Anayasa Mahkemesinin 4/12/2025 Tarihli ve 2022/60223 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2026-02-12

12 Şubat 2026 PERŞEMBE 
Resmî Gazete 
Sayı : 33166
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
BİRİNCİ BÖLÜM  KARAR 
AYHAN AKTAŞ VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU 
Başvuru Numarası: 2022/60223Karar Tarihi : 4/12/2025
Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTEŞİrfan FÍDAN Muhterem INCE Raportör : Mutlu ALAF Başvurucular : 1. Ayhan AKTAŞ2. Canan AKTAŞ3. Muzaffer AKTAŞ4. Necla AKTAŞ5. Şirin AKTAŞVekili : Av. Eren Firat TUTAR 
I. BAŞVURUNUN ÖZETİ
1. Başvuru, tazminat davasında adli yardım talebinin reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

A. Bíreysel Başvuruya Konu Dava Süreci 
2.Başvurucular, geçirdikleri trafik kazası nedeniyle uğradıkları zararla ilgili olarak davalı sigorta şirketi aleyhine 15/9/2020 tarihinde maddi tazminat davası açmıştır. Erzurum Asliye Ticaret Mahkemesinde (Mahkeme) görülen davada başvurucular 12/5/2022 tarihinde harçları ve yargılama giderterini ödeyemeyecckleri gerekçesiyle adli yardım talebinde bulunmuştur. Adli yardım talebi dilekçesinin ekinde başvurucu Muzaffer Aktaş'ın hükümlüolması nedeniyle kendisine vasi tayin edildiğine ilişkin sulh hukuk mahkemesi kararı ve yine bu başvurucu ile diğer başvurucular Şirin Aktaş ile Necla Aktaş'a ilişkin fakirlik belgesi sunulduğu görüłmüştür. Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden yapılan incelemede adli yardımın talep edildiği tarihte başvuruculardan Ayhan Aktaşıın 6, Canan Aktaş'ın ise 4 yaşında olduğu anlaşılmıştır.

3. Mahkeme 13/5/2022 tarihli ara kararı ile adli yardım talebini reddetmiştir.Kararın gerekçesi şöyledir:

"Yapılan Uyap sorgulamasında tarafların UYAP üzerinden TAKBiS sorgularının yapıldığında bir kisım davacılar üzerinde taşınmazın bulunduğu, bir kısım davacıların ise 18 yaşından küçük olduğu ayrıca davacının kendisini özel bir vekil ile temsil ettirdiği de nazara alınarak davacı vekilinin adli yardım talebinin bir haftalık yasal süre içerisinde itiraz yolu açık olmak üzere REDDiNE, (iş bu karurın davacı vekiline tebliğine)"
4. Başvurucular, bu karara 13/5/2022 tarihinde itiraz etmiş; itiraz dilekçesinde başvurucu Muzaffer Aktaş'ı hükümlü olduğunu, Şirin Aktaş ile Necla Aktaş'ın ise harç ve yargılama giderlerini ödeyebilecek maddi imkânları olmadığını, salt özel vekille temsil edilmiş olmanın adli yardım talebinin reddi gerekçesi olamayacağını ifade etmiştir.
5. Trabzon Asliye Ticaret Mahkemesinin 20/5/2022 tarihli karariyla itiraz reddedilmiştir. Kararın gerekçesinde başvurucuların üzerinde kayıtlı taşınmaz bulunduğu belirtilmiştir.

6. Başvurucular, nihai hükmü 20/5/2022 tarihinde öğrendikten sonra 3/6/2022tarihinde süresinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafindan yapılmasına karar verilmiştir.

B. Bireysel Başvuru Tarihinden Sonraki Yargılama Süreei 
7. UYAP üzerinden yapılan incelemede 8/5/2023 tarihinde davanın kabulüne karar verildiği, bu kararın Erzurum Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesinin 24/4/2025 tarihli kararı ife kaldırıldığı ve yargılamanın devam ettiği görülmüştür.

