üreticiyle doğrudan iletişim kurulması yoluyla uygun fiyatlı ilaçlara erişim sağlanacaktır.

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Ülkemizin sağlık turizmi alanında tanınırlığı ve tercih edilirliği artırılacak ve sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.589)

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Tedbir 589.1. Sağlık turizmine yönelik hukuki düzenlemeler tamamlanacak, akreditasyon ve denetim altyapısı güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), TITCK, TÜSEB, Üniversiteler, SGK: Sağlık Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, USHAŞ, Üniversiteler, TÜSEB, İlgili akreditasyon kuruluşları
1. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz edip değerlendirmek ve hekimlere kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim yapmak amacıyla geliştirilmiş ve uygulamaya konulmuş olan RBS aracılığıyla, aile hekimlerine yapılan geri bildirim gibi, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktır. 2. Bu kapsamda izleme değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Uluslararası Sağlik Turizmi Yetki Belgesi'ne hak kazanmış tüm sağlık tesisleri ve aracı kuruluşların Sağlık Turizmi Portaline kayıtları yapılarak hizmet sunumu artırilacaktir.

Tedbir 589.2. Medikal turizmin, termal turizmin yanı sıra yaşlı ve rehabilitasyon turizmiyle olan entegrasyonu sağlanacaktır. Tedbir 589.3. Sağlık: turizmi alanında ülkemizin tanitım ve pazarlama faaliyetleri yürütülecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Üniversiteler Sağlık Bakanlığı (S),: Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, USHAŞ, Üniversiteler
1. Termal turizm ve yaşlı rehabilitasyon merkezlerinin sağlık turizmi yapabilmeleri için yönetmelik çalışmalarına dahil edilmesi sağlanacaktır. 1.Hedef ülke bazlı tanıtım ve iletişim: kampanyaları yürütülmesi sağlanacaktır. 2. Yurtdışında Ön Tanı Merkezleri ve Küçük Cerrahi Operasyon Merkezleri ile Uluslararası Sağlık Hizmetleri A.Ş. (USHAŞ) ofislerinin açılmasına ilişkin ön hazırlık çalışması yapılacaktır. 3-Sağlık Turizmi Portali vasıtası ile sağlik tesislerinin tüm dünyada internet ortamında (profil, branş ve tibbi kadro bilgileri ile) tanıtımi yapılacak ve yine hasta-hastane iletişimi ve rezervasyonları portal üzerinden yapılacaktır. 4-USHAŞ'a başvuru yapan hastaların uygun hastaneler ile eşleştirildiği, hastalarin havaalani karşılamasından taburcu edilmesine kadar geçen sürenin, gerekirse taburculuk sonrasi sürecin de takibinin dijital ortamda yapıldığı bir sistem (Hasta Takip

Tedbir 589.2. Medikal turizmin, termal turizmin yanı sıra yaşlı ve rehabilitasyon turizmiyle olan entegrasyonu sağlanacaktır. Tedbir 589.3. Sağlık: Sistemi) oluşturulacaktır. Sağlık sisteminde hizmet sunucusu ve ödeyici rolleri, hizmet kalitesi, mali

Tedbir 589.2. Medikal turizmin, termal turizmin yanı sıra yaşlı ve rehabilitasyon turizmiyle olan entegrasyonu sağlanacaktır. Tedbir 589.3. Sağlık: sürdürülebilirlik, denetim, performans başta olmak üzere daha etkin bir biçimde Tedbir 590.1 SGK'nin sağlık harcamalarına ilişkin denetim kapasitesinin artırılması sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Üniversiteler Sağlık Bakanlığı (S),: yerine getirilecek şekilde güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.590) Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK, Üniversiteler
1. Termal turizm ve yaşlı rehabilitasyon merkezlerinin sağlık turizmi yapabilmeleri için yönetmelik çalışmalarına dahil edilmesi sağlanacaktır. 1.Hedef ülke bazlı tanıtım ve iletişim: 1. Risk odaklı denetimin yaygınlaştırılması kapsamında 5502 sayılı Sosyal Güvenlik Kurumu Kanununda, 5510 sayıli Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlik Sigortası Kanununda ve Sosyal Güvenlik Kurumu ile Sağlık Bakanlığı Arasında Götürü Bedel Üzerinde Sağlık Hizmetleri Alım Sözleşmesi ve Usul Esaslarında mevzuat değişikliği yapılacak, ardından teknik altyapı

Tedbir 589.2. Medikal turizmin, termal turizmin yanı sıra yaşlı ve rehabilitasyon turizmiyle olan entegrasyonu sağlanacaktır. Tedbir 589.3. Sağlık: Tedbir 590.5. İhtiyaç, malzeme ve finans kaynakları daha etkin yönetilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Üniversiteler Sağlık Bakanlığı (S),: Sağlık Bakanlığı (S), Sayıştay, Hazine ve Maliye Bakanlığı, SGK
1. Termal turizm ve yaşlı rehabilitasyon merkezlerinin sağlık turizmi yapabilmeleri için yönetmelik çalışmalarına dahil edilmesi sağlanacaktır. 1.Hedef ülke bazlı tanıtım ve iletişim: oluşturulacaktır. 1. Varlik Yönetim Sistemi yazılımının analizi ve tasarımi tamamlanacaktır.

Sağlık harcamalarında etkinliğin sağlanması için arz ve talep yönlü düzenlemeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Plani p.591): Tedbir 591.1 İhtiyaç dışı tetkik, tahlil ve diğer işlemlerin azaltılması için tibbi verilerin sisteme daha iyi entegre olması sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: On Bin Kişiye Düşen Hastane Yatağı Sayısı
Birim: Adet
2019: 28,6
2020 (1): 30
2021 (2): 30

Performans Göstergeleri: Yüz Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı (3)
Birim: Kişi
2019: 193
2020 (1): 210
2021 (2): 221

Performans Göstergeleri: Yüz Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı (3)
Birim: Kişi
2019: 306
2020 (1): 332
2021 (2): 343

Performans Göstergeleri: Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus
Birim: Kişi
2019: 3.110
2020 (1): 3.125
2021 (2): 2.900

Performans Göstergeleri: Nitelikli Yatak Oranı (Yoğun bakım yatakları hariç, Sağlık Bakanlığı) (3)
Birim: Yüzde
2019: 72
2020 (1): 76
2021 (2): 76

Performans Göstergeleri: Bebek Ölüm Hızı (Canlı Doğumda, Tüm Haftalar) (4)
Birim: Binde
2019: 9
2020 (1): 8,9
2021 (2): 8,8

Performans Göstergeleri: Anne Ölüm Oranı (Canlı Doğumda) (4)
Birim: Yüz Binde
2019: 13,1
2020 (1): 13,1
2021 (2): 13,1

Performans Göstergeleri: Obezite Prevalansı (15 Yaş ve Üzeri) (Araştırmaya Dayali)
Birim: Yüzde
2019: 31(1)
2020 (1): 30,7
2021 (2): 30,4

Performans Göstergeleri: 15 Yaş ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanım Sıkliğı (Her gün ve ara sıra kullananların orani) (5) (6)
Birim: Yüzde
2019: 31
2020 (1): -
2021 (2): 29,5
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, 2019 yılı verileri Sağlık İstatistikleri Yıllğı 2019 Haber Bülteni verileridir.
(1 Gerçekleşme Tahmini 
(2)Program 
(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Sağlık Programının performans göstergelerinden biridir.
(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Koruyucu Sağlık Programının performans göstergelerinden biridir.
(5) Küresel Yetişkin Tütün Araştırması en son 2019 yılında yapılmış olup 2 yılda bir yapılacaktır. Bu nedenle 2020yılına ait tahmin verisi yoktur.
(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bağımlılıkla Mücadele Programının performans göstergelerinden biridir.

2.3.4. Ailenin Güçlendirilmesi 
a) Mevcut Durum 
Toplumsal yapının çekirdeği olan aile, kendini oluşturan bireylerin üstünde bir işleve sahiptir. Bireyleri doğdukları günden itibaren hayata hazırlayan, risklere karşı mücadele gücü veren ve toplumla bağlarını kuran önemli bir müessesedir. Teknolojik değişimleri hızla yaşadığımız bu dönemde toplumu bir arada tutan aile kurumu modernleşme, kentleşme ve 

küreselleşme süreçlerinin ortaya çıkardığı geniş aileden çekirdek aileye dönüşüm, göç,boşanmalardaki artış, bireyselleşme gibi yapısal sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır.
Ülkemizde 2019 yılı sonu itibarıyla TÜİK verilerine göre toplam 24.001.940 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalkı orani, son iki yılda yüzde 65seviyelerinde seyretmektedir. Geniş ailelerden oluşan hanehalkı oranı ise, 2018 yılında yüzde 15,8 iken 2019 yılında yüzde 15 olmuştur. Tek kişilik hanehalkı oranı 2018 yılında yüzde 16,1 iken bu oranın 2019 yılında yüzde 16,9’a yükseldiği görülmektedir. Baba veya anneyle yaşayan çocuklardan oluşan hanehalkı oranında yıllar itibarıyla artış gözlenmekte olup 2019 yılında toplam hanehalkının yüzde 9,2'si yalnız ebeveyn ve çocuklardan oluşmaktadır. Bu oranın yüzde 2'lik kısmı baba ve çocuk, yüzde 7,2'lik kısmı ise anne ve çocuk olan hanehalkıdır.

TABL0 II: 63- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı
Hanehalkı Tipleri: Tek Kişilik Hanehalkı
2015: 14,4
2018: 16,1
(Yüzde) 2019: 16,9

Hanehalkı Tipleri: Çekirdek Aileden Oluşan Hanehalkı
2015: 66,9
2018: 65,3
(Yüzde) 2019: 65,1

Hanehalkı Tipleri: -Sadece Eşlerden Oluşan Çekirdek Aile
2015: 14,3
2018: 14,1
(Yüzde) 2019: 13,9

Hanehalkı Tipleri: -Eş ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2015: 44,8
2018: 42,3
(Yüzde) 2019: 42,0

Hanehalkı Tipleri: -Yalnız Ebeveyn ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2015: 7,8
2018: 8,9
(Yüzde) 2019: 9,2

Hanehalkı Tipleri: Baba Ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2015: 1,6
2018: 1,9
(Yüzde) 2019: 2,0

Hanehalkı Tipleri: Anne Ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2015: 6,2
2018: 7,0
(Yüzde) 2019: 7,2

Hanehalkı Tipleri: Geniş Aileden Oluşan Hanehalkı
2015: 16,5
2018: 15,8
(Yüzde) 2019: 15,0

Hanehalkı Tipleri: Çekirdek Aile Bulunmayan Hanehalkı
2015: 2,2
2018: 2,8
(Yüzde) 2019: 3,0
Kaynak: TÜIK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2015-2019
Ekonomik sorunlar, aile içi şiddet, bağımlılık yapıcı madde kullanımi, aile içi iletişim eksikliği, bakım hizmetlerinin getirdiği sorumluluklar, iş ve aile hayatı arasında denge kurmadaki zorluk ailenin karşı karşıya kaldığı önemli sorunlardır. Bu sorunların yol açtığıboşanmalar 2019 yılında yüzde 8 artarak 155.047 olmuştur. Geniş aileden tek ebeveynli ailelere kadar değişen aile yapıları da dikkate alınarak, ailenin güçlendirilmesi, sorunlarının çözümü, bütünlüğünün korunması ve sosyal refahının artırılması için sağlanan hizmetlerde etkinliğin artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Çocukların gelişimlerini, sosyal ve mesleki alanda sahip olacakları firsatları tehlikeye atan, eğitim, sağlık, sosyal yaşama katılım gibi birçok açıdan dezavantajlı hale getiren erken yaşta ve zorla evlilikler ailenin refahını ve toplumu olumsuz yönde etkilemektedir. Bu alanda özellikle kız çocuklarının güçlendirilmesine, koruyucu ve önleyici hizmetlerin iyileştirilmesine, ulusal ve yerel düzeyde kapasite geliştirilmesine ve toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çok sektörlü ve toplumsal odaklı çalışmalar sürdürülmektedir.
Bireylerin ve ailelerin bilinçlenmesini, sorun çözme kapasitesini artırmasınıdesteklemek amacıyla sunulan aile danışmanlık ve eğitim hizmetlerinin kapsamli, standart,etkin ve yaygin hale getirilmesi çalişmaları devam etmektedir. Bu çerçevede Aile Eğitim Programı ve Evlilik Oncesi Eğitim Programi kapsamında toplam 126.229 kişiye eğitim verilmiştir. 2020 yılı Mart ayı ortasına kadar yüz yüze yapılan eğitimlere pandemi nedeniyle 

uzaktan eğitim yöntemiyle devam edilmektedir. Aile danışmanlığı kapsamında 24.419başvuruya yönelik hizmet sunulmuştur. Hizmet başvurularının e-Devlet Kapısı üzerinden yapılabilmesi ve telefonla danışmanlık hizmeti sunulmasına bağli olarak pandemi sürecinde danismanlık hizmetleri artarak devam etmistir. Afet ve acil durum hallerinde ailelere sunulacak psikososyal destek hizmetlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafindan ailenin ve bireylerin sorunlarıni,ihtiyaç ve taleplerini analiz etmeye yönelik yürütülen Türkiye Aile Yapısı Araştırması (TAYA),Türkiye Boşanma Nedenleri Araştırması gibi araştırmalar ilgili politika ve hizmetlerin geliştirilmesine katkı sağlamaktadır.

Aile ve bireylerin sosyal yardım ve sosyal hizmetlere olan ihtiyaçlarının tespit edilmesi ve bu ihtiyaçlara etkin bir cevap verilmesi amacıyla Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafindan Aile Sosyal Destek Programi (ASDE) yürütülmektedir. Program kapsamında Eylül 2020 itibarıyla toplam 2.615 personelle toplam 273.216 hane ziyareti gerçekleştirilmiştir. Pandemi döneminde kesintiye uğrayan hane ziyaretleri Temmuz ayi itibarıyla tekrar başlatılmıştır. ASDEP kapsamında daha etkin hizmet sunabilmek amacıyla ASDEP'in hukuki, teknik ve bilişim altyapısının güçlendirilmesi ile insan kaynağının geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir.

b) Amaç
Toplumsal yapının ve kalkınmanın sağlıklı bir şekilde sürdürülebilirliği için aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Aileye yönelik verilen hizmetlerin kapsamli, standart, etkin ve yaygın hale getirilmesi amacıyla araştırma, eğitim ve danışmanlık faaliyetlerine devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.593)

Politika / Tedbir: Tedbir 593.1. Aile Eğitim Programı içerikleri ortaya çıkan ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden düzenlenecek, yeni modül ve eğitim setleri kullanılarak aile eğitimleri gerçekleştirilecek, formatör ve eğitici sayıları artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Aile Eğitim Programına ilişkin eğitici eğitimleri ve halk eğitimlerine devam edilecektir. . Aile Eğitim Programı kapsamında yeni modül/eğitim paketi geliştirilecektir. 3. Aile Eğitim Programi uygulama esasları belirlenecektir.

Politika / Tedbir: Tedbir 593.2. Aile yapisıni olumsuz etkileyen kötü alışkanlıkların ve bağımlılıkların etkilerinin azaltılması amacıyla farkındalık eğitimleri, araştırmalar ve projeler yapılacaktiır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yeşilay
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bağımlılıkla mücadele eğitimlerine devam edilecektir. . Bağımlılıkla mücadele eğitimlerinin ön test-son test yöntemi ile etkinlik analizi yapılacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 593.4. Aile yapısındaki dönüşümleri anlamak için periyodik araştırma faaliyetleri yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), TÜIK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Aile Yapısı Araştırmasının saha çalışması tamamlanacaktır.

Tedbir 593.5. Aile Sosyal Destek Programinin (ASDEP) kurumsal kapasitesi artirılacaktır.: Tedbir 593.6. Evliliklerin artmasıni ve devamlıliğını teşvik edici eğitimler ve danışmanlık hizmetleri yaygınlaştırılacaktır.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlıği, İçişleri Bakanlığı, Mill Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, SGK, İŞKUR: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S)
1. ASDEP kapsamında yapılan yönlendirmelerin daha etkin olabilmesi için kurumlar arası iş birliğine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Aile ve evlilik kurumunun korunmasi, desteklenmesi ve güçlendirilmesine yönelik evlilik öncesi eğitim, aile eğitimi ve danışmanlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması faalivetleri gerceklestirilecektir.

Tedbir 593.5. Aile Sosyal Destek Programinin (ASDEP) kurumsal kapasitesi artirılacaktır.: Tedbir 593.7. Göc, afet ve acil durumlarda birey, aile ve topluma yönelik psikososyal destek hizmetleri koordineli ve etkin bir şekilde sunulacak ve hizmet sunum kapasitesi geliştirilecektir.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlıği, İçişleri Bakanlığı, Mill Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, SGK, İŞKUR: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (), İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, AFAD, Türk Kızılayı, STK'lar
1. ASDEP kapsamında yapılan yönlendirmelerin daha etkin olabilmesi için kurumlar arası iş birliğine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Afet ve acil durum hallerinde psikososyal destek konusunda 300 personele başlangıç düzey eğitimi verilecektir. 2. Psikososyal destek eğiticileri tarafindan 800 personele farkındalik eğitimi verilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Aile Eğitim Programı Katılımcı Sayısı
Birim: Kişi
2019: [TELEFON](1): 104 500
2021(2): 250 000

Performans Göstergeleri: Evlilik Öncesi Eğitim Katılımcı Sayısı
Birim: Kişi
2019: 165 511
2020(1): 22 500
2021(2): 150 000

Performans Göstergeleri: Aile Danışmanliğı Kapsamında Hizmet Sunulan Başvuru Sayısı
Birim: Kişi
2019: 12 484
2020(1): 26 000
2021(2): 8 000
Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 


2.3.5. Kadın 
a) Mevcut Durum 
Kadınların işgücüne katılımında son yıllarda önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. 2009yılında yüzde 26 olan kadın işgücüne katılım oranı 2019 yılında yüzde 30,3 olarak gerçekleşmekle birlikte bu oran yine de erkeklerin işgücüne katilım oranının oldukça gerisindedir. Kadınların işgücüne katılımlarının artırılması, insana yakışır ve nitelikli işlerde çalışmaları, işgücü piyasasında söz sahibi olmaları, bakım yükümlülüklerinin hafifletilmesi konularında çalışmalar sürdürülmektedir. Kadınların işteki durumlarına bakıldığında, 2009yılında yüzde 6,4 olan toplam işverenler içindeki kadın oranı 2019 yıliı sonu itibarıyla yüzde 10,3'e yükselmiştir. Aynı dönem için kendi hesabına çalışanlar içindeki kadın oranı ise yaklaşık aynı düzeyde kalarak yüzde 16,9'dan yüzde 17'ye çıkmıştır.
Kadınların değişen işgücü piyasası dinamikleri doğrultusunda çalışma hayatında daha aktif yer almalarını sağlamak ve nitelikli kadın istihdamını artırmak üzere pek çok çalışma 

sürdürülmektedir. Kadınların ekonomik olarak güçlendirilmesine yönelik desteklere ilişkin bilgi verilmesi ile para yönetimi, gelir, harcama, birikim, varlık, borç, tasarruf, yatırım,bireysel emeklilik sistemi gibi konularda farkındalıklarının artırılması amacıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda 81 ilde yürütülmekte olan Finansal Okuryazarlik ve Kadınların Ekonomik Güçlenmesi Seminerlerine bugüne kadar 23 binden fazla kadın katılım sağlamıştır.

Ayrıca, yürütülen çeşitli programlar kapsamında kadın girişimciliğinin de desteklenmesine devam edilmektedir. 2019 yılında uygulanmaya başlanan Yeni Girişimci Programında kadınlar öncelikli gruplar arasında olup program kapsamında sağlanan desteklerden faydalanan girişimcilerin yüzde 45'inden fazlasını kadın girişimciler oluşturmaktadır. Ayrica, KOSGEB tarafindan Uygulamalı Girişimcilik Eğitimleri gerçekleştirilmekte olup söz konusu eğitimlere katılanların yüzde 46'sı kadındır. Diğer yandan Ticaret Bakanlığı tarafından kadın ve genç girişimcilerin ihracata yönlendirilmesi için Kadın ve Genç İhracatçı Yetiştirme Programı hayata geçirilmiş ve iller bazında kadın girişimci aği toplantılari yapılmiştır.

Kadınların üretime katılmalarını ve gelir elde etmelerini dayanışma kültürünügeliştirerek sağlamak amacıyla kadın kooperatiflerinin geliştirilmesine yönelik projeler devam etmektedir. Bu kapsamda Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından Kadınların Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesinin hazırlık çalişmalarısürdürülmekte ve kooperatifçilik konusunda çalıştay, eğitim ve bilgilendirme toplantılarıdüzenlenmektedir. Ticaret Bakanlığı tarafından kadın girişimci, kadın mülteci ve kadın kooperatif ortaklarına yönelik eğitim faaliyetleri yürütülmektedir. Bu çalışmaların da katkısıyla 2018 yılından bu yana 81 yeni kadın kooperatifi kurulmuştur.
2019 yıli verilerine göre kadınların yüzde 25’i tarım sektöründe istihdam edilmektedir.Tarımda çalışan kadının ücretsiz aile işçisi konumundan çıkarılması ve tarım sektöründe güçlenmesi önem arz etmektedir. Bu çerçevede, Tarım ve Orman Bakanlıği tarafından sağlanan tarımsal destek programlarında kadın çiftçi projelerine ek puan verilmektedir.Ayrıca, kadın çiftçilere yönelik Bakanlık tarafından kırsaldaki kadının ekonomik ve sosyal konumunu güçlendirmek amacıyla Kadın Çiftçiler Tarımsal Yayım Projesi yürütülmektedir.Proje kapsamında Eylül 2020'ye kadar 81 ilde 359.014 kadın çiftçi uzaktan ve yüz yüze eğitim almiştır.

Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) kadınlar arasında en yaygın görülen meme kanseri ve diğer kanser türleri için taramalar yapmaya devam etmektedir. Bu kapsamda 2019 yılında 40-69 yaş arası 2,5 milyon kadın meme, 30-65 yaşarası 2,9 milyon kadın rahim ağzi kanserine yönelik taramadan geçirilmiştir.
16-19 yaş aralığında evlenen kız çocuklarının sayısı 2018 yılında 81.647 iken 2019yılında 71.148'e düşmüştür. 2019 yılında 15-19 yaş aralığındaki doğurganlık hızı yüzde 0,17'ye düşmüştür.

2021-2025 dönemini kapsayacak Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Dördüncü Ulusal Eylem Planı hazırlık çalışmaları sürdürülmektedir. Diğer taraftan Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Plani (2018-2023) uygulanmaya devam edilmektedir.

Kadınların maruz kaldıkları her türlü şiddetten korunması, kadına yönelik şiddetin önüne geçilmesi ve nedenlerinin araştırılması amacıyla Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞöniM) ve kadın konukevleri hizmet vermektedir. Kurumsal hizmetlerin yanı sira kadına yönelik şiddetle mücadelede yasal mevzuatı güçlendirme çalişmaları devam etmektedir. Bu kapsamda 17/12/2019 tarihinde Adalet Bakanlığı tarafiından Ailenin Korunması ve Kadına Karşi Şiddetin Önlenmesine Dair Kanunun Uygulanmasi Genelgesi, 01/01/2020 tarihinde ise İçişleri Bakanlığı tarafından Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Genelgesi yayımlanmıştır.
TABLO II: 64- Kadın Konukevlerinin Kuruluşlara Göre Dağılımı
Kadın Konukevi Sayısı: 2018
Kadın Konukevi Kapasi- tesi: 2019
Yararlanan Kişi Sayısı 2020: (01 Ocak - 30 Eylül)

Kuruluş Türü: Aile, Çalışma ve Sosyal
Kadın Konukevi Sayısı: 110
Kadın Konukevi Kapasi- tesi: 2 717
Yararlanan Kişi Sayısı 2020: Kadın 36 767

Kuruluş Türü: Hizmetler Bakanlığı Belediye
Kadın Konukevi Sayısı: 32
Kadın Konukevi Kapasi- tesi: 703
Yararlanan Kişi Sayısı 2020: 3 507

Kuruluş Türü: STK
Kadın Konukevi Sayısı: 1
Kadın Konukevi Kapasi- tesi: 20
Yararlanan Kişi Sayısı 2020: 20

Kadın Konukevi Sayısı: 2
Kadın Konukevi Kapasi- tesi: 42
Yararlanan Kişi Sayısı 2020: 35

Kuruluş Türü: Göç İdaresi Gn.Md. Toplam
Kadın Konukevi Sayısı: 145
Kadın Konukevi Kapasi- tesi: 2 717
Yararlanan Kişi Sayısı 2020: 40 329
Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
TABLO II: 65- Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinden Hizmet Alanların Sayısı

YIL: 2017
ŞÖNİM SAYISI: 68
KADIN: 72 832
ERKEK: 5 711
ÇOCUK: 13 872
TOPLAM: 92 415

YIL: 2018
ŞÖNİM SAYISI: 79
KADIN: 107 070
ERKEK: 10 462
ÇOCUK: 17 740
TOPLAM: 135 272

YIL: 2019
ŞÖNİM SAYISI: 81
KADIN: 164 945
ERKEK: 9 494
ÇOCUK: 19 012
TOPLAM: 193 451

YIL: 2020 (1)
ŞÖNİM SAYISI: 81
KADIN: 102 743
ERKEK: 8 737
ÇOCUK: 8 396
TOPLAM: 119 879
Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği (1) 1 Ocak- 31 Temmuz 2020 tarihleri arasi verisidir.
b) Amaç
Kadınlara yönelik her türlü ayrımcılığıönlemek, kadınların toplumsal hayatın tüm alanlarında hak, firsat ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarını ve güçlenmelerini sağlamak temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Haklar konusunda kadın-erkek fırsat esitliğini güclendirecek sekilde kadınların ekonomik, sosyal, kültürel hayata ve karar alma mekanizmalarının her düzeyine aktif

Politika/Tedbir: Tedbir 600.1. Kadınların ekonomik ve sosyal hayatta güçlenmelerine yönelik araştırmalar yapılacak, projeler yürütülecek, eğitimler verilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: katılımı özellikle yerelden başlayarak teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.600) Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, AB Başkanlığı, İŞKUR, KOSGEB, YÖK, Üniversiteler, Türkiye Belediyeler Birliği, Meslek Kuruluşları, STK'lar, Özel Sektör
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Finansal Okuryazarlık ve Kadınların Ekonomik Güçlenmesi Seminerlerine devam edilecektir. 2. Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planınin (2018- 2023) izleme ve değerlendirmesi yapılacaktır. 3. Kadınların Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesinde hedef gruba yönelik eğitim ve hizmetler, kurumsal kapasite geliştirme ve farkındalık artırmaya yönelik hazırlık çalışmaları ile bilimsel ve teknik çalışmalar yürütülecektir. 4. Türkiye'de Toplumsal Cinsiyete Duyarli Bütçeleme ve Planlamanin Uygulanması Projesi kapsamında üst düzey yöneticilere yönelik farkındalik artirma seminerleri düzenlenerek, bütçe süreçlerine ilişkin temel politika dokümanları gözden geçirilecektir. 5. Kadınin Güçlenmesi Farkındalik Çalışmaları kapsamında farklı hedef gruplara yönelik, kadının güçlenmesi/medyada kadın

Politika/Tedbir: Tedbir 600.3. Kadınların ekonomik faaliyetlerinin geliştirilmesi için kadın girişimcilere iş geliştirme süreçlerinde danışmanlık ve rehberlik hizmeti sunulacak, bu alandaki desteklerde kadınlara öncelik verilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB, TOBB, Üniversiteler, TİM, STKlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: temsilinin iyileştirilmesi vb. konularda farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 1. Hayata geçirilecek KOBİ Rehberliği ve Teknik Danışmanlık Sisteminde kadın girişimcilerin de etkin olarak danışmanlık ve rehberlik hizmetlerinden yararlanabilmesi için faalietler

Politika/Tedbir: Ticaret Bakanlığı (S)
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: yürütülecektir. 2. Kadın ve genç girişimcilerin ihracata yönelmelerini sağlamak üzere iletişim ağlarının elektronik ortamda oluşturulmasıni destekleyecek Ulusal Kadın İhracatçi Ağı Platformu Projesi ve Melek Yatırımcı Programı hayata geçirilecektir.

Tedbir 600.5. Kadınlar tarafindan kurulan kooperatiflere yönelik; eğitim, girişimcilik ve danışmanlık gibi alanlarda sunulan destekler yaygınlaştırılacak ve gerekli hukuki düzenlemeler yapılmak suretiyle kadınların kooperatif kurmaları kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 600.8. Kadınların kamuda yönetim ve karar organlarında daha fazla oranda yer almalarını sağlayamaya yönelik farkındalık artırılacak, yönlendirici ve teşvik edici yöntemler geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, KOSGEB, STK'lar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), STK'lar
1. İlgili kurum, kuruluş ve STK'lardan gelen talepler doğrultusunda kadın kooperatifçiliği hakkında eğitimler verilecektir.: 1. Kadınların kamuda yönetim ve karar organlarında daha fazla oranda yer almalarinı sağlayamaya yönelik farkındalık artirıci çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 600.5. Kadınlar tarafindan kurulan kooperatiflere yönelik; eğitim, girişimcilik ve danışmanlık gibi alanlarda sunulan destekler yaygınlaştırılacak ve gerekli hukuki düzenlemeler yapılmak suretiyle kadınların kooperatif kurmaları kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 600.9. Kirsal kesimde kadın girişimciliğinin artmasına yönelik destek mekanizmaları sağlanacaktır. Tedbir 600.10. İşgücü
Ticaret Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, KOSGEB, STK'lar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S) Aile, Çalışma ve Sosyal
1. İlgili kurum, kuruluş ve STK'lardan gelen talepler doğrultusunda kadın kooperatifçiliği hakkında eğitimler verilecektir.: 1. Kadın çiftçilere yönelik yürütülen Kadın Çiftçiler Yeniliklerle Buluşuyor Programi ve İl Özel Projeler Programi belirlenecek olan illerde uygulanacaktır. 1. Türkiye'nin Mühendis Kızları

Tedbir 600.5. Kadınlar tarafindan kurulan kooperatiflere yönelik; eğitim, girişimcilik ve danışmanlık gibi alanlarda sunulan destekler yaygınlaştırılacak ve gerekli hukuki düzenlemeler yapılmak suretiyle kadınların kooperatif kurmaları kolaylaştırılacaktır.: piyasasının değişen ihtiyaçları çerçevesinde yeni gelişen meslek alanları göz önünde bulundurularak kız çocuklarının fen, teknoloji, mühendislik, matematik alanlarındaki mesleklere yönlendirilmesi için çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, KOSGEB, STK'lar: Hizmetler Bakanlığı (S)
1. İlgili kurum, kuruluş ve STK'lardan gelen talepler doğrultusunda kadın kooperatifçiliği hakkında eğitimler verilecektir.: Projesi kapsamında burs, farkındalik ve bilgilendirme faaliyetlerine devam edilecek, eşitlik sertifika programı yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 600.5. Kadınlar tarafindan kurulan kooperatiflere yönelik; eğitim, girişimcilik ve danışmanlık gibi alanlarda sunulan destekler yaygınlaştırılacak ve gerekli hukuki düzenlemeler yapılmak suretiyle kadınların kooperatif kurmaları kolaylaştırılacaktır.: Kadına yönelik şiddetin, erken yaşta zorla evliliklerin ve her türlü istismarın önlenmesine yönelik, toplumsal farkındalık yaratma çalışmaları hızlandırılacak, koruyucu ve önleyici hizmetlerin etkinliği ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı

Tedbir 600.5. Kadınlar tarafindan kurulan kooperatiflere yönelik; eğitim, girişimcilik ve danışmanlık gibi alanlarda sunulan destekler yaygınlaştırılacak ve gerekli hukuki düzenlemeler yapılmak suretiyle kadınların kooperatif kurmaları kolaylaştırılacaktır.: p.602) Tedbir 602.1. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesine yönelik düzenlemelerin etkin uygulanmasını sağlamak amacıyla gerekli çalışmalar yapılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, KOSGEB, STK'lar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S) Adalet Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İlgili STK'lar
1. İlgili kurum, kuruluş ve STK'lardan gelen talepler doğrultusunda kadın kooperatifçiliği hakkında eğitimler verilecektir.: 1. 4. Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Plani (2021-2025) hazırlanacaktır.

Tedbir 602.2. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesi amacıyla tüm kamu kurum ve kuruluş personeli dâhil olmak üzere farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalik artırma çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 602.3. Kadına: yönelik şiddetle mücadelede şiddet mağduruna ve şiddet uygulayana yönelik hizmet sunan kurum ve kuruluşların kapasiteleri ve kurumlar arası koordinasyon artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S): Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü sorumluluk alanında olan 2. ve 3. basamak devlet hastanelerinin yüzde 70'ine (500 hastane) ilgili eğitimler yılda iki defa verilecektir.: 1. Kadın konukevlerinin ihtisaslaşmasına ilişkin çalışmaların ülke geneline yaygınlaştırılması ve hizmetlerin ülke genelinde asgari düzeyde standart oluşturulacaktır. 2. Milli Eğitim Bakanlığı işbirliğiyle kadın konukevlerinden hizmet alan kadınların çocukları ile ilişkilerini güçlendirmeye yönelik UZEM üzerinden eğitimler verilecektir.

Tedbir 602.2. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesi amacıyla tüm kamu kurum ve kuruluş personeli dâhil olmak üzere farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalik artırma çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 602.3. Kadına: Sağlık Bakanlığı (S)
Sağlık Bakanlığı (S): 3. Şiddete uğrayan ve şiddet uygulayan için sağlık tesislerindeki iş prosedürü revize edilecek; ilgili işlem basamakları standardize edilmiş olacak ve kurumlararası koordinasyona katkı verilecektir.

Tedbir 602.2. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesi amacıyla tüm kamu kurum ve kuruluş personeli dâhil olmak üzere farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalik artırma çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 602.3. Kadına: İçişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Aile Çalışma Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Sağlık Bakanlığı (S): 4. Teknik yöntemlerle takip (elektronik kelepçe) uygulamasının yaygınlaştırılmasına temel teşkil edecek hukuki ve teknik altyapı çalışmaları tamamlanacaktır. Kadınlara sunulan sağlık hizmetleri iyileştirilip, farkındalık çalışmaları aracılığıyla

Tedbir 602.2. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesi amacıyla tüm kamu kurum ve kuruluş personeli dâhil olmak üzere farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalik artırma çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 602.3. Kadına: sağlık bilincinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.603) Tedbir 603.1. Ülke Sağlık Bakanlığı(S) 1. Kanser taramaları hakkında

Tedbir 602.2. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesi amacıyla tüm kamu kurum ve kuruluş personeli dâhil olmak üzere farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalik artırma çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 602.3. Kadına: genelinde kanser tarama programına uygun hedef gruptaki kadınların programa katılımlarının artırılması için farkındalık çalışmaları yapılacaktır
1. Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü sorumluluk alanında olan 2. ve 3. basamak devlet hastanelerinin yüzde 70'ine (500 hastane) ilgili eğitimler yılda iki defa verilecektir.: eğitici kısa videolar hazırlanarak yayınlanacak, 1. basamak sağlık hizmetleri konusunda iletişim çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 602.2. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesi amacıyla tüm kamu kurum ve kuruluş personeli dâhil olmak üzere farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalik artırma çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 602.3. Kadına: Medyada kadın temsili iyileştirilecek ve kadınların medya okuryazarlığının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.604)

Tedbir 602.2. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesi amacıyla tüm kamu kurum ve kuruluş personeli dâhil olmak üzere farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalik artırma çalışmalarına devam edilecektir. Tedbir 602.3. Kadına: Tedbir 604.1. Kadınların dijital okuryazarlık eğitimlerine katılımları artırılacaktır
Sağlık Bakanlığı (S): Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı(S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniversiteler, TRT, Yerel Yönetimler
1. Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü sorumluluk alanında olan 2. ve 3. basamak devlet hastanelerinin yüzde 70'ine (500 hastane) ilgili eğitimler yılda iki defa verilecektir.: 1. Kadının Güçlenmesi Farkındalık Çalışmaları kapsamında farklı hedef gruplarına yönelik dijital okur-yazarlık eğitimleri düzenlenecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Okullaşma Oranı, Kadın (6-9 Yas) (3)
Birim: Yüzde
2019: 98,4
2020(1): 98,5
2021(2): 100,0

Performans Göstergeleri: Okullaşma Oranı, Kadın (10-13 Yaş) (3)
Birim: Yüzde
2019: 98,5
2020(1): 98,6
2021(2): 100,0

Performans Göstergeleri: Okullaşma Oranı, Kadın (14-17 Yaş) (4)
Birim: Yüzde
2019: 87,5
2020(1): 88,7
2021(2): 88,8

Performans Göstergeleri: Okullaşma Oranı, Kadın (Yükseköğrenim)
Birim: Yüzde
2019: 46,4
2020(1): 48,0
2021(2): 48,0

Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılım Oranı, Kadın (5)
Birim: Yüzde
2019: 34,4
2020(1): 32,7
2021(2): 36,8

Performans Göstergeleri: Kadın İstihdam Oranı
Birim: Yüzde
2019: 28,7
2020(1): 27,3
2021(2): 28,9

Performans Göstergeleri: İşveren Olarak Çalışanlar İçindeki Kadın Oranı (6)
Birim: Yüzde
2019: 10,3
2020(1): 10,4
2021(2): 10,4

Performans Göstergeleri: Kendi Hesabına Çalışanlar İçindeki Kadın Oranı (6)
Birim: Yüzde
2019: 17,0
2020(1): 17,0
2021(2): 18,0

Performans Göstergeleri: Parlamentodaki Kadın Temsil Orani
Birim: Yüzde
2019: 17,3
2020(1): 17,3
2021(2): 17,3
(3) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir.(4) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Orta Öğretim Programının performans göstergelerinden biridir.(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programinın performans göstergelerinden biridir.(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Būtçesinde yer alan Kadının Güçlenmesi Programınin performans göstergelerinder biridir.

2.3.6. Çocuk 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'de 2019 yıl sonu itibarıyla, 83.154.997 kişi olan nüfusun yüzde 27,5'ini (22.876.798 kişi) 0-17 yaş grubu oluşturmaktadır. AB-28 ülkeleri ortalaması yüzde 18,6 ile karşılaştırıldığında ülkemiz çocuk nüfus oranının en yüksek olduğu ülke konumundadır.
Doğum öncesinden başlayarak dar tanımla beş yaşa, daha geniş kullanımı ile sekiz yaşa kadar olan dönemi içeren ve çocukların sağlık, bakım ve eğitim gibi alanlarda çok boyutlu gelişimlerine odaklanan erken dönem çocukluk gelişimi konusunda ülkemizde mevcut programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürmektedir. Ailelerin bu konudaki bilinç düzeyinin artırılmasi, okul öncesi kurumların çoğaltılmasi, bu kurumlara erişim sorunlarının giderilmesi, okul ve okul sonrası sanatsal, sportif ve kültürel etkinlikler için mekânların artırılması gibi konularda politikaların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Ülkemizde çocuk alanında önleyici ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesi, alanda çalışan personelin nitelik ve niceliğinin artırılmasi, rehberlik ve araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetlerinin güçlendirilmesi ve özellikle risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarının yayginlaştırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda koruyucu ve önleyici hizmetlerin yayginlaştırılması ve okullarda sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılabilmesi amacıyla 2018 yılında oluşturulan Mobil Çocuk Sosyal Hizmet Birimlerinin sayısı 174'e ulaşmış olup bu birimlerin 3.741 okul ile eşleşmeleri yapılarak 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla risk grubunda olduğu değerlendirilen çocukların tespiti için aile, rehber öğretmen ve çocuklar dâhil toplam 56.466 görüşme, 15.360 sosyal hizmet müdahalesi gerçekleştirilmiştir. Bununla beraber çocukların, ailelerin ve çocuklarla çalışan 

profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddet konularında farkındalığının artırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.
Korunma ihtiyacı olan çocukların aile odaklı hizmetlerden faydalanması ve bu hizmetlere ilişkin toplumda farkındalığın artırılması önem taşımaktadır. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin geliştirilmesine, hizmet standartlarınin oluşturulmasına, bakım hizmetlerinin ihtisaslaştırılmasına ve bu konuda toplumun bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesine yönelik çalişmalar devam etmektedir. Eylül 2020itibarıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı 1.368 yatılı kuruluşta 13.439çocuk kalmaktadır. Kurum bakımındaki çocuklara yönelik yaşam becerilerini geliştirici programlar ve sosyal kültürel faaliyetler yürütülmektedir. Çocukların kurum sonrasıyaşamlarında karşılaşabilecekleri sorunlara karşı dayanıklılıklarını da artıracak destek hizmetlerinin çeşitlendirilmesi faaliyetleri devam etmektedir.
Ekonomik yoksunluğu nedeniyle kurum bakımına alınma riski bulunan çocukların öz aile veya yakınları yanında desteklenmesi amacıyla ailelere sunulan Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetlerinden Eylül 2020 itibarıyla 129.205 çocuk yararlanmaktadır. 2020yılında SED Hizmeti kapsamında ödenen aylık destek miktarı ortalama 1.082 TL'dir. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi kapsamında Eylül 2020 itibarıyla toplam 16.278çocuğa ulaşılmış, ailelerde farkındalık oluşturmak, çocukların kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân sağlamaya yönelik faaliyetler yürütülmüştür. Ayrıca SED hizmetinden yararlanan ailelerin İşKUR meslek edindirme kurslarına yönlendirilerek kendi ekonomik hayatlarını sürdürebilmeleri için iş ve meslek edindirme çalışmaları yapılmaktadır.Aile merkezli hizmetler bağlamında biyolojik ailesi ile yaşama imkânı kalmamış ama evlat edindirilebilir 17.746 çocuk Eylül 2020 itibarıyla evlat edinme hizmetinden faydalandırılmıştır. Aileleri yanında bakım imkanı bulunmayan ve evlat da edindirilemeyen 7.607 çocuk ise Eylül 2020 itibarıyla 6.267 koruyucu aile yanında kalmaktadır.
Maddi yoksunluk içinde bulanan ailelerin çocuklarına yönelik fırsat eşitliğini artırmaya,yaşam kalitelerini yükseltmeye ve potansiyel riskleri azaltmaya yönelik programlar sürdürülmektedir. Bu bağlamda 2020 yılı Ağustos ayı itibarıyla şartlı sağlık yardımından 1.080.342 kişi, şartlı eğitim yardımından 2.451.422 çocuk yararlanmıştır. İhtiyaç sahibi çocukların özel öğretim kurumlarından ücretsiz olarak yararlanması kapsamında çalışmalar devam etmekte olup, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca açılış izni verilen özel kreş, gündüz bakımevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3'ü çeşitli nedenlerle okul öncesi eğitimden yararlanamayan dezavantajlı durumdaki çocukların desteklenmesi için ayrılmaktadır. Bu kapsamda Eylül 2020 itibarıyla 2.875 çocuk özel kreşve gündüz bakımevi ile çocuk kulüplerinden ücretsiz bakım hizmeti kapsamında yararlanmiştir.
En kötü biçimlerdeki çocuk işçiliğinin sonlandırılmasına ve çalışan çocuklara yönelik bütünsel bir çalışma yürütülmesi amacıyla Çocuk İşçiliği ile Mücadele Ulusal Programıkapsamındaki çalişmalar devam etmektedir. Bu bağlamda mevcut kurumsal yapıların güçlendirilmesi, sanayi ve hizmet sektörlerinde çalışan çocuklara yönelik faaliyetlerin geliştirilmesi ve mevsimlik tarım işleri kapsamında aileleriyle birlikte göç eden çocukların koşullarının iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Mevsimlik tarımda çocuk işciliğinin sona erdirilmesi ve buna ilişkin model oluşturulmasına yönelik faaliyetler 

yürütülmektedir. Sokaktaki çocukların ve ailelerinin sosyal hizmet ve yardımlara yönlendirilmesi,psikososyal destek ve bilinçlendirme hizmetlerinden yararlandırılmasıyönünde çaliışmalar 139 mobil ekip tarafından yürütülmektedir. Bu kapsamda müdahale edilen çocuk sayısı Eylül 2020 itibarıyla 21.305'e ulaşmıştır. 504 çocuk kurum bakımına alınmış, 5.877 çocuğa SED veya sosyal yardım yapılmış, 5.487 çocuğa eğitim, danışmanlık ve sağlik tedbiri uygulanmış, 13.129 aileye ise rehberlik hizmeti sunulmuştur.
Çocuk İşgücü Anketi, yöntem güncellemesi yapılarak 2019 yılında uygulanmıştır.Anket sonuçlarına göre bir ekonomik faaliyette çalişan 5-17 yaş grubundaki çocuk sayısı720 bin olup bunların yaklaşık yüzde 30u kız, yüzde 70'i erkektir. Çalışan çocukların yüzde 34,3'ü eğitimine devam edememektedir. Söz konusu çocukların aynı yaş grubundakiler içindeki payını gösteren istihdam oranı ise yüzde 4,4 olmuştur. Çalışan çocukların yüzde 4,4'ü 5-11 yaş, yüzde 15,9’u 12-14 yaş, 79,7'si ise 15-17 yaş grubunda olup yüzde 30,8'i tarım, yüzde 23,7'si sanayi, yüzde 45,5'i ise hizmet sektöründe çalışmaktadır. 5-14 yaşgrubunda çalışanların yüzde 64,1inin tarım sektöründe, 15-17 yaş grubunda ise yüzde 51'inin hizmet sektöründe olduğu görülmektedir.

Çocuk koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi ve Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onarıcı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerinin sayısı Eylül 2020 itibarıyla 105'e yükselmiştir. Özel ortamlarda ifade ve beyanlarının alınması gerektiği veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğu değerlendirilen, mağdur, tanık ve suça sürüklenen çocukların, cinsel suç ve aile içi şiddet suçu mağdurları ile diğer kırılgan gruba mensup mağdurların ifade ve beyanlarının alınmasında kullanılan adli görüşme odalarının sayısı ise Haziran 2020 itibarıyla 75'e çıkmıştır. Suç Mağdurlarının Desteklenmesine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi 10/06/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.Kararname ile suça maruz kalan kişilerin ve kırılgan grup suç mağdurlarının adli süreçler hakkinda bilgilendirilmesi ve alabilecekleri yardımlar konusunda kendilerine bilgi verilerek uygun kurumlara yönlendirilmesi mümkün olmakta, işlenen suç nedeni ile kaygılı görülen kişilerin de adli süreçte psikososyal destek almaları sağlanmaktadır.
Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunması ve bilişim teknolojileriyle yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tanışmalarına yönelik çalışmaları yürütülmektedir. Bu kapsamda çocukların dijital ve görsel medyada karşılaşabilecekleri risklerin tespiti, zararlı olan içeriklerin kaldırılmasına ilişkin çalışmalar yürütülmesi amacıyla Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde oluşturulan Sosyal Medya Çalişma Grubu Eylül 2020 itibarıyla 876 içeriğe müdahale etmiştir.
Ülkemizde bulunan uluslararası ve geçici koruma altındaki çocuklara yönelik yürütülmekte olan sosyal uyum faaliyetleri aracılığıyla Eylül 2020 itibarıyla ülke genelinde 215.062 çocuğa ulaşılmıştır. Suriyeli ve diğer mülteci çocukları da kapsayacak şekilde genişletilmiş olan Şartlı Eğitim Yardımı Programı kapsamda Ekim 2020 itibarıyla 628.856çocuğa destek sağlanmıştır. Ayrıca söz konusu çocukların psikososyal gelişimi açısından önem arz eden özel politika ve uygulamaların geliştirilerek çeşitlendirilmesi çalişmalarına devam edilmektedir.


Çocuk politikaları alanında önemli gelişmeler sağlanmakla beraber mevcut sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, suça sürüklenme, çocuğa yönelik şiddet, cinsel istismar ve çocuk evlilikleri, sigara, alkol ve uyuşturucu bağımlıliğı, teknolojinin sorunlu kullanımi gibi alanlar çocuklar için önemli risk faktörleri olmaya devam etmektedir.
b) Amaç
Çocukların üstün yararı temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, potansiyellerini gerçekleştirmeye yönelik imkânların artırılması ve firsat eşitsizliğinin azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607)

Politika/Tedbir: Tedbir 607.1. Çocukların sportif, sanatsal, kültürel ve bilimsel aktivitelere yönelmesini özendirmeye yönelik uygulamalar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Valilikler, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çocukların sanat, spor ve kültürel aktivitelere olan ilgi ve bilgilerini artırmak ve yeteneklerini keşfetmek üzere konusunda uzman sanatçılar ve sporcular tarafından eğitimler gerçekleştirilecek, sanat ve spor alanında yarışma ve etkinlikler düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Yoksulluğun nesiller arası aktarımını azaltmak ve fırsat eşitliğini artırmak üzere çocukların bireysel ihtiyaçlarına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.608)

Politika/Tedbir: Tedbir 608.2. Mevcut destekler de dikkate alınarak farklı alanlarda başarılı ve yetenekli olan ancak maddi imkânsızlıkları nedeniyle bu alanlarda ilerleyemeyen çocuklara yönelik destekler geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sanayinin Çırakları Geleceğin Yıldızları projesi ile 16 ilde çıiraklik eğitimi gören gençler arasında futbol turnuvalari düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 608.3. Özel öğretim kurumlarında ihtiyaç sahibi çocuklar için ayrılan ücretsiz kontenjanların tam doluluk oranı ile kullanımı yönünde yürütülen çalışmalar artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1 Mevzuatla belirlenmiş ihtiyaç sahibi çocuklar için, özel eğitim kurumlarında ayırılan kontenjanların tamamının kullanılması sağlanacaktır.

Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 609.3. Sokakta çalıştırılan veya çalıştırılma riski olan çocuklara yönelik olarak koruyucu ve önleyici hizmetler kapsamında mobil ekipler güçlendirilecektir.

Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609): Çocuk adalet sistemi önleyici, onarıcı ve geliştirici mekanizmalar doğrultusunda risk takibini içeren bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.610)

Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 610.1. Risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programları yaygınlaştırılacak ve bakım hizmetleri ihtisaslaştırımaya devam edilecek, alanda çalışan personelin niteliği ve niceliği artırılacaktır.

Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 610.2. Çocuk Koruma Kanununda öngörülen çocuklara özgü tedbirlerin uygulanmasi ve tedbir kararlarının izlenmesine ilişkin mekanizmalarin geliştirilmesi sağlanacaktır.

Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 610.3 Çocuk adalet sistemi onaricı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılacak, çocuklara özgü uzlaştırma usulleri geliştirilecek, suça sürüklenen çocuklar yönünden kamu davasının açılmasının ertelenmesi modeli oluşturulacak ve ilk derece yargılama ile kanun yolu incelemelerinin öncelikli olarak yapılması sağlanacaktır.

Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 610.5. Adli süreçte çocuklara özgü koruma mekanizmaları güçlendirilecek, çocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adliyelerde adli görüşme odalarının sayısı artirılacaktır.

Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611): Tedbir 611.1. Çocuk Destek Gelişim ve Eğitim Programının etkinliği artırılacaktır.

Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611): Tedbir 611.2. Koruma altındaki çocuklara kurum bakımından ayrıldıktan sonra toplumsal hayata adaptasyonlarını desteklemek üzere verilen rehberlik hizmeti geliştirilecektir.

Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611): Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara yönelik aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.612)

Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611): Tedbir 612.1. Koruma altındaki çocukların aile odaklı hizmetlerden faydalanması artırılacak, koruyucu aile hizmet modelinin güçlendirilmesi ve yaygınlaştırımasına yönelik eğitim, bilinçlendirme ve tanıtim faaliyetleri geliştirilecektir.

Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611): Tedbir 612.2. Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetinin sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.

Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611): Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddeti önleyecek program ve uygulamalar geliştirilecek, risk altındaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psiko-sosyal destek programları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.613)

Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611): Tedbir 613.2. Erken çocukluk döneminden başlamak üzere çocuklara ihmal, istismar ve şiddet konularında farkındalık eğitimleri verilecek, çocukların yaşam becerileri güçlendirilecektir.

Tedbir 613.3. Çocuklarla çalışan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: Tedbir 613.5. Çocuk Koruma İlk Müdahale ve Değerlendirme Birimlerinin güçlendirilmesi ve etkililiğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgil Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Çocukların dijital risklerden korunması kapsamında özel kreş, gündüz bakımevi ve çocuk kulübü çalışanları ile bu kuruluşlardan hizmet alan ailelere eğitim verilecektir.: 1. Çocuğun alması gereken uygun sosyal hizmet modeli belirlenerek etkin bir şekilde yönlendirilmesini sağlamak amacıyla Çocuk Koruma İlk Müdahale ve Değerlendirme Birimleri fiziki altyapi, mevzuat ve personel yönünden güçlendirilecektir.

Tedbir 613.3. Çocuklarla çalışan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: Tedbir 613.6. Mobil Çocuk Hizmet Birimleri yaygınlaştırılacak ve güçlendirilecektir.
Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Çocukların dijital risklerden korunması kapsamında özel kreş, gündüz bakımevi ve çocuk kulübü çalışanları ile bu kuruluşlardan hizmet alan ailelere eğitim verilecektir.: 1. Mobil çocuk hizmet birimleri yaygınlaştırılacak ve hizmetten yararlanan çocuk sayıları arttırılacaktir.

Tedbir 613.3. Çocuklarla çalışan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: Çocukların, sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap, sosyal medya gibi yayın içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.615)

Tedbir 613.3. Çocuklarla çalışan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: Tedbir 615.1. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunmasına yönelik çalışmalar artırılacaktır.
Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, STK'lar
1. Çocukların dijital risklerden korunması kapsamında özel kreş, gündüz bakımevi ve çocuk kulübü çalışanları ile bu kuruluşlardan hizmet alan ailelere eğitim verilecektir.: 1. Ailelere ve çocuklara rehberlik etmesi amacıyla; dijital oyunların seçimine, uygun içerikli kitap seçimine ve dijital medyanın bilinçli ve güvenli kullanımına yönelik rehber hazırlanacaktır.

Tedbir 613.3. Çocuklarla çalışan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: Tedbir 615.2. Kültürel yapıya uygun olarak yaş ve içerik açısından kullanıcılar ve ebeveynler için bilgilendirici bir bağımsız oyun derecelendirme sistemi oluşturulacaktır.
Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Gençlik ve Spor Bakanlığı, BTK, İlgili Kamu, Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
1. Çocukların dijital risklerden korunması kapsamında özel kreş, gündüz bakımevi ve çocuk kulübü çalışanları ile bu kuruluşlardan hizmet alan ailelere eğitim verilecektir.: 1. Güvenli Oyna (guvenlioyna.org.tr) dijital oyun bilinçlendirme portali ile dijital oyunların olumlu, olumsuz yönleriyle incelenmesi, analizi, bilinçlendirme ve bilgilendirme çalışmalarına devam edilecektir. Ayrica Güvenli Oyna platformunun içeriği, ilgili paydaşlarla birlikte geliştirilmeye devam edilecektir.

