Anayasa Mahkemesinin 24/10/2024 Tarihli ve 2021/30620 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2025-02-05

5 Şubat 2025 ÇARŞAMBA 
Resmî Gazete 
Sayı : 32804
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
İKİNCİ BÖLÜM  KARAR 
YALNIZLAR TARIM ÜRÜNLERİ ÇIRÇIR HAYVANCILIK SANAYİ VE TİCARET  LTD. ŞTİ. BAŞVURUSU 
Başvuru Numarası: 2021/30620Karar Tarihi : 24/10/2024
Başkan : Basri BAĞCI 

Üyeler : Engin YILDIRIM 
Rıdvan GÜLEÇ

Kenan YAŞAR 
Ömer ÇINAR 

Raportör : Mehmet ALTUNDİŞ

Başvurucu : Yalnızlar Tarım Ürünleri Çırçır Hayvancılık Sanayi ve 
Ticaret Ltd. Ști.

Vekilleri : Av. Akın ŞENOL 
Av. Şüheda AYHAN MOR 

I. BAŞVURUNUN KONUSU 
1. Başvuru, pamuk çırçır ve prese fabrikası işletilmek üzere verilen ikinci sınıf gayrisıhhi işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptali nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 16/7/2021 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafindan yapılmasına karar verilmiştir.

5. Başvuru belgelerinin bir örneği, bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık)gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir.

6. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanlarını iletmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR 
7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar şöyledir:

8. Başvurucu Şirkete Aydın'ın Söke ilçesi Özbaşı Mahallesi 2910 parsel sayılıtaşınmaz üzerinde tarımsal amaçlı depo ruhsatı verilmiştir. Akabinde mülga Aydın İl Özel İdaresince (İdare) 27/3/2012 tarihli ve 499 sayılı ikinci sınıf gayrisıhhi işyeri açma ve çalışma ruhsatı düzenlenmiş, anılan ruhsat 12/11/2012 tarihli ve 6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un yürürlüğe girmesinden sonra Söke Belediye Başkanlığınca (Belediye) 19/2/2015 tarihli ve 56 sayılı ikinci sınıf gayrisıhhi işyeri açma ve çalışma ruhsati olarak güncellenmiştir.

9. Aydın İl, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü tarafindan Belediyeye 30/6/2014tarihinde tarım dışı kullanıma izin bulunmayan taşınmazda yer alan tesis için çırçır fabrikasıruhsatı verildiğinin tespit edildiği, tarımsal amaçlı depo kullanılmasına yönelik taahhütlere aykırı şekilde kurulan çırçır tesisine ait depo, idari bina ve kantarın kullanımının 3/7/2005tarihli ve 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 21. maddesi gereği durdurulması gerektiği ve üç ay içinde işletmelerin izin veriliş amacına uygun hâle getirilmesi için yazılı uyarı yapılacağı bildirilmiştir.

10. Belediye 16/7/2014 tarihinde başvurucudan faaliyetin durdurulmasını ve işletmenin izin verilen amaca uygun hâle getirilmesini talep etmiş, 19/8/2014 tarihinde ise tarımsal amaçlı depo inşaatlarının gerekli kurum görüşleri alınarak tamamlandığı ve çırçır fabrikası için ikinci sınıf gayrısıhhi işletme ruhsatı alındığı ancak taşınmazın mutlak tarım arazisi olması sebebiyle 5403 sayılı Kanun kapsamında kamu yararı kararı ve bakanlık onayıalınması gerektiği düşünüldüğünden İdareden görüş talep etmiştir.
11. İdare, 1/10/2014 tarihinde mevcutta tarımsal depo olarak izinli tesislerin çirçır fabrikasına dönüştürülmesi ve bu tesisler hakkında izinlendirme süreci başladığından süreçsonuçlanıncaya kadar üç aylık sürenin dondurulduğuna karar vermiştir.
12. Başvurucunun işyeri açma ve çalışma ruhsatının düzenlenmesinden sonra Aydın Valiliği il Toprak Kurulunun 11/11/2014 tarihli ve 66 sayılı kararı ile Gida Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Tarım Reformu Genel Müdürlüğünün 27/11/2014 tarihli ve 8649sayılı kararlarıyla çırçır fabrikasının kurulu bulunduğu alanın tarım dışı amaca tahsisine izin verilmiştir.

A. Aydın Valiliği İl Toprak Kurulunun 11/11/2014 tarihli Tarım Dışı Amaçlı Arazi Kullanım Kararı ile Bu Kararı Onaylayan Gıda, Tarım ve Hayvancılık  Bakanlığının 27/11/2014 tarihli Kararlarına Karşı Açılan İptal Davası
13. Aydın Valiliği İl Toprak Kurulu Kurulunun 11/11/2014 tarihinde kabul ettiği tarım dışı amaçlı arazi kullanım kararı ile bu kararı onaylayan Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının 27/11/2014 tarihli kararlarının Aydın'ın Söke ilçesi Özbaşı Mahallesi 2910parsel sayılı taşınmaz yönünden iptali için SS. S. Pamuk ve Yağlı Tohumlar Satış Kooperatifi (Kooperatif) tarafindan Aydın 1. İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açılmıştır.
14. Mahkeme 13/7/2017 tarihinde mahallinde keşif ve bilirkişi incelemesi yapılmasına karar vermiştir. Keşif sonrası hazırlanan 27/10/2017 tarihli bilirkişi raporunda taşınmazın 5403 sayılı Kanun'a göre mutlak tarım arazisi niteliğinde olduğu, daha önceden yasal olarak izinleri alınarak yapılmış olan tarımsal depoların bulunduğu alanın 6.520 m'lik alana beton dökülerek genişletilmek suretiyle çırçır fabrikasına dönüştürülmesinin planlandıği, 6.520 m'lik arazide mevcut tesis ve/veya beton kaplamanın 5403 sayilı Kanun'a 

