2024 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının Onaylanması Hakkında Karar (Karar Sayısı: 7739)
CUMHURBAŞKANI KARARI | 2023-10-25

25 Ekim 2023 ÇARŞAMBA 
Resmî Gazete 
Sayı : 32350 (Mükerrer)
CUMHURBAŞKANI KARARI 
Karar Sayısi: 7739
Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli “2024 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı”nın onaylanmasına karar verilmiştir.
25 Ekim 2023
Recep Tayyip ERDOĞAN CUMHURBAŞKANI 

2024 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI  YILLIK PROGRAMI1
BİRİNCİ BÖLÜM 
1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 
2021 yılındaki güçlü toparlanmanın ardından küresel ekonomi, salgının gecikmel etkileri ve başta Rusya-Ukrayna savaşı kaynaklı diğer risk faktörlerinin varlığıyla 2022 yılında ivme kaybetmiştir. Rusya ve Ukrayna'nın başlıca ihracatçısı olduğu gıda ve enerji arzı ciddi kesintiye uğramış, savaşın etkisiyle gıda ve doğal gaz başta olmak üzere gıda grubu ve enerji grubu fiyatlarında rekor artışlar yaşanmıştır. Küresel durgunluk bekleyişlerinin güçlenmesiyle ve Türkiye'nin öncülüğündeki diplomatik çabaların katkısıyla küresel gıda ve emtia fiyat artışları kismen dizginlenmiştir. Uluslararasi Para Fonu (IMF) verilerine göre 2022 yılında bir önceki yıl ile kıyaslandığında; ABD yüzde 2,1, Almanya yüzde 1,8, Birleşik Krallik yüzde 4,1, Fransa yüzde 2,5 oranlarında büyüme kaydederken Avro Bölgesindeki büyüme yüzde 3,3 olmuştur. Aynı dönemde Hindistan yüzde 7,2 ve Brezilya yüzde 2,9büyürken Rusya yüzde 2,1 daralmıştır. Çin ise yükselen ve gelişmekte olan ülkeler bloku içinde görece zayıf performans göstererek yüzde 3,0 oranında büyümüştür. Böylece 2022yılındaki küresel büyüme yüzde 3,5 olmuştur.

Büyümeye eşlik eden ve bu süreçte zirveye çıkan küresel enflasyon görünümü,özellikle gelişmiş ekonomilerde parasal sıkılaşma yaklaşımlarını beraberinde getirmiştir.Nitekim 2022 yılının ilk çeyreğinden itibaren küresel düzeyde başta ABD olmak üzere çeşitli ülkelerde politika faiz oranları sıklıkla yükseltilmiş; ancak eş zamanlı olarak dünya ekonomisinde durgunluk beklentileri de güçlenmiştir. Bu gelişmelere paralel olarak küresel hisse senedi piyasalarında düşüşler ve toplam talebin azalacağı beklentisiyle başta petrol fiyatları olmak üzere emtia fiyatlarında dalgalanmalar görülmüştür. 2023 yılında direncini koruyan çekirdek enflasyon, gıda ve enerji fiyatlarının gelişimi ve işgücü piyasasına ilişkin sık frekanslı veriler başlıca gelişmiş merkez bankalarının azalan hızda da olsa finansal sıkılaşma yaklaşımlarını korumalarına neden olmaktadir. Küresel ekonomide önceki tahminlere göre ilimli yavaşlama beklentileri daha olasi hale gelmektedir.
Dünya ekonomisindeki son gelişmeler değerlendirildiğinde, güncel veriler büyümede yavaşlamayı teyit etmektedir. Mevsimsel etkilerden arındırılmış Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) verilerine göre ABD, Fransa ve İspanya'da bir önceki çeyreğe kıyasla 2023 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 0,5 oranında büyüme kaydedilirken Birleşik Krallık ekonomisi yüzde 0,2 oranında büyümüştür. Avrupa'nın lokomotif ekonomisi Almanya'da GSYH büyümesi yüzde sıfır düzeyinde gerçekleşmiş; böylece, söz konusu dönemde Avro Bölgesindeki büyüme oranı yüzde 0,2 olmuştur. Japonya ekonomisi ise yüzde 1,2 oranında büyüyerek birçok gelişmiş ekonomiden olumlu yönde ayrışmıştır.
Cumhurbaşkanlığı tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına 16 Ekim 2023 tarihinde sunulan On İkinci Kalkınma Planı esas alınarak hazırlanmıştır.


Önümüzdeki dönemde küresel ticaretin gidişatını ise küresel büyüme performansında beklenen zayıflama, Rusya-Ukrayna savaşının yanı sıra 2023 yılı Ekim ayında Gazze'de yaşanan gelişmelerin olası yansımalari, ticaret gerilimlerinin yeniden şiddetlenmesi olasılıği,küresel enerji ve ulaşım maliyetlerinin gelişimi, yeşil ekonomiye geçis çabaları ile sürdürülebilir borçlanma imkânlarının varlığı belirleyecektir.
Açıklanan son IMF tahminlerine göre, 2023 yılinda küresel mal ve hizmet ticaretinde yüzde 0,9 oranında büyüme gerçekleşmesi beklenmektedir. Aynı büyüklüğün 2024 yılında ise toparlanma kaydederek yüzde 3,5 olacaği tahmin edilmektedir.
Bu gelişmelerle, 2022 yılında yüzde 3,5 oranında büyüyen küresel ekonominin hiz keserek, güncel IMF tahminlerine göre 2023 yılında yüzde 3,0 ve 2024 yılında yüzde 2,9oranında büyümesi öngörülmektedir.
Küresel büyüme performansında hissedilir yavaşlamanın devam edeceği değerlendirilmektedir. Bir süredir turizm başta olmak üzere hizmet sektörlerindeki iyileşme sayesinde canlanan küresel ekonomik aktivite, söz konusu sektörlerdeki toparlanmanın doygunluğa erişmesi ve imalat sanayinde görülen kalıcı yavaşlama nedeniyle hiz kaybetmektedir. Nitekim IMF'nin güncel tahminlerine göre 2023 yilında Avro Bölgesi'nin büyüme hizinın keskin ivme kaybetmesi beklenmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya'nın aynı dönemde yüzde 0,5 küçülmesi, Birleşik Krallik'ın yüzde 0,5, Fransa'nın yüzde 1,0 ve İspanya'nın yüzde 2,5 oranlarında büyümesi beklenmektedir. 2023 yılında, Japonya ekonomisinde büyümenin yüzde 2,0 olmasi, diğer gelişmiş ülkelerin yer aldığı grubun yüzde 1,8 büyümesi beklenmektedir. Böylece gelişmişekonomilerin toplamda yüzde 1,5 büyüyeceği tahmin edilmektedir.
Güçlü tüketim ve yatırım sayesinde ABD ekonomisi diğer gelişmiş ekonomilerden olumlu ayrışmıştır. Bununla birlikte, finansal koşulların sıkılaşması ABD'de iktisadi faaliyetin yavaşlamasına yol açmıştır. ABD, 2023 yılı ilk çeyreğinde mevsimsel etkilerinden arındırılmışverilere göre bir önceki çeyreğe göre yüzde $^{0,6,}$ , ikinci çeyreğinde ise yüzde 0,5 oranında büyüyerek küresel iktisadi faaliyetin yavaşlamasında rol oynamıştır. Yılın üçüncü çeyreği itibarıyla öncü göstergeler ABD'deki iktisadi faaliyetin yatay bir görünüm arz edeceğine işaret etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2023 yıliında yüzde $^{2,1}$ , 2024 yılında yüzde 1,5 büyümesi beklenmektedir.
Avro Bölgesi mevsim etkilerinden arındırılmış olarak ve bir önceki döneme göre, 2023yılının ilk çeyreğinde yüzde sıfır ve ikinci çeyreğinde yüzde 0,2 oranında büyüme kaydetmiştir. Toparlanmanın önceki yıla göre daha zayıf seyretmesinde küresel ticaretin hiz kesmesi ve Rusya-Ukrayna savaşının enerji ve diğer emtia arz ve fiyatlarında oluşturduğu dalgalanmalar rol oynamıştır. Tarihsel eğilimine göre hala yüksek olan enerji fiyatlarının yanı sıra finansal koşulların sıkılaşmasıyla ile değer kazanan Avro, gelişmiş Avrupa sanayisinin ürünlerine olan talebi zayiflatmaktadır. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesinin 2023 yılında yüzde $^{0,7,}$ , 2024 yılında ise kısmen toparlanarak yüzde 1,2 oranında büyümesi beklenmektedir.
Yüksek borçlanma maliyetlerine ve jeopolitik gerilimlere rağmen, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2022 yılina benzer bir performans göstermeleri beklenmektedir. Özellikle yükselen ve gelişmekte olan Asya ekonomilerinde büyümenin 2023 yılinda bir önceki yıla göre daha kuvvetli olması tahmin edilmektedir. Nitekim 2023'te 

Çin'in yüzde 5,0 ve Hindistan'n yüzde 6,3 büyüme oranlarıyla ön plana çıkmalarıbeklenmektedir. Rusya'nın ise yüzde 2,2 büyümesi öngörülmektedir. Diğer taraftan,Brezilya'nın yüzde 3,1 ve Meksika'nın yüzde 3,2 büyümesi beklentisiyle, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2023 ve 2024 yıllarında yüzde 4,0 büyümesi öngörülmektedir.

Bir önceki yılı yüzde 3,0 oranında görece düşük hızda bir büyümeyle bitiren Çin ekonomisi, ekonomik teşvikler ve desteklerin de etkisiyle 2023 yılının ikinci çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yüzde 0,8 büyümüştür. Hâlihazırda küresel talepte görülen azalış,emlak sektöründe kronikleşen finansal sorunlar ve ABD ile gerilimli diş politika ve ticaret ilişkileri Çin ekonomisi üzerinde baskı oluşturmaya devam etmektedir. Ancak Çin'de uygulanan ilimlı finansal politikalar büyümenin daha fazla ivme kaybetmesini engellemeye yönelik sonuçlar vermektedir. Bu kapsamda, Çin ekonomisinin yerel ve küresel olumsuz koşullara rağmen 2023 yılında yüzde 5,0, 2024 yılında ise yüzde 4,2 oranında büyümesi öngörülmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler 
2022: 3,5
2023 (1): 3,0
2024 (1): 2,9
2023 (2): 0,2
2024 (2): -0,1

2022: 2,6
2023 (1): 1,5
2024 (1): 1,4
2023 (2): 0,2
2024 (2): 0,0

2022: 2,1
2023 (1): 2,1
2024 (1): 1,5
2023 (2): 0,5
2024 (2): 0,4

2022: 1,0
2023 (1): 2,0
2024 (1): 1,0
2023 (2): 0,7

2022: 3,3
2023 (1): 0,7
2024 (1): 1,2
2023 (2): -0,1

2022: 1,8
2023 (1): -0,5
2024 (1): 0,9
2023 (2): -0,4
2024 (2): -0,2

2022: 4,1
2023 (1): 4,0
2024 (1): 4,0
2023 (2): 0,1
2024 (2): -0,2

2022: 0,8
2023 (1): 2,4
2024 (1): 2,2
2023 (2): 1,2
2024 (2): -0,3

2022: -2,1
2023 (1): 2,2
2024 (1): 1,1
2023 (2): 1,5
2024 (2): -0,2

2022: 4,5
2023 (1): 5,2
2024 (1): 4,8
2023 (2): -0,1
2024 (2): -0,3

2022: 3,0
2023 (1): 5,0
2024 (1): 4,2
2023 (2): -0,2
2024 (2): -0,3

2022: 7,2
2023 (1): 6,3
2024 (1): 6,3
2023 (2): 0,4
2024 (2): 0,0

2022: 4,1
2023 (1): 2,3
2024 (1): 2,3
2023 (2): 0,7
2024 (2): 0,1

2022: 2,9
2023 (1): 3,1
2024 (1): 1,5
2023 (2): 2,2
2024 (2): 0,0

2022: 4,0
2023 (1): 3,3
2024 (1): 4,0
2023 (2): -0,3
2024 (2): -0,2

2022: 5,1
2023 (1): 0,9
2024 (1): 3,5
2023 (2): -1,5
2024 (2): 0,0

2022: 6,7
2023 (1): 0,1
2024 (1): 3,0
2023 (2): -1,7
2024 (2): 0,3

2022: 1,7
2023 (1): 4,4
2024 (1): -1,6
2023 (2): -0,7

2024 (1): 3,0
2023 (2): -0,1
2024 (2): 0,4

2022: 4,6
2023 (1): 8,0
2024 (1): 4,1
2023 (2): 2,8
2024 (2): -

2022: 8,4
2023 (1): 5,6
2024 (1): 3,3

2022: 8,5
2023 (1): 7,8
2024 (1): -0,1
2023 (2): 1,3

2022: 4,4
2023 (1): 4,6
2024 (1): .
2023 (2): .

2022: 3,6
2023 (1): 3,8
2024 (1): -
2023 (2): -

2022: 6,6
2023 (1): 6,5
2024 (1): -

2022: -6,5
2023 (1): -8,8
2024 (1): -7,6
2024 (2): -

2022: 121,3
2023 (1): 123,3
2024 (1): 126,9
2023 (2): -

2022: 91,0
2023 (1): 89,6
2024 (1): 88,3

2022: 96,4
2023 (1): 80,5
2024 (1): 79,9
2024 (2): -
Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Ekim 2023
(1) Tahmin 

(2) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Nisan 2023 Güncellemesinden Farklar 


ABD Merkez Bankası (Fed) dirençli hale gelen enflasyonu dizginlemek amacıyla Mart 2022-Haziran 2023 arasında kesintisiz faiz artışlarını tercih etmiş ve böylece Nisan 2021'de 8,96 trilyon dolara yükselerek zirveye ulaşan bilançosunu küçültmeye başlamıştır. Nitekim Ekim 2023 itibarıyla Fed bilançosu 8 trilyon dolar seviyesine inmiştir. Aynı zamanda Fed bir süredir faiz artış oranlarını azaltmış ve Eylül 2023 toplantısında ise politika faiz oranını sabit tutmuştur. ABD ekonomisinde çekirdek enflasyonunun katı bir görünüm arz etmesi ve diğer öncü göstergeler yüksek politika faiz düzeyinin bir süre daha korunacağını ima etmektedir.Fed'in özellikle işgücü piyasasındaki gelişmeleri ve yeni gelecek sık frekanslı verileri izleyerek 2024 yılında faiz indirimlerine gitmesi muhtemeldir.

2023 yılı itibarıyla küresel ekonomilerde işgücü piyasaları talep ve arz yönlü olarak bir süredir iyileşen görünümünü korumuştur. Bu çerçevede, 2023 yılında işsizlik oranının gelişmiş ekonomilerde yüzde 4,4, ABD'de yüzde 3,6, Avro alanında yüzde $^{6,6,}$ , Almanya'da yüzde 3,3, İspanya'da yüzde $^{11,8,}$ , Japonya'da yüzde $^{2,5}$ ve Birleşik Krallık'ta yüzde 4,2olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Yükselen ve gelişmekte olan ülkeler açısından bakıldığında ise işsizlik oranının, Çin'de yüzde $^{5,3,}$ Brezilya'da yüzde 8,3 ve Güney Afrika'da ise yüzde 32,8 olması öngörülmektedir.

Küresel enflasyon, finansal koşulların talebi sınırlama etkisine ve düşüş eğilimine girmesine rağmen tarihsel ortalamalarının üzerinde kalan gida ve enerji fiyatlarının etkisiyle dirençli görünümünü korumuştur. Bu çerçevede, son IMF tahminlerine göre, gelişmişekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2022 yılında yüzde $^{7,3}$ oranındaki seviyesinden, 2023 yılı itibarıyla yüzde $^{4,6}\mathsf{y a}$ ineceği öngörülmektedir. Diğer taraftan,yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde ise 2022 yılında yüzde 9,8 olan yıllık ortalama tüketici fiyatları artışının 2023 yılında yüzde 8,5 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Salgınla birlikte tarihi düşük seviyeleri gören Brent petrol fiyatları küresel ekonomideki canlanmayla toparlanmış ve Rusya-Ukrayna savaşının da etkisiyle 2022 yılı Mart ayında 123dolar/varil düzeyine kadar yükselmiştir. Küresel durgunluk fiyatlamasının etkili olmasıyla üretim kısıtlamalarına rağmen petrol fiyatlarının 73 dolar/varil seviyesine kadar indiği gözlenmiştir. Ancak beklenen talep zayıflamasına rağmen petrol üretici ülkelerin üretim kararlarından destek alan petrol fiyatları dalgalanmış ve yakın zamanda ivmelenerek 90dolar/varil civarinda seyretmektedir.

2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 
2021 yılında oldukça güçlü bir performans sergileyen Türkiye ekonomisi, 2022 yılının ilk çeyreğinde başlayan Rusya-Ukrayna savaşıyla birlikte küresel risk algısının artmasına,tedarik zincirlerinde yaşanan bozulmaya ve artan hammadde ve enerjimaliyetlerine rağmen 2022 yılı genelinde yüzde 5,5 oranıyla Küresel Finansal Kriz sonrası kesintisiz büyüme sürecini devam ettirmiştir. Ayrıca büyümeyi destekleyici politika ve tedbirlerin etkisiyle iktisadi faaliyet canlılığını sürdürmüş ve artan iç talep hem sanayi hem de hizmetler sektörü büyümesini desteklemiştir.

