Anayasa Mahkemesinin 18/4/2024 Tarihli ve 2020/32967 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2024-07-31

31 Temmuz 2024 ÇARŞAMBA 
Resmî Gazete 
Sayı : 32618
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
BİRİNCİ BÖLÜM  KARAR  HAYDAR DEMÍR VE ZELİHA YALÇİN BAŞVURUSU 
Başvuru Numarası: 2020/32967Karar Tarihi : 18/4/2024
Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FIDAN Yılmaz AKÇİL Raportör : Mahmut ATEŞBaşvurucular : 1. Haydar DEMİR : 2. Zeliha YALÇİN Vekilleri : Av. Hüseyin AYGÜN 
1. BAŞVURUNUN ÖZETİ
1. Başvuru, kolluk kuvvetlerinin terörle mücadele operasyonu kapsamında silahlıgüç kullanımı sonucu meydana gelen ölūm nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

2. 20/9/2016 tarihinde Tunceli'de iki beyaz minibüs içinde taşınan çeșitli yaşam malzemelerinin PKK terör örgütü üyelerine teslim edileceği yönünde istihbari bilgiler elde edilmesi üzerine Venk Köprüsil olarak tabir edilen bölgede güvenlik güçlerince operasyon düzenlenmiştir.

3. Olay Tutanaklarına göre operasyon bölgesine gelen beyaz renkli bir minibüse güvenlik güçlerince yapılan dur ihtarına minibüste bulunan kişilerce uzun namlulu silahlarla ateş edilerek karşılık verilmiş ve çatışma başlamıştır. Çatışma sırasında araçtan inen ve yaralıolduğu tahmin edilen iki kişinin Munzur Irmağı yönüne kaçtığı, aramalara rağmen bulunamadığı, araç içindeki bir kişinin ise çatışmada ðldüğü tutanaklara yansımıştır. Ayrıca çatışma sırasında olay yeri yakınlarındaki ormanlık alanda bulunan başka bir kişi güvenlik güçlerine ateş açmış, ateşle karşılık verilmesi tzerine yaralanan bu kişi kaçmış, daha sonra kaçan kişinin l.T, olduğundan şüphelenilmiş ve I.T. yakalanmıştır. Bunun yanı sıra olay yerinden ve minibüs içinden Kalaşnikof marka iki tüfek ve bu tüfeklere ait şarjörlerle birlikte PKK terör örgütü mensuplarına ait olduğu değerlendirilen kıyafet, yaşam malzemeleri ve çeşitli deliller ele geçirilmiştir.

4. Tunceli Cumhuriyet Başsavcılıği, olayla ilgili olarak aynı tarihte soruşturma başlatmıştır. Soruşturma kapsamında yaptlan lū muayenesi, otopsi ve kimlik tespiti çalışmaları somucunda çatışmada ölen kişinin başvurucuların oğlu E.D. olduğu tespit edilmiştir. E.D.nin kardeşi A.D.nin teşhis tanığı olarak beyanı alınmüş ve E.D.nin cesedi A.D.ye teslim edilmiştir.


5. Soruşturma kapsamıda ele geçen silah, boş kovan ve taşınabilir beliek, E.D.nin Özerinden çıkan elbiseler ve diğer deliller üzerinde kriminal incelemeler yapılarak uzmanlık raporları düzenlenmiştir. Operasyona katılan güvenlik güçlerinin müşteki sıfatıyla beyanlarına başvurulmuştur. Ayrıca soruşturma kapsamında E.D.nin PKK terör örgūtü ile irtibatı bulunduğuna dair tanık ifadeleri alınmıştır.

6. 27/9/2016 tarihinde 2016/1785 numaralı soruşturma ūzerinden suih ceza hâkimliğince soruşturma dosyası içeriğini inceleme ve belgelerden örnek alma yetkilerinin kısıtlanması kararı verilmiştir. Karar gerekçesinde "PKK/KCK terör örgütüne üye olma suçuna ilişkin soruşturma yūrütülmekte olup soruşturmanın tehlikeye düşmemesi amacıyla"bu kararın verildiği belirtilmiştir. Soruşturma sūrecinde 2016/1785 mumaralı soruşturma dosyası 2016/1761numaralı dosya ile birleştirilerek kapatilmış, 2016/1761 numaralı dosya ise 2016/1765 numaralı dosya ile birleştirilerek kapatılmiş, soruşturmaya 2016/1765 numaralıdosya üzerinden devam edilmiştir. Başvurucular kısıtlama kararıma 28/11/2018 tarihinde itiraz etmiştir. Başvuru dosyasında bu itiraz ile ilgili verilen karara dair bilgi bulunmamaktadır.