uygun olarak tesis edilmediği sonucuna varılmıştır. Rapora başvurucu ve İdare itiraz etmiştir.Başvurucu, Belediyenin konuya ilişkin hazırladığı gerekçeli rapora vurgu yapmıştır.Başvurucu, Söke'de faaliyet gösteren çırçır tesislerinin mevcut durumlarının korunmasında kamu yararı bulunduğu, pamuğun işlenmek için uzun kilometreler taşınmasının mümkün olmadığı ve üretildiği yerde işlenmesinin zorunlu olduğunu beyan etmiştir. İdare, kamu yararının olduğunu ve bilirkişilerce mevcut tesisler yönünden herhangi bir alternatif alanın önerilmediğini açıklamıştır.

15. Mahkemece 9/10/2018 tarihinde dava konusu işlemlerin iptaline karar verilmiştir.Kararda; mahallinde yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde hazırlanan bilirkişi raporunda taşınmazın sulu mutlak tarım arazisi niteliğinde olduğu, bu nedenle tarımsal amaçlı kullanım için ayrılmış alan olarak değerlendirilmesi gerektiği, arazide mevcut tesis ve/veya beton kaplamanın 5403 sayılı Kanun'a uygun olarak tesis edilmediği, 5403 sayılıKanun'un 21. maddesine göre tarım dışı arazi kullanımına izin alınmaksızın başlanılmasınedeniyle işlem tesis edilmesi gerekirken dava konusu alanın tarım dışı kullanıma uygun olduğundan hareketle işlem yapıldığı, bu tür tesislerin Aydın, Muğla, Denizli Planlama Bölgesi 1/100.000 ölçekli çevre düzeni planına göre Söke ilçesinde yer alan konut dışıkentsel çalışma alanı, küçük sanayi sitesi, sanayi alanı, organize sanayi bölgesi alanlarında yapılmasının uygun olacağı, çırçır fabrikasının çevreye vereceği toz, atık gibi zararlarının kontrol edilebilmesi için sanayi bölgesinde bulunmasının uygun olacağı, ayrıca bölgede tesisin kurulabileceği davaya konu araziye nazaran verimlilik açısından daha düşük değeri olan arazilerin mevcut olduğu belirtilmiştir.

16. Bu karara karşı İdare ve başvurucu istinaf kanun yoluna başvurmuştur. İzmir Bölge İdare Mahkemesi 7. İdari Dava Dairesi (Bölge İdare Mahkemesi) 14/3/2019 tarihinde istinaf başvurusunun reddine karar vermiştir.

17. Bu karara karşı İdare ve başvurucu tarafindan temyize başvurulmuştur. Danıştay Onuncu Dairesince 28/1/2020 tarihli karariyla Bölge İdare Mahkemesi kararının bozulmasına karar verilmiştir. Bozma ilamında, alternatif alan bakımından uyuşmazlık incelendiğinde dava konusu taşınmazla ilgili olarak hazırlanan 29/9/2014 tarihli etüt raporunda; taşınmazın etrafinda daha az verimli arazi tespit edilemediği, hâlihazırda taşınmaz üzerinde tarımsal depoların bulunduğu ve alternatif alan olmadıği, Söke Organize Sanayi Bölgesi Müdürlüğünün 9/3/2011 tarihli yazısında çırçır tesisi için organize sanayi bölgesi içinde yer olmadiğının belirtildiği, Mahkeme tarafından yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucu hazırlanan 22/3/2018 tarihli ek bilirkişi raporunda, dava konusu yerin alternatifinin bulunmadığı tespitine yer verildiği, uyuşmazlığın kamu yararı yönünden incelenmesine gelince davaya konu tesisin de içinde bulunduğu tesisler hakkında yapılan değerlendirmede söz konusu tarımsal depo izinli tesislerin çırçır tesislerine dönüştürülmesinde kişiler ve toplum yararı birlikte gözetilerek insan, toplum ve çevre ilişkilerinde dengenin bozulmayacağı, ekonomik, ekolojik ve toplumsal kayıplar bakımından toplum aleyhine sonuçlar doğurmayacağı, tesis büyüklüğünün %10-15'ini çırçırlama faaliyetinin oluşturduğu,geri kalan kısımda pamuk depolandığı, pamuğun hasattan sonra bekletilmeden çırçırlanmasıgerektiğinden çırçır tesislerinin pamuk ekim alanlarına yakın olması gerektiği belirtilerek dava konusu alanda çırçır fabrikası kurulmasında 5403 sayılı Kanun'a göre kamu yararıolduğunun ifade edildiği açıklanmıştır.

18. Bozma sonrasında Bölge Ídare Mahkemesi 9/7/2020 tarihinde ilk kararında israr etmiştir. Israr kararına karşı temyize başvurulmuştur. Danıştay Idari Dava Daireleri Kurulu 3/2/2021 tarihinde israr kararının onanmasına kesin olarak karar vermiştir.