2022 yılının tamamında kaydedilen yüzde 5,5 oranındaki büyümeye 11,7 puan katkıveren özel tüketim harcamalarındaki artış öncülüğünde, toplam tüketim harcamaları yüzde 

16,3 oranında artmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımlari yüzde 1,3 artarken net mal ve hizmet ihracatı büyümeye $^{0,7}$ puan katkı yapmıştır. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye yaptığı bu katkının $^{2,4}$ puani mal ve hizmet ihracatındaki artıştan kaynaklanırken, mal ve hizmet ithalatındaki artışın 1,7 puan negatif katkısı olmuştur.
2022 yılında bozulan dış talep koşullarının sanayi sektörünü olumsuz yönde etkilemesi sonucunda sektör yıl genelinde yüzde $^{1,7}$ oranında artış kaydederek zayıf bir görünüm sergilerken, hizmetler sektörü katma değeri yüzde 8,1 oranında artarak büyümenin sürükleyicisi olmuştur. Tarım sektörü ise yüzde $^{1,3}$ oraninda artışkaydetmiştir. Yil genelindeki yüzde 5,5 oranındaki büyümeye sanayi sektörü, hizmetler sektörü ve tarım sektörü sırasıyla $^{0,3}$ puan, 5,1 puan ve 0,1 puan olumlu yönde katkı vermiştir.
2022 yılının ikinci yarısından itibaren yavaşlayan büyüme oranı artış hızi, 2023 yılının ilk çeyreğinde hafif ivme kazanmıştır. Yılın ilk çeyreğinde meydana gelen Şubat ayındaki deprem felaketinin etkisiyle özellikle depremin yaşandığı illerde iktisadi faaliyet sekteye uğramıştır. Deprem bölgesinde yıkılan veya hasar gören fabrika binalari, üretim tesisleri ve alt yapıların ilk etapta üretimi sinırlandırıcı etkisi olmasına rağmen deprem bölgesini destekleyici tedbirlerin ve güçlü seyreden iç talebin katkısıyla, depremin büyüme üzerindeki etkisi sınırlı düzeyde kalmıştır. Böylelikle, Türkiye ekonomisi yılın ilk yarısında yüzde 3,9oranında büyüme kaydetmeyi başarmıştır. Bu dönemdeki GSYH büyümesine sanayi sektörü$^{0,4}$ puan daraltıcı yönde etkide bulunurken hizmetler sektörü 2,9 puan pozitif yönde katkıvermiştir. Tarım sektörü ise büyümeye katkıda bulunmamıştır.

2023 yılının ilk yarısında özel tüketim harcamaları yüzde $^{16,4}$ gibi önemli oranda artarken büyümeye 11,2 puanlık katkı yapmış, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 5,7oranında artarken büyümeye $^{0,7}$ puan katkı sağlamıştır. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde $^{14,7}$ oranında artmış ve büyümeye 11,9 puan katkı vermiştir.Bu yükselişte hizmetler ile dayanıkli, dayanıksız ve yarı dayanıklı tüketim mallarına yapılan harcamalarda gözlenen kuvvetli artışlar dikkat çekmiştir. Toplam sabit sermaye yatırımlarıyılın ilk yarısında yüzde $^{4,4}$ oranında artarken büyümeye 1,1 puan katkı yapmıştır. Bu gelişmede makine ve teçhizat yatırımları büyümeye $^{0,9}$ puan katki verirken inşaat sektörünün katkısı yılın ilk yarısında $^{0,2}$ puan olmuştur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı ise negatif 4,9 puan olmuştur.

2023 yılının ikinci yarısında ise, yılın ilk yarısı boyunca canlılığını sürdürerek büyüme performansına oldukça önemli katkıda bulunan iç talebin seçici kredi sıkılaştırması ile kademeli olarak dengelenmesi öngörülmektedir. Ayrıca, deprem bölgesinin yeniden inşa çalışmalarının devamıyla birlikte alt ve üst yapi yatırımlarının kamu harcamalarıni artırarak inşaat sektörünüdesteklemesi ve iktisadi faaliyeti canlandırması beklenmektedir. Diğer taraftan, turizm sektöründeki olumlu seyrin de hizmetler sektörüne katkıda bulunacağıdeğerlendirilmektedir. Türkiye ekonomisinin 2023 yılında yüzde 4,4 oranında, dengeli bir içve dış talep kompozisyonuyla büyüyeceği tahmin edilmektedir.

2022 yılında küresel ticarette yavaşlama gerçekleşmiş ve yaşanan küresel jeopolitik gerginlikler sonucunda emtia fiyatlarında keskin artışlar yaşanmıştır. Bu kapsamda, ihracat 2022 yılında bir önceki yıla göre yüzde 12,9 artarak 254,2 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. İthalat tarafında ise yüzde 34 artış gerçekleşmiş olup bu artışın büyük bir bölümü emtia fiyatlarındaki gelişmeler ile ithalat birim değerindeki yükselişten kaynaklanmıştır. 2022 yılı dış ticaret açığı böylece 109,5 milyar dolar seviyesinde 

gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığındaki artışa rağmen salgın sonrasında artan uluslararasıseyahat hareketliliğiyle birlikte turizm gelirleri salgın öncesi dönemin üzerinde gerçekleşmiştir. Bu gelişmeler sonucunda cari işlemler açığı 48,9 milyar dolara, cari işlemler açığının GSYH'ye oranı ise yüzde 5,4 seviyesinde gerçekleşmiştir.
2023 yılında bir önceki yıldan devam eden küresel ölçekte yüksek enflasyonla mücadele kapsamında uygulanan daraltıcı politikalar küresel ekonomiyi ve ticareti olumsuz etkilemiştir. Özellikle yılın ilk yarısında ana ihracat pazarlarındaki ekonomik göstergelerde oluşan olumsuz görünüm ihracatta azalma yaşandığını göstermektedir. İhracat, 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde $^{0,4}$ azalarak 164,8milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönem için ithalatta da ılımlı bir artış gözlenmiştir.İthalattaki ılımlı artış reel ithalat artışından kaynaklanırken, küresel enerji fiyatlarındaki yavaşlama ile birlikte ithalat fiyatlarının ithalat artışı üzerindeki etkisi azalmıştır. 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde $^{3,4}$ oraninda artarak $^{247,1}$ . milyar dolara yükselmiştir. Bu dönemde, seyahat gelirleri yüzde 15,7 artarak 30,5 milyar dolara yükselmiştir.

Yılın kalan aylarında ihracat artışının dış pazarlardaki görünüme bağlı olarak şekillenmesi beklenmektedir. Bununla birlikte, ithalat tarafında ise başta enerji olmak üzere emtia fiyatlari ve jeopolitik gelişmeler belirleyici olacaktır. Bu kapsamda, jeopolitik riskler bulunmakla birlikte, ihracatın ve ithalatın sirasiyla 255 milyar dolar ve 367 milyar dolar seviyelerinde gerçekleşeceği öngörüsüyle 2023 yılı dış ticaret açığının 112 milyar dolar seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Seyahat gelirlerindeki artışa rağmen dişticaret açığındaki yükselişe bağlı olarak 2023 yılı sonunda cari işlemler açığının GSYH'ye oraninın yüzde 4 olması beklenmektedir.

Bir önceki yıla göre 2022 yılında toplam istihdam 1 milyon 955 bin kişi, tarım dışıistihdam ise 2 milyon 37 bin kişi artmıştır. Benzer şekilde işgücüne katılma oranı yıllık bazda 1,7 puan artış göstermiş, işsizlik oranı 1,6 puan azalarak yüzde ${10,}4^{\prime}\mathsf{e}$ gerilemiştir. Ayni yılda genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 19,4 olarak gerçekleşmiştir.
2023 yılı Ağustos ayında geçen yılın aynı ayına göre istihdam edilenlerin sayısı 727 bin kişi artarak 32 milyon 71 bin kişi, istihdam oranı ise $^{0,6}$ puan artış ile yüzde 49 olmuştur.Aynı ayda işsizlik oranı 0,6 puan azalış ile yüzde e $^{9,2}$ seviyesinde gerçekleşmiştir. 2023 yıl geneli işsizlik oranının yüzde 10,1 olması beklenmektedir.

Toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ye orani 2022 yılında yüzde 30,0’a gerilemiştir.2023 yılında ise toplam yurt içi tasarruf oranının, bir önceki yıla göre 0,8 puan düşerek yüzde 29,2 olacağı tahmin edilmektedir.

Rusya-Ukrayna savaşına bağlı olarak tedarik zincirlerindeki aksaklıklarla birlikte hızlıbir şekilde artan enerji ve gida fiyatlari, 2022 yıli boyunca küresel bir enflasyonist dalganin yaşanmasında öne çıkan unsurlar olmuştur. Söz konusu gelişmelerin etkilerinin hissedildiği Türkiye'de 2022 yılı Ekim ayında tüketici enflasyonu, başta kur gelişmeleri olmak üzere küresel arz kısıtlamaları, artan kredi büyümesi ile canlı iç ve dış talebin etkisiyle son yılların en yüksek seviyesine ulaşmıştır. 2022 yılı sonunda TÜFE yıllk artış oranı baz etkisinin yanısıra küresel enerji ve gıda fiyatlarındaki gelişmelerle yüzde 64,3 olarak gerçekleşmiştir.
2023 yılında ise temel mal fiyatlarında daha belirgin olmak üzere kur gelişmelerinin etkileri, hizmet enflasyonundaki katılik, gida fiyatlarında tarihsel ortalamaların üzerindeki 

görünüm, vergi düzenlemeleri,maliyet yönlü baskılar ile enflasyon beklentilerindeki bozulmaya bağlı olarak güçlenen atalet etkisi enflasyonda belirleyici olmuştur. Bu doğrultuda, enflasyon oranı Eylül 2023 itibarıyla yüzde 61,5 olarak kaydedilmiştir.
Yılın geri kalanında, TüFE yıllık artış oranının kur ve vergi düzenlemelerinin birikimli etkileri ile doğal gaz fiyatlarındaki geçici düzenlemenin düşürücü etkisinin azalmasıyla birlikte yıl sonunda yüzde 65 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir.
2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM 
2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları
a) Mevcut Durum 
2022 yılının ilk çeyreğinde yıllık yüzde 7,8 oranında büyüyen Türkiye ekonomisi, ikinci çeyrekte Rusya-Ukrayna savaşının yol açtığı enflasyonist baskılar, bölgesel tedarik zincirlerinde yaşanan bozulmaların küresel iktisadi faaliyeti olumsuz etkilemesi ve baz etkisi kaynaklı hafif ivme kaybederek yüzde 7,6 oranında büyümüştür. Savaşın, enerji ve emtia fiyatlarını artırarak küresel ölçekte enflasyonu tetiklemesi hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ekonomilerde parasal sıkılaştırma adımlarını beraberinde getirmiştir. Bu durum, yılın ikinci yarısından itibaren dünya çapında durgunluk endişelerine yol açarak iktisadi faaliyeti olumsuz etkilemiştir. Diğer taraftan, savaşın yol açtığı belirsizliklere bağlı riskler Türkiye ekonomisinin büyüme performansını sınırlı düzeyde etkilemiştir. Böylelikle, yıl genelinde GSYH artış hızi yüzde 5,5 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde katma değer, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 8,1, sanayi sektöründe yüzde 1,7 artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 4,3 artarken hizmetler sektöründe kaydedilen artışta; ticaret,ulastırma ve konaklama faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleriyle mesleki, idari ve destek hizmetleri faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı artışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü katma değeri ise yüzde 1,3 artarak büyümeye 0,1 puan sınırlı katkıda bulunmuştur.
TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları
2022: II III
Yıllik: IV

2022: 0,0
2023: -0,2
Yıllik: 3,7

2022: 7,8
2023: 5,8
Yıllik: -1,1

2022: 10,2
2023: 10,2
Yıllik: 6,2

2022: 7,8
2023: 7,6
Yıllik: 4,1

2022: (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4)

2022: 2,3
2023: 4,5
Yıllik: 11,2

2022: 28,7
2023: 27,9
Yıllik: 24,4

2022: 57,9
2023: 56,9
Yıllik: 54,4
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB), TÜIK (1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
(3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir.
(4) Vergi-sübvansiyon kalemine tabloda yer verilmemiştir.


2023 yılının ilk yarısında GSYH'de yüzde 3,9 oranında büyüme kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer sanayi sektöründe yüzde 1,8 oranında azalırken tarım ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinde ise sırasıyla yüzde 0,3 ve yüzde 4,4 oranlarında artmıştır.
2023 yılının ikinci yarısına ilişkin olarak perakende satış hacim endeksi ve hizmet ciro endeksi gibi talep yönlü göstergelerdeki güçlü seyir, ekonomik büyümenin üçüncü çeyrekte de hizmetler sektörü öncülüğünde devam edeceğine işaret etmektedir. Diğer taraftan, reel sektörde bazı öncü göstergeler imalat sektörünün zorlu faaliyet koşullarının sürdüğünü ima etmektedir. Yılın ilk yarısında sanayi üretimi zayıf dış talebin etkisiyle yüzde 2 oranında azalırken, Temmuz ayında sanayi üretim endeksi bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 18,8 oranında artarak olumlu bir tablo çizmiştir. Öte yandan, Ağustos ayında endeks yıllık yüzde 2,9 oranında artış kaydetmiştir. Kapasite kullanım oranlarında ise Ağustos ve Eylül aylarında geçen senenin aynı dönemlerine göre düşüş gözlenirken, Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) üçüncü çeyrek ortalamalarının da eşik değerin altında gerçekleşmesi imalat sektörünün faaliyetlerinde yavaşlama sinyali vermektedir. Bununla beraber, yılın üçüncüçeyreğinde sanayi sektörünün hem baz etkisi hem de olumlu takvim etkisi kaynaklıivmelenme kaydetmesi öngörülmektedir. Bu veriler işığında, GSYH büyüme hızında artışkaydedilmesi beklenmektedir. İktisadi faaliyet hafif yavaşlamakla beraber büyüme eğiliminin dördüncü çeyrekte devam edeceği öngörüsüyle GSYH artışının 2023 yılının tamamında yüzde 4,4 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu dönemde üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının tarım sektöründe yüzde 1,1, sanayi sektöründe yüzde 2,5 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 4,4 oranlarında olmasıbeklenmektedir.

b) Hedefler 
2024 yılında, Kalkınma Plani ve Orta Vadeli Program kapsamında, hedeflenen yurt içi talep artişinin yani sira net mal ve hizmet ihracatinın da katkisıyla ekonominin yüzde 4,0oranında büyüyerek dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir. Ayrıca ekonominin istikrarlı ve sağlıklı yapısı korunarak güçlü, kapsayıcı ve istihdamı destekleyen büyümenin sağlanması amacıyla para, maliye ve gelirler politikalarının tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir. GSYH büyümesinin kaliteli, kapsayıcı ve sürdürülebilir olmasıiçin makroekonomik dengeleri gözeten uygulamalara devam edilecektir.
Rusya-Ukrayna savaşı kaynaklı enerji ve emtia fiyatları artışının iktisadi faaliyetler üzerindeki olumsuz etkilerinin 2024 yılında en aza indirilmesiyle, ihracat odaklı büyüme stratejisinin verimli ve rekabetçi bir şekilde sürdürülmesi beklenmektedir.
İç ve dış talebin dengelendiği büyüme kompozisyonunun sürdürülmesiyle istihdamın ve özel kesim yatırımlarının artmasi sağlanacaktır. Bu gelişmelerle birlikte, 2024 yılında sanayi sektörü ekonomik büyümeye önemli katkı verecektir. Ayrıca, iktisadi ve sosyal faaliyetlerin canlılığını sürdürmesi ve turizm sektörünün katkısıyla hizmetler sektörü GSYH büyümesinden fazla aratarak büyümeye destek olmaya devam edecektir. Bu dönemde tarim sektörünün ise GsYH büyümesine uzun dönem ortalaması civarında katkı vermesi beklenmektedir.


