Anayasa Mahkemesinin 17/5/2023 Tarihli ve 2019/26339 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2023-11-08

8 Kasım 2023 ÇARŞAMBA 
Resmî Gazete 
Sayı : 32363
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
GENEL KURUL 
KARAR 
MOHAMMA SALEM PASHTO VE NAZI SALEM BAŞVURUSU 

Başvuru Numarası: 2019/26339Karar Taribi : 17/5/2023
Başkan : Zühtü ARSLAN Başkanvekili :Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Engin YILDIRIM Muammer TOPAL M. Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇRecai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Yıldız SEFERİNOĞLU Selahaddin MENTEŞBasri BAĞCI Irfan FIDAN 
Kenan YAŞAR 
Muhterem iNCE Raportör : Fatma Bureu NACAR YÜCE Başvurucular :1. Mohamma Salem PASHTO 
2. Nazı SALEM Vekili : Av. Lemi KELEŞ
I. BAŞVURUNUN KONUSU 
l. Başvuru, mūtekabiliyet koşulu gerçekleşmediği gerekçesiyle yabancıuyruklunun adli yardım talebinin reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ
2.Başvuru 1/8/2019 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.


4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafindan yapılmasına karar verilmiştir.

5.Bölūm Başkanı tarafindan başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir Örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık)gönderilmiş; Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucular Bakanlık görüşüne cevap vermiştir.

7.İkinci Bölüm, başvurunun Genel Kurul tarafindan incelenmesine karar vermiştir.
III. OLAY VE OLGULAR 
Başvuru formu ve eklerinde ifade ediłdiği şekliyle ilgili olayłar özetle şöyledir:
A. Bireysel Başvuru Tarihinden Önceki Süreç
9. Başvurucular 1969 doğumlu olup Afganistan 1slam Cumhuriyeti vatandaşıdır.
[0. Başvurucular ve murisleri 26/8/2014 tarihinde Tūrkiye'ye kaçak yollardan girişyapmış, 29/8/2014 tarihinde uluslararası koruma talebinde bulunarak Samsun'da yaşamaya başlamıştır. Başvurucuların sunduğu belgelerden ve Samsun İl Göç İdaresi Müdürlüğünden gelen yazıdan başvuruculara 30/12/2016 tarihinden 30/6/2017'ye kadar geçerli ikamet tezkeresi verildiği ve başvurucuların hâlen Samsun'un İlkadım ilçesinde yaşadığıanlaşılmıştır.

11. 21/5/2017 tarihinde A.C.P. isimli şahıs, M. 2. G. Geliştirme Yatırım Inşaat ve Ticaret Anonim Şirketinin sahip olduğu ve işlettiği A. Güvenlik Hizmetleri Anonim Şirketinin güvenlik hizmetlerini yürüttüğü P. Alışveriş Merkezine (AVM) gelerek güvenlik görevlilerinin bułunduğu kapıda yer alan X-Ray cihazından üzerindeki bıçakla geçmiştir. Bu kişi sinema salonunun bulunduğu üçüneü kata çıkarak başvurucuların oğlu olan 1/1/[999doğumlu A.P.yi hayati bölgelerinden bıçaklamak suretiyle ölümüne sebebiyet vermiştir.
B. Başvuruya Konu Hukuk Yargılamasında Adli Yardım Talebine İlişkin Sūreç

12. Başvurucular 22/2/2019 tarihinde Samsun I. Tüketici Mahkemesinde (Mahkeme) M. 2. G. Geliştirme Yattrım İnşaat ve Ticaret Anonim Şirketi ve A. Güvcnlik Hizmetleri Anonim Şirketi aleyhine tazminat davası açmıştır. Dava dilekçesinde başvurucular, oğullarının bıçaklı saldırı nedeniyle vefat ettiğini belirterek meydana gelen olayda davalıların tam kusurlu olduğunu ileri sürmüş; ailenin geçimini mütevcffa sağladığından A.P.nin ölūmü nedeniyle maddi yönden kötü duruma düştüklerini ifade ederek her biri için 150,000 TL olmak ūzere manevi tazminat talebinde bulunmuştur. Başvurucular ayrıca dava harcı ve yargılama giderlerini karşılama imkânlarının olmadığını belirterek adli yardım talep etmiştir.

13. Başvurucular, harç ve gider avansını Ödeme güçlerinin bulunmadığını ispat etmek için dava dilekçesi ekinde muhtarlktan aldıkları fakirlik belgesini, Samsun tl Gõç

İdaresi Müdürlüğünce tanzim edilen belgeyi ve gelirlerinin olmadığına dair Sosyal Güvenlik il Müdürlüğünden aldıkları belgeyi sunmuştur. Mahkeme 28/2/2019 tarihli tensip ara kararında, yapılacak araştırılmalar sonrasında başvurucuların adli yardım taleplerinin değerlendirilmesine karar vermiştir.

[4. Mahkeme 9/4/2019 tarihli ara kararında başvurucuların vatandaşi olduğu Afganistan ile Türkiye arasında imzalanan bir adli yardım anlaşması bulunmadığını belirterek adli yardım talebini reddetmiştir. Adli yardım talebinin reddine ilişkin gerekçenin ilgili kısmışöyledir:
"...dava dilekçesi, sunulan belgeler ve tüm dosya kapsamı uyarınca mahkememizce yapılan değerlendirmede; davacılar vekilinin; adli yardım talebinin, 6100 sayılı HMK 334/3maddesi gereği 'Yabancıların adli yardımdan yararlanabilmeleri ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır' hükmü mevcut olup; Adalet Bakanhığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü internet sitesinde yapian araştırmada davacıların vatandaşı oldukları Afganistan ile ülkemiz arasında Adli Yardım anlaşması bulunmadığı anlaşılmakla, davacılar vekilinin adli yardım talebinin REDDINE karar vermek gerekmiş..."
15. Başvurucular 14/5/2019 tarihinde bu karara itiraz etmiştir. Ítiraz dilekçesinde;4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nda belirtilen uluslararası koruma başvuru kimlikleri ve statüleri sebebiyle 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılıHukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesinin (3) numaralı fikrası kapsamında yabancıolarak zikredilemeyeceklerini, vatandaşı oldukları Afganistan'ın hukuki himayesinden faydalanamadıkłarını, Türkiye'ye kaçarak geldikleri ve sığındıklanı için statü bakımından yabancı olarak kabul edilemeyeceklerini, ekonomik durumlarının kðtü olduğunu belirtmiştir.İtiraz dilekçesinde ayrıca Anayasa Mahkemesinin ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AfHM) kararlarına da yer verilmiştir.