7. Soruşturma sırasında, tutuklu bulunan Î.T. hakkındaki soruşturma tefrik edilmiş;olayla irtibatlı olduğuna dair deliller elde edilen R.G. hakkında yakalama emri düzenlenmiştir. 21/1/2019 tarihinde başvurucuların ifade vermek istediklerini beyan ederek müracaat etmeleri üzerine müşteki sıfatıyla beyanlanı alınmıştır. Başvurucular özetle E.D.nin örgütle irtibatı olmadığını, tam tersine daha önceden PKK terör örgütü tarafindan kaçırılarak tehdit edildiğini, olaydan iki gūn önce E.K. isimli bir kişinin örgūtün kendilerine 20.000 TL para cezası kestiğine dair bir kâğıt getirip E.D.ye verdiğini beyan etmiştir.
8. Başvurucular 15/10/2020 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.
9. Bireysel başvurudan sonra 12/12/2022 tarihinde E.D. hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair ek karar verilmiştir. Karar gerekçesinde, kasten öldürme ile devietin birliğini ve ülke bütünlūğü bozma suçlarından hakkmda soruşturma yürütülmekte ise de E.D.nin 20/9/2016 tarihinde ölmesi nedeniyle hakkında soruşturma yürütülmesinin mümkün olmadığı belirtilmiştir.

10.Inceleme tarihi itibarıyla değinilen olayla ilgili soruşturma Tunceli Cumhuriyet Başsavcılığının 2016/1765 numaralı dosyası üzerinden derdesttir.

1I. Komisyon başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafindan yapılmasına karar vermiştir.

II. DEĞERLENDİRME 
12.Başvurucularmn adlì yardım taleplerinin kabultüne karar verilmesi gerekir.
13. Başvurucular; E.D.nin terör Örgütünce kaçırılan bir sivil olduğunu, güvenlik güçlerinin orantısız güç kullanması sonucu hayatını kaybettiğini, çatışmada ağır şekilde yaralanmasına rağmen E.D.ye tıbbi yardım sağlanmadığını, olayla ilgili soruşturmanın makul sürede başlamadığını ve tamamlanmadığımı, soruşturmaya katılımlarının sağlanmadığıi,talep ettikleri delillerin toplanmadığını, bu nedenlerle yaşam hakkı ile birlikte adil yargılanma ve etkili başvuru haklarının ihlal edildiğini iddja etmiştir.


14. Adalet Bakanlığı (Bakanlık) görüşünde özetle öltim olayının planlı bir operasyon kapsamında, gerekli olan uyarlara rağmen, karşı tarafin silablı güce başvurmasıüzerine bu saldırıyı defetmeye yeterli ve orantılı güç kullanımı sonucu gerçekleştiği bildirilmiştir. Ayrıca soruşturma kapsamında olayda yer alan kişilerin kimliklerinin tespit edilmesi yönünde çalışmalar yapıldığı, böylelikle gelişme kaydedilerek soruşturmaya devam edildiği ifade edilmiştir.

15. Başvurucular Bakanlık görüşlerine karşı beyanlarında hak ihlali iddialarınıtekrar etmiş; ayrıca Bakanlık görūşlerinde E.Dnin şüpheli olarak ele alındığını, buna karşılık soruşturmanın E.D.nin güvenlik güçlerince öldürülmesine ilişkin olduğunu, şüphelilerin orantısız güç kullanan güvenlik görevlileri olduğunu ileri sürmüştür.
16. Başvuru yaşam hakkı kapsamında incelenmiştir. Bununla birlikte E.D.nin ðlümüyle ilgili soruşturma devam ettiğinden ve bireysel başvuru dosyasında yaşam hakkının maddi boyutuyla ilgili inceleme yapmaya yeterli bilgi bulunmadığından inceleme yalnızca yaşam hakkının usul boyutu kapsamında yapılmıştır.

17. Öte yandan somut başvuruya konu olayla ilgili ve derdest olan bir ceza soruşturması bulunduğundan bireysel başvuru yollarının tüketilmesi ve başvuru süresi hususlarında da bir değeriendirme yapılmalıdır.

18.Yaşam hakkı ile ilgili bir soruşturmanın etkili olup olmadığı yönfnden inceleme yapılabilmesi için -mutlak surette gerekli olmasa da- soruşturmanın ilgili kamu makamlan tarafindan nasil sonlandırılacağının beklenmesi bireysel başvuru ile getirilen koruma mekanizmasının ikincil niteliğine uygun olacaktır (Adle Azizoğlu ve Sadat Azizoğlu, B. No:2014/15732, 24/1/2018, § 86).