II. DEĞERLENDİRME 
A. Adli Yardim Talebi 
8. Başvurucular, bireysel başvuru harç ve giderlerini ödeme gücünden yoksun olduklarımı belirterek adli yardım talebinde bulunmuştur. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay ([2. B.], B. No: 2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkeler dikkate alınarak geçimini önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucuların açıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yardım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir.

B. Mahkemeye Erişim Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia 
9. Başvurucular; Muzaffer Aktaş'ın hükümlü olduğunu, diğer başvurucuların da maddi imkânı olmadığını iłeri sürmüştür. Başvurucular; davalarında haklı çıkmalarının kuvvetle muhtemel olduğunu, rapor neticesinde dava değerinin artırlması hâlinde gerekli harç ve giderlerin ödenmesinin dava sürecinde geçimlerini büyük oranda etkileyeceğini,mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür, Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanhık) gönderilmiştir.

10. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

11. Adil yargiianma hakkının en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabiimek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına gelir. Kişinin mahkemeye başvurmasını engelleyen veya mahkeme kararını anlamsız hâle getiren, bir başka ifadeyle mahkeme kararını önemli ölçüde etkisizleştiren sınırlamalar mahkemeye erişim hakkını ihlal edebilir (Özkan Şen [2. B.J, B.No: 2012/791, 7/11/2013, § 52).

12. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı, mahkemeye başvuru konusunda etkili bir sistemin var olmasını ve dava açmak isteyen kişilerin mahkemeye ulaşmada açık, pratik ve yeterli firsatlara sahip olmasını gerektirir. Özellikle hukuki ya da uygulamadaki belirsizlikler kişilerin mahkemeye erişim hakkını ihlal edebilir (Aktif Elektrik Müh. İnş. San.ve Tic. Ltd. $ti. [1. B.], B. No: 2012/855, 26/6/2014, § 34). Bu nedenle mahkemelerin usul kurallarını uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar getirecek ölçüde katı şekilcilikten kaçınmaları gerektiği gibi kanunla öngörülmüş usul şartlarının ortadan kalkmasına neden olacak ölçüde aşırı esneklikten de kaçımaları gerekir (Kamil Koç [1. B.], B. No: 2012/660,7/11/2013, § 65).

13. Somut olayda başvuruculanın açmış olduğu tazminat davasında adii yardım talebinin reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkına müdahale yapildıği görülmektedir. Bu sebeple müdahalenin Anayasa'nın 13. maddesinde öngörülen ve somut başvuruya uygun düşen kanun tarafından öngörülme, meşru bir amaca dayanma, ölçülülük ilkesine aykırı olmama şartlarına uygun olup olmadığının belirlenmesi gerekir.
14. Mahkemenin adli yardım talebini reddetmesinin nedenini 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesinin (1) numaralı fikrasına dayandırdığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla müdahalenin kanuni dayanağının bulunduğu görülmektedir.

15. Yargı harçları, yargı hizmetinden yararlanılması karşılığında devlete ödenen katkı payını ifade etmektedir. Yargı harcı ödeme yükümlülüğü getirilmesiyle bölünebilen bir kamu hizmeti olan yargı hizmetinden yararlananların bu hizmetin maliyetinin bir kismına katlanması hedeflenmcktedir. Bunun yanında yargı harcının abartili, zorlama veya ciddiyetten yoksun taleplerin disipline edilmesi ve gereksiz başvuruların önüne geçiłerek mahkemelerin meşgul edilmesinin önlenmesi amacına hizmet ettiği de açıktır. Öte yandan başvurucuların harç dışındaki yargılama giderleri karşılığında avans yatırmakla yükümlükılınmasıın amacı ise yargılama sırasında yapılması zorunlu giderleri finanse etmektir. Bu giderlerin yargı hizmeti talep eden kişi tarafından karşılanması işin doğası gercğidir.Dolayısıyla başvurucuların harç ve diğer yargılama giderlerini ödemekle yükümlükılınmasının mahkemeye erişim hakkının doğasından kaynaklanan ve anayasal açıdan meşru amaçlara dayandığı sonucuna ulaşıłlmıştır (Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim [1. B.], B.No: 2017/21882, 10/2/2021, § 45).