GRAFİK I: 1- Sektörel Büyüme Hızları
(Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme)
∞11,45,54,4HH 4,[KART_NO](1)2024(2)Tarim Sanayi Hizmetler GSYH 
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK 
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 



TABLo I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler 
2016: 4,8
2017: 5,8
2018: 1,6
2019: 2,0
2020: 3,0
2021: 13,0
2022: 16,3
2023 (1): 10,3
2024 (2): 3,6

2016: 10,5
2017: 1,9
2018: 6,4
2019: 1,8
2020: 0,3
2021: 1,5
2022: 5,0
2023 (1): 6,0
2024 (2): 4,3

2016: 4,0
2017: 6,4
2018: 0,9
2019: 2,0
2020: 3,5
2021: 14,7
2022: 17,8
2023 (1): 10,9
2024 (2): 3,5

2016: 2,2
2017: 8,3
2018: 0,1
2019: -12,5
2020: 7,3
2021: 7,2
2022: 1,3
2023 (1): 5,5
2024 (2): 3,6

2016: 3,0
2017: 8,2
2018: -0,1
2019: -27,9
2020: -2,8
2021: 2,6
2022: 18,9
2023 (1): 8,3
2024 (2): 0,3

2016: 2,1
2017: 8,3
2018: 0,2
2019: -10,0
2020: 8,6
2021: 7,8
2022: -0,6
2023 (1): 5,1
2024 (2): 4,0

2016: 29,1
2017: 29,9
2018: 29,8
2019: 26,0
2020: 27,5
2021: 28,2
2022: 29,2
2023 (1): 31,5
2024 (2): 31,0

2016: 25,0
2017: 26,0
2018: 27,6
2019: 25,9
2020: 26,7
2021: 30,3
2022: 30,0
2023 (1): 29,2
2024 (2): 29,6

2016: -1,1
2017: 0,2
2018: 3,6
2019: 2,4
2020: -5,2
2021: 5,0
2022: 0,7
2023 (1): -2,9
2024 (2): 0,4

2016: -1,7
2017: 12,4
2018: 9,1
2019: 5,3
2020: -14,6
2021: 25,1
2022: 9,9
2023 (1): -0,9
2024 (2): 3,3

2016: 3,0
2017: 10,6
2018: -6,2
2019: -5,0
2020: 6,8
2021: 1,7
2022: 8,6
2023 (1): 13,3
2024 (2): 1,7

2016: 3,3
2017: 7,5
2018: 3,0
2019: 0,8
2020: 1,9
2021: 11,4
2022: 5,5
2023 (1): 4,4
2024 (2): 4,0

2016: 2 626 560
2017: 3 133 704
2018: 3 761 166
2019: 4 317 810
2020: 5 048 568
2021: 7 256 142
2022: 15 011 776
2023 (1): 25 482 563
2024 (2): 41 159 242

2016: 869
2017: 859
2018: 798
2019: 760
2020: 717
2021: 808
2022: 906
2023 (1): 1 067
2024 (2): 1 119

2016: 10 964
2017: 10 696
2018: 9 799
2019: 9 208
2020: 8 600
2021: 9 601
2022: 10 659
2023 (1): 12 415
2024 (2): 12 875

2016: 26 696
2017: 28 193
2018: 28 299
2019: 28 051
2020: 27 976
2021: 30 711
2022: 37 445
2023 (1): 41 354
2024 (2): 44 451

2016: 79 278
2017: 80 313
2018: 81 407
2019: 82 579
2020: 83 385
2021: 84 147
2022: 84 980
2023 (1): 85 917
2024 (2): 86 883

2016: 51,8
2017: 52,6
2018: 53,1
2019: 52,9
2020: 49,1
2021: 51,4
2022: 53,1
2023 (1): 53,7
2024 (2): 54,4

2016: 27 126
2017: 28 075
2018: 28 691
2019: 28 042
2020: 26 695
2021: 28 797
2022: 30 752
2023 (1): 31 654
2024 (2): 32 428

2016: 10,9
2017: 10,9
2018: 10,9
2019: 13,7
2020: 13,1
2021: 12,0
2022: 10,4
2023 (1): 10,1
2024 (2): 10,3

2016: 149,2
2017: 164,5
2018: 177,2
2019: 180,8
2020: 169,6
2021: 225,2
2022: 254,2
2023 (1): 255,0
2024 (2): 267,0

2016: 202,2
2017: 238,7
2018: 231,2
2019: 210,3
2020: 219,5
2021: 271,4
2022: 363,7
2023 (1): 367,0
2024 (2): 372,8

2016: -52,9
2017: -74,2
2018: -54,0
2019: -29,5
2020: -49,9
2021: -46,2
2022: -109,5
2023 (1): -112,0
2024 (2): -105,8

2016: -26,7
2017: -40,0
2018: -20,2
2019: 10,8
2020: -31,9
2021: -7,2
2022: -48,9
2023 (1): -42,5
2024 (2): -34,7

2016: -3,1
2017: -4,7
2018: -2,5
2019: 1,4
2020: -4,4
2021: -0,9
2022: -5,4
2023 (1): -4,0
2024 (2): -3,1

2016: 34,4
2017: 32,8
2018: 32,9
2019: 33,1
2020: 32,4
2021: 30,9
2022: 27,8
2023 (1): 30,2
2024 (2): 31,2

2016: 35,8
2017: 34,6
2018: 35,3
2019: 36,1
2020: 36,4
2021: 33,5
2022: 28,6
2023 (1): 36,7
2024 (2): 37,2

2016: 1,4
2017: 1,8
2018: 2,4
2019: 3,0
2020: 3,9
2021: 2,6
2022: 0,8
2023 (1): 6,5
2024 (2): 6,0

2016: 2,0
2017: 1,9
2018: 2,1
2019: 2,5
2020: 2,8
2021: 2,6
2022: 2,2
2023 (1): 2,6
2024 (2): 3,1

2016: -1,0
2017: -1,0
2018: -2,3
2019: -3,5
2020: -3,2
2021: -1,5
2022: -0,2
2023 (1): -5,0
2024 (2): -3,7

2016: 1,1
2017: 1,8
2018: 2,4
2019: 3,3
2020: 3,9
2021: 2,5
2022: 2,4
2023 (1): 6,4
2024 (2): 5,9

2016: -0,7
2017: -1,0
2018: -2,4
2019: -3,7
2020: -3,2
2021: -1,4
2022: -1,7
2023 (1): -4,9
2024 (2): -3,6

2016: 27,9
2017: 27,9
2018: 30,0
2019: 32,6
2020: 39,6
2021: 41,7
2022: 31,7
2023 (1): 33,3
2024 (2): 35,2

2016: 8,1 8,5
2017: 11,0 11,9
2018: 16,5 20,3
2019: 13,9 11,8
2020: 14,8 14,6
2021: 29,0 36,1
2022: 96,0 64,3
2023 (1): 62,6 65,0
2024 (2): 55,3 33,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜIK 
Gerçekleşme Tahmini ( Program ( Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektör Strateji ve Bütçe Başkanlıği verileridir. Büyümeye katkı olarak verilmektedir. ( O verileridir.( hesaplamalarıdır.(7) 2023-2024 verileri Program tahminleridir.


TABLO I: 4- Fert BaşIna GSYH 
Satın Alma Gücü Paritesi: Yil Ortasi Nüfusu (1)
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: GSYH (1)

(Cari Fiyatlarla): Yıllar
Satın Alma Gücü Paritesi: (Bin Kişi)
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: (Milyon TL)

(Cari Fiyatlarla): 1998
Satın Alma Gücü Paritesi: 62 464
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 71 945

(Cari Fiyatlarla): 1999
Satın Alma Gücü Paritesi: 63 364
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 107 374

(Cari Fiyatlarla): 2000
Satın Alma Gücü Paritesi: 64 269
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 171 494

(Cari Fiyatlarla): 2001
Satın Alma Gücü Paritesi: 65 166
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 247 266

(Cari Fiyatlarla): 2002
Satın Alma Gücü Paritesi: 66 003
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 362 110

(Cari Fiyatlarla): 2003
Satın Alma Gücü Paritesi: 66 795
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 472 172

(Cari Fiyatlarla): 2004
Satın Alma Gücü Paritesi: 67 599
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 582 853

(Cari Fiyatlarla): 2005
Satın Alma Gücü Paritesi: 68 435
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 680 276

(Cari Fiyatlarla): 2006
Satın Alma Gücü Paritesi: 69 295
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 795 757

(Cari Fiyatlarla): 2007
Satın Alma Gücü Paritesi: 70 158
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 887 714

(Cari Fiyatlarla): 2008
Satın Alma Gücü Paritesi: 71 052
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 1 002 756

(Cari Fiyatlarla): 2009
Satın Alma Gücü Paritesi: 72 039
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 1 006 372

(Cari Fiyatlarla): 2010
Satın Alma Gücü Paritesi: 73 142
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 1 167 664

(Cari Fiyatlarla): 2011
Satın Alma Gücü Paritesi: 74 224
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 1 404 928

(Cari Fiyatlarla): 2012
Satın Alma Gücü Paritesi: 75 176
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 1 581 479

(Cari Fiyatlarla): 2013
Satın Alma Gücü Paritesi: 76 148
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 1 823 427

(Cari Fiyatlarla): 2014
Satın Alma Gücü Paritesi: 77 182
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 2 054 898

(Cari Fiyatlarla): 2015
Satın Alma Gücü Paritesi: 78 218
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 2 350 941

(Cari Fiyatlarla): 2016
Satın Alma Gücü Paritesi: 79 278
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 2 626 560

(Cari Fiyatlarla): 2017
Satın Alma Gücü Paritesi: 80 313
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 3 133 704

(Cari Fiyatlarla): 2018
Satın Alma Gücü Paritesi: 81 407
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 3 761 166

(Cari Fiyatlarla): 2019
Satın Alma Gücü Paritesi: 82 579
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 4 317 810

(Cari Fiyatlarla): 2020
Satın Alma Gücü Paritesi: 83 385
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 5 048 568

(Cari Fiyatlarla): 2021
Satın Alma Gücü Paritesi: 84 147
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 7 256 142

(Cari Fiyatlarla): 2022
Satın Alma Gücü Paritesi: 84 980
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 15 011 776

(Cari Fiyatlarla): 2023 (4)
Satın Alma Gücü Paritesi: 85 917
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 25 482 563

(Cari Fiyatlarla): 2024 (5)
Satın Alma Gücü Paritesi: 86 883
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 41 159 242
Kaynak: Strateji ve Bütçe Baskanlıği, TÜIK, OECD 
(1) 1998-2022 TÜIK verileri, 2023-2024 Strateji ve Bütçe Başkanlığı tahminidir. (2) OECD tarafindan GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafindan 9 haneli olarak verilen katsayı 2haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafindan geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2023-2024 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında OECD'nin 9 haneli katsayı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP'ye göre fert başina milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini (5) Program 

2.1.2. İstihdam 
a) Mevcut Durum 
2022 yılında pozitif seyrini devam ettiren iktisadi faaliyetin etkisiyle istihdam, 2021yılına göre 1.955 bin kişi artarak 30.752 bin kişi olurken işgücüne katılma oranı 1,7 puan artarak yüzde 53,1 olarak gerçekleşmiştir. Bu çerçevede, işsizlik oranı 1,6 puan azalışla yüzde 10,4 seviyesine gerilemiştir.

TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler 
Çalışma Çağındaki Nüfus: 59 892
2017: 60 653
2018: 61 468
2019: 62 579
2020: 63 704
2021: 64 679

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşgücü
2017: 31 516
2018: 32 203
2019: 32 505
2020: 30 735
2021: 32 716
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 34 334

Çalışma Çağındaki Nüfus: İstihdam
2017: 28 075
2018: 28 691
2019: 28 042
2020: 26 695
2021: 28 797
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 30 752

Çalışma Çağındaki Nüfus: Tarim
2017: 5 401
2018: 5 282
2019: 5 096
2020: 4 737
2021: 4 948
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 4 866

Çalışma Çağındaki Nüfus: Sanayi
2017: 5 394
2018: 5 686
2019: 5 572
2020: 5 482
2021: 6 143
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 6 663

Çalışma Çağındaki Nüfus: Hizmetler (1)
2017: 17 279
2018: 17 723
2019: 17 374
2020: 16 476
2021: 17 705
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 19 224

Çalışma Çağındaki Nüfus: İnşaat
2017: 2 108
2018: 2 012
2019: 1 566
2020: 1 546
2021: 1 777
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 1 846

Çalışma Çağındaki Nüfus: Tarım Dışı İstihdam
2017: 22 674
2018: 23 409
2019: 22 946
2020: 21 958
2021: 23 849
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 25 886

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşsiz
2017: 3 441
2018: 3 512
2019: 4 463
2020: 4 040
2021: 3 919
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 3 582

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde)
2017: 52,6
2018: 53,1
2019: 52,9
2020: 49,1
2021: 51,4
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 53,1

Çalışma Çağındaki Nüfus: İstihdam Oranı (Yüzde)
2017: 46,9
2018: 47,3
2019: 45,6
2020: 42,7
2021: 45,2

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşsizlik Oranı (Yüzde)
2017: 10,9
2018: 10,9
2019: 13,7
2020: 13,1
2021: 12,0
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 47,5 10,4

Çalışma Çağındaki Nüfus: Genç Nüfusta İşsizlik Oranı (Yüzde)
2017: 20,6
2018: 20,0
2019: 25,2
2020: 24,9
2021: 22,6
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2022: 19,4
Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları
2022 yılında ekonomideki büyümenin etkisiyle bir önceki yıla göre sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörleri istihdamı sırasıyla yüzde 8,5 ve yüzde 8,6 oranında artmıştır. Tarım sektörü istihdamı ise aynı dönemde yüzde 1,7 azalmıştır. Toplam istihdam içerisinde tarım,sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları sırasıyla yüzde 15,8, yüzde 21,7 ve yüzde 62,5olmuştur.

TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı
2017: 67,3
2018: 68,0
2019: 68,4
2020: 70,0
2021: 69,9
(Yüzde) 2022: 70,5

2017: 17,1
2018: 17,1
2019: 16,8
2020: 16,0
2021: 16,1
(Yüzde) 2022: 16,3

2017: 4,5
2018: 4,5
2019: 4,5
2020: 4,4
2021: 4,6
(Yüzde) 2022: 4,5

2017: 11,1
2018: 10,5
2019: 10,3
2020: 9,5
2021: 9,4
(Yüzde) 2022: 8,7

2017: 100
2018: 100
2019: 100
2020: 100
2021: 100
(Yüzde) 2022: 100
Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları
2022 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde işverenlerin ve ücretsiz aile işçisi olarak çalışanların payları azalırken ücretli veya yevmiyelilerin ve kendi hesabına çalışanların payları artmıştır.


TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler 
(15+ Yaş, Bin Kişi)
Çalışma Çağındaki Nüfus: 64 560
2022 (1): 64 352

Çalışma Çağındaki Nüfus: 34 234
2022 (1): 34 718

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşgücü İstihdam
2022 (1): 30 765
2023 (1): 31 507

Çalışma Çağındaki Nüfus: Tarım
2022 (1): 4 984
2023 (1): 4 690

Çalışma Çağındaki Nüfus: Sanayi
2022 (1): 6 764
2023 (1): 6 818

Çalışma Çağındaki Nüfus: Hizmetler
2022 (1): 17 185
2023 (1): 18 063

Çalışma Çağındaki Nüfus: İnşaat
2022 (1): 1 833
2023 (1): 1 937

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşsiz
2022 (1): 3 468
2023 (1): 3 211

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde)
2022 (1): 53,0
2023 (1): 53,1

Çalışma Çağındaki Nüfus: İstihdam Oranı (Yüzde)
2022 (1): 47,7
2023 (1): 48,2

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşsizlik Oranı (Yüzde)
2022 (1): 10,1
2023 (1): 9,2

Çalışma Çağındaki Nüfus: Genç Nüfusta İşsizlik Oranı (Yüzde)
2022 (1): 19,0
2023 (1): 17,1
Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları(1) İkinci çeyrek itibarıyladır.

2023 yılının ikinci çeyreğinde önceki yılın aynı çeyreğine göre istihdam 742 bin kişi artmıştır. İşsizlik oranı bir önceki yılın aynı çeyreğine göre 0,9 puan azalarak yüzde 9,2olarak gerçekleşmiştir.

Genç nüfusta işsizlik oranı 1,9 puan azalışla yüzde 17,1'e düşmüştür. Söz konusu çeyrekte istihdam, 2022 yılının aynı çeyreğine göre tarımda 294 bin kişi azalırken tarım dışısektörlerde ise 1.036 bin kişi artmıştır. Söz konusu artışlar, sanayi sektörü istihdamında 54bin kişi, hizmetler (inşaat dâhil) sektörü istihdamında ise 982 bin kişi olarak gerçekleşmiştir.
2023 yılı Ağustos ayında mevsim etkilerinden arındırılmiş istihdam 31.686 bin kişi seviyesinde gerçekleşmiş, istihdam oranı ise yüzde 48,4 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 9,2, işgücüne katılma oranı ise yüzde 53,3 olarak gerçekleşmiştir.

2023 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 902 bin kişi artması, işgücüne katılma oranının ise yüzde 53,7 olması beklenmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 10,4'ten yüzde 10,1'e düşeceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri 
10,3: 48,8 48,3
10,1 İşsizlik Oranı (Yüzde): İstihdam Oranı (Yüzde)

10,3: 54,4
10,1 İşsizlik Oranı (Yüzde): 53,7 Işgücüne Katılma Oranı (Yüzde)

10,3: 3 542
10,1 İşsizlik Oranı (Yüzde): İşsiz

10,3: 3 708 4 561
10,1 İşsizlik Oranı (Yüzde): Tarım İstihdami

10,3: 4 590 27 868 27 064
10,1 İşsizlik Oranı (Yüzde): Tarım Dışı İstihdam

10,3: 32 428 31 654
10,1 İşsizlik Oranı (Yüzde): İstihdam

10,3: 36 136 35 196
10,1 İşsizlik Oranı (Yüzde): İşgücü

10,3: 66 458 65 547
10,1 İşsizlik Oranı (Yüzde): Çalışma Çağı Nüfus

10,3: 2024 (2) 2023 (1) (15+ Yaş, Bin Kişi)
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

b) Hedefler 
2024 yılında, öngörülen büyüme oranı çerçevesinde istihdamın bir önceki yıla göre 774 bin kişi artması beklenmektedir. İşgücüne katılma oranının $^{0,7}$ puan artarak 2024yılında yüzde 54,4 seviyesine ulaşacağı öngörülmektedir. Yıl genelinde işgücüne katılım ve nüfus artışı etkilerinin istihdam artışına baskın gelmesi sonucunda işsizlik oranının yüzde 10,3 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

GRAFİK I: 2- İşsizlik Oranındaki Değişime Katkılar 
813,713,112,016O 10,9---10,410,110,381412106420201820192020202120222023(1) 2024(2)Katılım Etkisi  Çalışma Çağı Nüfus Etkisi İstihdam Etkisi - İşsizlik Oranı Değişimi (Puan) İşsizlik Oranı (Sağ Eksen)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TüİK 
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi 
a) Mevcut Durum 
2022 yılında ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarındaki artışın olumlu katkısıyla GSYH yüzde 5,5 oranında büyümüştür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinin büyümeye katkısı$^{0,7}$ puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı 12,2 puan olmuştur. Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki artış ise büyümeye 0,3 puanlık katkıda bulunmuştur. 2022 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının üzerinde kalırke, kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış ise kamu kesimi harcanabilir gelir değişiminin altında gerçekleşmiştir.

Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2022 yılında özel tüketim harcamaları yüzde $^{17,8}$ , kamu tüketim harcamaları ise yüzde $^{5,0}$ oranında artmiştir. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 1,8 puan artarak yüzde 60,8, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı ise 1,0 puan azalarak yüzde 8,2 olmuştur.

2022 yılında, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarındaki reel artış yüzde 1,3oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatirımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 0,4 puan artarak yüzde 3,6 olurken özel kesim sabit 

sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre $^{0,7}$ puan artarak yüzde 25,6'ya yükselmiştir. 2022 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 9,9 oranında artış kaydederken reel mal ve hizmet ithalatindaki artış ise yüzde 8,6 olmuştur.

2022 yılında toplam tüketimin GSYH'ye oranı yüzde 69,0 olurken toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ye oranı yüzde 30,0 olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmede özel kesim tasarruflarının payında kaydedilen düşüş önemli rol oynarken, kamu tasarruflarının GSYH'ye oranı yüzde 2,0 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde, cari fiyatlarla özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışından yüksek gerçekleşmesi neticesinde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre 1,4 puan azalarak yüzde 28,0 seviyesinde gerçekleşmiştir.
2023 yılının ilk yarısında yüzde 3,9 oranında gerçekleşen büyüme hızina en önemli katkı tüketim harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 14,7 oranında artarak büyümeye 11,9 puanlık etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 4,4 artmış ve bunun ekonomik büyümeye katkısı 1,1 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 12,3 oranında artarak yüzde 3,9 oranındaki büyümeye 13,0 puanlık önemli seviyede katki yapmıştır.

2023 yılının ilk yarısında mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 6,0 oranında düşüşgösterirken mal ve hizmet ithalatı yüzde 17,4 oranında artmiştir. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracati büyümeye 4,9 puan negatif katkıda bulunmuştur.
2023 yılında zincirlenmiş hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarının yüzde 10,9, kamu tüketim harcamalarının yüzde 6,0 artması ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 10,3 oranında artış göstermesi öngörülmektedir.
Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 8,3, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 5,1 artması ve böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 5,5 oranında artması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin 9,1 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,8 puan pozitif yönde katkı yapması beklenmektedir. 2023 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatinın büyümeye 2,9 puan negatif katki yapmasıöngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nin 2023 yılında yüzde 4,4 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir.


GRAFİK I: 3- GSYH Büyümesine Katkılar 
(Yüzde Puan)

Kaynak: TÜİK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSH'ye oranının 2023 yılında bir önceki yıla göre $^{0,8}$ puan artarak yüzde 89,6'ya yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYHye oranın ise $^{0,4}$ puan azalarak yüzde 9,8 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2023 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,8 puan azalarak yüzde 29,2olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, büyük oranda kamu harcanabilir gelir düşüşüve kamu tüketimindeki ciddi artışın etkisiyle düşen kamu tasarruflarının belirleyici olmasıöngörülmektedir.

b) Hedefler 
2024 yılında yüzde 4,0 olması hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artışının yanı sira sabit sermaye yatırımlarının da katkısıyla dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2024 yılında bir önceki yıla göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarında sırasıyla yüzde 3,5 ile yüzde 4,3 oranlarında reel artış olması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 4,0, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 0,3 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının reel olarak yüzde 3,6 artması öngörülmektedir.
2024 yıli GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 2,8 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise 0,9 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkisının 0,01 puan olmasıbeklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatı katkısinın ise 0,4 puan olacaği tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ye oranının 2024 yılinda $^{0,2}$ puan azalarak yüzde 9,6 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarının milli gelire 

oran olarak yüzde negatif $^{0,9}$ seviyesinde, kamu yatırımlarının ise yüzde 3,3 seviyesinde olmasi beklenmektedir.

2024 yılında özel tasarrufların GSYH'ye oranının bir önceki yıla göre 1,4 puan artarak yüzde 30,5, özel yatırım harcamalarının ise 0,3 puan artarak yüzde 29,3 olmasıbeklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırim farkının GSYH'ye oranının yüzde 1,2 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2024 yılında toplam yurt içi tasarruflarin GSYH'ye oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 29,6, toplam tasarrufyatırım farkinın GSYH‘ye oranının ise negatif yüzde 3,0 olması beklenmektedir.

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla Milyon TL, GSYH İçindeki Paylar)
2022: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2023 (1): Toplam Tüketim
2022: 10 352 389 17 879 395
2024 (2) 2022: 69,0 70,2

2023 (1): Kamu
2022: 1 225 833
2024 (2) 2022: 2 468 283

2023 (1): Özel
2022: 9 126 556
2024 (2) 2022: 15 411 112

2023 (1): Toplam Yatırım
2022: 5 260 117
2024 (2) 2022: 8 413 564

2023 (1): Kamu
2022: [TELEFON] (2) 2022: 1 032 918

2023 (1): Özel
2022: 4 670 501
2024 (2) 2022: 7 380 646

2023 (1): Sabit Sermaye Yatırımi
2022: 4 377 873
2024 (2) 2022: 8 018 935

2023 (1): Kamu
2022: [TELEFON] (2) 2022: 964 435

2023 (1): Özel
2022: 3 835 713
2024 (2) 2022: 7 054 500

2023 (1): Stok Değişmesi
2022: 882 245
2024 (2) 2022: 394 629

2023 (1): Kamu
2022: 47 457
2024 (2) 2022: 68 484

2023 (1): Özel
2022: 834 788
2024 (2) 2022: 326 146

2023 (1): Toplam Yurt İçi Talep (Toplam Kaynaklar)
2022: 15 612 506
2024 (2) 2022: 26 292 960

2023 (1): Net Mal ve Hizmet İhracatı
2022: -600 730
2024 (2) 2022: -810 396

2023 (1): Mal ve Hizmet İhracati
2022: 5 792 174
2024 (2) 2022: 8 611 819

2023 (1): Mal ve Hizmet İthalatı
2022: 6 392 904
2024 (2) 2022: 9 422 216

2023 (1): GAYRİ SAFİ YURT İÇİ HASILA (GSYH)
2022: 15 011 776
2024 (2) 2022: 25 482 563

2023 (1): Net Faktör Gelirleri
2022: -149 519
2024 (2) 2022: -171 018

2023 (1): Net Diş Alem Cari Transferleri
2022: -6 335
2024 (2) 2022: -3 373

2023 (1): GAYRİ SAFİ MİLLİ HARCANABİLİR GELİR (GSMHG)
2022: 14 855 921
2024 (2) 2022: 25 308 172

2023 (1): KAMU HARCANABİLİR GELİRİ
2022: 1[TELEFON] (2) 2022: 2 485 131

2023 (1): Kamu Tüketimi
2022: 1 225 833
2024 (2) 2022: 2 468 283

2023 (1): Kamu Tasarrufu
2022: 302 554
2024 (2) 2022: 16 848

2023 (1): Kamu Yatırımi
2022: [TELEFON] (2) 2022: 1 032 918

2023 (1): Kamu Tasarruf-Yatınım Farkı
2022: -287 063
2024 (2) 2022: -1 016 071

2023 (1): ÖZEL HARCANABİLİR GELİR
2022: 13 327 535
2024 (2) 2022: 22 823 041

2023 (1): Özel Tüketim
2022: [KART_NO]
2024 (2) 2022: 15 411 112

2023 (1): Özel Tasarruf
2022: 4 670 501
2024 (2) 2022: 7 411 929

2023 (1): Özel Yatırım
2024 (2) 2022: 7 380 646

2023 (1): Özel Tasarruf-Yatırım Farkı
2022: -469 522
2024 (2) 2022: 31 283

2023 (1): Bilgi İçin:

2023 (1): Toplam Yurt İçi Tasarruflar
2022: 4[TELEFON] (2) 2022: 7 428 777
Not: Toplam tasarruf-yatırım farkıyla cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır.(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 


TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi (Zincirlenmiş Hacim Milyon TL, Yüzde Değişme)
2022: (Yüzde Değişme)

2022: 1 754 241
2023 (2): 1 935 621
2024 (3): 2 005 533
2022: 16,3
2023 (2): 10,3
2024 (3): 3,6

2022: 188 425
2023 (2): 199 639
2024 (3): 208 124
2022: 5,0
2023 (2): 6,0
2024 (3): 4,3

2022: 1[TELEFON] (2): 1 735 982
2024 (3): 1 797 409
2022: 17,8
2023 (2): 10,9
2024 (3): 3,5

2022: 269 749
2023 (2): 243 701
2024 (3): 252 802
2022: -35,5
2023 (2): -9,7
2024 (3): 3,7

2022: 63 159
2023 (2): 67 746
2024 (3): 61 425
2022: 30,9
2023 (2): 7,3
2024 (3): -9,3

2022: 206 590
2023 (2): 175 955
2024 (3): 191 377
2022: -44,2
2023 (2): -14,8
2024 (3): 8,8

2022: [TELEFON] (2): [TELEFON] (3): [TELEFON]: 1,3
2023 (2): 5,5
2024 (3): 3,6

2022: 58 558
2023 (2): 63 425
2024 (3): 63 625
2022: 18,9
2023 (2): 8,3
2024 (3): 0,3

2022: 455 308 -244 116
2023 (2): 478 506
2024 (3): 497 813
2022: -0,6
2023 (2): 5,1
2024 (3): 4,0

2022: 4 601
2023 (2): -298 229 4 321
2024 (3): -308 636
2022: -7,7
2023 (2): -2,5
2024 (3): -0,5

2022: -248 718
2023 (2): -302 551
2024 (3): -2 200 -306 435
2022: 0,3
2023 (2): 0,0
2024 (3): -0,3

2022: 2 023 990
2023 (2): 2 179 322
2024 (3): 2 258 334
2022: -8,0
2023 (2): -2,5
2024 (3): -0,2

2022: 98 077
2023 (2): 35 690
2024 (3): 45 005
2022: 5,1 0,7
2023 (2): 7,7
2024 (3): 3,6

2022: [TELEFON] (2): [TELEFON] (3): [TELEFON]: 9,9
2023 (2): -2,9
2024 (3): 0,4

2022: 436 149
2023 (2): 493 943
2024 (3): [TELEFON]: 8,6
2023 (2): -0,9
2024 (3): 3,3

2022: 2 122 067
2023 (2): 2 215 012
2024 (3): 2 303 340
2022: 5,5
2023 (2): 13,3
2024 (3): 1,7

2022: -10 201
2023 (2): -12 760
2024 (3): -17 369
2022: -46,6
2023 (2): 4,4
2024 (3): 4,0

2022: -432
2023 (2): -177
2024 (3): 264
2022: -125,6
2023 (2): 25,1
2024 (3): 36,1

2022: 2 111 434
2023 (2): 2 202 076
2024 (3): 2 286 235
2022: 5,9
2023 (2): -59,1
2024 (3): -249,4

2022: 217 226
2023 (2): 216 232
2024 (3): 221 530
2022: 7,5
2023 (2): 4,3 -0,5
2024 (3): 3,8

2022: 188 425
2023 (2): 199 639
2024 (3): 208 124
2022: 5,0
2023 (2): 6,0
2024 (3): 2,4

2022: 28 800
2023 (2): 16 594
2024 (3): 13 406
2022: 26,5
2023 (2): -42,4
2024 (3): 4,3

2022: 63 159
2023 (2): 67 746
2024 (3): 61 425
2022: 30,9
2024 (3): -19,2

2022: -34 359
2023 (2): -51 152
2024 (3): -48 018
2023 (2): 7,3
2024 (3): -9,3

2022: 1 894 208
2023 (2): 1 985 843
2024 (3): 2 064 705
2022: 5,7
2023 (2): 4,8

2022: 1[TELEFON] (2): 1 735 982
2024 (3): 1 797 409
2022: 17,8
2023 (2): 10,9
2024 (3): 4,0

2022: 328 393
2023 (2): 249 861
2024 (3): 267 296
2022: -29,0
2023 (2): -23,9
2024 (3): 3,5 7,0

2022: 206 590
2023 (2): 175 955
2024 (3): 191 377
2022: -44,2
2023 (2): -14,8

2022: 121 803
2023 (2): 73 906
2024 (3): 75 919
2024 (3): 8,8
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanliğ

(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



2.2. YATIRIMLAR 
2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı
a) Mevcut Durum 
Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2023 yılında reel olarak yüzde 8,3 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 53,2'sinin merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 28,3'ünün yerel yönetimler, yüzde 17,5’inin KİT'ler, yüzde 1,1'inin döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir.
Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde tarım, enerji,ulaştırma, turizm ve konut alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması, madencilik, imalat,eğitim, sağlık ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir.Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde ulaştırma,turizm, konut, eğitim ve sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; tarım,madencilik, imalat, enerji ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalmasıöngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım)
2022: Özel
2023(2): Toplam
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): Kamu

2022: 8,4
2023(2): 1,0
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 1,9

2022: 10,0
2023(2): 2,3
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 3,3

2022: 0,5
2023(2): 26,3
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 23,1

2022: 7,8
2023(2): 1,6
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 2,4

2022: 35,9
2023(2): 30,4
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 31,1

2022: 0,1
2023(2): 1,0
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 0,9

2022: 0,5
2023(2): 29,4
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 25,8

2022: 9,7
2023(2): 2,1
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 3,0

2022: 5,2
2023(2): 3,5
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 3,7

2022: 21,9
2023(2): 2,4
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 4,8

2022: 100
2023(2): 100
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2024(3): 100
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Yatırım işçiliği dâhildir.(2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 


TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2022)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarim
Merkezi Yönetim (1): 33 798
KİT'ler: 510
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 5 954
ALT TOPLAM: 40 262
Yüzde Pay: 10,8
Mahalli İdareler: 3 634
TOPLAM KAMU: 43 896
Yüzde Pay: 8,3

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (1): 1 039
KİT'ler: 53 062
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 54 101
Yüzde Pay: 14,5
Mahalli İdareler: 0
TOPLAM KAMU: 54 101
Yüzde Pay: 10,2

Sektörler: Imalat
Merkezi Yönetim (1): 852
KİT'ler: 1 565
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 3
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 456
ALT TOPLAM: 2 876
Yüzde Pay: 0,8
Mahalli İdareler: 3
TOPLAM KAMU: 2 878
Yüzde Pay: 0,5

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (1): 9 466
KİT'ler: 30 393
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 39 859
Yüzde Pay: 10,7
Mahalli İdareler: 1 993
TOPLAM KAMU: 41 852
Yüzde Pay: 7,9

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (1): 91 171
KİT'ler: 23 770
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 2
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 278
ALT TOPLAM: 115 221
Yüzde Pay: 30,8
Mahalli İdareler: 74 933
TOPLAM KAMU: 190 154
Yüzde Pay: 35,9

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (1): 668
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 25
ALT TOPLAM: 693
Yüzde Pay: 0,2
Mahalli İdareler: 69
TOPLAM KAMU: 762
Yüzde Pay: 0,1

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (1): 1 156
KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 1 156
Yüzde Pay: 0,3
Mahalli İdareler: 1 411
TOPLAM KAMU: 2 567
Yüzde Pay: 0,5

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (1): 46 971
KİT'ler: 1
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 220
ALT TOPLAM: EL
Yüzde Pay: 9
Mahalli İdareler: 278
TOPLAM KAMU: 590 00
Yüzde Pay: £'6

Sektörler: Se
Merkezi Yönetim (1): 26 572
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 159
ALT TOPLAM: 26 731
Yüzde Pay: 7,2
Mahalli İdareler: 114
TOPLAM KAMU: 26 845
Yüzde Pay: 5,1

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (1): 44 756
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 613
ALT TOPLAM: 45 369
Yüzde Pay: 12,1
Mahalli İdareler: 71 163
TOPLAM KAMU: 116 532
Yüzde Pay: 22,0

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (1): 256 450
KİT'ler: 109 300
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 5
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 7 745
ALT TOPLAM: 373 500
Yüzde Pay: 100,0
Mahalli İdareler: 156 449
TOPLAM KAMU: 529 949
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Ara Toplam)
Merkezi Yönetim (1): 68,7
KİT'ler: 29,3
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 2,1
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Toplam Kamu)
Merkezi Yönetim (1): 48,4
KİT'ler: 20,6
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1,5
ALT TOPLAM: 70,5
Mahalli İdareler: 29,5
TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABL0 I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2023) (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarım
Merkezi Yönetim (2): 63 059
KİT'ler: 895
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 4 861
ALT TOPLAM: 68 815
Yüzde Pay: 10,2
Mahalli İdareler: 6 489
TOPLAM KAMU: 75 304
Yüzde Pay: 8,0

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (2): 1 075
KİT'ler: 78 066
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 79 141
Yüzde Pay: 11,7
Mahalli İdareler: 0
TOPLAM KAMU: 79 141
Yüzde Pay: 8,4

Sektörler: İmalat
Merkezi Yönetim (2): 760
KİT'ler: 2 893
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 1
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 472
ALT TOPLAM: 4 126
Yüzde Pay: 0,6
Mahalli İdareler: 5
TOPLAM KAMU: 4 130
Yüzde Pay: 0,4