Tedbir 613.3. Çocuklarla çalışan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve akranlarıyla ortaklıklar kurmalarını sağlamak üzere, yaşam becerilerini ve kültürler arası etkileşimi artıracak programlar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.616)

Tedbir 613.3. Çocuklarla çalışan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.: Tedbir 616.1. Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocuklara yönelik sosyal uyum programları yaygınlaştırılacaktır.
Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgil Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STKlar
1. Çocukların dijital risklerden korunması kapsamında özel kreş, gündüz bakımevi ve çocuk kulübü çalışanları ile bu kuruluşlardan hizmet alan ailelere eğitim verilecektir.: 1. Sosyal Uyum Programi kapsamında gerçekleştirilen eğitsel, sosyal, kültürel, sportif uygulamalara devam edilecektir.

Çocukların bağımlılık yaratan davranış ve maddelerden korunmalarına yönelik tedbirler alınacak, tedavi merkezlerinin nitelik ve niceliği artırılacak, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.617): Tedbir 617.3. Bağımlılıikla mücadele amacıyla çocuklara, ailelere ve çocuklarla çalışan profesyonellere yönelik bilinçlendirme çalışmaları ve eğitimler sürdürülecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: 5 Yaş Net Okullaşma Oranı
Birim: Yüzde
2019: 75,2
2020 (1): 75,1
2021(2): 83

Performans Göstergeleri: 15-17 Yaş Grubunda İstihdam Oranı
Birim: Yüzde
2019: 15,7
2020 (1): 15,6
2021(2): 15,5
Kaynak: Milli Eğitim Bakanlığı, TÜIK (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.3.7. Gençlik 
a) Mevcut Durum 
Ülkemiz genç nüfusu (15-24 yaş) 2019 yıl sonu rakamlarına göre toplam nüfusun yaklaşık yüzde 15,6'sını oluşturmaktadır. Genç nüfus ortalamaları yüzde 10,7 olan AB ülkeleriyle karşılaştırıldığında Türkiye, genç nüfus oranının en yüksek olduğu ülkedir.
Söz konusu demografik yapının ülkemiz kalkınması açısından bir fırsata dönüşebilmesi ve gençlerimizin potansiyellerini gerçekleştirebilmeleri için sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, eğitimde kalite, işsizlik, teknolojinin doğru kullanımı, toplumsal aidiyet ve dayanışma duygusunun geliştirilmesi ve bağımlılikla mücadele gibi alanlarda politika ve hizmetlerin geliştirilmesi ve kurumsallaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir.
2019 yılı OECD verilerine göre, ülkemizde 15-29 yaş grubu nüfusun yüzde 40,5'i eğitimde, yüzde 30,7'si istihdamdadır. Söz konusu yaş grubu içerisinde eğitimde ve istihdamda olmayanların oranı ise ülkemizde yüzde 28,8 olup yüzde 12,8 olan OECD ortalamasının üzerindedir. OECD ortalaması erkeklerde yüzde 10,7, kadınlarda yüzde 15,3olan bu oran ülkemizde erkeklerde yüzde 17,9, kadınlarda ise yüzde 40'tır. Bu alanda,kadınlara özel koşullar da dikkate alınarak politika ve hizmetler geliştirilmesi yönündeki çalişmalara devam edilmektedir.


Gençlerde genel işsizlik ve tarım dışı işsizlik oranlari, yetişkinlerdeki işsizlik oranlarının yaklaşık iki katıdır. 15-24 yaş işsizlik oranları 2019 yılında erkeklerde yüzde 22,5, kadınlarda yüzde 30,6 olup tarım dışı işsizlik oranları ise sırasıyla 25,2 ile 35,7'dir. Ayrıca genç nüfus içinde kadınların işgücüne katılım ve istihdam oranları sırasıyla yüzde 32,6 ve yüzde 22,6iken erkeklerde sırasıyla yüzde 55,9 ve yüzde 43,4'tür.

Gençlerin istihdam piyasasına geçişlerini ve kariyer olanaklarına erişimini kolaylaştırmak üzere Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi tarafından staj faaliyetlerinin yayginlaştırılmasi, üniversiteli gençlerin yarı zamanlı olarak istihdam edilmesi ve ülkemizdeki büyük projelerle ilgili olarak gençlere farkındalık kazandırılması yönünde çalışmalar yürütülmektedir.

Gençlik merkezleri ve kamplariında yürütülmekte olan hizmetler, hareketlilik programları ve sosyokültürel faaliyetler ile gençlerin toplumsal hayata aktif katılımlarının artırılmasi, umut, özgüven ve toplumsal aidiyet duygularının güçlendirilmesi, gençler arasında sosyal sorumluluk ve gönüllülük bilinci ve kültürünün geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Ekim 2020 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı 350 gençlik merkezinin 1.240.550 kadın, 1.147.450 erkek olmak üzere toplam 2.388.000 üyesi bulunmaktadır. Gençlik merkezlerinin fiziki altyapı ve faaliyetler açısından engelli gençler için daha erişilebilir hâle getirilmesi ile faaliyetlerin gençlerin taleplerini ve zamanın gerekliliklerini karşılayacak şekilde geliştirilmesi yönünde çalışmalar sürdürülmektedir.
Gençlerin sosyal, kültürel ve mesleki gelişimlerinde, bilgi, beceri ve yeterliliklerini artırmalarında ve vizyon sahibi olmalarında önemli bir araç olan hareketlilik ve dayanışma programlarının çeşitlendirilmesi, kapsam olarak genişletilmesi ve erişilebilirliğinin, başta özel politika geliştirilmesi gereken gençler için olmak üzere, artırılması yönünde çalışmalar devam etmektedir. Ülkemiz, hareketlilik ve gönüllülük faaliyetlerini Avrupa genelinde geliştirmeye yönelik mevcut AB eğitim ve gençlik programlarının yanı sıra 2019 yılında gönüllülük, dayanışma, istihdam ve staj faaliyetlerini destekleyen Avrupa Dayanışma Programına (ESC) katilmiştir. Bu çerçevede 2014-2020 yıllarında 15-29 yaș arasında yaklaşık 183 bin genç Erasmus+ ve ESC Programları kapsamında yurt dışında eğitim, staj,iş başı gözlem, gönüllülük, kurumsal işbirliği faaliyetlerine katılmıştır. Söz konusu projelerle,yaklaşık 27 bin genç 2014-2020 yıllarında diğer Program ülkeleri Ulusal Ajansları tarafından finanse edilmiş projelerle hareketlilik programlarından yararlanmıştır.
Ulusal ve uluslararası platformlarda gençlerin daha aktif ve söz sahibi hale gelmesi,taleplerini dile getirmesi ve karar alma mekanizmalarina katilım sağlamasında önemli bir araç olma potansiyeli taşıyan Türkiye Ulusal Gençlik Konseyine yönelik ikincil mevzuat düzenlemesi ile Konseye işlevsel bir yapı kazandırılmasına yönelik hazırlıklar devam etmektedir.

Madde bağımlılığı ile mücadelede etkinlik sağlanması amacıyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri ile mevcut kurumsal yapıların ve uygulamaların geliştirilmesine, ilgili kurumlar arasındaki eşgüdüm ve bilgi paylaşımının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda gençlerin ve gençlerle çalışanların madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılıklara ilişkin farkındalık ve bilgi düzeylerini artırmaya yönelik programlara, pandemi koşulları çerçevesinde devam edilmiştir. Ekim 2020 itibarıyla yatakli hizmet veren 10 ÇEMATEM ve 43 AMATEM'de yatakli,9 ÇEMATEM ve 67 AMATEM'de ise ayaktan hizmet verilmektedir.

Ekim 2020 itibarıyla ülkemizde geçici koruma altında, 15-24 yaş arası yaklaşık 760 bin genç bulunmaktadır. Söz konusu gençlerin ekonomik ve sosyal hayat katılımlarıni sağlamak üzere dil, eğitim, sağlık, istihdam ve uyum gibi alanlarda özel politika ve uygulamaların geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi yönünde faaliyetler yürütülmektedir.
Madde bağımlılığı, teknolojinin sorunlu kullanımı, işsizlik, özgüven eksikliği, gelecek kaygisı gibi gençler için önemli risk faktörlerine yönelik program, politika ve hizmetler sürdürülmektedir.

b) Amaç
Gençlerin güçlü yaşam becerilerine, insani ve millî değerlere sahip olarak yetişmelerinin, iktisadi ve sosyal hayata ve karar alma mekanizmalarına aktif katılımlarının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Gençleri okul-sınav-iş bulma döngüsünden çıkartan, fiziksel, sosyal ve bilişsel gelişimleri ile yenilikçi ve girişimci niteliklerini destekleyen kültürel, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Plani p.619)

Politika/Tedbir: Tedbir 619.2. Gençlik merkezlerinin sayısı ihtiyaca göre artırılacak ve benzer faaliyetler yürütülen kuruluşlarla ortaklıklar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1 Gençlik merkezlerinin inşasına yönelik faaliyetlere devam edilecek, başka kurumlarca tahsis edilen tesislerin bakım onarımları yapılarak gençlerin kullanimına uygun hale getirilecektir. Gençlik merkezlerine uzak yerlerdeki gençlere hizmet vermek üzere Genç Ofisler açılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 619.3. Gençlerin okuma, anlama ve düşünme yetileri ile liderlik becerilerinin artirılmasına yönelik faaliyetler yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1 Gençlik merkezlerinde düzenlenen atölye ve kulüp faaliyetlerine devam edilecektir. Söz konusu faaliyetlerin yaygınlaştırılması amacıyla uzaktan çevrimiçi eğitim platformunun kurulmasi ve faaliyete geçirilmesi sağlanacaktır. Sesli Kütüphane Projesi kapsamında gönüllü gençlerin kitap seslendirmeleri yapmaları sağlanacaktır.

Tedbir 619.4. Ders dişi zamanlarda gençlerin fiziksel, sosyal, sanatsal, sportif, bilişsel ve kültürel gelişimlerini destekleyici faaliyetlerin okullarda sunulmasına yönelik bir model geliştirilecek, bu model içerisinde kurgulanan hizmetler okulların fiziki ve insan kaynağı kapasiteleri ile maddi imkânları geliştirilerek ilgili kurumlar tarafindan sunulacaktir.: Gençlerin sosyal hayatta ve karar alma mekanizmalarında aktif rol almaları desteklenecek, hareketlilik programları özellikle dezavantajlı gençlerin taleplerine uygun biçimde genişletilip çeşitlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.620)

Tedbir 619.4. Ders dişi zamanlarda gençlerin fiziksel, sosyal, sanatsal, sportif, bilişsel ve kültürel gelişimlerini destekleyici faaliyetlerin okullarda sunulmasına yönelik bir model geliştirilecek, bu model içerisinde kurgulanan hizmetler okulların fiziki ve insan kaynağı kapasiteleri ile maddi imkânları geliştirilerek ilgili kurumlar tarafindan sunulacaktir.: Tedbir 620.1. Başta Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafindan gençlik merkezleri ve gençlik kamplarında yürütülen programlar olmak üzere, gençlerin kişisel ve sosyal gelişimine katkı sağlamasına yönelik düzenlenen programlar ile faaliyetlerin sayısı ve kalitesi artırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, YTB, Yunus Emre Enstitüsü, Yerel Yönetimler, STKlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, BTK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, STK'lar
1 Hayat Becerileri Eğitim Programının bilinirlilik, görünürlük, tanıtım ve farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 2. Gençlere yönelik olarak tiyatro, münazara, edebiyat vb. alanlarda yarışmalar düzenlenecektir.: 1 Sağlıklı Yaşam ve Spor Kulübü faaliyetleri geliştirilecek, gençlerin kişisel ve sosyal gelişimlerine katkı sağlayacak faaliyetler düzenlenecektir. Gençlik liderleri, kamp liderleri, yurt müdürleri, yurt eğitim sorumlulari, gençlik merkezi müdürleri ve antrenörlere çeşitli alanlarda eğitici eğitimleri düzenlenecek, farkindayiz.gov.tr internet sitesinin tanitimina ve görünürlüğünü arttırmaya yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir.

Tedbir 619.4. Ders dişi zamanlarda gençlerin fiziksel, sosyal, sanatsal, sportif, bilişsel ve kültürel gelişimlerini destekleyici faaliyetlerin okullarda sunulmasına yönelik bir model geliştirilecek, bu model içerisinde kurgulanan hizmetler okulların fiziki ve insan kaynağı kapasiteleri ile maddi imkânları geliştirilerek ilgili kurumlar tarafindan sunulacaktir.: Tedbir 620.2. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, YTB, Yunus Emre Enstitüsü, Yerel Yönetimler, STKlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar
1 Hayat Becerileri Eğitim Programının bilinirlilik, görünürlük, tanıtım ve farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 2. Gençlere yönelik olarak tiyatro, münazara, edebiyat vb. alanlarda yarışmalar düzenlenecektir.: 1 Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.

Tedbir 619.4. Ders dişi zamanlarda gençlerin fiziksel, sosyal, sanatsal, sportif, bilişsel ve kültürel gelişimlerini destekleyici faaliyetlerin okullarda sunulmasına yönelik bir model geliştirilecek, bu model içerisinde kurgulanan hizmetler okulların fiziki ve insan kaynağı kapasiteleri ile maddi imkânları geliştirilerek ilgili kurumlar tarafindan sunulacaktir.: Tedbir 620.3. Hareketlilik programları özellikle dezavantajlı gençlerin ihtiyaç ve taleplerine uygun biçimde genişletilip çeşitlendirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, YTB, Yunus Emre Enstitüsü, Yerel Yönetimler, STKlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Avrupa Birliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
1 Hayat Becerileri Eğitim Programının bilinirlilik, görünürlük, tanıtım ve farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 2. Gençlere yönelik olarak tiyatro, münazara, edebiyat vb. alanlarda yarışmalar düzenlenecektir.: 1 Kültürel, sanatsal ve sportif faaliyetler ile gençlerin problem çözme ve sosyal becerilerinin geliştirilmesine yönelik olarak iletişim, takım çalışması, sosyal sorumluluk ve çevre bilinci gibi konularda farkındalik oluşturma faaliyeti yürütülecektir. Hareketlilik projeleri gerçekleştirilecektir. 3 Özellikle kırsalda yaşayan ve dezavantajlı olan gençlerin sosyal gelişimlerini artırmaya yönelik projeler sürdürülecektir.

Tedbir 620.4. Gençler gönüllülük faaliyetleri kapsamında bilinçlendirilecek ve yönlendirilecek, gençlerin gönüllü faaliyetlere katılımı teşvik edilecektir.: Tedbir 620.5. Gençlik alanında faaliyet gösteren STK'ların kurumsal kapasiteleri geliştirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, Yerel Yönetimler, STK'lar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Avrupa Birliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler, STK'lar
1 Genç Gönüllüler Platformunun sürdürülebilirliğine yönelik çalışmalar yürütülerek gönüllü arayanlar ile gönüllülerin eşleşmeleri sağlanacak, ilgili kurumlarla gönüllülük alanında işbirliği protokolleri yapılacak, gönüllülük faaliyetleri ve katılımcı sayıları artirilacaktır. Genç Gönüllüler Platformunun mobil uygulaması faaliyete girecektir. 3. Damla Gönüllülük Projesi kapsamında yürütülen faaliyetlere devam edilecektir.: Gençlik Projeleri Destek Programlarının uygulamasi geliştirilerek devam edecektir.

Tedbir 620.4. Gençler gönüllülük faaliyetleri kapsamında bilinçlendirilecek ve yönlendirilecek, gençlerin gönüllü faaliyetlere katılımı teşvik edilecektir.: Gençlerin bilişsel, fiziksel ve psikolojik gelişimlerini olumsuz yönde etkileyen faktörler ile etkilerinin azaltılmasını teminen gençlerin ve ebeveynlerin özelliklerine uygun psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacak, gençler arasında sağlık, sosyal medya ve hukuk okur-yazarlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.621)

Tedbir 620.4. Gençler gönüllülük faaliyetleri kapsamında bilinçlendirilecek ve yönlendirilecek, gençlerin gönüllü faaliyetlere katılımı teşvik edilecektir.: Tedbir 621.1. Okullarda, yükseköğrenim öğrenci yurtlarında ve gençlik merkezlerinde sağlik, sosyal medya ve hukuk okuryazarlığı konularında farkındalik artırıcı faaliyetler ile beceri güçlendirecek programlar yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, Yerel Yönetimler, STK'lar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, AFAD, Valilikler, Yerel Yönetimler, STK'lar
1 Genç Gönüllüler Platformunun sürdürülebilirliğine yönelik çalışmalar yürütülerek gönüllü arayanlar ile gönüllülerin eşleşmeleri sağlanacak, ilgili kurumlarla gönüllülük alanında işbirliği protokolleri yapılacak, gönüllülük faaliyetleri ve katılımcı sayıları artirilacaktır. Genç Gönüllüler Platformunun mobil uygulaması faaliyete girecektir. 3. Damla Gönüllülük Projesi kapsamında yürütülen faaliyetlere devam edilecektir.: 1. Yurtlarda sağlık, sosyal medya ve hukuk okuryazarlığı konularında gençlerin farkındalıklarını artırmak amacıyla düzenlenen eğitim, konferans vb. faaliyetler yürütülecektir.

Tedbir 620.4. Gençler gönüllülük faaliyetleri kapsamında bilinçlendirilecek ve yönlendirilecek, gençlerin gönüllü faaliyetlere katılımı teşvik edilecektir.: Bağımlılık yapıcı maddelerle etkin mücadele edilecek, bu maddelerin kullanım durumunu tespit etmeye yönelik araştırma ve hizmetlere devam edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.622)

Tedbir 620.4. Gençler gönüllülük faaliyetleri kapsamında bilinçlendirilecek ve yönlendirilecek, gençlerin gönüllü faaliyetlere katılımı teşvik edilecektir.: Tedbir 622.2. Gençlerin ve gençlik alanındaki profesyonellerin bağımlılıkla mücadele konusunda bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesi yönünde çalışmalara devam edilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, Yerel Yönetimler, STK'lar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, YÖK, STK'lar
1 Genç Gönüllüler Platformunun sürdürülebilirliğine yönelik çalışmalar yürütülerek gönüllü arayanlar ile gönüllülerin eşleşmeleri sağlanacak, ilgili kurumlarla gönüllülük alanında işbirliği protokolleri yapılacak, gönüllülük faaliyetleri ve katılımcı sayıları artirilacaktır. Genç Gönüllüler Platformunun mobil uygulaması faaliyete girecektir. 3. Damla Gönüllülük Projesi kapsamında yürütülen faaliyetlere devam edilecektir.: 1 Gençlik merkezleri ve gençlik kamplarındaki gençler başta olmak üzere gençlerin madde bağımlılığı, sigara ve alkolün sağlığa olumsuz etkileri konusunda bilinçlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. Gençleri ve gençlik çalışanlarını bağımlılık konusunda bilinçlendirmek üzere Bağımlılıkla Mücadele Uygulayıcı ve Farkındalık Eğitimleri kapsamında 45.000 genç, 2.500 personel ve 444 kisiye eğitici eğitimi verilecektir.

Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin, sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere; farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.623): Tedbir 623.1. Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlere yönelik sportif, kültürel, eğitsel faaliyet ve programlar uygulanacak ve desteklenecektir.

Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin, sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere; farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.623): Tedbir 623.2. Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençler bilişsel, bedensel, duygusal yönden kişisel ve sosyal gelişimleri artırılacak, bu gençlere istihdama yönelik mesleki yönlendirmeler yapılacaktır.

Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin, sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere; farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.623): Tedbir 623.3. Eğitimde ve istihdamda yer alamayan gençlerin profilleri belirlenerek eğitime, işgücüne ve istihdama katiılımlarını destekleyecek birey, aile ve toplum odakli bütüncül bir yaklaşım geliştirilecektir.

Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin, sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere; farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.623): Tedbir 623.9. Farkli genç gruplarına ve hızlı değişen ihtiyaç ve taleplere uyum sağlayabilmek için gençlik alanında calışan STK'larla ortak işbirliği çalışmaları yapılacaktır.

Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin, sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere; farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.623): Tedbir 623.10. Gençlerin kişisel, sosyal gelişimleri ile kariyer planlamalarına katkı sağlayacak programlar uygulanacaktır.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Genç İstihdam Orani (15-24 Yaș)
Birim: Yüzde
2019: 33,1
2020(1): 31,4
2021(2): 33,2

Performans Göstergeleri: Gençlik Merkezi Sayısı
Birim: Adet
2019: 321
2020(1): 350
2021(2): 360
Kaynak: TÜIK, Gençlik ve Spor Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


2.3.8. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardımlar ve Yoksullukla Mücadele 
a) Mevcut Durum 
Uygulanagelen politikaların etkisiyle gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması konularında ülkemizde önemli bir ilerleme kaydedilmiştir. Bu kapsamda, Gini katsayısı 2009 yılındaki 0,415 seviyesinden 2019 yılında 0,395'e gerilemiştir. Bunun yanısıra, en zengin yüzde 20lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldığı payın en yoksul yüzde 20'lik grubun aldığı paya oranı (P80/P20) da 2009 yılında 8,5 iken 2019 yılında 7,4'e düşmüştür. Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı alınarak hesaplanan göreli yoksulluk orani, 2009 yılında yüzde 24,3 iken 2019 yılında yüzde 21,3'e gerilemiştir.
TABLO II: 66- Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar, Gini Katsayısıve Yoksulluk Oranları

2009: 5,6
2015: 6,1
2016: 6,2
2017: 6,3
2018: 6,1
2019: 6,2

2009: 10,3
2015: 10,7
2016: 10,6
2017: 10,7
2018: 10,5
2019: 10,9

2009: 15,1
2015: 15,2
2016: 15,0
2017: 14,8
2018: 14,8
2019: 15,2

2009: 21,4
2015: 21,5
2016: 21,1
2017: 20,9
2018: 20,9
2019: 21,4

2009: 47,6
2015: 46,5
2016: 47,2
2017: 47,4
2018: 47,5
2019: 46,3

2009: 100
2015: 100
2016: 100
2017: 100
2018: 100
2019: 100

2009: 0,415
2015: 0,397
2016: 0,404
2017: 0,405
2018: 0,408
2019: 0,395

2009: 8,50
2015: 7,60
2016: 7,70
2017: 7,50
2018: 7,80
2019: 7,40

2009: 24,3
2015: 21,9
2016: 21,2
2017: 20,1
2018: 21,2
2019: 21,3
Kaynak: TÜÎK Gelir ve Yaşam Koşullan Araştırmalan ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları
(1) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hanehalkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60' yoksulluk sının olarak alınmıştır.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafindan açıklanan İnsani Gelişme Endeksi sıralamasında ülkemiz son yıllarda dikkate değer bir gelişme göstermiştir. Türkiye 2005yıliında Orta Insani Gelişme kategorisinde yer alırken, 2018 yılında 0,806'lık endeks değeriyle 189 ülke arasında 59'uncu olmuş ve ilk kez En Yüksek İnsani Gelişme kategorisine yükselmiştir.


Ülkemizde son dönemde sosyal yardım ağı önemli ölçüde genişletilerek eğitim ve sağlık alanında sosyal yardıma ihtiyaç duyan her kesime ulaşılması sağlanmaktadır. Kamu kurum ve kuruluşları tarafindan yürütülen sosyal yardım programları kapsamında yapılan yardım harcamaları bu doğrultuda artırılmış ve söz konusu harcamaların GSYH'ye oranı2008 yılında 1,02 iken bu oran 2019 yılında 1,16'ya yükselmiştir.
Söz konusu geniş yardım aği, pandemi döneminde ortaya çıkan sorunların giderilmesinde ve ilave yardım programlarının etkin bir biçimde uygulanmasında önemli rol oynamıştır. Pandemi döneminde oluşturulan Sosyal Koruma Kalkanı kapsamında sosyal yardım faydalanıcılarina ilave destekler verilmiş ve mevcut durumda sosyal yardım faydalanıcısı olmayıp yardıma muhtaç duruma düşen hanelere belirli kriterler doğrultusunda doğrudan nakit destek sağlanmıştır. Üç faz halinde yürütülmüş olan ilave sosyal yardım programının birinci ve ikinci fazında, düzenli sosyal yardım almakta olan, SYDV'lerce gelir tespiti yapılarak GS primi devlet tarafindan ödenen ve süreli sosyal yardımlardan faydalanan T.C. vatandaşı ihtiyaç sahibi yaklaşık 4,4 milyon haneye biner TL nakdi destek verilmiştir. Üçüncü fazda ise daha önce sosyal yardım faydalanıcısı olmayan ancak pandemi nedeniyle yardıma muhtaç hale gelen tüm toplum kesimlerine ulaşılması hedeflenerek eDevlet Kapısı üzerinden yardım başvurusu alınmiş ve hane bazlı değerlendirme sonucunda yaklaşık 1,8 milyon haneye biner TL nakdi destek sağlanmıştır. Pandeminin ortaya çıkmasıyla birlikte, 81 ildeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarına her ay gönderilen periyodik paylar 135 milyon liradan 180 milyon liraya çıkarılmış ve Vakıflara ilave iki periyodik pay aktarılmıştır. Pandemi dolayısıyla 65 yaş ve üstündekiler ile kronik rahatsızlığıolan kişilere sokağa çıkma kısıtlaması uygulanmaya başlanan 21/03/2020 tarihi sonrasında söz konusu vatandaşların temel ihtiyaçlarının karşılanması için Vefa Sosyal Destek Gruplarıoluşturulmuştur. Kamu kurumlari, yerel yönetimler, AFAD, Kizılay ve sivil toplum kuruluşlarından oluşturulan bu sosyal destek grupları aracılığıyla çağrı merkezlerine ulaşan dokuz milyondan fazla talep karşılanmıştır. Vefa destek gruplarının söz konusu faaliyetleri devam etmektedir. Ayrıca sokakta yaşayan kişiler tespit edilerek öncelikli olarak il sınırlarıiçerisinde bulunan kamu kurumu misafirhanelerine yerleştirilmekte, bunun mümkün olmadığı durumlarda ise pansiyon, otel vb. yerlerde konaklamaları sağlanmaktadır.Konaklatılan bu kişilerin temizlik, sağlık, temel gıda, giyim ve diğer ihtiyaçları SYDVlerin imkânları çerçevesinde karşılanmaktadır.

Covid-19 pandemisi sürecinde mevcut bazi sosyal yardim programlari çerçevesinde ödenen yardım miktarlarında artışa gidilerek Şartlı Sağlik Yardim Programı kapsamında ödenen Şartlı Doğum Yardımı 75 TL'den 100 TL'ye, Eşi Vefat Etmiş Kadınlara Yönelik Yardım Programı kapsamında ödenen yardım miktarı 275 TL'den 325 TL'ye, Muhtaç Asker Çocuklarına Yönelik Yardım Programi kapsamında ödenen yardım miktari 100 TL'den 150TL'ye, Muhtaç Asker Ailelerine Nakdi Yardım miktarı 275 TL'den 400 TL'ye, Öksüz ve Yetim Yardımı da 100 TL'den 150 TL'ye çıkarılmıştır. İhtiyaç sahibi vatandaşlara yönelik barınma yardımları kapsamında betonarme ev yapımına ilişkin bir hanenin alabileceği azami destek tutarı 25 bin TL'den 40 bin TL'ye, ev onarımında ise hane başına azami 15 bin TL'den 20bin TL'ye yükseltilmiştir.


TABLO II: 67- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamaları

Kurum: Yararlanicı Sayısı (1)
Yardım Türü: Tutar (Bin TL)
2017: Yararlanıcı Sayısı (1)
2018: Tutar (Bin TL)
2019: Yararlanicı Sayısı (1)

Kurum: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yardım Türü: Sosyal Yardımlardan Faydalanan Toplam Hane Sayısı
2017: 3 201 253
2019: 3 494 932

Kurum: Yaşlı ve Engelli Aylığı (2022)
Yardım Türü: 1 313 822
2017: 5 282 568
2018: 1 412 857
2019: 6 270 340

Kurum: Sosyal ve Ekonomik Destek (Çocuklan Muhtaç Aileler)
Yardım Türü: 161 493
2017: 834 691
2018: 185 766
2019: 1 096 121

Kurum: Evde Bakım
Yardım Türü: 499 737
2017: 5 720 106
2018: [TELEFON]: 6 675 740

Kurum: SYDV'ler (Fon) Tarafindan Verilen Tüm Sosyal Yardımlara Aktarılan Kaynak
2017: 5 713 527
2019: 5 957 458

Kurum: Genel Sağlık Sigortası Primleri
Yardım Türü: 6 732 639
2017: 7 743 979
2018: 6 945 909
2019: 8 973 991

Kurum: Doğum Yardımi (2)
Yardım Türü: 1 210 124
2017: [TELEFON]: 1 190 053
2019: 506.489

Kurum: Vakıflar Genel Müdürlüğü
Yardım Türü: Muhtaç Aylığı (yetim ve engelliler)
2017: 4 653
2018: 29 941
2019: 4 869

Kurum: İmaret Hizmetleri
Yardım Türü: 20 195
2017: 33 203
2018: 84 280
2019: 36 757

Kurum: Burs (ilk ve ortaöğretimdeki muhtaç öğrenciler)
Yardım Türü: 21 290
2017: 20 302
2018: 20 741
2019: 29 730

Kurum: MEB
Yardım Türü: Burs (ilk ve ortaöğretimdeki muhtaç öğrenciler)
2017: 142 205
2018: 330 228
2019: 386 413

Kurum: YURT-KUR
Yardım Türü: Burs (yükseköğretimdeki muhtaç öğrenciler) (3)
2017: [TELEFON]: 2 053 739
2019: 557 475

Kurum: TKİ-TTK
Yardım Türü: Kömür Yardımı
2017: 2 088 881
2018: 970 457
2019: 2 084 746

Kurum: Belediyeler
Yardım Türü: Tüm Sosyal Yardımlar
2017: -
2018: 3 220 150
2019: -

Kurum: TOPLAM
2018: 31 952 891

Kurum: TOPLAM/GSYH (Yüzde)
2017: 1,03
2019: 1,02
Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığ

(1) SYDV'er (Fon) tarafından verilen tüm sosyal yardımlar ile kömür yardımında yararlanic sayısı hane sayısıni, diğer yardım 
programlarında ise kişi sayısını ifade etmektedir.

(2) Doğum yardımında yararlanıcı sayısı çocuk sayısını ifade etmektedir.

(3) Üniversitelerin öğrencilerine verdikleri yardımlar bu rakama dâhil değildir 

2020 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununun Ek 10. Maddesinde yapılan düzenleme ile salgın hastalıklar, deprem, doğal afet gibi olağanüstü hallerde ve acil durumlarda, hane içinde kişi başına gelir tutarı asgari ücretin üçte ikisinden az olması kriteri dikkate alinmadan, bakım hizmetlerine ihtiyaç duyan yaşlilara ve engellilere bakım hizmeti verilebilmesine ve engellilere sosyal yardım ödemesi yapılabilmesine yönelik düzenleme yapılmıştır.

Sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılması yönündeki çalışmalar devam etmektedir.Vatandaşların ihtiyaç duydukları konularda sosyal hizmetlere erişimlerini kolaylaştırmak ve karşılaştıkları sorunların çözümü için birebir destek almalarını sağlamak amacıyla ülke genelinde hizmet veren Sosyal Hizmet Merkezlerinin sayısı Eylül 2020 itibarıyla 350'ye ulaşmıştır. Diğer yandan, aile ve bireylerin kamu hizmetlerinden etkin bir şekilde faydalanabilmeleri için arz odaklı olarak sürdürülen Aile Sosyal Destek Programı (ASDEP)kapsamında oluşturulan ekipler kuruldukları 2017 yılından bu yana 2.612 personele ulaşmışolup toplam 2,6 milyon hanede 5,2 milyon vatandaşla görüşmüştür. ASDEP kapsamında 

yürütülen çalışmaların önümüzdeki dönemde genişletilerek devam ettirilmesi planlanmaktadır.

Engelli vatandaşların güçlendirilmesi ve ekonomik ve sosyal hayata katılımlarının artırılmasına yönelik 2030 Engelsiz Vizyon Belgesi hazırlanarak Eylül 2020'de uygulamaya konulmuştur. Diğer yandan, engelli vatandaşlarımıza yönelik AçSHB'ye bağlı yatılı hizmet veren Engelsiz Yaşam Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi sayısı Eylül 2020 itibarıyla 104,gündüzlü bakım hizmeti veren merkez sayısı 124, Umut evi sayısı ise 153'tür. Eylül 2020itibarıyla 104'ü kamuya 278'i özel sektöre ait olmak üzere toplam 382 bakım ve rehabilitasyon merkezinde yaklaşık 29 bin engelli vatandaşa yatılı bakım hizmeti sunulmaktadır. Aynı dönemde, evde bakım yardımından yararlanan engelli sayısı 536 bine ulaşmıştır.

Engelli vatandaşlarin istihdamini artırmak amacıyla yürütülen Kamuda Engelli Kontenjanı Programı kapsamında engelli memur sayısında önemli artış sağlanmış olup ayrılan kontenjanın yüzde 95'i kullanılmaktadır. Haziran 2020 itibarıyla kamuda 57.408engelli vatandaş istihdam edilmiştir.

Toplam nüfus içindeki oranı giderek artan yaşlı nüfusa yönelik hizmetlerin alanının genişletilmesi ve kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda AÇSHB'ye bağlı huzurevi sayısı ve kapasitesi 2002 yılına göre yaklaşık 2,4 kat artmış ve huzurevi sayısı Eylül 2020 itibarıyla 156'ya cıkmıştır. Yaşlılara yönelik olarak yürütülen hizmetlerde yerel yönetimlerin rolünün ve hizmetlerinin artırılmasına yönelik olarak oluşturulan Yaşlı Destek Programı (YADES) kapsamında 2020 yılı için 2.952.000 TL kaynak ayrılmıştır. Büyükşehir Belediyeleri ve Valiliklerce hazırlanan proje taleplerinin değerlendirilmesi sonrasında uygun görülen projeler için kaynak aktarımı yapılacaktır.
TABLO II: 68- Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarınin Sayı ve Kapasiteleri 
Kuruluş Türleri: Sayi
2017: Kapasite
2018: Sayi
2019: Kapasite
2020 (1): Sayi

Kuruluş Türleri: Çocuk Evi (0-18 Yas) (2)
2017: 1 189
2018: 6 830
2019: 1 192
2020 (1): 6 786

Kuruluş Türleri: Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evleri)
2017: 106
2018: 6 878
2019: 111
2020 (1): 7 047

Kuruluş Türleri: Çocuk Destek Merkezleri (3)
2017: 65
2018: 1 962
2019: 63
2020 (1): 2 011

Kuruluş Türleri: Huzurevi Engelli Bakım ve Rehabilitasyon
2017: 144
2018: 14 793
2019: 146
2020 (1): 14 967

Kuruluş Türleri: Merkezi (4)
2017: 239
2018: 8 674
2019: 250
2020 (1): 7 869

Kuruluş Türleri: Sosyal Hizmet Merkezi
2017: 260
2019: 319

Kuruluş Türleri: Kadın Konuk Evi ve İlk Kabul Birimi ŞÖNİM (Şiddet Önleme ve İzleme
2017: 102
2018: 2 667
2019: 110
2020 (1): 2 697

Kuruluş Türleri: Merkezi)
2017: 68
2018: -
2019: 79
2020 (1): -
Kaynak: Aile, Çalşma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Eylūl 2020 itibarıyla 

(2) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir.

(3) Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezleri ile Koruma Bakim ve Rehabilitasyon Merkezleri Çocuk Destek Merkezieri Yönetmeliğiyle 
Çocuk Destek Merkezine dönüştürülmüştür.

(4) Yatıl engelli bakım ve rehabilitasyon merkezileri, umutevleri ve gündüzlü bakım kuruluşların toplamıdır.


TABLO II: 69- Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapilan Kesime Göre Dağılımı

Harcama Yapılan Kesim: Çocuk-Genç
Kuruluş: AÇSHB
2017: 1 623 381
2018: 2 432 161
2019: 2 878 199

Harcama Yapılan Kesim: Yaşlı
Kuruluş: AÇSHB
2017: 611 469
2018: 757 225
2019: 898 170

Harcama Yapılan Kesim: Engelli
Kuruluş: Kurum Bakımı
2017: AÇSHB
2018: 491 898
2019: 702 822

Harcama Yapılan Kesim: Özel Kuruluşta Bakım Özel Eğitim
Kuruluş: AÇSHB
2017: 391 573
2018: [TELEFON]: 728 564

Kuruluş: MEB
2017: 2 418 795
2018: 2 747 316
2019: 2 239 754

Harcama Yapılan Kesim: Toplum-Aile-Kadın
Kuruluş: AÇSHB
2017: 375 974
2018: 353 411
2019: 324 182

Harcama Yapılan Kesim: Toplam
Kuruluş: 5 913 090
2017: 7[TELEFON]: 8 838 527
Kaynak: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
b) Amaç
Yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altında bulunan kesimlerin firsatlara erişiminin kolaylaştırılması yoluyla ekonomik ve sosyal hayata katılımının artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi, gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sosyal yardım istihdam bağlantısı güçlendirilerek yoksul kesimin istihdam edilebilirliğinin artırılması ve üretken duruma geçirilmesine yönelik programlara işlerlik kazandırılacak, çalışabilir durumdaki kişilere yönelik yardımlar belirli şartlarla verilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani, p.625)

Politika/Tedbir: Tedbir 625.1. Sosyal yardım yararlanıcılarından çalışabilir durumda olanların istihdama yönlendirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İŞKUR
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi veri tabanından çalışabilir durumda olan sosyal yardım yararlanıcıları tespit edilerek Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi üzerinden İŞKUR'a bildirilecektir. 2. Çalışabilir durumdaki sosyal yardım yararlanıcılarına yönelik danışmanlık, mesleki eğitim kursu, işe yerleştirme hizmetleri sunulacaktır.

Politika/Tedbir: Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı, p.626)

Politika/Tedbir: Tedbir 626.1 ASDEPin teknik, hukuki ve kurumsal kapasitesi artırilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. ASDEP bilişim sistemi güçlendirilerek raporlama ve soru formu ihtiyaçlar doğrultusunda revize edilecektir. 2. ASDEP personeline yönelik ihtiyaç doğrultusunda hizmet içi eğitim programı düzenlenecektir. 3. ASDEP kapsamında mevzuat ve standardizasyon çalışmaları yapılacaktır. 4. ASDEP personeli aracıliğı ile bir milyon hane ziyareti gerçekleştirilecektir.

Tedbir 626.2 ASDEP bilişim sistemi ile Bütünleşik Sosyal Yardım Sistemi arasinda gerçek zamanlı veri akışı sağlanacaktır.: Tedbir 626. 6. Bütünleşik Sosyal Koruma Dönemine geçilerek sosyal yardım faydalanıcısı vatandaşların diğer kamu hizmetlerine (sosyal hizmet, istihdam, eğitim, sağlık vb.) erişimleri artirılacaktır.
Aile, Çaliışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler
1. ASDEP Bilişim Sistemi ile Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi arasinda entegrasyon kurularak sosyal hizmet ve sosyal yardım bağlantısı güçlendirilecektir. 2. Bütünleşik sosyal yardım sistemine kayıtlı olarak sosyal yardım alan kişilerin hane ziyaretlerinde yardım bilgilerinin ASDEP sistemi üzerinden görüntülenmesi için gerekli çalışmalar yapılacaktır. 3. ASDEP gözlem ve yönlendirmeleri kapsamında sosyal yardıma ihtiyacı olduğu gözlemlenen hanelerin bütünleşik sistemde görüntülenmesine ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Bütünleşik Sosyal Koruma Dönemine geçilerek sosyal yardım faydalanıcısı vatandaşların uygun hizmetlere yönlendirilmesi ve danışmanlık hizmeti verilmesine yönelik pilot çalışma başlatılacaktır. 2 Tespit edilen kişilerin ASDEP elemanları vasıtasıyla uygun hizmetlere yönlendirilmesi ve danışmanlık hizmeti verilmesine yönelik alt yapı çalışması tamamlanacaktır.

Tedbir 626.2 ASDEP bilişim sistemi ile Bütünleşik Sosyal Yardım Sistemi arasinda gerçek zamanlı veri akışı sağlanacaktır.: Tedbir 627.1. Sosyal yardım programlarının etkinliği analiz edilerek, elde edilen sonuçlar doğrultusunda programlarda gerekli revizyonlar yapılacaktır.
Aile, Çaliışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler: Sosyal yardım programlarının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı, p.627)
1. ASDEP Bilişim Sistemi ile Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi arasinda entegrasyon kurularak sosyal hizmet ve sosyal yardım bağlantısı güçlendirilecektir. 2. Bütünleşik sosyal yardım sistemine kayıtlı olarak sosyal yardım alan kişilerin hane ziyaretlerinde yardım bilgilerinin ASDEP sistemi üzerinden görüntülenmesi için gerekli çalışmalar yapılacaktır. 3. ASDEP gözlem ve yönlendirmeleri kapsamında sosyal yardıma ihtiyacı olduğu gözlemlenen hanelerin bütünleşik sistemde görüntülenmesine ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlani, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar

Tedbir 626.2 ASDEP bilişim sistemi ile Bütünleşik Sosyal Yardım Sistemi arasinda gerçek zamanlı veri akışı sağlanacaktır.: Tedbir 627.2. Başta yerel yönetimler olmak üzere diğer kamu kurum ve kuruluşlarıyla karşılıklı veri paylaşımı sağlanacaktır.
Aile, Çaliışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Belediyeler
1. ASDEP Bilişim Sistemi ile Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi arasinda entegrasyon kurularak sosyal hizmet ve sosyal yardım bağlantısı güçlendirilecektir. 2. Bütünleşik sosyal yardım sistemine kayıtlı olarak sosyal yardım alan kişilerin hane ziyaretlerinde yardım bilgilerinin ASDEP sistemi üzerinden görüntülenmesi için gerekli çalışmalar yapılacaktır. 3. ASDEP gözlem ve yönlendirmeleri kapsamında sosyal yardıma ihtiyacı olduğu gözlemlenen hanelerin bütünleşik sistemde görüntülenmesine ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1.Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemiyle e-Belediye Sisteminin entegrasyonu kapsamında veri paylaşımına katılan belediye sayısı 101'den 115'e çıkarılacaktır.

İnsan odaklı sosyal politikalar çerçevesinde sosyal hizmet modellerinin çeşitlendirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.628): Tedbir 628.1. Engelli ve yaşlı bakımı hizmetlerine ilişkin standartlar geliştirilecek ve bu hizmetleri veren personelin niteliği ve niceliği artırılacaktır.

İnsan odaklı sosyal politikalar çerçevesinde sosyal hizmet modellerinin çeşitlendirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.628): Tedbir 628.2. Sosyal hizmetler yaygınlaştırılarak daha etkin hale getirilecek, kirlgan kesimlere yönelik sosyal hizmet programlarının niteliği ve niceliği artırılacaktır.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Gini Katsayısı
Birim: -
2019: 0,395
2020(1): 0,390
2021(2): 0,385

Performans Göstergeleri: Göreli Yoksulluk (3)
Birim: Yüzde
2019: 21,3
2020(1): 20,9
2021(2): 20,0

Performans Göstergeleri: ASDEP'le Ulaşılan Hane Sayısı
Birim: Adet
2019: 860 695
2020(1): 1 000 000
2021(2): 1 000 000

Performans Göstergeleri: P80/P20 (4)
Birim: .
2019: 7,40
2020(1): 7,20
2021(2): 6,8
Kaynak: TÜIK ve Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hanehalkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'ı yoksulluk sınırı
olarak alınmıştır.

(4) En yüksek gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin gelirinin en düşük gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin 
gelirine orani.


2.3.9. Kültür ve Sanat 
a) Mevcut Durum 
Covid-19 pandemisi nedeniyle tüm sektörlerde meydana gelen sorunlar, insan-insan etkileşiminin en yoğun olduğu sektörlerden biri olması münasebetiyle kültür sektöründe de fazlasıyla hissedilmiş ve birçok kültürel faaliyet, etkinlik ve projenin aksamasına neden 

olmuştur. Bu kapsamda, Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı tüm müze ve örenyerleri ile bu mekânlarda hizmet veren ticari alanlar 19 Mart 2020'den itibaren 74 gün süreyle ziyarete kapatılmıştır. Bakanlığa bağlı müze ve örenyerlerinin ziyaretçi sayısı, 2019 yılında 35.048.417 seviyesine ulaşmışken, genel turizm hareketliliğindeki düşüşün yanı sıra bu tedbirin de etkisiyle 1 Ocak-15 Ekim 2020 tarihleri arasında 7.751.354 kişi olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte 23 Mart 2020 tarihi itibarıyla hizmete alınan sanalmuze.gov.tr üzerinden ülkemizin 17 adet müze ve örenyeri sanal olarak ziyarete açılmış ve şu ana kadar 6.700.000 kişi tarafından ziyaret edilmiştir. Bunun yanı sira fiziki olarak ziyarete açık olan müzelerde, pandemi koşullarına uygun ziyaretçi yönetim planıhazırlanmıştır. Benzer şekilde arkeolojik kazı çalışmaları da bir süre gecikmeli başlatılabilmiştir.

Pandeminin en çok etkilediği kurumlardan olan Devlet Tiyatroları pandemi koşullarınedeniyle bir önceki sezona göre temsil sayısinda yüzde 21, seyirci sayısında yüzde 25oranında azalma yaşamış olup 2019-2020 sezonunu 4.873 temsil ve 1.342.796 seyirci sayısıile kapatmiştır. Salgın önlemleri çerçevesinde 2020-2021 sezonunda 50 aktif sahnenin 22'si kullanılacak olup bu sahnelerin de koltuk kapasitesi yüzde 50 düşürülmek suretiyle oyunlar sahnelenecektir. Bu kapsamda 2020 yıli içinde hizmete alınan Kamyon Tiyatrosu 30 Haziran 2020 tarihinde yola çıkarak Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz bölgelerindeki 23 il 38 ilçede 62 temsil gerçekleştirmiş ve 11.106 seyirci ile buluşmuştur. Öte yandan 20192020 sanat sezonu için projesine yardım alan özel tiyatroların mağdur olmamaları için pandemi ilanının yapıldığı 11 Mart 2020 tarihine kadar gerçekleşmiş olan oyun sergileme sayısı asgari sayı olarak kabul edilmiş, bu sayede, salgın nedeniyle oyunları iptal edilen özel tiyatrolar yapılan yardımın geri alınması gibi bir yaptırımla karşı karşıya kalmamıştır. Bunun yanı sıra 2020-2021 sezonu için yapılan toplam yardım yaklaşık iki katına çıkartılarak 12milyon TL olarak belirlenmiş ve Kültür Girişimi Belgesi verilmesine ilişkin mevzuatta özel tiyatro salonları için birtakım kolaylaştırıcı düzenlemeler yapılmıştır.
Yurt içinde ve dişında somut ve somut olmayan kültürel mirasimızın korunmasına yönelik restorasyon, sayısallaştırma ve envanter çalışmalarına devam edilmiştir.Restorasyon çalışmalarında tek eser ölçeğinden tematik projelere doğru daha bütüncül bir anlayışa yönelme gözlenmektedir. Sayısallaştırma çalışmaları tamamlanan yazma eserler internet órtamında faydalanıcıların erişimine açılmıştır. Bu gelişmelere karşılik restorasyon çalışmalarında niteliğin geliştirilmesi ve eserin özgün amacına göre işlevlendirilmesi,envanter çalışmalarında kapasitenin geliştirilmesi ve kurumlar arası eşgüdümün sağlanmasıihtiyacı devam etmektedir. Bunun yani sira pandemi koşullarından dolayı ortaya çıkan aksaklık kültürel mirasın korunması çalışmalarında da kendini göstermiş ve birçok restorasyon çalışmasının gecikmesine veya ötelenmesine neden olmuştur.
Kültürümüzün uluslararası düzeyde tanıtımı amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda,dünya kültür mirası listelerinde ülkemize ait varlıkların sayısı artmıştır. Ekim 2019 itibarıyla Dünya Miras Listesinde 18, geçici listede ise 78 kültür varlığımiz bulunmaktaydı. İçinde bulunduğumuz yıl Beypazari, İzmir Tarihi Liman Kenti, Karatepe Aslantaş (Osmaniye),Koramaz Vadisi (Kayseri) ve Zerzevan Kalesi (Diyarbakır)'nin eklenmesiyle geçici listedeki kültür varlığı sayimız 83 olmuştur.

Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapı unsurları nicelik olarak artmıştır. Ekim 2020 itibarıyla 116 kültür merkezi, 1.207 halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi, 199 Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı müze, 142 ören yeri, 287 özel 

müze, 22 yazma eser kütüphanesi, 766 tiyatro salonu, 11 opera-bale salonu, 2.850 sinema salonu hizmet vermektedir.

TABLO II: 70- Kültürel Altyapı İstatistikleri 
Gösterge: Kütüphane Sayısı
2005: 1 144
2010: 1 136
2015: 1 130
2017: 1 146
2019: 1 162
2020: 1 207

Gösterge: Kültür Merkezi Sayısı
2005: 49
2010: 79
2015: 105
2017: 113
2019: 114
2020: 116

Gösterge: Müze Sayısı
2005: 156
2010: 185
2015: 193
2017: 199
2019: 200
2020: 200

Gösterge: Özel Müze Sayısı
2005: 89
2010: 149
2015: 216
2017: 239
2019: 251
2020: 287

Gösterge: Sinema Salonu Sayisi
2005: 987
2010: 1 834
2015: 2 356
2017: 2 692
2019: 2 858
2020: 2 850
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı
Okuma kültürünün geliştirilmesi amacına yönelik olarak, halk kütüphaneleri yeni bir anlayış çerçevesinde daha kullanıcı dostu olacak şekilde inşa edilmekte olup mevcut kütüphanelerin de aynı anlayış çerçevesinde rehabilite edilmesi sağlanmaktadır. Bu bağlamda 2020 yılı itibarıyla 160'dan fazla çocuk ve halk kütüphanesi yeni bir anlayışla yapılandırılmış olacaktır. Projeyle yapılan yenileme çalışması neticesinde, söz konusu kütüphanelerin toplumsal imajları açısından önemli bir mesafe alınmış; üye sayıları önemli ölçüde artmış ve kullanıcı profili değişmiştir. Bunun yanı sıra değişen, dönüşen talepler ve ihtiyaçlar doğrultusunda, kitaba erişimin kolaylaştırılması ve okuma kültürünün geliştirilmesi amacıyla, Konya Gar Kütüphanesi, İstanbul Havaalanı Kütüphanesi ve üç AVM kütüphanesi hizmete açılmiştır. Ayrıca Ankara Esenboğa Havalimanında, Ankara Tren Garında ve beşAvM'de daha kütüphane açılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bunun yanı sıra okuma alışkanlığının erken çocukluk döneminde kazandırılması, okuma kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması amacıyla 0-3 yaş bebekler ve ebeveynler için Karabük Zübeyde Hanım İl Halk Kütüphanesi ve Tekirdağ Şarköy İlçe Halk Kütüphanesi içerisinde Bebek Bölümleri oluşturulmuş, yerel yönetimlerle işbirliği yapılarak Mamak ve Sincan İlçelerinde Bebek ve Çocuk Kütüphaneleri hizmete açılmıştir. Diğer yandan Milli Eğitim Bakanlığı tarafından okullarda oluşturulan Zenginleştirilmiş Kütüphanelerin (Z-kütüphane)sayısı 2020 yılında 115 artarak 1.714'e ulaşmıştır. Ayrıca DAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafindan 2018-2020 yılları arasında 148 semt kütüphanesi kurulmuş, bunlar bilhassa dezavantajlı bölgelerde çocuk ve gençler için bir cazibe alanı olmuştur. Ayni dönemde KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafindan da 166 çeşitli nitelikte kütüphanenin kurulması desteklenmiştir. Ancak okuma kültürünün yaygın hale getirilmesi,bu alandaki hizmetlerin verim ve etkinliğinin artırılabilmesi için bahse konu kütüphaneler arasındaki işbirliği ve eşgüdümü sağayacak bir ağ kurulmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu entegrasyonun sağlanmasıyla şehirlerde kütüphanelerin üçüncü mekân olarak insan hayatındaki yeri güçlenecek, okuma becerisi ve kültürü bilgiye ulaşmanın ve yeniden üretmenin temel kaynağı olacaktır. Bu gelişmelere ilaveten Ankara'da 22 Şubat 2020tarihinde Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi hizmete açılmıştır.
Edebiyat ve yayıncılık alanında; Türk Edebiyatının Dışa Açılımı (TEA) Projesi kapsamında desteklenen eser sayısı Ekim 2020 itibarıyla 3.194'e, destek miktarı ise 33milyon TL'ye ulaşmiştır. Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Projesi kapsamında ise 2014yılından beri toplam 229 esere yaklaşık 2,9 milyon TL destek verilmiştir. Son yıllarda yüksek bir ivmeyle büyüyen yayımcılık sektöründe 2019 yılında üretilen başlık sayısı 68.554'e (ISBN), verilen bandrol sayısi (üretim) ise 424 milyona ulaşmiştır. Temmuz ayında tüm zamanların aylık üretim rekorunun kırıldıği 2020 yılının Ocak-Eylül döneminde üretim, geçen yılın aynı döneminin 29 milyonun üzerine çıkarak 348 milyon olarak gerçekleşmiştir. 2019yılında ISSN verilen süreli yayın sayısı ise 877 olarak gerçekleşmiştir.

GRAFİK II: 1- ISBN ve ISSN Verilen Yayın Sayısı
80.000100070.00090080060.000
©70050.000600NSSN 40.00030.000500400NSSI 
30020.000
20010.000100o o [KART_NO]2014 2015 2016 2017 2018 2019… ISBN JISSN 
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür ekonomisi, yaratıcı düşünceye dayalı olması, yüksek katma değer potansiyeli,toplumsal kimlik ve değerlerin de taşıyıcısi olması nedeniyle ekonomik büyüme, istihdam ve ticaret ile birlikte sosyal içerme, kültürel çeşitlilik ve beşeri kalkınmaya da katkıda bulunmaktadır. TÜİK'in açıkladığı verilere göre ülkemizde 2018 yılında kültürel mal ve hizmetlerin cirosu bir önceki yıla göre yüzde 11,3 artarak yaklaşık 39 milyar TL olmuş,katma değer katkısı ise yüzde 5,7 oranında artarak 9,3 milyar TL olmuştur. Aynı dönemde kültürel mal ihracatının toplam mal ihracatı içindeki payı yüzde 4,2, ithalat içindeki payıyüzde 2,2 olarak gerçekleşmiştir.