19. Diğer taraftan başvurucuların yetkili makamlara müracaat etmelerine rağmen doğal olmayan bir Blūmle ilgili soruşturma başlatılmamışsa, başlatılan soruşturmada ilerleme yoksa veya soruşturma artık etkisiz bir hâl almışsa başvuruculardan soruşturmanın sonucunu beklemelerini istemek makul olmayacaktır. Böyle bir durumda başvurucular, gerekli özeni göstermeli ve şikâyetlerini çok uzun süre geçirmeden Anayasa Mahkemesine sunmalıdır.Başka bir deyişle başvurucular, etkili bir soruşturma yürütüjmediğinin farkma vardıkları veya varınaları gerektiği andan itibaren otuz gün içinde bireysel başvuru yapmalıdır. Doğal olarak başvurucuların etkili bir soruşturma yürütütlmediğinin ne zaman farkına varmalan gerektiği her davanın şartlarıa bağlı olarak değeriendirilecektir (aynı yöndeki karar için bkz, Adle Azizoğlu ve Sadat Azizoğlu, § 87).

20. Ceza soruşturmasının etkili olmadığı iddiasını içeren somut başvuru,soruşturmanın başlamasından 4 yıl 1 ay sonra yapılmıştır. E.D.nin ölūmüyle ilgili soruşturmanın kendine õzgü şartları dikkate alındığında başvuruculardan bireysel başvuruda bulunmak için etkili olmadığını düşündtikleri bir soruşturmanın tamamlanmasınıbeklemelerinin istenemeyeceği ve başvurucuların özen yükümlülağüne uygun olarak soruşturmanın etkisiz bir hål aldığını düştündükieri andan itibaren süresinde bireysel başvuruda bulundukları değerlendirilmiştir. Doyasıyla somut başvuruda bireysel başvuru yollarımın tüketilmesi ve süre bakımımdan kabul edilemezliğe karar verilmesini gerektirecek bir neden bulunmadığı anlaşılmıştır.


21. Bu itibarla açıkça dayanaktan yoksun olmayan ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmayan yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
22. Devlet, yaşam hakkının etkili soruşturma yükümlülüğüne ilişkin usul boyutu kapsamında doğal olmayan her ölüm olaymın sorumlularıntn belirlenmesini ve gerekiyorsa cezalandırımasıı sağlayabilecek etkili resmî bir soruşturma yūrūtmek durumundadır. Kamu görevlilerinin güç kulłanımt sonucu gerçekleşen ölüimlere ilişkin soruşturmaların etkili olabilmesi için soruşturma makamlarını olaya karışmış olabilecek kişilerden bağımsız olması, resen ve derhâl harekete geçerek ölüm olayinı aydmlatabilecek ve sorumluların belirlenmesini sağlayabilecek bütün delilleri tespit etmesi gerekir. Soruşturma süreci kamu denetimine açık olmalı ve ölen kişinin yakınlarının meşru menfaatlerini korumak için bu sürece gerekli olduğu ölçüde katılımları sağlanmalıdır. Makul bir özen ve süratle yürütülmesi gereken soruşturma sonucunda alınan karar, soruşturmada elde edilen tüm bulguların kapsamli, nesnel ve tarafsız bir analizine dayalı olmalı; bunun yanı sira yaşam hakkına yönelik müdahalenin Anayasa'nın aradığı zorunlu bir durumdan kaynaklanan ölçülü bir mūdahale olup olmadığına yönelik bir değerlendirme içermelidir (aynı yöndeki kararlar için bkz. Cemil Danışman, B. No: 2013/6319, 16/7/2014; Ipek Deniz ve diğerleri, B. No:2013/1595, 21/4/2016; Cembeli Erdem, B. No: 2014/19077, 18/4/2018; Cem Sarisūlük ve diğerleri [GK], B. No: 2015/16451, 15/12/2021).

