Anayasa Mahkemesinin 23/7/2024 Tarihli ve E: 2023/74, K: 2024/141 Sayılı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2024-12-03

3 Aralik 2024 SALI 
Resmî Gazete 
Sayı : 32741
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
Esas Sayısi : 2023/74Karar Sayısı : 2024/141Karar Tarihi : 23/7/2024
İTÍRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay AItncı Dairesi 
İTİRAZIN KONUSU: 3/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı Imar Kanunu'na 11/5/2018tarihli ve 7143 sayıh Kanun'un 16. maddesiyle eklenen geçici 16. maddenin onuncu fikrasının üçüncü cūmlesinin Anayasa'nın 5., 17., 56. ve 57. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Yapı Kayıt Belgesi Verilmesine flişkin Usul ve Esaslar'ın bazı maddelerinin iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykını olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ
Kanun'un itiraz konusu kuralın da yer aldığı geçici 16. maddesinin ilgili kısmışöyledir:
“Geçici Madde 16- (Ek: 11/5/2018-7143/16 md.)
Afet risklerine hazırlık kapsamında ruhsatsız veya ruhsat ve ekderine aykırı yapıların kayu altına alınması ve imar barışmın sağlanması amacryla, 31/12/2017 tarihinden ōnce yapıłmış yapıar için Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve yetkilendireceği kurum ve kuruluşlara 3i/10/2018 tarihine kadar başvurulmasi, bu maddedekl şartlarin yerine getirilmesi ve 31/12/2018 tarihine kadar kayu bedeltnin ödenmesi halinde Yapı Kaya Belgesi verilebilir.Başvuruya komu yapının ve arsasının mülkiyet durumu, yapı sınif ve grubu ve diğer hususlar Bakanlık tarafindan hazırlanan Yapı Kayu Slstemine yapı sahibinin beyanına göre kaydedilir.

..
Yapı Kayu Belgest, yapının yeniden yapumasına veya kenısel dōnūşüm uygulamasına kadar geçerltdir. Yapı Kayıt Belgesi düzenlenen yapların yenilenmesi durumunda yürürlükte olan imar mevzuatı hükümleri uygulanr. Yaptnın depreme dayanıkllığı luşusu malikin sorumiuluğundadır.

>..

II. İLK İNCELEME 
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hūkümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, M. Emin KUZ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCL, İrfan FIDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE'nin katılımlarıyla 4/5/2023 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLiĞtÝLE karar verilmiştir.


III.ESASIN İNCELENMESİ
2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ahmet CANPOLAT tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgisi görülen Anayasa kuralları ve bunlatın gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. Anlam ve Kapsam 
3. 3194 sayılı Kanum'un itiraz konusu kuralın da yer aldığı geçici 16. maddesinde ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapıların kayıt altına alınmasına ve imar barışının sağlanmasına yönelik usul ve esaslar düzenlenmiştir.

4. Anılan madde, 31/12/2017 tarihinden δnce yapılmış ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapılardan gerekli şartlanı sağlayanlara yapı kayıt belgesi verilmesini, belgeye konu yapının ve arsasının mülkiyet durumunun, yapı sınıf ve grubunun ve diğer hususların yapı kayıt sistemine, yapı sahibinin beyanına göre kaydedilmesini öngörmektedir.
5. Aytıca maddede; yapı kayıt belgesi verilen yapılarla ilgili talep hâlinde su, elektrik ve doğalgaz bağlanabilmesi suretiyle geçici olarak kullanım hakkının sağlanabileceğine antlan Kanun uyarınca alınmış yıkım kararları ile tahsil edilemeyen idari para cezalarının iptal edileceğine, cins değişikliği ve kat mülkiyetinin tesis edilebileceğine, Hazine ya da belediyeye ait taşınmazlar tizerinde inşa edilmiş olan yapıların yapı kayıt belgesi sahiplerine satılabileceğine ilişkin hususlara yer verilmiştir.