Kültür ekonomisini oluşturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne vönelik vapılmaktadır, Bu bağlamda ülkemizde Türk sinemasında devlet desteğiyle sağlanan gelişme ve büyümenin sürdürülebilirliği için uluslararası rekabet gücümüzün artırılması ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amacıyla hazırlanan Yeni Sinema Kanunu 30/01/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve bu kapsamda 2020 yılında da ikincil mevzuatı çerçevesinde çeşitli yönetmelik ve benzeri çalışmalar yürütülmüştür. Bu Kanunla; sinema sektörüne sağlanan destekler çeşitlendirilmiş, reklam süreleri düzenlenmiş, sinema bileti satışlarına ilişkin yapımci, dağıtımcı ve sinema salonları arasında yaşanan sıkıntılar giderilmiştir. Ayrıca ülkemizi önemli bir film çekim merkezi haline getirmek amacıyla ülke tanıtımına ve ekonomisine katkı sağlayacak yabancı film yapımlarına ülke içinde harcanan tutarın yüzde 30'una kadar destek verilebilecektir.

Diğer yandan sinema sektöründe sağlanan desteklerin katkısıyla yerli yapım sayısı,izleyici sayısı ve hasılatında önemli artışlar yaşandığı görülmektedir. 2005 yılından bu yana 256,7 milyon TL'si 559 uzun metraj film projesine olmak üzere sektöre nominal olarak toplam 560 milyon TL kaynak aktarılmıştır. 2020 yılı içerisinde sağlanan kaynak Ekim ayıitibarıyla yaklaşık 68 milyon TL'ye ulaşmıştır. 2019 yılında toplam seyirci sayısı 59,4 milyona ulaşmış, gişe gelirleri ise 976 milyon TL olmuştur. Ülkemiz sineması yüzde 56'lik yerli film 

izleme oranı ile önceki yıllarda elde ettiği Avrupa'daki birincilik konumunu sürdürmüştür.Bununla birlikte Ekim 2020 itibarıyla vizyona giren yerli film, izleyici sayısı ve hasılatta bir önceki yılın aynı dönemine göre düşüş meydana gelmiştir. Covid-19 pandemisi nedeniyle sinema salonlarının yaklaşık dört ay kapalı kalmasi, film üretiminin yavaşlaması ve vizyon tarihlerinin ertelenmesi bu düşüşte önemli rol oynamıştır. Son yıllarda film üretiminde ve izleyici sayılarında elde edilen sayısal artışın yanı sıra, nitelikli yapımların da ortaya çıkmasıve uluslararasi festivallerde ödüller alınmaya başlanmasi, Türk sinemasinın bir marka olma yolunda önemli adımlar attığının göstergesi olarak değerlendirilebilir. 2020 yılında Moskova,Tokyo ve Rotterdam gibi dünyanın önemli uluslararası film festivallerinde ödüller kazanılmıs, Türk sinemasının ve Ülkemizin tanıtımına önemli katkı sağlanmıştır. Bunun yanısıra 2020 yılı sonuna kadar İstanbul'da hizmete açılması beklenen Sinema Müzesi sektör için önemli bir bellek ve lansman alani oluşturacaktir.

TABL0 II: 71- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler 
Yıllar: 005
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 27
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 221
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 11 000(1)
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 27 000(1)
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 69 811
Toplam Hasılat (Bin TL): 177 374
Sinema Sektörüne Verilen Destek: (Bin TL) 8 816

Yıllar: 2010
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 65
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 252
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 21 706
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 41 064
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 186 997
Toplam Hasılat (Bin TL): 380 202
Sinema Sektörüne Verilen Destek: 27 234

Yıllar: 2015
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 139
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 406
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 34 700
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 60 739
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 684 230
Toplam Hasılat (Bin TL): 316 987
Sinema Sektörüne Verilen Destek: 38 723

Yıllar: 2016
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 135
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 358
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 31 102
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 58 216
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 690 733
Toplam Hasılat (Bin TL): 339 858
Sinema Sektörüne Verilen Destek: 44 606

Yıllar: 2017
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 148
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 383
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 40 241
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 71 024
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 469 991
Toplam Hasılat (Bin TL): 863 522
Sinema Sektörüne Verilen Destek: 53 778

Yıllar: 2018
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 180
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 437
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 44 616
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 70 408
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 544 504
Toplam Hasılat (Bin TL): 896 570
Sinema Sektörüne Verilen Destek: 58 808

Yıllar: 2019
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 150
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 412
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 33 783
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 59 421
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 531 468
Toplam Hasılat (Bin TL): 976 942
Sinema Sektörüne Verilen Destek: 59 851

Yıllar: 2020 (2)
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 50
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 150
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 13 829
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 17 032
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 233 106
Toplam Hasılat (Bin TL): 292 480
Sinema Sektörüne Verilen Destek: 68 088
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü
(1) Yaklaşık seyirci sayılarıdır.

(2) 2020 Ekim ayı itibarıyla verilmiştir.


Sahne sanatlarına yönelik destekler son yıllarda artarak devam etmektedir. Bu kapsamda, 2019-2020 sanat sezonunda 256 özel tiyatroya toplam 6,1 milyon TL destek verilmiştir. 2020-2021 sanat sezonunda Covid-19 pandemisi göz önünde bulundurularak destekler bir sanat sezonundaki en yüksek rakama ulaşarak toplam 12 milyon TL olmuştur.Bu kapsamda 328 özel tiyatroya destek sağlanmıştır. Bu noktada dikkat çeken diğer bir husus, yeni girişimlerin projelerine öncelik verilmesi ve desteklerin İstanbul ve diğer büyükşehirlerle sınırlı kalmayıp küçük kentlere doğru yaygınlaşmasıdır. Tiyatro sayısı ve verilen desteklerin artişına paralel olarak pandemi öncesi koşullarda seyirci sayılarında da artış gözlenmektedir. Tiyatro salon sayısı 2018-2019 sezonunda, bir önceki sezona göre yüzde 4,1 artarken, tiyatro salonu koltuk sayısı yüzde 12,8 artmıştır. Buna göre; 2018-2019sezonunda tiyatro salon sayısi 766 olurken, tiyatro salonu koltuk sayısı 354.688 olmuşseyirci sayısı da yüzde $^{0,7}$ artarak yaklaşık $^{7,9}$ milyon kişiye ulaşmıştır.
5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, bu alanda sponsorluk uygulaması henüz istenen seviyeye ulaşamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin 

bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, belediyelerin mahalli nitelikteki kültürel faaliyetlerini artırmalarına ihtiyaç bulunmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi ve devletin kültür-sanat alanındaki destekleyici rolünün artırılmasıönem arz etmektedir.

b) Amaç
Kültürel zenginlik ve çeşitliliğin korunup geliştirilerek gelecek nesillere aktarılması,kültür ve sanat faaliyetlerinin yaygınlaştırılmasi, millî kültür ve ortak değerler etrafında toplumsal bütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesiyle kültürün kalkınmadaki çok boyutlu etkisinin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacak, taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.630)

Politika/Tedbir: Tedbir 630.1. Üniversitelerde Ulusal Restorasyon Mükemmeliyet Merkezi kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: YÖK (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Pilot bir üniversitede Ulusal Restorasyon ve Mükemmeliyet Merkezi kurulumu için gerekli ön hazırlık çalışmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 630.2. Yurt içi ve yurt dışında taşınmaz vakıf kültür varlıklarımızı korumaya yönelik restorasyon ve onarım faaliyetleri nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Vakiflar Genel Müdürlüğü, Bölge Kalkınma İdareleri, Kalkınma Ajanslarıi, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Üniversiteler ve ilgili kamu kurumlarının katılimıyla Ulusal Restorasyon İlke ve Standartları Konferansı düzenlenecektir. 2. Önceliklendirilmiş 200 vakıf eserinin restorasyonu uluslararasi standartlara göre tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 630.3. Tarihi kent dokularına yönelik kentsel tasarımlar yapılacak, tarihi kent bölgeleri bu tasarımlara göre bütüncül anlayışla iyileştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Bölge Kalkınma İdareleri, Üniversiteler, Kalkınma Ajanslariı, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Pilot olarak belirlenecek bir kentte kentsel tasarım projesi hazırlanacaktır. 2. Beş kentin koruma amaçlı imar planı hazırlanacaktır. 3. Kapadokya Alan Başkanlığı sınırlarında koruma amaçlı imar planı çalışmalarına başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 630.4. Yurt içi ve yurt dışındaki taşınmaz kültür mirasımızın korunmasına yönelik olarak yürütülen tespit ve envanter çalışmalarına devam edilecek ve elde edilen veriler dijital ortama aktarılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, TİKA, Bölge Kalkınma İdareleri, Yunus Emre Enstitüsü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.TUES'e veri girişi yüzde 75, MUES'e veri girişi yüzde 50 oranında tamamlanacaktır. 2. Bilhassa yurt dışında tehdit altındaki tarihi mirasımız için bu bölgelerde TİKA gibi hareket kabiliyeti yüksek kurumlar tarafından envanter çalışmalarına katkı sunulacaktır. 3. Kapadokya Alan Başkanlığı sınırları içindeki taşınmaz kültür varlıkları ile sit alanlarına ilişkin tespit ve tescil işlemleri tamamlanarak envanter çalışmaları dijital ortama aktarılacaktır. 4. Farklı kurumlarda olusturulan kültür envanterlerinin tek bir veri tabanında birleştirilmesi çalişması tamamlanacaktır.

Tedbir 630.5. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Tedbir 630.8. Çanakkale şehitlikleri ve savaş alanları ihya edilerek Tarihi Alan açık hava müzesine dönüştürülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK1ar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çanakkale Savaşları ve Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı, Yerel Yönetimler, Üniversiteler
1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda yeniden işlevlendirilmesi sağlanacaktır. 2. Vakıflar Genel Müdürlüğünce vakıf eserlerinin vakfiye esaslarına uygun olarak kullanımının sağlanmasina yönelik denetimler artırilacaktır.: 1. Bigalı Kalesi teşhir tanzimi ve çevre düzenlemesi tamamlanacaktır. 2. Seddülbahir Kalesi Restorasyonu yüzde 50 oraninda tamamlanacaktır. . Ziyaretçi ve risk yönetimi ana planları hazırlanacaktır. 4. Koruma amaçlı imar planı çalışmaları tamamlanacaktir. 5. Yeni tespit edilen 1 adet şehitliğin ihyası sağlanacaktır. 6. Namazgâh Tabyası Duvarlanı Restorasyon uygulaması yapılacaktır. 7. Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısının kurulması ile Web ve Mobil Uygulama Yazılımi Kurulum ve Entegrasyon Projesi tamamlanacaktır.

Tedbir 630.5. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.631)

Tedbir 630.5. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Tedbir 631.1. Kültür yapılarının şehir yaşamında üçünçü mekân olarak benimsenmesi için ulaşılabilir, yaygın ve cazip yapılar tasarlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK1ar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar
1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda yeniden işlevlendirilmesi sağlanacaktır. 2. Vakıflar Genel Müdürlüğünce vakıf eserlerinin vakfiye esaslarına uygun olarak kullanımının sağlanmasina yönelik denetimler artırilacaktır.: 1. Kültür yapılarında büyük ve merkezi yapılardan makul büyüklük ve muhtelif yerlere dağılmış esnek yapılara geçiş sağlanacaktır. 2. Kültür merkezi tasarım ve yapımına yönelik yerleşim yeri büyüklüğü, nüfus projeksiyonu, mevcut kültürel yapi envanteri gibi kriterler göz önüne alınarak konuya ilişkin standart belirleme çalışması yapılacaktır.

Tedbir 630.5. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Kentsel tasarımların, imar planlarının, toplu konutlar ve kamu binalarının peyzaja, şehrin dokusuna, estetiğine ve kimliğine katkı sağlamasına özen gösterilecek ve kentsel dönüşüm uygulamalarının kültürel kimliğe ve yapıya uygunluğu gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.632)

Tedbir 630.5. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Tedbir 632.1. Yerel yönetimler ve ilgili kamu kurumlarının, şehre kimlik katan önemli mekânlara ilişkin markalaştırma uygulamalan teşvik edilip yaygınlaştırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK1ar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda yeniden işlevlendirilmesi sağlanacaktır. 2. Vakıflar Genel Müdürlüğünce vakıf eserlerinin vakfiye esaslarına uygun olarak kullanımının sağlanmasina yönelik denetimler artırilacaktır.: 1. Kamu Eliyle Yapılan Kültür Yatırımlarına Destek Projesi usul ve esasları gözden geçirilecek tedbir kapsamında destek sağlanması amacıyla çalışma yapılacaktır. 2. Şehir belleğinde yer etmiş yapı ve kültürel mekânların kayıt altına alınması, korunması ve tanıtımi sağlanacaktır.

Tedbir 630.5. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Tedbir 632.2. Özel müzelerin kurulması teşvik edilerek, çağdaş müzecilik anlayışı içerisinde müzelerin nitelik ve niceliği artırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK1ar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda yeniden işlevlendirilmesi sağlanacaktır. 2. Vakıflar Genel Müdürlüğünce vakıf eserlerinin vakfiye esaslarına uygun olarak kullanımının sağlanmasina yönelik denetimler artırilacaktır.: 1. Bakanlığa bağlı müzelerin nitelikleri geliştirilecek, tematik çeşitlilik sağlanacaktır.

Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633): Tedbir 633.1. Kültür ve sanatın bir yaşam alışkanlığı olarak gelişmesi için erken yaşlardan itibaren kültür ve sanat eğitimi verilecektir.

Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633): Tedbir 633.2. Okuma kültürünün oluşturulması ve yaygınlaştırılması amacıyla kütüphanecilik hizmetleri geliştirilecek, kütüphaneler bu alandaki yeni teknolojiler ve yönetim yaklaşımlarından da istifade edilerek mekânsal ve işlevsel olarak yeniden yapılandırılacaktır.

Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633): Tedbir 633.3. Gezici kütüphane sayısı artırilacaktır.

Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633): Tedbir 633.4. Kültür ve sanat hizmetlerinin sunumunda mahalli idareler, özel sektör ve sivil toplumun rolü güçlendirilecektir.

Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633): Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.634)

Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633): Tedbir 634.1. Türk-Islam tarihinin farklı dönemlerine ait kültürel mirasımıza öncelik verilmek suretiyle, kültürel mirasımızın araştırılması, korunmasi, günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarılması sağlanacaktır.

Türkçenin doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere, her türlü medya, yasal düzenleme gibi araçlar etkin bir şekilde kullanılacaktır.: (Kalkınma Planı p.635) Tedbir 635.1. Türkçe'nin zenginliğinin kayıt altına alınması için etimolojik sözlük tamamlanacaktır. Tedbir 635.2. Yurt

Türkçenin doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere, her türlü medya, yasal düzenleme gibi araçlar etkin bir şekilde kullanılacaktır.: dışında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımi faaliyetleri geliştirilecektir.

Türkçenin doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere, her türlü medya, yasal düzenleme gibi araçlar etkin bir şekilde kullanılacaktır.: Tedbir 635.3. Her türlü basın, yayın ve medya ortamında Türkçe'nin güzel kullanılması özendirilecek, mesajinı dille ileten tüm sanat eserlerinde kelime zenginliği teşvik edilecektir.

Tedbir 635.4. Türk kültür ve medeniyetine dair referans niteliğindeki metinler belirli bir program dâhilinde akademik niteliği haiz üniversiteler, yayınevleri ve ilgili kamu kurumlarınca yayınlanacaktır.: Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636)

Tedbir 635.4. Türk kültür ve medeniyetine dair referans niteliğindeki metinler belirli bir program dâhilinde akademik niteliği haiz üniversiteler, yayınevleri ve ilgili kamu kurumlarınca yayınlanacaktır.: Tedbir 636.1. Fikri haklara yönelik tanıtım, farkındalik ve bilgilendirme faaliyetleri yapılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu, TÜBA, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Yayıncılıkla İlgili Meslek Birlikleri: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler, Meslek Birlikleri
1. Yazma eserlerinin muhtevaları Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı öncülüğünde ilgili kamu kurumları, akademi ve akademik niteliği haiz yayınevleri işbirliğiyle araştırılacak ve yayımlanacaktır. 2. Yazma eserlerden 10 temel Türk-İslam klasiğinin tıpkıbasımı, transkripsiyonu, başka dillerde olanlarının tercümesi yapılacak ve muhtevasına ilişkin araştırmalar yürütülecektir. 3. Türk Tarih Kurumunca 40 tipkıbasım, 20 yeni yayın ve 3 süreli yayın yapılacak, Yusuf Akyurt Koleksiyonunun Yayına Hazırlanması Projesinin sonuçları yayınlanacaktır.: 1. Fikri haklar konusunda farklı hedef gruplar gözetilerek çeşitli türde faaliyetler yapılması sağlanacak veya teşvik edilecektir. 2. Üniversite öğrencileri ile meslek birliği üyeleri, sanatçılar buluşturularak telif haklarının önemi anlatılarak farkındalık yaratılacaktır. 3. İlgili kesimlerin eğitim ihtiyaçları ve talepleri tespit edilecek ve bu çerçevede 2021 yılı eğitim programı oluşturularak yıl boyunca yüz yüze veya çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir.

Tedbir 635.4. Türk kültür ve medeniyetine dair referans niteliğindeki metinler belirli bir program dâhilinde akademik niteliği haiz üniversiteler, yayınevleri ve ilgili kamu kurumlarınca yayınlanacaktır.: Tedbir 636.2. Kültür istatistikleri uluslararası standartlara uygun bir şekilde geliştirilecek ve tek bir veri tabanında toplanacaktir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu, TÜBA, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Yayıncılıkla İlgili Meslek Birlikleri: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK
1. Yazma eserlerinin muhtevaları Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı öncülüğünde ilgili kamu kurumları, akademi ve akademik niteliği haiz yayınevleri işbirliğiyle araştırılacak ve yayımlanacaktır. 2. Yazma eserlerden 10 temel Türk-İslam klasiğinin tıpkıbasımı, transkripsiyonu, başka dillerde olanlarının tercümesi yapılacak ve muhtevasına ilişkin araştırmalar yürütülecektir. 3. Türk Tarih Kurumunca 40 tipkıbasım, 20 yeni yayın ve 3 süreli yayın yapılacak, Yusuf Akyurt Koleksiyonunun Yayına Hazırlanması Projesinin sonuçları yayınlanacaktır.: 1. Kültür İstatistikleri Geliştirme Projesi tamamlanacaktır. 2. Kültüre Katilım Araştırmasinin hazırlik çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 635.4. Türk kültür ve medeniyetine dair referans niteliğindeki metinler belirli bir program dâhilinde akademik niteliği haiz üniversiteler, yayınevleri ve ilgili kamu kurumlarınca yayınlanacaktır.: Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.637)

Tedbir 635.4. Türk kültür ve medeniyetine dair referans niteliğindeki metinler belirli bir program dâhilinde akademik niteliği haiz üniversiteler, yayınevleri ve ilgili kamu kurumlarınca yayınlanacaktır.: Tedbir 637.1. Kültürel ürünlerin üretim, gösterim ve dağıtımında tekelleşmeyi önleyici tedbirler alinacak, kültürümüze özgü ürünlere yönelik markalaşma, pazarlama ve finansman kolaylığı stratejileri geliştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu, TÜBA, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Yayıncılıkla İlgili Meslek Birlikleri: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Rekabet Kurumu, Üniversiteler, Meslek Birlikleri
1. Yazma eserlerinin muhtevaları Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı öncülüğünde ilgili kamu kurumları, akademi ve akademik niteliği haiz yayınevleri işbirliğiyle araştırılacak ve yayımlanacaktır. 2. Yazma eserlerden 10 temel Türk-İslam klasiğinin tıpkıbasımı, transkripsiyonu, başka dillerde olanlarının tercümesi yapılacak ve muhtevasına ilişkin araştırmalar yürütülecektir. 3. Türk Tarih Kurumunca 40 tipkıbasım, 20 yeni yayın ve 3 süreli yayın yapılacak, Yusuf Akyurt Koleksiyonunun Yayına Hazırlanması Projesinin sonuçları yayınlanacaktır.: 1. Rekabet Kurumuyla işbirliği yapılarak sponsorluk, teşvik ve vergiyle ilgili iyileştirme çalışmaları yapılacaktır. 2. Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacaktır.

Tedbir 637.2. Kültür endüstrilerine sağlanan destekler, bilhassa eğitim, sertifikasyon ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır.: Tedbir 637.4. Kültür endüstrilerine ilişkin mevcut kayıt, veri ve ulusal istatistikler çeşitlendirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), TÜK
1. İlgili alana yönelik formel eğitim almaksızın sektöre katılan işgücünün sertifikalandırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacak ve mesleki yeterlilik belgesi mekanizmaları geliştirilecektir. 2. Sanat ve tasarım parkları ile kuluçka merkezlerinin kurulumu için çalışmalar yapılacaktır.: 1. Kültür ekonomisine ilişkin sektörel bazda temel göstergelerin ve kültüre katılım istatistiklerinin yayımlanması sağlanacaktır.

Tedbir 637.2. Kültür endüstrilerine sağlanan destekler, bilhassa eğitim, sertifikasyon ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır.: Kültür endüstrilerine verilecek desteklerde tarihi, milli ve kültürel değerlerimizi tanrtıcı, toplumsal birlik ve aidiyet hislerini güçlendirici alanlara öncelik verilecek, klasik sanatlarımıza pozitif ayrımcılık yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.638)

Tedbir 637.2. Kültür endüstrilerine sağlanan destekler, bilhassa eğitim, sertifikasyon ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır.: Tedbir 638.1. Klasik ve çağdaş Türk sanatını temsil eden alanlarda nitelikli etkinlik ve sergilerin kamu ve özel sektör tarafindan profesyonelce organize edilip dünyanın önemli şehirlerinde sıklıkia uygulanması sağlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, STK'lar
1. İlgili alana yönelik formel eğitim almaksızın sektöre katılan işgücünün sertifikalandırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacak ve mesleki yeterlilik belgesi mekanizmaları geliştirilecektir. 2. Sanat ve tasarım parkları ile kuluçka merkezlerinin kurulumu için çalışmalar yapılacaktır.: 1. Anadolu Renkleri, Senfonik Saz Eserleri gibi nitelikli projelerin yıl boyunca yurt dışında sahnelenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 637.2. Kültür endüstrilerine sağlanan destekler, bilhassa eğitim, sertifikasyon ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır.: Tedbir 638.2 Sahne sanatlarında yerli oyun sayısının nitelik ve niceliğinin artırılması sağlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü
1. İlgili alana yönelik formel eğitim almaksızın sektöre katılan işgücünün sertifikalandırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacak ve mesleki yeterlilik belgesi mekanizmaları geliştirilecektir. 2. Sanat ve tasarım parkları ile kuluçka merkezlerinin kurulumu için çalışmalar yapılacaktır.: 1.Devlet Tiyatroları tarafindan uygulanan Yerli Telif Eserlerin Desteklenmesi Projesinin esas ve usulleri gözden geçirilerek yeniden ele alinacaktır.

Tedbir 637.2. Kültür endüstrilerine sağlanan destekler, bilhassa eğitim, sertifikasyon ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır.: Türk sinemasının dünyada tanınan bir marka haline gelmesi için sinema endüstrisinin gelişimi sağlanarak uluslararası rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.639)

Tedbir 637.2. Kültür endüstrilerine sağlanan destekler, bilhassa eğitim, sertifikasyon ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır.: Tedbir 639.1. Ulusal Sinema Müzesi ve Arşivi kurulacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar
1. İlgili alana yönelik formel eğitim almaksızın sektöre katılan işgücünün sertifikalandırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacak ve mesleki yeterlilik belgesi mekanizmaları geliştirilecektir. 2. Sanat ve tasarım parkları ile kuluçka merkezlerinin kurulumu için çalışmalar yapılacaktır.: 1. Ulusal Sinema Arşivinin kurulması çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 637.2. Kültür endüstrilerine sağlanan destekler, bilhassa eğitim, sertifikasyon ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır.: Tedbir 639.2. Ülkemizi önemli bir film çekim merkezi haline getirmek üzere ülkemizde çekimi yapılacak yabancı yapımlar desteklenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. İlgili alana yönelik formel eğitim almaksızın sektöre katılan işgücünün sertifikalandırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacak ve mesleki yeterlilik belgesi mekanizmaları geliştirilecektir. 2. Sanat ve tasarım parkları ile kuluçka merkezlerinin kurulumu için çalışmalar yapılacaktır.: 1. 5224 sayıli Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sıniflandırıması ile Desteklenmesi Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun kapsamında ülkemizde çekimi yapılacak yabancı yapımlar desteklenecektir.

Tedbir 637.2. Kültür endüstrilerine sağlanan destekler, bilhassa eğitim, sertifikasyon ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır.: Tedbir 639.3. Sinema yapım, dağıtım ve gösterim faaliyetlerinde tekelleşmenin önüne geçmeye yönelik düzenlemeler yapilacak, kültür merkezi ve benzeri yapıların sinema statüsüyle kullanımının teşviki sağlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Mesleki Yeterlilik Kurumu, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Yerel Yönetimler, Üniversiteler, STK'lar
1. İlgili alana yönelik formel eğitim almaksızın sektöre katılan işgücünün sertifikalandırılmasına yönelik düzenlemeler yapılacak ve mesleki yeterlilik belgesi mekanizmaları geliştirilecektir. 2. Sanat ve tasarım parkları ile kuluçka merkezlerinin kurulumu için çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sponsorluk, teşvik, vergi ile ilgili yasal düzenlemelere yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Kültür sanat kurumlarının daha etkin yönetimi ve uzmanlık alanlarının genişletilmesi için nitelikli kültür-sanat profesyonelleri yetiştirilecek, yükseköğretimde kültür yönetimi bölümleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.641): Tedbir 641.1. Kültür yönetimi bölümlerinin akademide yaygınlaştırılması ve mevcuttakilerin verimliliğinin artırılması sağlanacaktır.

Kültür sanat kurumlarının daha etkin yönetimi ve uzmanlık alanlarının genişletilmesi için nitelikli kültür-sanat profesyonelleri yetiştirilecek, yükseköğretimde kültür yönetimi bölümleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.641): Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, barış ve huzuruna katkı sağlanacak ve yaygın din eğitimi toplumun tüm kesimlerine ulaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.642)

Kültür sanat kurumlarının daha etkin yönetimi ve uzmanlık alanlarının genişletilmesi için nitelikli kültür-sanat profesyonelleri yetiştirilecek, yükseköğretimde kültür yönetimi bölümleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.641): Tedbir 642.1. Toplumsal problemlere yönelik dini içerikli yayınlar toplumun daha geniş kesimine ulaştırılacaktır.

Kültür sanat kurumlarının daha etkin yönetimi ve uzmanlık alanlarının genişletilmesi için nitelikli kültür-sanat profesyonelleri yetiştirilecek, yükseköğretimde kültür yönetimi bölümleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.641): Tedbir 642.2. Manevi destek hizmeti ile ulaşılan kişi sayısı artırılacaktır.

Kültür sanat kurumlarının daha etkin yönetimi ve uzmanlık alanlarının genişletilmesi için nitelikli kültür-sanat profesyonelleri yetiştirilecek, yükseköğretimde kültür yönetimi bölümleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.641): Kültürümüz yurt dışında tanıtılacak, kültürel diplomasi faaliyetleri geliştirilecek, kamu ve sivil toplum kuruluşlarınca yürütülen kültürel diplomasi nitelikli faaliyetler arasında eşgüdüm sağlanacak ve uluslararası ilişkilerde kültürün yapıcı rolünden istifade edilecektir. (Kalkınma Planı p.643)

Kültür sanat kurumlarının daha etkin yönetimi ve uzmanlık alanlarının genişletilmesi için nitelikli kültür-sanat profesyonelleri yetiştirilecek, yükseköğretimde kültür yönetimi bölümleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.641): Tedbir 643.1. Yurt dışında kültürel diplomasi alanında faaliyet gösteren kuruluşlara verilen destekler artırılacak ve bu kuruluşların idari kapasiteleri geliştirilecektir.

Tedbir 643.2. Dünya kamuoyunda olumlu bir Türkiye algısı oluşmasına yönelik kültürel faaliyetler gerçekleştirilecektir.: desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.644) Tedbir 644.1. Elektronik yayınlar da dâhil olmak üzere yayıncılık faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik Ar- Ge çalışmaları
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü, Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlüğü, TRT, Yunus Emre Enstitüsü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. YETKM'ler aracılığıyla her yıl dünyanın farklı ülkelerinde en az 1.000 kültürel faaliyet icra edilecektir. 2.Yurt dışında Türk veya yabancı diğer kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülen ve ülkemizin tanıtılmasına katkı verme potansiyeline sahip kültür-sanat faaliyetleri desteklenecek ve bu tür faaliyetlere katılım sağlanacaktır. 3. Yurt dışındaki çeşitli sanat ve edebiyat festivallerine katılım için ilgili özel sektör kuruluşları ve meslek örgütleriyle işbirliği yapılacaktır. 4. Eserleri kendi ana dili dişındaki dillerde yayımlanan yabancı yazarların ülkemizde ağırlanarak ülkemiz kültürünün yurt dişında tanıtılması ve dünya kamuoyunda olumlu bir Türkiye algisi oluşturulmasi için Misafir Yazar Burs Programi hayata geçirilecektir. 5. Dış politika öncelikleri doğrultusunda diğer ülkelerle kültür yılları ve kültür günleri programları düzenlenecek, Kültür ve Turizm Bakanlığı birimleri, diğer kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarınca: yürütülen kültürel diplomasi nitelikli faaliyetler arasında eşgüdüm sağlanacaktır. Kitap ve süreli yayın yayımcılığı alanlarının geliştirilmesine yönelik faaliyetler 1. Yayıncılık sektöründeki yenilikçi iş modelleri ve teknoloji temelli Ar-Ge faaliyetlerinin desteklenmesi için Ar-Ge, İnovasyon ve Girişimcilik Ödülleri Programı hayata geçirilecektir.

Tedbir 643.2. Dünya kamuoyunda olumlu bir Türkiye algısı oluşmasına yönelik kültürel faaliyetler gerçekleştirilecektir.: desteklenecektir. Tedbir 644.2. Nitelikli kültürel yayınlara daha fazla sayıda okurun ulaşımını temin etmek üzere e-kitap formatinda daha fazla sayıda eserin kamu yayını olması sağlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü, Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlüğü, TRT, Yunus Emre Enstitüsü: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. YETKM'ler aracılığıyla her yıl dünyanın farklı ülkelerinde en az 1.000 kültürel faaliyet icra edilecektir. 2.Yurt dışında Türk veya yabancı diğer kurum ve kuruluşlar tarafından yürütülen ve ülkemizin tanıtılmasına katkı verme potansiyeline sahip kültür-sanat faaliyetleri desteklenecek ve bu tür faaliyetlere katılım sağlanacaktır. 3. Yurt dışındaki çeşitli sanat ve edebiyat festivallerine katılım için ilgili özel sektör kuruluşları ve meslek örgütleriyle işbirliği yapılacaktır. 4. Eserleri kendi ana dili dişındaki dillerde yayımlanan yabancı yazarların ülkemizde ağırlanarak ülkemiz kültürünün yurt dişında tanıtılması ve dünya kamuoyunda olumlu bir Türkiye algisi oluşturulmasi için Misafir Yazar Burs Programi hayata geçirilecektir. 5. Dış politika öncelikleri doğrultusunda diğer ülkelerle kültür yılları ve kültür günleri programları düzenlenecek, Kültür ve Turizm Bakanlığı birimleri, diğer kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarınca: 1.Türk Klasik Eserlerinin Dijital Ortama Aktarılmasi Projesi kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığı internet sitesindeki e-kitap sayısı 200'e çıkarılacak ve e-kitaplar daha fonksiyonel ve kullanıcı dostu hale getirilecektir. 2. e-kitap.gov.tr elektronik yayın platformu için farklı türlerde (e-kitap, a-kitap, sesli kitap vb.) geniş bir elektronik yayım içeriği oluşturulması ve içeriğin zenginleştirilmesi için gerekli çalışmalar gerçekleştirilecektir.

Tedbir 644.3. Yurt dışına telif satışını artırmak ve Türk edebiyatının dünya çapındaki tanınırlığının artırılması için gerekli olan tanıtım çalışmaları gerçekleştirilecek ve mevcut destek programlarının içeriği geliştirilecektir.: Tedbir 644.4. Edebi üretimi teşvik etmek ve yayımlanma imkânı bulamamış nitelikli edebi üretimlerin okura ulaştırılmasını sağlamak üzere uygulanan ilk eser desteği geliştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S): Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Bologna ve Frankfurt gibi önemli kitap fuarlarına mümkün olan en fazla sayıda yayıncı davet edilerek ve özel görüşme alanları tasarlanarak telif satışına destek olunacak, uluslararası kitap fuarları ile benzeri uluslararası mecralarda gerçekleştirilen fiziksel veya sanal tanıtım ekinliklerine katılım sağlanacak ve tanıtıcı yayımların basımı gerçekleştirilecektir. 2. Belirlenen kitap fuarlarina yabancı yayınevleri davet edilerek yerli yayınevleri ile telif görüşmelerinin yapılması sağlanacaktır. 3. TEDA Projesinin mali ve idari altyapısını güçlendirmek üzere yönetmelik çalışması yapılacaktır. 4. Türk edebiyatının dünya dillerine daha nitelikli çevirilerle ulaştırılmasının özendirilmesi, edebi çevirmenliğin teşvik edilmesi ve yaptıkları çevirilerle kültür ve sanatımızın yurtdışında tanıtılmasına katkıda bulunan çevirmenlerin taltif edilmesi amacıyla Edebi Çeviri Ödülleri Programı hayata geçirilecek, nitelikli edebi çevirmenlerin sayısinı arttırmak üzere Uluslararası Edebi Çeviri Atölyeleri Programı ve Çevirmen Eşleştirme Programi hayata geçirilecektir. 5.Türk kültür, sanat ve edebiyat kitaplarının yurt dışında gerçekleştirilecek çeşitli etkinliklerle tanıtılması için Eser Tanıtım: Desteği Programı hayata geçirilecektir. 1. İlk eser desteğinin idari ve mali alt yapısını güçlendirmek üzere Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmelikte değişiklik yapılacaktır. 2.Türkçe olarak ilk defa yayımlanacak yabancı dildeki eserlerin çevrilmesi karşılığında yayınevleri üzerinden edebi çevirmenlere destek vermek amacıyla Çevirmen Destek Programi hayata geçirilecektir.

Tedbir 644.3. Yurt dışına telif satışını artırmak ve Türk edebiyatının dünya çapındaki tanınırlığının artırılması için gerekli olan tanıtım çalışmaları gerçekleştirilecek ve mevcut destek programlarının içeriği geliştirilecektir.: Tedbir 644.5. Türk edebiyatı ve yayıncılığının yurt dişında tanıtimına yönelik faaliyetlerin ve bu faaliyetlerde kullanılan bilgilendirici içeriklerin çevrimiçi ortamlarda da yer alması sağlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S): Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Bologna ve Frankfurt gibi önemli kitap fuarlarına mümkün olan en fazla sayıda yayıncı davet edilerek ve özel görüşme alanları tasarlanarak telif satışına destek olunacak, uluslararası kitap fuarları ile benzeri uluslararası mecralarda gerçekleştirilen fiziksel veya sanal tanıtım ekinliklerine katılım sağlanacak ve tanıtıcı yayımların basımı gerçekleştirilecektir. 2. Belirlenen kitap fuarlarina yabancı yayınevleri davet edilerek yerli yayınevleri ile telif görüşmelerinin yapılması sağlanacaktır. 3. TEDA Projesinin mali ve idari altyapısını güçlendirmek üzere yönetmelik çalışması yapılacaktır. 4. Türk edebiyatının dünya dillerine daha nitelikli çevirilerle ulaştırılmasının özendirilmesi, edebi çevirmenliğin teşvik edilmesi ve yaptıkları çevirilerle kültür ve sanatımızın yurtdışında tanıtılmasına katkıda bulunan çevirmenlerin taltif edilmesi amacıyla Edebi Çeviri Ödülleri Programı hayata geçirilecek, nitelikli edebi çevirmenlerin sayısinı arttırmak üzere Uluslararası Edebi Çeviri Atölyeleri Programı ve Çevirmen Eşleştirme Programi hayata geçirilecektir. 5.Türk kültür, sanat ve edebiyat kitaplarının yurt dışında gerçekleştirilecek çeşitli etkinliklerle tanıtılması için Eser Tanıtım: 1. readturkey.gov.tr Türk Edebiyatı ve Yayımcılığı Uluslararası Tanıtım Portalı'nın içeriği zenginleştirilecek ve yeni veri girişleri meslek birlikleri işbirliği ile sistemli hale getirilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yıl İçerisinde Restorasyonu/Konservasyonu Tamamlanan Taşınır Kültür Varlığı Sayisı (Kümülatif)
Birim: Bin
2019: 17,5
2020(1): 26,5
2021(2): 39

Performans Göstergeleri: Gezici Kütüphane Sayısi (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 53
2020(1): 57
2021(2): 62

Performans Göstergeleri: Desteklenen Sinema Projesi Sayısi
Birim: Adet
2019: 195
2020(1): 390
2021(2): 585
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.3.10. Spor 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'de lisanslı sporcu, spor kulübü ve antrenör sayılarındaki artış eğilimi devam etmektedir. Eylül 2018'de 8,3 milyon olan lisanslı sporcu sayısı Eylül 2020 itibarıyla 8,6milyona, 15.620 olan spor kulübü sayısı 18.552'ye, 233.368 olan antrenör sayısı ise 246.774'e yükselmiştir.

Covid-19 pandemisi kapsamında dünyadaki spor federasyonlarının sportif faaliyetler ve spor organizasyonlarına yönelik aldığıtedbirler,ülkemizde de ilgili federasyonlar tarafından hızla alınmıştır. İlk etapta tüm spor organizasyonları seyircisiz oynanmışdevamında ise başta amatör ve profesyonel tüm futbol, voleybol, basketbol ve hentbol ligleri olmak üzere yurt içindeki birçok branştaki spor organizasyonları belirli süreliğine ertelenmiştir. Salgın nedeniyle kapatılan il spor merkezleri ve il engelli spor merkezleri normalleşme süreci kapsamında Sağlık Bakanlığı'nın belirlemiş olduğu tedbirler kapsamında faaliyete açılmiştır. Spor salonları ve antrenman alanları ile tesislerde bulunan tüm alanların mevcut fiziki durumları gözönünde bulundurularak sporcu sağlığı başta olmak üzere tesislerde görevli tüm personele yönelik tedbirler Sağlık Bakanlığınca güncellenen Salgın Yönetimi ve Çalişma Rehberine, 30. madde olarak eklenen Spor Salonları ve Spor Merkezlerinde Alınması Gereken Önlemler başliğı altında uygulamaya konulmuştur.
Engellilerin spora katılımını artirmak amacıyla hayata geçirilen özel projeler kapsamında engelli otobüslerinin teminine; engelli sporcularla çalışabilmek için antrenörlerin formasyon eğitiminden geçirilmesine ve engellilere yönelik yaz spor okullarinin açılmasina devam edilmiştir.

Spor tesislerinin bölgeler ve branşlar bazında dengeli dağılımlarının sağlanması ve tesislerin etkin kullanılması amacıyla spor tesisleri envanter programi aracıliğıyla kamuya ait spor tesislerinin envanteri çıkarılmiştir. Söz konusu envanterin internet ortamında tüm vatandaşların erişimine açılmasi çalışmaları devam etmektedir.

Pilot uygulamasi tamamlanan Türkiye Sportif Yetenek Taraması ve Spora Yönlendirme Projesi kapsamında, şu ana kadar yaklaşık 1 milyon 200 bin öğrenciye tarama testleri 

gerçekleştirilmiş olup Covid-19 tedbirleri kapsamında yetenek taramasına yönelik tüm faaliyetler Eylül ayına kadar durdurulmuştur. Yetenek tarama testlerinin tekrar başlatılmasıamacıyla hazırlıklar tamamlanmış olup her yıl 15 bin 3. sinıf öğrencisine tarama testleri uygulamasına devam edilecektir. Birinci taramasi gerçekleştirilen öğrencilere yönelik Spor Eğitimi ve Gelişimi Modül programları uygulanarak program kapsamında beceri koordinasyon, eğitsel oyunlar ve temel kuvvet eğitimlerine yönelik çalışmalara yer verilmiştir.

Spor eğitiminin iyileştirilmesi, sporda etik kurallara uyumun artırılmasi, sporcu sağlığına yönelik hizmetlerin geliştirilmesinde kritik önem arz eden spor hekimi yetiştirilmesinin sağlanmasi, ithal ikamesine yönelik sportif mal ve hizmet üretiminde marka ve kalite konularında Ar-Ge çalışmalarına ağırlık verilmesi, başarılı sporcuların yetiştirilmesi ve sporun bir yaşam tarzı olarak benimsetilerek geniş kitlelere yaygınlaştırılması ihtiyacıdevam etmektedir. Mahalli idarelerin spor alanındaki etkinliklerinin artırılmasi, spor kulüpleri ve federasyonlarının kapasitesinin güçlendirilmesi ve spor turizmi başta olmak üzere dünya spor ekonomisindeki pazar payının artırılması önem arz etmektedir.
b) Amaç
Sporun bir yaşam alışkanlığı haline geldiği, talep eden herkesin spor faaliyetlerine eriştiği, uluslararası şampiyonalarda başarı elde eden, prestijli spor organizasyonlarına ev sahipliği yapan ve böylelikle sporun her dalında dünya çapında rekabet edebilen bir seviyeye ulaşmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Erken yaşlardan itibaren spor eğitimi verilecek; örgün eğitimde beden eğitimi ve spor derslerinin niteliği artırılacak; mahallinde spor imkânları geliştirilerek her yaştan vatandaşların sportif faaliyetlere düzenli katılımı teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.646)

Politika/Tedbir: Tedbir 646.1. Halkın spora olan ilgisini artıracak proje ve kampanyalar geliştirilecek, spor tesislerine erişim imkânları iyileştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), RTÜK, TRT, Yerel Yönetimler, Üniversiteler, Spor Federasyonları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ülke genelinde sportif faaliyet ve organizasyonların düzenlenmesinde spor federasyonlarının kurumsal kapasiteleri güçlendirilecektir. 2. Medyada, spor yapmayı teşvik edici ve farklı spor branşlarıni tanıtıcı programlara yer verilecektir. 3. Sporun Ustaları Gençlerle Buluşuyor projesi kapsamında gençlerin aktif futbol hayatına nokta koyan efsane futbolcularla bir araya gelerek onların tecrübelerinden istifade

Politika/Tedbir: Tedbir 646.5. Okul ve mahalle spor kulüplerinin dijital ortamda da entegrasyonu ile bu kulüplerin izleme ve değerlendirme işlemi kolaylaştınılacak ve performans göstergelerinin doğrulanabilir olması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Spor Federasyonlari
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: etmeleri sağlanacaktır. 1. Spor kulüpleri ile ilgili iş ve işlemlerin elektronik ortamda kayıt altına alındığı Spor Bilgi Sistemi kapsamında yer alan performans göstergelerinin takibi için yeni bir planlama yapılacaktır. 2. Spor kulüplerinin performans göstergeleri takip edilecektir. 3. Okul Spor Faaliyetlerine ülke genelindeki yaygın ve örgün eğitim ve öğretim kurumlarının katılımı artırılacaktır.

İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647): Tedbir 647.1. Elit kategorisinde yer alma potansiyeli taşıyan sporcuları seçme, yönlendirme ve normlandırma sistemleri geliştirilecektir.

İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647): Tedbir 647.2. Ülke genelinde uygulanacak standart yetenek tarama modeli oluşturulacaktır.

İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647): Coğrafi konum, iklim ve demografik yapıyı dikkate alan ulusal düzeyde spor tesislerinin yapımı ve etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.648)

İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647): Tedbir 648.1 Tesislerin yapımı ve özellikle etkin işletimine dair modeller geliştirilecektir.

İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647): Uluslararası düzeyde rekabet gücüne sahip yüksek katma değerli spor ürünleri geliştirmeye yönelik çalışmalar başlatılarak ülkemizin dünya spor endüstrisinden aldığı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.649)

İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647): Tedbir 649.3. Spor sektöründe mal ve hizmet üretiminde uluslararası kriterlere uygun rekabet şartlarını yerine getirecek marka ve kalite konusunda Ar-Ge çalışmaları gerçekleştirilecektir.

İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647): Spor turizminin uzun vadeli ve sağlıklı gelişmesini sağlamak üzere bölge potansiyelini ve rekabet gücü yüksek spor branşlarını dikkate alan Türkiye Spor Turizmi Stratejisi hazırlanarak ülkemizin dünya spor turizm pazarından alacağı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.651)

İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647): Tedbir 651.1. Spor turizmine elverişli bölgelerin ve alanların tespiti ve değerlendirilmesi için kapsamlı bir envanter analiz çalışması hazırlanarak spor turizmi yol haritası oluşturulacaktır.

Sporun bir iş kolu ve meslek haline getirilerek kayıt dışı istihdamın önlenmesi amacıyla spor sektöründe mesleki yeterlilikler ve alt meslek tanımları belirlenecek, sporun birincil iş kolu rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.652): Tedbir 652.4. Antrenörlüğe ilişkin eğitimler mevzuat, yöntemler, eğitim sonrası sinav ve değerlendirme süreçleri yeniden düzenlenecek ve antrenörlüğün niteliği artırılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Tesislerden Yararlanan Kişi Sayısı
Birim: Milyon Kii
2019: 8,5
2020(1): 10,0
2021(2): 13,6

Performans Göstergeleri: Sportif yetenek taramasından geçirilen öğrenci/genç sayısı
Birim: Milyon Kişi
2019: 0,8
2020(1): 0,3
2021(2): 1,3

Performans Göstergeleri: Uluslararası müsabakalarda kazanılan madalya sayısı (3)
Birim: Adet
2019: 8 808
2020(1): 935
2021(2): 10 688
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
(3) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sporun Geliştirilmesi ve Desteklenmesi Programınin performans göstergelerinden biridir.

2.3.11. Nüfus ve Yaşlanma 
a) Mevcut Durum 
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verilerine göre Türkiye nüfusu 2019 yılı sonunda 83.155 bine ulaşmıştır. 2010 yılından sonra kadın başına 2,1 çocuk olan yenileme seviyesi civarında durağanlaşan toplam doğurganlık hızi, 2018 yılında 2'ye, 2019 yılında ise 1,88'e gerilemiştir. Doğurganlık hızındaki aşağı yönlü hareketin temel nedenleri şehirleşme, genişaile yapısının azalmasi, ortalama evlenme yaşının yükselmesi, kadınların işgücüne katılım oranının artmasıdır. Nitekim eğitim ve gelir seviyesinin yüksek olduğu toplum kesimlerinde toplam doğurganlık hızı genel düzeyden daha düşük gerçekleşmektedir.
Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapısının korunması amacıyla Onuncu Kalkınma Planından itibaren doğurganlık yanlısı nüfus politikaları benimsenmiş, aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu politikaların etkinliğinin artırılması için yapılan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki değerlendirmesi yapılarak gerekli değişiklikler veya ilave tedbirlerin hayata geçirilmesi çalışmaları devam etmektedir.

Bu kapsamda, nüfus alanında kanıta dayalı politika yapma sürecine katkı vermek amacıyla 2018-2020 döneminde 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması yürütülerek, geçici koruma altındaki Suriyeli göçmen haneler de dahil olmak üzere, ülkemizdeki hanelere dair genişkapsamlı nüfus verileri ile anne, çocuk ve üreme sağlığı verileri politika yapıcılar ile araştırmacılarin kullanımına sunulmuştur.

TABLO II: 72- Demografik Göstergeler 
Gösterge: Toplam Doğurganlık Hızı (Kadın Başına)
2011: 2,05
2017: 2,08
2018: 2,00
2019: 1,88

Gösterge: Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi (Yıl) (1)
2011: 76,6
2017: 78,3
2018: 78,3
2019: 78,6

Gösterge: Erkek
2011: 74,4
2017: 75,6
2018: 75,6
2019: 75,9

Gösterge: Kadın
2011: 78,9
2017: 81,0
2018: 81,0
2019: 81,3

Gösterge: Nüfus Artış Hızi (Binde)
2011: 13,5
2017: 12,4
2018: 14,7
2019: 13,9

Gösterge: Nüfus (Bin)
2011: 74 724
2017: 80 811
2018: 82 004
2019: 83 155

Gösterge: 0-14 Yaş
2011: 18 886
2017: 19 034
2018: 19 184
2019: 19 212

Gösterge: 15-64 Yaş
2011: 50 347
2017: 54 882
2018: 55 634
2019: 56 392

Gösterge: 65+ Yaş
2011: 5 491
2017: 6 895
2018: 7 186
2019: 7 551
Kaynak: TÜİK Nüfus Projeksiyonları ve ADNKS verileridir.
(1) 2017 ve 2018 yllan verileri 2016-2018 dönemine, 2019 yı verisi 2017-2019 dönemine aittir.
Doğuşta beklenen hayat süresinin uzaması ve toplam doğurganlık hızının düşmesi sonucunda yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı artmaktadır. 2019 yılı sonu itibarıyla yaşlı nüfus (65+ yaş) yaklaşık 7,6 milyon kişi olup bu nüfusun toplam nüfus içindeki payıyüzde 9,1'e ulaşmıştır. TÜİK tarafından nüfus tahminlerine göre yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payının, 2023 yılında yüzde 10,2'ye, 2040 yılında yüzde 16,3'e, 2060 yılında ise yüzde 22,6'ya ulaşacağı tahmin edilmektedir. 2019 yılında yüzde 67,8 olan çalışma çağınüfusunun (15-64 yaş) toplam nüfus içindeki payı 2060 yılında yüzde 60'a gerileyecektir.Bununla birlikte özellikle uzun süreli bakım hizmetine ihtiyaç duyan ileri yaşlardaki yaşlınüfus da hızla artmaktadır. 2018 yılında 1,5 milyon kişiyle toplam nüfus içindeki payı yüzde 1,81 olan ileri yaşlardaki (80+ yaş) nüfusun payının 2023 yılında yüzde 1,9’a, 2060 yılında ise yüzde 7,1'e ulaşacağı öngörülmektedir. Bu demografik dönüşümün, çalışan nüfusun bakmakla yükümlü olduğu yaşlı nüfusu ve yaşlanan nüfusun ihtiyaçlarını artırmasıbeklenmektedir.

Yaşlanan nüfusa yönelik sağlık, bakım ve sosyal güvenlik alanlarında etkin politikaların hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapının güçlendirilmesine, yaşlılik alanında araştırmaların ve veri kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
b) Amaç
Genç ve dinamik nüfus yapısının korunması; yaşlıların yaşam kalitesinin yükseltilmesi için ekonomik ve sosyal hayata etkin bir şekilde katılabilmesi, aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürebilmesi, yüksek kalitede uzun süreli bakım, sağlık ve diğer hizmetlerden yararlanabilmesi ve aktif yaşlanma ortamlarının oluşturulmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sahip olduğumuz demografik firsat penceresinden azami derecede faydalanılması için genç ve dinamik nüfus yapısı korunacaktır. (Kalkınma Planı p.654): Tedbir 654.1. Doğurganlık hizının yenileme seviyesinin üzerinde tutulması için geçmiş dönemde gerçekleştirilen iş ve aile yaşamını uyumlaştırıcı politikaların etki değerlendirmesi yapılarak gerekli değişiklikler veya ilave tedbirler hayata geçirilecektir.
Politika/Tedbir: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İş ve aile yaşamı uyumu konusunda değerlendirme çaliışması yapılacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sahip olduğumuz demografik firsat penceresinden azami derecede faydalanılması için genç ve dinamik nüfus yapısı korunacaktır. (Kalkınma Planı p.654): yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.655)

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sahip olduğumuz demografik firsat penceresinden azami derecede faydalanılması için genç ve dinamik nüfus yapısı korunacaktır. (Kalkınma Planı p.654): Tedbir 655.2. Farklı kurumlar tarafindan sunulan uzun süreli evde bakım hizmetlerinde bütünlük ve kurumlar arası eşgüdüm sağlanacak, yerel yönetimlerin hizmet sunumunda daha fazla rol almasına imkân verecek düzenlemeler yapılacaktır.
Politika/Tedbir: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Belediyeler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kurumlar arası eşgüdüm sağlanması için hazırlanacak olan düzenlemelere dair tüm tarafların katıldığı bir çalıştay düzenlenecek ve sonuç raporu hazırlanacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sahip olduğumuz demografik firsat penceresinden azami derecede faydalanılması için genç ve dinamik nüfus yapısı korunacaktır. (Kalkınma Planı p.654): Tedbir 655.3. Evde ve kurumsal yaşlı bakım hizmetlerinde çalışacak işgücünün nitelik ve niceliği artırılacaktır.
Politika/Tedbir: Tedbir 655.3. Evde ve Aile, Çalışma ve Sosyal 1. İl Müdürlükleri tarafından yaşlı bakım kurumsal yaşlı bakım Hizmetler Bakanlığı (S), hizmeti veren personele yönelik hizmet içi hizmetlerinde çalışacak Milli Eğitim Bakanlığı, eğitim ve farkındalık programları işgücünün nitelik ve niceliği Sağlık Bakanlığı, YÖK, düzenlenecek; çevrimiçi eğitimler ile düzenli artırılacaktır. Üniversiteler bilgilendirme yapılacaktir. Yaşlılar için sağlık hizmetlerinin sunumu etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.656)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İl Müdürlükleri tarafından yaşlı bakım hizmeti veren personele yönelik hizmet içi eğitim ve farkındalık programları düzenlenecek; çevrimiçi eğitimler ile düzenli bilgilendirme yapılacaktir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sahip olduğumuz demografik firsat penceresinden azami derecede faydalanılması için genç ve dinamik nüfus yapısı korunacaktır. (Kalkınma Planı p.654): Tedbir 656.2. Alzheimer- demans hastalığı ile mücadele sağlık, bakım, Ar- Ge gibi konunun tüm yönlerini içeren bir yaklaşımla yürütülecektir.
Politika/Tedbir: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ülkemizi temsil edecek büyüklükte bir örneklem seçilerek 65 yaş üzeri bireylerin genel sağlık durumları ve aldıkları tedaviler incelenecek, mental durum (demans ve depresyon taraması) değerlendirmesi yapılacak, günlük yaşam aktivitelerini gerçekleştirme durumları belirlenecek ve elde edilen bulgular raporlanacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sahip olduğumuz demografik firsat penceresinden azami derecede faydalanılması için genç ve dinamik nüfus yapısı korunacaktır. (Kalkınma Planı p.654): Tedbir 656.3. Yaşlıların karşılaşabileceği düşme ve kazaların asgari düzeye indirilmesi için konut içi ve çevreye yönelik düzenlemeler yapılacaktır.
Politika/Tedbir: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Belediyeler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Temel gereklilikler ve değerlendirme yöntemlerinin standardı çalışması kapsamında ilgili kurumlarla toplantılar gerçekleştirilecektir. 2. Yeni inşa edilecek binalarda zemin kaplama malzeme seçiminin ve yaya yürüme yüzeylerinin uygunluğunun sağlanması için Çevre ve Şehircilik Bakanlığıyla mevcut çalışmalara yönelik işbirliği çalışmaları sürdürülecektir.