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (2): 9 121
KİT'ler: 34 437
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 1
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 43 559
Yüzde Pay: 6,5
Mahalli İdareler: 3 391
TOPLAM KAMU: 46 949
Yüzde Pay: 5,0

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (2): 189 088
KİT'ler: 47 802
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 90
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 993
ALT TOPLAM: 237 973
Yüzde Pay: 35,3
Mahalli İdareler: 131 273
TOPLAM KAMU: 369 246
Yüzde Pay: 39,3

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (2): 1 033
KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 340
ALT TOPLAM: 1 373
Yüzde Pay: 0,2
Mahalli İdareler: 117
TOPLAM KAMU: 1 490
Yüzde Pay: 0,2

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (2): 11 293
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 11 293
Yüzde Pay: 1,7
Mahalli İdareler: 2 400
TOPLAM KAMU: 13 693
Yüzde Pay: 1,5

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (2): 90 699
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 390
ALT TOPLAM: 91 089
Yüzde Pay: 13,5
Mahalli İdareler: 5 322
TOPLAM KAMU: 96 411
Yüzde Pay: 10,2

Sektörler: Sağlık
Merkezi Yönetim (2): 71 174
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 226
ALT TOPLAM: 71 400
Yüzde Pay: 10,6
Mahalli İdareler: 193
TOPLAM KAMU: 71 593
Yüzde Pay: 7,6

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (2): 62 727
KİT'ler: 242
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: 2 847
ALT TOPLAM: 65 816
Yüzde Pay: 9,8
Mahalli İdareler: 116 904
TOPLAM KAMU: 182 720
Yüzde Pay: 19,4

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (2): 500 027
KİT'ler: 164 334
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 92
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 10 130
ALT TOPLAM: 674 583
Yüzde Pay: 100,0
Mahalli İdareler: 266 094
TOPLAM KAMU: 940 677
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Ara Toplam)
Merkezi Yönetim (2): 74,1
KİT'ler: 24,4
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1,5
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Toplam Kamu)
Merkezi Yönetim (2): 53,2
KİT'ler: 17,5
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 1,1
ALT TOPLAM: 71,7
Mahalli İdareler: 28,3
TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABL0 I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2024) (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarım
Merkezi Yönetim: (2) 92 612
KİT'ler: 1 483
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 6 920
ALT TOPLAM: 101 015
Yüzde Pay: 10,0
Mahalli İdareler: 8 502
TOPLAM KAMU: 109 517
Yüzde Pay: 8,0

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim: 2 145
KİT'ler: 103 865
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 0
ALT TOPLAM: 000 901
Yüzde Pay: S0
Mahalli İdareler: 0
TOPLAM KAMU: 0T0 90T
Yüzde Pay: 8′

Sektörler: Ta
Merkezi Yönetim: 8009
KİT'ler: 8 750
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 2
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 835
ALT TOPLAM: 15 995
Yüzde Pay: 1,6
Mahalli İdareler: 6
TOPLAM KAMU: 16 001
Yüzde Pay: 1,2

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim: 10 164
KİT'ler: 65 440
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 8
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: o
ALT TOPLAM: 75 612
Yüzde Pay: 7,5
Mahalli İdareler: 4 759
TOPLAM KAMU: 80 371
Yüzde Pay: 5,9

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim: 225 687
KİT'ler: 91 664
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 88
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: Z2
ALT TOPLAM: 996 818
Yüzde Pay: L'ε
Mahalli İdareler: S6 S4S
TOPLAM KAMU: 06660
Yüzde Pay: ε'9ε

Sektörler: lm
Merkezi Yönetim: 1 691
KİT'ler: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 354
ALT TOPLAM: 2 045
Yüzde Pay: 0,2
Mahalli İdareler: 157
TOPLAM KAMU: 2 202
Yüzde Pay: 0,2

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim: 15 631
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: o
ALT TOPLAM: 15 631
Yüzde Pay: 1,6
Mahalli İdareler: 3 208
TOPLAM KAMU: 18 840
Yüzde Pay: 1,4

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim: 150 143
KİT'ler: O
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 699
ALT TOPLAM: T18 001
Yüzde Pay: 0's1
Mahalli İdareler: SI
TOPLAM KAMU: 276 222
Yüzde Pay: 9'

Sektörler: Sağlık
Merkezi Yönetim: 93 718
KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 340
ALT TOPLAM: 94 058
Yüzde Pay: 9,3
Mahalli İdareler: 258
TOPLAM KAMU: 94 316
Yüzde Pay: 6,9

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim: 122 284
KİT'ler: 352
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 4 124
ALT TOPLAM: 126 759
Yüzde Pay: 12,6
Mahalli İdareler: 156 232
TOPLAM KAMU: 282 992
Yüzde Pay: 20,8

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim: 720 484
KİT'ler: 271 555
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 98
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 14 767
ALT TOPLAM: 1 006 904
Yüzde Pay: 100,0
Mahalli İdareler: 355 733
TOPLAM KAMU: 1 362 637
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Ara Toplam)
Merkezi Yönetim: 71,6
KİT'ler: 27,0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 1,5
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım (Toplam Kamu)
Merkezi Yönetim: 52,9
KİT'ler: 19,9
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye + SGK: 1,1
ALT TOPLAM: 73,9
Mahalli İdareler: 26,1
TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Program 

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.


TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
2022: Özel
2023 (2): Toplam
2024 (3): Kamu

2022: 45 505
2023 (2): 36 489
2024 (3): 81 995

2022: 54 151
2023 (2): 88 413
2024 (3): 142 564

2022: 2 919
2023 (2): 1 009 710
2024 (3): 1 012 629

2022: 42 303
2023 (2): 61 958
2024 (3): 104 261

2022: 194 495
2023 (2): 1 165 418
2024 (3): 1 359 913

2022: 794
2023 (2): 36 535
2024 (3): 37 329

2022: 2 622
2023 (2): 1 128 712
2024 (3): 1 131 334

2022: 52 597
2023 (2): 80 163
2024 (3): 132 760

2022: 28 110
2023 (2): 135 618
2024 (3): 163 727

2022: 118 663
2023 (2): 92 698
2024 (3): 211 361

2022: [TELEFON] (2): 3 835 713
2024 (3): 4 377 873
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Yatırım işçiliği dâhildir.(2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 


b) Hedefler 
2024 yılında, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 52,9'unun merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 26,1'inin yerel yönetimler, yüzde 19,9'unun KİT'ler, yüzde 1,1'inin döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşlarıtarafından gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2024 yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ulaştırma, diğer hizmetler, eğitim, tariım, madencilik ve sağlik alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir.

Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 4,0 artışgöstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının imalat sanayii,ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir.
2.3. ÖDEMELER DENGESİ
2.3.1. Cari İşlemler Hesabı
a) Mevcut Durum 
2022 yılında jeopolitik gerilimler ve sıkılaştırıcı politikaların etkisiyle küresel ölçekte büyüme ve ticaret artış hızı yavaşlamış, buna rağmen ihracatımız yüzde 12,9 oranında artarak 254,2 milyar dolara yükselmiştir. İthalat tarafında ise yüksek seyreden emtia fiyatlarındaki yükselişin hızlanmasıyla yüzde 34 oranında artış gerçekleşerek yıl genelindeki ithalat düzeyi 363,7 milyar dolar olmuştur.

2022 yılında olumsuz dış koşullara rağmen artış kaydeden ihracata karşın jeopolitik gerilimler sonrasında emtia fiyatlarındaki keskin yükseliş cari işlemler dengesine olumsuz yansımıştır. Başta seyahat gelirleri olmak üzere hizmet gelirlerindeki artışa rağmen cari işlemler açığı 2022 yılında 48,9 milyar dolara yükselmiştir. Cari işlemler açığının GSYH'ye oranı yüzde 5,4 seviyesinde gerçekleşmiştir.

TABLO I: 16- Türkiye'nin Dış Ticareti ve Dış Ticareti Etkileyen Faktörler 
2021 2022: 225,2 254,2
2023(1): 255,0
(Yüzde Değişim) 2024(2): 267,0

2021 2022: 271,4 363,7
2023(1): 367,0
(Yüzde Değişim) 2024(2): 372,8

2021 2022: 32,8 12,9
2023(1): 0,3
(Yüzde Değişim) 2024(2): 4,7

2021 2022: 23,7 34,0
2023(1): 0,9 0,2
(Yüzde Değişim) 2024(2): 1,6

2021 2022: 9,5
2023(1): 9,4 -9,9
(Yüzde Değişim) 2024(2): 0,5

2021 2022: 25,4
2023(1): 24,2 3,1
(Yüzde Değişim) 2024(2): 1,3

2021 2022: 21,3
2023(1): 0,2
(Yüzde Değişim) 2024(2): 4,2

2021 2022: -1,4
2023(1): 7,9 12,0 -1,8
(Yüzde Değişim) 2024(2): 0,3

2021 2022: 6,6
2023(1): 10,1
(Yüzde Değişim) 2024(2): 2,3

2021 2022: 26,7
2023(1): 7,9 100,8
(Yüzde Değişim) 2024(2): -6,3 -2,7

2021 2022: 70,7
2023(1): 82,3
(Yüzde Değişim) 2024(2): 86,7

2021 2022: 11,4
2023(1): 5,5 1,7
(Yüzde Değişim) 2024(2): 4,4 4,0

2021 2022: 17,3
2023(1): 2,5 7,7
(Yüzde Değişim) 2024(2): 3,7

2021 2022: 11,5
2023(1): 12,5
(Yüzde Değişim) 2024(2): 3,6

2021 2022: 6,3 10,9
2023(1): 3,5 5,1
(Yüzde Değişim) 2024(2): 3,0 2,9 0,9

2021 2022: 5,6
2023(1): 3,3
(Yüzde Değişim) 2024(2): 3,5 0,7 1,2
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, IMF Ekim 2023 Dünya Ekonomik Görünümü Raporu (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 


Diş Ticaret Dengesi 
Ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığı 2022 yılında 89,6 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığı, 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 14,7 artarak 68,6 milyar dolar olmuştur.

2023 yılında dünya genelinde uygulanan sıkılaştırıcı para politika uygulamalarıekonomik aktivite hızının yavaşlamasına neden olmuş, Almanya başta olmak üzere Avrupa Bölgesi büyüme oranlarında düşüş yaşanmıştır. Emtia fiyatlarındaki görece ılımlı seyir sonrasında azalan enerji ithalatına rağmen diğer ithalat kalemlerinin yükselişini sürdürmesiyle genel ithalat düzeyindeki düşüş eğilimi sınırlı düzeyde kalmıştır. Bu gelişmelere bağli olarak ödemeler dengesi tanımlı dış ticaret açığının bir önceki yıla göre yükselerek 89,8 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.
İhracat 
2022 yılında 254,2 milyar dolar olarak gerçekleşen ihracat, 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 0,4 azalarak 164,8 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. İhracat seviyesinin baskılanmasında zayıf dış talep ile ihracat fiyatlarındaki düşük seyir etkili olmuştur.

TABLO I: 17- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat 
Ocak-Ağustos: 2023

Ocak-Ağustos: 165,5

Ocak-Ağustos: 68,7

Ocak-Ağustos: 96,8

Ocak-Ağustos: 27,7 35,7

Ocak-Ağustos: 22,0

Ocak-Ağustos: 7,8

Ocak-Ağustos: 4,9

Ocak-Ağustos: 41,2

Ocak-Ağustos: 13,8

Ocak-Ağustos: 11,4

Ocak-Ağustos: 8,6

Ocak-Ağustos: 8,4 8,1

Ocak-Ağustos: 16,7

Ocak-Ağustos: 14,3

Ocak-Ağustos: 10,5

Ocak-Ağustos: 13,7

Ocak-Ağustos: 10,2
Kaynak: TÜK 
(1) Sıralama 2022 yılı verilerine göre yapılmıştır.

Türkiye'nin önemli ticaret ortaklarından biri olan AB'ye ihracati, 2023 yılının OcakAğustos döneminde, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 0,4 oranında artarak 69 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Ağustos döneminde ihracat artışı en fazla olan ülkeler Rusya ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) olmuştur. Bu dönemde Diğer Avrupa ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta yüzde 18,9 ile kayda değer bir artış gözlenmiştir. Afrika ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta yüzde 18,4, Amerika kıtası ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta ise yüzde 15,7 düzeyinde azalış gerçekleşmiştir. Afrika ve Amerika ülkelerine gerçekleştirilen ihracattaki düşüş ihracat genel seviyesinin azalmasına neden olmuştur.
İhracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara taşıtları ile bunların aksam ve parçalarına yönelik ihracat 2022 yılındaki artışın ardından 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde artış hızı azalsa da yükselişini sürdürmüştür. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 0,4 azalırken motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçalarının ihracatındaki artışyüzde 19,3 oranında gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kazanlar, makineler ve bunların aksam parçaları ihracatı yüzde 16 artarken demir-çelik ihracatında yüzde 47,4 oranında azalışkaydedilmiş, enerji ihracatı ise yüzde 7 düzeyinde azalmıştır.

2023 yılının ilk sekiz aylık döneminde tarım ve ormancılık dışında tüm ana sektörlerin ihracatında azalış gerçekleşmiştir. Bu dönemde, tarım ve ormancılık sektörü ihracatı yüzde 18,3 oranında artarken, imalat sektörü ihracatındaki azalış hizı yüzde 0,5 düzeyinde gerçekleşmiştir. Sektörel düzeyde en yüksek azalış ise yüzde 22,2 oranıyla maden ve taşocakçılığı sektöründe kaydedilmiştir.

2023 yılının kalan döneminde ihracatta bir miktar toparlanma kaydedilmesi ve yıl geneli ihracat seviyesinin yüzde 0,3 oranında artarak 255 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2023 yılında, ihracat fiyatlarında ve reel ihracatta yüzde 0,2oranında artış yaşanacağı öngörülmektedir.

TABLO I: 18- İhracatın Sektörel Dağılımı
Milyar Dolar: Ocak-Ağustos
Yüzde Pay: Yıllık
Yüzde Değişim: Ocak-Ağustos

Milyar Dolar: 2022
Yüzde Pay: 2022
Yüzde Değişim: 2023

Milyar Dolar: 225,2
Yüzde Pay: 254,2
Yüzde Değişim: 165,5

Milyar Dolar: 7,2
Yüzde Pay: 7,8
Yüzde Değişim: 4,8

Milyar Dolar: 4,1
Yüzde Pay: 4,6
Yüzde Değişim: 3,2

Milyar Dolar: 212,8
Yüzde Pay: 240,4
Yüzde Değişim: 156,6

Milyar Dolar: 1,2
Yüzde Pay: 1,4
Yüzde Değişim: 0,9
Kaynak: TÜİK 
İthalat 
2022 yılında ithalat yüzde 34 oranında artış göstererek 363,7 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Emtia fiyatlarındaki yükselişe ek olarak iç talep koşulları da ithalattaki artışüzerinde etkili olmuştur.


2023 yılında ithalatın yükseliş eğilimindeki azalış ağırlıklı olarak enerji emtia fiyatlarındaki aşağı yönlü seyir ile enerji ithalatındaki düşüşten kaynaklanmaktadır. Enerji ithalatındaki düşüşe rağmen tüketim ve yatırım malları ile altın ithalatındaki yüksek seyir ithalat genel seviyesindeki düşme eğilimini sinırlandırmıştır. Bu kapsamda, 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,4 oranında artışgösteren ithalat, 247,1 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. Bu dönemde, ara mali ithalati yüzde 6,5 oranında azalırken, tüketim malları ithalatı yüzde 64,2 ve sermaye malları ithalati ise yüzde 34,5 oranında artış kaydetmiştir.

TABLO I: 19- İthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı
TOPLAM: Yıllık
Milyar Dolar: Ocak-Ağustos
Yüzde Pay: Yıllıik
Yüzde Değişim: Ocak-Ağustos

TOPLAM: 2021
Milyar Dolar: 2022
Yüzde Pay: 2022
Yüzde Değişim: 2023

TOPLAM: İTHALAT Sermaye Mallan Ara Malları Tüketim Malları Diğer
Milyar Dolar: 271,4
Yüzde Pay: 363,7
Yüzde Değişim: 239,0

TOPLAM: 35,9
Milyar Dolar: 40,5
Yüzde Pay: 25,4
Yüzde Değişim: 34,1

TOPLAM: 210,1
Milyar Dolar: 292,4
Yüzde Pay: 195,0
Yüzde Değişim: 182,4

TOPLAM: 24,9
Milyar Dolar: 30,5
Yüzde Pay: 18,5
Yüzde Değişim: 30,4

TOPLAM: 0,4
Milyar Dolar: 0,3
Yüzde Pay: 0,2
Yüzde Değişim: 0,2
Kaynak: TÜIK 
İthalatın yılın kalan aylarında düşüş eğilimine girmesi ve 2023 yılı sonunda yüzde 0,9oranında artarak 367 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2023 yılında ithalat fiyatlarında yüzde 9,9 azalış, reel ithalatta ise yüzde 12 düzeyinde artış yaşanacağıöngörülmektedir.