16. İtirazı inceleyen Samsun 2. Tüketici Mahkemesi 17/5/2019 tarihli kararıyla itirazı reddetmiştir. Gerekçede, başvurucuların Afganistan ile Türkiye arasında bir adli yardım anlaşması bulunduğunu ispat cdemediğinden bahisle Samsun 1. Tüketici Mahkemesinin kararının usul ve yasaya uygun olduğu açıklanmıştır.
17. Mahkeme 10/6/2019 tarihli ön inceleme tensip kararında başvurucuların vatandaşı oldukları Afganistan ile Türkiye arasında ikilianlaşma bulunmadığını belirtcrek 27/11/2007 tarihli ve 5718 sayılı Milletlcrarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 48. maddesi uyarınca adli yardım talebini reddetmiş ve başvuruculara dosya kapsamında tespit edilen 5.ooo TL vargılama giderini yatırmalarını. aksi takdirde dava şartıyokluğu nedeniyle davanın reddedileceğini ihtar etmiştir.

18. Başvurucular gerekliyargılama harç ve masraflarını (5.000 TL) 26/6/2019tarihinde dosya kapsamında yatırmiştır.

19. Adli yardım talebinin reddine dair karar 8/7/2019 tarihinde başvuruculara tebliğedilmiș, başvurucular 1/8/20 [9 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuștur.
C. Bireysel Başvurudan Sonraki Süreç
20. Tazminata ilişkin yargılama devam etmekte olup başvurucuların duruşması26/9/2023 tarihine bırakıImıştır.


21. Sanık A.C.P. hakkında kasten ölüme sebebiyet verme suçundan açılan davada 1/2/2019 tarihinde 12 yıl 6 ay hapis cezasına hükmedilmiştir. Taraflarca istinaf başvurusunda bulunuImuş, Samsun Bõlge Adliye Mahkemesi 1. Ceza Dairesinin 12/7/20 19 tarihli kararıyla istinaf talepleri esastan reddedilmiştir. Temyiz edilen karar Yargıtay 1. Ceza Dairesince 24/1 1/2022 tarihinde onanmiştir.

22.Samsun İl Göç Idaresi Müdürlüğünden gelen 12/5/2023 tarihli cevap yazısında başvurucuların şartlı mülteci oldukları ve ulustararası koruma statüsü sahibi olarak Samsun'da ikamet ettikleri belirtilmiştir.

23. Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü,Afganistan'da dava açan bir Tūrk vatandaşının Afganistan hukukuna göre adli yardım müessesesinden yararlanıp yararlanmayacağına dair talebini 25/4/2021 tarihli nota ile Afganistan Dışişleri Bakanlığına istifsar etmiş ancak bu yazıya cevap verilmemiştir.
IV. İLGİLİ HUKUK 
A. Ulusal Hukuk 
24.6100 sayılı Kanun'un 334. maddesi şöyledir:
"(1) Kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kasmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler, iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde,taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilirler.
(2) Kamuya yararlı dernek ve vakıflar, iddia ve savunmalarında haklı göründūkleri ve mali açıdan zor duruma düşmeden gerekli giderleri kasmen veya tamamen ödeyemeyecek durumda oldukları takdirde adli yardımdan yararlanabilirler.

(3) Yabancıların adli yardımdan yararlanabilmeleri ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır."
25.6100 sayılı Kanun'un 336, maddesinin (1) ve (2) numaralı fikraları şōyledir:
"Adli yardım, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden; icra ve iflas takiplerinde ise takibin yaplacağı yerdeki icra mahkemesinden istenir.
Talepte bulunan kişi, iddiasının özeti ile birlikte, iddiasını dayandıracağı delilleri ve yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığın gösteren mali durumuna ilişkin belgeleri mahkemeye sunmak zorundadır."
26.6100 sayılı Kanun'un 337. maddesinin (1) ve (2) numaralı fikraları şöyledir:
"Mahkeme, adli yardım talebi hakkanda duruşma yapmaksızın karar verebilir. Ancak,talep hálinde inceleme duruşmalı olarak yaplır. Adli yardım taleplerinin reddine ilişkin mahkeme kararlarında sunulan bilgi ve belgelerin kabul edilmeme sebebi açıkça belirtilir.
Adli yardım talebinin reddine ilişkin kararlara karşı, tebliğinden itibaren bir hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vermek suretiyle itiraz edilebilir. Kararına itiraz edilen mahkeme, itirazı incelemesi için dosyayı o yerde adli yardım talebi yapılan hukuk 

mahkemesinin birden fazla dairesinin bulunması hálinde, numara olarak kendisini izleyen daireye, son numaralı daire için birinci daireye, o yerde adli yardım talebi yapılan hukuk mahkemesinin tek dairesi bulunması hälinde ise aynı işlere bakmakla görevli en yakım mahkemeye gönderir. İtiraz incelemesi neticesinde verilen karar kesindir. Adli yardım talebi reddedilirse, ödeme gücünde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanılarak tekrar talepte bulunulabilir."
27.6100 sayılı Kanun'un 339. maddesinin (1) numaralı fikrası şöyledir:
"Adli yardım kararından dolayı ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanstar dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur. Adli yardımdan yararlanan kişinin haksız çıkması hälinde, uygun görülürse yargılama giderlerinin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitler hâlinde ödenmesine karar verilebilir."
28. 5718 sayılı Kanun'un 48. maddesi şöylcdir:
"(1) Türk mahkemesinde dava açan, davaya katilan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafin zarar ve ziyanım karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminat göstermek zorundadır.
(2) Mahkeme, dava açanı. davaya katılanı veya icra takibi yapanı karşılıklılık esasına göre teminattan muaftutar."
29. 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun "Tanımlar” kenar başlıklı 3. maddesinin (1) numaralı fikrasının (d) bendi şöyledir:
"d) Başvuru sahibi: Uluslararası koruma talebinde bulunan ve henüz başvurusu hakkında son karar verilmemiş olan kişiyi."
30. 6458 sayılı Kanun'un "Hak ve yükümlülüklere ilişkin genel ilkeler" kenar başlıklı 88. maddesi şöyledir:
"(1) Uluslararası koruma statūsü sahibi kişiler, karşılıklılık şartından muaftır.
(2) Başvuru sahibine, başvurusu reddedilen veya uluslararası koruma statüsü sahibi kişilere sağlanan hak ve imkånlar, Türk vatandaşlarına sağlanan hak ve imkânlardan fazla olacak şekilde yorumlanamaz."
31.6458 sayılı Kanun'un 51. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) Vatansız Kişi Kimlik Belgesine sahip kişiler;
..
c) Yabancılarla ilgili işlemlerde aranan karşılıkılık şartmdan muaf tutulurlar,