B. Başvuru Konusu İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatının İptali Davası
19. Kooperatif tarafindan başvurucu adına düzenlenen 27/3/2012 tarihli ikinci sinif gayrisıhhi işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptali için Aydın 1. İdare Mahkemesinde (İdare Mahkemesi) iptal davası açılmıştır.

20. İdare Mahkemesi 28/11/2018 tarihli kararıyla işyeri açma ve çalıişma ruhsatının iptaline karar vermiştir. Kararda; çırçır fabrikasının yer aldığı taşınmazın mutlak tarım arazisi niteliğinde olduğu, söz konusu taşınmazda tarımsal depolar ile idari binanın bulunduğu,tesislerin çırçır fabrikası olarak işletilmesine ilişkin ikinci sınıf gayrisıhhi işyeri açma ve çalışma ruhsatının 27/3/2012 tarihinde düzenlenmiş bulunmasına karşın taşınmazın 27/11/2014 tarihli kararla tarım dışı amaca tahsis edildiği, dolayısıyla işyeri açma ve çalışma ruhsatının taşınmazın bulunduğu alanın tarım dışı amaca tahsis edilmesinden önce düzenlendiği, çırçır fabrikasının kurulu bulunduğu alanın tarım dışı amaca tahsisine izin verilmesine ilişkin kararların Idare Mahkemesinin 9/10/2018 tarihli karariyla iptal edildiği ve usulüne uygun biçimde tarım dışı amaca tahsis edilmiş bulunmayan taşınmazda çırçır fabrikası işletilmesine ilişkin işyeri açma ve çalışma ruhsatında hukuka uygunluk olmadığıaçıklanmıştır.

21. Bu karara karşı Belediye ve başvurucu istinaf kanun yoluna başvurmuştur.Bölge İdare Mahkemesi 14/3/2019 tarihinde istinaf başvurusunun reddine karar vermiştir.
22. Bu karara karşı Belediye ve başvurucu temyize başvurmuştur. Danıştay Onuncu Dairesi (Daire) 12/5/2020 tarihinde Bölge İdare Mahkemesi kararınin bozulmasına karar vermiştir. Daire, bozma kararında Organize sanayi bölgelerinde çırçır fabrikası kurulmasına olanak bulunmadığını dolayısıyla dava konusu çırçır fabrikası için bölgede alternatif alan olmadiğıni, taşınmaz üzerinde hâlihazırda inşa edilen tesis bulunmasi, kurulu tesislerin zaten tarım arazisini işgal etmesi, söz konusu fabrikanın pamuk bitkisinin hasat zamanından sonra yalnızca üç ay dönemsel olarak çalıştığı hususu da dikkate alındığında dava konusu işlemde hukuka aykırılık bulunmadığını belirtmiştir. Ayrıca bozma kararında çırçır fabrikasının kurulu bulunduğu alanın tarım dışı amaca tahsisine izin verilmesi kararının iptaline ilişkin istinaf başvurusunun reddine dair Bölge İdare Mahkemesi kararınin 28/1/2020 tarihli kararla bozulduğunu belirtmiştir.

23. Bozma kararı sonrasında Bölge Ídare Mahkemesi 7/10/2020 tarihinde israr kararı vermiştir. Israr kararına karşı temyize başvurulmuştur. Temyiz incelemesi sonucunda Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu 5/4/2021 tarihinde israr kararinın onanmasına kesin olarak karar vermiştir.

IV. İLGİLİ HUKUK 
A. Ulusal Hukuk 
24. 3/7/2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun "Belediyenin yetkileri ve imtiyazları" kenar başlıklı 15. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
l) Gayrisıhhî müesseseler ile umuma açık istirahat ve eğlence yerlerini ruhsatlandırmak ve denetlemek.


25. 14/6/1989 tarihli ve 3572 sayılı İşyeri Açma ve Çalişma Ruhsatlarına Dair Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulüne Dair Kanun'un 3. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
" İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatını vermeye aşağıdaki merciler yetkilidir:
b) Belediye hudutları ile mücavir alan içinde kalan tüm işyerleri ve işletmelere belediyeler,
26. 3572 sayılı Kanun'un 4. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"3 üncü maddede belirtilen merciler, iznin verilmesi için yapılacak beyan ve incelemelerde aşağıda öngörülen genel kriterlere göre düzenlenecek yönetmeliği esas alırlar.
a) Insan sağlığına zarar vermemek,
b) Çevre kirliliğine yol açmamak,
c) Yangın, patlama, genel güvenlik, iş güvenliği, işçi sağlığı, trafik ve karayolları, imar,kat mülkiyeti ve doğanın korunması ile ilgili düzenlemelere aykırı davranmamak."
27. 5403 sayılı Kanun'un "Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı" kenar başlıklı 13.maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
" Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz. Ancak, alternatif alan bulunmamasıve Kurulun uygun görmesi şartıyla;
Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri dışında kalan tarim arazileri; toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile valilikler tarafindan tarim dişi kullanimlara tahsis edilebilir,
Tarimsal amaçlı yapılar için, projesine uyulması şartıyla ihtiyaç duyulan miktarda her sınıf ve özellikteki tarım arazisi valilik izni ile kullanılır.