Hizmetler Dengesi, Birincil ve İkincil Gelir Dengesi 
2022 yılında olumsuz jeopolitik gelişmelere rağmen uluslararası turizm faaliyetleri artışını sürdürmüş ve seyahat gelirleri salgın öncesi seviyesini aşarak 41,4 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmiştir. 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 15,7 artarak 30,5 milyar dolar seviyesinde gerçekleşen seyahat gelirlerinin 2023 yılında 49 milyar dolara yükseleceği beklenmektedir.
Türkiye, 2022 yılında 89 milyar dolar hizmet geliri elde etmiş ve 50 milyar dolar hizmetler dengesi fazlası vermiştir. Hizmet gelirleri, 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 14 oranında artış göstererek 63,9 milyar dolar seviyesinde, hizmetler dengesi fazlası ise yüzde 4,8 oranında artışla 33,1 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmet gelirlerine yıllıklandırılmış olarak bakıldığında, 2023 yılıAğustos ayı itibarıyla 96,8 milyar dolar seviyesine ulaşıldığı görülmektedir. Bu artıştaki belirleyici unsurlar taşımacılık ve seyahat gelirlerindeki yukarı yönlü seyir olmuştur. 2023yılında hizmet gelirlerinin 99,7 milyar dolar, hizmetler dengesi fazlasinın ise 54,5 milyar dolar olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.


TABLO I: 20- Cari İşlemler Dengesi 
2021: -7,2
2022: -48,9
2023(1): -42,5
(Milyar Dolar) 2024(2): -34,7

2021: -46,2
2022: -109,5
2023(1): -112,0
(Milyar Dolar) 2024(2): -105,8

2021: 221,2
2022: 252,2
2023(1): 253,3
(Milyar Dolar) 2024(2): 265,7

2021: 225,2
2022: 254,2
2023(1): 255,0
(Milyar Dolar) 2024(2): 267,0

2021: -4,1
2022: -1,9
2023(1): -1,7
(Milyar Dolar) 2024(2): -1,3

2021: 248,5
2022: 322,5
2023(1): 315,8
(Milyar Dolar) 2024(2): 337,9

2021: 271,4
2022: 363,7
2023(1): 367,0
(Milyar Dolar) 2024(2): 372,8

2021: -22,9
2022: -41,3
2023(1): -51,1
(Milyar Dolar) 2024(2): -34,9

2021: 31,8
2022: 50,1
2023(1): 54,5
(Milyar Dolar) 2024(2): 60,5

2021: 61,4
2022: 90,5
2023(1): 99,7
(Milyar Dolar) 2024(2): 106,9

2021: 29,6
2022: 40,4
2023(1): 45,2
(Milyar Dolar) 2024(2): 46,4

2021: 25,0
2022: 37,3
2023(1): 43,5
(Milyar Dolar) 2024(2): 46,3

2021: 26,6
2022: 41,4
2023(1): 49,0
(Milyar Dolar) 2024(2): 52,5

2021: 1,7
2022: 4,1
2023(1): 5,5
(Milyar Dolar) 2024(2): 6,3

2021: -10,7
2022: -8,6
2023(1): -7,0
(Milyar Dolar) 2024(2): -10,7

2021: 6,7
2022: 8,4
2023(1): 10,3
(Milyar Dolar) 2024(2): 8,7

2021: 17,4
2022: 17,0
2023(1): 17,3
(Milyar Dolar) 2024(2): 19,4

2021: -10,2
2022: -8,1
2023(1): -6,6
(Milyar Dolar) 2024(2): -10,1

2021: -2,8
2022: -1,9
2023(1): -1,5
(Milyar Dolar) 2024(2): -3,3

2021: -4,3
2022: -3,5
2023(1): -1,9
(Milyar Dolar) 2024(2): -3,7

2021: -3,1
2022: -2,7
2023(1): -3,2
(Milyar Dolar) 2024(2): -3,2

2021: 2,6
2022: 3,0
2023(1): 3,3
(Milyar Dolar) 2024(2): 3,3

2021: 5,7
2022: 5,7
2023(1): 6,4
(Milyar Dolar) 2024(2): 6,5

2021: 4,4
2022: 4,5
2023(1): 5,0
(Milyar Dolar) 2024(2): 5,1

2021: 0,9
2022: -0,4
2023(1): -0,1
(Milyar Dolar) 2024(2): 0,2
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2022 yılında, birincil gelir dengesindeki açık yatırım gelirlerindeki artışın etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 19,6 azalarak 8,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. 2023yılının Ocak-Ağustos dönemi birincil gelir dengesi açığı ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 26,8 artarak 7,8 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. Birincil gelir dengesi açığının 2023 yılında 7 milyar dolar olarak gerçekleşmesi beklenirken ikincil gelir dengesinin 0,1 milyar dolar seviyesinde açık vereceği tahmin edilmektedir.

Diş ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre, 2023 yılında cari işlemler açığının 42,5 milyar dolar olması beklenmektedir.
b) Hedefler 
Küresel ölçekte 2022 yılından bu yana devam eden parasal sıkılaştırma politikaları ve uluslararası jeopolitik gerilimler gibi etkenlerin 2023 yılı ihracat artışını baskılayabileceği öngörülmektedir. Bununla birlikte seyahat gelirlerinde artışın sürmesiyle hizmetler gelirlerindeki yukarı yönlü hareket cari işlemler dengesi için olumlu etki oluşturmayısürdürmektedir. Ayrica, emtia fiyatlarinin görece düşük seyretmesi enerji ithalat tutarlarındaki azalışı beraberinde getirmiştir. Yılın kalan aylarında sıkılaştırıcı politikaların 

etkisiyle iç talepteki düşüşle birlikte ithalat değerlerindeki azalışın cari işlemler dengesini olumlu bir şekilde etkilemesi beklenmektedir. Önümüzdeki dönemde dış talep koşullarında iyileşme yaşanacağı öngörülmektedir. Buna ek olarak ihraç ürünleri katma değer bakımından daha üst seviyelere çıkarılacak ve ihracat pazarlari çeşitlendirilecektir.
2024 yılında, dış talebin bir önceki yıla göre artması etkisiyle ihracatta ılımlı toparlanma ve seyahat gelirlerinde artış beklentisiyle birlikte, cari işlemler dengesinde iyileşme yaşanması öngörülmektedir. Cari işlemler dengesindeki iyileşme eğilimi sonrasında dışfinansman gereksiniminde kademeli bir azalış yaşanacağı tahmin edilmektedir. Ayrıca, cari işlemler açığının finansmanında teknoloji transferi sağlayan doğrudan yabancı yatırımlar ile uzun vadeli finansman payınin artırılmasi hedeflenmektedir.

2024 yılında ihracatin (fob) yüzde 4,7 artarak 267 milyar dolara, ithalatin (cif) ise yüzde 1,6 artarak 372,8 milyar dolara ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 112 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir.

Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarının 2024 yılında sırasıyla yüzde $^{0,5}$ ve yüzde 1,3 oranlarında artması beklenirken reel ihracatın ve ithalatın ise sirasıyla yüzde 4,2 ve yüzde 0,3 artacağı tahmin edilmektedir.

2024 yılında seyahat gelirlerinin 52,5 milyar dolar seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 60,5 milyar dolar fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 10,7 milyar dolar açık öngörülürken ikincil gelir dengesinde $^{0,2}$ milyar dolar fazla beklenmektedir.

Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2024 yılında 34,7 milyar dolar seviyesine gerilemesi, böylece cari işlemler açığının GSYH'ye oranının ise yüzde 3,1seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2.3.2. Sermaye ve Finans Hesapları
a) Mevcut Durum 
2022 yılı genelinde Türkiye'ye doğrudan yabancı yatırımlar ve diğer yatırım hareketlerine bağlı olarak net sermaye girişi gerçekleşirken, portföy yatırımlarına bağlısermaye çıkışı gerçekleşmiştir. 2022 yılında net hata ve noksan kaynaklı sermaye girişleri yüksek seviyelere ulaşmıştır. Finansman kalemlerinin alt detayları incelendiğinde, 2022yılında net doğrudan yabancı yatırım girişlerinin 8,4 milyar dolar seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. Doğrudan yabancı yatırımlar içerisinde gayrimenkul yatırımları 6,3 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Yurt dışı yerleşikler devlet iç borçlanma senetleri (DİBS)piyasasında $^{2,2}$ milyar dolar tutarında net satış yaparken, Hazine tarafindan yurt dışına ihraç edilen tahviller yoluyla 5 milyar dolar tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir.2022 yılında portföy yatırımları kaynaklı net sermaye çıkışı yaşanmış buna karşın 2023yılının Ocak-Ağustos döneminde portföy yatırımlarında 0,9 milyar dolar büyüklüğünde net sermaye girişi gerçekleşmiştir. Aynı dönemler itibarıyla, Borsa İstanbul'dan (BİST) ise 98milyon dolar tutarında sermaye girişi gerçekleşmiş, yurt dışı yerleşikler ise DİBS piyasasında 422 milyon dolar tutarında net aliş yapmıştır. Hazine yurt dışı tahvil ihracında 3,7 milyar dolar, bankalar ise 102 milyon dolar net kullanım gerçekleştirmiştir.

Diğer yatırımlar kaleminde 2022 yılında sermaye girişi olmuştur. 2022 yılında, efektif ve mevduatlar kaynaklı sermaye girişlerinin etkisiyle bu kalemde 40,4 milyar dolar seviyesinde net sermaye girişi gerçekleşmiştir.

TABLO I: 21- Sermaye ve Finans Hesabi 
(Milyar Dolar)
(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Cari İşlemler Dengesi

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1)

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Doğrudan Yatrımlar (net)

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Portföy Yatırımları (net)

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Yabancıların Hisse Senedi Alımlar

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Yabancıların DİBS Alımları

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Diğer Yatırımlar (net)

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Kullanıcıya Göre Sermaye Hareketleri (1) (2)

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Kamu Kesimi

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Özel Kesim

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Bankalar

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Banka dışı

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Doğrudan Yatırımlar (net)

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Rezerv Varlıklar

(Milyar Dolar) Ocak-Ağustos: Net Hata Noksan
Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Eksi işareti girişi göstermektedir.
(2) Doğrudan yatırımlar girişinde kamu özel ayrımı net olarak yapılamadığından ve borç oluşturan bir kalem olarak kabul edilmediğinden kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayrı olarak verilmiştir. Ayrıca sermaye hesabi altında yer alan göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varliklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir.

2.4. ENFLASYON VE PARA POLİTİKASI 
a) Mevcut Durum 
2022 yılı sonunda yüzde 64,3 olarak gerçekleşen TüFE yıllık artış hızının bir önceki yıla göre 28,2 puan artmasında gida, hizmet ve enerji fiyatlarındaki artışlar belirleyici olmuştur.2022 yılı Ekim ayında yüzde 85,5 ile en yüksek zirve değerini gören TüFE yıllık artış oranıbu tarihten itibaren düşüşe geçmiştir.

2023 yılında ise enerji fiyatlarındaki yüksek baz ve gıda fiyatlarındaki yatay seyir enflasyonu olumlu yönde etkilerken hizmet fiyatlarında gözlenen katılık TüFE yllık artışındaki düşüşü sınırlandırmıştır. Söz konusu gelişmeler neticesinde, Eylül 2023 itibarıyla yıllık enflasyon 2022 yılı sonu seviyesine göre yaklaşık 2,7 puan azalarak yüzde 61,5düzeyinde gerçekleşmiştir.


Döviz kurları ile emtia fiyatlarındaki artış nedeniyle Yİ-ÜFE artış hızı 2022 yılında 2021yılı sonuna göre 17,8 puan artarak yüzde 97,7 oranında gerçekleşmiştir. 2023 yılında ise emtia fiyatlarında yüksek baz ve TL'de gözlenen istikrarla birlikte Yİ-ÜFE artış hızı ivme kaybetmiş ve Eylül 2023 itibarıyla yüzde 47,4 seviyesine gerilemiştir.
GRAFİK I: 4- Fiyat Gelişmeleri 
TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE 

Yİ-üFE ve İmalat Sanayii Fiyatları
Göstergesi C (ÖKTG-C)

(Yıllık Yüzde Değişim)
(Yıllık Yüzde Değişim)

90160
80140
70120
60100
5080
4060
3040
200oe 0Jew èAew zeH Can A M e €0e 322b 2220Jer SIN May Haz Tem 83Oca qn$Jew SIN MeW ZeH Can 2
20222023

20222023
• TÜFE ÖKTG-C Yİ-ÜFE İmalat 

Kaynak: TÜIK 
2023 yılının ilk çeyreğinde TüFE yıllık artış oranı enerji ve temel mallardaki yüksek baz ve gıda fiyatlarındaki olumlu seyir ile birlikte Mart ayı itibarıyla yüzde 50,5'e gerilemiştir.Yılın ikinci çeyreğinde ise TüFE yıllik artış orani, enerji ve gıda fiyatlarındaki olumlu görünümün devamı ile yüzde 38,2 seviyesine gerilemiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde ise kurlarda yaşanan yükseliş, ücret ayarlamaları ve vergi düzenlemelerinin etkisiyle TÜFE yıllık artış oranı ivme kazanmış ve Eylül ayı itibarıyla yüzde 61,5'e yükselmiştir.

GRAFİK I: 5- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkı ve Yıllık Yüzde Değişim)
80100
7088
6075
5063
4050
3038
20

25
10

13
o 

0e Jer 2Aew zeH Tem Ağu A A Ara 8Mar Ai Haz Tem S 0
0o qn$Jer SIN kew zen Can 28Ara Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu M 
2222002

Z2Z 22Z 
HizmetMal Hizmet Mal 

Kaynak: TÜfK 
2023 yılının ilk yarısında düşüş sergileyen temel mal grubu fiyatları artış oranı, yılın üçüncü çeyreğinde özellikle dayanıklı mal fiyatlarındaki olumsuz gelişmelere paralel olarak görece hızlanmıştir. Hizmet fiyatları artış oranı ise yılın ilk yarısında görece yatay seyrederken üçüncü çeyrekte yukarı yönlü ivmelenmiştir. Temel mal ve hizmet gruplarındaki gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TüFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yıllık artışı Eylül 2023 itibarıyla sırasıyla yüzde $^{67,2}$ ve yüzde 68,9 olarak gerçekleşmiştir.

2023 yıliı sonunda TüFE yıllk artış oranının kur ve vergi düzenlemelerinin birikimli etkilerinin devam etmesi ve doğal gaz fiyatlarındaki geçici düzenlemenin düşürücü etkisinin azalmasıyla birlikte yüzde 65 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir.
TCMB, fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir.

GRAFİK I: 6- Yıllık Enflasyon 
80

60

40

20

o ooe h A Tm M 38Jed A Tem A 08Mar May Tem A Kas 8Mar May Tem A 28h Ah Can M 
20192020202120222023
Yillik Enflasyon 

Kaynak: TCMB, TÜIK 
2022 yılının ilk yarısında arz ve talep şoklarının ayrıştırılmasına yönelik yapılan analizler ışığında politika faizini sabit tutan TCMB, yılın üçüncü çeyreğinde ise küresel büyümeye yönelik belirsizliklerin ve jeopolitik risklerin arttığı bir dönemde ekonomik aktivitedeki ivmenin sürdürülmesi açısından finansal koşulların destekleyici olmasına yönelik Ağustos,Eylül, Ekim ve Kasım aylarında toplamda 400 baz puanlık faiz indirim kararı almıştır.
2023 yılının ilk yarısında genel olarak 2022 yılında sağlanan para politikası duruşunu koruyan Merkez Bankası sadece Şubat ayında deprem felaketi sonrasında sanayi üretiminde yakalanan ivmenin ve istihdamdaki artış trendinin sürdürülmesi amacıyla finansal koşulların daha destekleyici olmasına karar vererek politika faizinde 50 baz puanlik indirime gitmiştir.
Merkez Bankası, dezenflasyon sürecinin en kisa sürede tesisi, enflasyon beklentilerinin çıpalanmasi, fiyatlama davranışlarındaki bozulmanın kontrol altina alınması amaçlarıdoğrultusunda 2023 yılının Haziran ayından itibaren para politikası duruşunda değişikliğe gitmiştir. Buna paralel olarak Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında toplamda 2.150baz puanlik faiz artırımina gidilmiştir.