Yaşlı nüfusun ekonomik ve sosyal hayata katılımı artırılarak aktif yaşlanma imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.657): Tedbir 657.1. Yaşlıların hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimi kolaylaştıracaktır.

Yaşlı nüfusun ekonomik ve sosyal hayata katılımı artırılarak aktif yaşlanma imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.657): Tedbir 657.2. Yaşlıların belirli şartlarda çalışma hayatında kalabilmesini sağlayacak mekanizmalar geliştirilecektir.

Yaşlı nüfusun ekonomik ve sosyal hayata katılımı artırılarak aktif yaşlanma imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.657): Yaşlıların kendilerini dışlanmış ve yalnız hissetmedikleri bir ortam oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.658)

Yaşlı nüfusun ekonomik ve sosyal hayata katılımı artırılarak aktif yaşlanma imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.657): Tedbir 658.3. Nesiller arası kültür paylaşımı ve dayanışmanın artırılması amacıyla yaşlıların aile içinde bakımı desteklenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam Doğurganlık Hız
Birim: Kadın Başına Çocuk Sayısı
2019: 1,88
2020(1): 2,0
2021(2): 2,1

Performans Göstergeleri: 65 Yaşındakilerin Hayatta Kalma Beklentisi (5)
Birim: Yil
2019: 18,0(3)
2020(1): 18,0
2021(2): 18,0

Performans Göstergeleri: Kadın
Birim: Yil
2019: 19,6(3)
2020(1): 19,6
2021(2): 19,6

Performans Göstergeleri: Erkek
Birim: Yil
2019: 16,3(3)
2020(1): 16,3
2021(2): 16,3

Performans Göstergeleri: Yaşlı Nüfusun İşgücüne Katlma Oranı (5)
Birim: Yüzde
2019: 12,5(4)
2020(1): 12,5
2021(2): 13,0
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 2017-2019 dönemine aittir.

(4) 2018 yılıi verisidir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Aktif ve Sağlıklı Yaşlanma Programının performans 
göstergelerinden biridir.


2.3.12. Dış Göç
a) Mevcut Durum 
Türkiye, 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaşla zorla yerinden edilmiş bir göçmen akınıyla karşı karşıya kalmış ve insani yardım refleksi ile hareket ederek 2015 yılından bu yana dünyada en fazla sığınmacı kabul eden ülke konumuna gelmiştir. Göçmen krizinin başlangıcından itibaren ihtiyaç duyulan idari ve yasal düzenlemeler yapılmış, geçici koruma 

statüsü sahiplerinin sağlık, eğitim, sosyal yardım ve benzeri hizmetlere erişimleri sağlanmışve işgücü piyasasına girmelerine imkân tanınmıştır.

Ülkemizdeki yabancı sayısı Ekim 2020 verilerine göre 5 milyon dolayında olup geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısı 3,63 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancıların sayısı 902 bin, uluslararası koruma başvuru sahibi kişilerin sayısı ise yaklaşık 330 bindir. Ülkemizde yaşayan geçici koruma altındaki Suriyeli nüfusun sadece 60 bini geçici koruma merkezlerinde yaşamakta olup kalan Suriyeli nüfusun yaklaşık yüzde 80'i aralarında İstanbul, Gaziantep, Hatay ve Şanlıurfa'nın da bulunduğu 10 ilde yaşamaktadır. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin yüzde 40'ını 15 yaş altı çocuklar oluştururken, çalışma çağındaki nüfusun payı yüzde 58, yaşlı nüfusun payı ise yüzde 2 düzeyinde olup mevcut genç nüfus yapısının önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir.
Ülkemizde ikamet izniyle bulunan yabancıların yüzde 68'i İstanbul, Ankara ve Antalya'da yaşamaktadır. Bu illerdeki ikamet izni sahibi sayısı sırasıyla 450 bin, 91 bin ve 85 bin kişidir. 2020 yılında ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancılar arasında Irak,Suriye, Türk Cumhuriyetleri, İran ve Afganistan uyruklular ön siralardadır. 2018 yılında 115bin olan uluslararası koruma başvuru sayısı 2019 yılında büyük ölçüde azalarak 56 bin olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu düşüşe rağmen Türkiye bu başvuru sayısıyla AB ve EFTA ülkeleri arasında en çok uluslararası koruma başvurusu alan beşinci ülke olmuştur. 2019yılındaki başvuruların yüzde 94'ü Afganistan, Irak ve İran uyruklu yabancılar tarafından yapılmıştır. Coğrafi konumu ve yüksek sosyoekonomik gelişmişlik seviyesi ülkemizi düzensiz göçmenler için hem transit hem de hedef ülke konumuna sokmaktadır. Bu çerçevede ülkemizde yakalanan düzensiz göçmen sayısı hızla artarak 2010 yılındaki 33 bin düzeyinden 2019 yılında 455 bine ulaşmıştır. Eylül ayı itibarıyla 2020 yılında yakalanan düzensiz göçmen sayısı ise 88 bin düzeyindedir. Yakalanan düzensiz göçmenler arasında Afganistan, Pakistan ve Suriye uyruklular yoğunluktadır.

Göç alma, göç verme ve transit ülke konumunda olması nedeniyle karmaşık bir göçdinamiğine sahip ülkemizin göç yönetiminin etkinliğinin artırılması önem taşımaktadır. Bu çerçevede, göç yönetimi alanında kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi, koordinasyonun ve uluslararası işbirliğinin artırılmasi, güvenilir ve kapsamli veri üretimi ile politikaların kanıta dayali geliştirilmesi çalişmalari devam etmektedir.

Ülkemizde uluslararası ve geçici koruma altında bulunan yabancıların sosyal uyumunun artırılması çaliışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda eğitim, hem sosyal uyumun artırılmasi hem de çocuklarin potansiyellerini hayata geçirmeleri, becerilerini geliştirmeleri ve döndüklerinde kendi ülkelerinin gelişimine katkıda bulunmaları açılarından kritiktir. Okul çağında 1,2 milyon Suriyeli çocuk bulunmakta olup, bu çocukların 750 bini eğitimdedir. Suriyeli çocukların genel okullaşma oranı yüzde 62 düzeyinde iken bu oran ilkokul, ortaokul ve lise düzeyinde sirasıyla yüzde 76, 77 ve 38'dir. Geçici koruma altındaki ihtiyaç sahibi ailelerin çocuklarının okula devamıni teşvik etmek ve okul terk oranlarınıdüşürmek amacıyla 625 bin öğrenciye Şartlı Eğitim Yardımı yapılmaktadır. 2014-2020döneminde Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen yaygın eğitim kurslarına toplam 1,1milyon Suriyeli katılmıştır. Bu sayının 401 binini Türkçe dil eğitimine katılan kursiyerler oluştururken 101 bini mesleki ve teknik eğitim kursiyerleridir. Sosyal uyumun temininde toplumda göçmenlere yönelik bilgi eksiksiliği ve olumsuz algıların giderilmesine,

yabancıların Türkçe dil becerilerinin geliştirilmesine ve ortaöğretim başta olmak üzere tüm kademelerde eğitime erişimin artırılmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir.
Göçmen akınına mali destek sağlanması ve sorumluluk paylaşılması amacıyla Türkiye ile AB arasında yapılan mutabakat sonucunda Türkiye'deki Mültecilere Yardim Programi oluşturulmuştur. İki aşaması olan bu program ülkemizdeki mültecilerin insani ve kalkınmaya yönelik ihtiyaçları için toplam 6 milyar avro tutarında yardımı içermektedir. Programın ilk aşamasını oluşturulan 3 milyar avroluk desteğin tamamı sözleşmeye bağlanmış ve 2,7milyar avro kullanılmıştır. İkinci aşama kapsamında ise Eylül 2020 itibarıyla 2,2 milyar avro sözleşmeye bağlanmış ve 1 milyar avroluk fonun kullanımına başlanmıştır. Göç alanındaki uluslararası yardımların etkisinin artırılması için bu fonların planlama, yönetim ve izleme süreçlerinin iyileştirilmesine yönelik faaliyetler devam etmektedir.
Yurt dışında 6,5 milyon Türkiye kökenli göçmenin yaşadığı tahmin edilmektedir. Bu nüfusun önemli bir kısmını 1960'lı yıllardan itibaren ağırlıklı olarak Avrupa ülkeleriyle yapılan işgücü antlaşmaları çerçevesinde yurt dışına göç eden vatandaşlarımız ve aile fertleri oluşturmaktadır. Yurt dışına göç eden Türk vatandaşı sayısı 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 38 azalarak 85 bine düşmüştür. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağlarını artırmaya yönelik olarak gençlik kampı, Diaspora Gençlik Akademisi, Türkiye Stajlari, gençlik buluşmalari, kültür gezileri ve çeşitli eğitim programları düzenlenmektedir.Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın anavatanlarına aidiyetlerinin korunması, anadil kültür ve kimliklerinin muhafaza edilmesini teminen bu faaliyetler artarak devam etmektedir.

b) Amaç
İnsan haklarına uyumlu, insan onuruna yakışır, güvenli, düzenli, veriye dayalı ve kontrol edilebilir dış göç yönetimi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Göç yönetiminin kurumsal yapısı güçlendirilecek ve etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.661)

Politika/Tedbir: Tedbir 661.1. Göç Strateji Belgesi çıkarılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Göç Kurulu Üyesi Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İlgili kurumların görüşleri çerçevesinde revize edilen Göç Strateji Belgesi Taslağı Göç Kurulunca değerlendirilerek yürürlüğe konulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 661.3. Göç alanında uluslararası yardımların yönetiminde planlama, uygulama ve takip için kurumlar arası işbirliği güçlendirilecek, ulusal kuruluşların uluslararası fonlardan doğrudan faydalanması yönünde kapasite geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Göç Kurulu Üyesi Kurum ve Kuruluşlar, Belediyeler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Göç alanında faaliyet gösteren yerli ve yabanci StK'ların envanteri oluşturulacaktır. 2. İlgili STKların eğitim ihtiyaçlarına yönelik modüller tasarlanacak ve eğitimler verilecektir. 3. AB ülkelerindeki kamu-STK işbirliğine ilişkin iyi uygulamaların paylaşıldığı ve Türkiye'deki STK'larla kaynak ve transit ülkelerdeki STKların irtibat kurmasının sağlandığı konferans ve çalıştaylar düzenlenecektir.

Tedbir 661.6. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları yaygınlaştırılarak etkin bir şekilde uygulanacaktır.: Tedbir 661.9. Göç alanında edinilen tecrübe yabancı dilde içerik üretimi, etkinlik düzenlenmesi, ulusal uzman değişimi gibi yollarla uluslararası platformlarda paylaşılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Kızılay, Uluslararası Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TİKA, YTB
1. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları etkin bir şekilde uygulanacaktır.: 1. Türkiye'nin Ulusal İltica Sisteminin Kuvvetlendirilmesi Projesi kapsamında çevrimiçi programlar yapılacak ve kurumsal kapasitenin aktarımına ilişkin faaliyetler yürütülecektir.

Tedbir 661.6. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları yaygınlaştırılarak etkin bir şekilde uygulanacaktır.: Uluslararası koruma ve geçici koruma altındakilerin sosyal hayata uyumu artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.662)

Tedbir 661.6. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları yaygınlaştırılarak etkin bir şekilde uygulanacaktır.: Tedbir 662.1. Uluslararası koruma ve geçici koruma altındakilere yönelik bilgi eksikliği, olumsuz algı ve önyargıları gidermek amacıyla farkındalık çalışmaları artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Kızılay, Uluslararası Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, İletişim Başkanlığı
1. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları etkin bir şekilde uygulanacaktır.: 1. Uluslararası koruma ve geçici koruma altındakilere yönelik olumsuz algının düzeltilmesi için yazılı ve görsel medyada farkındalık çalışmaları yapılacak, bilgilendirme toplantıları düzenlenecektir. 2. Uluslarası Göçmenler Günü etkinlikleri düzenlenecektir. 3. Basin ve iletişim alaninda mevcut durum analizi yapılacaktır. 4. İletişim ve farkındalık artırma stratejisi hazırlanacaktır.

Tedbir 661.6. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları yaygınlaştırılarak etkin bir şekilde uygulanacaktır.: Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.663)

Tedbir 661.6. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları yaygınlaştırılarak etkin bir şekilde uygulanacaktır.: Tedbir 663.1. Yurt dışındaki vatandaşlarımızın sorunlarının çözümüne yönelik faaliyetler ve hizmetler artırılacak ve ülkemizle bağlarını güçlendirmeye yönelik programlar oluşturulacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Kızılay, Uluslararası Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Aile, Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, STK'lar
1. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları etkin bir şekilde uygulanacaktır.: 1. Yurtdışında yaşayan vatandaşlarımızın anavatan ile bağlarını qüçlendirici kültürel hareketlilik ve eğitim programlari, buluşmalar, sosyal ziyaretler ve buluşmalar düzenlenecektir. 2. Halihazırda yürütülen proje programları kapsamında vatandaşlarımızın yaşadığı sorunların çözümüne yönelik destekler sağlanacaktır.

Tedbir 661.6. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları yaygınlaştırılarak etkin bir şekilde uygulanacaktır.: Tedbir 663.2. Yurt dişında yaşayan vatandaşlarımızın akademik, sosyal ve kültürel gelişimlerine destek olunacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Kızılay, Uluslararası Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, STK'lar
1. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları etkin bir şekilde uygulanacaktır.: 1. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın kültürel kimliklerini korumak ve sosyal gelişimlerini desteklemek üzere kurs ve faaliyetler düzenlenecektir. 2. Türkçe Saati Destek Programı ve Okul Öncesi Çift Dilli Eğitim Destek Programı kapsamında yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın kurmuş olduğu STK'lara Türkçe öğrenimine ilişkin destek verilecektir. 3. Yurtdışı Vatandaşlar Bursu kapsamında burs programlan devam ettirilecektir. 4. Akademi Programlari gerçekleştirilecektir.

Tedbir 661.6. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları yaygınlaştırılarak etkin bir şekilde uygulanacaktır.: Tedbir 663.3. Yurt dışında yaşayan çocuk ve gençlerimizin anadillerini öğrenmeleri ve kültürel değerlerimizi tanımaları sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Kızılay, Uluslararası Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü, İlgili STK'lar
1. Gönüllü geri gönderme mekanizmaları etkin bir şekilde uygulanacaktır.: 1. Yurt dışında yaşayan çocuklarımızın anadillerini öğrenmeleri, kültürel değerlerimizi tanımaları ve Türkiye'yle olan aidiyetlerini artırmak amacıyla Yunus Emre Kültür Merkezlerine proje desteği verilecektir.

2.4. YAŞANABİLİR ŞEHİRLER, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 
2.4.1. Bölgesel Gelişme 
a) Mevcut Durum 
2014-2023 yıllarını kapsayan Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (BGUS) ile ulusal ve bölgesel düzeyde bölgesel gelişmeye yönelik stratejiler belirlenmiş, strateji öncelikleri çerçevesinde tüm Düzey-2 bölgeleri için kalkınma ajanslarının koordinasyonunda katılımcıbir süreçle bölge planları hazırlanmış ve uygulamaya konulmuştur.
Bölgeselgelişme politikasi,bölgeselgelişmişlik farklarının azaltılmasi,bölgelerin rekabet gücünün artırılması ve ekonomik ve sosyal bütünleşmenin güçlendirilmesi amaçlarına yönelik olarak bölge ve kentlerin niteliğine göre farklilaştırma suretiyle uygulanmaktadır. Bölgesel gelişmenin tüm sektörlerle ilişkili olması nedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaşlar arasında işbirliğinin temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır.

26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkınma ajansları bölge, il ve ilçe düzeyinde çalişmalar gerçekleştirerek refahın ülke sathına dengeli yayılmasını hedeflemektedir. Bu kapsamda,ajanslar sunmuş olduğu destek araçları ile bölgelerinin öne çıkan sektörlerini desteklemekte ve bu suretle bölgelerin potansiyelleri harekete geçirilmektedir.
İllerdeki yatırım destek ve tanıtım faaliyetlerini gerçekleştiren ajans bünyesindeki yatırım destek ofisleri (YDo), araştırma ve analiz, bilgilendirme ve danışmanlik, tanıtım,promosyon ve organizasyon faaliyetleri gerçekleştirmektedir.

Kalkınma ajanslarına ilişkin mevzuat çalışmalarına 2020 yılında da devam edilmiştir.5449 sayılı Kalkınma Ajanslarının Hizmetlerine İlişkin Kanun ile 4 sayılı CumhurbaşkanlığıKararnamesinin kalkınma ajanslarıyla ilgili bölümünün değişikliği ve ikincil mevzuat çalışmaları sürdürülmektedir. Ajansların kurumsalperformanslarının değerlendirilmesine yönelik çalışmalar sonuçlandırılmıştır. Ayrıca bölge planları ile uygulama arasındaki bağlantıyıgüçlendirmek, kaynakları daha odaklı bir şekilde kullanmak üzere kalkınma ajanslarında sonuç odaklı program (o) yönetimi yaklaşimına geçilmesine yönelik çalışmalar tamamlanmış, ajanslar 2020 yılı çalışma programlarını sonuç odaklı programlar bazlı olarak hazırlamıştır. Önümüzdeki dönemde de sonuç odaklı program uygulamasına devam edilecektir.

2008-2019 yılları arasında kalkınma ajanslarına merkezi bütçeden 7,1 milyar TL, yerel paylardan ise 3,9 milyar TL (2020 yılı fiyatlarıyla) kaynak aktarılmıştır. 2020 yılı için ise 331milyon TL merkezi bütçe payı tahsisatı yapılmış olup yerel pay katkısının 360 milyon TL olacaği tahmin edilmektedir.

Kalkınma ajanslari, bölgelerindeki kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere,sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre mali ve teknik destek sağlamaktadır. Bu çerçevede, 2008-2019 döneminde 22.164 projeye 2020 yılı fiyatlarıyla yaklaşık 9,2 milyar TL'lik hibe desteği sağlanmıştır. Bu destekle yapılan toplam yatırım tutarı 15,6 milyar TL'ye ulaşmiştır.


TABLO II: 73- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (2008-2020) (1)
Destek Programı Türü: Bütçesi (2)

Destek Programı Türü: Proje Teklif Çağrısı
Ajans Desteği (2): 7 577
Eş-finansman Dâhil Toplam Proje: 13 288
Proje Başvuru Sayısı: 46 759
Desteklenen Proje Sayısı: 10 680

Destek Programı Türü: Güdümlü Proje Desteği
Ajans Desteği (2): 1 106
Eş-finansman Dâhil Toplam Proje: 1 737
Proje Başvuru Sayısı: 144
Desteklenen Proje Sayısı: 144

Destek Programı Türü: Doğrudan Faaliyet ve Fizibilite Desteği
Ajans Desteği (2): 292
Eş-finansman Dâhil Toplam Proje: 322
Proje Başvuru Sayısı: 6 439
Desteklenen Proje Sayısı: 2 215

Destek Programı Türü: Teknik Destek
Ajans Desteği (2): 154
Eş-finansman Dâhil Toplam Proje: 154
Proje Başvuru Sayısı: 17 909
Desteklenen Proje Sayısı: 9 045

Destek Programı Türü: Diğer Destek Türleri
Ajans Desteği (2): 39
Eş-finansman Dâhil Toplam Proje: 59
Proje Başvuru Sayısı: 3 506
Desteklenen Proje Sayısı: 80

Destek Programı Türü: Genel Toplam
Ajans Desteği (2): 9 168
Eş-finansman Dâhil Toplam Proje: 15 560
Proje Başvuru Sayısı: 74 757
Desteklenen Proje Sayısı: 22 164
(1) 2020 yılı Ekim ayı itibarıyladır.(2) 2020 yıli fiyatlariyla, milyon TL 
16/10/2019 tarihli ve 1664 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi, Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi ve Konya OvasıProjesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarının görev süreleri 31/12/2020 tarihine kadar,Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Teşkilatının görev süresi 31/12/2023tarihine kadar uzatılmıştır. Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi, Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi ve Konya Ovası Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarının görev sürelerinin tekrar uzatılmasına yönelik mevzuat çalışmalarına devam edilmektedir. Diğer taraftan 12/05/2020 tarihli ve 2538 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığının (DOKAP) kapsadığı illere Amasya ve Çorum dâhil edilmiştir. Bölge Kalkınma İdarelerinin önümüzdeki dönem için uygulamaya konulacak yeni nesil Eylem Planlarının içerik, kapsam ve yöntem standartlarınıbelirlemek üzere Eylem Plani Hazırlama Rehberi hazırlanmiş olup Eylem Planlarınin onaylanması ve yürürlüğe konulmasına yönelik hazırlık çalışmaları devam etmektedir.
Ülke sathında daha dengeli bir yerleşme düzeninin sağlanması ve göçün kademeli olarak vönlendirilebilmesi icin nispeten geri kalmis ve göc veren bölgelerde, bölgesel cekim merkezi niteliğini haiz şehirlerin katma değeri yüksek üretim, ihracat, istihdam, verimlilik,teknoloji ve yenilikçilik kapasitelerinin artırılması amacıyla Cazibe Merkezleri Destek Programi (CMDP) uyulanmaktadıir. 2020 yılında CMDP ödeneği 129 milyon TL olup bu ödenekle 29 projenin desteklenmesi hedeflenmektedir. Ayrica, bugüne kadar CMDP kapsamında 2020 fiyatlariyla 1 milyar 282 milyon TL ödenekle 92 proje desteklenmiştir.Tamamlanan 52 proje kapsamında yaklaşık 3.500 kişiye istihdam sağlanmıştır.
2019 yılında yürütülmeye başlanan Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programi (SOGEP)kapsamında istihdam edilebilirliğin artırılması, sosyal girişimcilik ve yenilikçiliğin desteklenmesi, sosyal içermenin artırılması ve sosyal sorumluluk bileşenleri altnda desteklenecek projelerle mevcut sosyal sorunların kamu ve özel kesim işbirliğinde çözüme kavuşturulması hedeflenmektedir. Programla; genç, kadın ve engellilerin sosyal sorunlarına çözüm getirilirken aynı zamanda yetenek gelişimi ve istihdam imkânlarını da artıran projeler desteklenmektedir. 2020 yilında 166 milyon TL ödenek tahsis edilen Program kapsaminda 126 projenin desteklenmesi hedeflenmektedir.

Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmüştür. Bu çerçevede; bölge, il ve ilçe düzeyinde sosyoekonomik gelişmişlik siralaması araştırmalarının güncelleme çalışmaları tamamlanmiş ve taslak raporlar hazırlanmıştır.
Yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimi analiz etmek amacıyla yerleşme merkezlerinin kademelenmesi çalışmasının güncellenmesine devam edilmektedir. Çalişmanın 2020 yıli sonu itibarıyla bitirilmesi hedeflenmektedir. Saha çalışmasını da içeren araştırma kapsamında gerçekleştirilecek analiz ve modelleme çaliışmalarıyla yerleşim merkezleri sisteminin kademeli yapısı ortaya çıkanılacaktır.


TABLO II: 74- Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimleri (İBB) Bazında Çeşitli Göstergeler 
Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: lr te Payi (Yüzde)
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): Sae Sektörü Payi (Yüzde)
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): Sektörü Payı (Yüzde)
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: Bütçe

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR10 İstanbul
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 1
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 18,7
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 3
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 1,8
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 31
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 167,8
4 67,6 0,9: 14,9
Merkezi Yönetim: 1,2
Gelirlerinin Giderlerini: 31,8

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR51 Ankara
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 2
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 6,8
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 2,4
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 1,9
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 8,8
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 131,7
4 67,6 0,9: 14,2
Merkezi Yönetim: 3,4
Gelirlerinin Giderlerini: 21,2

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR31 İzmir
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 3
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 5,3
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 1,1
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 1,1
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 6,3
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 118,7
4 67,6 0,9: 16
Merkezi Yönetim: 9,3
Gelirlerinin Giderlerini: 31

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR61 Antalya, Isparta, Burdur
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 4
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 3,9
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 2,8
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 2
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 3,7
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 97,7
4 67,6 0,9: 13,3
Merkezi Yönetim: 18,5
Gelirlerinin Giderlerini: 14

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR41 Bursa, Eskişehir, Bilecik
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 5
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 5
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 1,8
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 1,6
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 5,6
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 112,1
4 67,6 0,9: 11,2
Merkezi Yönetim: 11,2
Gelirlerinin Giderlerini: 39,5

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR42 Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 6
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 4,8
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 2,1
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 2,2
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 6,3
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 134,2
4 67,6 0,9: 13,5
Merkezi Yönetim: 13,3
Gelirlerinin Giderlerini: 35,4

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR32 Aydın, Denizli, Muğla
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 7
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 3,8
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 1,2
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 1,5
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 3,8
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 86,9
4 67,6 0,9: 9,2
Merkezi Yönetim: 26,5
Gelirlerinin Giderlerini: 19,5

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR21 Tekirdağ, Edirne, Kırklareli
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 8
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 2,2
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 1,6
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 2,1
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 2,4
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 110,3
4 67,6 0,9: 11
Merkezi Yönetim: 15,9
Gelirlerinin Giderlerini: 33,9

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR52 Konya, Karaman
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 6
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): ε
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: I't
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): I'T
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: b2
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): S'6
4 67,6 0,9: 8
Merkezi Yönetim: 22
Gelirlerinin Giderlerini: 27

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR22 Balikesir, Çanakkale
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 10
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 2,1
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 0,2
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,8
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 6't
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 558
4 67,6 0,9: ε'8
Merkezi Yönetim: 25
Gelirlerinin Giderlerini: $6t

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: Raanea
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 11
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 4,9
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 1,1
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 1
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 3,7
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 75,3
4 67,6 0,9: 11,9
Merkezi Yönetim: 19,8
Gelirlerinin Giderlerini: 21,4

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR81 Zonguldak, Karabük, Bartın
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 12
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 1,3
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: -0,4
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,1
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 0,9
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 73,4
4 67,6 0,9: 9,6
Merkezi Yönetim: 30,5
Gelirlerinin Giderlerini: 21,3

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR33 Manisa, Afyon, Kütahya, Uşak
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 13
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 3,8
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 0,6
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,4
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 3,2
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 84,8
4 67,6 0,9: 9,8
Merkezi Yönetim: 30,2
Gelirlerinin Giderlerini: 27,7

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR72 Kayseri, Sivas, Yozgat
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 14
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 3
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 0,2
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,5
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 2,2
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 74,3
4 67,6 0,9: 14,5
Merkezi Yönetim: 21,5
Gelirlerinin Giderlerini: 27,2

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR83 Samsun, Tokat, Çorum, Amasya
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 15
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 0,3
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 0,3
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,4
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 2,2
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 63,4
4 67,6 0,9: 8,3
Merkezi Yönetim: 38,4
Gelirlerinin Giderlerini: 17,2

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TRC1 Gaziantep, Adryaman, Kilis
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 16
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 0,3
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 1,5
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 1,8
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 2,3
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 67,5
4 67,6 0,9: 15,2
Merkezi Yönetim: 17,7
Gelirlerinin Giderlerini: 30,3

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: dr, Ardahan 24 Gümüshane
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 17
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 3,2
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: -1,1
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,7
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 2,2
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 68,5
4 67,6 0,9: 9,9
Merkezi Yönetim: 45,4
Gelirlerinin Giderlerini: 13,6

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR71 Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 18
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 1,9
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 0,3
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 8'0
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: ε't
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): S'69
4 67,6 0,9: ε∃
Merkezi Yönetim: 2
Gelirlerinin Giderlerini: '6T

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR63 Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 19
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 4
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 1
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 1,1
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 2,6
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 64,3
4 67,6 0,9: 18,1
Merkezi Yönetim: 21,2
Gelirlerinin Giderlerini: 23,9

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TRB1 Malatya, Elâziğ, Bingöl, Tunceli
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 20
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 2,1
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: -0,4
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,9
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 1,2
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 57,8
4 67,6 0,9: 9,9
Merkezi Yönetim: 33,1
Gelirlerinin Giderlerini: 16,7

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TR82 Kastamonu, Çankirı, Sinop
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 21
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 1
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: -3,2
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,7
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 0,6
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 65,6
4 67,6 0,9: 7,6
Merkezi Yönetim: 66ε
Gelirlerinin Giderlerini: 9T

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: P a t T
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 2Z
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): ε'T
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: $'0-
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,1
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 0,8
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 64,5
4 67,6 0,9: 11,2
Merkezi Yönetim: 31,9
Gelirlerinin Giderlerini: 9,6

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TRC2 Şanlıurfa, Diyarbakır
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 23
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 4,6
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 1,6
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 2
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 1,8
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 39,6
4 67,6 0,9: 23,4
Merkezi Yönetim: 37,5
Gelirlerinin Giderlerini: 15,5

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TRA2 Ağn, Kars, Iğdır, Ardahan
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 24
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 1,3
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: -0,6
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): -0,2
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 0,6
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 43,9
4 67,6 0,9: 9,8
Merkezi Yönetim: 54,7
Gelirlerinin Giderlerini: 11,9

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TRC3 Mardin, Batman, Şirnak, Siirt
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 25
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 2,8
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 1
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 1,7
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 1,3
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 47,8
4 67,6 0,9: 30,9
Merkezi Yönetim: 13
Gelirlerinin Giderlerini: 18,8

Pe (tte)Sst Ekonomik Sosyo-: TRB2 Van, Muş, Bitlis, Hakkâri
(T000)t0d Nüfusun (Yüzde): 26
L000-8000 s Artış Hızı (Yüzde): 2,6
T070-7000 Ws Ortalama Yılltk Hizi: 0,3
Bölgelerin B (Yüzde) Katkısı (2018): 0,8
Kişi Başına GSYH (2018) Endeks TR=100: 1
İşsizlik Oranı (Yüzde) (2019): 39
4 67,6 0,9: 25,9
Merkezi Yönetim: 39,8
Gelirlerinin Giderlerini: 16,6
Kaynak: TÜiK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Bakanlikların merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il aynımına tabi tutulmaksızın Türkiye verisinde yer almaktadır 
(2) İnşaat sektörü sanayi içinde değerlendirilmiştir.



b) Amaç
Bölgelerimizi, yeniliğe ve işbirliğine dayalı şekilde imkân ve kabiliyetlerini yönetişim temelinde geliştirerek dönüştürmek ve böylece ülkemizin dengeli kalkınmasına azami katkıyı sağlamak, bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bölgesel kalkınmanın kurumsal yapısı ve yönetişimi merkezi ve bölgesel düzeyde etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.669)

Politika/Tedbir: Tedbir 669.1. Bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajanslarının yapılari, görev ve yetkileri gözden geçirilerek, daha etkin ve verimli çalışmalarına yönelik düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajanslari, Bölge Kalkınma İdareleri
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 388 ve 642 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamelerde değişiklik yapılmasına yönelik gerekli hazırlıklar tamamlanacaktır. 2. Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıkları tarafindan hazırlanan ve 2021-2023 dönemini kapsayan yeni nesil Eylem Planlarının yürürlüğe girmesi amacıyla söz konusu Eylem Planları Cumhurbaşkanı onayına sunulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 669.2. Bölgesel gelişmeye ilişkin kanun, kararname ve ikincil mevzuat gözden geçirilecek, uygulama araçları etkinleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları, Bölge Kalkınma İdareleri
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kalkınma Ajanslarının yönetim, danışma ve mali yapılarının etkinliğini artırmak ve destek süreçlerinde uygulamada ortaya çıkan aksaklıkları gidermek amacıyla ajans mevzuatı gözden geçirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 669.5. Bölgesel gelişme politikalarının tasarım ve uygulama aşamalarında karar destek süreclerini güçlendirecek il ve ilçe düzeyinde Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırmasının güncellenmesi de dâhil olmak üzere araştirma, analiz ve raporlama çalışmaları yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜIK, Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İllerin ve Bölgelerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Endeksi Araştırmaları güncellenecek, çalişma sonuçlarının interaktif bir şekilde sunulduğu internet tabanlı bir platform oluşturulacaktır. 2. Ülkemizde bölgesel gelişmişlik farklarını literatürde kabul görmüş ölçütler çerçevesinde inceleyen bölgesel gelişmişlik farkları raporu hazırlanacaktır. 3. Kalkınma ajanslarının desteklerinin değerlendirilmesinde büyük veri kaynaklarının kullanımı yaygınlaştırılacak, desteklerin değerlendirilmesine yönelik kapsamlı raporlar hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Görece geri kalmış bölgelerde kentsel ve sınai altyapıların geliştirilmesi, gelişme potansiyeli haiz sektörlerde istihdamın artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.670)

Politika/Tedbir: Tedbir 670.1. Kalkınma ajansı destekleri, yerel düzeydeki kurumların kapasitesinin geliştirilmesi, özel sektörün kurumsallaşması, sürdürülebilirliği ve verimliliğinin artırılması amacıyla yönetim danışmanlığı alanına odaklanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kalkınma ajansları tarafindan yönetim danışmanlığı alanında destek programları tasarlanacak ve uygulanacaktır. 2. Kalkinma ajanslari tarafindan tasarlanan yeni destek araçları uygulamaya geçirilecektir.

Tedbir 670.2. Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakimından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programi uygulanmasina devam edilecektir.: Sosyal Destek Programı yeniden yapılandırılacak ve uygulaması yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.671)

Tedbir 670.2. Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakimından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programi uygulanmasina devam edilecektir.: Tedbir 671.1. Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programı adıyla yeniden tasarlanan Programin, özellikle toplumun dezavantajli kesimlerinin ekonomik ve sosyal hayata daha aktif katılımlarını sağlamak, üretkenlik ve yetenek gelişimini destekleyerek istihdam edilebilirliği artırmak amacıyla, sosyal girişimciliği ve sosyal sorumluluk faaliyetlerini de teşvik edecek şekilde uygulanmasına devam edilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajanslariı, Yerel Yönetimler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansari
1. Cazibe merkezi olarak belirlenen illerde katma değeri yüksek üretim, teknoloji, ihracat, istihdam ve yenilikçilik kapasitelerinin artırılması hedefi doğrultusunda Program uygulamasına devam edilecektir. 2. Bakanlık tarafindan Programın 2021 yıli Usul ve Esasları hazırlanacaktır. 3. Program kapsamında desteklenmesi teklif edilen projeler incelenecek ve desteklenmesi uygun görülen projeler için onay ve kaynak aktarım süreçleri tamamlanacaktır.: 1.Programin usul ve esaslari hazırlanacaktır. 2. 2021 yılı Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programi proje başvurularının alinmasi, desteklenmesi uygun görülen projelerin seçilmesi ve bütçelerinin tahsis edilmesi sağlanacaktır. 3. Program kapsamında uygulanan projelerde izleme faaliyetleri yürütülecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: En Yüksek Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirinin En Düşük Gelirli Bölgenin Kişi Başi Gelirine Orani (4)
Birim: -
2019(1): 4,28
2020(2): 4,26
2021(3): 4,25

Performans Göstergeleri: Eğitim Düzeyi En Düşük Beş Bölgede Yüksekokul ve Üzeri Mezunların Oranı
Birim: Yüzde
2019(1): 10,9
2020(2): 12,5
2021(3): 13,7

Performans Göstergeleri: Sanayi ve Hizmetlerin Bölge Ekonomisinde Payı En Düşük Beş Bölge Ortalaması
Birim: Yüzde
2019(1): 77,4
2020(2): 78,5
2021(3): 79,2
(1) 2018 yıli verisidir.

() Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bölgesel Kalkınma Programının performans göstergelerinden 
biridir.



2.4.2. $ehirleşme 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'nin ekonomik, sosyal ve çevre politikaları ile stratejilerini mekânla ilişkilendirerek; insan odaklı, kimlikli, yaşanabilir ve üreten şehirler oluşturulması yolunda mekânsal planlamayı yönlendiren Türkiye Mekânsal Strateji Planı çalışmaları devam etmektedir.

Mekansal planlarin uygulanmasi, izlenmesi, denetimi ile farklı kademelerdeki planlar arasındaki eşgüdüm sorunlarının ve plan değişikliklerinin şehirlerdeki yaşam kalitesini olumsuz yönde etkilemesini engellemek amacıyla, yapımı büyük ölçüde tamamlanan imar planlarının günün şartlarına uygun olarak bütüncül bir yaklaşım çerçevesinde güncellenmesi çalışmaları devam etmektedir.

Bu kapsamda 20/02/2020 tarihli ve 7221 sayılı Coğrafi Bilgi Sistemleri ile Bazi Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile İmar Kanununda değişiklik yapılarak,imar planı değişikliği yapılabilecek alana ilişkin alt sınır getirilerek plan değişikliği sonucu oluşacak değer artışından kamunun pay alması hükme bağlanmıştır.
6360 sayılı Kanunla büyükşehir belediyelerinin yetki alanının il sınırı olarak belirlenmesiyle birlikte, il sınıri içerisinde bulunan köylerin tüzel kişiliklerinin kaldırılıp mahalleye dönüştürülmesi şehirleşme oranı göstergelerinde kırılmaya sebep olmuştur. 2012yılında kent tanımı kriteri olarak kullanılan nüfusu 20 binin üzerinde olan yerleşimlerde yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 72,3 iken 2019 yılında bu oran yüzde 92,8seviyesine yükselmiştir.

Şehirlerimizde kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri yapim çalişmaları devam etmektedir. Ekim 2020 itibarıyla 6 milyon 132 bin m² Millet Bahçesi yapımi tamamlanmiştır.

Coğrafi bilgi sistemleri ile Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi ve altyapısına ilişkin; kamu kurum ve kuruluşlari arasında koordinasyonun sağlanmasi, hedef ve stratejilerin oluşturulmasi,coğrafi veri temaları içinde yer alan coğrafi veri ve bilginin üretilmesi ve güncelliğinin sağlanmasi, yönetilmesi, kullanılması, erişimi, güvenliğinin sağlanması, paylaşılması ve dağıtımına yönelik usul, esas ve standartların tanımlanması amacıyla 49 sayılı Coğrafi Bilgi Sistemleri Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi 07/11/2019 tarihinde yayımlanmıştır.Bu kararname kapsamında kurulan Coğrafi Bilgi Sistemleri Kurulu, ČumhurbaşkanıYardımcısının başkanliğında düzenli olarak toplanmaktadır. 2020 yılında Haziran ve Eylül aylarında olmak üzere, iki kurul toplantısı gerçekleştirilmiş olup ilk kurul toplantısında alınan kararlara istinaden Ulusal Coğrafi Bilgi Stratejisi ve Eylem Planı Resmi Gazete'de yayımlanarak hayata geçirilmiştir. Coğrafi verilerin standardizasyonu ve kurum sorumluluklarının belirlenmesi amacıyla Tanımlama Dokümanları ve Coğrafi Veri Sorumluluk Matrisi Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. İkinci kurul toplantısında ise coğrafi verilerin gizlilik derecelerinin, kimlerle ve ne şekilde paylaşılacağının belirtildiği Ulusal Coğrafi Veri Paylaşım Matrisi'nin hazırlanması, kamuya ait paylaşılabilir tüm coğrafi verilerin Ülusal Coğrafi Bilgi Platformuna taşınmasi, coğrafi bilgi altyapısının vatandaşların günlük yaşamlarınıkolaylaştırma amacıyla bireysel kullanıma açılması yönünde kararlar alınmıştır.
Kamulaştırma, toplulaştırma ve imar uygulamalarının etkililiğini artırmak ve piyasanın daha sağliklı işlemesini sağlamak üzere nesnel ölçütlere dayalı bir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi çalışmaları devam etmektedir.

Merkezi kurumların plan yetkilerinin genişletilmesinden ziyade planlama, yapılaşma ve denetim sürecinde dikkate alınacak nesnel kuralların geliştirilmesi, teknik olarak detaylandırılması ve yerel yönetimlerin kapasitelerinin geliştirilerek planlamanın mahallinde yapılması çalışmaları sürdürülmektedir.


Mekânsal planların yapımında yapılaşma sınırları, yoğunlukları ve uygulama esaslarının afet risk faktörlerine göre belirlenmesi ile kıyi alanlarī ve tarımsal alanlar başta olmak üzere kontrolsüz kentsel genişlemenin doğal, tarihi ve kültürel alanlar üzerinde oluşturduğu tahribatın önlenmesi yönünde çalışmalar yürütülmektedir.
b) Amaç
İnsan odakli, doğal hayata ve tarihi mirasa saygıli, temel kentsel hizmetlerin adil ve erişilebilir bir şekilde sağlandığı, yaşam kalitesi yüksek ve değer üreten şehirler ve yerleşimler oluşturmak temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Şehirlerimiz kalkınma vizyonuyla eşgüdüm içerisinde, çok merkezli, karma kullanımı destekleyen, özellikle erişilebilirliği sağlayan bir yaklaşımla planlanacak; mekânsal planlarda topoğrafyayla ahengin sağlanması ve afet riski, iklim değişikliği, coğrafi özellikler ve tarihi değerlerin gözetilmesi esas alınacaktır. (Kalkınma Planı p.674)

Politika / Tedbir: Tedbir 674.2. Sehirlerin özgün kimliğini geliştirmek üzere; doğal, tarihi ve kültürel değerlerin korunması ve yeniden canlandırıması için İller Bankası A.S Genel Müdürlüğü (İLBANK) tarafindan yerel yönetimlere yönelik destek programı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İLBANK, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Yerel yönetimlerin talepleri çerçevesinde destek programi hazırlanacak, iki sokak sağlıklaştırma projesi tamamlanarak ikinci etap çalışmalarına devam edilecektir. 2.Akşehir (Konya) Yukarı (Gâvur) Hamam Restorasyonu Yapim çalışmaları gerçekleştirilecektir. 3.Nallıhan (Ankara) Aliağa Mahallesi Bursa Caddesi Cephe Düzenleme çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Politika / Tedbir: Yeşil şehir vizyonu kapsamında yaşam kalitesinin artırılması ve iklim değişikliğine uyumu teminen şehirlerimizde Millet Bahçeleri yapılacak ve yeşil alanların miktarı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676)

Politika / Tedbir: Tedbir 676.1. Şehirlerimizde sağlıklı yaşam alanları oluşturmak, kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri 81 ile yaygınlaştırılacak, 2023 yılına kadar 81 milyon m² alanda Millet Bahçesi çalışmaları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, TOKİ, İLBANK ve belediyelerin finansmanıyla yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İLBANK, TOKİ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 38 ilde nüfus yoğunluğu ve şehrin büyüklüğü göz önüne alınarak Millet Bahçesi yapimı devam edecektir.

Politika / Tedbir: Mekânsal planlama sistemi, merkezi kuruluşlarla işbirliği içerisinde belirlenen ilke ve kurallar çerçevesinde, mahalle düzeyinde etkili katılım mekanizmalarını, izleme ve denetleme süreçlerini içerecek şekilde geliştirilecek; planlama ve uygulamanın mahalli idareler tarafından yapılması esas olacaktır. (Kalkınma Planı p.677)

Politika / Tedbir: Tedbir 677.1. Planlama sürecinde etkili katılım, izleme ve denetleme modeli geliştirilecek, mevzuat bu çerçevede güncellenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Belediyeler, il özel idareleri ile çevre ve şehircilik il müdürlüklerindeki teknik personele planlama sürecine ilişkin eğitimler verilecektir.

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Tedbir 678.1. Imar uygulamalarında kırsal ve kentsel yerleşmeleri dikkate alan katılımcılik ve finansman alaninda yenilikçi yaklaşımlar geliştirilecektir.

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Şehirleşmede yatay mimari esas alınacak; kentsel ortak yaşam, kentsel aidiyet, mahalle kültürü ve kent bilincini geliştirecek strateji ve uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.679)

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Tedbir 679.2. Medeniyetimizi yaşatan şehir beratı” ve "özgün mahalle sertifikası" verilmesine altlik oluşturacak kılavuzlar hazırlanacaktır.

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680)

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Tedbir 680.1. Ulusal harita üretimi işlerinde baz alinacak olan kentsel alanlardaki konumsal hassasiyet altyapısı yenilenecektir.

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Tedbir 680.2. Çok boyutlu kadastro/harita üretimi tamamlanacaktır.

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Kamu ve özel sektör kuruluşlarınca yapılacak yatırımlara temel oluşturmak üzere sayısal hale gelmiş güncel, güvenilir kadastro verileri sunulacak, mülkiyet verileri elektronik ortama aktarılacaktır. (Kalkınma Planı p.681)

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Tedbir 681.2. Tüm Türkiye'de tek koordinat sistemine geçilerek kadastro modernizasyonu tamamlanacaktır.

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Yerel yönetimlerin akıllı şehir stratejilerini ve izleyecekleri yol haritalarını hazırlamaları teşvik edilecek, akıllı şehir projelerinin ulusal katmanda önceliklendirilen alanlar ve kabiliyetler dikkate alınarak seçilmesi ve hayata geçirilmesi sağlanacak, akıllı şehir uygulamalarına yönelik yerli üretimin geliştirilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.683)

İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678): Tedbir 683.1. Yerel yönetimlere akıllı şehir stratejilerini ve izleyecekleri yol haritalarını hazırlamalarına yönelik Ulusal Akıllı Şehir Stratejisi ve Eylem Planı esas alınarak rehberlik sağlanacaktır.

Tedbir 683.2. Akillı şehir projeleri, büyükşehir belediyeleri ve 51 il belediyesi öncelikli olmak üzere akıllı şehir olgunluk değerlendirmesi ve kaynak tahsis kısıtları göz önünde bulundurularak önceliklendirilecektir.: Tedbir 683.4. Akillı şehir ekosistemi analiz edilerek girişimciler, sistem geliştiriciler, teknoloji sağlayıcılar gibi sektörün tüm paydaşları oluşturulacak dijital platformda buluşturulacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), TÜBİTAK, TÜIK, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler, Yerel Yönetimler
1. Yerel yönetimlerde akıllı şehir olqunluk değerlendirme çalişmaları yapılmış olup doğrulama ve raporlama çalışmaları yapılacaktır.: 1. Akıllı Şehir Bilgi Paylaşım Platformu geliştirilecek ve tüm akıllı şehir ekosistemini kapsaması sağlanacaktır.

Tedbir 683.2. Akillı şehir projeleri, büyükşehir belediyeleri ve 51 il belediyesi öncelikli olmak üzere akıllı şehir olgunluk değerlendirmesi ve kaynak tahsis kısıtları göz önünde bulundurularak önceliklendirilecektir.: Gayrimenkul değer artışlarının etkili yönetimiyle kentsel mekân ve hizmet kalitesinin artırılması, kentsel hizmetlerin yaygınlaştırılması ve geliştirilmesine yönelik faaliyetlere kaynak oluşturması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.684)

Tedbir 683.2. Akillı şehir projeleri, büyükşehir belediyeleri ve 51 il belediyesi öncelikli olmak üzere akıllı şehir olgunluk değerlendirmesi ve kaynak tahsis kısıtları göz önünde bulundurularak önceliklendirilecektir.: Tedbir 684.1. Tapu işlemlerinde gerçekleşen fiyatın kaydedilmesi, değer değişimlerinin takip edilebilmesi, kamu yatırımları ve düzenlemeleri sonucu ortaya çıkan değer artışlarının tespit edilmesi, yer seçim analizlerine katkı verilmesi ve taşınmaz değer haritalarının oluşturulabilmesi için Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemine entegre bir gayrimenkul değer bilgi merkezi kurulacak ve taşınmazların değere yönelik verileri mülkiyet bilgileri ile birlikte tutulacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), TÜBİTAK, TÜIK, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Gelir İdaresi Başkanlığı, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler
1. Yerel yönetimlerde akıllı şehir olqunluk değerlendirme çalişmaları yapılmış olup doğrulama ve raporlama çalışmaları yapılacaktır.: 1. Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemine entegre bir gayrimenkul değer bilgi merkezi kurulacak ve taşınmazların değerlerine yönelik veriler, mülkiyet bilgileriyle birlikte tutulacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kadastro Modernizasyonu Kapsamında Yenilenen/Sayısallaştirılan Parsel Sayısi (3)
Birim: Bin Adet
2019: 10 750
2020(1): 12 750
2021(2): 18 750
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tapu ve Kadastro Programının performans göstergelerinden 
biridir.



2.4.3. Konut 
a) Mevcut Durum 
2019 yılında belediyeler tarafindan 122.752 daire için yapı ruhsatı düzenlenmiştir.2020 yılının ilk 6 aylık döneminde ise 212.231 daire için yapı ruhsatı verilmiştir. Yapı ruhsatıverilen daire sayısı bakımından değerlendirildiğinde 2020 yılının ilk altı ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 72,9 oranında artış olmuştur. 2019 yılında yapı kullanma izni alan konut sayısı 397 bin olarak gerçekleşmiştir. Haziran 2020 itibarıyla yaklaşık 269bin konut için yapı kullanma izni alınmış olup bir önceki yılın aynı dönemi ile kıyaslandığında yüzde 32,1 oranında azalma olmuştur.

Türkiye genelinde konut satışları Ağustos 2020'de bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 54,2 oranında artarak 170.408 olmuştur. 2020 yılı Ocak-Ağustos döneminde 317.832'si ilk defa, 706.702'si ikinci el olmak üzere toplam 1.024.534 konut satılmıştır. 2019yılında ise aynı dönemde 285.719'u ilk defa, 432.851'i ikinci el olmak üzere toplam 718.570konut satışı gerçekleşmiştir. 2020 yılında kredi faiz oranlarında sağlanan düşüşün etkisi konut satışlarına önemli ölçüde yansımıştır. Ocak-Ağustos döneminde ipotekli konut satışıyüzde 263,7 artarak 473.114 olarak gerçekleşmiştir. Toplam satışların yaklaşık yüzde 46'si ipotekli konut satişıdır.

Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca (TOki) 2003 yılından itibaren inşaatına başlanan 969.925 konutun 798.819'u 2020 yıli Eylül sonu itibarıyla sosyal ve teknik donatılarıyla birlikte tamamlanmıştır. TOki tarafindan üretilen konutların yüzde 86'sı sosyal konut niteliğindedir. TOKİ tarafindan yürütülen Sosyal Konut Programı kapsamında 2020 yılıi sonunda 102 bin konut üretilmesi öngörülmektedir.

Eylül 2020 sonu itibarıyla Ulusal Adres Veri Tabanı verilerine göre Türkiye'de toplam konut sayısı (konut, lojman, yazlık/mevsimlik konut, kapıcı dairesi ve konut inşaatları) 39,1milyondur. Konut arzındaki son yıllardaki artışın etkisiyle toplam konut açığı azalmıştır.Konut piyasasında doğru ve uzun vadeli analizler yapılabilmesi ve yerleşmeler itibarıyla arz ve talep dengesinin kurulabilmesi için konut stokunun konutların nitelikleri de dâhil olmak üzere ortaya konulmasi, güncel, sürekli, güvenilir ve doğru verileri sunmak üzere veri altyapısının güçlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir.

Ülkemizde, dar gelirlilerin ve dezavantajlı grupların konuta erişimi önceliğini korumaktadır. Bu kesimlerin karşılanabilir konuta erişimini analiz etmek üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafindan Konut Araştırması Projesi yürütülmüştür. Projeyle, dar gelirlilerin ve dezavantajlı grupların konuta erişiminin artırılması için kamu kurumları ve özel sektör aktörlerinin işbirliği ile karşılanabilir konut finansman yöntemlerini de içerecek şekilde uygulama stratejilerinin geliştirilmesi öngörülmektedir.

Konut yapımının, yerleşmelerin gelişme eğilimlerine ve özelliklerine göre yönlendirilmesi; alt gelir gruplarının konut sorununu çözmek amacıyla uygun yapım ve finansman yöntemlerinin geliştirilmesi; yaşli, çocuk ve engellilerin ihtiyaçlarına uygun konut ve çevrelerinin tasarlanmasi hedeflenmektedir.


b) Amaç
Dar gelirliler başta olmak üzere, herkesin yeterli, yaşanabilir, dayanıkli, güvenli,kapsayıcı, ekonomik olarak karşılanabilir, sürdürülebilir, iklim değişikliğine dirençli, temel altyapı hizmetlerine sahip konuta erişiminin sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kentleşme, nüfus artışı, yenileme ve afetten kaynaklanan konut ihtiyacı arz-talep dengesi gözetilerek karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.686)

Politika/Tedbir: Tedbir 686.2. Plan döneminde dar gelirlilere ve dezavantajli gruplara yönelik 250 bin sosyal konut üretilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, TOKİ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal Konut Programı kapsamında 100 bin konut sosyal ve teknik donatılarıyla birlikte üretilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: TOKİ Tarafından Üretilen Sosyal Konut Sayısı
Birim: Adet
2019: 35 000
2020(1): 102 000
2021(2): 100 000
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.4.4. Kentsel Dönüşüm 
a) Mevcut durum 
Başta afet riskleri olmak üzere, standartlara uygun olmayan yapi stoku ile işlevleri değişen kentsel alanlardaki yıpranma nedenlerine bağlı olarak ülkemizde kentlerin dönüşüm çalışmaları devam etmektedir.

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında 59 ilimizde 268 Riskli Alan, 33 ilimizde 158 Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı ve 11ilimizde 16 yenileme alanı ilan edilmiştir. Ayrıca yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere 66 ilimizde 48 bin hektar büyüklüğünde Rezerv Yapı Alanı belirlenmiştir.
Riskli yapıları tespit etmek üzere üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kuruluşu, tüzel kişi, yapı denetim kuruluşu ve yapı laboratuvarının da bulunduğu 1.292 kurum/kuruluşÇevre ve Şehircilik Bakanlığınca lisanslandırılmıştır. Bu kurum ve kuruluşlar tarafından toplam 685.000 bağımsız birimin riskli yapı olduğu tespit edilmiştir.
Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren, başta kurumsal ve bireysel kira yardımi, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamaları olmak üzere (cari fiyatlarla) yaklaşık 19,9 milyar TL ödenek sağlanmıştır.


Kentsel dönüşüm ihtiyacı olan alanların sayısı ve büyüklüğü artmış olup dönüşüm uygulamalarının aynı anda yürütülmesinde mali, idari ve teknik zorluklar ortaya çıkmaktadır.Bu sebeple kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin önceliklendirme çalışmaları devam etmektedir.

Kentsel dönüşüm sürecinde alanın özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüşüm senaryosu uygulanması ve dönüşüm alanlarının bir stratejiye bağlı olarak geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Bu çerçevede 20 ilimizin kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlanmış, 25 ilimizde ise kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlama çalışmalarısürdürülmektedir.

