Anayasa Mahkemesinin 18/4/2024 Tarihli ve 2021/5135 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2024-09-18

18 Eylül 2024 ÇAR$AMBA 
Resmî Gazete 
Sayı : 32666
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
UĞUR AYHAN ZOR BAŞVURUSU 
Başvuru Numarası: 2021/5135Karar Taribi : 18/4/2024Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Recai AKYEL YusufŞevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTEŞİrfan FIDAN Raportör : Şeħadet ÖZTÜRK Başvuracu : Uğur Ayhan ZOR Veklll : Av. Tahsin KOÇ
I. BAŞVURUNUN ÖZETİ
1. Başvuru, terör saldırısı sonucu meydana gelen ölüm olayı nedeniyle uğranıldığıileri sürülen zararların tazmini talebiyle açılan tam yargı davasının stre aşımı yönünden reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
2. Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde 11/5/2013tarihinde biri belediye binası δnünde,diğeri postane binaşının yakınlarında olmak üzere bomba yüklū iki aracın infilak ettirilmesi suretiyle terðr saldırısı gerçekleştirilmiştir. Saldırı sonucu 51 kişi yaşamını yitirmiş, 222 kişi yaralanmıştır. Başvurucunun annesi F.Z. ile kız kardeşi M.Z. de söz konusu saldırıda hayatınıkaybetmiştir. F.Z. ve M.Z.nin mirasçısı olan başvurucunun 22/5/2013 tarihinde Hatay Valiliği Zarar Tespit Komisyonuna yaptığı başvuru üzerine 21/6/2013 tarihinde sulhname imzalanmış, 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun uyarınca 51.685,90 TL tutarında maddi tazminat başvurucuya ödenmiştir.

3. Söz konusu terör saldırısıyla ilgili olarak İçişleri Bakanhğı Mülkiye Mūfettişliği tarafindan düzenlenen 2/4/2014 tarihli ön inceleme raporunda özetle Hatay Emniyet Müdürlüğüne olay öncesi konuyla ilgili çok sayıda ihbar geldiği, istihbarat birimleri tarafindan araç plakasi, şahıs isimleri gibi bilgilerin de belirtilmesi suretiyle Hatay Emniyetine bilgi sunulduğu, patlamantn meydana gelmesinde Önlem almayan emniyet birimlerinin hizmet kusuru olduğu, ilgililer hakkında soruşturma izni verilmesi gerektiği belirtilmiştir.


4. flgili emniyet görevlileri ile mülki idare amirleri hakkında Hatay Valiliği tarafindan soruşturma izni verilmesi üzerine Hatay Cumhuriyet Başsavcılığınca 30/12/2014tarihinde görevi kötüye kullanma suçundan iddianame düzenlenmiş ve iddianamenin kabulüile Hatay 7. Asliye Ceza Mahkemesi nezdinde 19/1/2015 tarihinde kamu davası açılmıştır.
5. Başvurucu 18/11/2015 tarihinde İçişleri Bakanlığına sunduğu dilekçe ile yakınları F.Z. ve M.Z.nin ölümü nedeniyle uğradığı maddi ve manevi zararların ödenmesi için talepte bulunmuştur. Talebinin 24/11/2015 tarihli işlemle reddedilmesi üzerine başvurucu 25/1/2016 tarihinde, 5233 sayılı Kanun hükümleri kapsamında idare ile imzalanan sulhnamenin iptal edilmesi ile maddi ve manevi zararlarının õdenmesi talepleriyle tam yargıdavası açmıştir, Dava dilekçesinde, patlamanın ve ölümlerin yaşanmasında idarenin kusuru olduğunu, istihbarat bilgisi bulummasına karşın önlem alınmadığını ileri sürmüş; dava açma süresine ilişkin açıklama yaparak 5233 sayılı Kanun'dan ayrı olarak kusur sorumluluğu temelinde dava açtığını vurgulamıştır.