Bu madde kapsamında valiliklerce verilen kararlara yapılan itirazlar, Bakanlık tarafindan değerlendirilerek karara bağlanır.

Tarim arazilerinin korunması ve amaç dışı kullanımına dair uygulamaların usúl ve esasları yönetmelikle düzenlenir."
B. Uluslararası Hukuk 
28. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne (Sözleşme) ek 1 No.lu Protokol'ün "Mülkiyetin korunması" kenar başlıklı 1. maddesi şöyledir:

"Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir.
Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip olduklarıhakka halel getirmez."
29. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarında, mülkiyet hakkının kapsamı konusunda mevzuat hükümlerinden ve mahkemelerin bunlara ilişkin yorumundan bağımsız olarak özerk bir yorum esas alınmaktadır (Depalle/Fransa [BD], B. No: 34044/02,29/3/2010, § 62; Anheuser-Busch Inc./Portekiz [BD], B. No: 73049/01, 11/1/2007, § 63;Öneryıldız/Türkiye [BD], B. No: 48939/99, 30/11/2004, § 124; Broniowski/Polonya [BD], B.No: 31443/96, 22/6/2004, § 129).

30. Bir işin yürütülmesi için verilen işyeri açma ve çalışma ruhsatlari, Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma alanında yer alan mülkiyet hakkının konusunu oluşturur. AİHM'e göre verilen ruhsat ve izinlerin sona erdirilmesi, ilgili şirketin veya işyerlerinin ticari itibarına ve değerine olumsuz etkide bulunduğundan mülkiyet hakkina müdahale niteliğindedir.Bununla birlikte AiHM ruhsat veya izinlerin sona erdirilmesini, Sözleşme'ye ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesinin birinci paragrafının ikinci cümlesi anlamında mülkiyetten yoksun bırakma kapsamında değil anılan maddenin ikinci paragrafı anlamında mülkiyetin kontrolükapsamında bir müdahale olarak incelemektedir (Tre Traktörer Aktiebolag/İsveç, B. No:10873/84, 7/7/1989, §§ 53, 55; Rosenzweig And Bonded Warehouses Ltd./Polonya, B. No:51728/99, 28/7/2005, § 49; Capital Bank AD/Bulgaristan, B. No: 49429/99, 24/11/2005, §§130, 131; Bimer S.A./Moldova, B. No: 15084/03, 10/7/2007, §§ 49-51; Megadat.com SRL/Moldova, B. No: 21151/04, 8/4/2008, §§ 62, 63, 65).

V. İNCELEME VE GEREKÇE 
31. Anayasa Mahkemesinin 24/10/2024 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucunun İddiaları ve Bakanlk Görüşü
32. Başvurucu; 2012 yılından beri yetkili kurum ve kuruluşlardan gerekli izinler alınarak pamuk çırçır ve prese fabrikası işletilmek üzere işyeri açma ve çalıştırma ruhsatıaldiğını, aynı tarım arazisi üzerinde birden fazla çırçır fabrikasının bulunduğunu,ruhsatlandırma sürecinde idarenin usulüne uygun kararlar aldığıni, kendilerinin gerçek dışıbeyanı ya da hilesinin olmadığını belirtmiştir. Başvurucu, uzun yıllar ticaret yaptığını ve müşteri çevresi edindiğini, ruhsat iptali sonrasında ticari faaliyette bulunma imkânının ortadan kaldırıldığını ve mülkiyet hakkının ihlal edildiğini açıklamış; Şirkete ait on iki aylık hesap dönemine ilişkin kurumlar vergisi beyannamesi incelendiğinde 2019 yılı dönem net kârının 234.192 TL olduğunu, bu sebeple 250.000 TL maddi tazminatın ödenmesini talep etmiştir.

33. Bakanlık görüşünde, çırçır fabrikasının kurulu bulunduğu alanın tarım dışıamaca tahsisine izin verilmesine ilişkin işlem ile işyeri açma ve çalıştırma ruhsatının iptaline karar verildiği belirtilmiştir. Bakanlığa göre başvurucunun durumuna uyan aksi yönde 

verilmiş ve süreklilik kazanmış herhangi bir yargı içtihadı bulunmamaktadır. Başvurucu,Bakanlık görüşüne karşı önceki beyanlarını yinelemiştir.

B. Değerlendirme 
34. Anayasa'nın "Mülkiyet hakkı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir:
"Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.
Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.
Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykıri olamaz."
35. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucular tarafindan yapilan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder.Başvurucu Şirket, mülkiyet hakkı dışında adil yargılanma hakkının, eşitlik ilkelerinin ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Ancak somut olayda başvurucu Şirketin asıl şikâyetinin işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptaline yönelik olduğu anlaşıldığından başvurucu Şirketin şikâyetleri mülkiyet hakkının ihlali iddiası kapsamında incelenmiştir.