Dönüşüm alanlarında ortaya çıkan kentsel değer artışının yönetilmesinde sorunlarıgiderecek ve kentsel dönüşüm projeleriyle mevcut yapılaşma haklarının artırılması yönünde imar planları üzerinde baskıyı önleyecek bir yaklaşım geliştirilmektedir. Kentsel dönüşüm alanlarında farklı kademelerdeki planlar arasındaki eşgüdüm göz ardi edilmeden, kent ve yakın çevresiyle bütüncül bir anlayış çerçevesinde planlanarak, kent bütünü ile uyumun sağlanmasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Ülkemizde, kentsel dönüşüm uygulamalarınıhızlı işleyen bir yapıya kavuşturmak için katılımcılık ve uzlaşma sürecini daha etkin kılacak mekanizmaların oluşturulmasi çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç
Afet tehlikesi ve riski altındaki alanlar ile bu alanlar dışındaki riskli yapıların bulunduğu arsa ve araziler, fen ve sanat norm ve standartlarına uygun, sağlıklı ve güvenli yaşamay esas alacak şekilde dönüştürülecektir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kentsel dönüşüm; yatay mimari anlayışıyla, yaşam kalitesini yükseltme ve kentlilik bilincini geliştirme amacı çerçevesinde tarihi merkezlerin yenilenmesini içerecek şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.690)

Politika/Tedbir: Tedbir 690.1. Kentsel dönüşüm uygulamalarında tarihi kent merkezi alanlarinin yenilenmesinin yaygınlaştırılması, bu kapsamda yerel yönetimlerle paylaşımlı bir finansman modeli oluşturulmasi sağlanacak ve 81 ilde tarihi kent merkezleri kent kimliğini ön plana çıkaracak şekilde dönüştürülerek, yatay mimari ve insan odaklılık anlayışıyla tasarımları gerçekleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İLBANK, TOKİ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 20 ilde tarihi kent merkezinin kent kimliğini ortaya çıkaracak yenilenme çalışmalarına devam edilecek ve 20 yeni ilde yenileme çalışmalarına başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Kentsel dönüşüm uygulamalarında il bazında hazırlanan kentsel dönüşüm stratejileri esas alınacaktır. (Kalkınma Plani p.691)

Politika/Tedbir: Tedbir 691.1. İl ve ilçe bazında riskli ve rezerv alanlara ilişkin verileri, sosyal yapı analizini, ekonomik bütünleşme, altyapı durumu, finansman modelleri ve il bazında dönüşüm hedeflerini içeren kentsel dönüsüm stratejileri hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 25 il için Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi hazırlanacaktir.

Kentsel dönüsüm proieleri katılımcılık esasları dikkate alınarak, kentsel dönüsüm alanlarında öncelikle yerinde dönüşüm ilkesi benimsenerek, mevcut sosyal yapının mekânsal ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran çözümlerle kent dokusuyla uyumlu ve alan bazlı olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.692): Tedbir 692.2. Kentsel dönüşüm projelerinde katılımcılık esasları tanımlanacak ve sürecin işbirliği içerisinde ilerlemesi sağlanacaktır.

Kentsel dönüsüm proieleri katılımcılık esasları dikkate alınarak, kentsel dönüsüm alanlarında öncelikle yerinde dönüşüm ilkesi benimsenerek, mevcut sosyal yapının mekânsal ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran çözümlerle kent dokusuyla uyumlu ve alan bazlı olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.692): Afet riskli alanların tespiti ve ilanına ilişkin mevcut kriterler geliştirilecek ve netleştirilecek; yüksek öncelikli alanlar çok ölçütlü değerlendirme sistemiyle önceliklendirilerek ivedilikle dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.693)

Kentsel dönüsüm proieleri katılımcılık esasları dikkate alınarak, kentsel dönüsüm alanlarında öncelikle yerinde dönüşüm ilkesi benimsenerek, mevcut sosyal yapının mekânsal ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran çözümlerle kent dokusuyla uyumlu ve alan bazlı olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.692): Tedbir 693.1. Kentsel dönüşüm uygulamalarında yerleşim alanı bazında önceliklendirme için çok ölçütlü değerlendirme modeli, can ve mal kaybına neden olma açısından afet riskleri, tehlikesi, etkilediği nüfusun büyüklüğü, mali ve finansal gereksinim, rezerv alanın mevcudiyeti gibi parametrelerin esas alındiği kriterler ve puanlama sistemi çerçevesinde geliştirilecek ve yerleşim alanları bu kapsamda önceliklendirilecektir.

Kentsel dönüsüm proieleri katılımcılık esasları dikkate alınarak, kentsel dönüsüm alanlarında öncelikle yerinde dönüşüm ilkesi benimsenerek, mevcut sosyal yapının mekânsal ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran çözümlerle kent dokusuyla uyumlu ve alan bazlı olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.692): Tedbir 693.5. Istanbul genelinde kentsel dönüşüm uygulamalan ve imara yeni açılacak alanların planlaması yapılırken nüfus yoğunluğu dikkate alınarak afet ve acil durum toplanma alanlari oluşturulacaktır.

Kentsel dönüsüm proieleri katılımcılık esasları dikkate alınarak, kentsel dönüsüm alanlarında öncelikle yerinde dönüşüm ilkesi benimsenerek, mevcut sosyal yapının mekânsal ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran çözümlerle kent dokusuyla uyumlu ve alan bazlı olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.692): Tedbir 693.7. Istanbul'da mevcut yapılaşmış alanlarda yapı stoku dikkate alınarak, kentsel dirençliliğin artırılmasi amacıyla mevcut altyapi sistemlerinde afet risk önceliklendirme çalışması yapılarak ihtiyaç duyulanlar yenilenecektir.

Kentsel dönüsüm proieleri katılımcılık esasları dikkate alınarak, kentsel dönüsüm alanlarında öncelikle yerinde dönüşüm ilkesi benimsenerek, mevcut sosyal yapının mekânsal ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran çözümlerle kent dokusuyla uyumlu ve alan bazlı olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.692): Kentsel dönüşüm uygulamaları ve imara yeni açılacak alanlar ile sanayi alanlarının dönüşümü kapsamında şehir planlaması yapılırken şehrin afet geçmişi, afet tehlikeleri ve riskleri göz önünde bulundurulacaktır. (Kalkınma Planı p.694)

Kentsel dönüsüm proieleri katılımcılık esasları dikkate alınarak, kentsel dönüsüm alanlarında öncelikle yerinde dönüşüm ilkesi benimsenerek, mevcut sosyal yapının mekânsal ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran çözümlerle kent dokusuyla uyumlu ve alan bazlı olarak yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.692): Tedbir 694.2. Afet risklerinin planlama aşamasında gözetilmesine yönelik imar planlaması kriterleri geliştirilecek ve afet tehlike ve risklerine uygun imar planlamasi yapılması sağlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Tarihi Kent Merkezi Projesi Kapsamında Yer Alan İl Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 10
2020(1): 12
2021(2): 40

Performans Göstergeleri: Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanan İl Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 10
2020(1): 20
2021(2): 45
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.4.5. Kentsel Altyapi 
a) Mevcut Durum 
İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2020 yılı itibarıyla yüzde 99 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalışmaları dışında içme suyu şebeke inşaatı ihtiyacı azalırken içme suyunu arıtma ihtiyacı artmıştır.

Su havzalarındaki yapılaşmalar, kentsel ve sanayi atık sularının arıtılmadan deşarji,tarımsal ilaç ve gübre kullanımı, katı atıkların düzensiz olarak alıcı ortama bırakılması gibi nedenler su kaynaklarını hızla kirletmektedir. Bu durum karşısında arıtma tesisi yapimıihtiyacı artmış ve 2012 yılında 258 olan arıtma tesisi sayısı 2019 yılında 629'a çıkmıştır.
Kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2019 yılında yüzde 91 olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında atıksu arıtma tesisi hizmeti alan belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı yüzde 87'dir.
DSİ Genel Müdürlüğünün finansman yapısının sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik belediyeler ve diğer kuruluşlar adına DSi tarafından tamamlanan altyapıyatırımlarına ait geri ödemelerin iyileştirilmesine yönelik çalışmalara başlanmıştır.
İçmesuyu temin ve dağıtım sistemlerinde çeşitli belediyeler tarafından su kayıplarınıazaltıcı faaliyetler yürütülmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından içme suyu kayıplarıkonusunda faturalandırılamayan (kayıp/kaçak dâhil) su miktarının 2019 yılında yüzde 37olduğu tahmin edilmektedir. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerine karşı su kaynaklarının verimli kullanılmasına yönelik çalışmalar sürmektedir.

Atıksu arıtma tesislerinin verimli şekilde çalıştırılması için bu tesislerin yap-işlet-devret modeli çerçevesinde işletilmesine yönelik mevzuat hazırlık çalışmaları tamamlanmak üzeredir. 12/11/2012 tarihli ve 6360 sayıli Kanunun uygulama sürecinde 2012 yılında kurulan 14 büyükşehir belediyesindeki su ve kanalizasyon idareleri başta olmak üzere tüm idarelere hem teknik hem de finansal kapasite açısından destek sağlanmaktadır. Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısi Eylül 2020 itibarıyla 1.388'e ulaşmış olup 2011-2020 döneminde yaklaşık 4,6 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 6,8 milyar TL kredi İLBANK aracılığıyla belediyelere proje karşılığı tahsis edilmiştir.
Türkiye Su Enstitüsü koordinatörlüğünde ülke genelinde atiksu aritma tesislerinden alınan suların analizi yoluyla Covid-19 virüsünün atıksularda izlenmesi çalışmalarıyürütülmeye başlanmıştır.


TüİK verilerine göre 2018 yılında toplanan evsel nitelikli atık miktarı yaklaşık 32,2milyon tondur. Ulusal Atik Yönetimi ve Eylem Plani (2016-2023) kapsamında çalışmalar sürdürülmekte olup atıkların yüzde 60' düzenli depolanmakta ve yüzde 13'ü ise geri kazanılmaktadır. Mevcut atık yönetim planlarının sifir atık yönetim planı ile uyumlu hale getirilmesi, ayrı toplama verimliliğinin kaynağında artırılması ve yaygınlaştırılmasi, geri kazanım ve bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi amacıyla 2023-2035 yıllarını kapsayacak Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı revizyonu çalışmaları başlatılmıştır.
2020 yılı itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 90'a yükselmiş olup bu tesislerle 1.185 belediyede 65 milyon nüfusa hizmet verilmektedir. 2016 yılinda iki yakma ve 56 tibbi atık sterilizasyon tesisiyle hizmet verilirken, 2020 yılında üç yakma ve 65tibbi atik sterilizasyon tesisiyle 81 ilde hizmet verilmektedir.

Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 2020 yılı Ambalaj Bültenine göre 2018 yılında piyasaya sürülen yaklaşık 3,9 milyon ton ambalajin yüzde 61'i geri kazanılmıştır. Son yıllarda özel sektör tarafından işletilen toplama-ayırma ve geri kazanım tesisi sayısında önemli gelişmeler kaydedilmiş, 2020 yıliı itibarıyla tesis sayısı 1.859’a ulaşmıştır.

Belediyeler toplamak veya toplatmakla yükümlü oldukları ambalaj atıklarına ilişkin yönetim planlarını hazırlayarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığına sunmaktadır. 2020 yıl itibarıyla 561 belediyede ambalaj atıklarını kaynağında ayrı toplama çalişmalarıyürütülmektedir.

2020 yılı itibarıyla tehlikeli atıkların yönetimi için 37 beraber yakma ve 15 atık yakma,450 tehlikeli atik geri kazanım ve 8 birinci sinif düzenli depolama tesisi bulunmaktadır.
Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen atık miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazir hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi çalışmaları ile yerel yönetimlerin atığın kaynakta ayrı toplanmasına ilişkin kapasitesinin artirılmasi faaliyetleri devam etmektedir.

Covid-19 pandemi sürecinde tek kullanımlik eldiven ve maske gibi tibbi atıklarla ilgili Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafindan 2020/12 sayılı Tek Kullanımlık Maske, Eldiven Gibi Kişisel Hijyen Malzeme Atıklarının Yönetiminde Covid-19 Tedbirlerine İlişkin Genelge yayımlanmış olup bu atıkların yönetimine ilişkin düzenleme getirilmiştir.
Belediyeler katı atık yönetiminde toplama, taşıma ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmiş olup bu tesislerin çevresel sorunlara yol açmaması için usulüne uygun olarak işletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi çalışmaları devam etmektedir. Düzenli depolama tesisi sayisı artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artırılmasıiçin ilave depolama alanı ve ön işlem tesislerinin yapimına devam edilmektedir. Ayrica düzensiz döküm sahalarının rehabilitasyonu ve kırsal alanda katı atıkların yönetimiyle ilgil çalışmalar devam etmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zamanı ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkin uygulanması önemli görülmektedir.

Evsel nitelikli atıkların insan ve çevre sağliğına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için 2017 yılında başlatılan Katı Atık Programı (KAP) kapsamında;bir düzenli depolama tesisi ve üç aktarma istasyonu yapımı tamamlanmış, bir aktarma istasyonu, bir ön işlem tesisi, bir yeni lot ve bir entegre tesis uygulama projesi hazırlanmasıişi tamamlanmıştır. Üç entegre atık yönetim tesisi, yedi yeni lot, bir ön işlem tesisi ve üç

aktarma istasyonu yapım işi devam etmektedir. Ayrica, dört aktarma istasyonu, bir yeni lot ve iki ön işlem tesisi uygulama projesi hazırlanması çalışmaları sürdürülmektedir.
Atık oluşum sebeplerinin gözden geçirilerek engellenmesi veya en aza indirilmesi,atığın kaynağında ayrıştırılarak geri dönüşüme kazandırılması amacıyla 2017 yılında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Sifir Atık Projesi başlatılmıştır. Uygulamanın başladığıHaziran 2017'den itibaren Ekim 2020'ye kadar 48.445 kurum/kuruluş binasında Sifir Atık Yönetim Sisteminin uygulanmasina başlanmıştır. Sifir Atık Projesi kapsamında uygulama hakkında bilgi vermek, yol göstermek ve farkındalık oluşturmak amacıyla 2017 yılından itibaren 8.966.000 kişiye eğitim verilmiştir. Sifir atık yönetim sistemini kurmakla yükümlübina ve yerleşkeler ile mahalli idareler sifir atik belgesi almak zorunda olup bu kapsamda 2020 yıli içerisinde 9.603 temel seviyede sifir atik belgesi düzenlenmiştir. Sifir atik yönetim sisteminin; idari, mali ve teknik unsurları açısından tasarım ve planlama kriterlerini,değerlendirme unsurlari ve uygulama esaslarini belirlemek; sistemin geliştirilmesi,iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları düzenlemek amacıyla 11 kılavuz hazırlanmıştir.

Plastik poşetlerin gereksiz kullanımının engellenerek atık oluşumunun önlenmesi amacıyla Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliğinde değişiklik yapılarak 1 Ocak 2019tarihinden itibaren belirlenen kriterler çerçevesinde plastik poşetler satış noktalarında ücretli olarak verilmeye başlanmıştır. Bunun sonucunda poşet kullanımı 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 80 oranında azalmıştır.

Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, bitkisel atık yağlar, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünütamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanmasi, taşınmasi, geri kazanımı ve bertarafina yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çaliışmaları devam etmektedir.
Geri Kazanım Katılım Payına İlişkin Yönetmelik 31/12/2019 tarihli ve 30995 sayılıResmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu yönetmelikle satış noktalarından poşetler için tahsil edilecek geri kazanım katılım payları ile yönetmelikte belirtilen diğer ürünler için piyasaya sürenlerden veya ithalatçılardan tahsil edilecek geri kazanım katılım paylarının belirlenmesi, beyan edilmesi, tahsilati, izlenmesi ve bu yönetmelik kapsamında uyulacak hükümlere ilişkin idari ve teknik usul ve esaslar getirilmiştir.
Piyasaya arz edilen akümülatörlerin kullanımları sonrasında geri kazanımının sağlanması amacıyla iade alınmasını içeren Akümülatör Depozito Bilgi Sistemi uygulamaya alinmiştir.

Kent içi ulaşımda trafik sıkışıklığına bağlı olarak ortaya çıkan zaman kaybı, yakıt tüketimi ile çevre ve gürültü kirliliği sorunlarının asgari seviyeye indirilebilmesi,kentlerimizde kaliteli ve konforlu bir ulaşım altyapısının tesis edilmesi için ülkemizde toplu taşimanın ve motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilmesi amacıyla önemli yatirımlar yapilmaktadir.

Türkiye'de Ekim 2020 itibarıyla 12 büyükşehirde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa,Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun) raylı sistemlerle (metro, hafif rayli sistem, tramvay) ile toplu taşima hizmeti verilmektedir. Ülkemizde en yaygın raylı sistem ağına sahip şehir olan İstanbul'da toplam uzunluğu yaklaşık 230 km olan 10 hatta (Marmaray dâhil) raylı sistem işletmeciliği yapılmakta olup bunu yaklaşık 177 km ile İzmir ve 102 km ile Ankara takip etmektedir.


Kent içi ulaşım altyapisinın geliştirilmesine yönelik olarak 2020 yılında da yeni projeler programa alınmıştır. Bu kapsamda, büyükşehir belediyelerince dış kredi finansmanıyla yürütülmek üzere Ankara Otobüs Alımi, Eskişehir Tramvay Aracı Alımi, İzmir Tramvay AracıAlımı ve Çiğli Tramvay Hattı projeleri Yatırım Programına dâhil edilmiştir. Diğer taraftan,Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca bütçe kaynaklarıyla finanse edilmek üzere Bursa Emek Şehir Hastanesi Raylı Sistem Hattı ile Kocaeli Şehir Hastanesi Tramvay Hattı projeleri 2020Yılı Yatırım Programına dâhil edilmiş, ayrıca İstanbul Başakşehir-Kayaşehir Metro Hatti projesinin İstanbul Büyükşehir Belediyesinden Bakanlığa devri gerçekleştirilmiştir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yapım çalişmalarına devam edilen Gayrettepeİstanbul Havalimanı Raylı Sistem Hattı projesi ile Sabiha Gökçen Havalimanı Metro Bağlantıları projesinin 2021 yılı içerisinde tamamlanması öngörülmektedir. Böylece İstanbulun her iki havalimanına da metroyla erişim imkânı sağlanacaktır.
Raylı sistem yatırımlarının yanı sira gerek belediyeler gerekse Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilmesine yönelik yatırımlara da devam edilmektedir. Söz konusu yatırımlarla kent içi ulaşımda toplu taşımayı destekleyen sürdürülebilir ulaşım türlerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç
Nüfusun sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişiminin sağlanması ve atık suyun insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi; atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi için azaltılması, geri dönüşüm ve geri kazanımın sağlanmasıve bertaraf edilmesi; erişilebilir, güvenli, zaman ve maliyet yönünden etkin ve sürdürülebilir kent içi ulaşim sistemlerinin oluşturulmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Su kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı kapsamında havza bazında yapılan plan, strateji ve eylem planları bir bütünlük içinde uygulamaya konulacaktır. (Kalkınma Planı p.697)

Politika/Tedbir: Tedbir 697.3. Yeraltı suyu kütlelerinin kalite ve miktar durumu belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), DSI, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Yeraltı su kütlelerinin kalite ve miktar envanteri çıkarılacaktır.

Politika/Tedbir: (Kalkınma Planı p.698)
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçmesuyu ve atıksu hizmetlerinin verimli, yeterli ve standartlara uygun şekilde sunulması sağlanacak, sorumlu kurumların işletme performansı ve yatırım verimliliği iyileştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 698.1. Büyükşehir belediyesi haricindeki yerlerde il bazında su kanalizasyon idarelerinin kurulması için mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanliği, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Su ve atıksu hizmetlerinde teknik ve mali performansın iyileştirilmesi için büyükşehir olmayan 51 ilde, il ölçeğinde hizmet verecek su ve kanalizasyon idarelerinin kurulmasi için mevzuat hazırlık çalışmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 698.2. Içme suyu yatırım ve hizmetlerinin sağlanmasında DSİ'nin içme suyu proje finansmanının sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulmasını teminen geri ödeme sistemi geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), DSİ, İLBANK, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. DSİ'nin içme suyu proje finansmanının sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulmasına yönelik finansman modeli geliştirilecektir.

Tedbir 698.3. SUKAP programı fiziki kayıpların azaltılmasına yönelik olarak geliştirilecektir.: Katı atık yönetimi etkinleştirilerek atık azaltma, kaynakta ayırma, ayrı toplama, taşıma, geri kazanım, bertaraf safhaları ve düzensiz/vahşi döküm alanlarının rehabilitasyonu teknik ve mali yönden bir bütün olarak geliştirilecektir. Katı atık yönetiminde kaynak verimliliğinin ve çevresel sorumluluğun sağlanmasını teminen Köř başta olmak üzere uygulama araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.699)

Tedbir 698.3. SUKAP programı fiziki kayıpların azaltılmasına yönelik olarak geliştirilecektir.: Tedbir 699.2. Sifir Atik Projesi uygulamalan yaygınlaştınlacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), ÍLBANK, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler
1. Içme ve kullanma suyu şebekelerinde fiziksel su kayıplarının azaltılmasına yönelik SUKAP kapsamında belediyelerin su, kanalizasyon ve altyapi projeleri desteklenecektir.: 1. Sifır Atık Yönetmeliği kapsamında 250 bin nüfusun üzerindeki büyükşehir ilçe belediyeleri, kamu kurum ve kuruluşları, organize sanayi bölgeleri, havalimanlari, limanlar, akaryakıt istasyonları ve dinlenme tesisleri, 100 ve üzeri ofis/büro kapasiteli iş merkezi ve ticari plazalar, 5 bin m² ve üzeri AVM'ler, ÇED Yönetmeliği Ek-1'de yer alan sanayi tesisleri, 250 ve üzeri öğrencisi olan eğitim kurumları ve yurtlar, 100 oda ve üstü konaklama kapasiteli işletmeler, 100 yatak ve üzeri sağlık kuruluşları, 300 ve üzeri konuta sahip siteler ve zincir marketler sıfir atık yönetim sistemlerini kuracaklardır.

Tedbir 698.3. SUKAP programı fiziki kayıpların azaltılmasına yönelik olarak geliştirilecektir.: Tedbir 699.5. KÖI çerçevesinde yapimı ve işletilmesi planlanan katı atık bertaraf tesislerine ilişkin mevzuat çalışmaları tamamlanacaktir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), ÍLBANK, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İLBANK, Yerel Yönetimler
1. Içme ve kullanma suyu şebekelerinde fiziksel su kayıplarının azaltılmasına yönelik SUKAP kapsamında belediyelerin su, kanalizasyon ve altyapi projeleri desteklenecektir.: 1.Yerel yönetimlerin altyapı tesislerinin Köi çerçevesinde yapımı ve işletilmesi amacıyla hazırlanan YİD modeline yönelik mevzuatın yasalaşması halinde ikincil düzenleme calışmalar yapılacaktır.

Tedbir 698.3. SUKAP programı fiziki kayıpların azaltılmasına yönelik olarak geliştirilecektir.: Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700)

Tedbir 698.3. SUKAP programı fiziki kayıpların azaltılmasına yönelik olarak geliştirilecektir.: Tedbir 700.1. Kati Atik Programinin uygulanmasinin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), ÍLBANK, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İLBANK, Yerel Yönetimler
1. Içme ve kullanma suyu şebekelerinde fiziksel su kayıplarının azaltılmasına yönelik SUKAP kapsamında belediyelerin su, kanalizasyon ve altyapi projeleri desteklenecektir.: 1. Üç entegre atık yönetim tesisi, yedi yeni lot, bir ön işlem tesisi ve üç aktarma istasyonu yapımi tamamlanacaktır. Ayrıca, dört aktarma istasyonu, bir yeni lot ve iki ön işlem tesisi uygulama projesi hazırlanması için ihale çalışmalarına başlanacaktır. 2. Yapılması planlanan katı atık tesislerine yönelik uygulama projeleri hazırlanacaktır.

Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve vatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701): Tedbir 701.1. Imar planları ile ulaşım ana planlarının uyumlu olmasını sağlayacak bir koordinasyon mekanizması kurulacaktır.

Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve vatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701): Tedbir 701.2. Kent içi raylı sistem projelerinin incelenmesi, onaylanması ve belediyelerin raylı sistem projelerinin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafindan devralınmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemeye yönelik yönetmelikler hazırlanacak, raylı sistem tasarım kılavuzları güncellenecek, istatistiki veri altyapısı oluşturulacaktır.

Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve vatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701): Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kent içi ulaşımda arz yönlü politikalardan ziyade talep yönlü politikaların uygulanmasıyla özel araç yerine toplu taşıma sistemlerinin kullanımı özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.702)

Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve vatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701): Tedbir 702.3. Toplu taşıma sistemleri kullanimının yaygınlaştırılmasını teminen tek kart ödeme sistemi hayata geçirilecektir.

Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve vatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701): Tedbir 702.4. Büyükşehirlerde otopark alanlarının yanı sıra köprü, tünel gibi darboğaz oluşan altyapıların ücretlerinin dinamik fiyatlandırılmasi, park- et-bin ve tercihli yollar gibi uygulamalar hayata geçirilecektir.

Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve vatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701): Çevreci ulaşım modları geliştirilecek ve kent içi ulaşımda motorsuz ulaşım türleri özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.703)

Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve vatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701): Tedbir 703.1. Yaya trafiğinin kesintisiz hale getirilmesi için yaya yolları ve kaldırımlar ile ilgili standartlar oluşturulacaktır.

Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve vatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701): Tedbir 703.2. Kent merkezlerinde tarihi ve kültürel cazibe noktaları ile alışveriş bölgelerinde motorlu taşıtlardan arındırılmış yaya bölgeleri oluşturulacaktır.

Tedbir 703.3. Bisiklet kullanımını teşvik etmek amacıyla yasal ve finansal destek mekanizmaları hayata geçirilecektir.: Tedbir 703.4. Bisiklet yolu master planı ve uygulama plani hazırlanacak, bu kapsamda yeni bisiklet yolları yapılacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Bisiklet Yolları Yönetmeliği çerçevesinde 282 km uzunluğunda kent içi bisiklet yolu projesine finansman desteği sağlanacaktır.: 1. Birinci Etap Bisiklet Yolları Uygulama Planı hazırlanacak ve yayınlanacaktır.

Tedbir 703.3. Bisiklet kullanımını teşvik etmek amacıyla yasal ve finansal destek mekanizmaları hayata geçirilecektir.: Tedbir 703.5. Bisiklet paylaşım sistemleri kurulacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Bisiklet Yolları Yönetmeliği çerçevesinde 282 km uzunluğunda kent içi bisiklet yolu projesine finansman desteği sağlanacaktır.: 1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı koordinasyonunda belediyelerden gelecek talepler doğrultusunda bisiklet paylaşım projeleri hayata geçirilecektir.

Tedbir 703.3. Bisiklet kullanımını teşvik etmek amacıyla yasal ve finansal destek mekanizmaları hayata geçirilecektir.: Mevcut altyapının daha verimli kullanılabilmesi, trafik güvenliğinin artırılması, ulaşım talebinin doğru bir şekilde yönetilebilmesi ve daha etkin bir planlama yapılabilmesini teminen ulusal ölçekte bir AUs Strateji Belgesi hazırlanacak, AuS mimarisi geliştirilecek ve AUS uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.704)

Tedbir 703.3. Bisiklet kullanımını teşvik etmek amacıyla yasal ve finansal destek mekanizmaları hayata geçirilecektir.: Tedbir 704.3. Özellikle büyükşehirlerde, kent içi ulaşım ağında dinamik yolcu, sürücü ve yaya bilgilendirme sistemleri kurulacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Bisiklet Yolları Yönetmeliği çerçevesinde 282 km uzunluğunda kent içi bisiklet yolu projesine finansman desteği sağlanacaktır.: 1. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı koordinasyonunda belediyelerle işbirliği yapılarak belirlenecek bir ilde pilot uygulamalara başlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani
Birim: Yüzde
2019: 98,6(3)
2020(1): 99
2021(2): 99

Performans Göstergeleri: İçme ve Kullanma Suyu Aritma Tesisi Sayısı
Birim: Sayı
2019: 629(3)
2020(1): 635
2021(2): 650

Performans Göstergeleri: Kanalizasyon Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani
Birim: Yüzde
2019: 90,7(3)
2020(1): 92
2021(2): 93

Performans Göstergeleri: Atık Su Aritma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani (4)
Birim: Yüzde
2019: 87
2020(1): 91
2021(2): 94

Performans Göstergeleri: Arıtılmış Atıksuların Yeniden Kullanım Orani
Birim: Yüzde
2019: 1,5
2020(1): 1,7
2021(2): 3

Performans Göstergeleri: İçme Suyu Kayıp Kaçak Oranı
Birim: Yüzde
2019: 36
2020(1): 36
2021(2): 33

Performans Göstergeleri: Sifir Atık Programı Uygulanan Bina Sayısı (Kümülatif)
Birim: Bin
2019: 25
2020(1): 50
2021(2): 100

Performans Göstergeleri: Düzenli Depolama Hizmeti Verilen Belediye Nüfusu Oranı (5)
Birim: Yüzde
2019: 79
2020(1): 83
2021(2): 88

Performans Göstergeleri: Sifır Atık Projesi Kapsamında Atığın Geri Kazanım Orani
Birim: Yüzde
2019: 18
2020(1): 22
2021(2): 26

Performans Göstergeleri: Kent İçi Raylı Sistem Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2019: 747
2020(1): 774
2021(2): 848

Performans Göstergeleri: Bisiklet Yolu Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2019: 1 148
2020(1): 1 266
2021(2): 1 548
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 2018 yılı TÜIK verisidir.

(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının ve Sürdürülebilir 
Yönetimi Programınin performans göstergelerinden biridir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sürdürülebilir Çevre ve İklim Değişikliği 
Programinin performans göstergelerinden biridir.



2.4.6. Kırsal Kalkınma 
a) Mevcut durum 
Sürdürülebilir kırsal kalkınmanın ana unsurunu köy tüzel kişilikleri oluşturmaktadır.Tüzel kişiliği kaldırılarak mahalleye dönüştürülen 16 binden fazla köyle birlikte, toplam köy sayısı 35 bine yakındır. Köylerin yaklaşık 23 bini orman köyü olup bunların 10.500'ünün tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Türkiye'de 2012 yılı itibarıyla 20 bin nüfus eşiğini esas alan kırkent tanımına göre toplam nüfusun yüzde 27,7'sine karşılık gelen 20,9 milyon kişi kırsal yerleşimlerde yaşamaktadır. İdari statü ölçütünü esas alan köy-şehir tanımına göre ise nüfusun yüzde 22,7'sine karşılık gelen 17,2 milyon kişi köylerde yaşamaktadır.
Kırsal nüfusun demografik yapısı incelendiğinde; 2012 yılı itibarıyla kırsal hane sayısı4,3 milyon olup ortalama hane büyüklüğü 4,9 kişidir. Kadın ve erkek nüfusun dengeli dağıldığı, 65 yaş ve üzeri yaşlı nüfus payının yüzde 11,3 olduğu görülmektedir.
Kırsal kesime götürülen hizmet faaliyetlerinin başında Çevre ve Şehircilik Bakanlığıtarafindan yürütülen Köylerin Altyapisının Desteklenmesi Projesi (KÖYDES), kırsal iskân ve yeniden iskân projeleri gelmektedir. Köylerin yol ve içme suyu gibi temel altyapıihtiyaçlarına yönelik olarak 2005 yılında başlatılan KÖYDES Projesine 2005-2020 döneminde yaklaşık 15,2 milyar TL kaynak tahsis edilmiş, 1.935 km ham, 86.372 km stabilize; 125.308km asfalt ve 4.516 km beton yol olmak üzere 277.998 km uzunluğunda yol; köy içi yollarda ve köy meydanı düzenlemelerinde 36,394 milyon m² parke yatırımı gerçekleştirilmiştir.İçmesuyu projeleriyle; 4.943 suyu olmayan ve 62.723 suyu yetersiz olmak üzere toplam 67.666 ünitede içme suyu yatırımı yapılmıştır. Küçük sulama yatırımlarıyla 72 bin hektar tarım alanı sulamaya kavuşmuş, 80 bin çiftçi ailesi bu sulama yatırımlarından yararlanmış,896 ünitede de atık su yatırımı gerçekleştirilmiştir.

Ağustos 2020 sonu itibarıyla KÖYDES kapsamında yapılan köy yolu uzunluğu (kümülatif) 125.307 km olmuştur. Ağustos 2020 sonu itibarıyla köylerde içme suyu tesisi yapılan ve yenilenen ünite sayısı (kümülatif) 67.666 olarak gerçekleşmiştir.
On Birinci Plan dönemi başında yüzde 21,1 düzeyinde olan tarım istihdamı 2020 yılıTemmuz itibarıyla yüzde 19,4'e gerilemiş, mutlak büyüklüğü 5,2 milyon kişi düzeyinde aşağıyönlü bir seyir göstermiştir. Bu durum, ülkemizde çalışma hayatındaki yaklaşık her beşkişiden birinin tarımda istihdam imkânı bulmaya devam ettiğini göstermektedir.
Ülkemizde kırsal ekonominin omurgasını oluşturan tarımsal üretim, aile çiftçiliğine dayalı olarak sürmektedir. Ortalama işletme büyüklüğünün 6 hektar olduğu yaklaşık 3milyon işletmeye kayıt temelli sunulan tarımsal desteklerde olduğu gibi, proje bazli sunulan kırsal kalkınma destek programlarında da çeşitlilik artmıştır. Türkiye'nin tarım arazisi ise yaklaşık 24 milyon hektar, tarımsal işletme sayısı 3,1 milyon ve ortalama işletme büyüklüğü6,1 hektardır.

Kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri kapsamında, 2016 yıli sonunda uygulamasına başlanan IPARD II (2014-2020) Programinın yaklaşık bütçesi, kesintiler sonrası 615,5milyon avro AB katkısi ve 198 milyon avro ulusal katkı olmak üzere toplam 813,5 milyon avrodur. IPARD II uygulamalari kapsaminda 31.08.2020 tarihli izleme tablolarindan alinan verilere göre Ağustos sonu itibarıyla 22.429 başvuru alınmış olup bunlardan 6.599 tanesi 

ile sözleşme imzalanmıştir. Tamamlanan 3.274 başvuru için faydalanıcılara 193,5 milyon avro ödeme yapılmıştır. Bu projelerin toplam yatırım tutarı yaklaşık 540 milyon avro'dur.Kırsal Kalkınma Yatirımlarının Desteklenmesi Programı (KKYDP) kapsamında 970 milyon TL hibe sağlanmış bu desteklerden 14.839 kişi faydalanmıştır. Tarım ve kırsal kalkınma destek sisteminde, aile işletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapısına kavuşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Söz konusu kırsal kalkınma destekleme faaliyetlerinin yanı sıra, bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tarafından kendi planları çerçevesinde sorumluluk alanındaki illerde yürütülen tarım ve kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri bulunmaktadır.
b) Amaç
Sürdürülebilir kırsal kalkınma anlayışıyla, üretici birlikleri ve aile işletmelerinin üretim kapasitesinin ve kırsal işgücünün istihdam edilebilirliğinin artırılması, yaşam kalitesinin iyileştirilmesi, yoksullukla mücadele ile kırsal toplumun düzenli ve yeterli gelir imkânlarına kavuşturularak refah düzeyinin artırılması ve nüfusun kirsalda tutundurulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kırsal yerleşimlerin sosyal ve fiziki altyapısı, iskânı ve yeniden yerleşim işleri için yatırım ve hizmet ihtiyaçlarının tespiti, takibi ve bu ihtiyaçların giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.706)

Politika/Tedbir: Tedbir 706.1. Köylerin mahalli müşterek nitelikli altyapı ve üst yapı ihtiyaçlarının giderilmesi için büyükşehir olmayan iller için KÖYDES kapsamında köylerin ve beldelerin kaliteli ve erişilebilir yol ağı, içme suyu, atık su tesisi, küçük sulama tesisi yapım işleri için finansal destek sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.KÖYDES Projesi kapsamında 2020 yılında Cumhurbaşkanı Kararıyla belirlenen ödenek Büyükşehir olmayan 51ilin yol, içme suyu, tarımsal sulama ve atıksu projelerinde kullandırılmak üzere Valiliklerden gelen ve Bakanlıkça onaylanan programlar doğrultusunda kullandırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 706.2. KÖYDES kapsamında kırsal altyapı hizmetleri için ayrılan kaynakların verimli ve etkin kullanımı için KÖYDES izleme sistemi oluşturulacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KÖYDES Yatırım İzleme Sistemi (KÖYDES-CBS) oluşturulacaktır. 2. Îl envanter verilerinin ve yıl içinde yapılan projelerin izlenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 706.3. Kirsal yerleşimlerde yaşayan vatandaşlarımızın emniyet, asayiş ve kamu düzeninin korunması için iklimsel ve topografik koşullar nedeniyle bozulan yolların bakımonarımı ile yeni yolların yapımı sağlanacaktır.: Tedbir 706.4. Kirsal alanda yerleri kamulaştırılanlar öncelikli olmak üzere, çeşitli risk faktörlerine bağlı olarak ihtiyaç duyulan yeniden yerleşim ve iskân faaliyetleri kapsamında can ve mal güvenliğini tehdit eden yapıların yerine, köyün bitişiğinde veya belirlenecek alanlarda uygun yapılar yapılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığ: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. 160 km güvenlik yolu tamamlanacaktır.: 1. Yeni yerleşim yeri temin edilemeyen ailelerin iskan sürecini tamamlamak maksadıyla kamulaştırma işlemleri yürütülecektir.

Tedbir 706.3. Kirsal yerleşimlerde yaşayan vatandaşlarımızın emniyet, asayiş ve kamu düzeninin korunması için iklimsel ve topografik koşullar nedeniyle bozulan yolların bakımonarımı ile yeni yolların yapımı sağlanacaktır.: Kırsal kalkınma destekleri, çiftçi ve çevre odaklı programlanacak; desteklerin yürütülmesinde mevcut çokbaşlılığı giderecek düzenlemeler yapılacak, uygulamada tamamlayıcılık ve etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.707)

Tedbir 706.3. Kirsal yerleşimlerde yaşayan vatandaşlarımızın emniyet, asayiş ve kamu düzeninin korunması için iklimsel ve topografik koşullar nedeniyle bozulan yolların bakımonarımı ile yeni yolların yapımı sağlanacaktır.: Tedbir 707.2. IPARD ve KKYDP Programlari kapsamında kırsal tarım, kırsal ekonomik altyapı yatırımları ile çiftlik faaliyetlerinin geliştirilmesi, kırsal turizm, el sanatları ve kirsalda bilişim uygulamalarına yönelik destekler sürdürülecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığ: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. 160 km güvenlik yolu tamamlanacaktır.: 1. Yeni çağrı ilanlarında bu tedbirden başvurular alınmaya devam edilecektir.

Tedbir 706.3. Kirsal yerleşimlerde yaşayan vatandaşlarımızın emniyet, asayiş ve kamu düzeninin korunması için iklimsel ve topografik koşullar nedeniyle bozulan yolların bakımonarımı ile yeni yolların yapımı sağlanacaktır.: Kırsal alanda yaşam standartlarının yükseltilmesi için kırsal kalkınmaya ilişkin kurumsal ve yerel kapasitenin geliştirilmesi sağlanacak, kadınlara, genç çiftçilere vb.gruplara pozitif ayrımcılık uygulanması sağlanacak, üretici örgütlerinin sosyal dayanışma, işbirliği, eğitim ve finansman konularında öncü kurumlar olması sağlanacaktır. (Kalkinma Planı p.708)

Tedbir 706.3. Kirsal yerleşimlerde yaşayan vatandaşlarımızın emniyet, asayiş ve kamu düzeninin korunması için iklimsel ve topografik koşullar nedeniyle bozulan yolların bakımonarımı ile yeni yolların yapımı sağlanacaktır.: Tedbir 708.1 Kirsal kalkınma destekleri kapsamında aile işletmeleri ile küçük ve orta ölçekli üreticilerin üretim ve finansal yapısını güçlendirmek ve ölçek ekonomilerinden faydalanılmasını sağlamak üzere örgütlenmeleri teşvik edilecek; üretim ve lojistik altyapıları ile markalaşma ve pazarlama faaliyetlerinin iyileştirilmesi sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığ: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı,
1. 160 km güvenlik yolu tamamlanacaktır.: 1. Tarimsal kooperatiflerin pazarlama ve tanıtım alanlarında rekabetçiliğini geliştirmek amacıyla ihtiyaç analizi yapılacak, coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı tescili konularında farkındalık artırılacaktır. 2. Alternatif pazarlar geliştirilmesine yönelik çalışmalara başlanacaktır.

Tedbir 708.2 Kırsalda yaşam kalitesini artırmaya, kirsali korunan, yaşanan ve üreten alanlar haline getirmeye yönelik çevresel destek ve teşvikler artırılacaktır.: Kırsal toplumun beşeri sermayesinin geliştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması kapsamında köylerde yoksullukla mücadele çalışmaları üretim ve istihdam odaklı sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.709)

Tedbir 708.2 Kırsalda yaşam kalitesini artırmaya, kirsali korunan, yaşanan ve üreten alanlar haline getirmeye yönelik çevresel destek ve teşvikler artırılacaktır.: Tedbir 709.1 Kırsal toplumun beşeri sermayesinin geliştirilmesi için aile işletmelerine yönelik çiftçi eğitimi ve tarım danışmanlığı konularındaki faaliyetler güçlendirilecek, kadın ve genç girişimciler başta olmak üzere yetişkin nüfusun yaygın eğitim kurslarına erişimi sağlanacak, mesleki eğitim programları katma değeri yüksek yerel ürünler esas alınarak programlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, , Üniversiteler
1. İşletmelerin tarımsal kirliliği önlemeye ve çevresel performansını artırmaya yönelik destekleme modelleri oluşturulacaktir. 2. İklim dostu tarımsal uygulamaların yaygınlaştınıması için destekleme ve teşvik modelleri oluşturulacaktır.: 1. Kadın çiftçilere yönelik Kadın Çiftçiler Yeniliklerle Buluşuyor Programi ve İi Özel Projeler Programı belirlenecek olan illerde uygulanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: KÖYDES ve KIRDES Kapsamında Yapılan Köy Yolu Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2019: 127 268
2020(1): 131 150
2021(2): 135 480

Performans Göstergeleri: Köylerde İçme Suyu Tesisi Yapılan ve Yenilenen Ünite Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 67 200
2020(1): 67 700
2021(2): 68 200
(1) Gerçekleşme tahmini (2) Program 
2.4.7. Çevrenin Korunması
a) Mevcut Durum 
Hızla artan nüfus, şehirleşme, ekonomik faaliyetler ve çeşitlenen tüketim alışkanlıklarıçevre üzerindeki baskıyı artırmakta ve iklim değişikliği, çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kuraklık gibi çevre problemleri her geçen gün insan yaşamını ve kalkınma sürecini daha belirgin bir şekilde etkilemektedir. Bu kapsamda çevre ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadır.

Ülkemizde çevre sorunlarına duyarlı politikalar, sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde, küresel sürdürülebilir kalkınma amaçları ile uyumlu bir şekilde geliştirilmekte ve uygulanmaktadır. Bu kapsamda çevre alanında kurumsal yapi, mevzuat ve standartların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

2020 yılı sonrasında küresel iklim değişikliğiyle mücadele politikalarını içeren BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi altındaki Paris Anlaşması ülkemiz tarafından 2016 yılında 

imzalanmış, ancak Anlaşmaya taraf olunmamıştır. Türkiye, uluslararası iklim değişikliği müzakere sürecine ülkemizin gerçeklerini gözeten ve daha kabul edilebilir bir uluslararasi çerçeve sağlanması amacıyla katılım sağlamakta ve sorunun küresel çapta çözümü için müzakerelerde yerini almaktadır. Söz konusu müzakereler 2020 yılında yaşanan küresel Covid-19 pandemisi nedeniyle sekteye uğramıştır. BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesinin 26. Taraflar Konferansi (COP26) Kasim 201'e ertelenmiş olup Paris Anlaşmasının uygulama mekanizmalarıyla ülkemize yönelik firsat ve tehditlerin söz konusu konferansta netleşmesi beklenmektedir. Türkiye gelişmekte olan bir ülke olarak enerji,sanayi ve ulaştırma sektörleri başta olmak üzere ilgili alanlarda iklim değişikliğiyle mücadele stratejileri belirlemekte, yeşil büyümenin sağlanması ve emisyon artış trendinin sınırlandırılması yönünde bir politika izlemektedir. Bu kapsamda Türkiye 2030 yılında seragazı emisyonunda yüzde 21'e kadar artıştan azaltım yapabileceğini gösteren Niyet Edilen Ulusal Katkısini 2015 yılında BM‘ye sunmuştur.
Ayrıca Türkiye, coğrafi konumu itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer aldığından, ülkemizin iklim değişikliğine uyum kapasitesinin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, iklim değişikliğine uyumun sağlanması ve gerekli tedbirlerin alınması amacıyla Karadeniz Bölgesi İklim Değişikliği Eylem Planı Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca 2019 yılında açıklanmış olup diğer coğrafi bölgeler için iklim değişikliği eylem planları hazırlık çalışmaları devam etmektedir.
Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması için değişik statülerde korunan alan sayısı 2019 yılında 4.224'e çıkarılarak korunan alanların ülke yüzölçümüne oranı yüzde 8,69'a ulaşmıştır. Türkiye'de iller bazında biyolojik çeşitliliğin tespiti yapılarak ulusal biyolojik çeşitlilik envanteri geliştirilmektedir. Ayrıca, biyolojik çeşitlilikle genetik kaynaklarımızin korunması ve kullanımında sürdürülebilirliğin sağlanmasına temel teşkil edecek mevzuat ve planlama çalışmaları yürütülmekte ve konuya ilişkin çalışan kuruluşlar arasında işbirliği artırılmaktadır.
Çevre kalitesinin izlenmesi için laboratuvar altyapısı güçlendirilmekte ve izleme sistemleri geliştirilmektedir. 2005 yılında 36 olan Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağındaki istasyon sayısı 2020 yılı itibarıyla 355 istasyona ulaşmıştır. 2020 yılında Güneydoğu Anadolu Temiz Hava Merkezinin Diyarbakır ilinde faaliyete geçmesiyle bölgesel temiz hava merkezi yapılanması ülke çapında tamamlanmıştır. Ayrıca kirletici vasfi yüksek 348 sanayi tesisine ait 749 baca çevrimiçi olarak sürekli izlenmektedir. Denizlerdeki kirliliğin önlenmesine yönelik ulusal mevzuatımiz ve uluslararası sözleşmeler çerçevesinde denizlerimiz 353noktada izlenmektedir. Bu şekilde temin edilen çevresel verilerin standardizasyonu,paylaşımı ve karar alma süreçlerinde kullanımına öncelik verilmektedir.
2018 yılı verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ile hane halkının çevre koruma harcamaları geçen yıla nazaran yüzde 11,6 artışgöstererek 38,2 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu harcamanın yüzde 56,6'sı özel sektör, yüzde $^{36,3}\mathrm{\ddot{u}}$ kamu ve kar amacı olmayan kuruluşlar, yüzde $^{7,1\mathrm{j}}$ isehanehalkitarafindan gerçekleştirilmiştir. Çevre koruma amaçli kamu ve özel sektör yatırım harcamaları$^{7,1}$ milyar TL'ye yükselmiştir. Toplam çevre koruma harcamalarının GSYH içindeki payı 2017 yılında yüzde 1,11 iken, 2018 yılında cari olarak artmış olmasına rağmen yüzde 1 olarak gerçekleşmiştir.


Mevzuatla getirilen çevresel yükümlülüklerin uygulanabilmesi için denetim ve yaptırım mekanizmalarının güçlendirilmesi amacıyla çaliışmalar sürdürülmektedir.
b) Amaç
Çevre ve doğal kaynakların korunmasi, kalitesinin iyileştirilmesi, etkin, entegre ve sürdürülebilir şekilde yönetiminin sağlanmasi, her alanda çevre ve iklim dostu uygulamaların gerçekleştirilmesi, toplumun her kesiminin çevre bilinci ile duyarlıliğının artırılması temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Çevre konusunda kurum ve kuruluşların görev, yetki ve sorumlulukları netleştirilerek kamu, özel sektör, mahalli idareler ve STK'lar arasında koordinasyon ve işbirliği geliştirilecek, toplumun çevre bilinci artırılacak ve etkin çevre yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.713)

Politika/Tedbir: Tedbir 713.2. Çevresel etki değerlendirmesi, stratejik çevresel değerlendirme, izin, lisans, izleme ve denetim mekanizmaları ve kapasiteleri geliştirilecek ve bu konularda mevzuat güçlendirilerek gerekli yazılım, makine ve teçhizat ihtiyacı giderilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çevre Denetim Yönetmeliği yeniden düzenlenecektir. 2. Mobil çevre denetimi uygulamasi hayata geçirilecektir. 3. Çevre denetim personeline yönelik eğitim verilecektir. 4. Çevre Referans Laboratuvarı altyapisı ile mobil laboratuvar revize edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 713.4. Çevre etiket sistemi yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çevre etiketi kapsamındaki ürün ve hizmet grupları sayısı yediye yükseltilecektir. 2. Çevre etiketi konusunda farkındaliğı artırmaya ve işbirliğini geliştirmeye yönelik etkinlikler yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Uluslararası iklim değişikliği müzakereleri ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler ilkeleri ile Niyet Edilmiş Ulusal Katkı çerçevesinde sürdürülecek, ulusal koşullar ölçüsünde sera gazı emisyonuna neden olan sektörlerde iklim değişikliğiyle mücadele edilecek ve iklim değişikliğine uyuma yönelik kapasite artırımı sağlanarak ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.714)

Politika/Tedbir: Tedbir 714.1. Sera gazi emisyonuna sebep olan binalar ile enerji, sanayi, ulaştırma, atik, tarım ve ormancılik sektörlerinde emisyon kontrolüne yönelik Niyet Edilmiş Ulusal Katki çerçevesinde çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kuruluna Üye Bakanlıklar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Niyet Edilmiş Ulusal Katkının güncellenmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 714.3. İklim değişikliğine uyumun sağlanması ve gerekli tedbirlerin alinması amacıyla bölge ve şehir ölçeğinde ihtiyaçlar tespit edilerek çözüm önerileri belirlenecek, başta Karadeniz Bölgesi olmak üzere 7 Bölgemiz için İklim Değişikliği Eylem Planları hazırlanacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kuruluna Üye Bakanlıklar, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kuruluna Üye Bakanlıklar
1. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesi için iklim değişikliği eylem planlarının hazırlanmasına devam edilecektir.

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Üretim, ısınma ve trafik kaynaklı hava kirliliğinin önlenmesi için hava kalitesi yönetim uygulamaları etkinleştirilecek, emisyonların kontrolü sağlanarak hava kalitesi iyileştirilecektir. (Kalkınma Plani p.715)

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 715.1. Yerel düzeyde hava kalitesi eylem planları oluşturulacak, kirlilik ve emisyon kontrolüne yönelik mevzuat güncellenecektir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kuruluna Üye Bakanlıklar, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. Temiz Hava Eylem Planlarının güncellenmesi çalışmaları 31 ilde tamamlanacaktır. 2. Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği güncellenecektir.

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 715.2. Bölgesel temiz hava merkezlerini güçlendirerek hava kalitesi yönetim kapasitesi geliştirilecektir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kuruluna Üye Bakanlıklar, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S)
1. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. Güneydoğu Temiz Hava Merkezine bağlı illerde hava kalitesi ön değerlendirme çalışması yapılacaktır.

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 715.3. Hava kalitesinin modellenmesi ve izlenmesine yönelik araştırmalar yapılacak ve altyapı geliştirilecektir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kuruluna Üye Bakanlıklar, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S)
1. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. Beş hava kalitesi izleme istasyonu kurulacaktır. 2. Ülkenin stratejik hava kalitesi haritaları km çözünürlüğünde hazırlanacaktır.

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların tespiti, tescili, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi, izlenmesi ve kaçakçılığının önlenmesi sağlanacak, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydalar ülkemize kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.716)

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 716.1. Araştırma ve izleme çalışmalarıyla ulusal biyolojik çeşitlilik envanteri düzenli olarak güncellenecek, biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel bilgi kayıt altına alınarak Ar- Ge amaçlı kullanıma sunulacaktir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kuruluna Üye Bakanlıklar, Yerel Yönetimler: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Üniversiteler, İlgili STK'lar
1. Korunan alanlarda iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. Biyolojik çeşitliliği izlemenin geliştirilmesi amacıyla kurumsal ve teknik kapasite artırılacaktır. 2. Biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel bilgiler kayıt altına alınmaya devam edilecektir.

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımi, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Tedbir 716.3. Genetik kaynaklara erişim ve bu kaynaklar ile geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların eşit ve adil paylaşımına yönelik mekanizma oluşturulacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunmasi, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik yasal altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Genetik kaynaklara erişim ve bu kaynaklar ile geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların eşit ve adil paylaşımı konusunda idari ve teknik ihtiyaçlar tespit edilecektir. 2. Gen bankalarının çalişma usul ve esaslarıni belirleyen mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımi, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Ekosistemler ve ekosistem hizmetlerinin korunması, onarımı ve sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik kara ve denizde korunan alan miktarı artırılarak doğa koruma alanlarının etkin yönetimi gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.717)

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımi, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Tedbir 717.1. Kara ve denizdeki korunan alan miktarı artırılarak bu alanların etkin yönetiminin sağlanması için yeşil koridor oluşturulmasi, planlama ve altyapı çalışmaları gibi uygulamalar gerçekleştirilecektir.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar
1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunmasi, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik yasal altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Potansiyel koruma alanları ile yeşil koridorlarin belirlenmesine yönelik teknik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımi, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yönelik risk yönetimi uygulamaları geliştirilecek ve kimyasalların insan sağlığı ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek şekilde etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.718)

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımi, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Tedbir 718.2. Uluslararası yükümlülükler kapsamında kimyasalların etkin yönetimine yönelik mevzuat çalışmaları yapılacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunmasi, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik yasal altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Kimyasallarin etkin yönetimine yönelik elektronik bilgi sistemi hayata geçirilecektir.

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımi, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Çevresel gürültünün değerlendirilmesi ve yönetimi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.719)

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımi, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Tedbir 719.1. Türkiye genelinde yerleşim alanlarının stratejik gürültü haritaları hazırlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunmasi, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik yasal altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.: 1. 20 ilde stratejik gürültü haritası hazırlık çalışmaları Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği çerçevesinde yürütülecektir.