6. Hatay Ídare Mahkemesi (İdare Mahkemesi) 17/2/2016 tarihli kararıyla davayısüre aşımı yönüinden reddetmiştir. Kararın gerekçesinde, sulhnamenin iptali ve maddi tazminat talepleri bakımından sulhnamenin imzalandığı 21/6/2013 tarihinden itibaren en geçaltmış gūn içinde dava açılması veya aynı sūre içinde idareye başvurulup başvuru neticesinde tesis edilecek işlemin sonucuna göre işlemin tebliğinden itibaren geri kalan dava açma süresi içinde, manevi tazminat talebi bakımından ise 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı Îdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca olay tarihinden itibaren bir yıl içinde en geç 12/5/2014 gūnū idari başvuru yapılarak sonucuna göre otuz gün içinde dava açılması gerektiği belirtilmiştir. Bu bağlamda olayın üzerinden uzun stre geçmesinin ardından dava açma süresini canlandırma imkânı olmayan 18/l1/2015 tarihli idari başvuru üzerine verilen ret cevabının ardından 25/1/2016 tarihide açılan davada stire aşımı bulunduğu ifade edilmiştir.
7. Başvurucunun temyiz talebi Üzerine Danıştay Onuncu Dairesi (Daire)14/11/2018 tarihli kararıyla stre ret kararını bozmuştur. Kararın gerekçesinde; 2577 sayılıKanun'da tam yargı davaları için öngörülen bir ve beş yıllık sürelerin eylemin idariliğinin ortaya çıktığı andan itibaren hesaplanmasının şart olduğu, somut olayda ise başvurucunun eylemin idariliğini 19/1/2015 tarihinde açılan ceza davası ile ðğrendiğinin kabulü gerektiği,bu nedenle de ceza davasının açılmasmdan itibaren bir yıl içinde 18/11/2015 tarihinde yapıdığı anlaşılan idari başvuru Üzerine açılan davanın süresinde olduğu ifade edilmiştir.Daire, gerekçesinde ayrica sulhname imzalandiktan sonra idarenin sorumluluğunun hizmet kusuru ilkesi uyarınca çözülebileceğini belirterek sulhnamenin iptalitalebinin de tazminat talepleri ile birlikte değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmiştir. Davalı idarenin karar düzeltme talebi üzerine Daire, bozma kararını kaldirarak İdare Mahkemesinin 17/2/2016tarihli süre ret kararını 19/10/2020 tarihinde onamıştır.

8. Başvurucu, nihai kararı 22/1/2021 tarihinde öğrenmesinin ardından 12/2/2021tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.

9. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafindan yapılmasına karar vermiştir.

II. DEĞERLENDÍRME 
10. Başvurucu; terör saldırısının gerçekleşmesinde idarenin kusuru olduğunun olay tarihinde öğrenilmesinin mümkün olmadiğıni, süre ret kararındaki yorumun mahkemeye 

crişim hakkını aşını derecede smırladığım, saldırının yaşanmasında kusuru olan idarenin bu ihmalinin yaşamı koruma yükümitlağünü ihlal ettiğini belirterek anayasal haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Adalet Bakanlığı (Bakanlīk) görūşünde, somut olay süreci, insan hakları yargısı içtihadı ile mevzuat detayl olarak aktarimış; yapılacak değerlendirmede Anayasa ve ilgili mevzuat hūkümleri, Anayasa Mahkemesi içtihadı ve somut olayın kendine őzgü şartlarının dikkate alıması gerektiği ifade edilmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanında başvuru formundaki iddialarını yinelemiştir.

I1. Olayın niteliği ve formdaki iddialar doğrultusunda inceleme adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakk yönünden yapılmıştır.

12. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

13. Adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığı mahkeme Önüne taşıyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına gelir. Kişinin mahkemeye başvurmasımı engelleyen veya mahkeme kararımı anlamsız hâle getiren, bir başka ifadeyle mahkeme kararını Önemli ölçüde etkisizleştiren sınırlamalar mahkemeye erişim hakkıı ihlal edebilir (Özkan Şen, B. No:2012/791, 7/11/2013, § 52).