1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 
36. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

2. Esas Yönünden 
a. Mülkün Varlığı
i. Genel İlkeler 
37. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğinden şikâyet eden bir kimse, önce böyle bir hakkının var olduğunu kanıtlamak zorundadır (Mustafa Ateşoğlu ve diğerleri, B. No:2013/1178, 5/11/2015, §§ 49-54). Bu nedenle öncelikle başvurucunun Anayasa'nin 35.maddesi uyarınca korunmayı gerektiren mülkiyete ilişkin bir menfaatinin olup olmadığınoktasındaki hukuki durumunun değerlendirilmesi gerekir (Cemile Ünlü, B. No: 2013/382,16/4/2013, § 26; fhsan Vurucuoğlu, B. No: 2013/539, 16/5/2013, § 31).
38. Anayasa'nın 35. maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı, ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, § 20). Bu bağlamda mülk olarak değerlendirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmayan menkul ve gayrimenkul mallar ile bunların üzerinde tesis edilen sınırlı ayni haklar ve fikrî hakların yanı sıra icrası kabil olan her türlü alacak da mülkiyet hakkının kapsamına dâhildir (Mahmut Duran ve diğerleri, B. No: 2014/11441,1/2/2017, § 60).

39. Mülkiyet hakkı, özel hukukta veya idari yargıda kabul edilen mülkiyet hakkıkavramlarından farklı bir anlam ve kapsama sahip olup bu alanlarda kabul edilen mülkiyet hakki, yasal düzenlemeler ile yargı içtihatlarından bağımsız olarak özerk bir yorum ile ele alınmalidır (Hüseyin Remzi Polge, B. No: 2013/2166, 25/6/2015, § 31; Mustafa Ateşoğlu ve diğerleri, § 51).


ii. İlkelerin Olaya Uygulanması
40. Başvurucunun pamuk çırçır fabrikasının kurulu olduğu arazinin tarım dışıamaca tahsisine izin verilmesine ilişkin karar ile işyeri açma ve çalışma ruhsatı iptal edilmiştir.

41. Somut olayda başvurucu Şirket adına pamuk çırçır ve prese fabrikası işletilmek üzere verilen ikinci sınıf gayrisıhhi işyeri açma ve çalışma ruhsatının işletme sahibi yönünden ekonomik bir değer ifade ettiği açıktır. Başvurucu Şirket kendisine verilen işyeri açma ve çalışma ruhsatı kapsamında bir yıldan fazla bir süre ticari faaliyette bulunmuştur. Bu durumda müşteri çevresi ve ticari itibar sağladığı açık olan işyeri açma ve çalışma ruhsatının başvurucu Şirket yönünden ekonomik bir değeri olduğu ve bu ekonomik değerin mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirilmesi gerektiği hususunda tereddüt bulunmamaktadır (Ak Demirtaş Madencilik Nakliyat Sanayi ve Ticaret Ltd. $ti., B. No: 2014/1989, 15/6/2016, §35).

b. Müdahalenin Varlığı ve Türü
42. Anayasa'nin 35. maddesinde bir temel hak olarak güvence altına alinan mülkiyet hakkı kişiye -başkasının hakkına zarar vermemek ve kanunların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla- sahibi olduğu şeyi dilediği gibi kullanma ve üzerinde tasarruf etme, onun ürünlerinden yararlanma imkânı verir (Mehmet Akdoğan ve diğerleri, B. No:2013/817, 19/12/2013, § 32). Dolayisıyla malikin mülkünü kullanma, mülkün semerelerinden yararlanma ve mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerinden herhangi birinin sınırlanmasımülkiyet hakkına müdahale teşkil eder (Recep Tarhan ve Afife Tarhan, B. No: 2014/1546,2/2/2017, § 53).

43. Anayasa'nın 35. maddesi ile mülkiyet hakkina temas eden diğer hükümleri birlikte değerlendirildiğinde Anayasa'nın mülkiyet hakkına müdahaleyle ilgili üç kural ihtiva ettiği görülmektedir. Buna göre Anayasa'nın 35. maddesinin birinci fikrasında, herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğu belirtilmek suretiyle mülkten barışçıl yararlanma hakkına yer verilmiş; ikinci fikrasında da mülkten barışçıl yararlanma hakkına müdahalenin çerçevesi belirlenmiştir. Maddenin ikinci fikrasında genel olarak mülkiyet hakkının hangi koşullarda sınırlanabileceği belirlenerek aynı zamanda mülkten yoksun bırakmanın şartlarının genel çerçevesi çizilmiştir. Maddenin son fikrasında ise mülkiyet hakkının kullanımının toplum yararına aykırı olamayacağı kurala bağlanmak suretiyle devletin mülkiyetin kullanımınıkontrol etmesine ve düzenlemesine imkân sağlanmıştir. Anayasa'nın diğer bazı maddelerinde de devlet tarafindan mülkiyetin kontrolüne imkân tanıyan özel hükümlere yer verilmiştir.Ayrıca belirtmek gerekir ki mülkten yoksun bırakma ve mülkiyetin düzenlenmesi, mülkiyet hakkına müdahalenin özel biçimleridir (Recep Tarhan ve Afife Tarhan, §§ 55-58).
44. Başvurucunun mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirilen pamuk çırçır ve prese fabrikası işletilmek üzere verilen ikinci sınıf gayrisıhhi işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptal edilmesinin -ticari itibarı ve faaliyeti ile bu kapsamda müşteri çevresi ve gelirleri üzerinde gerçekleşebilecek olumsuz etkileri gözetildiğinde- mülkiyet hakkına müdahale teşkil ettiği açıktir.