16. Kanunilik ve meşru amaç şartlarını sağladığı anlaşılan mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahale, ölçülülük ilkesi bakımından da değerlendirilmelidir. Ölçülülük ilkesi clverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişliłik öngörülen müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını,gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından müdahalenin zorunlu olmasını yani aynı amaca daha hafif bir müdahale ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılık ise bireyin hakkına yapilan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi 

gerekliliğini ifade etmektedir (AYM, E.2011/111, K.2012/56, 11/4/2012; E.2013/66,K.2014/19, 29/1/2014; E.2016/16, K.2016/37, 5/5/2016; Mehmet Akdoğan ve diğerleri [1.B.], B. No: 2013/817, 19/12/2013, § 38).

17. Mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahalenin ölçülülüğü bağlamında ilk değerlendirilmesi gereken busus elverişlilik kriteridir. Başvurucuların harç ve yargıama gideri ödemekle yükümlü kılınmasının gereksiz yere dava açılmasını önleme amacına ulaşılması yönünden elverişli bir araç olduğu açıktır (Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim,§ 50).

18. İkinci olarak müdahalenin gereklilik kriterini sağlayıp sağlamadığıincelenmelidir. Gereklilik, mahkemeye erişim hakkını en az zedeleyen aracın seçilmesini ifade etmektedir. Yargısal başvuruiarda ilgililerin harç ve diğer yargılama giderlerini ödemekle yükümlü kılınmasının mahkemeye erişim hakkını kısıtladığı tartışmasızdır.Bununla birlikte harç ve yargılama giderlerini ödeme yükümlülüğünün doğduğu ana göre müdahalenin derecesi değişebilmektedir. İlgilinin daha yargılamanın başında yargılama giderlerini ödemekle yükümlü tutulması ile yargılamanın sonunda yargılama giderlerini ödemeye mahkûm edilmesi arasında müdahalenin ağırhğı bakımından önemli farklılık bulunmaktadır. Yargılama giderlerinin dava şartı olarak öngörülmesinin davanın esası karara bağlandıktan sonra kişinin yargılama giderini ödemekle yükümlü kılınmasına nazaran mahkemeye erişim hakkına daha ağır bir müdahale teşkil edeceği kuşkusuzdur. Bu sebeple yargılama giderlerini ödeme yükümlülüğünün yargılamanın sonuna ötelenmesinin hakka daha hafif bir müdahale teşkil etmesi sebebiyle tercihe şayan bir yöntem olduğu söylenebilir (Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim, § 51).

19. Bununla birlikte yargılama giderlerinin yargılamanın sonunda ödenmesinin harçyükümlülüğünü anlamsız hâle getirmesi riskini taşıdığının altı çizilmclidir. Harcın yargılamanın sonunda ödenmesi ile başında ödenmesi arasında gereksiz davaların açılmasından caydırma bakımından fark bulunmaktadır. Harcın yargılamanın sonucunda ödeneceği düşüncesi, kişinin gereksiz yere dava açma isteğini kırma özelliğini bełli ölçüde zayıflatabilir. Bu husus gözetildiğinde kamu makamlarının harcın ödenmesinin yargılamanın sonuna ertelenmesi biçiminde bir aracı tcrcih etme yükümlülüğü altında olduklarısöylenemez. Kanun koyucunun harç ödeme yükümlülüğünün doğduğu safhayı belirleme konusunda belli ölçüde takdir yetkisine sahip olduğu kabul edilmelidir. Nitekim kanunda başvuru ve nispi karar harcının dörtte birinin peşin olarak, kalan kısmunın ise yargılamanın sonunda ödenmesi öngörülmek suretiyle kamu yararı ile mahkemeye erişim hakkı arasında adil bir denge kurulmaya çalışılmıştır (Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim, § 52).
20. Ne var ki mali imkânları elverişli olmayan kişilerin başvuru harcını ve nispi karar harcının dörtte birini ödeme gücünden yoksun olmaları söz konusu olabilir. Bu kişilerin sözü edilen harçları davanın başında ödeme yükümlülüğü altına sokulması mahkemeye erişimlerini imkânsız hâle getirebilir veya önemli ölçüde zorlaştırabilir. Kanun koyucu ödeme gücü bułunmayan bu gibi kişilerin mahkemeye crişebilmelerini temin etmek için adli yardım mekanizması öngörmüştür. Buna göre mali gücü olmayan kişilerin bu durumlarınıbelgelendirmeleri ve davalarının açıkça temelsiz bulunmaması hâlinde yargılamanın sonuna kadar yargılama gideri õdemekten muaf tutulmalan öngörülmüştür. Ayrıca bu kişilerin yargilamanın sonucunda haksız bulunması sebebiyle yargilama giderinin aleyhlerine hükmedilmesi hâlinde yargılama giderlerini taksitle ödemelerine imkân sağlanmıştır. Son olarak haksız çıksalar bile aleyhlerine yargılama giderine hükmedilmesinin mağduriyetlerine 