6. Maddenin onuncu fikrasının birinci cümlesinde yapı kayıt belgesinin, yapının yeniden yapılmasına veya kentsel dðnüşüm uygulamasına kadar geçerli olduğu, ikinci cümlesinde de yapı kayit belgesi düzenlenen yapıların yenilenmesi durumunda yürürłükte olan imar mevzuatı hükümlerinin uygulanacağı belirtilmiştir. İtiraz konusu üçünctı cümlede ise yapının depreme dayanıklılığı hususunun malikin sorumluluğunda olduğu hükme bağlanmıştır.

7. Kuralla yapı kayıt belgesi verilen yapının depreme dayanaklılığı hususunun malikin sorumluluğunda olduğu belirtilerek bu konuda idarenin depremden kaynaklı mali sorumluluğuna bir istisna getirildiği anlaşılmaktadır.

B. İtirazın Gerekçesi 
8. Başvuru kararında Özetle; devletin sağhklı ve dengeli çevrenin oluşturulmasıbakımından pozitif yükümlūlüğünün bulunduğu, yapı kayıt belgesi verilen yapıların can ve mal güvenliğini temin eden belirli bir standarta yapılıp yapılmadığına yönelik denetim yükümlölüğü getiren herhangi bir yasal düzenlemenin bulunmadığı, buna karşılık itiraz konusu kuralla yapımn depreme dayanakhılığı konusunda sorumluluğun yapı malikine bırakıldığı, bu durumun devletin pozitif yükümlüłükleriyle bağdaşmadığıbelirtilerek kuralın Anayasa'nın 5., 17., 47. ve 56. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 
9. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 40.maddesi yönünden de incelenmiştir.

10. Anayasa'nın 17. maddesinde "Herkes, yaşama, maddi ve manevf varlığınıkoruma ve geliştirme hakkına sahiptir"denilerek yaşam hakkı güvence altına alınmıştır.Anlan maddede güvence altina alınan hak, Anayasa'nın 5. maddesiyle birlikte değerlendirildiğinde devlete negatif õdevler yanında pozitif ödevler de yükler. Bu ödev devletin yetki alanında bulunan tüm bireylerin yaşam hakkını kamu görevlilerinin, diğer bireylerin ve hatta kişinin kendi eylemlerinden kaynaklanabilecek her türlü tehlike, tehdit ve şiddetten koruma yükümltlüğünü içerir (bazı farklarla birlikte bkz. Serpil Kerimoğlu ve diğerleri, B. No: 2012752, 17/9/2013, § 50; Ömür Kmay, B. No: 2015/4686, 19/2/2019, §39).

I1. İtiraz konusu kuralda, yapı kayıt belgesiyle kayıt altına alınan yapının depreme dayanaklılığının malikin sorumluluğunda olduğu hükme bağlanmıştr. Insan yaşamı yönünden tehlike oluştuan yapıların tespit edilmesi ve bunların güçlendirilmesi, bunun mümkün olmaması hâlinde yıktırılması yolunda tedbirler alınması devletin pozitif yükümlülūkleri arasındadır. Bu bağlamda kuralın yaşam hakkıyla ilgisi olduğu açıktır.
12. Yaşamın korunması kapsamında imar dūzeninin kurulması ve korunmasına ilişkin alınan önlemler ilgililerin yaşam hakkının korummasına yönelik yükümlülüğün gereğidir. Imar mevzuatıyla getirilen düzenlemeler, devlete verilen bu görevlerin yaşama geçirilmesi bakımından büyük Önem taşımaktadır. Bu kapsamda yapılaşmaların plan, fen,sağlık ve çevre şartlarına uygunluğuna ilişkin temel ilkeler 3194 sayılı Kanun'da düzenlenmiştir. Anılan Kanun'un 5. maddesinde karada ve suda, daimi veya muvakkat, resmîve hususi yeraltı ve yerüstü inşaatı ile bunların ilave, değişiklik ve tamirlerini içie alan sabit ve miiteharrik tesisler yapı olarak tanımlanmış, 20. maddesinde yapıların imar planı,yönetmelik, ruhsat ve eklerine uygun olarak yapılabileceği, 21. maddesinde Kanun kapsamına giren yapılar için yapı ruhsatiyesi alınmasının zorunlu olduğu, 30. maddesinde tamamen ya da kısmen biten bir yapının kullanılabilmesi için yapı kullanma izninin alınması gerektiği, 32.maddesinde de ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykın olarak başlanan yapıların mühürlenerek inşaatın derbâl durdurulacağı ve inşaatın devamına ancak ruhsata aykırılığın giderilmesi veya ruhsat alınması hâlinde izin verileceği hüküm altına alınmıştır.
13. Yapıların imar planına ve imar mevzuatına uygunluğu, yapı ruhsatiyesiyle, yapıruhsatı alınarak tamamlanan bir yapının ruhsat ve eklerine aykın olup olmadığı ise söz konusu yapının kullanılabilmesi için gerekli olan yapı kullanma izni ile denetlenmektedir.İmar hukukunda ruhsat, idarenin yapılaşma öncesi, anı ve sonrası verdiği izinler yoluyla imar düzenini kurmak ve korumak üzere yürüttüğü kolluk faaliyetinin en önemli araçlarından biridir.