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımi, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Çevresel veri ve göstergelerin standartlara uygun bir şekilde düzenli olarak üretimi, kamuoyu ile paylaşımı ve karar alma süreçlerinde etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.720)

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımi, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Tedbir 720.1. Toplama, izleme ve değerlendirme süreçleri ile kalitesi açısından çevresel veri geliştirilecek ve kullanımına yönelik kapasite artırılacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, TÜİK
1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunmasi, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik yasal altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Yayınlanan çevresel gösterge sayısi 93'e çıkarılacaktır. 2. Çevresel göstergeleri yayınlanan il sayısı 81'e çıkarılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hava Kalitesi İzleme Ağındaki İstasyon Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 350
2020(1): 355
2021(2): 360

Performans Göstergeleri: Hava Kalitesi Bilgisinin Vatandaş Erişimine Sunulduğu İlçelerin Toplam İlçeler İçindeki Payı (Kümülatif)
Birim: Yüzde
2019: 45,5
2020(1): 57
2021(2): 67,5

Performans Göstergeleri: Planlı Birleşik Çevre Denetimi Sayısı
Birim: Adet
2019: 1 780
2020(1): 1 870
2021(2): 1 965

Performans Göstergeleri: Yeni Kurulan Yenilenebilir Enerji Santralleri ile Kaçınılan CO Emisyonu (Kümülatif) (3)
Birim: Milyon Ton
2019: 2,7
2020(1): 8,5
2021(2): 13,8

Performans Göstergeleri: Korunan Alan Sayisi (Milli Park, Tabiat Parki, Tabiat Anıti, Tabiati Koruma Alani, Yaban Hayatı Geliştirme Sahasi, Ramsar Alani, Ulusal Öneme Haiz Sulak Alan ve Mahalli Öneme Haiz Sulak Alanlar, Doğal Sit, Özel Çevre Koruma Bölgesi) (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 1 453
2020(1): 1 639
2021(2): 1 708
2) Program 

BugöstergeEnerjive Tabi Kaynaklar Bakanlığıuhdesinde olup azaltlacak kümülatif karbondoksit miktan doğalgazdanelekrik 
üretiminin yenilenebilir elektrik üretimi ile ikamesi yöntemiyle hesaplanmıştır.


2.4.8. Afet Yönetimi 
a) Mevcut Durum 
Dünyada ve ülkemizde doğal afetlerin şiddeti ve sıklığı artmaktadır. Yanlış arazi kullanım kararları ve düzensiz yapılaşmaya bağlı olarak afetlerin olumsuz etkilerinin artmasısonucunda, ekonomik ve sosyal maliyetler giderek yükselmektedir. Ülkemizde yaşanan afetler sonucunda meydana gelen can ve mal kaybinın en az seviyede tutulabilmesi için risk azaltma faaliyetlerine öncelik veren bütüncül bir afet yönetiminin uygulanması esas alinmaktadır.

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında kentsel dönüşüm uygulamalarına devam edilmektedir. 2019 yılında yürürlüğe konulan Bina Deprem Yönetmeliği ve Deprem Tehlike Haritasına uygun olarak yapıların inşa edilmesine yönelik bilgilendirme ve tanıtım çalişmalarına devam edilmektedir.
Binalarda depremin doğrudan ve dolaylı neden olduğu maddi zararların karşılanmasıamacıyla çıkarılan 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu kapsamında Ekim 2019'da 9,5 milyon olan sigortalı sayısı Ekim 2020 itibarıyla 9,8 milyona ulaşmıştır. DASK verilerine göre sigortalilık oranı yüzde 55,4'dür. En fazla sigortalilik oranı yüzde 67,1 ile Marmara Bölgesinde olup en düşük sigortalılık oranı yüzde 48,1 ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesindedir. Afet Sigortaları Kanununun deprem dişindaki diğer afet türlerine de yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunda 2019 yılında yapılan değişiklik doğrultusunda yapı denetimi bağımsız ve etkin bir şekilde sürdürülmektedir.
İstanbul ilinde afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarının tespiti yapılarak güncelleme çalişmaları tamamlanmiştır.

Afetler konusunda ülke genelinde risk azaltma, hazırlik, müdahale ve afet sonrasıiyileştirme çalışmalarının bütünlük içinde yürütülebilmesi için kurum ve kuruluşların sorumluluklarini belirleyecek olan Ulusal Afet Stratejisi ve Eylem Planinin hazirlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Buna bağlı olarak Türkiye Afet Risk Azaltma Planı ile il afet risk azaltma planlarının hazırlanması çalişmalarına devam edilmektedir.
Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında kesintisiz iletişim sağlayacak haberleşme sisteminin ülke geneline yayginlaştırılmasına devam edilmektedir. Diğer taraftan, Türkiye Afet Müdahale Planının (TAM) etkin olarak uygulanmasina yönelik tatbikat ve eğitimler sürdürülmektedir.

Ülkemizdeki yerleşim yerlerini etkileyebilecek tüm afet tehlikelerini birlikte ele alan bütünleşik afet tehlike ve risk haritalarının ülke genelinde tamamlanmasi çalişmaları devam etmektedir. Yerel yönetimler tarafindan hazirlanacak risk azaltma planlarinda kullanılmak üzere zemin karakteristiği, yapı stoku kalitesi ve imar planı kararları dikkate alınarak geliştirilecek farkli afet senaryoları hazırlanacaktır.

Kamu binaları ve altyapılar dâhil olmak üzere yapı stokunun yerleşim yerleri ölçeğinde afet risklerine göre önceliklendirilmesi çalişmalarına devam edilmektedir.
Afetlere karşı toplumsal farkındalik düzeyinin artırılmasına yönelik çalışmaların ülke geneline yayginlaştırılmasina devam edilmektedir.

Taşkın riski altındaki yerleşim yerlerinin yeniden düzenlenmesi ve risk yönetim planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

b) Amaç
Afetlere karşı toplumsal bilincin artırılmasi, afetlere dayanıklı ve güvenli yerleşim yerlerinin oluşturulması ve risk azaltma çalişmaları yapılarak afetlerin neden olabileceği can ve mal kaybının asgari düzeye indirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bölgelerin sosyo-ekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alınarak, farklı afet türlerine göre önceliklendirme yapılarak ve ülke genelinde işbirliği faaliyetleri artırılarak afet risk ve zarar azaltma çalışmaları yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.722)

Politika/Tedbir: Tedbir 722.1. Afet risk ve zarar azaltma çalışmalarına yönelik Türkiye Afet Risk Azaltma Planı hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Afet Yönetim Stratejisi ve Eylem Plani hazırlanacaktır. 2. Türkiye Afet Risk Azaltma Planı Taslağının güncelleme çalışmaları tamamlanacak, paydaş görüşleri alınarak nihai hali onaya sunulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 722.2. Afet tehlike ve risklerinin azaltılması için öncelikli afet türleri dikkate alınarak il afet risk azaltma planları hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 20 ilde İl Afet Risk Azaltma Plani hazırlanacaktır.

Tedbir 722.4. Doğal afet sigortası bütün afet türlerini kapsayacak şekilde genişletilerek yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortasi beyani ve ödemesinin etkin bir şekilde takibi sağlanacaktır.: Ülke genelinde iklim değişikliğinin etkilerine ilişkin senaryolar da dikkate alınarak afet tehlike ve risk haritaları hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.723)

Tedbir 722.4. Doğal afet sigortası bütün afet türlerini kapsayacak şekilde genişletilerek yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortasi beyani ve ödemesinin etkin bir şekilde takibi sağlanacaktır.: Tedbir 723.2. Afet tehlike derecesi yüksek olan yerlerde afet türlerine göre risk haritaları hazırlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, AFAD, Belediyeler, Üniversiteler
1. Sigortalilik oranlarının ve genel olarak sigorta bilincinin artırılmasına yönelik farkındalık çalışmaları yürütülecektir.: 1. 2020 yılında heyelan için oluşturulan kavramsal model, pilot alanda uygulamaya alınacaktir.

Tedbir 722.4. Doğal afet sigortası bütün afet türlerini kapsayacak şekilde genişletilerek yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortasi beyani ve ödemesinin etkin bir şekilde takibi sağlanacaktır.: İstanbul'da olması muhtemel bir deprem sonrasında oluşabilecek can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için gerekli risk azaltma ve güçlendirme çalışmalarına devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.724)

Tedbir 722.4. Doğal afet sigortası bütün afet türlerini kapsayacak şekilde genişletilerek yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortasi beyani ve ödemesinin etkin bir şekilde takibi sağlanacaktır.: Tedbir 724.1. İstanbul'daki kritik altyapı tesislerinin afetlere karşı dayanıklılığı artırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, AFAD, İLBANK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
1. Sigortalilik oranlarının ve genel olarak sigorta bilincinin artırılmasına yönelik farkındalık çalışmaları yürütülecektir.: 1. İlgili kuruluşlar ile koordinasyon toplantılari yapılarak İstanbul'daki kritik altyapi tesislerinin afetlere karşı dayanıklı hale getirilmesi için yol haritasının belirlenmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.

Tedbir 722.4. Doğal afet sigortası bütün afet türlerini kapsayacak şekilde genişletilerek yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortasi beyani ve ödemesinin etkin bir şekilde takibi sağlanacaktır.: Tedbir 724.2. İstanbul'da afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarının hizmet vereceği kapasite dikkate alınarak sosyal donatılarının tamamlanmasi ve kapasitelerinin artırılması sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, AFAD, İstanbul Valiliği, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İlgili Kuruluşlar
1. Sigortalilik oranlarının ve genel olarak sigorta bilincinin artırılmasına yönelik farkındalık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Geçici barınma alanlarının yüzde 50'sinin vaziyet planlarının, ilçe belediyeleri tarafından çizimi tamamlanacak ve projelendirme çalışmaları başlatılacaktır.

Tedbir 722.4. Doğal afet sigortası bütün afet türlerini kapsayacak şekilde genişletilerek yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortasi beyani ve ödemesinin etkin bir şekilde takibi sağlanacaktır.: Afetlere hazırlık ve afet sonrası müdahalede özel önem arz eden hastane, okul, yurt gibi ortak kullanım mekânları ile enerji, ulaştırma, su ve haberleşme gibi kritik altyapıların güçlendirilmesine öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.725)

Tedbir 722.4. Doğal afet sigortası bütün afet türlerini kapsayacak şekilde genişletilerek yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortasi beyani ve ödemesinin etkin bir şekilde takibi sağlanacaktır.: Tedbir 725.1. Kamu hizmet binalarının envanterini çıkarma ve afetlere karşı güçlendirme çalışmalarına devam edilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Sigortalilik oranlarının ve genel olarak sigorta bilincinin artırılmasına yönelik farkındalık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Ülke genelindeki kamu hizmet binalarının envanterinin çıkarılması ve önceliklendirilmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir. 2. Öncelik sırasına göre riskli olan binaların güçlendirilmesi veya yeniden yapılmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 722.4. Doğal afet sigortası bütün afet türlerini kapsayacak şekilde genişletilerek yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortasi beyani ve ödemesinin etkin bir şekilde takibi sağlanacaktır.: Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Sigortalilik oranlarının ve genel olarak sigorta bilincinin artırılmasına yönelik farkındalık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Belirlenecek iki sektör için kritik altyapı risk değerlendirme metodoloji çalışması yapılacaktır.

Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726): Tedbir 726.1. Afet sonrası iyileştirme planı hazırlanmasının usul ve esasları belirlenerek ulusal iyileştirme planının çerçevesi hazırlanacaktır.

Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726): Tedbir 726.2. Afet riski yüksek olan yerler için yerel afet sonrası iyileştirme planları hazırlanacaktır.

Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726): Afet yönetiminin etkinliğini artırmak üzere kurumlar arasında sürdürülebilir iletişim altyapısı üzerinden karar desteği sağlamaya yönelik veri paylaşımını iyileştirecek kesintisiz haberleşme altyapısı ile afet yönetimi bilgi ve karar destek sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.727)

Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726): Tedbir 727.1. Afetlere daha etkin müdahale için kesintisiz ve güvenli haberleşme altyapısı kurulmasına yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.

Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726): Tedbir 727.2. Afetlerin daha etkin yönetimi için coğrafi bilgi sistemi üzerinde kurulan ve afet anında tüm kaynakları etkin bir şekilde yönetebilen karar destek mekanizması geliştirilecektir.

Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726): Afet ve acil durumlara karşı toplumsal farkındalık artırılacak ve yerel düzeyde afet yönetiminden sorumlu birimlerin kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.728)

Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726): Tedbir 728.3 İhtiyaç duyulan lojistik barınma malzemelerinin tedariki yapılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Zorunlu Deprem Sigortasina Dâhil Olan Konut ve İşyeri Sayısı
Birim: Milyon Adet
2019: 9,5
2020(1): 9,8
2021(2): 10,3

Performans Göstergeleri: Risk Azaltma Planı Hazırlanacak İl Sayısı (Kümülatif)
Birim: Sayı
2019: -
2020(1): 1
2021(2): 20

Performans Göstergeleri: Sayısal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen Îl Sayisi
Birim: Sayi
2019: 1
2020(1): 4
2021(2): 12
(1)Gerçekleşme Tahmini (2)Program 

2.5. HUKUK DEVLETİ, DEMOKRATİKLEŞME VE İYİ YÖNETİŞİM 
2.5.1. Hukuk Devleti ve Demokratikleşme 
a) Mevcut Durum 
Ülkemizde insan hakları alanında yol haritası niteliğinde olan İnsan Hakları Eylem Planının hazırlanması çalışmaları Adalet Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili tarafların katılımıyla devam etmektedir.

23/07/2020 tarihli ve 7252 sayılı Dijital Mecralar Komisyonu Kurulması ile Bazi Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla; kanunlara, bireylerin kişilik haklarına,özel hayatın gizliliğine ve diğer temel hak ve özgürlüklere aykırı ya da çocukların fiziksel ve psikolojik gelişimlerine zarar verici şekilde internet kullanımının önlenmesi amacıyla alınan tedbirler ile yapılan iş ve işlemler hakkında inceleme, görüşme, raporlama, tavsiye ve görüşbildirme işlemlerini yürütmek üzere, TBMM bünyesinde Dijital Mecralar Komisyonu kurulmuştur.

29/07/2020 tarihli ve 7253 sayılı Internet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile internet kullanıcılarının kişisel başvurularında veya kamu kurumlarının bildirimlerinde yaşanan zorlukların aşılması için sosyal ağ sağlayıcılarla muhataplık ilişkisi kurulması amaçlanmaktadır. Buna göre; sosyal ağ sağlayıcı adıyla yeni bir kategori getirilmiş, Türkiye'den günlük erişimi bir milyondan fazla olan yurt dışı kaynaklısosyal ağ sağlayıcılara yurt içinde yetkili bir temsilci belirleme yükümlülüğü getirilmiş ve bu yükümlülüğü yerine getirmeyen sosyal ağ sağlayıcılara kademeli olarak ağırlaşan yaptırımların uygulanacağı öngörülmüştür. Diğer yandan bir içerik nedeniyle bireylerin kişilik haklarını ihlal iddiaları söz konusu olduğunda erişimi engellemeye ek olarak içeriğin çıkarılması tedbiri de yasal düzenlemeye kavuşturulmuştur.

Birleşmiş Milletler Evrensel Periyodik İnceleme Mekanizması çerçevesinde ülkemizin üçüncü tur incelemesi 28-30/01/2020 tarihlerinde Cenevre'de gerçekleştirilmiştir.
2.5.1.1. Adalet Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Covid-19 pandemisi adalet hizmetlerini de etkilemiş ve bu alanda çeșitli tedbirler alınmıştır. 21/03/2020 tarihli ve 2279 sayılı İcra ve İflas Takiplerinin Durdurulması Hakkında Cumhurbaşkanı Kararıyla, 30/04/2020 tarihine kadar, nafaka alacaklarına ilişkin icra takipleri hariç olmak üzere, yurt genelinde yürütülmekte olan tüm icra ve iflas takiplerinin durdurulmasina, yeni icra ve iflas taleplerinin alinmamasina ve ihtiyati haciz kararlarinin icra ve infaz edilmemesine karar verilmiştir.

25/03/2020 tarihli ve 7226 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla,dava açma, icra takibi başlatma, başvuru, şikayet, itiraz, ihtar, bildirim, ibraz ve zamanaşımısüreleri, hak düşürücü süreler ve zorunlu idari başvuru süreleri de dahil olmak üzere bir hakkın doğumu, kullanımı veya sona ermesine ilişkin tüm süreler, İdari Yargılama UsulüKanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile usul hükmü içeren diğer kanunlarda taraflar bakımından belirlenen süreler ve bu kapsamda hakim tarafindan 

tayin edilen süreler ile arabuluculuk ve uzlaştırma kurumlarındaki süreler 13/03/2020tarihinden 30/04/2020 tarihine kadar durdurulmuştur. Ayrıca İcra ve Îflas Kanunuyla takip hukukuna ilişkin diğer kanunlarda belirlenen süreler ve bu kapsamda hakim veya icra ve iflas daireleri tarafından tayin edilen süreler, nafaka alacaklarına ilişkin icra takipleri hariçolmak üzere tüm icra ve iflas takipleri, taraf ve takip işlemleri, yeni icra ve iflas takip taleplerinin alınmasi, ihtiyati haciz kararlarının icra ve infazına ilişkin işlemler 22/03/2020tarihinden 30/04/2020 tarihine kadar durdurulmuştur.

29/04/2020 tarihli ve 2480 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla, Covid-19 pandemisinin Türkiye'de yayılmasını ve yargı alanında doğabilecek hak kayıplarını önlemek amacıyla 7226sayıli Kanun ile düzenlenen durma süresi 01/05/2020 tarihinden 15/06/2020 tarihine kadar uzatilmiştir.

Diğer yandan 29/05/2020'de Hakimler ve Savcılar Kurulunun aldığı Kararla tedbirler esnetilmiştir. Bu çerçevede, kamu davasının açılması işlemlerinin 01/06/2020 tarihi itibarıyla başlatılmasına; 01/06/2020 itibarıyla bölge adliye mahkemelerinde, bölge idare mahkemelerinde, idare ve vergi mahkemelerinde yargisal faaliyetlerin başlatılmasina;16/06/2020 tarihi itibarıyla tüm duruşmalar ve Cumhurbaşkanı Kararıyla durdurulan tüm süreler ile icra, itiraz, temyiz gibi işlemlere ilişkin sürelerin başlatılmasına karar verilmiştir.
14/04/2020 tarihli ve 7242 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla; terör suçlari, örgüt kurmak,yönetmek veya örgüte üye olmak suçları ile örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlardan mahkum olanlar ile ikinci defa mükerrir olanlar ve koşullu salıverilme kararının geri alınması nedeniyle cezası aynen infaz edilenler hariç olmak üzere, kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az hapis cezasına mahkum olanların, taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkum olanların, adli para cezası infaz sürecinde hapis cezasina çevrilenlerin, 2004 sayıli Ícra ve İflas Kanunu gereğince tazyik hapsine tabi tutulanların cezalarını doğrudan açık ceza infaz kurumlarında çekmeleri esası getirilmiştir. Ayrıca istisnai suçlar (terör suçlari, uyuşturucu ticareti suçlari, cinsel saldırı ve istismar suçlari, kasten öldürme, yüzde sabit iz kalmasına sebebiyet veren kasten yaralama suçu, kadına karşi şiddet, işkence ve eziyet suçları ile özel hayatın gizliliğine ilişkin suçlar) hariç olmak üzere, 30/03/2020 tarihine kadar işlenen suçlar bakımından 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazi Hakkında Kanunun 105/A maddesindeki bir yıllık denetimli serbestlik süresi üç yıla çıkarılmıştır. Kanunda belirlenen istisnai suçlar hariç olmak üzere, 30/03/2020 tarihine kadar işlenen suçlarda 0-6 yaş grubu çocuğu bulunan kadın hükümlüler ile yetmiş yaşını bitirmiş hükümlüler hakkında 5275 sayılıKanunun 105/A maddesindeki iki yıllık denetimli serbestlik süresi dört yıla çıkarılmıştır.
Diğer yandan açık ceza infaz kurumlarında bulunanlar ile kapalı ceza infaz kurumunda bulunup da açık ceza infaz kurumlarına ayrılmaya hak kazanan hükümlülerin, 5275 sayılıKanunun 105/A maddesi kapsaminda denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezasinin infazına karar verilen hükümlülerin ve 106'ncı madde veya diğer kanunlar uyarınca denetimli serbestlik tedbirinden yararlanan hükümlülerin Covid-19 pandemisi sebebiyle,31/05/2020 tarihine kadar izinli sayılmasi, salginin devam etmesi halinde bu sürenin Adalet Bakanlığı tarafından her defasında iki ayı geçmemek üzere üç kez uzatılabilmesi imkanısağlanmiştir.


11/07/2020 tarihli ve 7249 sayılı Avukatlık Kanunu ile Bazi Kanunlarda Değişiklik Yapılmasina Dair Kanunla avukat sayısı beş binden fazla olan illerde asgari iki bin avukatla yeni bir baro kurulabilmesi imkâni getirilmiştir. Kanun ayrıca, baroların kurulması ve tüzel kişiliğinin sona ermesi, baro başkanının seçimi, levhaya yazılma yükümlülüğü, baroların Türkiye Barolar Birliğinde nasıl temsil edileceği, adli yardım hizmeti, avukatların geçici olarak görevlendirilmesi, kovuşturma izni, avukatlığa yeni başlayanların baro keseneğinin azaltılmasi, avukatların kılık ve kiyafetleri gibi konularda düzenlemeler getirilmiştir.
Üçüncü Yargı Paketi olarak kabul edilen 22/07/2020 tarihli ve 7251 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla hukuk yargılamalarının daha etkin yürütülmesi, makul sürede sonuçlandırılması ve yargısal işleyişin hızlandırılması amaçlanmıştır. Kanunla e-duruşma uygulamasının mevzuat altyapısıgüçlendirilmiş, sözlü yargılama ve hüküm duruşması için zorunlu olan tebligat soruşturma aşamasına çekilerek yargılamanın tebligattan kaynaklı uzamasının önüne geçilmiş, ticari davalarda uygulanan basit yargilama usulüne ilişkin parasal sinır 100.000 TL'den 500.000TL'ye çıkarılarak ticaret mahkemelerindeki davaların daha hızlı sonuçlandırılmasıamaçlanmıştır. Diğer yandan, tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartı olarak zorunlu hale getirilmiş,engellilerin ya da okuma yazma bildiği halde imza atamayanlarin senet niteliğinde belge düzenleyebilmeleri kolaylaştirılmiş, ticaret mahkemeleri ile fikri ve sınai haklar hukuk ve ceza mahkemelerinin il merkezlerinde ve büyük ilçelerde kurulabilmesi sağlanmış ve kadastro mahkemelerinin kararları miktar ve değerine bakılmaksızın istinaf ve temyiz kanun yolu incelemesine açılmiştir.

Savcı sayısındaki yetersizlik nedeniyle 31/03/2011 tarihli ve 6217 sayılı Kanunla geçici süreyle kaldırılan cumhuriyet savcılarının asliye ceza mahkemelerindeki duruşmalara katılması yönündeki uygulama yeniden başlatılmış ve hakim ve savcı sayısının artırılmasının bir sonucu olarak asliye ceza mahkemelerinin duruşmalarında savcıların da kürsüde yer almasi sağlanmiştır.

09/06/2020 tarihli ve 63 sayıli Suc Mağdurlarının Desteklenmesine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle suç mağdurlarına sağlanan hizmet ve yardımlara ilişkin esaslar düzenlenmiş,bu hizmetleri yerine getirecek teşkilatlanma belirlenmiştir. Bu kapsamda, Adalet Bakanlığı bünyesinde Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Dairesi Başkanlığıkurulmuş, mağdurlara hizmet vermek amacıyla 99 adliyede Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüğü oluşturulmuştur.

03/02/2020 tarihi itibarıyla noterlik işlemlerinde güvenli ödeme sistemi ve noter ücretlerinin kredi kartı ile ödenmesi uygulamasının hayata geçirilmesiyle noterlik ücretlerinde nakit ödeme zorunluluğu ortadan kaldırılmış; bu sayede noterlik hizmetleri hızlandırılmiş ve işlem hacmi artmiştir.

12/06/2020 tarihinde Tekirdağ İcra Dairesi yeni icra dairesi modeli kapsamında faaliyete geçirilmiş, böylece yeni icra dairesi modelinin uygulandığı yer sayısı 61'e yükselmiştir.

Hukuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla temel eğitimde "hukuk ve adalet" dersi seçmeli olarak verilmeye devam edilmektedir. Bu kapsamda, bu dersi seçen öğrenci sayısi 20172018 eğitim-öğretim yılıinda 89.082 iken 2019-2020 eğitim-öğretim yılında 198.929'a yükselmiştir.


Ekim 2020 itibarıyla hakim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 21.852'dir. Bunların 14.958'i hakim, 6.894'ü ise Cumhuriyet savcisıdır. Adli hizmetlerde çalişan adalet personeli sayısıceza infaz kurumları hariç 75.380'dir. Ceza infaz kurumlarında çalışan personel sayısı ise 71.681'dir. 2019 sonu itibarıyla ülkemizde 127.691 avukat bulunmaktadır. Avukatların 70.507'si erkek, 57.184'ü kadındır.

Ekim 2020 itibarıyla adli yargıda 6.545, idari yargıda ise 202 mahkeme bulunmaktadır.Ekim 2020 itibarıyla Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) 15 yerde (Adana, Ankara, Antalya,Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Konya, Sakarya, Samsun,Trabzon, Van) faaliyettedir. Ekim 2020 itibarıyla 8 yerde ise (Ankara, Erzurum, Gaziantep,İstanbul, İIzmir, Konya, Samsun, Adana) Bölge İdare Mahkemeleri (BİM) faaliyettedir.
2019 yılında adli yardım kapsamında 589.586.893 TL harcama yapılmıştır. Diğer yandan Ekim 2020 itibarıyla 390.820 dosya uzlaştrma bürolarına gönderilmiş, bunların 152.465’i uzlaşmayla sonuçlanmiştir.

UYAP'la ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. İfade ve savunma alınması ile duruşmalarda video kaydı alinması ve video konferans yönteminin kullanılmasını hedefleyen Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) projesi devam etmekte olup Ekim 2020 itibarıyla 2.802 duruşma salonu ve 575 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 3.377 mahalde sistem kurulumu bulunmaktadır.

Son yıllarda ceza infaz kurumları ile tutukevlerinin sayısında ve kapasitesinde iyileşme sağlanmıştır. 2020 yılında 1.362 kişi kapasiteli 9 ceza infaz kurumu kapatılırken, 13.821 kişi kapasiteli 10 ceza infaz kurumu hizmete açılmıştır. Ekim 2020 itibarıyla tutuklu ve hükümlüsayısı toplamı 260.876 kişi, ceza infaz kurumlarının toplam kapasitesi ise 242.550 kişidir.Ekim 2020 itibarıyla denetimli serbestlikten faydalanan kişi sayısı 333.896 olmuştur.
b) Amaç
Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, yargılamanın hızli,adil ve etkin şekilde işlemesi, öngörülebilir olması, adalete erişimin kolaylaştırılması ve adalet sistemine duyulan güvenin artırilmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Adli ve idari yargıda yargılamanın etkinliği artırılacak; vatandaşların adalet hizmetlerinden memnuniyetinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.747)

Politika/Tedbir: Tedbir 747.1. Adli ve idari yargıda yargılamanın etkinliği artırılacak; vatandaşların adalet hizmetlerinden memnuniyetinin artırılması sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Adalet komisyonlarınin yetki ve sorumlulukları yeniden düzenlenecektir. 2.Teknolojik imkanların kullanılması suretiyle hükümlü ve tutukluların yakınları ile görüntülü görüşmesi ve elektronik dilekçe arzı gibi yeni uygulamalar geliştirilecektir. 3. Yazı işleri müdürlüğünün görev ve yetkileri genişletilecek, kariyer meslek olarak yeniden yapılandırılması sağlanacaktır. 4.Elektronik tebligat yaygınlaştırılarak tebligattan kaynaklanan sorunlar giderilecektir. 5.Adli sicil kaydının e-Devlet kapısı üzerinden silinmesine yönelik yazılım çalışması yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Yargıda hedef süre uygulaması vasıtasıyla sistemin şeffaflığı artırılacak ve makul sürede yargılanma hakkı daha etkin korunacaktır. (Kalkınma Planı p.748)

Politika/Tedbir: Tedbir 748.1. Yargida hedef süre uygulaması vasıtasıyla sistemin şeffaflığı artırılacak ve makul sürede yargılanma hakkı daha etkin korunacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Bölge Adliye Mahkemelerinde yargıda hedef süre uygulaması başlatılacaktır. 2. Mahkeme ara kararlarının yerine getirilmesinin etkin takibini sağlamak amacıyla mevzuat değişikliği önerisi hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Hakim ve savcıların atama, nakil ve terfi sisteminin nesnel, önceden belirlenmiş ölçütlere ve liyakate dayalı olarak geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.749)

Politika/Tedbir: Tedbir 749.1. Hakim ve savcılarin atama, nakil ve terfi sisteminin nesnel, önceden belirlenmiş ölçütlere ve liyakate dayalı olarak gelistirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hakimler ve Savcılar Kurulu (S), Adalet Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Gerekli mevzuat değişikliğinin yapılabilmesi için komisyon oluşturularak çalıştay düzenlenecektir. 2. Karşılaştırmalı ülke analizi yapılarak iyi uygulama örnekleri incelenecektir.

Politika/Tedbir: Hakim ve savcılar hakkındaki disiplin süreci nesnel ölcütlerle veniden düzenlenecek, hakim ve savcıların bu sürecteki hakları güclendirilecek ve disiplin kararları kisisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.750)

Politika/Tedbir: Tedbir 750.1. Hakim ve savcılar hakkındaki disiplin süreci nesnel ölçütlerle yeniden düzenlenecek, hakim ve savcılarin bu sürecteki haklar güçlendirilecek ve disiplin kararlan kişisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hakimler ve Savcılar Kurulu (S), Adalet Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Durum analizi çalışmaları neticesinde gerekli mevzuat değişikliği için taslak hazırlanacaktır.

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Tedbir 752.1. Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır.

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Hakimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753)

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Tedbir 753.1. Hakimlik, savcılik, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir.

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Bilirkişilik sisteminin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.754)

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Tedbir 754.1. Bilirkişilik sisteminin etkinliği artırılacaktır.

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Hukukun üstünlüğü ilkesinin en temel koşullarından biri olan adalete erişim kolaylaştırılacak; savunma hakkı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.756)

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Tedbir 756.1. Hukukun üstünlüğü ilkesinin en temel koşullarından biri olan adalete erişim kolaylaştırılacak; savunma hakkı güçlendirilecektir.

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Adli yardım sistemi, kırılgan gruplara öncelik verilecek biçimde yeniden düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.757)

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Tedbir 757.1. Adli yardım sistemi, kırılgan gruplara öncelik verilecek biçimde yeniden düzenlenecektir.

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Avukatların yargılamaya daha aktif katılımının sağlanması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.758)

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Tedbir 758.1. Avukatların yargılamaya daha aktif katılımının sağlanması için düzenleme yapılacaktır.

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): İhtisas gerektiren çevre, imar ve enerji gibi alanlarda özel mahkemeler kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.760)

Hakim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752): Tedbir 760.1. Ihtisas gerektiren çevre, imar ve enerji gibi alanlarda özel mahkemeler kurulacaktır.

Noter onayı aranan işlemlerin sayı ve maliyetlerinin azaltılmasına yönelik düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.766): Tedbir 766. 1. Noter onayi aranan işlemlerin sayı ve maliyetlerinin azaltılmasına yönelik düzenleme yapılacaktır.

Noter onayı aranan işlemlerin sayı ve maliyetlerinin azaltılmasına yönelik düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.766): Bazı çekişmesiz yargı işlerinin noterlikler tarafından yapılabilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.767)

Noter onayı aranan işlemlerin sayı ve maliyetlerinin azaltılmasına yönelik düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.766): Tedbir 767.1. Bazi çekişmesiz yargı işlerinin noterlikler tarafindan yapılabilmesi sağlanacaktır.
2.5.1.2. Güvenlik Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Covid-19pandemisiyle mücadele kapsamında ülke genelinde ve büyükşehirlerde olmak üzere zaman zaman sokağa çıkma kısıtlaması getirilmiş ve çeşitli tedbirler alınmıştır.Bu kapsamda; sosyal hareketliliği ve insanlar arası teması azaltmak üzere 30 büyükşehir ve Zonguldak İline kara, hava, deniz yoluyla yapılacak tüm giriş/çıkışlar süreli olarak kısıtlanmış, seyahat izin belgesi alma zorunluluğu getirilmiş, İçişleri Bakanlığınca gerekli istisnalar belirlenmiştir. Bu kısıtlamalar sonrasında şehirlerarası toplu ulaşım araçları ile yapılacak yolculuklarda Hayat Eve Siğar (HES) uygulaması üzerinden yapılan denetimler sonrası bilet işlemleri gerçekleştirilmiştir. 65 yaş ve üzeri ile 18 yaş altı sokağa çıkma kısıtlamaları süreli olarak uygulanmış, ülke genelinde Umumi Hifzissıhha Kanunu kapsamında denetimler yapılmış ve gerekli durumlarda çeşitli yaptırımlar uygulanmıştır.
Pandemiyle mücadele kapsamında 21/03/2020 tarihinde İçişleri Bakanliğınca yayımlanan 5762 sayılı Genelge ile Vefa Sosyal Destek Grubu kurulmuştur. Vefa Sosyal Destek Hattı ile İl-İlçe Salgın Denetim Merkezleri (İSDEM) koordinasyonu Acil ÇağrıMerkezleri üzerinden gerçekleştirilmekte ve salgın döneminde yoğun bir şekilde kullanılmaktadır. Ocak-Eylül 2020 sonu itibarıyla sisteme yapılan toplam 61.318.293çağrının 2.020.373 adedi (yüzde 3,29) salgın ile ilgili olmuştur.

Birden fazla olan acil çağrı numarasının tek numara (112) altında toplanması için yürütülen Acil Çağrı Merkezleri Projesi kapsamında Ekim 2020 itibarıyla 19 ilde daha teknik donanım işleri tamamlanarak Acil Çağrı Merkezi faal olan il sayısı 51'den 70'e çıkarılmıştır.2021 yılinda kalan illerdeki merkezlerin hizmete girmesi hedeflenmektedir.
İçişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezinin (GAMER) ana hizmet binası 2020 yıli sonunda tamamlanmış olacaktır.
18/06/2020 tarihli ve 7245 sayıli Çarşi ve Mahalle Bekçileri Kanunu ile çarși ve mahalle bekçilerinin adaylık şartlari, sınav, atama ve adaylık süreçleri ile görev ve yetkileri belirlenmiştir.

Eylül 2020 itibarıyla Jandarma Genel Komutanlıiğında profesyonelleşme orani yüzde 82 olmuştur. Sahil Güvenlik Komutanliğında ise profesyonelleşme 2020 yılında tamamlanmıştır.


Kent Güvenlik Yönetim Sistemleri (KGYS), Eylül 2020 itibarıyla tüm il merkezlerinde ve 919 ilçede kurulmuştur. Halen Jandarma Genel Komutanlıği sorumluluk bölgesinde 70ilde 318 adet Plaka Tanıma Sistemi (PTS), 364 ilçede Mobil Plaka Tanima Sistemi (MPTS)bulunmaktadır.

Eylül 2020 itibarıyla 81 ilde faaliyette olan Narkotimler, kurulduğu 2015 yılından bu yana 173.874 olaya müdahale etmiştir.

Eylül 2020 itibarıyla özel güvenlik personeli sayısı 326.956 olmuştur.
b) Amaç
Hukukun üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde güvenliğin tüm yönleriyle ele alinarak, sivil gözetim ve denetim, şeffaflik, hesap verebilirlik ve kapsayıcılık ilkeleri doğrultusunda güçlendirilmesi, temel hak ve özgürlükler ile toplumsal ve bireysel güvenlik konuları arasındaki dengenin gözetilmesi, güvenlik hizmetlerinde kalite ve etkinliğin artırılması ve suçla mücadele bilincinin geliştirilerek vatandaş katılımının sağlanması temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacak, güvenlik birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.770)

Politika/Tedbir: Tedbir 770.1. Güvenlik birimleri arasında işbirliği ve ortak bilgi sistemleri altyapısı geliştirilecek, ulusal ve uluslararası kurumlar arasinda işbirliği ve koordinasyon artırilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Farkli ülkelerle on ortak komisyon toplantısı yapılacaktır. 2. Sirbistan hudut kapılarindan geçen Türk vatandaşlarının işlemlerinin kolaylaştırılması amacıyla Sırbistan'da personel görevlendirilmesine devam edilecektir. 3. Diğer ülkelere yönelik olarak verilen polis eğitimlerine devam edilecektir. 4. Uluslararası Uyuşturucu Konferansi, Güvenlik Sempozyumu, Güvenlik Yönetiminde Çağdaş Yaklaşımlar Çalıştayı, bir

Politika/Tedbir: Tedbir 770.3. Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katkı sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Sahil Güvenlik Komutanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: uluslararası kongre, iki çalıştay gerçekleştirilecektir. 1. Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katkı sağlanacaktır

Tedbir 770.4. Suçların soruşturulması ve aydınlatılması kapsamında bilgi teknolojileri daha etkin kullanılarak, analiz yöntemleri geliştirilecektir.: Tedbir 770.5. Siber suçlarla mücadele birimlerinin etkinliği artırilacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, TÜBİTAK, ASELSAN, HAVELSAN: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlıği, Bilgi Teknolojileri Kurumu, Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Gazi Üniversitesi, Hacı Bayram Veli Üniversitesi
1. Asayiş suçlarının incelenmesi için rehber hazırlik çalışmasına devam edilecektir. 2. Analiz faaliyetlerinin geliştirilmesi amacıyla gerekli programlar güncellenecektir. 3. İllerde görevli personele hizmet içi eğitim verilecektir. 4. 20.000 analiz yapılacak, 100 personele analiz yöntemleri temel eğitim/geliştirme kursu verilecektir. 5. Suç inceleme yöntemleri konusunda kullanılan modül sayısı 21'e çıkarılacaktır.: 1. Siber suçlarla mücadele kapsamındaki operasyon sayısı artırılacaktır. 2. Sayısal belge inceleme payi yüzde 97'ye çıkarılacaktır. 3. 16 siber birimin şifre kırma, 8 siber birimin veri kurtarma kapasitesi artırılacaktır. 4. Siber güvenlik, güvenli ve bilinçli teknoloji kullanımi, siber saldırı konularında önleyici, bilinçlendirici faaliyet, içerik ve ürünler geliştirilecektir.

Tedbir 770.4. Suçların soruşturulması ve aydınlatılması kapsamında bilgi teknolojileri daha etkin kullanılarak, analiz yöntemleri geliştirilecektir.: Tedbir 770.6. Jandarma ve Sahil Güvenlik teşkilatlarında profesyonelleşme çalişmaları tamamlanacaktir.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, TÜBİTAK, ASELSAN, HAVELSAN: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlıği, Jandarma Genel Komutanlıği, Sağlık Bilimleri Üniversitesi
1. Asayiş suçlarının incelenmesi için rehber hazırlik çalışmasına devam edilecektir. 2. Analiz faaliyetlerinin geliştirilmesi amacıyla gerekli programlar güncellenecektir. 3. İllerde görevli personele hizmet içi eğitim verilecektir. 4. 20.000 analiz yapılacak, 100 personele analiz yöntemleri temel eğitim/geliştirme kursu verilecektir. 5. Suç inceleme yöntemleri konusunda kullanılan modül sayısı 21'e çıkarılacaktır.: 1. Jandarma Genel Komutanlığının profesyonelleşme oranının yüzde 83'e çıkarılması için temin ve yetiștirme çalişmalarına devam edilecektir.

Tedbir 770.4. Suçların soruşturulması ve aydınlatılması kapsamında bilgi teknolojileri daha etkin kullanılarak, analiz yöntemleri geliştirilecektir.: Her türlü uyuşturucu ve uyarıcı madde ile bunların üretiminde kullanılan ara kimyasalların; ulusal ve uluslararası boyutta üretimi, ticareti, kullanımı ve taşınması engellenecektir. (Kalkınma Planı p.772)

Tedbir 770.4. Suçların soruşturulması ve aydınlatılması kapsamında bilgi teknolojileri daha etkin kullanılarak, analiz yöntemleri geliştirilecektir.: Tedbir 772.1. Güvenlik birimlerinin uyuşturucuyla mücadele kapasitesi artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, TÜBİTAK, ASELSAN, HAVELSAN: İçişleri Bakanlığı (S)
1. Asayiş suçlarının incelenmesi için rehber hazırlik çalışmasına devam edilecektir. 2. Analiz faaliyetlerinin geliştirilmesi amacıyla gerekli programlar güncellenecektir. 3. İllerde görevli personele hizmet içi eğitim verilecektir. 4. 20.000 analiz yapılacak, 100 personele analiz yöntemleri temel eğitim/geliştirme kursu verilecektir. 5. Suç inceleme yöntemleri konusunda kullanılan modül sayısı 21'e çıkarılacaktır.: 1Yasa dışı ekim alanlarının uzaktan algılama teknolojileri kullanilarak belirlenmesine devam edilecektir.

Tedbir 770.4. Suçların soruşturulması ve aydınlatılması kapsamında bilgi teknolojileri daha etkin kullanılarak, analiz yöntemleri geliştirilecektir.: Tedbir 772.2. Uyuşturucuyla mücadele konusunda halkı bilinçlendirme çalışmalarının desteklenmesine devam edilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, TÜBİTAK, ASELSAN, HAVELSAN: İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Asayiş suçlarının incelenmesi için rehber hazırlik çalışmasına devam edilecektir. 2. Analiz faaliyetlerinin geliştirilmesi amacıyla gerekli programlar güncellenecektir. 3. İllerde görevli personele hizmet içi eğitim verilecektir. 4. 20.000 analiz yapılacak, 100 personele analiz yöntemleri temel eğitim/geliştirme kursu verilecektir. 5. Suç inceleme yöntemleri konusunda kullanılan modül sayısı 21'e çıkarılacaktır.: 1.Uyuşturucu ile mücadele rehberlerinin hazırlanıp dağıtılması yoluyla 50.000 kişiye ulaşılacaktır.

Tedbir 770.4. Suçların soruşturulması ve aydınlatılması kapsamında bilgi teknolojileri daha etkin kullanılarak, analiz yöntemleri geliştirilecektir.: Tedbir 772.3. Uyuşturucuyla mücadele kapsamında yürütülen çalışmaların takibi amacıyla veri toplama kapasitesi güçlendirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, TÜBİTAK, ASELSAN, HAVELSAN: İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Sahil Güvenlik Komutanlığı
1. Asayiş suçlarının incelenmesi için rehber hazırlik çalışmasına devam edilecektir. 2. Analiz faaliyetlerinin geliştirilmesi amacıyla gerekli programlar güncellenecektir. 3. İllerde görevli personele hizmet içi eğitim verilecektir. 4. 20.000 analiz yapılacak, 100 personele analiz yöntemleri temel eğitim/geliştirme kursu verilecektir. 5. Suç inceleme yöntemleri konusunda kullanılan modül sayısı 21'e çıkarılacaktır.: 1. Uyuşturucu sunumuna ilişkin verilerin toplanacağı Uyuşturucu Karar Destek Sistemi geliştirilecektir.

Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773): Tedbir 773.2. Sahil Gözetleme Radar Sistemi Projesi ile Türk deniz yetki alanlarında teknolojik gözetleme, tespit ve teşhis imkân ve kabiliyeti artırılacaktır.

Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773): Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.774)

Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773): Tedbir 774.1. Vatandaşla kolluk güçleri arasındaki ilişkinin güven esasına dayandırılması amacıyla toplum destekli kolluk yaklaşımı güçlendirilecektir.

Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773): Tedbir 774.2. Suçla mücadelede önleyici kolluk tedbirleri artırılacaktir.
2.5.1.3. Sivil Toplum 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'nin özellikle 2000'li yıllardan itibaren gerçekleştirdiği ekonomik ve sosyal gelişim süreci ve dünyadaki dönüşümün de etkisiyle sivil toplum, önemli bir toplumsal aktör konumuna gelirken, sivil toplum kuruluşları (SK) toplumsal gelişimin ve ekonomik kalkınmanın dinamik bir gücü haline gelmiştir. STKların toplum içindeki öneminin ve kapsamının yaygınlaşması, çeşitliliğinin ve sayısının giderek artması, karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanmasına yönelik çalışmalar öncelik kazanmıştır. Diğer taraftan STKların birbirleriyle, kamu kurumlarıyla ve özel sektörle işbirliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Gönüllülük temelinde ve geniş tematik yelpazede faaliyet gösteren STKlar yereldeki toplumsal taleplerin kamu idarelerine aktarılmasında önemli bir araçtır. Bu doğrultuda yerel nitelikli hizmetlerin etkin bir biçimde karşılanması ihtiyacına yönelik olarak STK'lar yerel taleplere uygun politika üretme ve etkili uygulama için kolaylaştırıcı rol üstlenebilecek ve işbirliği yapılacak ortakların başında yer almaktadır. Yönetişim mekanizmasının önemli bir unsuru olan STKlar yerel yönetimlerde iyi yönetişimin ve katılımcı süreçlerin etkili işleyişine de katkı sağlamaktadır, Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma uygulamaları bu bağlamda iyi bir örnek oluşturmakla birlikte, günümüz koşullarıyla uyumlu yeni katılım süreçlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Türkiye'de STKların sayısı, faaliyetlerinin kapsam ve içeriğinde artış kaydedilmiştir.Eylül 2020 itibarıyla toplam dernek sayısı 311.608'e ulaşmış olup faal derneklerin sayısı121.026, yeni vakif sayısı ise 5.371'dir. Derneklerin çalişma alanı yüzde 31,28 oranında 

mesleki ve sosyal dayanışma alanında yoğunlaşmaktadır. Yeni vakıflar ise daha çok eğitim ve sağlık alanında faaliyet göstermektedir. Ülkemizde uluslararası sınıflamalara uyumlu şekilde STK'larla ilgili nicel ve nitel verilerin düzenli olarak toplanmasi, sosyal ve ekonomik etkileri ve ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleri ile ilgili alanlarda çalışmalar devam etmektedir.

Ülkemizde STK'ların kapasite gelişimi, gönüllülük ve sosyal girişimcilik gibi alanların yaygınlaştırılmasi, merkezi ve yerel kamu kurumlarıyla işbirliğinde ilerlemeler sağlanmıştır.Ülkemizde sivil toplumun güçlendirilmesi, STK'ların kapasitesinin geliştirilmesi, sivil toplum alanındaki politikaların ve uygulamaların bütüncül biçimde koordinasyonunun sağlanmasıamacıyla İçişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü(STİGM) bu alanda kapsamlı çalışmalar yürütmektedir. Bu çerçevede, görev alanıyla uyumlu olacak şekilde STİGM'nin kurumsal kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmekte olup, halihazırda çalışma yönetmeliği uygulamaya konulan Sivil Toplum İstişare Kurulunun düzenli olarak toplanmasının sağlanması ve katılımcı bir yaklaşımla kamu, akademi ve STK'larla yakın işbirliği içinde sivil toplumun ihtiyaçlarına yönelik politikaların geliştirilmesine ilişkin çalışmalar yapılması planlanmaktadır.
Covid-19 pandemisi sonucu ortaya çıkan toplumsal ihtiyaçların karşılanmasında sivil toplum faaliyetleri önemli rol oynamaktadır. Önümüzdeki dönemde de pandeminin yol açabileceği toplumsal ve çevresel etkilere yönelik olarak STK'larla işbirliği yapılması yönelik çalişmalar devam etmektedir.

Covid-19 pandemisi STK'lar üzerinde önemli ölçüde etki yapmış olup bu dönemde STK'ların kaynaklara erişim, istihdam kapasitesi, hizmet sunumu, kapasite geliştirme, proje hazirlama, hibe kullanimi, fon toplama konularında sorunlar yaşamasina neden olmuştur.Pandeminin sivil toplum üzerindeki etkilerini azaltmaya yönelik yeni ihtiyaçlar işığında,STK'ların işleyişi ve kapasitesini güçlendirici önlemler alınması gerekmektedir. STK'ların ihtiyaç duyduğu alanlarda kapasite geliştirme programlari uygulanmasi, merkezi ve yerel kamu kurumlari, üniversiteler ve özel sektörle işbirliği içinde ortak çalışmalarda bulunmasınısağlayıcı proje ve programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
Sivil toplum ve gönüllülük alanında ihtiyaç duyulan yasal, mali ve idari hususlara ilişkin kapsayıcı bir düzenleme yapılmasına yönelik faaliyetler yürütülmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylaştırıcı imkanların sağlanması ile sosyal girişimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarının geliştirilmesine yönelik düzenlemeler ve uygulamaların hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Platform, inisiyatif, sosyal girişim ve ağlar gibi farklı örgütlenmelerin yasal statülerinin belirsiz olmasının yarattığı sorunların giderilmesi ve STKların hukuki statüleri, kurumsal yapılari, faaliyetleri, kamu-STK işbirliği modellerinin çeşitlendirilmesi ile kamu yararı statüsünün tanımi ve edinilmesine ilişkin sürecin yeniden değerlendirilmesi yönelik çalışmalar devam etmektedir.
İçişleri Bakanlığı tarafından sivil toplum alanında özellikle mevcut süreçlerin şeffaflık ve hesap verebilirliğinin geliştirilmesine yönelik çeşitli mevzuat düzenlemeleri gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, Dernekler Yönetmeliği revize edilerek 09/07/2020 tarihli ve 31180 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Ayrıca, STK'ların çalışmalarının kolaylaştırılması ve faaliyetlerinin daha etkin olarak yürütülebilmesinin desteklenmesi için İçişleri Bakanlığı Dernekler Denetçileri Görev ve Çaliışma Yönergesi 03/09/2020 tarihinde yürürlüğe konulmuştur.

Uzun vadeli perspektifle sivil toplumun güçlendirilmesi ve küçük yaşlardan itibaren toplumsal farkındalığın artırılması amacıyla çocukların sivil toplum faaliyetleriyle tanışması,gençlerde gönüllülüğün yaygınlaştırılması ve gönüllülük bilincinin toplumun her 

kademesinde oluşmasına yönelik olarak bilinçlendirme ve görünürlük çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç
Sivil toplum bilincinin gelişmesi, örgütlü sivil toplumun güçlenmesi, STK'ların saydamlık ve hesap verebilirlik ilkelerine uygun bir yapıya kavuşması ve devletin karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Demokratik, katılımcı, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü bir sivil toplumun oluşumunu güçlendirecek düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.776)

Politika/Tedbir: Tedbir 776.1. Sivil toplum ve gönüllülük alanini güçlendiren kapsayıcı bir çerçeve düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Avrupa Birliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gönüllülükle ilgili mevzuat çalışmalarına devam edilerek, kamu kurumlari, STK temsilcileri ve akademisyenlerin katılacağı iki çalıştay düzenlenerek yasal çerçevenin geliştirilmesine yönelik görüş alışverişi yapılacak ve öneriler geliştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 776.2. Uluslararasi standartlarla uyumlu bir STK veri tabanı oluşturulmasına yönelik çalışmalar tamamlanacak, sivil toplum alanında güvenli ve düzenli veri toplanacak ve yayımlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İcişleri Bakanlığı (S), TÜIK, Avrupa Birliği Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. TÜİK ile işbirliği içinde derneklere COPNI ve NACE kodlarının verilmesine ilişkin sınıflandırma çalışmaları tamamlanacaktir.

Politika/Tedbir: Tedbir 776.3. STK'ların iç ve dış denetimine ilişkin süreçler şeffaflık ve hesap verebilirlik ilke ve uygulamaları çerçevesinde yeniden düzenlenecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Avrupa Birliği Başkanlığı İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dernekler Yönetmeliği başta olmak üzere güncellenen mevzuat çerçevesinde ilgili paydaşlara yönelik eğitim ve bilgilendirme çalışmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 776.4. Karar alma ve mevzuat hazırlama süreçlerinde STKların katılımını ve etkinliğini artıracak çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlıği, Avrupa Birliği Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Karar alma ve mevzuat hazırlama süreçlerine STK'ların katlımının ve etkinliğinin artırılmasına yönelik TBMM Başkanlığı ve ilgili kurumlarla istişare toplantıları yapılacak, bu çerçevede ihtiyaç analizi ve bulgu değerlendirme çalışmaları tamamlanacaktır.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 777.1. Gerçek ve tüzel kişilerin STKlara yapacağı desteklere yönelik vergisel düzenlemeler sosyal ve ekonomik faydayı artıracak şekilde yeniden değerlendirilecektir.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Sivil toplum-kamu işbirliği güçlendirilecek, kamunun ve STK'ların kapasiteleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.778)

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 778.1. STK'lara yönelik politika, program, faaliyet ve hizmetlerin bütünsellik içinde yürütülmesini sağlamak üzere Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğünün kurumsal kapasitesi görev alanıyla uyumlu olacak şekilde güçlendirilecektir.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 778.2. STK'lara yönelik proje hazırlama, fon bulma gibi alanlar başta olmak üzere kapasite geliştirme eğitimleri yaygınlaştırılacaktır.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Sivil toplum faaliyetlerine yönelik farkındalık artırılacak, bu alandaki araştırmalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.779)

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 779.1. STK'larin görünürlüğü, başarılı faaliyetleri kamuoyuyla paylaşılarak artırılacaktır.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 779.3. Küçük yaşlardan itibaren çocukların sivil toplum faaliyetleriyle tanışması ve gönüllülük bilincinin oluşmasına yönelik olarak okullarda uygulamalar başlatılacaktır.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 779.4. Üniversite öğrencilerinin gönüllülük ve STK faaliyetlerine katiılımı ile STK'larda staj imkânlarının kolaylaştırılması teşvik edilecektir.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Dernek Sayısı
Birim: Adet
2019: 118 276
2020 (1): 122 000
2021 (2): 126 000

Performans Göstergeleri: Vakif Sayısı
Birim: Adet
2019: 5 285
2020 (1): 5 390
2021 (2): 5 470

Performans Göstergeleri: Kamu Yararına Dernek Sayısı
Birim: Adet
2019: 356
2020 (1): 369
2021 (2): 380
Kaynak: Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdūrlüğü
(1) Gerçekleşme tahmini 

(2) Program 


2.5.2. İyi Yönetişim 
2.5.2.1. Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik, İdari Yapılanma ve Politika Yapımı
a) Mevcut Durum 
Kamu hizmetlerinin işleyişinde bağımsız ve etkin bir şikâyet mekanizması oluşturmak suretiyle, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarıni; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek,araştırmak ve önerilerde bulunmak üzere kurulan Kamu Denetçiliği Kurumuna 2020 yılının ilk 6 ayında yapılan başvuru sayısı, 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde 612 artarak,76.281'e ulaşmıştır. 2020 yılının ilk 6 ayında yapılan 76.281 şikayet başvurusunun yanında,2019 yılından devreden 3.820 dosya ile birlikte toplamda 80.101 adet dosya 2020 yılının ilk yarısında incelemeye alınmış ve ayni dönem içerisinde 63.606'si sonuçlandırılmıştır.
66 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle İletişim Başkanlığına stratejik iletişim ve kriz yönetimine ilişkin politikaları belirlemek, bu kapsamda ulusal ve uluslararası alanda yürütülecek faaliyetlerde tüm kamu kurum ve kuruluşları arasında koordinasyonu sağlamak görevi verilmiş ve bu görevleri yerine getirmek üzere İletişim Başkanlığı bünyesinde Stratejik İletişim ve Kriz Yönetimi Dairesi Başkanlığı ihdas edilmiştir. CumhurbaşkanlığıHükümet Sisteminin amacına uygun olarak kurumların hızlı işleyişini temin etmek ve bütüncül bir strateji ile ortak hedeflere ulaşmak için ilgili paydaşların katkılarıyla İletişim Başkanlığı tarafından Bakanlıklar ve kamu kurumları için İletişim Planlama Rehberi; kriz 

durumlarında koordinasyonu güçlendirebilmek için ise Kriz İletişiminde Kurumlar ArasıKoordinasyon Belgesi hazırlanmıştır.