(Yüzde)

GRAFİK I: 7- TCMB Net Fonlaması (Milyar TL) ve Faiz Oranları
(Yüzde)
600
540483742036032240300a 18012060a -600a -120-180a -240
-30070010707∃00053ZZ*900∠008.2209.2210.2211.2212.2201.2302.2303.2304.2305.2306.2307.2308.2309.23BPaU Cde CeBenG n TCMB Net Fonlama - 20 Günlük HO (Sol Eksen)
TCMB Ağırlıkli Ortalama Fonlama Maliyeti Geç Likidite Penceresi Borç Verme Gecelik (o/n) Borç Verme 1 Haftalik Repo Borç Verme 
Kaynak: TCMB 
TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alımları
Yil: Döviz Satım
İhracat Reeskont Kredileri: Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri
Döviz Alım İhaleleri: Döviz Satım Müdahaleleri

Yil: 2002
İhracat Reeskont Kredileri: 25
Döviz Alım İhaleleri: 795
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: 16

Yil: 2003
İhracat Reeskont Kredileri: 34
Döviz Alım İhaleleri: 5 652
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: 4 229

Yil: 2004
İhracat Reeskont Kredileri: 27
Döviz Alım İhaleleri: 4 104
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: 1 283

Yil: 2005
İhracat Reeskont Kredileri: 25
Döviz Alım İhaleleri: 7 442
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: 14 565

Yil: 2006
İhracat Reeskont Kredileri: 4
Döviz Alım İhaleleri: 4 296
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: 5 441

Yil: 2007
İhracat Reeskont Kredileri: 2
Döviz Alım İhaleleri: 9 906
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2008
İhracat Reeskont Kredileri: 5
Döviz Alım İhaleleri: 7 584
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2009
İhracat Reeskont Kredileri: 1 040
Döviz Alım İhaleleri: 4 314
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2010
İhracat Reeskont Kredileri: 1 104
Döviz Alım İhaleleri: 14 865
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2011
İhracat Reeskont Kredileri: 1 920
Döviz Alım İhaleleri: 6 450
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2012
İhracat Reeskont Kredileri: 8 295
Döviz Alım İhaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2013
İhracat Reeskont Kredileri: 12 664
Döviz Alım İhaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2014
İhracat Reeskont Kredileri: 12 999
Döviz Alım İhaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2015
İhracat Reeskont Kredileri: 15 182
Döviz Alım İhaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2016
İhracat Reeskont Kredileri: 15 022
Döviz Alım İhaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2017
İhracat Reeskont Kredileri: 12 491
Döviz Alım İhaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2018
İhracat Reeskont Kredileri: 14 902
Döviz Alım İhaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2019
İhracat Reeskont Kredileri: 22 693
Döviz Alım İhaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2020
İhracat Reeskont Kredileri: 23 067
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2021
İhracat Reeskont Kredileri: 21 079
Döviz Alım İhaleleri: -
(Milyon Dolar) Enerji Toplam Net Döviz: -

Yil: 2022
İhracat Reeskont Kredileri: 17 623

Yil: 2023(1)
İhracat Reeskont Kredileri: 2 997
Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aylık Döviz Alım Satım Tutarları(1) 2023 yılı verileri ilk 9 ay itibarıyladır.


İhracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2022 yılında 17,6 milyar dolar, 2023 yılının ilk dokuz ayında ise 3 milyar dolar katkı sağlanmıştır.
TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2022 yılı sonunda bir önceki yılsonuna göre 10,3 milyar dolar artışla 82,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Eylül 2023 itibarıyla TCMB'nin altın hariç brüt döviz rezervi 2022 yılı sonuna göre 0,2 milyar dolar artışla 83,1milyar dolar seviyesindedir.

2023 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2022 yılı sonuna göre yüzde 104oranında artmıştır. Bununla birlikte, emisyon toplamı 110,3 milyar TL artış göstermiştir.Aynı dönemde TCMB dış varlıkları 4,4 milyar dolar azalırken toplam yükümlülükleri ise 0,3milyar dolar artmıştır. Bu doğrultuda, TCMB'nin net dış varlık pozisyonunda 4,7 milyar dolar azalış gerçekleşmiştir.

M1, M2 ve M3 para arzları, Eylül 2023 itibarıyla 2022 yıli sonuna göre sırasıyla yüzde 43,5, yüzde 50,4 ve yüzde 49,4 oranlarında artmıştır. M1 para arzındaki artışta, Türk lirasıcinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise M1 para arzındaki ve Türk lirasi cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur.


TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 
2022 4.¢: Para Arzları M1 M2 M3
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 3 131 103
3.Ç: 3 469 728 4 180 537 9 059 276 10 834 532 9 289 651 11 109 896

2022 4.¢: 3 469 728 4 180 537
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 4 492 329

2022 4.¢: 9 059 276
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 10 834 532
3.Ç: 12 349 280

2022 4.¢: Milyon TL

2022 4.¢: Para Tabanı Emisyon Net Dış Varlıklar Net Uluslararası Rezervler Net İç Varlıklar Hazine Borçları Değerleme Hesabi
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 1 042 638
3.Ç: 1 042 638 341 499 542 817 514 984 499 821 150 346 329 137

2022 4.¢: 341 499
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 366 450
3.Ç: 515 954

2022 4.¢: [TELEFON] 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 330 695 267 756
3.Ç: 613 116

2022 4.¢: 353 626 253 709
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 564 927
3.Ç: Net İç Varlıklar

2022 4.¢: 150 346
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 163 368 231 698
3.Ç: 180 465

2022 4.¢: 329 137
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 318 196
3.Ç: 576 653

2022 4.¢: Milyon Dolar

2022 4.¢: Dış Varlıklar Toplam Yükümlülükler Yurt Dişi Yurt İçi Net Dış Varlık Pozisyonu
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 131 517
3.Ç: 126 465 138 725

2022 4.¢: 16 942
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 26 587 39 593
3.Ç: 30 575

2022 4.¢: 97 310
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 96 221 103 293
3.Ç: 83 954

2022 4.¢: 17 265
2023 1.¢ 2.¢ 3.Ç: 3 656 -4 161
3.Ç: 12 524
Kaynak: TCMB 

Not: Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği için toplamlar tutmayabilecektir. Veriler ayın son Cuma qünü itibanyladır. Bilanço büyüklüklerine 
ait rakamlar Stand By Bilançosundan alinmıştir.


b) Hedefler 
Dezenflasyon süreci öncesi geçiş döneminde atılan adımlarin etkisinin görülmeye başlanmasıyla birlikte TüFE yıllık artış hızının 2024 yılı ortalarından itibaren düşüş eğilimine girmesi ve 2024 yılı sonunda yüzde 33 olarak gerçekleşmesi hedeflenmektedir.
2.5. MALÍ PİYASALAR 
a) Mevcut Durum 
Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, Haziran 2023 itibarıyla 23,4 trilyon TL olarak gerçekleşmiş olup aktiflerin GSYH'ye oranı yüzde 121,9 olmuştur. 2022 yılı sonuna göre bankaların sektör paylarında sınırlı düşüş görülürken sigorta ve emeklilik şirketleri ile portföy yönetim şirketlerinde artış yaşanmıştir. Aracıkurumlar ve yatırım ortaklıklarıdışındaki finansal kuruluşların aktif büyüklüklerinin GSYH'ye oranları ise artış göstermiştir.

TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluşlarına Dair Bazı Göstergeler 
Aktif Büyüklük (2): Milyar TL
Kuruluş Sayısı: Milyar Dolar

Aktif Büyüklük (1): 2021
Aktif Büyüklük (2): 2022
Sektör Payı: 2023-6
GSYH'ye Oran: 2021
Kuruluş Sayısı: 2022

Aktif Büyüklük (1): 9 215,5
Aktif Büyüklük (2): 14 347,4
Sektör Payı: 19 102,8
GSYH'ye Oran: 691,4
Kuruluş Sayısı: 767,3

Aktif Büyüklük (1): 7 882,8
Aktif Büyüklük (2): 12 340,6
Sektör Payı: 16 417,4
GSYH'ye Oran: 591,4
Kuruluş Sayısı: 660,0

Aktif Büyüklük (1): 615,3
Aktif Büyüklük (2): 819,1
Sektör Payı: 1 067,6
GSYH'ye Oran: 46,2
Kuruluş Sayısı: 43,8

Aktif Büyüklük (1): 717,3
Aktif Büyüklük (2): 1 187,6
Sektör Payı: 1 617,8
GSYH'ye Oran: 53,8
Kuruluş Sayısı: 63,5

Aktif Büyüklük (1): 225,8
Aktif Büyüklük (2): 382,7
Sektör Payı: 493,3
GSYH'ye Oran: 16,9
Kuruluş Sayısı: 20,5

Aktif Büyüklük (1): 106,0
Aktif Büyüklük (2): 163,6
Sektör Payı: 220,7
GSYH'ye Oran: 8,0
Kuruluş Sayısı: 8,7

Aktif Büyüklük (1): 65,0
Aktif Büyüklük (2): 135,6
Sektör Payı: 163,7
GSYH'ye Oran: 4,9
Kuruluş Sayısı: 7,3

Aktif Büyüklük (1): 48,7
Aktif Büyüklük (2): 74,6
Sektör Payı: 97,8
GSYH'ye Oran: 3,7
Kuruluş Sayısı: 4,0

Aktif Büyüklük (1): 6,1
Aktif Büyüklük (2): 8,9
Sektör Payı: 11,2
GSYH'ye Oran: 0,5
Kuruluş Sayısı: 0,5

Aktif Büyüklük (1): 429,1
Aktif Büyüklük (2): 781,0
Sektör Payı: 1 091,0
GSYH'ye Oran: 32,2
Kuruluş Sayısı: 41,8

Aktif Büyüklük (1): 125,2
Aktif Büyüklük (2): 249,0
Sektör Payı: 370,1
GSYH'ye Oran: 9,4
Kuruluş Sayısı: 13,3

Aktif Büyüklük (1): 294,2
Aktif Büyüklük (2): 513,3
Sektör Payı: 682,7
GSYH'ye Oran: 22,1
Kuruluş Sayısı: 27,5

Aktif Büyüklük (1): 9,7
Aktif Büyüklük (2): 18,7
Sektör Payı: 38,2
GSYH'ye Oran: 0,7
Kuruluş Sayısı: 1,0

Aktif Büyüklük (1): 157,4
Aktif Büyüklük (2): 334,9
Sektör Payı: 403,0
GSYH'ye Oran: 11,8
Kuruluş Sayısı: 17,9

Aktif Büyüklük (1): 149,8
Aktif Büyüklük (2): 306,6
Sektör Payı: 352,1
GSYH'ye Oran: 11,2
Kuruluş Sayısı: 16,4

Aktif Büyüklük (1): 0,7
Aktif Büyüklük (2): 1,0
Sektör Payı: 1,0
GSYH'ye Oran: 0,1
Kuruluş Sayısı: 0,1

Aktif Büyüklük (1): 6,9
Aktif Büyüklük (2): 27,9
Sektör Payı: 49,9
GSYH'ye Oran: 0,5
Kuruluş Sayısı: 1,5

Aktif Büyüklük (1): 653,1
Aktif Büyüklük (2): 1 566,6
Sektör Payı: 2 156,1
GSYH'ye Oran: 49,0
Kuruluş Sayısı: 83,8

Aktif Büyüklük (1): 61,4
Aktif Büyüklük (2): 152,4
Sektör Payı: 167,3
GSYH'ye Oran: 4,6
Kuruluş Sayısı: 8,2

Aktif Büyüklük (1): 10 742,3
Aktif Büyüklük (2): 17 565,0
Sektör Payı: 23 413,6
GSYH'ye Oran: 805,9
Kuruluş Sayısı: 939,4
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlıği, TCMB, TUIK, SPK, BDDK, SEDDK 
(1)Portföy yönetim şirketlerinin portföy büyüklüčünü ifade etmektedir.

(2)İlgili dönem sonu TCMB döviz alış kurlan kullaníarak Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır.


Finansal İstikrar Kapsamında Hanehalkı ve Finans Dışı Kesim Borçluluğu 
Türkiye'nin hanehalkı ve finans dışı kesim borçluluğu hem gelişmekte olan ülkeler hem de gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında oldukça düşük seviyededir. Hanehalkı finansal varlıklari, mevduat ve mevduat dışı finansal varlıklardaki artış ile önemli bir yükselişkaydederken, hanehalkı finansal yükümlükleri de aynı şekilde yükselmiştir. Hanehalkıfinansal varlıklarının yükümlülüklerini karşılamasında geçen senenin aynı ayına göre nispeten yatay bir seyir görülmekte ve varlıkların yükümlülükleri karşılama oranında bir risk bulunmamaktadır. Finansal istikrarın sürdürülebilirliğini olumlu yönde etkileyen bu seyirde,hanehalkının yabancı para cinsinden borçlanamaması ve tüketici kredilerinde uygulanan makroihtiyati tedbirlerin etkisi oldukça yüksektir. Ayrıca finans dışı kesimin yabancı para cinsinden borçlanmasına yönelik tedbirler bu seyri desteklemiştir.
TABLO I: 25- Hanehalkı Finansal Varlık ve Yükümlülükleri 
(Milyar TL)
(Milyar TL) Haziran: 2022

(Milyar TL) Haziran: 4 530,3

(Milyar TL) Haziran: 2 357,3

(Milyar TL) Haziran: 1 681,6

(Milyar TL) Haziran: 491,4

(Milyar TL) Haziran: 38,6

(Milyar TL) Haziran: 24,1

(Milyar TL) Haziran: 14,5

(Milyar TL) Haziran: 810,5

(Milyar TL) Haziran: 430,1

(Milyar TL) Haziran: 431,9

(Milyar TL) Haziran: 1 003,5

(Milyar TL) Haziran: 1,1

(Milyar TL) Haziran: 6 388,0

(Milyar TL) Haziran: 1 566,8

(Milyar TL) Haziran: 360,7

(Milyar TL) Haziran: 49,8

(Milyar TL) Haziran: 696,5

(Milyar TL) Haziran: 459,9

(Milyar TL) Haziran: 15,7

(Milyar TL) Haziran: 0,0

(Milyar TL) Haziran: 11,2

(Milyar TL) Haziran: 4,5

(Milyar TL) Haziran: 0,2

(Milyar TL) Haziran: 1 582,7

(Milyar TL) Haziran: 42,6

(Milyar TL) Haziran: 10,5

(Milyar TL) Haziran: 403,6
Kaynak: BDDK, TÜIK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, Strateji ve Bütçe Başkanlığı Hesaplamalan (1) Katılımcıların fon tutarı ile devlet katkısi tutarı toplamını ifade etmektedir. Otomatik katılım sistemi verileri de dâhil edilmiştir.(2) Varlığa dayalı menkul kiymetler, varlık teminatli menkul kıymetler ve kira sertifikalarını içermektedir.(3) Finansal kiralama şirketlerince kullandınılan konut kredilerini ihtiva etmektedir.


Haziran 2023 itibarıyla hanehalkı finansal borcu, önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 79,3 oranında artarak 2,2 trilyon TL'ye yükselmiştir. Banka kredileri stokunun önceki yılın aynı dönemine göre toplam yükümlülükler içerisindeki payı 0,5 puan artış ile yüzde 99,3 olmuş ve hanehalkı toplam finansal yükümlülükler içerisindeki en büyük kalemi olmaya devam etmiştir. Haziran 2023 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre bankaların kullandırdığı kredi stoku yüzde 80,4 artarken finansman şirketlerinin kullandırdığı kredi stoku yüzde 6,4 oranında azalmıştır.
Banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakıldığında bireysel kredi kartı borcu ve taşıt kredilerindeki artış diğer kalemlerden daha fazla gerçekleşmiştir. Haziran 2023 itibarıyla önceki yılın aynı dönemine göre taşıt kredisi stoku yüzde 245,4, kredi kartı stoku yüzde 174,6, ihtiyaç kredisi stoku yüzde 57,9 ve konut kredisi stoku yüzde 26,2 oranında artmıştır.Banka kredisi stoku içinde Haziran 2023 itibarıyla ihtiyaç kredileri yüzde 40,2, kredi kartlarıyüzde 36,2, konut kredileri yüzde 19,9 ve taşıt kredileri ise yüzde 3,8 ağırlığa sahiptir.Önceki yılın aynı dönemine göre kredi kartları ve taşıt kredilerinin banka kredisi stoku içerisindeki ağırlığı artarken konut ve ihtiyaç kredilerinin ağırlıkları azalış göstermiştir. Banka kredileri stokunun artış göstermesinde en önemli etken ağırlıkları da dikkate alındığında kredi kartı borçlarındaki artış olmuştur.
Haziran 2023 itibarıyla hanehalkı finansal varlıkları yıllık yüzde 79 oranında artarak 8,5trilyon TL'ye ulaşmıştır. Hanehalkı varlıklarının yüzde 74,5'lik en büyük kısmını oluşturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 68,6 artmıştır. Mevduat kalemindeki artışta itici güçönceki yılın aynı dönemine göre yüzde 140 artış gösteren tasarruf mevduatı olmuştur.Hanehalkı varlıklarındaki döviz tevdiat hesabındaki artış ise yüzde 11,2 ile sınırlı kalmıştır.Mevduat içinde en düşük paya sahip olan kıymetli maden depo hesaplarının TL değeri yüzde 53,2 artış göstermiştir. Hanehalkının tahvil ve bono stokunun toplam varlıkları içerisindeki payı yüzde 0,9 oranında olup önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 105,1 oranında yükselmiştir. Borsa İstanbul'da devam eden güçlü halka arz eğilimi ve yerli yatırımcı ilgisiyle beraber hanehalkının hisse senedi stoku yüzde 156,5 artmıştır. Bu dönemde hanehalkının sahip olduğu yatırım fonları yüzde 91,1 oranında yükselmiştir.
Bir önceki yılın aynı dönemiyle kıyaslandığında Temmuz 2023 itibarıyla finansal kesim dışındaki firmaların net döviz açıği, 12,1 milyar dolar azalarak 79,3 milyar dolar olmuştur.Varlıklarda herhangi bir değişim olmazken yükümlülüklerde yüzde 3,8 azalışgerçekleşmiştir. Varlıklardaki en büyük kalem olan mevduat, 108,3 milyar dolar seviyesine gerilemiş ve yıllık azalış yüzde 2,6 olmuştur. Aynı dönemde ihracat alacakları yüzde 3,5,yurt dışına doğrudan sermaye yatırımları yüzde 16,8 artmıştır. Temmuz 2023 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre yurt dışından sağlanan krediler yüzde 0,6 artarak 102,4milyar dolar olurken yurt içinden sağlanan krediler yüzde 10,7 düşüşle 108,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Böylece yükümlülükler kaleminde en önemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 5,6 azalışla 211 milyar dolar seviyesine gerilemiş ve nakdi krediler içinde yurt içi ve yurt dışından sağlanan kredi miktarları birbirine yaklaşmıştır.
Kısa vadeli net döviz pozisyonuna bakıldığında finansal kesim dışındaki firmalar fazla vermeye devam etmiştir. 2023 yılı Temmuz ayında kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlası65,2 milyar dolar olmuştur. Bu dönemde firmaların kısa vadeli yükümlülüklerinde artış, kısa vadeli varlıklarında ise azalış meydana geldiğinden kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlasında bir önceki yılın aynı dönemine göre 2 milyar dolar tutarında düşüş

gerçekleşmiştir. Kısa vadeli varlıklar yıllık 0,9 milyar dolar gerilerken kısa vadeli yükümlülükler ise 1,1 milyar dolar yükselmiştir.