neden olacağının açıkça anlaşılması hâlinde bu kişilerin yargılama gideri ödemekten tamamen muaf tutulmasına da hükmedilebilir. Tüm sayılan bu imkânlar mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahaleyi hafifleten araçlardır (Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim, §53).

21. Yargılama giderlerini ödeme gücünün bulunmadığını iddia eden kişilerin yargılama giderlerinden geçici olarak muaf tutulmalarına imkân tanıyan adli yardımdan faydalandırılmaları mahkemeye erişim hakkından yararlanılabilmesi için oldukça önemlidir.Ödeme gücü zayıf ofan kişilerin yargılamanın sonuçlanmasından sonra yargılama giderlerini ödemeye mahkûm edilmeleri gibi daha hafif bir müdahale aracı yerine yargılamanın başında harç ve diğer yargılama giderini ödemekle yükümiü kılınmaları en az zedeleyici aracın seçilmesi yükümlülüğünün ihlaline yol açabilir (Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim, §54).

22. Somut olayda başvurucular, tazminat davası açmış ve bu davada adli yardım talebinde bulunmuştur. Başvurucuların adli yardım talebi, bazı başvurucular adına kayıthıtaşınmazın bulunduğu, bazı başvurucuların ise on sekiz yaşından küçük olduğu, ayrıca kendilerini özel bir vekil ile temsil ettirdikleri gerekçesiyle reddedilmiştir. İtiraz makamı, bu karara yapılan itirazı bir kısım başvurucu üzerinde kayıtłı taşınmaz bułunduğu gerekçesiyłe reddetmiştir.

23. Başvurucuların bir avukatla temsil edilmiş olmaları adli yardım talebinin reddi için tek başına yeterli bir gerekçe olamaz. Bu şekildeki kategorik yaklaşım ilgililerin gerçek mali durumłarını hesaba katılmasını önlemektedir. Başvurucuların sırf avukat tutmalarından hareketle -avukata ücret ödediklerine dair bir tespit de yapılmadan- mali güçlerinin yargılama giderlerini karşılayacak düzeyde olduğu sonucu çıkarılamaz. Mahkemenin bu yaklaşımıbaşvurucularıi, fakirlik durumlarını kanıtlayarak kanunla tanınan yargılama giderlerini ödeme hususunda geçici muafiyetten yararlanma imkânından mahrum bırakmıştır.
24. Yargılama makamlarının bir kısım başvurucunun adına kayıtlı taşınmaz olduğu gerekçesi yönünden ise UYAP üzerinden yapılan incelemede yalnızca başvurucu Muzaffer Aktaş'ın adına kayıtlı çayır, tarla, kârgir ev, ahır niteliklerinde 17 adet taşınmaz olduğu görülmüştür. Diğer başvurucuların üzerinde ise kayıthı taşınmaz olmadığı görülmüştür.Yargılama makamları, başvurucuların söz konusu tutarı ödemesi hâlinde geçimlerini önemli ölçüde güçleştireceği iddiasını desteklemek için ibraz ettiği belgelere itibar ctmemiştir.Başvurucular, Muzaffer Aktaş'ın hükümlü olduğunu ve kendisine vasi atandığını dile getirmiştir. Mahkeme, başvurucu Muzaffer Aktaş'ın taşınmazları üzerinde tasaruf ehliyetinin kısıtlanıp kısıtlanmadığı hususunda bir araştırma yapmamış, başvurucuların adli yardımdan faydalanmasına engel olacak şekilde katı ve kategorik bir yorum yapmıştır. Bu şekildeki kategorik yaklaşım adli yardım kararı verilmesinde ilgililerin gerçek mali durumlarının dikkate alınmasını önlemektedir.