14. Mahkemeye erişim hakkı, mahkemeye başvuru konusunda etkili bir sistemin var olmasını ve dava açmak isteyen kişilerin mahkemeye ulaşmada açık, pratik ve yeterli firsatlara sahip olmasını gerektirir. Özellikle hukuki ya da uygulamadaki belirsizlikler kişilerin mahkemeye erişim hakkını ihlal edebilir (Akaif Elektrik Müh. Inş. San. ve Tic. Ltd.Şti., B. No: 2012/855, 26/6/2014, § 34). Bu nedenle mahkemelerin usul kurallarım uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar getirecek ölçüde katı şekilcilikten kaçınmalarıgerektiği gibi kanunla öngörülmüş usul şartlarının ortadan kalkmasına neden olacak šlçüde aşırı esneklikten de kaçımmaları gerekir (Kamil Kog, B. No: 2012/660, 7/11/2013, § 65). Bu kapsamda mevzuatta õngörülen dava açma süresine ilişkin kuralların hukuka açıkça aykırıolarak yanlış uygulanması veya bu sürelerin hatalı hesaplanması nedeniyle kişilerin dava açma ya da kanun yollarına başvuru haklarımı kullanmasına engel olunması mahkemeye erişim hakkını ihlal edebilir (Özbakım Özel Sağlık Hiz. Inş. Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti., B. No:2014/13156, 20/4/2017, § 38).

15. Vurgulamak gerekir ki dava açma süresinin hangi tarihte başlayacağınıbelirlemek ve mevzuatı bu yönüyle yorumlamak görevi esasen derece mahkemelerine aittir.Bireysel başvurunun ikincillik ilkesi gereği, dava açma süresinin başlatılacağı tarihin belirlenmesi noktasında Anayasa Mahkemesinin bir görevi bulunmamaktadır. Anayasa Mahkemesinin bu hususta üstleneceği rol, dava açma süresinin hangi tarihten itibaren başlatilması gerektiğiyle ilgili derece mahkemelerinin yorumlarının mahkemeye erişim hakkına etkisini somut olayın şartları işığmda incelemektir (Ahmet Yıldırım. B. No:2014/18135, 20/9/2017, § 46).

16. Başvurucunun davayı süresinde açmadığı gerekçesiyle İdare Mahkemesince reddedilmesinin mahkemeye erişim hakkına müdahale teşkil ettiği açıktır. Bu sebeple müdahalenin Anayasa'nın 13. maddesinde öngörülen ve somut başvuruya uygun düşen,kanun tarafindan öngörülme, hakhı bir sebebe dayanma, ölçülülük ilkesine aykırı olmama koşullarına uygun olup olmadığının belirlenmesi gerekir,

17. Somut strece bakıldığında mahkemeye erişim hakkına davanın süre yönünden reddi suretiyle yapılan müdahalenin kanuni dayanağa sahip olduğu ve sınırlamanın meşru amacı bulunduğu (idari işlem ya da eylemlere karşı açılacak davalarda sūre şartıöngörülmesinin en genel ifadeyle idari istikrarın sağlanması şeklinde bir meşru amaca hizmet ettiği yōnünde ayrıntıl değerlendirme için bkz. Ayşe Yıldıīım, B. No: 2014/5, 25/10/2017, §§54, 55; Fatma Altuner, B. No: 2014/17714, 26/10/2017, §§ 48, 49; Ç8lbeyi Lojlstik Nakliyat Gümrükleme Denizcilik Inşaat Turizm Sanayii ve Ticaret Limited Şirketi, B. No: 2014/12354,9/11/2017, § 52) anlaşılmıştir.