B. Uluslararası Hukuk 
1. Türkiye'nin Taraf Olduğu Sðzleşmeler 
32. Türkiye Cumhuriyeti devleti tarafindan 24/8/1951 tarihinde imzalanan ve 30/3/1962 tarihinde onaylanan 28/7/1951 tarihli Birleşmiş Milletler (BM) Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin Sðzleşme'nin (Cenevre Sõzleşmesi) mülteci kavramını tanımlayan 1. maddesinin (A) bendinin ikinei fikrası şõyledir:
"I Ocak 1951'den önce meydana gelen olaylar sonucunda ve irki, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri yüzünden, zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korkauğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan, ya da söz konusu korku nedeniyle, yararlanmak istemeyen;yahut tabiiyeti yoksa ve bu tür olaylar sonucu önceden yaşadığı ikamet ülkesinin dışında bulunan, oraya dönemeyen veya söz konusu korku nedeniyle dönmek istemeyen her şahsa uygulanacaktır."
33. Türkiye Cumhuriyeti devleti, mülteci tanımına ilişkin yukarıda yer verilen tanıma coğrafi sınır koyan bir çekince bildirmiştir. Çekince şöyledir:
"İşbu Sözleşmenin tahmil ettiği vecibeler bakımından Cumhuriyet Hükümeti, I'nci maddenin (B) fikrasındaki «1 Ocak 1951 den evvel cereyan eden hádiseler» ibaresini. «1Ocak 1951'den önce Avrupa'da cereyan eden hádiseler» şeklinde anlamaktadır."
34. Cenevre Sözleşmesi'nde değişiklik yapan 31/1/1967 tarihli Protokol'ün 1.maddesinin (2) numaralı fikrası şöyledir:
"İşbu Protokol bakımından, bu maddenin 3. fikrasının uygulanması hali dişında,'mülteci' terimi, Sözleşme'nin I. maddesinin A 2 kismında mevcut '1 Ocak 195I'den önce meydana gelen olaylar sonucunda ve …' ve 'söz konusu olaylar sonucunda' ifadeleri metinden çıkarılmış addedilerek, Sözleşme'nin 1. maddesinde yer alan tanıma giren her şähıs anlamına gelecektir."
35.Cenevre Sözleşmesi'nin 16. maddesi şöyledir:
"1. Her mülteci, bütün Taraf Devletler'in toprakları üzerindeki hukuk mahkemelerine serbestçe ve kolayca başvurabilecekair.

2. Her mülteci, sürekli ikametgähının bulunduğu Taraf Devlette, adli yardım ve teminat akçesinden muafiyet dahil, mahkemelere müracaat bakimından vatandas gibi muamele görecektir.

3. Her mülteci, sürekli ikametgáhının bulunduğu ülkenin dışındaki Taraf Devletlerde, o ülkelerin vatandaşlarına 2. fikrada bahsedilen konular hakkında yapılan muamelenin aynından istifade edecektir."
36. Türkiye Cumhuriyeti devleti tarafindan 28/9/1954 tarihindc imzalanan aynıtarihli BM Vatansız Kişilerin Statüsüne İlişkin Sözleşme'nin (New York Sõzleşmesi) 1.maddesinin (1) numaralı fikrası şöyledir:
"Bu Sōzleşme'nin amaçları çerçevesinde 'vatansız kişi' terimi, kendi yasalarının işleyişi içinde hiçbir Devlet tarafindan vatandaş olarak sayılmayan bir kişi anlamına gelir."

37. New York Sözleşmesi'nin "Karşılıkılık koşulundan muafiyet" kenar başlıklı 7.maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"l. Bu Sözleşme'de yer alan daha elverişli hükümler saklı kalmak üzere, bir Sözleşmeci Devlet, genel olarak yabancılara gösterdiği muamelenin aynısını Vatansız kişilere gösterir.
2. Bütün Vatansız kişiler, üç yıllık ikamet süresinden sonra Sözleşmeci Devletlerin ülkesinde yasal karşılıklılık koşulundan muaf olurlar.

3. Her Sōzleşmeci Devlet, bu Sözleşme söz konusu Devlet için yürürlüğe girdiği tarihte vatansız kişilerin sahip oldukları hakları ve menfaatleri, karşılıklılık koşulu olmaksızın,kendilerine tanımaya devam ederler.

":
38. New York Sözleşmesi'nin "Mahkemelerde taraf olarak bulunma hakkı" kenar başlıklı 16. maddesi şöyledir:
"I. Vatansız bir kişi bütün Sözleşmeci Devletlerin ülkelerinde hukuk mahkemelerine serbestçe başvuruda bulunabilir.

2. Vatansız bir kişi, daimi ikametinin bulunduğu Sözleşmeci Devlette, adli yardım ve cautio judicatum solvi den (teminat akçesinden) muafiyet dahil olmak üzere mahkemelere başvuruya ilişkin konularda bir vatandaşınkiyle aynı muameleden yararlanır.
3. Vatansız bir kişi, 2. paragrafta sözü edilen konular hakkında, daimi ikametinin bulunduğu ülkeden başka ülkelerde daimî ikametinin bulunduğu ülke vatandaşlarına gösterilen muamelenin aynisından yararlanır."
39. Türkiye Cumhuriyeti devleti tarafindan 23/10/1972 tarihinde imzalanan ve 11/7/1973 tarihinde onaylanan 1/3/1954 tarihli Hukuk Usulüne Dair Sözleşme'nin (Lahey Sözleşmesi) "Teminat akçesi" kenar başlıklı 17, maddesi şöyledir:
"Akit Devletlerden birisinde ikamet eden ve diğer bir Devlet mahkemeleri huzurunda davacı veya müdahil olarak bulunan Akit bir Devletin vatandaşlarından yabancı olmalarıveya o memlekette ikametgâh veya meskenleri bulunmaması sebebiyle, ne isim altında olursa olsun, herhangi bir teminat veya depozito istenemez.

Aynı kaide mahkeme masraflarını karşılamak için davacı veya mūdahilden istenen tediyata da tatbik olunacaktır.

Akit Devletlerin, vatandaşlarının ikamet şartı olmaksızın teminat akçesinden veya mahkeme masraflar karşılığı tediyattan muaf tutulmalarını derpiş ettikleri sözleşmeler tatbik olunmaya devam edilecektir."
40. Türkiye Cumhuriyeti devleti tarafindan 13/12/1955 tarihinde imzalanan aynıtarihli Avrupa Ikamet Sõzleşmesi'nin 9. maddesi şöyledir:
"I. Davacı veya müdahil olarak Akit Taraflardan birinin mahkemeleri önüne çıkan diğer bir Akit Taraf uyruğundan, Akitlerden birinin ülkesinde ikametgâhı veya mutat meskeni bulunduğu takdirde gerek yabancı sifatından dolayı gerek o memlekette ikametgáh 

veya meskeninin bulunmaması sebebiyle, ne şekil altında olursa olsun, hiçbir teminat veya depozito akçesi talep edilmez.

2. Aynı kural, mahkeme masraflarını teminat altına almak için davacı veya müdahilden yapmasi istenecek ödeme için de uygulanır.

3. Yukarıdaki bentlerden birine göre veya davanın görüldüğü ülkenin hukuku uyarınca teminat, depozito veya õdemelerden bağışık tutulmuş davacı veya müdahile hükmedilen mahkeme masrafları ve sair giderlere ilişkin mahkûmiyet kararları diplomatik kanaldan yapılacak istem üzerine, diğer Akit Taraflardan birinin ülkesindeki yetkili makamca.herhangi bir harç ödenmesi gerekmeksizin yerine getirilebilir."
2. Avrupa Konseyi Belgeleri 
41. Avrupa Birliği'nin (AB) 27/1/2003 tarihli ve 2003/8/EC sayılı Konsey Direktifī'nin ilgili kısmı şōyledir:
a .
(5) Bu Direkaif. adalete etkili erişim sağlamak için yardumın gerekli olduğu durumlarda yeterli kaynağa sahip olmayan kişiler için sınır ötesi uyuşmazlıklarda adli yardımın uygulanmasını teşvik etmeyi amaçlamaktadır. Genel olarak tanınan adalete erişim hakki, Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı'nın 47. maddesi tarafindan da yeniden teyit edilmektedir.