14. Anayasa'nın "Temel hak ve hürriyetlerin korunması" başlıkh 40. maddesinin birinci fikrası “Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlál edilen herkes, yetkill makama geclkairilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkana sahiptir." hükmünüiçermektedir. Anılan hükme göre kişilerin yargı makamlan ile idari makamlar önünde 

haklarını arayabilmelerine kolaylık ve imkân sağlanması anayasal bir zorunluluktur. Bu zorunluluk, temel hak ve özgüriüğü ihlal edilen ya da ihlal edildiğini iddia eden kişilerin ilgili yargı veya idari merciler nezdinde şikâyetlerini dile getirmesi hususunda devlete gerekli ve yeterli mekanizmaları oluşturarak uygun koşulları sağlama yükümlülüğü getirmektedir (AYM, E.2021/46, K.2022/47, 21/4/2022, § 15).

15. Anayasa'nın anılan maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkı;anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren herkese hakkın niteliğine uygun olarak iddialarını inceletebileceği makul, erişilebilir, etkili, ihlalin gerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye ya da sonuçlarını ortadan kaldırmaya elverişli idari ve yargısal yollara başvuruda bulunabilme imkânımın sağlanmasını teminat altna almaktadır (AYM, E.2021/46, K.2022/47,21/04/2022, § 16).

16. Bu kapsamda yaşam hakkıyla bağlantıh olan kuralla Anayasa'nın 40. maddesi kapsamında devletin, bu hakkın korunmasıyla ilgili gerekli koşullanı sağlama fonksiyonunu ne ölçüde yerine getirdiğinin değerlendirilmesi gerekmektedir.

17. Yaşam hakkından kaynaklanan pozitif yükümlülūk çerçevesinde devlet, doğal olmayan her öltim olayı ile vücut bütünlüğüne yönelik müdahalelerin sorumiularının belirlenmesini ve gerekiyorsa cezalandırılmasını sağlayabilecek etkili resmî soruşturma prosedürü yürütmek durumundadür (AYM, E.2022/90, K.2023/201, 30/1 1/2023, § 17).
18. Bununla birlikte yaşam hakkının veya bedensel bütünlüğün ihlal edildiği her durumda ceza soruşturmasının yürūtülmesi yönünde bir yükümlülūk bulunmamaktadır. Buna göre genel olarak ihmal suretiyle ortaya çıkan diğer ölümlerde etkili bir yargısal sistem kurma yönündeki pozitif yükümiūlūk her olayda mutlaka ceza davası açıłmasını gerektirmez Anayasa'nın söz konusu maddesi kapsamında etkili bir yargısal sistem kurma yöntndeki pozitif yükümlūlük, ihmal sonucu meydana gelen ölüm veya vūcut bütünlüğünün bozulmasıolaylarında mağdura adli ya da idari yargı mercileri öntünde açabileceği bir tazminat ya da tam yargı davası yolunun sağlanmasıyla da yerine getirilmiş sayılabilir (bazı farklarla birlikte bkz. Yaprak Yüksek, B. No: 2013/9116, 14/10/2015, § 32).