23. Somut başvüruda öncelikle belirlenmesi gereken husus E.D.nin ölümünde sorumiuluğu olan kişilerin belirlenmesi ve gerekiyorsa cezalandırılmalarını sağlayacak bir soruşturmanın resen ve makul bir sūrede başlatılıp başlatılmadığıdır.
24. 2016/1765 numaralı soruşturma kapsamında E.D.nin şüpheli olduğu eylemlerle ilgili olarak kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmiştir (bkz.§ 9). Aynı soruşturma kapsamında terörle mūcadele operasyomuna katılan kamu görevlilerinin müşteki sifatıyla ifadeleri alınmıştır (bkz. § 5). Buna göre Başsavcılığın olayın hemen ardından başlattığısoruşturmada operasyon sırasında güvenlik kuvvetlerine karşı terör eylemlerinde bulunan kişilerin kimlik, eylem ve cezai sorumluluklarını belirlemeyi amaçladığı görtülmtüştür.Başvurucuların ifadeleri ise 21/1/2019 tarihinde, soruşturma başladıktan 2 yıl 4 ay sonra ve başvurucuların ifade vermek üzere Başsavcılığa talepte bulunmalarının ardından alınmıştır.Dolayısıyla E.D.nin ölūmünde sorumluluğu olan kişilerin belirlenmesi amacıyla yapılan soruşturmanın resen ve derhâl başlatılmadığı aksine başvurucuların ifade vermek üzere Başsavcılığa başvurmaları üzerine ve öltm olayının üstünden uzun bir süre geçtikten sonra başlatıldığı anlaşılmıştır.

25. Somut başvuru bakımından ikinci olarak soruşturma dosyası içeriğini inceleme ve belgelerden örnek alma yetkilerinin kısıtlanması nedeniyle etkili soruşturma yükümlüiüğünün bir unsuru olarak, ölen kişinin yakınlarının soruşturmaya katılımlarıın sağlanması ve soruşturmanın kamu denetimine açık olması ilkelerinin ihlal edildiği iddialarımın incelenmesi gerekir (soruşturma dosyası içeriğini inceleme yetkisinin kısıtlanması karanı ile soruşturmaya katılım sağlanması ilkesi arasındaki ilişkiyle ilgili ayrıntılı açıklama ve değerlendirmeler için bkz. Dündar Akdoğan ve diğerleri, B. No:2017/40247, 2/11/2023, §§ 46-53).

26. Ceza soruşturíasında maddi olayların tūm yönleriyle ortaya çıkarılma amacııgerçekleştirilebilmesi için kabul edilen gizlilik kuralının savunma hakkı, silahların eşitliği,suçtan zarar görenlerin soruşturmaya kattlımlarının sağlanması ve soruşturmanın kamu 

denetimine açık olması ilkeleri çerçevesinde bazı sınırlamalara tabi olduğu kuşkusuzdur (savunma hakkı kapsamında yapılan değerlendirmeler için bkz. Ali Pala, B. No: 2013/3056,14/10/2015, §§ 4044). Bu hâlde soruşturma işlemlerinin ve bu işlemler sonucunda elde edilen delillerin soruşturma taraflarından gizli tutulmasıyla elde edilmek istenen kamu yararıile soruşturmanın nispi bir şeffafhık içinde yürütülmesi suretiyle temel hakların korunmasının sağlanması arasında makul denge gözetilnielidir.

27. Somut olayda Sulh Ceza Hâkimliği 27/9/2016 tarihinde müdafilerin dosyayıinceleme ve dosyadan Örnek alma yetkilerinin kısstlanmasıa karar vermiştir. Kararda yalnızca "PKK/KCK terőr örgūtüne iye olma suçuna ilişkin soruşturma yürütülmekte olup soruşturmanın tehlikeye düşmemesi amacıyla" bu kararın verildiği gerekçesine yer verilmiştir. Kararda hangi belgelerin suçtan zarar gören kişilerin vekillerince incelenebileceğine yönelik bir değerlendirme bulunmadiğından soruşturma dosyasının tümüyle başvurucu avukatlarının erişimlerine kapatıldığı görülmüştür. Somut olayın şartlarında terörle mücadele operasyonu kapsamında görev yapan kamu görevlilerinin görüntülerinin ya da bu kişilerin kimliklerinin ortaya çıkmasma neden olabilecek bilgilerin,kapsamlı operasyon planının ya da istihbarat çalışmalarının incelenmesine izin verilmemesi makul bir tedbir olarak kabul edilebilir. Buna karşılık tanık ifadeleri, olay yeri inceleme raporları, kriminal inceleme raporları gibi ana deliller hakkında kısıtiama kararı verilmesinin -bu belgelere erişimin kısıtlanma gerekçesinin de açıklanmadığı gözetildiğinde- suçtan zarar görenierin soruşturmaya katılımlarının sağlanması ilkesiyle bağdaştığını söylemek nıümkün değildir,
28. Öte yandan 27/9/2016 tarihli kısrtlama kararımın 2016/1785 numaralısoruşturma üzerinden verildiği, daha sonra bu dosyanm 2016/1761 numaralı dosya ile 2016/1761 numaralı dosyanın ise 2016/1765 numaralı dosya ile birleştirilerek kapatıldığıgörülmüştür. Bu durumda kıstlama kararının yalnızca 2016/1785 numaralı soruşturma dosyası içeriğini mi yoksa birleştirilen tüm dosyaların içeriğini mi kapsadığı konusunda da bir açıklık yoktur. Buna ek olarak Ulusal Yargı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden incelenen soruşturma dosyalarında başvurucuların kısıtlama kararına 2018 yılında yaptıkları itiraz hakkında verilen bir karar da yoktur. Dolaytsıyla somut olayda başvurucuların yaşam hakkının ihlali iddialarıyla ilgili soruşturmaya yeterli öiçüde katılımları sağlanarak delillerini varilmiştir.ileri sürme ve verilen kararlara itiraz etme imkânımdan mahrum bırakıldığı kanaatine 
29. Somut başvuruda son olarak E.D.nin öltimüyle ilgili olarak yürütülen ceza soruşturmasının makul sūrede tamamlanip tamamlanmadığı incelenmelidir.
30. E.D.nin õltümüyle neticelenen olaylara ilişkin ceza soruşturmasında olay yeri incelemesi, olay yerinden delillerin toplanması ve bunlar üzerinde kriminal inceleme yapılmasi, ölü muayene ve otopsi işlemleri, operasyona katılan görevlilerin ifadelerinin alıması gibi temel nitelikteki delillerin makul bir hızla toplandığı görülmüştür. Buna karşılık soruşturma, yaşanan silahlı çatışma sırasında E.D. ile birlikte minibūste bulunan diğer kişilerin kimliklerinin belirlenmesi ve özellikle R.G. hakkındaki yakalama kararının infazma çalışılması nedeniyle yaklaşık 7 yı 4 aydır derdesttir.