...
(9) Bu Direktif, hukuki ve ticari konulara ilişkin sınır ötesi uyuşmazlıklarda uygulanır.
(10) Hukuki veya ticari bir uyuşmazlık içinde olan herkes, kişisel mali durumlarıyargılama masraflarını karşılamalarını imkánsız kalsa bile bu Direktif kapsamında mahkemelerde haklarını ileri sürebilmelidir. Adli yardım, alıcının bu Direktifte belirtilen koşullar altında adalete etkin bir şekilde erişmesine izin verdiğinde uygun olarak kabul edilir.

.•.
(13) Bir Üye Devletin toprağında kalıcı veya mutat olarak ikamet eden tüm Birlik vatandaşları, bu Direkaifte öngörülen koşulları karşılamaları hálinde, sınır ötesi uyuşmazlıklarda adli yardım almaya hak kazanmalıdır. Aynı durum. bir Üye Devlette mutat ve yasal olarak kamet eden üçüncü ülke vatandaşları için de geçerlidir."
3. Karşılaştırmalı Hukuk 
42. Federal Almanya Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun gerçek kişiler için adli yardım konusunu düzenleyen 114. maddesi şöyledir:
"Kişisel ve ekonomik durumları nedeniyle dava masraflarını ōdeyemeyen veya kısmen veya sadece taksitler halinde ödeyebilecek durunda olan taraflara, bu yönde başvuruda bulunmaları halinde açmayı düşündükleri davanın veya kendilerine karşı açılan bir davaya karşı savunmalarının yeterli başarı şansına sahip olması ve anlamsız görünmemesi şartıyla mahkeme masrafları için yardım sağlanacaktır. Mevcut başlığın olmadığı her yerde, Avrupa 

Birliği içindeki sınır ötesi ihtilaflarda mahkeme masraflarına yardım için 1076'dan 1078'e kadar olan bölümler uygulanacaktır."
43.Fransa Adli Yardım Kanunu'nun ilgili maddeleri şöyledir:
"Madde 3: Fransız uyruklu bireyler ve Avrupa Topluluğu Üye Devletlerinin vatandaşları adli yardıma hak kazanırlar. / Genellikle ve düzenli olarak Fransa'da ikamet eden yabancı uyruklu kişiler de adli yardım atma hakkana sahiptir. / Bununla birlikte,önceki paragrafta belirtilen koşulları taşımayan kişilere, durumları uyuşmazlığın konusu veya öngörülebilir yargılama giderleri açısından özellikle dikkate değer göründüğünde,istisnai olarak adli yardum sağlanabilir. …. / Ulusal İltica Mahkemesi nezdinde kural olarak Fransa'da ikamet eden yabancılara adli yardum verilir.

Madde 3-1; Madde 2 ve Madde 3'ün ikinci ve üçüncü paragraflarına girmeyen ve sinır ötesi davalarda adalete erişimin iyileştirilmesine ilişkin 27 Ocak 2003 tarih ve 2003/8/EC sayılı Konsey Direktifinin uygulanması gereken davalar bağlamında hukuki veya ticari konulardaki sınır ötesi ihtilaflarda verilen ve aynı konuda Başlık II'de öngörülen adli yardım, milliyetleri ne olursa olsun genel otarak Danimarka hariç bir AB üyesi ülkede ikamet eden veya burada ikametgâhları bulunan kişilere verilir. / Sınır ötesi bir uyuşmazlık,yardum talep eden tarafin, anlaşmazlığın esasına ilişkin yargı yetkişine sahip mahkemenin bulunduğu veya kararın icra edileceği yer dışında bir Üye Devlette mutat meskeninin veya ikametgáhının bulunduğu bir uyuşmazlıktır. Bu durum yardım başvurusunun yapıldığı anda değerlendirilir."
44.Belçika Adli Yardım Kanunu'nun ilgili kısmı şöyledir:
"Adli yardımdan şu kişiler yarartanabilir: a) uluslararası anlaşmalar uyarınca yabancılar: b) Avrupa Konseyi üyesi bir devletin herhangi bir vatandaşı; c) mutat ikametgahı Belçika'da olan (veya Avrupa Birliği Üye Devletlerinin birinde yasal olarak ikamet eden) herhangi bir yabancı; d) Ülkeye giriş, ikamet, yerleşme ve sınır dışı edilmeye ilişkin kanunda öngōrülen işlemlere muhatap olan her yabancı."
45.Italya Adli Yardım Kanunu'nun ilgili maddeleri şöyledir:
"Madde 76 (Kabul Koşulları): 1. Kişisel gelir vergisi amaçları için vergiye tabi geliri son beyannameye göre 11.746,68 Avroyu aşmayan herkes adli yardım başvurusu kabul edilebilir.

Madde 90: (Yabancı ve vatansız kişilerin denkleştirilmesi) 1. İtalyan vatandaşı için öngörülen muamele, ülkede ikamet eden yabancı ve vatansız kişi için de sağlanır."
46.İspanya Adli Yardım Kanunu'run ilgili kışmı şöyledir:
"Madde 2 (Kişisel Uygulama Kapsamı): Bu yasada ve İspanya'nın taraf olduğu uluslararası anlaşma ve sözleşmelerde öngōrülen şartlar ve kapsamda. aşağıdakiler ücretsiz adli yardım alma hakkına sahiptir:
a) İspanya vatandaşları, Avrupa Birliği'nin diğer Üye Devletlerinin vatandaşları ve İspanya'da bulunan yabancılar, dava açmak için yeterli kaynaklara sahip olmadıklarınıkanutladıklarında.


e) Ihtilaflı idari işlemlerde, dava açmak için yeterli kaynakları olmadığını kanılayan yabancıilar, İspanya topraklarından iade veya sınır dışı edilme ve tüm iltica prosedürlerine ilişkin olarakadli yardım ve ücretsiz savunma ile Ispanyaya girişlerinin reddedilmesine yol açabilecek işlemlerde temsil edilme haklarına sahip olacaktır.

f) Medeni ve ticari konularda sınır ötesi davalarda, bu Yasanın VIII. Bölümünde [AB Direktifi ile ilgili] belirtilen gerçek kişiler, orada belirlenen şartlarla 
•..
Madde 46 (Uygulama Kapsamı): 1. Sınur ötesi ihtilaflarda, Avrupa Birliği vatandaşlarıveya Üye Devletlerden birinde yasal olarak ikamet eden üçüncü ülke vatandaşlarımünhasıran gerçek kişiler, bu Bölümde düzenlenen ücretsiz hukuki yardıma hak kazanırlar.Bu Bölümün amaçları doğrultusunda, bir Avrupa Birliği Oye Devleti, Danimarka dışındaki tüm Ö)ye Devletler anlamına gelir.