18. Kanunilik ve meşru amaç şartlarını sağladığı anlaşılan mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahale, ölçülülük ilkesi bakımından da değerlendirilmelidir. Ölçülülūk ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını,gereklilik ulaşıimak istenen amaç bakımından müdahalenin zorunlu olmasını yani aynı amaca daha hafif hir müdahale ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise bireyin hakkına yapılan müdahale ile ulaşımak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gereklifiğini ifade etmektedir (AYM, E.2011/111, K.2012/56, 11/4/2012; E.2013/66,K.2014/19, 29/1/2014; E.2016/16, K.2016/37, 5/5/2016; Mehmet Akdoğan ve diğerleri, B.No: 2013/817, 19/12/2013, § 38).

19. Hak arama özgürlüğünün bağlandığı usul kurallarına uyulmaması nedeniyle uyuşmazlıkların esası hakkında karar verilmemesi suretiyle mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahalenin idari istikrarın sağlanması amacının gerçekleştirilmesi bakımından elverişli ve gerekli olduğu söylenebilir. Somut olaydaki müdahalenin ölçülalüğünün değerlendirilmesi bakımından asıl üzerinde durulmast gereken husus ise müdahalenin orantılıolup olmadığıdır.

20. Eldeki başvuruya konu yargılama sürecinde Idare Mahkemesi, meydana gelen Ölümler ile buna neden olan eylemin patlamanın gerçekleştiği 11/5/2013 tarihinde öğrenilip 21/6/2013 tarihinde sulhname imzalandiğı ve bu tarihlerden itibaren mevzuatta belirtilen süreler aşıldıktan sonra yapıan idari başvuru üzerine açılan davanın süresinde olmadığıgerekçesine yer vererek davayı reddetmiştir. Başvurucu, idarenin kusurlu olduğunu ve emniyet birimlerinin olayda ihmali bulunduğunu ceza davası ile öğrendiğini belirterek idari başvuru süresinin başlangıç tarihi olarak bu tarihin esas almmamasının mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiğini ileri sürmüştür.

21. Anayasa Mahkemesince daha önce benzer nitelikte başvurularda da belirtildiği üzere idari eylem nedeniyle uğranılan zararın tazmini talebiyle açılan tam yargı davasında idarenin tazminle yükümlü tutulabilmesi için ortada idari eylem ve zarar olmali, ayrıca zararla idari eylem arasında illiyet bağı bulunmalıdır. Sōz konusu eylemlerin idariliği ve doğurduğu zarar bazen eylemin yapılmasıyla birlikte ortaya çıkarken bazen de çok sonra değişik araştırma, inceleme ve hatta ceza yargılamaları sonucu ortaya çıkabilmektedir (Leyla Bitik ve diğerleri, B. No: 2019/24350, 16/3/2023, § 52).

22. Idariliğin veya meydana gelen zararın ya da aralarındaki illiyet bağının eylemden sonra anlaştldığı veya ortaya konulabildiği durumlarda dava açma süresinin hak sahibini henüz dava hakkının doğduğundan haberdar olmadığı ve somut şartlar çerçevesinde haberdar olduğunun kabulünü haklı kılan nedenlerin bulunmadığı bir dönemde işlemeye başlaması dava hakkını varlığıı anlamsız kılrp ölçülülūk ilkesini zedeleyebilir. Bu nedenle eylemin idariliğinin veya yol açtığı zararın ya da illiyet bağının eylemden sonra anlaşıldığı

veya ortaya konulabildiği durumlarda dava açma süresinin bu tarihlerden sonra başlayacağıkabul edilmektedir (çok sayıda karar arasından bkz. Seyma Kayaoğlu, B. No: 2014/5491,5/7/2017, § 55).