25. Somut olayın özelliği dikkate alındığında başvurucuların özel vekâletnameli vekille temsil edildiği ve bir başvurucunun adına kayıtlı taşınmaz olduğu gerekçesiyle başvurucuların adli yardım talebi reddedilerek dava açma imkânının ortadan kaldırılmasısuretiyle mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahalenin gereklilik kriterini taşıdığıMahkemece gösterilememiştir.

26. Açıklanan gerekçelerle başvurucuların Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir,

III. GİDERİM 
27. Başvurucular, ihlalin tespiti, yeniden yargılama yapılması ile 50.000 TL maddi ve 50.000 TL manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

28. Başvuruda tespit edilen anayasal hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldınlmasıiçin yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunmaktadır. Anayasa'nın 148. ve 153. maddeleri ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayıùı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. ve 66. maddeleri uyarınca ihlal kararının gönderildiği yargı mercilerinin yapması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatıp Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında belirtilen ilkelere ve gerekçelere uygun biçimde yürütülecek yargılama sonunda hak ihlalinin nedenlerini gidererek yeni bir karar vermektir (yeniden yargılama konusunda bkz, Mehmet Doğan [GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, §§54-60; Aligül Alkaya ve diğerleri (2) [1. B.], B. No: 2016/12506, 7/11/2019, §§ 53-60, 66;Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§ 93-100).
29. Öte yandan hak ihlali kararından Anayasa Mahkemesinin davanın neticesiyle ilgili bir tutum sergilediği sonucu çıkanlmamalıdır. Anayasa Mahkcmesince verilen hak ihlali kararı uyuşmazlığın sonuçlarından bağımsız olup davanın kabulüne, reddine ya da beraate veya mahkûmiyete karar verilmesi gerektiği anlamına gelmemektedir. Kural olarak yargılamanın her aşamasında olduğu gibi ihlalin sonuçlarnı gidermek üzere yeniden yapılacak yargılama sonunda da delillerin dava ile ilişkisini kurma ve bunları değerlendirip sonuç çıkarma yetkisi ilgili mahkemelere aittir.

30. İhlalin ve sonuçlarımın ortadan kaldırıiması için yeniden yargılama yapılmasının yeterli giderim sağlayacağı anlaşıldığından tazminat talepierinin reddine karar verilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

IV. HÜKÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinin KABULÜNE,
B. Mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
C. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkıkapsamındaki mahkemeye erişim hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
D. Kararın bir örneğinin mahkemeye erişim hakkının ihlalinin sonuçlarıın ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için Erzurum Asliye Ticaret Mahkemesi'ne (E.2025/240) GÖNDERiLMESINE,
E. Başvurucuların tazminat taleplerinin REDDİNE,
F. 40.000 TL vekâlet ücretinden oluşan yargılama giderinin başvuruculara MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE,

G. Ödemelerin kararın tebliğini takiben başvurucuların Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olmasıhâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAiZ UYGULANMASINA,
H. Kararın bir öreğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESiNE 4/12/2025tarihinde OYBİRLiĞİYLE karar verildi.