"...

4. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı
47. Adli yardım kurumunun ülkeler arasındaki mütckabiliyet şartına bağlanmasımeselesini Avrupa Insan Hakları Mahkemesi (AíHM) Granos Organicos Nacionales 4.$./Almanya (B. No: 19508/07, 22/3/2012) kararında değerlendirmiştir. Perulu bir şirket olan başvurucu ile Alman şirketleri arasındaki uyuşmazlıkta görevli Alman mahkemeleri,başvurucunun adliyardım talebini müitekabiliyet ilkesi gereği reddetmiştir. Alman yargımakamları gerekçelerinde; Alman Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 116. maddesinin (2) numaralı fikrasında ancak AB yahut Avrupa Ekonomik Alanı üyesi devletlerin birinde kurulmuş ya da merkezi buralarda bulunan tüzel kişilerin adli yardım kurumundan faydalanabileceğinin düzenlendiğini, bu normun kapsamının yorum yoluyla genişletilmesinin yargının işi olmadığını, Almanya'nın dünyadaki tüm tūzel kişilerin adli yardımdan faydalanmasını sağlama gibi bir yükümlülük altında olmadığını belirtmiştir (anılan kararda bkz. §§ 9,10). Bu gerekçelere ek olarak Alman temyiz mahkemesi ise mütekabiliyet ilkesinin diğer ülkelerin de Alman tüzel kişilerini adli yardımdan faydalandırmalarını teşvik ettiği, aksi hâlde yani mütekabiliyet ilkesinin gözetilmediği durumda Alman tüzel kişilerinin başka ülkelerdeki adliyardım taleplerinin karşılanması için bir motivasyonun kalmayacağı, bu nedenle mcselenin anayasal düzlemde eşitlik ilkesi ile değerlendirilemeyeceği yorumunu yapmıştır (anılan kararda bkz.§ 11).

48, AlHM, öncelikle adli yardım bakımından hukuk ve ceza davaları arasında Avrupa Însan Haklanı Sözleşmesi'nin (Sözleşme) 6. maddesinin (1) numaralı fikrası ile aynımaddenin (3) numaralı fikrasının (c) bendi arasında bir fark bulunduğunu, hukuk yargılamalarının (1) numaralı fikra kapsamında kalıp özel olarak bir adli yardım güvencesi içermezken ceza yargılamalarının (3) numaralı fikranın (c) bendi uyarınca adli yardım yönünden özel bir güvence içerdiğini belirtmiştir. Bu nedenle AlħM, Sõzleşme'nin hukuk davalarındaki tüm ihtilaflar için adli yardım sağlama yükümlülüğü getirmediği yönündeki yerleşik içtihadını hatırlatmıştir (Del Sol/Fransa, B. No: 46800/99, 26/2/2002, § 20;Agromodel OOD ve Mironov/Bulgaristan, B. No: 68334/01, 24/9/2009, § 22).

4. Somut davaya ilişkin olarak ise AlHM, Alman yargı makamlarını yabancı bir tüzel kişi olan başvurucunun adli yardım talebinin karşılanabilmesi için mütekabiliyet ilkesinin yerine gelmediği yönündeki argümanlarını dışlamamış, aksine Peru hukukunda yabancı tüzel kişilerin adli yardımdan faydalanmasını sağlayan bir kural ya da içtihat bulunduğuna ikna olmadığını belirterek adli yardım için ülkeler arasında mütekabiliyet şartının öngðrülmesini -dolaylı olarak da olsa- Sōzleşme'ye aykırı bulmamıştır (aynı kararda bkz. § 49).

50. AiHM, Anakomba Yula/Belçika (B. No: 45413/07, 10/3/2009) davasında ise Belçika vatandaşı olmayan başvurucunun Belçika vatandaşı bir kişiye karşı açtığı babalığın tanınması davasında adli yardım talebinin reddedilmesi meselesini incelemiştir. Belçika yargımakamlarınca Kongo Demokratik Cumhuriyeti vatandaşı olan başvurucunun adli yardım talebinin reddine dayanak olarak Belçika Hukuk Usult Muhakemesi Kanunu'nun 668.maddesinde sayılan şartlar gösterilmiştir. Yabancıların adli yardım kurumundan faydalanabilmesini düzenieyen bu şartlar (a) uluslararası sözleşmelerin bir gereği olması, (b)Avrupa Konseyi Üyesi bir devletin vatandaşı olunması, (c) ülkede yasal ikametgâh sahibi olunması, (d) yabancının ülkeye girişi, ikameti, yerleşimi ve sınır dışı edilmesine ilişkin işlemlere karşı açılmış bir dava bulunması şeklinde sıralanabilir. Belçika mahkemeleri başvurucunun bu şartlardan herhangi birini sağlamadığını belirtmiştir. Başvurucunun ayrımcılık yapıldığı iddiası hususunda ise sõz konusu farklı muamelenin ülkede ikamet etme gibi nesnel ve makul bir nedene dayandığı, bunun haklı nedeninin kamu kaynaklarının ülkeyle asgari bir bağı bulunan kişilere harcanmak istenmesi olduğu, Avrupa Konseyi üyesi olan veya Belçika ile aralarında antlaşma bulunan devlet vatandaşlarına zaten adli yardım sağlanabildiği, sadece sınırlı bazı kişiler yönünden adli yardımın sağlanmadığı gözönünde tutulduğunda farklı muamelenin orantısız da olmadığı değerlendirmesi yapılmıştır.
51. Mahkemeye erişim hakkına mali nitelikte bir kısıtlama getirilmesinin de mümkün olduğunu hatırlatan AiHM, hukuk mahkemelerine baz masrafların ödenmesinin başlt başına Sözleşme'nin 6. maddesinin (1) numaralı fikrasını ihlal etmeyeceğini belirtmiştir.Bununla birlikte AİHM; başvuranın ödeme gūcü, sõz konusu kısıtlamanın getirildiği yargılamarın aşaması, davanın kendine özgü koşulları ışığında değerlendirilecek masrafların miktarı, ilgili kişinin nihayetinde mahkemeye erişim hakkından yararlanıp yararlanmadığı ile davanın Sözleşme'ye göre bir mahkeme tarafindan görülüp görülmediğinin de bu konuda yapılacak değerlendirmede dikkate alınması gerektiğini vurgulamıştır.
52. Somut davada ise AiHM, başvurucunun dile getirdiği şikâyetleri mahkemeye erişim hakkıyla bağlantılı olarak ayrımcılık yasağı kapsamında incelemiştir. AfıM, Belçika mahkemelerinin davada uyguladıği Hukuk Usulü Muhakemesi Kanunu'nun 668. maddesinin belirtilen meşru amaca ulaşmaya hizmet ettiğinde kuşku bulunmadığını kabul etmekle birlikte başvuranın davasının ciddi aile hukuku meselelerine ilişkin olduğunu ve bunun sadece başvuranı değil diğer birçok kişiyi de etkileyeceği gerçeğine dikkati çekmiş, bu nedenle başvurana karşı uygulanan farklı muamelenin mazur görülebilmesi için özellikle bazızorlayıcı nedenlerin var olması gerektiğini belirtmiştir. Söz konusu babalığın tanınmasıdavası için Belçika hukukunda ōngörülen doğumdanı sonraki bir yıllık zamanaşımı süresi ile başvuranın oturum izninin doğumdan bir buçuk ay sonra sona erdiği olgusunu da gözönüne alan AřHM, mahkemcye erişim hakkının ihlal edildiği sonucuna varmıştır.