31. Elde edilmeye çalışılan delillerin E.D.nin ölümünde sorumluluğu olan kişilerin tespiti veya ölümü çevreleyen maddi olayların tam olarak aydıniatılmasından çok güvenlik güçlerine karşı silahlı faaliyette bulunan kişilerin eylemlerinin aydınlatılmasıa yönelik olduğu açıktır. Dolayısıyla başvuruya konu ceza soruşturmasının başvurucuların, genel olarak 

da toplumdaki diğer bireylerin hukukun üstünlüğüne olan bağhlıklarını sürdürmeleri, hukuka aykırı eylemlere müşamaha gösterildiği ya da kayıtsız kalındığı görünümtı verilmesinin engellenmesi açısından makul bir sūratle yūrütülmediği sonucuna ulaşılmıştır.
32. Açıklanan gerekçelerle yaşam hakkının usul boyutu yönünden ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

III. GİDERİM 
33. Başvurucular, ileri sürdükleri hak ihlallerinin tespiti ile yeniden soruşturma yapilmasına karar verilmesinin yanında manevi zararlarinın giderilmesi talebinde bulunmuştur.

34. Somut olayda yaşam hakkının usul boyutu yöntinden ihlal edildiğine, bu ihlalin başvurucuların yakmlarının ölümtüyle ilgili soruşturmaya etkin bir şekilde katılımiarının sağlanması ve soruşturmanın belirli bir derecede kamu denetimine açık olmasi,soruşturmanin resen ve derhâl başlatilması ile soruşturmanın makul bir sürede yürütülerek sonuçlandırılması ilkelerine riayet edilmemesinden kaynaklandiğına karar verilmiştir.Dolayıstyla derdest olan ceza soruşturmasında ihlal kararında belirtilen eksiklerin giderilmesi amacıyla kararın Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilmesi gerekir.
35. Yaşam hakkımın usul boyutunun ihlal edilmesi nedeniyle yalnızca ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararları karşılığında başvuruculara net 200.000 TL manevi tazminatım müştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir.
IV. HÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinin KABULÜNE,
EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,B. Yaşam hakkının usul boyutu bakımından ihla! edildiği iddialarının KABUL 
bakımından İHLAL EDİLDİĞINE,C. Anayasa'nın 17. maddesinde güvence altina alınan yaşam hakkının usul boyutu 
ÖDENMESINE,D. Başvuruculara net 200.000 TL manevi tazminatın MÜŞTEREKEN 
MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE,E. 18.800 TL vekâlet ücretinden oluşan yargilama giderinin başvuruculara 
F. Ödemenin kararın tebliğini takiben başvurucuların Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dðrt ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olmasıbâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAiZ UYGULANMASINA,
G. Kararı bir örneğinin gereği için Tunceli Cumhuriyet Başsavcılığına (Sor. No:2016/1765) GÖNDERILMESINE,
H. Kararın bir δrneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESiNE 18/4/2024tarihinde OYBİRLIĞtYLE karar verildi.