23. Somut olayda öIümün 11/5/2013 tarihinde meydana gelen terör saldırısı sonucu gerçekleştiği konusunda tereddüt bulunmamaktadır ancak olayda idarenin kusuru olmasıdurumunun İçişleri Bakanlığı tarafindan yapılan inceleme, akabinde gerçekleşen soruşturma izni verilmesi işlemleri ve olayda ihmali/kusuru olduğu düşünülen emniyet görevlileri hakkında 19/1/2015 tarihinde açılan ceza davası ile açığa çıktığı gōrūlmūştūr. Dolayısıyla başvurucunun anılan süreçten önce ölüm olayına sebebiyet veren olguya dair ihmale,eylemsizliğe ve dolayısıyla eylemin idariliğine ilişkin bir bilgiye, veriye sahip olmadığıanlaşılmıştır. Bu bağlamda başvurucunun, yakınlarının ölümfne neden olan terör saldırısında idarenin kusur doğurabilecek eylemsizliğini (ðnlem almama hâli) ve zararla idari eylemsizlik arasında illiyet bağı olduğunu öltim olayıyla derhâl öğrendiğinden sōz edilemez (benzer yöndeki Avrupa Insan Hakları Mahkemesi değerlendirmesi için bkz. Kurşun/Türkiye, B. No:22677/10, 30/10/2018, §§ 101-106).

24. Bu itibarla başvurucunun olayın gerçekleştiği11/S/2013 tarihi esas alınarak uğradığı zararla ilgili idari başvuru yapmak suretiyle dava açmasının beklenmesi başvurucuya orantısız bir külfet yüklemektedir.

25. Bu hâle göre İdare Mahkemesinin dava açma stresinin başlangıç tarihine ilişkin yorumunun başvurucunun mahkemeye erişim hakkına yönelik katı bir yorum olduğu ve bu yorumun başvurucunun mahkemeye erişim hakkmı aşrı derecede güçleştirerek neredeyse imkânsız hâle getirdiği değerlendirilmiştir. Bu nedenle davanın süre aşımından reddedilmesi suretiyle başvurucunun mahkemeye erişim hakkına yönelik ıüdahalenin ölçüsüz olduğu sonucuna varılmiştır.

26. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'mın 36. maddesinde güvence altına altnan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkıın ihlał edildiğine karar verilmesi gerekir.

27. Başvurucu, yaşam hakkının da ihlal edildiğini ileri sürmüş ise de adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı yönünden ulaşılan sonuçgözetilerek sōz konusu ihlal iddiası yönünden ayrıca inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.

III. GİDERİM 
28. Başvurucu; ihlalin tespiti, yeniden yargılama yapılması ve f00.000 TL, tazminat ödenınesi talebinde bulunmuştur.

29. Başvuruda tespit edilen hak ihlalinin sonuçlarıın ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmaktadır. Bu kapsamda kararın gönderildiği yargı mercilerince yapılması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatmak ve Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ulaştıran nedenleri gideren, ihlal kararıda belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar vermektir (Mehmet Doğan [GK], B. No:2014/8875, 7/6/2018, §§ 54-60; Allgül Alkaya ve diğerleri (2), B. No: 2016/12506,93-100).7/11/2019, §§53-60, 66; Kadri Enls Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§

30.Ihlalin ve sonuçlarımm ortadan kaldıriması için yeniden yargılama yapıimasının yeterli giderim sağlayacağı anlaşıldığından tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir.
IV. HÜKÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A. Mahkemeye erişim hakkımın ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkıkapsamıdaki mahkemeye erişim hakkının İHLAL EDİLDİĞiNE,
C. Yaşamhakkı yönündenINCELEME YAPILMASINA GEREK BULUNMADIĞINA,
D.Kararın bir örneğinin mahkemeye erişim hakkmın ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırıIması için yeniden yargılama yapılmak ūzere Hatay Îdare Mahkemesine (E.2016/110,K.2016/156) GÖNDERILMESINE,
E. Başvurucunun tazminat talebinin REDDfNE,
F. 487,60 TL harç ve 18.800 TL vekâlet Ücretinden oluşan toplam 19.287,60 TL yargılama giderinin başvurucuya ÖDENMESINE,
G.Ödemenin kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dōrt ay içinde yapılmasına, õdemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten Ödeme tarihine kadar geçen sūre için yasa! FAlZ UYGULANMASINA,
H. Kararın bir Ömeğinin Adalet Bakanlığıa GÖNDERİLMESINE 18/4/2024tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.