V. İNCELEME VE GEREKÇE 
53. Anayasa Mahkemesinin 17/5/2023 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru inçelenip gereği düşünüldü:
A. Adli Yardım Talebi Yönünden 
54. Başvurucular, bireyseł başvuru harç ve masraflarını karşılayacak geliri olmadığını beyan ederek adli yardım tałebinde bulunmuştur.

55. Anayasa Mahkemesi ödeme güçlüğū nedeniyle adli yardım talebinde bulunan yabancı bir kişinin bireysel başvurusu ile ilgili olarak sõz konusu başvurucunun tabiiyetinde olduğu ülke ile Türkiye arasındaki mütekabiliyet şartından bağımsız bir değerlendirme yapmış, başvurucunun adli yardım talebini kabul etmiştir (Nadali Aghelı Kohne Shahrı, B.No: 2014/12633, 9/9/2015, §§16-20).

56. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013)kararında belirtilen ilkeler dikkate alınarak geçimini önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderlerini ðdeme gūcünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucuların açıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yardım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir.
B. Mahkemeye Erişim Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia 
 Başvurucuların İddiaları ve Bakanlık Görüşü
57. Başvurucular; dõrt yıl õnce Türkiye'ye geldiklerini, Samsun İI Göç İdaresi Müdürlüğüne usulünce kaydolarak uluslararası koruma başvuru belgesi aldıklarını,oğullarının bıçaklı saldırı sonucu vefat etmesi nedeniyle õlüm ve cismani zarar sebebiyle açtıkları tazminat davasında dava harcı ve yargılama giderlerini karşılama imkânları olmadığıiçin adli yardım talebinde bulunduklarını, gerekli belgeleri Mahkemeye sunmalarına rağmen Mahkemece kabul edilebitir bir değerlendirme yapılmadan taleplerinin reddedildiğini belirterek eşitlik ilkesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı,gerekçeli karar hakkı ile maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür,
58. Bakanlık görüşünde, somut başvurunun õzeti yapıldıktan sonra mevcut başvuruda başvurucuların mahkemeye crişim hakkının ihlal edilip edilmediği konusunda inceleme yapılırken Anayasa ve ilgili mevzuat hükümleri ile Anayasa Mahkemesi içtihadının yanı sıra somut olayın kendine özgū koşullarının da dikkate alınması gerektiği ifade edilmiştir.

59. Başvurucular, Bakanlık görüşüne karşı beyanlarında başvuru formundaki iddialarını tekrar etmekle birlikte yardım toplayarak mahkeme harcını yatırdıklarını, iç hukuk yollarını tükettiklerini ve yargılama devam ettiğinden yeni mahkeme masraflarını yatıracak ekonomik güçlerinin olmadığını belirterek mağdur sıfatlarının sürdüğünü iddia ctmiştir.

2. Değerlendirme 
60. Anayasa'nın 16. maddesi şõyledir:
"Temel hak ve hürriyetler, yabancılar için, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sinırlanabilir."
61.Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fikrası şöyledir:
"Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir."
62. Başvurucuların adli yardım talebinin reddedilmesi nedeniyle ekonomik güçleri olmamasına rağmen dava harcı ve yargılama giderlerini ðdemeye zorlanması çerçevesinde dile getirdikleri ihlal iddiaları adil yargılanma hakkıyla bağlantılı olarak mahkemeye erişim hakkı kapsamında değerlendirilmiştir.

a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 
63. Başvurucular, adli yardım talebinin Mahkeme tarafindan reddedilmesi üzerine 6100 sayılı Kanun'da ōngōrüldüğü şekilde itiraz yoluna başvurmuş; itirazlarının reddedilmesi üzerine Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapmıştır. Başvurucular talep edilen yargılama giderlerini bireysel başvurudan õnce õdemiş olup inceleme tarihi itibarıyla yargılamanın ilk derece mahkemesinde devam ettiği anlaşılmıştır, Başvurucuların, ara kararıniteliğinde olan adliyardım talebinin reddine ilişkin karara karşı yaptıkları başvurunun 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'da öngörülen kabul edilebilirlik şartlarını taşıyıp taşımadığıdeğerlendirilmelidir.

64. Anayasa Mahkemesi sõz konusu değerlendirmeyi, somut başvuruya benzer nitelikteki Tacettin Ceylan ([GK], B. No: 2017/39062, 10/11/2021) kararında yapmıştır.Anılan kararda, esası devam eden yargılamada adli yardım talebinin reddine ilişkin bireysel başvurunun salt adli yardım talebinin reddi yönūnden mahkemeye erişim hakkı kapsamında incelenebileceğini belirterek başvuruyu kabul edilebilir bulmuştur. Somut başvuruda bu karardan ayrılmayı gerektiren bir neden yoktur.

65. Başvuru formu ile eklerinin incelenmesi neticesinde açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Esas Yõnünden 
i. Müdabalenin Varlığı ve Hakkın Kapsamı
66. Anayasa'nın 36.maddesinin birinci fikrasında, herkesin yargı mercileri Önünde davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve savunma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir.Dolayısıyla mahkemeye erişim hakkı, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün bir unsurudur. Diğer yandan Anayasa'nın 36. maddesine "adil yargılanma" ibaresinin eklenmesine ilişkin gerekçede, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararasısözleşmelerce de güvence altına alınan adil yargılanma hakkının madde metnine dâhil 