Vatandaşların yaşadığı sorunları ve kamu hizmetlerine ilişkin hususları aktarmakta etkin bir araç olarak kullanılan Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezine (CİMER) 2020 yılının ilk 9 ayında yaklaşık 4,3 milyon başvuru yapılmıştır. Bu başvurulara verilen cevap sayısı ise yaklaşık 4,4 milyona ulaşmıştır. 2018 yılı itibarıyla 18 gün olarak gerçekleşen ortalama cevap süresi 2020 yılında ortalama 14 güne indirilmiştir. CİMER'i daha erişilebilir kılmak ve CİMER'e yapılan başvuruların durumu hakkında vatandaşı bilgilendirmek amacıyla İletişim Başkanlığı bünyesinde bir çağrı merkezi kurulmuştur.

Kamu harcamalarındaki etkinliğin ve şeffaflığın artırılmasına yönelik kamu ihale mevzuatinda yapılan düzenlemelerle e-ihale uygulamalarınin geliştirilmesine devam edilmiştir. Bu kapsamda, Ocak-Ekim 2020 döneminde yaklaşık 22,7 milyar TL tutarında 16.547 e-ihale sözleşmeye bağlanmış ve 4734 sayılı Kanun kapsamındaki toplam ihale sayısının yaklaşık yüzde 24'ünde e-ihale yöntemi uygulanmış ve kamu ihalelerinin süreç ve sonuçlarının internet üzerinden yayınlanması sağlanmıştır.

Bütçeden yapılan harcamalara ilişkin bilgilere vatandaşların erişilebilmesi ve verilerin açık ve anlaşılır olması bütçe okuryazarlığının ülkemizde geliştirilmesi açısından önemli görülmektedir. Bu kapsamda bütçe ve harcama verilerinin yer aldığı bütüncül ve kullanıcıdostu bir internet portalının geliştirilme çalışmaları sürdürülmektedir. CiMER sisteminin usul ve esaslarının belirlenmesine yönelik hukuki düzenleme yapilması ve hizmet sunumunda yapay zekâ gibi yeni teknolojik trendlerden yararlanılması CİMER aracılığıyla sunulacak hizmetlerin kalitesinde ve hızında artışa neden olacaktır. Yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmalarının güçlendirilmesi amacıyla özellikle kent konseylerinin daha aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
b) Amaç
Kamu yönetiminde hesap verme sorumluluğunun yerleştirilmesi, katilımcılığın güçlendirilmesi, kamu hizmet sunumunda eşit ve adil muamele yapılmasının sağlanması ve şeffaflığın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Vatandaşların ve ilgili tüm tarafların politika yapma süreçlerine aktif katılımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.782)

Politika/Tedbir: Tedbir 782.1. Kent konseylerinin daha aktif hale getirilmesine yönelik düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevcut sorunlar tespit edilerek kent konseylerinin daha aktif hale getirilmesine yönelik hususlar belirlenecektir. 2. Elde edilen çıktılar doğrultusunda gerekmesi halinde mevzuat çalışması yapılacaktır.

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Tedbir 784.1. Kamu harcamaları ile ilgili verilerin bütünçül ve kullanıcı dostu bir formatta paylaşılması amacıyla bir internet portali açılacaktır.

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Yolsuzlukla etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.785)

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Tedbir 785.1. Yolsuzluklarla mücadele amacıyla kamu görevlilerinin mal beyanlarının doğruluğu araştırılacak ve otomatik takip sistemi kurulacaktır.

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Anayasa tarafından güvence altına alınmış dilekçe ve bilgi edinme hakkının Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CiMER) aracılığıyla etkin ve hızlı bir şekilde kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.786)

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Tedbir 786.1. CİMER'e ilişkin vatandaşların farkındalık düzeyi artırılacaktır.

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Tedbir 786.2. CIMER'e vatandaşlar tarafindan yapılan başvurulara cevap verme süresi azaltilacaktır.

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Tedbir 786.3. CIMER'i daha erişilebilir kılmak için ALO 150 hattının etkinliği artırilacaktır.

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Demokrasinin standartlarını yükseltmek için devlet-vatandaş ilişkisini güçlendirecek yeni mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.787)

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Tedbir 787.4. Bilgi ve iletişim teknolojilerine dayalı yeni iletişim kanalları geliştirilecektir.

2.5.2.2. Kamuda Stratejik Yönetim 
a) Mevcut Durum 
Strateji ve Bütçe Başkanlığının merkezi uyumlaştırma rolü çerçevesinde stratejik plan,performans programı ve faaliyet raporlarına ilişkin ikincil mevzuatın gözden geçirilerek tek bir çatı altında birleştirilmesine yönelik çalışmalar son aşamasına gelmiştir. Bu çerçevede Kamu İdarelerince Hazırlanacak Stratejik Planlar, Performans Programlari ve Faaliyet Raporları Hakkında Yönetmelik Taslağı hazırlanmış olup ilgili kurumlarla görüş alış verişi süreci tamamlanmiştir.

31 Mart 2019 tarihinde gerçekleştirilen Mahalli İdareler Genel Seçimlerini müteakip nüfusu 50 bin ve üzeri belediyeler ile il özel idarelerince 2020-2024 dönemini kapsayan toplam 396 adet stratejik plan hazırlanmıştır. 2020 yıli itibarıyla bu planlar yıllk performans programları aracılığıyla yürürlüğe konulmakta ve faaliyet raporları aracılığıyla izlenmektedir.
13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle Strateji ve Bütçe Başkanlığına verilen stratejik planlama, performans programı ve faaliyet raporlari konusundaki merkezi uyumlaştırma fonksiyonu kapsamında, stratejik yönetim konusunda yol göstermek ve bilgi paylaşımını sağlamak amacıyla stratejik yönetim arşivinin zenginleştirilmesini sağlamak üzere tüm kamu idarelerince hazırlanan stratejik yönetime ilişkin belgelerin eksiksiz bir şekilde teminine yönelik çalışmalar tamamlanmıştır.

2020 yılı Ekim ayı itibarıyla, Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından dokuz merkezi kamu idaresi ile 25 devlet üniversitesine ait olmak üzere toplam 34 adet stratejik plan değerlendirilmiştir. Söz konusu planlar, üst politika belgelerine ve stratejik planlama ile ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur.
İdare bütçelerinin, üst politika belgeleri ve stratejik planlarla bağlantısının güçlendirilmesi ve kamu hizmetlerinin performansını gösteren belgelere dönüştürülmesini teminen Cumhurbaşkanliğı Makamından alinan 07/08/2019 tarihli ve 67 sayılı Olur ile program bütçeye geçiş sürecinde, merkezi kamu idareleri ile üniversitelerin 2020 yıli performans programlarının program bütçeye uygun şekilde hazırlanmasi sağlanmıştır.
2021 Yılı Merkezi Yönetim Bütçesinin program bütçe yaklaşımıyla hazırlanmasına yönelik 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununda yapılması gereken değişiklikler için çalışmalar yürütülmüştür. Ayrıca, program bütçe ile uyum kapsamında stratejik yönetime ilişkin kılavuz ve rehberlerde güncelleme çalışmaları gerçekleştirilmiştir.
b) Amaç
Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artırılması ve hesap verebilirlik anlayışının, planlamadan izleme ve değerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarinda hayata geçirilmesi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu idarelerinde strateji geliştirme birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.790)

Politika/Tedbir: Tedbir 790.1. Kamu idarelerinde stratejik yönetime ilişkin idari ve beşeri kapasiteyi geliştirmeye yönelik eğitim programları tasarlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığ (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sayıştay, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uzaktan eğitim sistemi kullanıma açılacaktır.

Politika/Tedbir: Üst politika belgeleri ile kurumsal stratejik planlar daha etkin bir biçimde izlenerek bu belgelerin uygulanma ve birbirlerini yönlendirme düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.792)

Politika/Tedbir: Tedbir 792.1. Başta kalkınma planı olmak üzere üst politika belgeleri ve kurumsal stratejik planların etkin bir biçimde raporlanmasına yönelik bir izleme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sayıştay, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Cumhurbaşkanlığı Plan Program İzleme ve Değerlendirme Sistemi (CPPİDS) vasitasıyla kalkınma plani, Cumhurbaşkanlığı yıllık programı ve orta vadeli program izlenecek, değerlendirilecek ve raporlanacaktır. 2. Kalkınma plani, Cumhurbaşkanlığı yıllık programı, yatırım programi, bütçe ve kurumsal stratejik planların ilişkisi CPPIDS vasıtasıyla güçlendirilecektir.

Politika/Tedbir: Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.793)

Politika/Tedbir: Tedbir 793.1. Kamu idarelerinde, iç kontrol sistemlerinin ve iç denetim uygulamalarının etkinliğini artırmaya yönelik eğitim ve danışmanlık faaliyetleri yoluyla kapasite artışı gerçekleştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu idarelerinin strateji geliştirme birim yöneticileri ile diğer yönetici ve uzmanlara yönelik bilgilendirme toplantisı düzenlenecektir. 2.Mesleki yetkinliklerinin geliştirilmesi ve sürdürülmesine yönelik 30 saatlik eğitim verilecektir. 3. İç denetçi aday belirleme sınavı gerçekleştirilecektir. 4. İç denetçi adaylarına yönelik sertifika eğitimi düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Performans denetimleri aracılığıyla kaynak kullanımının verimliliğine, etkililiğine ve ekonomikliğine dair kamuoyuna güvenilir bilgi sunularak kamuda hesap verebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.794)

Politika/Tedbir: Tedbir 794.1. Performans Denetimi Rehberi güncellenerek stratejik yönetimin bileşenlerine yönelik ikincil mevzuat, kılavuz ve rehberlerle uyumlu hale getirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sayıştay (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Performans Denetim Rehberi güncellenecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Eğitimlerden Memnuniyet Oranı
Birim: Yüzde
2019: 80
2020(1): 92
2021(2): 90

Performans Göstergeleri: Uzaktan Eğitim Sisteminin Kullanıma Açılması
Birim: Yüzde
2019: o
2020(1): 15
2021(2): 50

Performans Göstergeleri: Stratejik Yönetime İlişkin Mevzuatın Yenilenmesi
Birim: Yüzde
2019: 60
2020(1): 100
2021(2): -

Performans Göstergeleri: Stratejik Yönetime İlişkin Güncellenen Kılavuz ve Rehber Sayısı
Birim: Adet
2019: 0
2020(1): ε
2021(2): -

Performans Göstergeleri: mt d daa ana
Birim: Ral
2019: 0
2020(1): 0
2021(2): 3

Performans Göstergeleri: Eğitim Verilen Mali Hizmetler Uzmanı ve Uzman Yardımcısı Sayısı
Birim: Adet
2019: o
2020(1): o
2021(2): 250

Performans Göstergeleri: İç Denetçi Adayları Sertifika Eğitimine Katılan Aday Sayısı
Birim: Adet
2019: O
2020(1): 150
2021(2): 100

Performans Göstergeleri: Düzenlenen İç Denetçi Aday Belirleme Sinavi Sayısı
Birim: Adet
2019: o
2020(1): 1
2021(2): 1

Performans Göstergeleri: Cumhurbaşkanlığı Plan ve Programlar İzleme ve Değerlendirme Sisteminin Geliştirilmes
Birim: Yüzde
2019: 60
2020(1): 100
2021(2): -

Performans Göstergeleri: Güncellenen Performans Denetim Rehberi Sayısi
Birim: Adet
2019: -
2020(1): -
2021(2): 1

Performans Göstergeleri: Kapsama Giren Idari Kaytların Entegrasyonunun Tamamlanma Orani
Birim: Yüzde
2019: -
2020(1): 100
2021(2): -
(1 Gerçekleşme tahmini Program 
2.5.2.3. Yerel Yönetimler 
a) Mevcut Durum 
2019 yıl sonu itibarıyla, 51 il özel idaresi, 1.389 belediye, 18.292 köy ile il özel idareleri,belediyeler ve köylerin üye oldukları 704 mahalli idare birliği bulunmaktadır. 2019 yılı Adrese Dayali Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre belediye sınırları içerisinde 78.360.074kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 94,23'tür.
696 saylı Kanun Hükmünde Kararname ile yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafından personel çalıştırımasına dayalı hizmet alımı sözleşmeleri kapsamında çalıştırılan işçiler mahalli idare şirketlerine geçirilmiş olup bu kapsamda Haziran 2020 yılı itibarıyla belediye ve bağlı idarelerinin şirketlerinde 489.743 kişi istihdam edilmektedir. Belediye birlikleri de dâhil edildiğinde bu sayı 490.086 olmaktadır.

Merkezi idare ile yerel yönetimler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartların belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir.

Yerel yönetimlerin yeni yasal düzenlemelerle genişleyen hizmet alanları ile artan görev ve sorumlulukları da dikkate alınarak idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede, özellikle büyükşehirlerde hizmet sunum yöntemlerinin yeni bir model çerçevesinde geliştirilmesi kapsamında mevzuat önerisine ilişkin çalışmalar başlatılmıştır.


Belediyelerin aldıkları kararların uygulanmasını ve kaynaklarının yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaşların katılım sürecini güçlendirecek mekanizmalarla ilgili çalışmalar sürdürülmektedir.
Yerel yönetimler finansal kaynaklarını etkin olarak planlayamadıkları için, büyük finansman gerektiren yatırım projelerinin yani sıra diğer projeleri için de borçlanmaya yönelmektedir. Diğer taraftan mali gücü yetersiz ve borçlanma kapasitesi olmayan küçük ölçekli belediyeler, ticari, sosyal ve kültürel faaliyette bulunduğu sosyal donatı projelerini finanse etmekte zorlanmaktadır. Bu kapsamda Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafindan nüfusu 10 binin altında olan belediyelerin sosyal donatı ihtiyaçlarının tespitine yönelik çalışmalar başlatılmıştır.

Yerel yönetimlerin mevcut şirketleri ya da yeni kurulacak şirketlerinin faaliyetleri ile kamu özel işbirliğiyle yapılacak çalışmaların kamu yararı ve mahalli müşterek ihtiyaç ilkeleri gözetilerek yürütülmesi hususunda çalışmalar sürdürülmektedir.
Köyden mahalleye dönüşen alanlarda hizmete erişimin kolaylaştırılması ve köy yerleşik alanlarının sürdürülebilirliğinin sağlanması ve bu kapsamda devam eden sorunların giderilmesi amacıyla 16/10/2020 tarihli ve 31276 sayıli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik YapılmasıHakkında Kanun ile 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununa Ek 3'üncü madde eklenerek köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen ve büyükşehir belediyesi sınırları içinde bulunup sosyo-ekonomik durumu, şehir merkezine uzakliği, belediye hizmetlerine erişebilirliği, mevcut yapılaşma durumu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ilgili ilçe belediye meclisinin kararı ve teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisinin en geç doksan gün içinde alacağı karar ile kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahallelerin kırsal mahalle kabul edileceği hükmü getirilmiştir.

Sokak hayvanlarının rehabilitasyonunun etkinleştirilmesi hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarım ve Orman Bakanlığı tarafindan desteklenmeye devam edilmektedir.

b) Amaç
Yerel yönetimlerin etkin, hizlı ve kaliteli hizmet sunabilen; dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarını gözeten; katılımcı, mali sürdürülebilirliği sağlamış, şeffaf ve hesap verebilir bir yapıya kavuşturularak vatandaş memnuniyetinin üst düzeye çıkarılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yerel yönetimlerin stratejik planlarında yer alan öncelikleri ile kaynak tahsisleri arasındaki uyum artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.797)

Politika/Tedbir: Tedbir 797.1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafindan stratejik plan hazırlama zorunluluğu olan belediyelerde hizmet önceliklendirmesi yapmak üzere rehber geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Nüfusu 50 binin üzerinde olan belediyeler için hizmet önceliklendirmesine ilişkin rehber hazırlanacaktır.

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798): Tedbir 798.1. Yerel yönetimlerin hizmetlerinin idari, mali ve teknik asgari standartlari tespit edilecek; bu standartların uygulamasına yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798): Yerel yönetimlerde insan kaynağının uzmanlaşma düzeyi ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.799)

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798): Tedbir 799.1. Yerel yönetimlerde çalişan personelin niteliğini artırmaya yönelik eğitimler verilecektir.

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798): Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800)

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798): Tedbir 800.1. Dezavantajli kesimlerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecek, kent konseylerinde belirli bir oranda katılımı sağlanacak, alınacak önemli kararlarda halk oylamasına başvurulabilmesi gibi yollarla yerel hizmet sunumunda bu kesimlerin ihtiyaçlarının daha fazla dikkate alınması sağlanacaktır.

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798): Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.801)

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798): Tedbir 801.1. Yerel yönetimlerde optimum hizmet ve coğrafi alan büyüklüğü tespit edilerek yerel hizmet gereklerine uygun, çoklu ölçüt tasnif sistemine dayalı yerel yönetimlerin yeniden yapılandırılmasına ilişkin modelleme ve mevzuat çalışması yapılacaktır.

Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798): Tedbir 801.3. Büyükşehir belediyeleriyle büyükşehir ilçe belediyelerinin çakışan yetki ve sorumlulukları nedeniyle ortaya çıkan hizmet aksamalarının giderilmesi için görev tanımları etkinlik temelli olarak yeniden değerlendirilecektir.

Yerel yönetim hizmet sunumunda kentlerin nitelikleri ve dinamikleri dikkate alınarak kent esenliği ve güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.802): Tedbir 802.1. Yerel yönetimlerin kent esenliği ve güvenliğine ilişkin projeleri desteklenecektir.

Yerel yönetim hizmet sunumunda kentlerin nitelikleri ve dinamikleri dikkate alınarak kent esenliği ve güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.802): Tedbir 802.2. Küçük ölçekli belediyelerin sosyal donati projeleri için finansman modeli geliştirilecektir.

Yerel yönetim hizmet sunumunda kentlerin nitelikleri ve dinamikleri dikkate alınarak kent esenliği ve güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.802): Tedbir 802.3. Sokak hayvanlarına yönelik yapılacak düzenlemelerin ve önlemlerin etkinleştirilmesini sağlayacak mekanizmalar oluşturulacak, yerel yönetimlerin sokak hayvanlarının rehabilitasyonu projeleri desteklenecektir.
2.5.2.4. Kamuda İnsan Kaynakları
a) Mevcut Durum 
Kamu hizmetlerinin gelistirilmesi ve etkin sekilde sunulması bakımından kamuda nitelikli insan kaynağı büyük önem taşımaktadır. Mevcut durumda kamuda istihdam edilen personel sayısı Haziran 2020 itibarıyla 4.767.286'dır. Bu personelin 2.944.202'si (yüzde 62)kadrolu personel, 496.982'si (yüzde 10) sözleşmeli personel, 1.220.595'i de (yüzde 26) işçi statüsünde çalışanlardan oluşmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişsonrasında kamu personel sisteminin modern kamu yönetimi anlayışına ve ülkemizin ihtiyaçlarına uygun olarak yapılandırılması hususu önemli görülen konular arasında yer almaktadır.

Covid-19 pandemisiyle birlikte birçok kamu kurumunda uzaktan çalişma sistemine geçilmiş olup toplantılar ve işlemler çevrimiçi uygulamalar üzerinden gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, 22/03/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan genelgeyle birlikte pandemi süresince kamu hizmetleri aksatılmayacak şekilde, ihtiyacı karşılayacak kadar asgari sayıda personel bulundurulması ve çalıştırılma biçimine bakılmaksızın kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara uzaktan çalışma, dönüşümlü çalışma gibi esnek çalışma yöntemleri uygulanmaya başlanmiştir. 29/05/2020 tarihinde ise Resmi Gazete'de yayımlanan yeni bir genelgeyle bazi istisnalarla beraber normalleşmeye dönülmüştür.Covid-19 vakalarinda meydana gelen artiş nedeniyle 26/08/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan Covid-19 Kapsamında Kamu Çalişanlarına Yönelik Tedbirler konulu genelgeyle kamuda tekrar uzaktan ve/veya dönüşümlüçalışma uygulamasına geçilmiştir. Covid-19sürecinde uzaktan çalışmaya veya dönüşümlü çalışmaya geçmiş kamu personelinin mali ve sosyal hakları ve yardımları ile özlük hakları saklı kalmıştır.


Kamu çalışanlarinın motivasyonunun yükseltilmesi, kamuda hizmet sunumunda verimlilik ve etkinliğin yükseltilmesi, kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasitelerinin güçlendirilmesi ihtiyaçları devam etmektedir. Covid-19pandemisi ile beraber kamu personeline yönelik eğitimlerin teknolojik ilerlemeler doğrultusunda çeşitlendirilmesi ihtiyaçları önemini artırmıştır. Kamu personelinin işe alımı,terfisi, disiplin ve ödüllendirme sistemi, personel dağılımında dengenin sağlanması gibi kamu personel yönetimine ilişkin tüm süreçlerin gözden geçirilmesi yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç
Topluma kaliteli hizmet sunan, değişen koşullara uyum yeteneği yüksek ve daha verimli bir kamu personel sistemi oluşturulmasi temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasiteleri güçlendirilecektir (Kalkınma Plani p.805)

Politika/Tedbir: Tedbir 805.1. Kamu kurum ve kuruluşlarındaki personel birimlerinin insan kaynakları yönetimi anlayışıyla yapılandırılması ve bu birimlerin kapasitesinin güçlendirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Kamu Görevlileri Sendikaları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tüm kamu kurum ve kuruluşlarınin kullanabileceği şekilde referans İnsan Kaynakları Yönetimi Modelinin hayata geçirilmesine yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır. 2. Kamu kurumlarında temel insan kaynakları işlevlerini yerine getiren personele eğitim verilecektir.

Politika/Tedbir: Kamu kurum ve kuruluşlarında personele yönelik eğitimler çeşitlendirilecek ve geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.806)

Politika/Tedbir: Tedbir 806.2. Kamu personelinin niteliğini artırmaya yönelik hizmet içi eğitim programlarının oluşturulması ve düzenli olarak yürütülmesi sağlanacak ve her düzeydeki personele yönetim becerisi kazandırmayı amaçlayan eğitim programları geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Devlet Memurlari Eğitimi Genel Plani, Aday Memurların Yetiştirilmelerine İlişkin Genel Yönetmelik, Yetiştirilmek Amacıyla Yurt Dişına Gönderilecek Devlet Memurları Hakkında Yönetmelik ile Kamu Kurum ve Kuruluşlarinda Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Esaslarına Dair Genel Yönetmelikte değişiklik yapılmasına ilişkin mevzuat çalışmaları yapılacaktır.

Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S)
1. Devlet Memurları Eğitimi Genel Planinda, Aday Memurların Yetiştirilmelerine İlişkin Genel Yönetmelikte, Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Görevde Yükselme ve Unvan Değişikliği Esaslarına Dair Genel Yönetmelikte değişiklik yapılmasına ilişkin mevzuat çalışmaları yapılarak uzaktan eğitimin mevzuat dayanağı oluşturulacaktır.: 2. Kamu personelinin niteliğini artırmak üzere ihtiyacı kurumlar tarafından tespit edilecek ve hazırlanacak mesleki, teknik ve kişisel gelişim eğitimleri kamu personeline Uzaktan Eğitim Kapısı üzerinden verilecektir.
2.5.2.5. Kamu Hizmetlerinde e-Devlet Uygulamaları
a) Mevcut Durum 
Kamu hizmetlerinin, kullanıcı talep ve ihtiyaçlarına uygun olarak değer üretecek şekilde tasarlanmasi, elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmüştür.

e-Devlet Kapisina yeni hizmetlerin dâhil edilmesine devam edilmiştir. Ekim 2020itibarıyla 679 kurum ve kuruluşun 5.185 hizmetine e-Devlet Kapısı üzerinden ulaşılabilmektedir. e-Devlet Kapisının mobil uygulamaları üzerinden sunulan hizmet sayısıda 2.772'ye ulaşmıştır. Ekim 2019 itibarıyla yaklaşık 44 milyon olan e-Devlet Kapısı kayıtlıkullanıcı sayısı Ekim 2020 itibarıyla 50 milyonu aşmıştır. TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre ise 2020 yılında e-devlet hizmetlerini kullananların oranı bir önceki yıl seviyelerinde kalarak yüzde 51,5 olmuştur. Yaşam Memnuniyeti Araştırmasısonuçlarına göre elektronik ortamda sunulan kamu hizmetlerinden memnuniyet orani 2019yılında yüzde 98,2 olarak gerçekleşmiştir.

AB tarafından yayımlanan 2020 e-Devlet Kıyaslama Raporuna göre Türkiye, kullanıcıodaklılık ve temel sağlayıcılar başlıklarında sırasıyla yüzde 90 ve yüzde 73'lük oranlarla yüzde 86,5 ve yüzde 61,4 seviyesinde olan AB (27+) ortalamalarının üzerinde bir performans ortaya koyarken; şeffaflık başlığında yüzde 62'lik bir oran ile yüzde 65,6 olan AB (27+) ortalamasına yakın bir seviye elde etmiştir.

2020 Yılı Yatırım Programında 281 kamu BİT yatırım projesi için yaklaşık 3,7 milyar TL ödenek ayrılmıştır. 2020 yılı BÍT yatırım ödeneklerinden en fazla payi, yüzde 62,2 ile İçişleri Bakanlıği, Adalet Bakanlığı, SGK ve Emniyet Genel Müdürlüğü gibi kurumların projelerinin yer aldığı diğer kamu hizmetleri sektörü almıştır. Bu sektörü yüzde 12'lik payla eğitim sektörü takip etmiştir. BiT içerikli projelerde bilgi sistemlerinin idamesine yönelik harcamalar ağırlık teşkil etmiştir.


TABLO II: 75- Kamu BİT Yatırım Ödenekleri Sektörel Dağılımı
(2020 Yılı Fiyatlarıyla)
Sektör: Bin TL
2018: Yüzde
2019: Bin TL
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: Yüzde

Sektör: Diğer Kamu Hizmetleri
2018: 3 340 489
2019: 52,16
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 1 675 602

Sektör: Eğitim
2018: 1 860 766
2019: 29,05
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 402 733

Sektör: Enerji
2018: 176 431
2019: 2,75
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 211 965

Sektör: Ulaştırma-Haberleşme
2018: 454 366
2019: 7,09
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 294 404

Sektör: Tarim
2018: 191 207
2019: 2,99
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 105 967

Sektör: Madencilik
2018: 101 306
2019: 1,58
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 136 473

Sektör: İmalat
2018: 60 703
2019: 0,95
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 45 788

Sektör: Sağlık
2018: 208 904
2019: 3,26
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 46 062

Sektör: Turizm
2018: 10 209
2019: 0,16
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 8 041

Sektör: Toplam
2018: 6 404 380
2019: 100
(2020 Yılı Fiyatlarıyla) 2020: 2 927 034
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığ
Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik güncellenmişve 10/6/2020 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Buna göre resmîyazışmalar kapsaminda belgenin hazırlanmasi, imzalanmasi, iletilmesi ve saklanmasına ilişkin süreçlerin elektronik ortamda yürütülmesi asli unsur haline getirilerek sadece ilgili mevzuati sebebiyle belgenin fiziksel ortamda hazırlanması gereken zorunlu hâller ile doğal afet başta olmak üzere uzun süreyle teknik aksamalara sebep olabilecek olağanüstüdurumlarda belgelerin kâğıt ortamında hazırlanabileceği hüküm altına alınmıştır. Ayrıca bir kılavuzla yönetmelik hükümleri detaylandırılmıştır. Öte yandan, kamu kurumları ve kritik altyapı hizmeti veren işletmelerce uyulması gereken bilgi ve iletişim güvenliği tedbirlerini içeren Cumhurbaşkanlığı Genelgesi kapsamında Dijital Dönüşüm Ofisi tarafından hazırlanan Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberi 24/7/2020 tarihinde yayımlanmıştır.
Vatandaşa dağıtımı yapılan elektronik kimlik kartı sayısı Ekim 2020 itibarıyla yaklaşık 60 milyona ulaşmıştır. Kimlik kartının doğrulama uygulamalarında kullanılması amacıyla Ankara Keçiören İlçe Nüfus Müdürlüğünde pilot uygulama başlatılmış olup hâlihazırda adres beyanı işleminde kullanılmaktadır. e-Yazışma Projesi kapsamında daha önce geliştirilmişolan programlama arayüzleri (API'ler) günümüz teknolojilerine uygun hale getirilmiş ve yaygınlaştırma öncesi bir pilot çalışma yürütülmüştür. Ulusal Coğrafi Bilgi Stratejisi ve Eylem Planı 30/6/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi (TuCBS) kapsamında 32 coğrafi veri seti belirlenmiş olup bunlar için veri tanımlama dokümanları oluşturulmuştur. Kamu kurumları ile büyükşehir belediyelerinin Projeye entegrasyonuna yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. e-Belediye Projesinin elektronik belge yönetim sistemi modülüne dâhil olan belediye sayısı 750'ye, sistem dâhilinde kullanılan modül sayısı ise 45'e ulaşmıştır. Yazılım süreci tamamlanan e-Belediye Bilgi Sisteminin bazımodülleri e-Devlet Kapisından sunulmaya başlanmıştir.

Kamu kurumlarının BiT ürün ve hizmet alımlarında maliyet etkinliğini sağlamak amacıyla Elektronik Kamu Aliımlari Platformu (EKAP) üzerinde, idareler için yıllık satın alma planları oluşturulmasına ve ortak alıma uygun ihtiyaçların görüntülenmesine imkân veren bir modül tasarlanarak buna yönelik yazılım geliştirilmiştir.

Kamu kurumlarında açık kaynak kodlu yazılım kullanımı yaygınlaşmaktadır. TüBİTAK tarafindan yürütülen çalışmalarda ekosistemin gelişimine verilecek öncelik ve Dijital Dönüşüm Ofisi'nin yürüteceği pilot projeler yaygınlaşma sürecini hızlandıracaktır.

e-Devlet kurumsal mimarisinin oluşturulması ve kurumsal olgunluk ve insan kaynağıyetkinlik modelleri geliştirilmesi ön plana çıkan ihtiyaçlar arasında olup bu alanlardaki çalışmalara başlanmıştır. Kamu bulut bilişim altyapısı ile ulusal coğrafi bilgi sistemi altlığının oluşturulması ihtiyacı devam etmekte olup bu alanlarda yürütülen çalişmaların hizlandırılmasi önem arz etmektedir.

b) Amaç
Kamu hizmetlerinin kullanıcı odaklı bir bakış açısıyla, etkinliği ve birlikte işlerliği sağlayacak modernizasyon ve süreç iyileştirmeleri yapılarak elektronik ortama taşınması ve e-Devlet Kapisindan hizmet sunumu ve kullanımınin artırılmasi temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: e-Devlet çalışmaları kullanıcı odaklı hizmet sunumu ve kamu yönetiminin etkinleştirilmesi bakış açısıyla yürütülecek, hizmet sunum kanalları iyileştirilecek ve kanal çeşitliliği artırılacak, dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarının karşılanmasına öncelik verilecektir (Kalkınma Planı p.808)

Politika/Tedbir: Tedbir 808.1. Kamu hizmetlerinin e-Devlet Kapisına taşınmasına devam edilecek, kullanım ve maliyet etkinliği artırılacak, hizmetlerin güvenliği geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜRKSAT
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. e-Devlet Kapısı kayıtlı kullanıcı sayısı 57 milyon kişiye, Kapıya entegre edilen kamu hizmetlerinin sayısı ise 5.500'e çıkarılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 808.2. e-Devlet Kapisı üzerinden sunulan hizmetler sadeleştirilecek, bütünlestirilecek ve olgunluğu artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜRKSAT
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. e-Devlet Kapisi üzerinden toplam 100 bütünleşik hizmet sunumu gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 808.3. e-Devlet Kapısı üzerinden sunulan yerel yönetim hizmetlerinin sayısı ve niteliği artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜRKSAT
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. e-Belediye Bilgi Sistemi Projesi kapsaminda e-Devlet Kapisından sunulan hizmetlerin sayısı arttırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 808.4. Hizmet sunumunda mobil hizmetler başta olmak üzere kanal çeşitliliği artırılacak ve dezavantajlı kesimlerin erişimini artırmaya yönelik çalışmalara öncelik verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, TÜRKSAT
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 32 hizmet, tek durak noktasından sunulacaktır. 2.65 yaş üstü için konutta e-Devlet Kapısı şifresi tesliminin yapılması yaygınlaştırılacaktır.

Politika/Tedbir: Uluslararası teknolojik eğilim ve gelişmeler takip edilerek kamu kurumlarının dijital dönüşüm sürecini yönetme kapasiteleri geliştirilecek, bilgi işlem birimlerindeki insan kaynağı güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.811)

Politika/Tedbir: Tedbir 811.1. Kamu kurumlarında yönetsel ihtiyaçlar ile teknolojik altyapıyı uyumlaştırmak, teknoloji tedarik ve yönetimi süreçlerini yürütmek üzere, bakanlıklar ile bağlı ve ilgili kuruluşlar için sayısı 5i geçmeyecek şekilde kariyer bilişim uzmanlığı ihdas edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu kurumlarında dijital dönüşüm sürecini yönetme kapasitesini geliştirmek üzere, kariyer bilişim uzmanı istihdamını standart hale getirecek mevzuat çalişmasıi yapılacaktır.

Tedbir 811.2. Kamu kurumlarının bilişim projeleri hazırlama ve yönetme kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitimler verilecek ve rehberler hazırlanacaktır.: Tedbir 811.3. Kurumsal olgunluk ve insan kaynağı yetkinlik modelleri geliştirilerek kamu kurumlarında yaygınlaştırılacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜRKSAT: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Însan Kaynakları Ofisi, TÜBİTAK
1. Belirlenecek alanlarda kurumların teknoloji altyapıları analiz edilerek altyapıların iyileştirilmesi için yol haritası belirlenecektir.: 1. TÜBİTAK BİLGEM tarafından 2017 yılında hazırlanan Dijital Olqunluk Modeli ve Rehberi güncellenecektir. 2. En az iki kamu kurumunda kurumsal olgunluk modeli pilot uygulamasi yapilacaktır.

Tedbir 811.2. Kamu kurumlarının bilişim projeleri hazırlama ve yönetme kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitimler verilecek ve rehberler hazırlanacaktır.: e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapi, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812)

Tedbir 811.2. Kamu kurumlarının bilişim projeleri hazırlama ve yönetme kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitimler verilecek ve rehberler hazırlanacaktır.: Tedbir 812.1. e-Devlet Kurumsal Mimarisi oluşturularak kamu kurumlarında yaygınlaştırılacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜRKSAT: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜRKSAT
1. Belirlenecek alanlarda kurumların teknoloji altyapıları analiz edilerek altyapıların iyileştirilmesi için yol haritası belirlenecektir.: 1. Ulusal hizmet, uygulama, veri ve altyapi mimarileri için hedef mimari belirleme çalışmaları yürütülecektir. 2. Kurumsal bilgi sistemlerinde ortak ihtiyaç duyulan modülleri ihtiva eden ara katman yazılımı planlanarak geliştirilmeye başlanacaktır.

Tedbir 811.2. Kamu kurumlarının bilişim projeleri hazırlama ve yönetme kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitimler verilecek ve rehberler hazırlanacaktır.: Tedbir 812.2. Kamu bilg sistemlerinde veri standardizasyonu sağlanacak, kurumlar arası veri paylaşımının önündeki engelleri kaldırmaya yönelik düzenlemeler yapılacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜRKSAT: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜRKSAT
1. Belirlenecek alanlarda kurumların teknoloji altyapıları analiz edilerek altyapıların iyileştirilmesi için yol haritası belirlenecektir.: 1. Kamu bilgi sistemlerinde veri standardizasyonu sağlamaya yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır.

Tedbir 811.2. Kamu kurumlarının bilişim projeleri hazırlama ve yönetme kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitimler verilecek ve rehberler hazırlanacaktır.: Tedbir 812.3. Ulusal veri envanteri ve kamu veri sözlüğü hazırlanacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜRKSAT: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Devlet Arşivleri Başkanlığı, TÜİK
1. Belirlenecek alanlarda kurumların teknoloji altyapıları analiz edilerek altyapıların iyileştirilmesi için yol haritası belirlenecektir.: 1. Ulusal veri sözlüğü çalışmaları kapsamında veri sahipleri belirlenerek veri standardizasyonu sağlanacaktır.

Tedbir 811.2. Kamu kurumlarının bilişim projeleri hazırlama ve yönetme kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitimler verilecek ve rehberler hazırlanacaktır.: Tedbir 812.4. Kamu iş süreçlerini iyileştirmek üzere Merkezi Servis Tasarım Platformu kurulacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜRKSAT: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜRKSAT
1. Belirlenecek alanlarda kurumların teknoloji altyapıları analiz edilerek altyapıların iyileştirilmesi için yol haritası belirlenecektir.: 1. Kurumların hizmet envanteri çıkarılacaktır. 2. Çikarılan hizmet envanteri kapsamında kurumlararası veri paylaşım altyapısı kurulumuna başlanacaktır.

Tedbir 811.2. Kamu kurumlarının bilişim projeleri hazırlama ve yönetme kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitimler verilecek ve rehberler hazırlanacaktır.: Tedbir 812.6. e-Belediye Bilgi Sistemi Projesi tamamlanacaktir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜRKSAT: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi
1. Belirlenecek alanlarda kurumların teknoloji altyapıları analiz edilerek altyapıların iyileştirilmesi için yol haritası belirlenecektir.: 1. 1.398 belediyenin tamami e- Belediye Bilgi Sistemi Projesinde yer alan modüllerden en az birine entegre edilecektir.

Tedbir 811.2. Kamu kurumlarının bilişim projeleri hazırlama ve yönetme kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitimler verilecek ve rehberler hazırlanacaktır.: Tedbir 812.7. Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi Projesi tamamlanacaktir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TÜRKSAT: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Harita Genel Müdürlüğü
1. Belirlenecek alanlarda kurumların teknoloji altyapıları analiz edilerek altyapıların iyileştirilmesi için yol haritası belirlenecektir.: 1. Coğrafi Bilqi Stratejisi ve Eylem Planı uygulanacak ve izlemesi yapılacaktır. 2. Coğrafi veri ve metaveri entegrasyonu sağlanacak, kamu kurumlarının CBS çalışmalarını yürütme kapasitesi artırılacaktır.

Tedbir 812.8. Elektronik kimlik kartına yönelik düzenleme çalışmaları tamamlanacak ve kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 812.9. Bürokrasiyi azaltmak ve iş süreçlerinde verimlilik sağlamak üzere kamu kurumları arasındaki her türlü veri, bilgi ve belge paylaşımları, gerekli bilgi sistemlerinin mevcut olması durumunda, ayrıca yazışma yapılmaksızın elektronik ortamda gerçekleştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Devlet Arşivleri Başkanlığı
1. Elektronik kimlik kartlarına elektronik imza yüklenmesi mümkün hale getirilecek, kamu ve özel sektöre yönelik yönlendirici bir rehber hazırlanacaktır. 2. Elektronik kimlik kartı ve blokzinçir teknoloji altyapısı kullanılarak dağıtık kimlik doğrulama çözümü geliştirilecektir. 3. Kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması için yaygınlaştırma süreci başlatılacaktır.: 1. e-Yazışma Paketi (EYP) versiyon 2.0 tamamlanacaktir.

Tedbir 812.8. Elektronik kimlik kartına yönelik düzenleme çalışmaları tamamlanacak ve kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 812.10. Milli Elektronik Mesajlaşma Platformu oluşturulacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜBİTAK, TÜRKSAT
1. Elektronik kimlik kartlarına elektronik imza yüklenmesi mümkün hale getirilecek, kamu ve özel sektöre yönelik yönlendirici bir rehber hazırlanacaktır. 2. Elektronik kimlik kartı ve blokzinçir teknoloji altyapısı kullanılarak dağıtık kimlik doğrulama çözümü geliştirilecektir. 3. Kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması için yaygınlaştırma süreci başlatılacaktır.: 1. Halihazırda yürütülen pilot proje kapsamında prototip ürün geliştirilecektir.

Tedbir 812.8. Elektronik kimlik kartına yönelik düzenleme çalışmaları tamamlanacak ve kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması sağlanacaktır.: Kamu kurumlarında açık kaynak kodlu yazılımlar yaygınlaştırılacak ve bu alanda kurumsal kapasite geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.813)

Tedbir 812.8. Elektronik kimlik kartına yönelik düzenleme çalışmaları tamamlanacak ve kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 813.1. Kamu BIT yatırımlarında açık kaynak kodlu yazılımın tercih edilmesine yönelik düzenleme yapılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK
1. Elektronik kimlik kartlarına elektronik imza yüklenmesi mümkün hale getirilecek, kamu ve özel sektöre yönelik yönlendirici bir rehber hazırlanacaktır. 2. Elektronik kimlik kartı ve blokzinçir teknoloji altyapısı kullanılarak dağıtık kimlik doğrulama çözümü geliştirilecektir. 3. Kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması için yaygınlaştırma süreci başlatılacaktır.: 1. Kamuda açık kaynak kodlu ürün ve projelerin yaygınlaştırılmasına imkân sağlayan mevzuat çalışması tamamlanacaktır.

Tedbir 812.8. Elektronik kimlik kartına yönelik düzenleme çalışmaları tamamlanacak ve kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 813.2. Açık kaynak kodlu yazılımlara geçişe yönelik kurumsal planlar hazırlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Elektronik kimlik kartlarına elektronik imza yüklenmesi mümkün hale getirilecek, kamu ve özel sektöre yönelik yönlendirici bir rehber hazırlanacaktır. 2. Elektronik kimlik kartı ve blokzinçir teknoloji altyapısı kullanılarak dağıtık kimlik doğrulama çözümü geliştirilecektir. 3. Kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması için yaygınlaştırma süreci başlatılacaktır.: 1. Açık kaynak kodlu yazılım kullanımının yaygınlaştırılacağı ürün grupları belirlenerek önceliklendirilecektir. 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının yetkinliklerinin artırıması amacıyla eğitim faaliyetleri yürütülecektir. 3. Açık kaynak kodlu PostgreSQL veritabanının kamuda yaygınlaştırılması kapsamında iki kamu kurumunda pilot çalışma yürütülecek ve bir geçiş rehberi hazırlanacaktır.

Tedbir 812.8. Elektronik kimlik kartına yönelik düzenleme çalışmaları tamamlanacak ve kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması sağlanacaktır.: Kamu kurumlarının siber güvenlik tehditlerine karşı korunması ve kamu hizmetlerinin sunumunda kişisel bilgilerin mahremiyetinin sağlanmasına yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.814)

Tedbir 812.8. Elektronik kimlik kartına yönelik düzenleme çalışmaları tamamlanacak ve kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması sağlanacaktır.: Tedbir 814.1. Kamuda siber güvenliğin koordinasyonu tek çatı altında toplanarak etkinliği artırılacaktir.
İçişleri Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, BTK
1. Elektronik kimlik kartlarına elektronik imza yüklenmesi mümkün hale getirilecek, kamu ve özel sektöre yönelik yönlendirici bir rehber hazırlanacaktır. 2. Elektronik kimlik kartı ve blokzinçir teknoloji altyapısı kullanılarak dağıtık kimlik doğrulama çözümü geliştirilecektir. 3. Kimlik kartının tüm kimlik doğrulama uygulamalarında kullanılması için yaygınlaştırma süreci başlatılacaktır.: 1. Siber güvenlik alanında hukuki, idari ve teknik gereksinimler belirlenecektir. 2. Siber güvenliğe yönelik politika ve stratejiler güncellenecektir. 3. Kamuda siber güvenliğin koordinasyonu ile ilgili olarak mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. 4. Siber güvenlik ekosistemine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 814.2. Kamu kurumlarında bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulması ve denetlenmesine yönelik usul ve esaslar belirlenecek, hazırlanacak rehberlerle bu konuda kamu kurumlarına yol gösterilecektir.: Tedbir 814.3. Siber güvenlik tatbikatları düzenlenecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TSE, TÜBİTAK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK
1. Kamu kurum ve kuruluşları ile kritik altyapı işleten firmalara yönelik izleme ve değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Ulusal siber güvenlik tatbikat altyapısına yeni senaryolar dâhil edilecek, bir ulusal veva uluslararasi siber güvenlik tatbikatı gerçekleştirilecektir.

Tedbir 814.2. Kamu kurumlarında bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulması ve denetlenmesine yönelik usul ve esaslar belirlenecek, hazırlanacak rehberlerle bu konuda kamu kurumlarına yol gösterilecektir.: Tedbir 814.4. Kamu kurumlarında çalışan personele yönelik kişisel bilgilerin korunması alanında eğitim ve farkındalık çalışmaları yürütülecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TSE, TÜBİTAK: Adalet Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, KVKK
1. Kamu kurum ve kuruluşları ile kritik altyapı işleten firmalara yönelik izleme ve değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Kamu kurumu niteliğini haiz kurum ve kuruluşlarda görev yapan personele yönelik olarak kişisel verilerin korunması konusunda 40 farkındalık ve eğitim çalışması gerçekleştirilecektir.

Tedbir 814.2. Kamu kurumlarında bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulması ve denetlenmesine yönelik usul ve esaslar belirlenecek, hazırlanacak rehberlerle bu konuda kamu kurumlarına yol gösterilecektir.: Kamu verisi şeffaflık, hesap verebilirlik ve katılımcılığı artırmak ve katma değerli yeni hizmetlerin üretimine imkân sağlamak üzere ve mahremiyet ilkeleri çerçevesinde açık veri olarak kullanıma sunulacaktır. (Kalkınma Planı p.815)

Tedbir 814.2. Kamu kurumlarında bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulması ve denetlenmesine yönelik usul ve esaslar belirlenecek, hazırlanacak rehberlerle bu konuda kamu kurumlarına yol gösterilecektir.: Tedbir 815.1. Kamu verisinin paylaşımına yönelik düzenlemeler yapılacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TSE, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜİK
1. Kamu kurum ve kuruluşları ile kritik altyapı işleten firmalara yönelik izleme ve değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Açık veri alanında çerçeve mevzuata ilişkin hazırlık çalışmaları yürütülecektir. 2. Kamu verilerinin açık veriye dönüştürülmesiyle ilgili kriterler belirlenecektir.

Tedbir 814.2. Kamu kurumlarında bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulması ve denetlenmesine yönelik usul ve esaslar belirlenecek, hazırlanacak rehberlerle bu konuda kamu kurumlarına yol gösterilecektir.: Tedbir 815.2. Kamu verisinin paylaşılacağı Ulusal Açık Veri Portalı hayata geçirilecek ve veri anonimleştirmeye ilişkin ilkeler belirlenecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TSE, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜİK
1. Kamu kurum ve kuruluşları ile kritik altyapı işleten firmalara yönelik izleme ve değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Ulusal açık veri portali kurulacak ve veriler anonimleştirilerek portalda yayımlanacaktır.

Tedbir 814.2. Kamu kurumlarında bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulması ve denetlenmesine yönelik usul ve esaslar belirlenecek, hazırlanacak rehberlerle bu konuda kamu kurumlarına yol gösterilecektir.: Kamu kurumlarının BiT ürün ve hizmet alımlarında maliyet etkinliği, yenilikçilik ve yerli katma değerin artırılması hedeflenecektir. (Kalkınma Planı p.816)

Tedbir 814.2. Kamu kurumlarında bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulması ve denetlenmesine yönelik usul ve esaslar belirlenecek, hazırlanacak rehberlerle bu konuda kamu kurumlarına yol gösterilecektir.: Tedbir 816.1. Kamu kurumlarının temin edecekleri BİT ürün ve hizmetlerinin teknik niteliklerine ilişkin standartlar konusunda usul ve esaslar belirlenecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TSE, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, TSE
1. Kamu kurum ve kuruluşları ile kritik altyapı işleten firmalara yönelik izleme ve değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Mevcut durum analiz çalışmaları yapılacak ve uluslararası standartlar incelenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: e-Devlet Hizmetlerini Kullanan Bireyler (3)
Birim: Yüzde
2019: 51,2
2020(1): 51,5 (4)
2021(2): 55

Performans Göstergeleri: e-Devlet Hizmetleri Memnuniyet Orani (5)
Birim: Yüzde
2019: 98,2
2020(1): 99
2021(2): 99

Performans Göstergeleri: e-Devlet Kapısı Kayıtlı Kullanıcı Sayısı
Birim: Milyon Kişi
2019: 45
2020(1): 51
2021(2): 57

Performans Göstergeleri: e-Devlet Kapısından Sunulan Hizmet Sayısi (Kümülatif)
Birim: Adet
2019: 5 167
2020(1): 5 200
2021(2): 5 500
(1) Gerçekleşme tahmini 

(2) Program 

(3) 16-74 yaş aralığında bulunan bireyler içerisinde e-devlet hizmetlerinden yararlananların oranıdır.
(4) Gerçekleşen 

(5) Çok memnun, memnun ve orta dūzeyde memnun olanlarin oranidir.


2.5.2.6. Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği 2.5.2.6.1. Uluslararası İşbirliği için Ulusal Kapasite 
a) Mevcut Durum 
2016 yılında 6,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşen Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımı (RKY) tutarı yıllar itibarıyla artış göstererek 2019 yılında 8,67 milyar ABD dolarıseviyesine yükselmiştir. OECD Kalkınma Yardımları Komitesi (DAC) gözlemci üyeleri arasında yer alan Türkiye, 2016 yılından itibaren BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları alt hedeflerinden birisi olan binde 7 RKY/GSMH oranına ulaşan ülkeler arasında lider konumunu sürdürmektedir. 2016 yılında binde 7,6 olarak gerçekleşen Türkiye'nin RKY/GSMH oranı2017 yılında binde 9,5, 2018 yılında binde 11 olarak gerçekleştikten sonra 2019 yılında binde 11,5'e yükselmiştir.

TABLO II: 76- Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları
2013: 3 308
2014: 3 591
2015: 3 919
2016: 6 488
2017: 8 143
2018: 8 612
2019: 8 667

2013: $^{0,40}$
2014: $^{0,45}$
2015: 0,50
2016: 0,76
2017: 0,95
2018: 1,10
2019: 1,15
Kaynak: TİKA, Dünya Bankasi, OECD 
2019 yılında Türkiye'nin ikili resmi kalkınma yardımlarının toplamı yaklaşık 8,5 milyar ABD dolarıdır. Bu yardımlardan yararlanan ilk 10 ülke sirasıyla Suriye, Bosna Hersek, Irak,Filistin, Afganistan, Somali, Kırgizistan, Kazakistan, Bangladeş ve Sudan'dır.
Türkiye'nin kalkınma yardımları, 2010 yılından bu yana bölgede yaşanan siyasi gelişmeler nedeniyle büyük oranda insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. Bu durum,Türkiye'nin söz konusu alanda sürdürmekte olduğu özgün uygulamalarına kritik bir insani kalkınma boyutu eklemiştir. Bunun bir yansıması olarak 2019 yılında Türkiye tarafından gerçekleştirilen resmi kalkınma yardımlarının yüzde 87'si insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. 2016 yılında 5,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşen RKY niteliğindeki insani yardım tutarı 2017 ve 2018 yıllarında $^{7,3}$ milyar ABD dolari ve 2019 yılında 7,5 milyar ABD doları seviyesine ulaşmıştır. 2019 yılı toplam insani yardım tutarının yüzde 96'sı$^{(7,2}$ milyar ABD doları) ülkemizdeki Suriyelilere yönelik olarak gerçekleştirilmiştir.
TABLO II: 77- Türkiye'nin İkili Resmi Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı
2013: 484
2014: 454
2015: 256
2016: 191
2017: 124
2018: 256
2019: 166

2013: 1 770
2014: 2 500
2015: 2 988
2016: 5 943
2017: 7 325
2018: 6 745
2019: 7 666

2013: 98
2014: 134
2015: 222
2016: 190
2017: 227
2018: 218
2019: 233

2013: 782
2014: 383
2015: 183
2016: -306 (1)
2017: 153
2018: 135
2019: 103

2013: 18
2014: 26
2015: 6
2016: 13
2017: 20
2018: 8
2019: 13

2013: 4
2014: 4
2015: 19
2016: 6
2017: 10
2018: 21
2019: 21

2013: 3
2014: 1
2015: 169
2016: 198
2017: 540
2018: 1 050
2019: 267

2013: 3 160
2014: 3 502
2015: 3 845
2016: 6 237
2017: 7 951 (2)
2018: 8 433
2019: 8 469
Kaynak: TİKA 

(1) Tavizli kalkınma kredisi geri ödemesinden dolayı negatif görünmektedir.
(2) Net iki taraflı kalkınma yardımi miktarıdır.