45. AiHM'e göre verilen ruhsat ve izinlerin sona erdirilmesi, ilgili Şirketin veya işyerlerinin ticari itibarına ve değerine olumsuz etkide bulunmakta olup mülkiyet hakkina 

müdahale niteliğindedir. Bununla birlikte AiHM ruhsat veya izinlerin sona erdirilmesini,Sözleşme'ye ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesinin birinci paragrafının ikinci cümlesi anlamında mülkiyetten yoksun birakma kapsamında değil anılan maddenin ikinci paragrafi anlaminda mülkiyetin kontrolü kapsaminda bir müdahale olarak incelemektedir (Tre Traktörer Aktiebolag/İsveç, B. No: 10873/84, 7/7/1989, §§ 53, 55; Rosenzweig And Bonded Warehouses Ltd./Polonya, B. No: 51728/99, 28/7/2005, § 49).

46. Başvuru konusu olayda pamuk çırçır ve prese fabrikası işletilmek üzere ikinci sınif gayrisihhi isyeri açma ve çalışma ruhsatı verilmesi, denetimler sonucunda ruhsatların mahkeme kararıyla iptalinin kamu makamlarının kontrol ve düzenleme yetkisi kapsamında olduğu açıktır. Bu sebeple başvurunun mülkiyetin kullanımını düzenleme ve kontrole ilişkin üçüncü kural çerçevesinde incelenmesi gerekir.

c.Müdahalenin İhlal Oluşturup Oluşturmadığı
47. Anayasa'nın 13. maddesi şöyledir:
"Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve láik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykıri olamaz."
48. Anayasa'nın 35. maddesinde mülkiyet hakkı sınırsız bir hak olarak düzenlenmemiş, bu hakkın kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabileceği öngörülmüştür. Mülkiyet hakkına müdahalede bulunulurken Anayasa'nın temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen 13. maddesi de gözönünde bulundurulmalıdır. Dolayısıyla mülkiyet hakkına yönelik müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi için müdahale kanuna dayanmali, kamu yararı amacı taşımalı ve ayrıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yapılmalıdır (Recep Tarhan ve Afife Tarhan, § 62).
i. Kanunilik 
49. Mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerde ilk incelenmesi gereken, kanuna dayalıolma ölçütüdür. Bu ölçütün sağlanmadığı tespit edildiğinde diğer ölçütler bakımından inceleme yapılmaksizın mülkiyet hakkının ihlal edildiği sonucuna varilacaktir. Müdahalenin kanuna dayalı olmasi, iç hukukta müdahaleye ilişkin yeterince ulaşılabilir, belirli ve öngörülebilir kuralların bulunmasını gerektirmektedir (Türkiye İş Bankası A.Ş. [GK], B, No:2014/6192, 12/11/2014, § 44; Ford Motor Company, B. No: 2014/13518, 26/10/2017, § 49;Necmiye Çiftçi ve diğerleri, B. No: 2013/1301, 30/12/2014, § 55).
50. Somut olayda 3572 sayılı Kanun'un 4. maddesi ve 5403 sayılı Kanun'un 13.maddesi dikkate alındığında mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin kanuna dayalı olduğu açıktır.

ii. Meşru Amaç
51. Anayasa'nın 13. ve 35. maddeleri uyarınca mülkiyet hakkı ancak kamu yararıamacıyla sınırlandırılabilmektedir. Kamu yararı kavramı, mülkiyet hakkının kamu yararının gerektirdiği durumlarda sinırlandırılmasına imkân vermekte ve bir sınırlandırma amacı

olmasının yanı sıra mülkiyet hakkının kamu yararı amacı dışında sınırlanamayacağınıöngörerek ve bu anlamda bir sınırlama limiti oluşturarak mülkiyet hakkını etkin şekilde korumaktadır. Kamu yararı kavrami, devlet organlarının takdir yetkisini de beraberinde getiren bir kavram olup objektif bir tanıma elverişli olmayan bu ölçütün her somut olay temelinde ayrıca değerlendirilmesi gerekir (benzer yöndeki kararlar için bkz. Nusrat Külah,B. No: 2013/6151, 21/4/2016, §§ 53, 56; Yunis Ağlar, B. No: 2013/1239, 20/3/2014, §§ 28,29).

52. Tarımsal arazilerin korunması ve geliştirme sürecinde amaç dışı ve yanlışkullanımların önlenmesi, bu arazileri korumayı sağlayacak yöntemlerin oluşturulmasıamacıyla denetim ve kontrol işlemleri yürütülmesi bu kapsamda bazı yükümlülükler öngörülerek bu yükümlülüklere uyulmamasının yaptırıma tabi tutulmasında kamu yararıolduğu açıktır. Ayrıca bu yaptırımların kanuna aykırı benzeri fillerin tekrar işlenmesinin önüne geçilmesi bağlamında caydırıcı bir yönü de bulunmaktadır. Bu sebeplerle işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptali şeklinde tezahür eden müdahalenin kamu yararına dayalı meşru bir amacının olduğu kuşkusuzdur.

iii. Ölçülülük 
(1)Genel İlkeler 
53. Son olarak kamu makamlarınca başvurucu Şirketin mülkiyet hakkına yapılan müdahaleyle gerçekleştirilmek istenen amaç ile bu amacın gerçekleştirilmesi için kullanılan araç arasında makul bir ölçülülük ilişkisinin olup olmadığı değerlendirilmelidir.
54. Ölçülülük ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından müdahalenin zorunlu olmasinı yani aynı amaca daha hafif bir müdahale ile ulaşılmasınin mümkün olmamasıni,orantılılık ise bireyin hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir (AYM, E.2011/111, K.2012/56,11/4/2012; E.2014/176, K.2015/53, 27/5/2015; E.2016/13, K.2016/127, 22/6/2016, § 18;Mehmet Akdoğan ve diğerleri, § 38).