edildiğivurgulanmıştır. Sözleşme'yi yorumlayan AlHM, Sözleşme'nin 6. maddesinin (1)numaralı fikrasının mahkemeye erişim hakkını içerdiğini belirtmektedir (Özbakım Özel Sağlık Hiz. Inş. Tur. San, ve Tic. Ltd. $ti., B. No: 2014/13156, 20/4/2017, § 34).
67. Mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığı mahkeme õnüne taşıyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına gelmektedir.Kişinin mahkemeye başvurmasını engelleyen veya mahkeme kararıu anlamsız hâle getiren,bir başka ifadeyle mahkeme kararını önemli ölçüde etkisizleştiren sınırlamalar mahkemeye erişim hakkını ihlal edebilir (Özkan Şen, B. No: 2012/791, 7/11/2013, § 52).
68. Başvurucuların adli yardım talebinin reddedilmesi sonucu masraflanı Ödemek zorunda bırakılmaları nedeniyle mahkemeye erişim hakkına müdahalede bulunulduğu açıktır.
ii.Mūdabalenin İhlal Oluşturup Oluşturmadığı
69. Anayasa'nın 16. maddesinin lafzından ve gerekçesinden Anayasa koyucunun yabancıların temel hak ve özgürlüklerinin sınırlanmasının bu maddedeki ölçütlere göre yapılmasını amaçladığı anlaşılmaktadır. Söz konusu madde, bu kapsamda sınırlama için milletlerarası hukuka uygun olması ve kanunla ōngörülmesi şeklinde iki ölçüt aramaktadır.Başvurucuların adli yardımdan faydalanamamasi, 6100sayılı Kanun'un 334. maddesinin (3)numaralı fikrasından kaynaklanmaktadır. Anılan fikra aynı maddenin (1) numaralı fikrasında düzenlenen mahkeme masraflarını karşılayacak ekonomik gücül bulunmama şartına ck olarak bir de yabancılar için mütekabiliyet şartını aramaktadır. Bu durumda öncelikle yabancıların adli yardımdan yararlanabilmesi için mütekabiliyet şartı aranmasının milletlerarası hukuka uygun ve kanuni olup olmadığı denetlenmelidir (benzer yöndeki değerlendirme için bkz.AYM, E.2020/30, K.2023/12, 25/1/2023, §§ 187,188).

(1) Genel İlkeler 
70. Anayasa'nun 13. maddesinde de temel hak ve Özgürlüklere yapılan müdahalelerin kanunla yapılması gerektiği düzenlenmektedir. Başvuru konusu olayda adli yardım talebinin 6100 sayılı Kanun'un 334. ve devamı maddelerinde öngörülen şartların gerçekleşmediği gerekçesiyle Mahkemece reddedildiği anlaşılmıştır. Mahkemenin 6100sayılı Kanun'un 334. madde hükmünü esas alarak verdiği ret kararına göre yapılan müdahalenin şeklî anlamda kanuni dayanağının bulunduğu anlaşılmakta ise de kanun tarafindan öngörülme ölçütünün karşılanabilmesi için kanun metninin ve uygulamasının da bireylerin davranışlarının sonucunu Öngörebileceği kadar hukuki belirlilik taşıması gerekir (Necmiye Çiftçi ve diğerleri, B. No: 2013/1301, 30/12/2014, § 55). Bu durum kanun kalitesiyle ilgili bir sorundur. Başka bir ifadeyle kanunun lafiz ve anlam itibarıyla belirsiz uygulamalara yol açmaması ve öngörülebilir sonuçlar doğurması kanunilik koşulunun sağlanması açısından önem arz etmektedir.

71. Bu yönūyle müdahalenin kanuna dayalı olması, iç hukukta müdahaleye ilişkin yeterince açık, ulaşılabilir ve õngörülebilir kuralların bulunmasını gerektirmektedir (Türkiye 1$ Bankası 4.$. [GK], B. No: 2014/6192, 12/11/2014, § 44). Kanunun bu nitelikleri taşımasıtemel haklara yapılan müdahalelerdeki keyfīliği ortadan kaldırır. Bununla birlikte kanunilik şartının sağlanabilmesi için yapılan düzenlcmenin temel hak ve özgürlüklere hukukun Üstünltğu ilkesini zedcleyecek ölçüde müdahalelere ve bu aņlamda yapısal sorunlara neden olmaması gerekir. Diğer bir ifadeyle kanun hükmünün anayasal güvencelere uygun bir yoruma elverişli olmamasi, anayasal güvencelerle çatişması da kanunun kalitesi sorununu 

ortaya çıkarır. Kanundaki belirsizliğin neden olabileceği keyfi uygulamalar, õzellikle öngōrūlen yükümlülükler, yasaklama ve sınırlamalar itibarıyla kanunun kapsam ve sınırının belirsiz olması Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti ilkesi ışığında değerlendirildiğinde temel hak ve hürriyetlerin ihlaline sebebiyet verir.
(2)İlkelerin Olaya Uygulanması
72. Başvuru konusu davada Mahkemece adli yardım talebinin reddedilmesi Üzerine başvurucuların gerekli harç ve masrafları yatırdığı ve yargılamanın devam ettiği anlaşılmıştır.
73. Ekonomik ve sosyal durumları itibarıyla yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olan kişilerin sözü edilen masrafları davanın başında õdemekle yükümlü tutulmalarıya da yargılama sürecinde masraf yatırarak dosyaya getirtilebilecek deliller için ödeme yapmak zorunda bırakılmaları kişilerin mahkemeye erişimlerini imkânsız hâle getirebilir veya önemli ölçüde zorlaştırabilir. Devletin adil yargılanma hakkının güvencelerini içeren yargısal sistem oluşturma yönündeki pozitif yükümlülüğünün bir gereği olarak ihdas edilen adliyardım kurumunun tarafların talep ve delillerini ileri sürme, iddialarını ispat etme imkânlarını kolaylaştırarak bu suretle yargısal sürece etkili bir şekilde katılımlarını sağlamak suretiyle, mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahaleyi daha dengeli hâle getirdiği anlaşılmiştir.

74. Anayasa'nın 16. maddesi uyarınca yabancılar için Türk vatandaşlarından farklıolarak getirilen sınırlamaların milletlerarası hukuka uygun olması yanında ayrıca kanunla yapılması gerekir. Kanunda ise karşılıklılık şartı aranmıştır. Anılan şarta bağlı olarak yabancılar için getirilen bu sınırlamanın hukukun üstünlüğü ilkesine aykırı uygulamalara yol açıp açmayacağının öncelikle değerlendirilmesi gerekir.

75. Zira mūdahaleye dayanak oluşturan 6100 sayılı Kanun'un 334. maddesinin (3)numaralı fikrasındaki mütekabiliyet şartı kişilerin özel durumlarını (statü, ödeme gücü vs.)dikkate almadan kategorik bir yaklaşımla yabancıların adli yardımdan yararlanmalarına sınırlama getirmektedir. Sðz konusu yaklaşımın sosyal ve ekonomik durumları itibarıyla Ödeme gücü bulunmadığı açıkça anlaşılan yabancı kişilerin sırf karşılıkhlık şartı yerine getirilmediği gerekçesiyle dava açma hakkından yoksun bırakılmaları sonucunu doğuracaktır.Bu ise mahkemeye erişim hakkı bağlamında ciddi sorunlara yol açabilecektir.
76. Adli yardımdan yabancıların faydalanması konusunda õngörülen mütekabiliyet şartı ile ilgili olarak uluslararası hukukta demokratik devletler arasında genel bir kabulün bulunmadığı, esasen yasal olarak ikamet ettiği durumlarda karşılaştırmalı hukuk örneklerine göre yabancılar yönünden mütekabiliyet şartının aranmadığı, nitekim AiHM'in de konu hakkındaki içtihadının benzer yönde olduğu anlaşıImıştır (bkz. §§ 48-53).
77. Başvuru konusu olayda Mahkeme başvurucuların kişisel ve ekonomik durumlarını dikkate almadan sırf mütekabiliyet şartı gerçekleşmediği için adli yardım talebinin reddine karar vermiştir. 6100 sayılı Kanun'un anılan maddesi yabancılarin adli yardım talebinden faydalanmasında yalnızca mütekabiliyet ilkesine göre değerlendirme yapılarak karar vermesini emretmektedir.