Resmi kalkınma yardımlarına ek olarak, diğer resmi akımlar, özel sektör kuruluşlarıtarafindan diğer ülkelerde gerçekleştirilen doğrudan yatırımlar ve STKların diğer ülkelere yaptığı yardımları içeren Türkiyenin toplam kalkınma yardımlarının büyüklüğü 2019 yılında 9,4 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. OECD ortalamasınin üzerinde yardım gerçekleştiren bir ülke konumuna gelen Türkiye'de, sivil toplumun ve özel sektörün kalkınma işbirliklerindeki rolü artma eğilimindedir. 2014 ile 2019 yılları arasında Türk STK'lar tarafından 3,3 milyar ABD doları, Türk özel sektörü tarafindan ise doğrudan yatırımlar şeklinde 4,8 milyar ABD doları tutarında kalkınma yardımı gerçekleştirilmiştir.
2020 yıli içerisinde Covid-19 pandemisi nedeniyle oluşan ortam ve zorluklar nedeniyle gelişmekte olan ülkeler dahil çoğu ülke sağlik ve acil sağlık hizmetlerinde yardım alır konuma gelmiştir. Konjonktürün oluşturduğu zorluklara rağmen Türkiye tarafından bu alanda gelişmiş ülkelerin de arasında bulunduğu 155 ülkeye ve sekiz uluslararası kuruluşa yardım gerçekleştirilmiştir. Önümüzdeki dönemde ülkemiz kalkınma yardımı ve insani yardımlar alanındaki aktif tutumunu yeni yaklaşımlarla sürdürmeye devam edecektir.
Kalkınma yardımlarının hacminin ve kapsamının genişlemesiyle birlikte yeni planlama,uygulama, koordinasyon, izleme ve değerlendirme araçlarına duyulan ihtiyaç daha da artmıştır. Bu doğrultuda, On Birinci Kalkınma Planında yer alan Kalkınma İçin Uluslararasıİşbirliği bölümü altındaki kalkınma işbirliği mevzuatı ve Türkiyenin kalkınma işbirliği temel politika ve strateji belgesi hazırlanmasi eylemleri ile ilgili çalışmalar halen devam etmektedir.
Türkiye'de uluslararası kuruluşlar, yabancı yardım kuruluşları, yabancı diplomatik misyonlar ve uluslararası STK'lar gibi kalkınma işbirliği alanındaki tüm aktörlerin faaliyetlerini Türkiye'nin ulusal politikalarıyla uyumlu şekilde yürütmeleri için sürdürülen işbirliği çalışmalarına ilişkin bir mekanizma oluşturulmasına dönük hazırlıklar sürmektedir.Bu kapsamda Uluslararası Kalkınma İşbirliği Bilgi Sistemi kurulmuştur. Hâlihazırda test aşamasında olan sistem 2021 yılı başı itibarıyla kullanıma açılacaktır. Ayrıca insani yardım konusunda faaliyet gösteren ulusal kurum ve kuruluşlarımızın yanı sıra Birleşmiş Milletler kuruluşları ile mevcut işbirliğinin güçlendirilmesi amacıyla bir düzenli istişare mekanizmasıhayata geçirilmiş olup ilk toplantı 24 Temmuz 2020 tarihinde gerçekleştirilmiştir. İlaveten insani yardım alanında düzenlenen uluslararası toplantılarda Türkiye’nin Suriyelilere yaptığıyardımlar dâhil olmak üzere Türkiye içinde ve Türkiye dışında gerçekleştirilen insani yardım ve müdahale çalışmaları hakkında bilgi paylaşımı yapılmıştır.

Türkiye'de mukim BM kuruluşlarının 2021-2025 döneminde yürütecekleri faaliyetlerin çerçevesini belirleyecek olan ve BM Mukim Koordinatörlüğünce hazırlanmakta olan BM Sürdürülebilir Kalkınma İşbirliği Çerçeve Belgesinin Türkiye'nin kalkınma önceliklerine ve BM kuruluşlarıyla yapılan işbirliğinden azami fayda elde edilecek alanlara uygun hazırlanması için gerekli çalışmalar yürütülmektedir. Ayrıca Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı Türkiye Ülke Programı 2021-2025, Birleşmiş Milletler Çocuklara Acil Yardım Uluslararası Fonu Türkiye Ülke Programı 2021-2025 ve Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu 20212025'in ülkemiz kalkınma önceliklerine uygun şekilde hazırlanması için çalışmalar yürütülmüştür. Hâlihazırda Gida ve Tarım Örgütü Türkiye Ülke Program Çerçevesi 20212025 dönemi hazırlıkları kapsamında Gıda ve Tarım Örgütü Türkiye Temsilciliği ile çalışmalar sürdürülmektedir.

Bunlara ilaveten ülkemizin artan imkân ve kabiliyetleriyle orantılı olarak dışpolitikamızın genişleyen ufukları doğrultusunda, açılım ve ortaklık politikalarımızla uzak coğrafyalarla bağlarımızın güçlendirilmeye devam edilmesi, hâlihazırda dünya üzerindeki en geniş beşinci diplomatik temsilcilik ağımızın daha da genişletilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç
Türkiye'nin insani yardımları da içeren uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerinin,ülkemizin ve bölgemizin istikrarı ve ihtiyaçları ile uluslararası hukuk ve uluslararası insancıl hukuktan kaynaklanan mevcut yükümlülüklerimiz dikkate alınarak, kapsayıcı ve stratejik bir yaklaşımla, daha etkin ve koordinasyon içerisinde yürütülerek ülkemizin ve diğer ülkelerin kalkınmasına azami katkıyı sunması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerine ilişkin ülke ve bölge bazında öncelik ve stratejiler belirlenecek, kamu kurumlarının bu kapsamdaki çalışmalarının bu öncelik ve stratejiler doğrultusunda, birbiriyle uyumlu bir şekilde yürütülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.818)

Politika/Tedbir: Tedbir 818.1. Türkiye'nir kalkınma yardımları alanında kullanageldiği yöntem ve uygulamalardaki esnekliği yitirmeden kalkınma yardımlarının etkinliğini artırmak; bu alandaki kurumsal, beşeri, mali, hukuki altyapıyı güçlendirmek ve ilke ile öncelikleri ortaya koymak üzere hazırlıkları devam eden kalkınma işbirliği mevzuatı tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlıği, Hazine ve Maliye Bakanlığı, AFAD, TİKA, YTB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kalkınma işbirliği ve dış yardım konularında kurumlar arası koordinasyonun sağlanması ile yetki ve sorumluluk alanlarının düzenlenmesi amacıyla başlatilan kalkınma işbirliği mevzuatına ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 818.2. Türkiye'nin kalkınma yardımlarının etkinliğini artırmak üzere bir ulusal strateji belgesi hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, AFAD, TİKA, YTB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Strateji Belgesi hazırlık çalışmalarına başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 818.3. Ülkemiz tarafindan yapılan yardımların, EAGÜ de dâhil olmak üzere hedef ülkelerde kapasite artırma ve karşılıklı ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesine de katkı sunacak bir anlayış çerçevesinde kullandırılmasını teminen ülke stratejileri geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, AFAD, TİKA, YTB, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Her yıl farklı 3 ülkeye yönelik strateji belgesi hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Türkiyenin uluslararası insani yardımlarının koordinasyonu ülke içi ve uluslararası planda güçlendirilecek, etkinliği ve görünürlüğü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.820)

Politika/Tedbir: Tedbir 820.1. Türkiye'nin uluslararası insani yardımlarının etkinliğini artırmak üzere mevzuat düzenlemesi yapilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, AFAD, TİKA, Türk Kızılayı, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevzuat düzenlenmesine yönelik teknik düzeyli istişare toplantısı yapılacaktir.

Tedbir 820.2. Türkiye'nin uluslararası insani yardimlarinin mevcut durum değerlendirmesi yapılacaktır.: Tedbir 820.3. Kalkınma ve insani yardım politikaları ve uygulamaları arasındaki kurumsal eşgüdüm artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, AFAD, TİKA, Türk Kızılayı, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, AFAD Başkanlığı, TİKA, Diyanet İşleri Başkanlığı, Türk Kızılayı, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları
1. İnsani yardımların daha verimli hale getirilmesi için yapılması gerekenleri ihtiva eden mevcut durum analiz raporu hazırlanacaktır.: 1. Kalkınma yardımlarının eşgüdümü için ilgili kurumlarla istişareler sürdürülecektir.

Tedbir 820.2. Türkiye'nin uluslararası insani yardimlarinin mevcut durum değerlendirmesi yapılacaktır.: Tedbir 820.6. BM ve diğer uluslararası platformlarda insani yardım konularında düzenlenen toplantılara aktif katılım sağlanarak ülkemizin bu alandaki faaliyetleri hakkında uluslararası topluma yönelik düzenli bilgilendirme yapılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, AFAD, TİKA, Türk Kızılayı, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, AFAD, TİKA, Türk Kızılayı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. İnsani yardımların daha verimli hale getirilmesi için yapılması gerekenleri ihtiva eden mevcut durum analiz raporu hazırlanacaktır.: 1. İlgili paydaşların katkıları alınarak insani yardım alanında düzenlenen uluslararası toplantılara katılım sağlanacak ve söz konusu toplantılarda ülkemiz faaliyetleri hakkında bilgilendirmeler yapılacaktır.

Tedbir 820.2. Türkiye'nin uluslararası insani yardimlarinin mevcut durum değerlendirmesi yapılacaktır.: Ülkemizin yurt dışı misyonlarında ve kamu kurumlarımızın dış ilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinlikleri geliştirilecek, bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.822)

Tedbir 820.2. Türkiye'nin uluslararası insani yardimlarinin mevcut durum değerlendirmesi yapılacaktır.: Tedbir 822.2. Kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalişan personelin yabancı dil, ülke uzmanlıği, diplomasi ve müzakere becerileri gibi yetkinlikleri geliştirilecek, bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, AFAD, TİKA, Türk Kızılayı, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S)
1. İnsani yardımların daha verimli hale getirilmesi için yapılması gerekenleri ihtiva eden mevcut durum analiz raporu hazırlanacaktır.: 1. Çeşitli kamu kurumları personelinin istifade edeceği protokol, müzakere teknikleri ve dış politika konularına ilişkin eğitim ve seminerlerin yapılması sürdürülecektir.

Tedbir 820.2. Türkiye'nin uluslararası insani yardimlarinin mevcut durum değerlendirmesi yapılacaktır.: Türkiye'nin çeşitli alanlarda edinmiş olduğu kalkınma tecrübesinin diğer ülkelerle etkin bir şekilde paylaşılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.823)

Tedbir 820.2. Türkiye'nin uluslararası insani yardimlarinin mevcut durum değerlendirmesi yapılacaktır.: Tedbir 823.3. Türkiye'nin kalkınma tecrübesini diğer ülkelere aktarmak üzere üçlü program ve projeler geliştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, AFAD, TİKA, Türk Kızılayı, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, YTB, Yükseköğretim Kurulu, İlgili kamu kurum ve kuruluşları
1. İnsani yardımların daha verimli hale getirilmesi için yapılması gerekenleri ihtiva eden mevcut durum analiz raporu hazırlanacaktır.: 1. Çeşitli mesleki alanlarda (medya, eğitim, sağlık vb.), çevrimiçi veya yüz yüze eğitimler hazırlanarak ülkemizdeki kurumların kalkınma tecrübesi, hedef coğrafyamızdaki ülke ve topluluklara aktarılacaktır.

2.5.2.6.2. Bölgesel İşbirlikleri 
a) Mevcut Durum 
Ülkemiz, bölgesinde kalkınmanın sinır aşan bir perspektifle ele alınması ve yakın coğrafyada refah ve istikrarın yayılmasına dönük çok taraflı ve çok boyutlu kalkınma işbirliği politikasını sürdürmektedir.

Türkiye'nin kurucu üyesi olduğu Ekonomik İşbirliği Teşkilatının (EİT), Gelişen Sekiz Ülke (D-8) ve Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütünün (KEİ) yürüttüğü faaliyetlerin öncelik arz eden işbirliği alanlarında sonuç odaklı program ve projelere yoğunlaştırılması yönündeki girişimlere devam edilmiştir. Türk Konseyi ve Türksoy gibi hükümetlerarası kuruluşların işbirliği çabalarına Türkiye tarafından aktif katkı verilmesi sürdürülmekte olup işbirliğinin artırılmasi öngörülmektedir.

Ağustos 2019'da kamuoyuna açıklanan Yeniden Asya Girişimi, Türkiye'nin Asya ülkeleriyle ilişkilerinin geliştirilmesi ve bu amaçla ikili, bölgesel ve çok taraflı platformlardan etkin biçimde yararlanılması hedeflerini içermektedir. Asya kıtasındaki en geniş katılımlıdiyalog ve danışma platformu olan Asya İşbirliği Diyaloğunun (AİD) Dönem Başkanlığı, bu çerçevede, 27 Eylül 2019 tarihinden bu yana Türkiye tarafindan yürütülmektedir. AİD Dönem Başkanlığı kapsamındaki faaliyetlerden, Türkiyenin üye ülkelerle ikili ve çok taraflıdiyalog ve işbirliğinin güçlendirilmesinin yanı sıra, Türkiyenin girişimci ve insani dış politika hedeflerine ve Türkiye Dönem Başkanlığı önceliği itibarıyla- Türkiye'nin turizm ve sağlık turizmi potansiyeline görünürlük kazandırılması amacıyla istifade edilmesi öngörülmektedir.
İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi (İSEDAK),faaliyetlerini İSEDAK Stratejisi çerçevesinde sürdürmektedir. İSEDAK Stratejisinde tanımlanan misyon kapsamında, Ticaret, Turizm, Ulaştırma ve İletişim, Tarim, Yoksullukla Mücadele ve Mali İşbirliği Çalışma Gruplarında üye ülke uzmanları düzenli olarak bir araya getirilmektedir. Bahse konu alanlarda bilgi üretilmesi, iyi uygulamaların paylaşılmasi, üye ülkeler arasında anlayış birliği oluşturulması ve politikaların uyumlaştırılması çabalarısürdürülmektedir. Bu kapsamda, 2013-2020 yılları arasında 89 çalışma grubu toplantısıgerçekleştirilmiş ve 89 araştırma raporu hazırlanmıştır. Öte yandan, Covid-19'un İİT üyesi ülkelerde ticaret, turizm ve tarım sektörlerine etkilerini ele almak ve işbirliği imkânlarınıgörüşmek üzere 2020 yılı Haziran ve Temmuz aylarında üç çevrimiçi çalışma grubu toplantısi düzenlenmiştir.

Stratejinin bir diğer uygulama aracı olan İSEDAK Proje Finansmanı mekanizmasıkapsamında, üye ülkelerin ve ilgili İİT kuruluşlarının İSEDAK Bakanlar Toplantısı Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine dönük teknik işbirliği ve kapasite geliştirme projelerine ülkemiz tarafiından hibe desteği sağlanmaktadır. 2014-2019 yılları arasında 24 İİT ülkesi ve 3 İIT kuruluşu tarafından toplam 83 proje uygulanmış, bu projelerden 53 İIT ülkesi yararlanmıştır. 2020 yılında uygulanması planlanan projeler küresel Covid-19 salgini nedeniyle 2021 yılında uygulanacaktır. 2021 yılında uygulanacak projelere ilişkin değerlendirme süreçleri devam etmektedir.


TABLO II: 78- İSEDAK Stratejisiyle Artan Faaliyet Hacmi 
2013: 17
2014: 17
2015: 18
2016: 16
2017: 16
2018: 16
2019: 16
2020: 13

2013: 31
2014: 33
2015: 34
2016: 35
2017: 33
2018: 33
2019: 33
2020: 27

2013: -
2014: 8
2015: 14
2016: 9
2017: 13
2018: 17
2019: 22
2020: -
TABLO II: 79- Türkiyenin İİT Üyesi Ülkelerle Dış Ticareti 
2016: 41,2
2017: 45,1
2018: 41,2
2019: 48,7
(Milyar ABD Dolari) 2020 (1): 19,8

2016: 23,2
2017: 32,0
2018: 28,4
2019: 26,2
(Milyar ABD Dolari) 2020 (1): 10,5

2016: 18,0
2017: 13,1
2018: 12,8
2019: 22,5
(Milyar ABD Dolari) 2020 (1): 9,3
Kaynak: TÜIK (1) Ocak Haziran Dönemi 
Türkiye’nin İIT üyesi ülkelere yönelik dış ticaret hacmi 2016 yılında 64,4 milyar ABD doları iken 2019 yılında yaklaşık 75 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiş olup dışticaret dengesi yllar itibariyle Türkiye lehine gelişmiştir. 2020'nin ilk altı ayında da, İIT üyesi ülkelere yapilan ihracat 19,8 milyar ABD dolari, ithalat ise 10,5 milyar ABD doları düzeyinde olup 9,3 milyar ABD doları döviz kazancı gerçekleşmiştir.

İSEDAK'ın İİT içi ticaretin gelişmesine yönelik en önemli projesi olan İİT Üyesi Devletler Arasinda Tercihli Ticaret Sisteminin (TPS-OIC), yasal süreci tamamlanmiştir. Taraf ülkelerin taviz listelerini güncellemelerini müteakip sistemin fiilen yürürlüğe girmesi beklenmektedir. Bu kapsamda, TPS-OIC Anlaşmalarını onaylayan ve taviz listelerini ileten ülkeler arasında Sistemin işlerlik kazanmasına yönelik hususların ele alınacağı bir istişare toplantısı 27 Ekim 2020 tarihinde video-konferans şeklinde düzenlenecektir.
BM Latin Amerika ve Karayipler Ekonomik Komisyonu başta olmak üzere bölgesel mekanizmalar işbirliğini artırmaya yönelik olarak kullanılmaya devam edilmiştir. Latin Amerika ve Karayipler Bölgesindeki Uluslararası Kuruluşlarla olumlu seyreden ilişkilerimizin geliştirilmesine çalışılmaktadır. Ayrıca pandemi koşulları göz önüne alınarak bölge ülkeleriyle telefon/videokonferans/çevrimiçi uygulamalar vasıtasıyla siyasi istişareler yapılmış ve 16-18 Ağustos 2020 tarihleri arasında sırasıyla Dominik Cumhuriyeti, Haiti ve Venezuela'ya Dışişleri Bakanı seviyesinde ziyaretler gerçekleştirilmiştir.
AB müktesebatına uyum süreci göz önüne alınarak AB'ye Katiılım için Ulusal Eylem Planının (2020-2023) güncellenmesine yönelik çalışmalar ilgili tüm kurumlarla eşgüdüm içinde devam etmektedir.

Türkiye ile AB arasında yeni bir işbirliği alanı olarak 2013 yılı sonlarında Geri Kabul Anlaşması imzalanmış ve Vize Serbestisi Diyaloğu süreci başlatılmıştır. Vize Serbestisi Diyaloğu sürecinin ilerletilmesi, kritik konularda işbirliği sağlanmasına yönelik çalışmalar ilgili kurumların katılımıyla devam etmektedir.

AB ile Birleşik Krallik arasında yürütülen Brexit süreci yakından takip edilmektedir.

Eylül sonu itibarıyla Türkiye-Birleşik Krallık Brexit Ticaret Çalışma Grubunun 11'inci toplantısıgerçekleştirilmiştir. Türkiye-Birleşik Krallik Brexit Ticaret Çalışma Grubu ile Ticari Olmayan Konular Çalışma Grubunun, Birleşik Krallık'ın AB'den tamamen ayrılacağı 31 Aralik 2020tarihinden önce tekrar toplanmaları öngörülmektedir 
Türkiye-AB ilişkilerinin önemli ayaklarından biri olan mali işbirliği kapsamındaki uygulamalar devam etmektedir. AB'ye katılım süreci çerçevesinde ülkemize sağlanan mali yardımların ulusal önceliklerimiz dikkate alınarak etkin ve etkili bir biçimde kullanılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. AB tarafından 2007-2013 bütçe döneminde sağlanan 4,8 milyar avroluk fon, ülkemizin AB'ye üyelik hedefleri çerçevesinde kullanılmıştır. AB,2014-2020 bütçe dönemi için ülkemize 4,5 milyar avro fon tahsis etmiş olmakla birlikte yapılan fon kesintileri sonucunda toplam tutar 3,4 milyar avroya kadar inmiştir. Bu fon kapsamındaki projelerin uygulaması devam etmektedir. Mali işbirliğinin 2021-2027döneminde ise ülke tahsisatı uygulamasından vazgeçilmiş olup 7 yıllik dönemde tüm aday ülkeler için 12,5 milyar avro tahsis edilmesi kararlaştırılmıştır. Ayrıca yeni dönemde tüm aday ülkelere ait proje başvuruları Avrupa Komisyonu tarafından belirli kriterler çerçevesinde rekabetçi bir ortamda değerlendirilecektir. Bu çerçevede toplam bütçesi 3,5milyar avroyu bulan proje paketi AB otoritelerine iletilmiş olup fonlanmaya uygun bulunan projeler gelecek yorumlar çerçevesinde uygulamaya hazir hale getirilecektir.
b) Amaç
İslam ülkeleri, AB, diğer bölge ülkeleri ve bölgesel oluşumlarla siyasi, ekonomik,sosyal, kültürel ve bilimsel alanlarda ilişkilerin artırılması ile çok taraflı ve bölgesel işbirliklerinden daha etkin yararlanılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizin daimi sekretarya hizmetlerini yürüttüğü İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari Daimi Komitesinin (İSEDAK), İslam ülkelerinin kalkınma sorunlarını ve bu sorunlara ilişkin çözüm önerilerini ele alan, bilgiye dayalı politika diyalog platformu olma özelliği pekiştirilecek ve bu kapsamda milli kurumlar arası eşgüdüm güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.826)

Politika/Tedbir: Tedbir 826.1. İSEDAK sekretaryasinın kurumsal kapasitesi güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İSEDAK Sekretaryası beşeri kapasitenin güçlendirilmesine yönelik eğitim, staj vb. imkânlardan daha fazla faydalandırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 826.2. İSEDAK Milli Koordinasyon Komitesi aracılığıyla İslam ülkeleri ile ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi bağlamında ulusal eşgüdümün tesisi için ilgili kamu kurumlarının aktif bir biçimde yönlendirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İSEDAK Milli Koordinasyon Komitesine üye Bakanlıklar ve diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Milli Koordinasyon Komitesinin daha aktif şekilde çalışması sağlanarak alınan kararların takibi ve uygulanması sağlanacaktır.

Tedbir 826.3. Kurumlarımizın sekretarya hizmeti verdiği İSEDAK Forumlarının işbirliği çabalarının belirli bir program dâhilinde İSEDAK gündemiyle uyumlu çalışması sağlanarak etkinliği artırılacaktır. Tedbir 826.4. ISEDAK Stratejisi Strateji ve Bütçe: kapsamındaki çalışma grubu faaliyetleri, İSEDAK proje finansmanı ve diğer mekanizmalar kapsamında üye ülkelerin kapasite geliştirme projelerine teknik ve mali destekler sürdürülecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SPK, Borsa İstanbul, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları: Başkanlığı (S), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası
1. S&P/İIT İSEDAK 50 İslami Endeks Fonu saklama hesapları açılabilmesi, katılma paylarının yatırımcılara arz edilebilmesi ve yatirımci sayısının artırılmasına yönelik tanıtım faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. 2. BIGA sisteminin uluslararası çapta uygulanabilirliğine yönelik fizibilite ve araştırma çalışmalarının sürdürülmesi planlanmaktadır. 3. İİT ülkelerinde sürdürülebilirlik konusunda 14. Forum esnasında belirlenen aksiyonlar çerçevesinde gerekli adımların atılmasi planlanmaktadır. 1. İSEDAK Çalışma Grubu: toplantılarınin düzenlenmesine devam edilecektir. 2. İSEDAK Proje Finansmanı kapsamında uygun görülen projeler desteklenecektir. 3. Yeni başlatılan İSEDAK COVID-19 Müdahale Programı kapsaminda küresel salgının İİT ülke ekonomileri üzerindeki olumsuz etkisinin azaltılmasına katkı sağlayacak projeler desteklenecektir. 4. İSEDAK Kudüs Programı kapsamında Doğu Kudüs'ün turizm altyapisının güçlendirilmesine ve bu çerçevede yoksullukla mücadele edilmesine dönük projeler hayata geçirilecektir.

Tedbir 826.3. Kurumlarımizın sekretarya hizmeti verdiği İSEDAK Forumlarının işbirliği çabalarının belirli bir program dâhilinde İSEDAK gündemiyle uyumlu çalışması sağlanarak etkinliği artırılacaktır. Tedbir 826.4. ISEDAK Stratejisi Strateji ve Bütçe: İİT Zirve Dönem Başkanlığımız sırasında İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan ya da ivme kazandırılan ilişkiler Dönem Başkanlığımız sonrasında da derinleştirilerek devam ettirilecektir. (Kalkınma Plani p.827)

Tedbir 826.3. Kurumlarımizın sekretarya hizmeti verdiği İSEDAK Forumlarının işbirliği çabalarının belirli bir program dâhilinde İSEDAK gündemiyle uyumlu çalışması sağlanarak etkinliği artırılacaktır. Tedbir 826.4. ISEDAK Stratejisi Strateji ve Bütçe: Tedbir 827.1. Ülkemizde kurulması kararı alınan İİT Tahkim Merkezi ve İİT Polis İşbirliği ve Koordinasyon Merkezi birimlerinin kurulma çalışmaları tamamlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SPK, Borsa İstanbul, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları: Ticaret Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanli, TOBB
1. S&P/İIT İSEDAK 50 İslami Endeks Fonu saklama hesapları açılabilmesi, katılma paylarının yatırımcılara arz edilebilmesi ve yatirımci sayısının artırılmasına yönelik tanıtım faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. 2. BIGA sisteminin uluslararası çapta uygulanabilirliğine yönelik fizibilite ve araştırma çalışmalarının sürdürülmesi planlanmaktadır. 3. İİT ülkelerinde sürdürülebilirlik konusunda 14. Forum esnasında belirlenen aksiyonlar çerçevesinde gerekli adımların atılmasi planlanmaktadır. 1. İSEDAK Çalışma Grubu: 1. İIT Tahkim Merkezinin fili olarak hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Bu kapsamda İİT Tahkim Merkezinin, Mütevelli Heyeti ve Yönetim Kurulu belirlenecek, Genel Sekreterinin belirlenmesine yönelik devam eden çalışmalar tamamlanacaktır. 1. IIT Borsalar Forumu da dahil olmak

Tedbir 826.3. Kurumlarımizın sekretarya hizmeti verdiği İSEDAK Forumlarının işbirliği çabalarının belirli bir program dâhilinde İSEDAK gündemiyle uyumlu çalışması sağlanarak etkinliği artırılacaktır. Tedbir 826.4. ISEDAK Stratejisi Strateji ve Bütçe: Tedbir 827.2. İslam ülkeleri ile ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi kapsamında ülkemizin öncülük yaptığı İSEDAK Altın Borsası ile ISEDAK Gayrimenkul Borsasi projeleri hayata geçirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SPK, Borsa İstanbul, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SPK, Borsa İstanbul, Diğer ilgili kamu kurum ve kuruluşları
1. S&P/İIT İSEDAK 50 İslami Endeks Fonu saklama hesapları açılabilmesi, katılma paylarının yatırımcılara arz edilebilmesi ve yatirımci sayısının artırılmasına yönelik tanıtım faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. 2. BIGA sisteminin uluslararası çapta uygulanabilirliğine yönelik fizibilite ve araştırma çalışmalarının sürdürülmesi planlanmaktadır. 3. İİT ülkelerinde sürdürülebilirlik konusunda 14. Forum esnasında belirlenen aksiyonlar çerçevesinde gerekli adımların atılmasi planlanmaktadır. 1. İSEDAK Çalışma Grubu: üzere projenin ilerletilebilmesi için işbirliği arayışlarına devam edilecektir. 2. BiGA dijital altın transfer sisteminin İIT ülkelerinde de uygulanabilmesi için iş planının geliştirilmesine yönelik fizibilite ve araştırma çaliışmalarının sürdürülmesi planlanmaktadır. 3. İSEDAK Gayrimenkul Borsası projesi kapsamında ilk adım olarak Hilal İşlem Linki oluşturulacak ve İSEDAK üyesi ülkelerin ilgili kurumlarının projede yer almasına yönelik gerekli girişimlerde bulunulacaktır.

İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve serbestleştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.828): Tedbir 828.1. Bölge ülkeleri ve Körfez İşbirliği Konseyi gibi bölgesel bloklarla hizmet ticareti ve yatırımlara ilişkin hükümler de içeren serbest ticaret anlaşmaları yapılmasına dönük çalışmalar sürdürülecektir. Tedbir 828.2. Gelişmekte

İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve serbestleştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.828): Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli Ticaret Anlaşmasinın tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için girişimlere devam edilecektir. İIT Üyesi Devletler Arasinda Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) Ticaret Anlaşması gibi bölgesel ticaret anlaşmalarına işlerlik kazandırmak üzere üye ülkeler nezdinde gerekli girişimlerde bulunulacak ve söz konusu anlaşmaların ülkemizde uygulama zemininin

İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve serbestleştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.828): oluşturulması sağlanacaktır. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı veya kurucusu olduğu EİT, Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ),

İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve serbestleştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.828): Tedbir 829.1. EIT Bilim Kurumu ve EİT Kültür Enstitüsüne üyelik süreci tamamlanarak kuruluşların çalışmalarına aktif destek verilecektir.

İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve serbestleştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.828): Tedbir 829.2. Ülkemizin ev sahipliğindeki EİT Ticaret ve Kalkınma Bankasının üye sayısının artırılmasına dönük çabalar sürdürülecek, Bankanın beşeri ve kurumsal kapasitesi güçlendirilecektir.

İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve serbestleştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.828): Tedbir 829.3. Ankara'da yerleşik EİT Eğitim Enstitüsünün kurumsallaşması yönündeki çabalar artırılacaktır.

İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve serbestleştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.828): Tedbir 829.4. Ülkemizin KEI ve D-8 kapsamında yürütülen faaliyetlerden azami fayda elde etmesi amacıyla stratejiler geliştirilecektir.

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831) Tedbir 831.1. Türk Konseyi ve 1. Türksoy üyelik katkı payımız: TÜRKSOY gibi hükümetlerarası kuruluşların işbirliği çabalarına sağlanan katkılar artırılarak sürdürülecektir.

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831) Tedbir 831.1. Türk Konseyi ve 1. Türksoy üyelik katkı payımız: Ülkemizin Asya-Pasifik, Afrika, Güney Asya, Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle yürütmekte olduğu siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel işbirliği faaliyetleri

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831) Tedbir 831.1. Türk Konseyi ve 1. Türksoy üyelik katkı payımız: derinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.832) Tedbir 832.1. Türkiye-Afrika Ortaklığı Üçünçü Zirvesi gerçekleştirilerek alınan kararların takibi yönündeki çabalar artırılacaktır.

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831) Tedbir 831.1. Türk Konseyi ve 1. Türksoy üyelik katkı payımız: Tedbir 832.3. BM Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonunda, özellikle karar mekanizmalarında etkili olmaya yönelik çabalarımız artınılacaktır.

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831) Tedbir 831.1. Türk Konseyi ve 1. Türksoy üyelik katkı payımız: Türkiye'nin stratejik hedefi olan AB'ye katılıma ilişkin müzakerelerin hızlandırılmasına, AB ile ortak politika ve faaliyetler geliştirilmesine yönelik çalışmalar kararlılıkla sürdürülecek ve Brexit sürecinde ülkemizin menfaatleri doğrultusunda pozisyon alınması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.833)

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831) Tedbir 831.1. Türk Konseyi ve 1. Türksoy üyelik katkı payımız: Tedbir 833.2. Türkiye-AB Zirvelerinde varılan anlaşma uyarınca, Yüksek Düzeyli Siyasi Diyalog başta olmak üzere kritik tematik konularda işbirliğinin güçlendirilmesi, Vize Serbestisi Diyaloğu sürecinin hızlandırılması, göç yönetiminde yük paylaşımı, Gümrük Birliği'nin güncellenmesi gibi önemli alanlarda çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 833.3. AB'ye katılim süreci çerçevesinde ülkemize sağlanan mali yardımların ulusal önceliklerimiz dikkate alınarak etkin ve etkili bir biçimde kullanılmasına yönelik idari ve mali tedbirlerin ilgili tüm kurumlarca alinmasi: BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı nezdindeki insan hakları mekanizmaları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile yapıcı işbirliği sürdürülecek ve alınan kararlarda söz sahibi olmak üzere aktif rol üstlenilecektir. (Kalkınma Planı p.834)

Tedbir 833.3. AB'ye katılim süreci çerçevesinde ülkemize sağlanan mali yardımların ulusal önceliklerimiz dikkate alınarak etkin ve etkili bir biçimde kullanılmasına yönelik idari ve mali tedbirlerin ilgili tüm kurumlarca alinmasi: sağlanacaktır. Tedbir 834.1. Insan haklarıyla ilgili uluslararası mekanizmaların gündemindeki konular takip edilerek yürütülen çalışmalar izlenecek, bu çalışmalara ülkemizin ulusal politikası, hak ve çıkarları çerçevesinde katki sağlanacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlıği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Katılım Öncesi Mali Yardımın (IPA) Etkin Kullanımına İlişkin Yapılabilirlik Çalışması kapsamında hazırlanan ve 43 eylem ihtiva eden eylem planinda tamamlanmayan 13 eylemin tamamlanması için gerekli çalışmalar yapılacaktır.: 1. BM Evrensel Perivodik İnceleme Mekanizması (EPİM) tavsiyelerinin takibi kapsamında, tavsiyelerin Türkiye'nin gelecek dönemdeki reform çalişmalarında yer bulmasi amacıyla ilgili kurumlarla bilistişare çalışmalar yürütülecektir.
2.5.2.6.3. Türkiyenin Küresel Kalkınma Gündemine Katkısının ve Görünürlüğünün Artırılması

a) Mevcut Durum 
BM, G20 ve OECD gibi uluslararasi platformların küresel gündemdeki problemlere iliskin etkin cözüm önerileri üretebilmesini teminen, söz konusu platformlarda girisimlerde bulunulmaya devam edilmiştir. Ülkemizin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapması ve bu itibarla ikili ve çok taraflı işbirliği mekanizmalarının daha aktif kullanılması yönünde faaliyetler sürdürülmektedir.

BM kuruluşlarının bölgesel ofislerine evsahipliği yapılabilmesine yönelik uluslararasıgirişimlerimiz çerçevesinde hukuki altyapının tesisine ilişkin süreçlerin kolaylaştırılması için çalışmalar yürütülmüştür. Bu kapsamda 21/10/1965 tarihli Değiştirilmiş Teknik Yardım Standart Anlaşması hükümlerinin gerekli değişikliklerle BM Türkiye Mukim Koordinatörlüğüve Mukim Koordinatörlük Ofisinin personeline en fazla bir yıl süreyle uygulanmasına ilişkin Anlaşma 21/02/2020'de yürürlüğe girmiştir. Kalıcı bir hukuki zemin tesis edilmesine ilişkin süreç önümüzdeki dönemde başlatılacaktır.

Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu (IFAD)Arasında IFAD Ülke Ofisi - Doğu Avrupa ve Orta Asya Merkezi Kurulmasına İlişkin Evsahibi Ülke Anlaşması 21/05/2020 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

BM Kalkınma Eşgüdüm Ofisinin (DCo) İstanbul'da kurulacak Avrupa ve Orta Asya Bölgesel Masası için hukuki zeminin tesis edilmesi amacıyla hazırlanan taslak evsahibi ülke anlaşması BM Sekretaryasına iletilmiştir. BM Sekretaryasıyla müzakere süreci devam etmektedir. Ayrıca İstanbul'da BM Gençlik Merkezi kurulmasına yönelik hukuki zeminin tesisi amacıyla biri evsahibi ülke anlaşmasi, diğeri mali anlaşma olmak üzere iki taslak anlaşma BM Sekretaryasına iletilmiştir. Türkiye'de BM Gençlik Merkezi kurulmasına ilişkin BM nezdindeki girişimler sürmektedir.

Ankara İncek Diplomatik Site'de BM Evi inşa edilmesine dair 02/11/2016 tarihli Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Katılımcı BM Kuruluşları Adına Birleşmiş Milletler Kalkınma 

Programı (UNDP) Arasında İncek/Ankara'daki Diplomatik Yerleşkede BM Binaları İçin Arazi Tahsisi, Tasarımı ve İnşasına İlişkin Protokolün onaylanmasına dair kanun taslağı TBMM Genel Kurulunun 15/01/2020 tarihli oturumunda görüşülerek kabul edilmiş ve 31/01/2020tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Ayrıca bahse konu protokolün yürürlüğe giriştarihi 08/05/2020 tarihli ve 2497 sayıliı Cumhurbaşkanı Kararı ile 23/03/2020 olarak tespit edilmiş ve anılan Karar 09/05/2020 tarihli ve 31122 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.Ayrıca Hazine ve Maliye Bakanlığınca ödemenin ilk iki bölümü Birleşmiş Milletler Kalkınma Fonu hesabina aktarılmiştir.

OECD İstanbul Merkezinin açılmasına ilişkin 31/05/2018 tarihli Mutabakat Zaptı'nın onaylanmasının uygun bulunduğuna dair Cumhurbaşkanlığı Kararı 02/01/2020 tarihli ve 30996 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmiştir. Covid-19 pandemisi nedeniyle açılışıyapılamayan Merkezin en kısa sürede faaliyete geçmesi planlanmaktadır. Merkez Türkiye'yi OECD'nin Balkanlar, Orta Doğu ve Kuzey Afrika odaklı bölgesel bir üssü haline getirecek olup Merkezin çalışmalarından başta Balkanlar, Orta Doğu ve Kuzey Afrika olmak üzere Türkiye'nin yakın coğrafyasındaki ülkelerin de faydalanması beklenmektedir.
Türkiye özellikle gelişmekte olan ülkelerin sorunlarını BM, OECD, G20 gibi platformlarda dile getirmede önemli bir rol üstlenmektedir. Türkiye'nin de aktif desteği sonucu G-20 Olağanüstü Liderler Zirvesi Bildirisi’nde G20 ülkeleri, Afrika başta olmak üzere kırılgan ülkelere teknik destek, kalkınma yardımı ve insani yardım sağlamaya hazır olduklarını ifade etmişler ve G-20 Maliye Bakanları Toplantısında kabul edilen G20 Eylem Planı kapsamında en fakir ülkelerin borç ödemelerinin 2020 yılı sonuna kadar ertelenmesi sağlanmıştır. Bu kapsamda Covid-19 pandemisinin dünya çapında sebep olduğu ekonomik ve sosyal kriz karşısında gelişmekte olan ve düşük gelirli ülkelere yönelik G20 tarafından başlatılan ve 1 Mayıs 2020-31 Aralık 2020 dönemini kapsayan Borç Erteleme Girişimi Türkiye tarafindan desteklenmiştir.

BM 74. Genel Kurul Başkanının (Nijerya) girişimiyle başlatılan Yoksullukla Mücadele İttifakına Türkiye de dâhil olmuştur. BM bünyesinde Belçika ile birlikte eş-başkanlığıyürütülen En Az Gelişmiş Ülkelerin (EAGÜ) Dostları Grubu çalışmalarına ve başta Covid-19pandemisiyle bağlantılı olanlar olmak üzere muhtelif projelere destek verilmiştir. BM 75.Genel Kurulu Başkanlığının Türkiye'de olmasından da faydalanılarak BM çatısı altında gelişmekte olan ülkelerin sorunlarına dönük faaliyetlere destek verilmeye devam edilecektir.
Türkiye Dünya Ticaret Örgütü bünyesinde devam eden çalışma süreçlerinde de EAGüler lehine farklı ve tercihli muamele geliştirilmesi önerilerinde bulunmaya ya da bu gibi önerileri ulusal çikarları ve mevzuat temelinde değerlendirerek desteklemeye devam etmektedir.

EAGü statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların uluslararasıtoplumun gündeminde tutulabilmesini teminen ülkemiz ev sahipliğinde açılan BM Teknoloji Bankasının EAGülerle kurduğu ortaklık sayısının artırılmasi, faaliyet alanlarının genişletilmesi ve finansmanının güçlendirilmesi, UNDP ortaklığında başlatılan Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hizlandırıcı Projesinin tanıtımı ve tam zamanlı olarak hayata geçirilmesi için çalişmalar devam etmektedir.

BM ve diğer uluslararası kuruluşlar nezdinde İslam dünyasının Kudüs gibi ortak meselelerinin takibine devam edilmektedir. Bu çerçevede Birleşmiş Milletler, İslam İşbirliği Teşkilatı ve çeşitli parlamentolar arası işbirliği teşkilatları (Parlamentolar arası Birlik, Asya Parlamenterler Asamblesi vb.) başta olmak üzere önde gelen uluslararası kuruluşların çok sayıda resmi toplantısinda söz konusu meseleler hakkında girişimlerde bulunulmuş ve beyanlar yapılmıştır. Türkiye'nin girişimi ve Filistin'in talebi üzerine İsrail'in Filistin 

topraklarına yönelik ilhak planının ele alındığı Açık Katılımlı Acil İİT İcra Komitesi Toplantısı10/06/2020 tarihinde video konferans yoluyla gerçekleştirilmiş, toplantıya Dışişleri Bakanıdüzeyinde iştirak edilmiştir. İlaveten BM 75. Genel Kurulu'na Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'nın video mesaji yoluyla hitabında İslam ülkelerinin ortak meseleleri en üst düzeyde kayda geçirilmiştir.

b) Amaç
Ülkemizin, gelişmekte olan ülkelerin sorunlarının küresel gündeme taşınması ve bu sorunların çözüme kavuşturulması başta olmak üzere küresel nitelikteki sorunların çözümünde aktif rol oynaması temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: BM, G20 ve OECD gibi uluslararası platformların küresel gündemdeki problemlere ilişkin etkin çözüm önerileri üretebilmesini teminen, söz konusu platformlarda girişimlerde bulunulacak, ülkemizin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapması sağlanacak ve bu itibarla ikili ve çok taraflı işbirliği mekanizmaları daha aktif kullanılacaktır. (Kalkınma Planı p.836)

Politika/Tedbir: Tedbir 836.1. Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma sorunlarının başta BM, G20 ve OECD olmak üzere uluslararası platformların gündemine alınmasına yönelik çalışmalar yoğunlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararası platformlarca düzenlenen toplantılara katılım sağlanarak gelişmekte olan ülkelerin kalkınma sorunlan gündeme getirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 836.2. Özellikle kalkınma alanında faaliyet gösteren BM kuruluşlarının bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılabilmesi amacına dönük uluslararası girişimler yoğunlaştırılacak ve hukuki altyapının tesisine ilişkin süreçler kolaylaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. BM Kalkınma Eşgüdüm Ofisinin İstanbul'da kurulacak Avrupa ve Orta Asya Bölgesel Masasına ilişkin muhataplardan alınan gözden geçirilmiş taslak anlaşmaya dair görüşler BM Sekretaryasına iletilecektir. 2. BM'nin Ankara'daki tüm ofislerini bir araya toplayacak BM Evi için BM tarafindan hazırlatılacak inşaat projesine ilişkin çalışmalar takip edilecektir. 3. İstanbul'da BM Gençlik Merkezi kurulmasına ilişkin BM Sekretaryası nezdinde girişimlere devam edilecektir. 4.BM kuruluşlarının ülkemizdeki mevcudiyet ve faaliyetine dair hukuki altyapı çalışmalarına devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 836.3. Küresel ekonomik yönetişimin iyileştirilmesine dönük çabalar sürdürülecek ve bu platformlara taraf ülkelerle yakın işbirliği ve koordinasyon sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. G20 ve IMF başta olmak üzere ülkemizin üyesi olduğu uluslararası kuruluş ve temsil olunduğu platformlarda diğer üye ülkelerle yakın bir işbirliği sağlanarak ve uluslararası kuruluş ve platformların toplanti, müzakere vb. gibi faaliyetlerine aktif katılım sağlanarak ülkemiz pozisyonunun net olarak aktarılmasına çalışılacaktır.

Tedbir 836.4. EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların, İstanbul Eylem Plani kapsaminda gündemde tutulmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Tedbir 836.5. BM ve diğer uluslararası kuruluşlar nezdinde İslam dünyasının Kudüs gibi ortak meselelerinin takibine devam edilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. BM Teknoloji Bankasinın ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hizlandırıcı projesinin tanıtımi için etkinlikler düzenlenecektir.: 1. BM ve İIT başta olmak üzere uluslararası kuruluşlarca düzenlenen toplantı ve etkinliklere katılım sağlanarak Filistin meselesi dâhil İslam dünyasının ortak meselelerinin gündeme getirilmesi ve takibi için etkin tutumumuz sürdürülecektir.

Tedbir 836.4. EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların, İstanbul Eylem Plani kapsaminda gündemde tutulmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Tedbir 836. 6. OECD İstanbul Merkezinin ülkemizde faaliyete geçmesi sağlanacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. BM Teknoloji Bankasinın ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hizlandırıcı projesinin tanıtımi için etkinlikler düzenlenecektir.: 1. OECD İstanbul Merkezinin açılışı yapılacaktır.

Tedbir 836.4. EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların, İstanbul Eylem Plani kapsaminda gündemde tutulmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Türk yükseköğretiminin uluslararası kalkınma işbirliğimizin güçlü olduğu ülkeler açısından çekim merkezi haline getirilmesi için orta ve uzun vadeli stratejiler oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani, p.838)

Tedbir 836.4. EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların, İstanbul Eylem Plani kapsaminda gündemde tutulmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Tedbir 838.2. Türkiye Bursları kapsamında özel bir program oluşturulacak, nitelikli işgücünün tespiti yapılacak ve seçilen öğrencilerin Türkiye'de çalışma izni alması kolaylaştırılacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, YTB, YÖK, İlgili kamu kurum ve kuruluşları
1. BM Teknoloji Bankasinın ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hizlandırıcı projesinin tanıtımi için etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Nitelikli insan kaynağının geliştirilmesine yönelik olarak; fen bilimleri, teknoloji, mühendislik ve matematik (STEM) alanlarında lisansüstü düzeyde burslandırmalara ağırlık verilecektir.

Tedbir 836.4. EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların, İstanbul Eylem Plani kapsaminda gündemde tutulmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi için kamu ve kültür diplomasisi faaliyetleri yoğunlaştırılacak, ulusal ve uluslararası alanda Ülkemizin ileri sürdüğü tezler ve politika tercihleri stratejik iletişim çerçevesinde uluslararası kamuoyuna etkili bir şekilde aktarılacaktır. (Kalkınma Planı p.839)

Tedbir 836.4. EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların, İstanbul Eylem Plani kapsaminda gündemde tutulmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Tedbir 839.1. Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi hazırlanacak ve bu kapsamda kamu kurum ve kuruluşları ile bütüncül bir anlayışla kamu diplomasisi faaliyetlerinin eşgüdüm içerisinde yürütülmesi sağlanacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. BM Teknoloji Bankasinın ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hizlandırıcı projesinin tanıtımi için etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Kamu Diplomasisi Koordinasyon Kurulu Toplantıları düzenlenecektir.

Tedbir 836.4. EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların, İstanbul Eylem Plani kapsaminda gündemde tutulmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Tedbir 839.2 Geleneksel ve yeni medya araçlarıyla yürütülen kamu diplomasisi faaliyetleri; uluslararası kamuoyunda etki uyandıracak seminer, konferans ve forum gibi etkinlikler vasıtasıyla sürdürülecek, Türkiye'nin tanıtımına katkı sağlayacak uluslararası nitelikteki organizasyonlara katılım sağlanacak ve dijital diplomasi kanallarının genişletilmesi vasıtasıyla söz konusu faaliyetlerin etkinliği artınlacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanığı, ilgili Kamu Kurum ve Kuruluşlar, Üniversiteler
1. BM Teknoloji Bankasinın ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hizlandırıcı projesinin tanıtımi için etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Türkiye'nin tanıtımı ve ülke gündemi bağlamında konferans, panel, seminerler ülke gündemi ve kamu diplomasisi stratejisinin gerektirdiği takvimlendirme ile gerçekleştirilecektir. 2. Kamuda yürütülen çeviri faaliyetlerinde söylem birliğinin tesisine yönelik ortak ve tutarlı bir dil oluşturmak amacıyla Kamu Terim Bankası çevrimiçi ortamda devreye alınacak ve basıli formatta hazirlanacaktir. Açılacak portalın takibi yapılarak öneri ve gelişmelere bağlı olarak güncellenecektir.

Tedbir 839.3. Uluslararasi kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar yapan kurum ve kuruluşlar, üniversiteler, STK'lar ve kişiler ile uluslararası işbirlikleri geliştirilecek, bu kapsamda Türkiye'nin tanıtımına yönelik araştırmalar ve projeler gerçekleştirilecektir. Tedbir 839.5. Kara propaganda: ile mücadele kapsaminda ulusal ve uluslararası platformlarda kamuoyunun doğru bilgilendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecek ve bu itibarla uluslararası topluma yönelik nitelikli yayınların yapılması teşvik edilecektir.
İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, YTB, TRT, RTÜK, Yunus Emre Enstitüsü, TİKA, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Türk dış politikası hakkında çalışmalar yapan kişi ve kuruluşlar etkinliklere davet edilecektir. Türk dış politikası hakkında çalışmalar yapan kuruluşlar tarafindan yürütülen etkinliklere katılım sağlanacaktır.: 1. Türkiye'nin ulusal ve uluslararası alanda ileri sürdüğü tezleri ve politika tercihleri belirlenen stratejik iletişim çerçevesinde uluslararası kamuoyu üzerinde etkili olacak şekilde aktarılacak ve etkin tanıtımi gerçekleştirilecektir. 2. 1915 Olaylariı ve Pontus Íddialarına Karşı Oluşturulan Kamu Diplomasisi Stratejisi çerçevesinde koordinasyon çalışmaları yürütülecektir. 3. 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü Anma Etkinliklerinin koordinasyon çalışmaları yürütülecektir. 4. Biri Ankara'da biri İstanbul'daki üniversitelerde okuyan Türkiye burslusu İletişim öğrencilerine yönelik olmak üzere 2 Uluslararası Genç İletişimciler Buluşması

Tedbir 839.3. Uluslararasi kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar yapan kurum ve kuruluşlar, üniversiteler, STK'lar ve kişiler ile uluslararası işbirlikleri geliştirilecek, bu kapsamda Türkiye'nin tanıtımına yönelik araştırmalar ve projeler gerçekleştirilecektir. Tedbir 839.5. Kara propaganda: Tedbir 839.6. Türk kültürünün tanıtımı kapsamında seçilmiş ülkelerde Türk dili ve edebiyatı lisans programlarının açılması desteklenecektir.
İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YTB, YÖK, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynaklari Ofisi, İlgili kamu kurum ve kuruluşları edilecektir.
1. Türk dış politikası hakkında çalışmalar yapan kişi ve kuruluşlar etkinliklere davet edilecektir. Türk dış politikası hakkında çalışmalar yapan kuruluşlar tarafindan yürütülen etkinliklere katılım sağlanacaktır.: gerçekleştirilecektir. 1. Yurt dışında Türkoloji, Türk Dili ve Edebiyatı lisans bölümlerini desteklemek amacıyla eğiticilerin eğitim programları düzenlenecektir. 2. Eğitimcilere, öğrencilere ve eğitim kurumlarına materyal ve teknik tefrişat desteği sağlanacaktır. 3. 2020 Yılında MEB işbirliği ile başlatılan Millî Eğitim Bakanlığı işbirliğinde Yurt Dışı Türkler Öğretmen Akademisi adlı çevrimiçi eğitim platformunun geliştirilmesine devam
2.5.2.7.Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları
a) Mevcut Durum 
Türkiye'nin kalkınma politikaları, uluslararası gelişmelere paralel olarak ekonomiçevre-toplum etkileşimleri çerçevesinde, sürdürülebilir kalkınmaya doğru bir gelişim göstermektedir. Bu kapsamda sürdürülebilir kalkınma ilkelerini hayata geçirmek üzere ekonomik refahın yükseltilmesini, sosyal hakkaniyetin gözetilmesini ve çevrenin korunmasını bütüncül ve dengeli bir şekilde ele alan yeşil büyüme yaklaşımının içselleştirilmesine yönelik politika ve stratejiler geliştirilmekte, mevzuat ve kurumsal yapılanmanın güçlendirilmesi yönünde proje ve programlar hayata geçirilmektedir.
2015 yılında düzenlenen BM Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesinin sonucunda, 17 amaçve 169 hedefi içeren Dünya'yı Dönüştürmek: Sürdürülebilir Kalkınma İçin 2030 Gündemi 

Belgesi kabul edilmiştir. Söz konusu amaç ve hedeflerin küresel ölçekte uygulamasının izlenmesi ve değerlendirilmesinin yapıldığı BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumda (HLPF)ülkemiz, ilki 2016 ikincisi 2019 yılında olmak Ulusal Gönüllü Gözden Geçirme Raporlarınısunmuştur. HLPF'nin 2020 yıli oturumu 6-17 Temmuz 2020 tarihlerinde Covid-19 pandemisi sebebiyle video konferans yoluyla gerçekleştirilmiştir.

2020 yılında Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafindan hazırlanan Türkiyenin Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA'lar) bağlamında politika, mevzuat, kurumsal çerçeve ve proje alanlarında mevcut durumunu ortaya koyan Sürdürülebilir Kalkınma AmaçlarıDeğerlendirme Raporu ile 2018-2020 yılları arasında SKA'lara ilişkin ülkemizde yaşanan gelişmelerin değerlendirildiği 2020 BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forum Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları 2018-2020 Türkiye Gelişmeleri Raporu yayınlanmıştır.
Ulusal sürdürülebilir kalkınma amaçları izleme ve değerlendirme sistemi kurulmasıkapsamında, TÜIK tarafindan Şubat 2020'de SKA Göstergeleri Haber Bülteni (2010-2018)yayınlanmış olup söz konusu gösterge setinin kapsamının genişletilmesi ve mevcut olmayan göstergelerin üretilmesine yönelik çalişmalara devam edilmektedir.
SKA'ların sektörel ve tematik politika belgelerine yansıtılmasına, SKA'lara ilişkin ülke genelinde farkındalığın artırılmasina ve uygulamanın ulusal ölçekte izlenmesi ve değerlendirilmesini etkin ve katılımcı bir şekilde gerçekleştirecek kurumsal yapının oluşturulmasına yönelik çaliışmalar devam etmektedir.

b) Amaç
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının önceliklerimiz doğrultusunda politikalara yansıtılmasi, amaçlara ilişkin etkili bir takip ve gözden geçirme mekanizması oluşturulmasıtemel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: SKA'ların takip ve gözden geçirilmesi için iyi işleyen ve katılımcı bir kurumsal koordinasyon mekanizması kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.844)

Politika/Tedbir: Tedbir 844.1. SKA'ların uygulanmasının ulusal düzeyde takip ve gözden geçirilmesi ile koordinasyonunu sağlamak üzere Strateji ve Bütçe Başkanlığı başkanlığında ilgili kamu kurumlarının yanı sıra yerel yönetimler, akademi, özel sektör ve STK temsilcilerinin katılımı için esnek bir yapıda Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulu kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulunun görev ve sorumlulukları ile yapısının düzenlendiği mevzuat yayımlanacaktır.

Politika/Tedbir: Küresel SKA gösterge setindeki gelişmelere paralel olarak ulusal gösterge setinin kapsamı öncelikler doğrultusunda genişletilecektir. (Kalkınma Planı p.845)

Politika/Tedbir: Tedbir 845.1. Ulusal sürdürülebilir kalkınma amaçları izleme ve değerlendirme sistemi kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sürdürülebilir kalkınma göstergelerinden mevcut olanlar, resmi veri üreticisi ve gösterge sorumlusu kurum ve kuruluşlardan derlenerek 2010- 2019 dönemini kapsayacak şekilde yayımlanacaktır.