55. Buna göre mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi için amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasının yanında gerekli olması da gerekir. Gereklilik yukarıda da belirtildiği üzere hakka müdahale teşkil eden birden fazla araç arasından hakkı en az zedeleyen aracın seçilmesini ifade eder. Hak ve özgürlüğü sınırlayan tedbirlerden hangisi diğerlerine nazaran hakkin norm alanına daha az müdahale edilmesi sonucunu doğuruyorsa o tedbir tercih edilmelidir. Bununla birlikte hakka müdahale oluşturacak aracın seçiminde kamu otoritelerinin belli ölçüde takdir payının bulunduğu da kabul edilmelidir. Zira yetkili kamu makamları, öngörülen amaca ulaşılması bakımından hangi aracın etkili ve verimli sonuçlar doğuracağına ilişkin olarak isabetli karar verme noktasında daha iyi bir konumdadır.Özellikle alternatif aracın bulunmadığı veya mevcut alternatiflerin öngörülen meşru amaca ulaşılması bakımından etkili olmadığı ya da daha az etkili olduğu durumlarda kamu makamlarının araç seçimi hususundaki tercih yetkisinin gereklilik kriterini sağlamadığının söylenebilmesi için çok güçlü nedenlerin bulunması gerekir (D.C., B. No: 2018/13863,16/6/2021, § 48).

56. Öte yandan mülkiyet hakkına yönelik müdahaleler orantılı olmalıdır. Orantılılık,sınırlamayla ulaşılmak istenen amaç ile başvurulan sınırlama tedbiri arasında aşırı bir 

dengesizlik olmamasına işaret etmektedir. Diğer bir ifadeyle orantılılık, amaç ile araçarasında adil bir denge kurulmasını gerektirir. Buna göre mülkiyet hakkına getirilen sınırlamayla ulaşılmak istenen meşru amaç ve başvurucunun mülkiyet hakkından yararlanmasındaki bireysel yarar arasında makul bir orantı kurulmalıdır (D.C., § 49).
57. Usule ilişkin güvencelerin varlığı orantılılık değerlendirmesinde önemli bir rol oynayabilir. Bu bakımdan kişinin hukuka aykırılık iddialarının bir mahkeme tarafından etkili bir biçimde incelenmesi müdahalenin orantılılığı bakımından ehemmiyet arz eder (D.C., §52). Anayasa'nın 35. maddesi usule ilişkin açık bir güvenceden söz etmemektedir. Bununla birlikte mülkiyet hakkının gerçek anlamda korunabilmesi bakımından bu madde, Anayasa Mahkemesinin çeşitli kararlarında da ifade edildiği üzere mülk sahibine müdahalenin kanun dışı veya keyfî ya da makul olmayan şekilde uygulandığına ilişkin savunma ve itirazlarınısorumlu makamlar önünde etkin bir biçimde ortaya koyabilme imkânının taninmasıgüvencesini kapsamaktadır. Bu değerlendirme ise uygulanan sürecin bütününe bakılarak yapılmalıdır (Züliye Öztürk, B. No: 2014/1734, 14/9/2017, § 36; Bekir Yazıcı [GK], B. No:2013/3044, 17/12/2015, § 71).

58. Mülkiyet hakkının usule ilişkin güvenceleri hem özel kişiler arasındaki mülkiyet uyuşmazlıklarında hem de taraflardan birinin kamu gücü olduğu durumlarda geçerlidir. Bu bağlamda mülkiyet hakkının korunmasının söz konusu olduğu durumlarda usule ilişkin güvencelerin somut olayda yerine getirildiğinden söz edilebilmesi için yargı mercilerinin kararlarında konu ile ilgili ve yeterli gerekçe bulunmalıdır. Ayrıca belirtmek gerekir ki bu zorunluluk davacının bütün iddialarına cevap verilmesi anlamına gelmemekle birlikte mülkiyet hakkını ilgilendiren davanın sonucuna etkili esasa ilişkin temel iddia ve itirazlar yargılama makamlarınca özenli şekilde değerlendirilerek karşılanmalıdır (Kamil Darbaz ve Gmo Yapı Grup End. San. Tic. Ltd. $ti., B. No: 2015/12563, 24/5/2018, § 53).
(2) İlkelerin Olaya Uygulanması
59. Tarımsal arazilerin korunması ve geliştirme sürecinde amaç dışi ve yanlışkullanımların önlenmesi, bu arazileri korumayı sağlayacak yöntemlerin oluşturulmasıamacıyla denetim ve kontrol işlemleri yürütülmesi noktasında hangi tedbirlerin gerekli olduğunun değerlendirilmesi öncelikli olarak ilgili kamu makamlarının yetkisindedir. Bu alanda ne gibi tedbirlerin alınması gerektiği hakkında sorumlu ve yetkili otoriteler daha isabetli karar verebilecek konumdadır. Bu nedenle hangi tedbirin uygulanacağının belirlenmesi hususunda idarelerin belli ölçüde takdir yetkisi vardır.
60. Somut olayda mutlak tarim arazisi olduğu Mahkeme tarafindan tespit edilen taşınımazda 5403 sayılı Kanun'a aykırı şekilde çırçır fabrikası inşa edildiği belirlenmiştir.Mahkeme, mutlak tarım arazilerinde yapılaşma kurallarına uymadığı tespit edilen çırçır fabrikasına ilişkin işyeri açma ve çalışma ruhsatını iptal etmiştir. Tarımsal arazilerin amaçdışı ve yanlış kullanımlarının önlenmesi bakımından bu müdahalenin kamu yararınıgerçekleştirmeye elverişli olduğunda şüphe yoktur. Yine mutlak tarım arazilerinin mevcut niteliğinin korunması amacıyla çırçır fabrikası ve tesisleri için verilen işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptal edilmesinin gerekli olmadığı da söylenemez. Somut olayın koşulları altında müdahalenin gerekliliği hususunda kamu makamlarınca yapılan değerlendirmenin aksine bir sonuca ulaşmayı gerektirecek bir neden bulunmamaktadır.