78. Mütekabiliyet şartının kategorik olarak uygulanması zorunluluğu getirilmek suretiyle hâkime, dava açmak isteyen yabancıların her somut olay özelinde ekonomik ve sosyal durumlarını dikkate alarak gerçekten ödeme gücünden yoksun olup olmadığını

değerlendirmesi konusunda herhangi bir takdir yetkisi tanınmamıştır. Bu durum herhangi bir geliri bulunmayan başvurucuların ülke şartlarına göre oldukça yüksek olan mahkeme harç ve masraflarını ödemek zorunda bırakılmalarına, ayrıca devam eden yargılamada gider avansınıaşan miktarlardaki masrafları õdeme zorluğuyla karşı karşıya kalmalarına yol açarak tazminat taleplerini yargı mercileri õnünde dava konusu yapma ya da devam eden davayı sürdürme imkânlarının ortadan kaldırılması veya bunun ciddi ölçüde zorlaştırılması sonucunu doğurmuştur.

79. Bu itibarla somut davada mūdahaleye esas teşkil eden kanunun lafzında geçen mütekabiliyet şartının mutlak kural olarak uygulanması dava açan yabancıların durumlarının değerlendirilmesine firsat vermeden adli yardımdan yararlandirilmalarını engellemesi kanunun bizatihi kendisinden kaynaklanan ve anayasal güvencelerle çatışan bir uygulamaya neden olmaktadır.

80. Öte yandan milletlerarası hukuka uygunluk denetimi kapsamında ilk olarak yabançıların adli yardumdan faydalanması konusunda yükümlülük getiren herhangi bir antlaşmaya taraf olunup olunmadiğının tespit edilmesi gerektiği hâlde Mahkemece bu yōnüyle herhangi bir araştırma yapılmamıştır. Kaldı ki somut olay bağlamında ayrıca Göçİdaresinin yazı cevabında başvurucunun uluslararası koruma statüsünde olduğunu belirttiğine ayrıca işaret etmek gerekir. Nitekim ilgili mevzuatta da uluslararası statü kapsamında olanların açtığı davalarda karşılıklılık şartının aranmayacağına yõnelik düzenleme yer almaktadır. İlk derece mahkemesinin ise bu konuda herhangi bir değerlendirme yapmadığıgörülmüştür.

8I. Dolayısıyla başvurucuların mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahalenin milletlerarası hukuka uygunluk ve kanunilik õlçütleri yönūnden yapılan değerlendirme sonucunda ihlale yol açtığı kanaatine varılmıştır.

82. Açıklanan gerekçelerle başvurucuların Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

C.Diğer İhlal İddiaları Yönūnden 
83. Başvurucuların mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verildiğinden maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkı ile adil yargılanma hakkıkapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönündeki diğer şikâyetleri hakkında kabul edilebilirlik ve esas yõnünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek gõrülmemiştir.
D. Giderim Yönünden 
84. Başvurucular, ihlalin tespiti ve yeniden yargılama yapılması ile tazminat talebinde bulunmuştur.

85. Anayasa Mahkemesi Hulusi Yilmaz ([GK], B. No: 2017/I7428, 1/12/2022)kararında ihlalin kanundan kaynaklandığı hâllerde giderimin ne şekilde yapılacağı iłe ilgili olarak ilkeleri tespit etmiştir. Kanundan kaynaklanan ihlal durumunda giderim yöntemi olarak iki seçenek öne çıkmaktadır: Bunlardan ilki Anayasa Mahkemesinin Sabri Uhrağ (B.No: 2017/34596, 29/12/2020) kararında uygulanan eski hâle getirme kuralı çerçevesinde kanuni düzenleme yapıIması hususundaki keyfiyctin Türkiye Būyük Millet Mcclisine (TBMM) bildirilmesidir. Öte yandan ihlalin giderimini sağlayabilecek bir diğer yöntem ise 

yeniden yapılacak yargılamada Anayasa'ya aykırılığın ortadan kaldırılması için -Anayasa Mahkemesinin Hulusi Yılmaz kararında benimsenen- anayasal araçların kullanılmasidır. Bu çerçevede ihlale neden kanuni düzenlemenin Anayasa'ya aykırı olduğu gerekçesiyle ilgili mahkemesince itiraz yoluna başvurulması mümkün olduğu gibi uygulanacak kanun hükmünün temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşma hükümlerine aykın olması durumunda milletierarası anlaşma hūkūmleri esas alınarak uyuşmazlığın çözülebileceğine yōnelik Anayasa'nın 90. maddesinin son fikrası hükmü de uygulama alanıbulabilir.

86. Sonuç olarak anılan Anayasa hükümlerine göre mevcut başvuru bakımından mahkemeye erişim hakkının ihlalinin ve sonuçlarının giderilmesi amacıyla aşağıda belirtilen tedbirlerin uygulanması gerekir:
- Bireysel başvurunun amacına ve işlevine uygun şekilde benzeri ihlallerin de õnüne geçilebilmesi amacıyla kanuni düzenleme yapılması hususundaki keyfiyetin TBMM'ye bildirilmesine karar verilmesi gerekir.

- Diğer taraftan yeniden yapılacak yargılamada uygulanacak kanun hükmünün temel hak ve ðzgürlüklere ilişkin milletlerarası anlaşma hükümlerine aykın olmasıdurumunda Anayasa'nın milletlerarası anlaşma hükümlerinin esas alınarak uyuşmazlığın çōzülebileceğine yönelik 90. maddesinin son fikrası hükmü de uygulama alanı bulabilir. Ancak 152. maddesi uyarınca Anayasa'ya aykırı olan kanun hükmünün iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulmasının başvuruya konu olayın şartları dikkate alındığında daha doğru olduğu açıktır. Bu sebeple yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunduğundan kararın bir öreğinin Samsun 1. Tüketici Mahkemesine gönderilmesine karar verilmesi gerekir.
87. İhlalin tespiti ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasının yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir.

VI. HKÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A, Adli yardım talcbinin KABULÜNE,
B. Mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
C. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altina alınan adil yargılanma hakkıkapsamındakimahkemeye erişim hakkının İŁILAL EDİLDİĞINE,
D. Kararın bir õrneğinin mahkemeye erişim hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırıması için yeniden yargılama yapıłmak amacıyla Samsun I. Tüketici Mahkemesine (E.2019/70) GÖNDERİLMESİNE,
E. Kanundan kaynaklanan ihlalin giderilmesi için keyfiyetin Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına BİLDİRİLMESİNE,

F. Başvurucuların tazminat talebinin REDDiNE,
G.9.900 TL vekâlet üçretinin başvuruculara MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE,
H. Ödemenin kararin tebliğini takiben başvurucuların Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dõrt ay içinde yapılmasına, õdemede gecikme olmasıhâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen sūre için yasal FAiZ UYGULANMASINA,
i. Kararn bir δrneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERiLMESiNE 17/5/2023tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.