19. Anayasa Mahkemesi birçok kararında, yaşam hakkının veya vücut būtünlüğünün ihlaline kasten sebebiyet verilmediği durumlarda pozitif yükümlülüğün her olayda mutlaka ceza davası yolunu gerektirmeyeceğini değerlendirmiş; hukuki, idari ve hatta disiplin sorumluluğu doğuran hukuk yollarının Öngörülmüş olmasını yeterli bulmuştur (Serpil Kerimoğlu ve diğerleri, B. No: 2012/752, 17/9/2013, § 59; Nail Artuç, B. No: 2013/2839,3/4/2014 § 37; Zekd Kartal, B. No: 2013/2803, 21/1/2016, § 78; Ozer Er [GK], B. No:2014/11770, 15/3/2018, §§ 53-55).

20. Anayasa'nın 125. maddesinin birinci fikrasının birinci cümlesinde "Idarenin her türlü eylem ve tşlemlerine karşı yolu açıktır." denilmek suretiyle idarenin yargısal denetimine, yedinci fikrasında ise “Idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zarar ödemekle yūkümlüdür." denilmek suretiyle idarenin mali sorumluluğuna ilişkin düzenleme yapılmıştır.6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı Idari Yargılama Usulü Kanumu'nun 2. maddesinde de idarenin yargısal denetimi neticesinde sorumluluğunun varlığının tespiti ve neden olduğu zararların tazmini için tam yargı davası öngörülmüştür.


21. Bu kapsamda Anayasa'nın 17, maddesinde gūvence altına alınmış olan yaşam hakkı ile kişilerin maddi ve manevini varlığını koruma ve geliştirme hakkının etkili bir şekilde korunması amacıyla devletin depremden kaynaklanan sorumluluğuna ilişkin idari yargı merciłeri nezdinde tam yargı davası açma imkânının bulunduğu açıktır.
22. Bununla birlikte idarenin eylem ve işlemleri nedeniyle zarara uğrayanların kendi inisiyatifleri ile başvurabilecekleri tazminat yollarımın sadece hukuken mevcut bulunmasıyeterli olmayıp bu yolların uygulamada da etkili olması gerekir. Bir başvuru yolunun ancak hak ihlalini önleyebilmesi, devam etmekteyse sonlandırabilmesi veya sona ermiş bir hak ihlalini karara bağlayabilmesi, bumun için uygun bir giderim sunabilmesi hâlinde etkililiğinden sõz etmek mümkün olabilir (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013 §26; Flliz Aka, B. No: 2013/8365, 10/6/2015, § 39).

23. Kanun'un geçici 16. maddesiyle afet risklerine hazırlık kapsamında ruhsatsız,ruhsat ve eklerine aykırı veya imar mevzuatına aykırı yapıların kayıt altına alınmasıðngörülmüştür. Anılan maddenin üçüncü fikrasında yapı kayıt belgesinin yapının kullanım amacına yönelik olduğu belirtilmiş, talep hâlinde bu yapılara geçici olarak su, elektrik ve doğalgaz bağlanabileceği hükme bağlanmıştır. Onuncu fikranın birinci cümlesinde ise yapıkayıt belgesinin, yapınin yeniden yapılmasına veya kentsel dōntştm uygulamasına kadar geçerli olduğu ifade edilmiştir. Bōylece hak sahipleri ya da üçüncü kişilerin yapı kayıt belgesine sahip taşınmazlarda belirtilen sürenin sonuna kadar ikamet etmesine imkân taninmiştir.