61. Orantılilik yönünden yapılacak değerlendirmede ise öncelikle başvurucuya gerek tarım dışı amaçlı arazi kullanım kararının gerekse işyeri açma ve çalışma ruhsatının 

iptaline yönelik yargısal süreçte iddia ve savunmalarını etkin bir biçimde ortaya koyabilme olanağının tanınıp tanınmadığı değerlendirilmelidir. Somut olayda başvurucunun, işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptaline yönelik yargısal süreçte bilgi ve deliller ile iddia ve savunmalarını yargi mercilerine sunma firsatı elde ettiği görülmüştür (bkz. § 14).
62. Başvurucu, Belediye tarafindan kendisine işyeri açma ve çalışma ruhsatıverildiği ve bir yıl süreyle çalışmasına müsaade edildiği hâlde sonradan ruhsatın mahkeme kararıyla iptal edildiğini belirtmiştir. Başvurucuya göre ruhsatın iptal edilmesinde kusuru yoktur. Anayasa Mahkemesi öncelikle başvurucunun ilk süreçte tarımsal amaçlı depo ruhsatına sahip olduğunu, sonradan bu yerin çırçır fabrikasına dönüştürülmeye çalışıldığınıgözlemlemiştir. Başvurucunun tarimsal amaçlı depo izni sonrasında arazide mevcut tesis ve/veya beton kaplamaların 5403 sayılı Kanun'a uygun olarak tesis edilmediği anlaşılmıştır.Buna göre 5403 sayılı Kanun'a uygun olmayan bu eylemlerin sonuçları başvurucu yönünden öngörebilir durumdadir.

63. Başvurucunun ayrıca mahkeme kararının yeterli gerekçe içermediğinden yakındığı görülmüştür. Başvurucuya göre Mahkeme, karar gerekçesinde Belediyenin konuya ilişkin raporlarını dikkate almamıştir. Mahkeme kararları incelenmesi neticesinde uyuşmazlığın çözümü için Aydın Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nden bilirkişi raporu istendiği, tarafların rapora yönelik itirazlarını ileri sürme firsatı bulduğu ve Mahkemece rapora yönelik değerlendirmeler yapıldığı anlaşılmıştır. Mahkeme, ruhsat iptaline yönelik gerekçeli kararında bilirkişi raporuna yönelik tespit ve değerlendirmelere yer vermiş; tarım dışı amaçlı arazi kullanım kararının mahkeme kararıyla iptal edildiğini vurgulayarak anılan işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptaline karar vermiştir (bkz. § 20). Bu durumda mahkeme kararında konu ile ilgili ve yeterli gerekçenin ortaya konulduğu görülmüştür.
64. Müdahalenin sebep olduğu sonuçlar bakımından başvurucu, Belediyenin verdiği işyeri açma ve çalışma ruhsatının iptali nedeniyle Şirketin kapandığını ve büyük maddi zarara uğradığını belirtmiştir. Öncelikle başvurucunun Belediyenin verdiği ruhsat nedeniyle yaptığıharcamalar yönünden uğradığı zararın tazminine yönelik dava açıp açmadığı hususunda bireysel başvuru formunda herhangi bir açıklama yapmamıştir. Bu sebeple anılan durum yönünden ayrıca bir değerlendirme yapılmamıştır.

65. Sonuç olarak mutlak tarım arazilerinin korunması, amaç dışı ve yanlışkullanımların önlenmesinin önem arz ettiği kuşkusuzdur. Bunun yanında devletin toprağın korunması, geliştirilmesi, tarımsal arazilerin çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak planlı kullanımını sağlayacak usul ve esasları belirlenme noktasında geniş bir takdir yetkisinin olduğu da dikkate alınmalıdır.

66. Bu durumda mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin -takip ettiği kamu yararıamacı ile karşılaştırıldığında- başvurucuya şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklemediği değerlendirilmiştir. Dolayısıyla başvurucunun mülkiyet hakkı ile kamu yararıarasında olması gereken adil dengenin bozulmadıği ve müdahalenin ölçülü olduğu sonucuna varilmiştir.

67. Açiklanan gerekçelerle Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altina alinan mülkiyet hakkının ihlal edilmediğine karar verilmesi gerekir.


VI. HÜKÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDiLEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının ÍHLAL EDILMEDÍĞINE,
C. Yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde BIRAKILMASINA,
D. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 24/10/2024tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.