24. Yapı kayit belgesi, yapı sahibinin beyanı üzerine idare tarafindan herhangi bir denetim yapılmadan düzenlendiğinden yapı kayıt belgesiyle kayıt altına alınan yapıların meveut imar mevzuatına uygun olup olmadığına ilişkin bir tespit yapılmamaktadır. Diğer bir ifadeyle imar mevzuatına aykırı yapılara da yapı kayıt belgesinin verilmesi mümkūndūr. İdare yapı kayıt belgesi verdiği anda yapının depreme dayanıklı olup olmadığı yönünden denetim yapamamış olsa bile yaşam hakkının korunması õdevinin devlete yüklediği pozitif yükümlülüğün bir gereği olduğu anlaşılan denetim sorumluluğunun bütimüyle ortadan kalktığı söylenemezİdarenin bu yükümltlüğü, yapı kayıt belgesinin düzenlenmesinden sonraki dönemde de devam etmektedir. Anılan yükümlülüğün ihlali sebebiyle cana ve vücut bütünlüğüne yönelik olarak meydana gelen zararların karşılanması Anayasa'nın 17.maddesiyle bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinin bir gereğidir.
25. Kuralda ise imar mevzuatına aykını olarak yapılan yapının depreme dayanaklılığıhususunun malikin sorumluluğunda olduğu ifade edilerek ilgililerin, idarenin yapı denetimi görevini ifa etmemesinden doğan zararlarından devletin sorumlu olmayacağı hüküm altına alınmaktadır. Kural uyarınca, yapı kayıt belgesi olan yapılarda bulunanların yaşamının veya vūcut bütünlüğünün olası bir depremden zarar görmesi durumunda bu zararlardan idare sorumiu tutulamayacaktır. Bu bağlamda söz konusu zararların tazmini talebiyle ilgililer tarafindan idare aleyhine açılacak tam yargı davasında zararların giderilmesine yönelik lehe karar alma ihtimali de ortadan kalkacaktır.

26. Yapı kayıt belgesi verilen yapıların insan yaşamı yönünden tehlike arz edip etmediğinin ve depreme dayanıklı olup olmadığının denetlenmesi yükümlülüğünün idarece ifa edilmemesinden doğan sorumluluklardan idarenin kurtarılmasi, idarenin anayasal yükümlülaklerinin kanunla ortadan kaldırıması anlamına gelmektedir. Oysa idarenin 

anayasal yükümlülüklerinin ve bu yükümlülüklerle bağlantılı mali sorumluluklarının kanunlarla ortadan kaldırılması mümkün değildir.

27. Tūm bu hususlar gözetildiğinde kuralla imar mevzuatına aykırı yapının depreme dayanıkltlığının malikin sorumluluğunda olduğu belirtilerek idarenin gözetim ve denetim yükümlülüğünün devam ettiği bir konuda idare aleyhine tazminata hükmedilmesinin Önlenmesinin Anayasa'nın 40. maddesiyle güvence altina alınan etkili başvuru hakkının gerekleriyle uyumlu olmadığı sonucuna varılmıştır. Bu yönüyle kural, Anayasa'nın 17.maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkı ile bağlantılı olarak Anayasa'nın 40.maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkıyla bağdaşmamaktadır.
28. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 17. ve 40. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

Kuralın Anayasa'nın 5. maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa'nın 17. ve 40. maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamıda ele alınmış olması nedeniyle Anayasa'nın 5. maddesi yönūnden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.

Kural, Anayasa'nm 17. ve 40. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa'nın 56. maddesi yönünden incelenmemiştir.

Kuralın Anayasa'nın 47. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
IV.HÜKÜM 
3/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı Imar Kanunu'na 11/5/2018 tarihli ve 7143 sayılıKanun'un 16. maddesiyle eklenen geçici 16. maddenin onuncu fikrasının Üçüncü cümlesinin Anayasa'ya aykın olduğuna ve İPTALÍNE 23/7/2024 tarihinde OYBİRLIĞtYLE karar verildi.

Başkan Başkanvekili Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Hasan Tahsin GÖKCAN Basri BAĞCl 
Uye Üye Üye Engin YILDIRIM Ridvan GÜLEÇRecai AKYEL 
Oye Uye Uye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Yıldız SEFERİNOĞLU Selahaddin MENTEŞ

Oye Irfan FIDAN 
Oye Yılmaz AKÇIL 
Oye Kenan YAŞAR 
Üye Muhterem INCE 
Öye Ömer ÇINAR