TABLO I: 26- Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri 
(Milyar Dolar)
(Milyar Dolar) Temmuz: 2021

(Milyar Dolar) Temmuz: 153,1

(Milyar Dolar) Temmuz: 100,7

(Milyar Dolar) Temmuz: 1,3

(Milyar Dolar) Temmuz: 33,7

(Milyar Dolar) Temmuz: 17,5

(Milyar Dolar) Temmuz: 273,8

(Milyar Dolar) Temmuz: 240,5

(Milyar Dolar) Temmuz: 137,6

(Milyar Dolar) Temmuz: 130,5

(Milyar Dolar) Temmuz: 1,0

(Milyar Dolar) Temmuz: 102,9

(Milyar Dolar) Temmuz: 33,3

(Milyar Dolar) Temmuz: -120,7

(Milyar Dolar) Temmuz: 135,7

(Milyar Dolar) Temmuz: 76,3

(Milyar Dolar) Temmuz: 59,3
Kaynak: TCMB 
(1) Kısa Vadeli Varlıklar=Mevduat+Menkul Kiymetier+İhracat Alacaklan 
(2) Kısa Vadeli Yükümlülükler=Yurt İçi Bankalar, Faktoring Şirketieri ve Finansman Şirketlerinden Sağlanan Kısa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler+Yurt Dışından Sağlanan Kısa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli Krediler+Kısa Vadeli İthalat Borçları ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli İthalat Borçları
Türkiye'nin hanehalkı borçluluğu ve finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ye oranı uluslararası karşılaştırmalara göre dünya genelinden olumlu ayrışmış ve finansal riskler düşük seviyede gerçekleşmiştir. Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements) veri tabanına göre, 2023 yıliı ilk çeyreği itibarıyla Türkiye'nin hanehalkı kredilerinin GSYH'ye oranı yüzde 11,4 ile hem gelişmekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarının oldukça altındadır. Aynı dönemde, raporlanan tüm ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 63,2 iken gelişmekte olan ülke ağırlıklı ortalaması yüzde 48,4'tür.
Raporlanan ve gelişmekte olan ülkelerde finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYHye oranı artarken Türkiye’de ilgili oran önemli ölçüde düşüş göstermiştir. Diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında, Türkiye 2023 yılı ilk çeyreği itibarıyla yüzde 51,9 oranıyla düşük riskliliğe sahiptir. Aynı dönemde raporlanan tüm ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 99,3 iken gelişmekte olan ülke ağırlıklı ortalaması yüzde 111,4'tür. Türkiye'de 2023 yılı ilk çeyreği itibarıyla finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ye oranının beş çeyreklik düşüş süreci devam ederken raporlanan ülke ve gelişmekte olan ülkelerde bu oran son iki çeyrek boyunca artış göstermektedir. Ayrıca, 2002'ye kadar giden seride Türkiye'de ilgili oran 2013 üçüncü çeyreğinden bu tarafa en düşük seviyesine gerilemiştir.

GRAFiK I: 8- Hanehalkı Kredilerinin ve Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredilerinin GSYH'ye Oranı (1)

Finansal Kesim Dışındaki Firma Hanehalkı Kredileri/GSYH (Yüzde) (2)
Kredileri/GSYH (Yüzde)801307063,2120111,460110s 50.48,410099,3409030802070
11,4
106051,9050MW Eylül 17Mart 18Eylül 18Mart 19Eylül 19Mart 20Eylül 20Mart 21Eylül 21Mart 22Eylül 22Mart 23Mart 17Eylül 17Mart 18Eylül 18Mart 19Eylül 19Mart 20Eylül 20Mart 21Eylül 21Mart 22Eylül 22Mart 23  aaanedee Isme oee Seeaeeta  ee aaeeeastea e e 
Iee Türkiye Türkiye 
Kaynak: Uluslararası Ödemeler Bankasi 
(1) Raporlanan ülke sayısı 43'tür.
(2) Hanehalkı kredileri kapsamında hanehalkına hizmet eden kâr amacı gütmeyen kuruluş kredileri de yer almaktadır.
Bankacılık 
Ağustos 2023'te bankacılık sektöründe 35'i mevduat, 16'sı kalkınma ve yatırım, 6'sıise katılım bankası olmak üzere toplam 57 banka faaliyet göstermektedir. Ağustos 2023itibarıyla bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü TL bazında yıllık yüzde $^{60,1}$ artarak 20,3 trilyon TL, dolar bazinda ise yüzde 9,1 artarak 762 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.

TABLO I: 27- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri 
Ağustos: 2022

Ağustos: 14 347

Ağustos: 767

Ağustos: 7 581

Ağustos: 8 862

Ağustos: 431 614

Ağustos: 57

Ağustos: 11 034

Ağustos: 206

Ağustos: 3,7

Ağustos: 49,9

Ağustos: 61,8

Ağustos: 2,3

Ağustos: 52,8

Ağustos: 16,5

Ağustos: 19,5

Ağustos: 2,3

Ağustos: 2,1

Ağustos: 86,7

Ağustos: 85,5

Ağustos: 155,6
Kaynak: BDDK 
(1) İlgili dönem sonu TCMB döviz alış kurları kullanılarak Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştır.(2) Yıl içerisindeki birikimli değerleri göstermektedir.

Ağustos 2023 itibarıyla yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 28,7'sini, yabancıözel bankalar yüzde 25,4'ünü, kamu bankaları ise yüzde 45,8'ini temsil etmektedir. Bir önceki yılın aynı ayına göre özel bankaların payında azalış, kamu bankalarının payında artışgörülmüştür. Fonksiyonel gruplar bazında kalkınma ve yatırım bankalarının payı azalırken katılım bankalarının payında artış olmuştur. Buna göre, mevduat bankaları sektör aktiflerinin yüzde 85,9'unu, katılım bankaları yüzde 8,6'sıni, kalkınma ve yatırım bankalarıise yüzde 5,6'sını temsil etmektedir.

Bankacılık sektörünün toplam kredi hacmi Ağustos ayında önceki yılın aynı ayına göre yüzde 56,9 artarak 10,5 trilyon TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Kredilerin türlerine göre dağılımına bakıldığında toplam kredi hacminin yüzde 46,1'i kurumsal kredilerden, yüzde 27,9'u KOBi kredilerinden, yüzde 13,8' tüketici kredilerinden ve yüzde 12,2'si kredi kartlarından oluşmaktadır. 2022 yıliı Nisan ayından bu yana izlenen hedefli kredi politikasısonucunda kurumsal kredilerin payı azalırken KOBİ kredilerinin payı artış kaydetmiştir. 2023yılı Haziran ayından bu yana para politikasında kademeli faiz artışları ve makroihtiyati politikalarda sadeleşme süreci yürütülmektedir. Atılan adımlar neticesinde kredi piyasasının işlevselliğinin arttığı ve kredi artış oranlarının daha dengeli bir patikaya geldiği gözlenmektedir.


Kredilerin tahsili gecikmiş alacak (TGA) oranları 2019 yılsonundan bu yana düşüşeğilimindedir. Kredi büyümesindeki güçlü seyre karşın TGA bakiyesine geçişlerin ılımlıseyretmesi ve kurlarda yaşanan yukarı yönlü hareketler, tahsili gecikmiş alacakların toplam krediler içerisindeki payının gerilemesine yol açmaktadır. Böylelikle, Ağustos 2022'de yüzde 2,4 olan TGA oranı Ağustos 2023'te yüzde 1,6'ya gerilemiştir. Söz konusu oran ticari kredilerde yüzde 1,7, tüketici kredilerinde yüzde 1,9 ve kredi kartlarında yüzde 1,1seviyesinde bulunmaktadir.

Bankaların temel fon kaynağı olan mevduatın toplam kaynaklar içerisindeki payıAğustos 2023'te önceki yılın aynı dönemine göre artarak yüzde 63,6'ya yükselmiştir. Bu artışta en önemli etken 2021 yılsonunda devreye alınan kur korumalı mevduat (KKM)uygulamasıdır. KKM bakiyesi Ağustos sonu itibarıyla 3,3 trilyon TL'ye ulaşmış olup toplam mevduat içerisindeki payı yüzde 28 civarındadır. Banka bilançolarında TL kaynakların payının artması ve TL kredi talebinin öne çıkması nedeniyle ihraç edilen menkul kıymetler ile yurt dışından sağlanan kredilerin payındaki gerileme eğilimi devam etmiştir.
Bankacılık sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna ilişkin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat oranı Ağustos 2023'te tüm sektör için yüzde 80,8'e gerilemiştir. 2021yılı son çeyreğinde yüzde 100 seviyesinin altına inmiş olan kredi/mevduat oranındaki gerileme eğilimi, mevduat artışının kredi artışından daha güçlü seyretmesinin etkisiyle devam etmektedir. Bu oran, Türk lirasinda yüzde 95,1 ve yabancı parada yüzde 61,4seviyesindedir. Söz konusu oran, mevduat toplama yetkisi bulunmayan kalkınma ve yatırım bankaları hariç tutulduğunda yüzde 75,5 olarak gerçekleşmiştir.
Sermaye yeterliliği rasyosu (SYR) Ağustos 2023 itibarıyla yüzde 18,5 ile hedef oran olan yüzde 12'nin üzerinde seyretmektedir. BDDK'nin SYR hesaplamasında kullanılan döviz kurlarını 2021 yılsonundan 2022 yılsonuna güncellemesi ilk çeyrekte SYR'yi bir miktar düşürse de Mart 2023'te kamu bankalarına sağlanan sermaye desteği ile bankaların karlılığındaki güçlü görünüm SYR'yi desteklemeye devam etmiştir. Ağustos 2023 itibarıyla SYR, mevduat bankaları için yüzde 18,1, katılım bankaları için yüzde 21,4, kalkınma ve yatırım bankaları için yüzde 22,5 seviyesinde bulunmaktadır. Bankaların sahiplik durumuna göre ise SYR, yerli özel bankalarda yüzde 21,1, yabancı özel bankalarda yüzde 19,5 ve kamu bankalarında yüzde 16,2 düzeyindedir.

Sermaye Piyasasi 
Borsa İstanbulda işlem gören şirketlerin piyasa değeri 2022 yılı sonunda 6.208 milyar TL iken, 2023 yılı Ağustos ayında 9.618 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılı sonunda yüzde 41,4 seviyesinde bulunan borsa şirketlerinin piyasa değerinin GSYH'ye oranı ise Haziran 2023 itibarıyla yüzde 34,1'e gerilemiştir. 2023 yılı Ağustos ayında Borsa İstanbul'daki yabancı yatırımcı payı yüzde 31,2 düzeyinde gerçekleşmiş olup bu dönem itibarıyla 515 şirketin payları Borsa Istanbul'da işlem görmektedir.

TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 
Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): 508
2020: 561
2021: 597
2022: 619
2023-6: 629

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Borsa İstanbul Şirketleri (Adet)
2020: 394
2021: 446
2022: 483
2023-6: 505
2023-8: 515

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Borsa Dışi Şirketler (Adet)
2020: 114
2021: 115
2022: 114
2023-6: 114
2023-8: 114

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Borsa Şirketlerinin Piyasa Değeri (Halka Açık Kısım, Milyon TL)
2020: 736 446
2021: 861 631
2022: 2[TELEFON]-6: 2 686 032
2023-8: 3 918 149

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Yabancı Payı (Halka Açık Kısım, Yüzde)
2020: 49,0
2021: 40,6
2022: 29,6
2023-6: 29,1
2023-8: 31,2

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Borsa Şirketlerinin Piyasa Değeri (Milyon TL)
2020: 1 782 648
2021: 2 182 455
2022: 6 207 883
2023-6: 6[TELEFON]-8: 9 617 529

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Borsa Şirketlerinin Piyasa Değeri/GSYH (Yüzde)
2020: 35,3
2021: 30,1
2022: 41,4
2023-6: 34,1

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Yatırım Kuruluşları (Adet)
2020: 117
2021: 118
2022: 118
2023-6: 119
2023-8: 120

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Aracı Kurumlar (Adet)
2020: 72
2021: 72
2022: 72
2023-6: 72
2023-8: 72

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Bankalar (Adet)
2020: 45
2021: 46
2022: 46
2023-6: 47
2023-8: 48

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Menkul Kıymet Yatırım Fonlan (Adet)
2020: 681
2021: 874
2022: 1 146
2023-6: 1 328
2023-8: 1 332

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Toplam Değeri (Milyon TL)
2020: 128 483
2021: 267 389
2022: 679 358
2023-8: 995 791 1 271 921

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Bireysel Emeklilik Fonian (Adet)
2020: 404
2021: 375
2022: 374
2023-6: 377
2023-8: 377

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Toplam Değeri (Milyon TL)
2020: 170 514
2021: 244 053
2022: 438 078
2023-6: [TELEFON]-8: 658 848

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Yabanci Yatırim Fonları (Adet)
2020: 9
2021: 9
2022: 9
2023-6: 9
2023-8: 9

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Portföy Değeri (Milyon TL)
2020: 14
2021: 27
2022: 29
2023-6: 33
2023-8: 43

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Menkul Kıymet Yatrım Ortaklıkları (Adet)
2020: 9
2021: 9
2022: 9
2023-6: 9
2023-8: 9

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Net Aktif Değer (Milyon TL)
2020: 610
2021: 699
2022: 1 016
2023-6: 1 042
2023-8: 1 210

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Gayrimenkul Yatınm Ortaklıiklan (Adet)
2020: 33
2021: 36
2022: 39
2023-6: 39
2023-8: 41

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Aktif Toplamı (Milyon TL)
2020: 94 882
2021: 149 767
2022: 306 605
2023-6: 352 099
2023-8: 361 806

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıklanı (Adet)
2020: 6
2021: 6
2022: 7
2023-6: 7
2023-8: 7]

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Portföy Yönetim Şirketleri (Adet)
2020: 49
2021: 52
2022: 59
2023-6: 60
2023-8: 60

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Yönettikleri Portföy Büyüklüğü (Milyon TL)
2020: 364 599
2021: 653 077
2022: 1[TELEFON]-6: 2 156 102
2023-8: 2 660 985

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Bağımsız Denetim Şirketleri (Adet)
2020: 104
2021: 108
2022: 110
2023-6: 111
2023-8: 111

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Gayrimenkul Değerleme Şirketleri (Adet)
2020: 139
2021: 148
2022: 154
2023-6: 159
2023-8: 159

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Derecelendirme Kuruluşları (Adet)
2020: 9
2021: 9
2022: 8
2023-6: 8
2023-8: 8

Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamındaki Şirketler (Adet): Hisse Senedi Hariç Özel Sektör Menkul Kıymetleri (Milyon TL) (1)
2020: 86 423
2021: 102 171
2022: 158 155
2023-6: 152 852
2023-8: 162 821
Kaynak: SPK, TÜIK, MKK, Takasbank, KAP (1) 2023 yılı Ağustos ayı verisi Temmuz ayı itibarıyladır.
Kurumsal yatırımcılar sektöründe menkul kıymet yatırım fonlarının toplam değeri 2022yılı sonuna göre yüzde 87,2 artışla Ağustos 2023 itibarıyla 1.272 milyar TL'ye ulaşmıştır.Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü ise Ağustos 2023 itibarıyla 2022yılı sonuna göre yüzde 69,8 artarak 2.661 milyar TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplamı 2023 yılı Ağustos ayında 2022 yılı sonuna göre yüzde 18oranında artmış ve 361,2 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.

Hisse senedi hariç özel sektör menkul kıymet stoku geçtiğimiz yıllardaki yükselişeğilimini sürdürmüş ve 2023 yılının Temmuz ayında, 2022 yılı sonuna göre yüzde 3 artarak 162,8 milyar TL seviyesine yükselmiştir. Bu stokun yüzde 52,2'si finansman bonosu, yüzde 41,6'sı özel sektör tahvili, kalan yüzde 6,2'si ise varant ve varlığa dayalı menkul kıymetlerden oluşmaktadır. Temmuz 2023 itibarıyla 2022 yılı sonuna göre finansman bonosunun payı 11,1 puan azalırken özel sektör tahvilinin payı 11,6 puan artmiştır.

TABLO I: 29- Sermaye Piyasası Hacmi 
(Milyon TL)
2021: 2023

2021: 330 896
Ağustos: 479 565

2021: 14 173 023
Ağustos: 7 827 583

2021: 7 513 262
Ağustos: 7 721 907

2021: 21 560
Ağustos: 12 690

2021: 29 464
Ağustos: 35 283

2021: 15 300
Ağustos: 12 668

2021: 181
Ağustos: 25

2021: 327
Ağustos: 255

2021: 4 457 749
Ağustos: 4 492 571

2021: 26 699
Ağustos: 15 875
Kaynak: Borsa İstanbul 
(1) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır.
Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacminde 2023 yılının ilk sekiz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre artış görülmüştür. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 65,2 oranında artarken, borçlanma araçları piyasası işlem hacminin önemli bir bölümünü oluşturan repo-ters repo pazarı işlem hacmi de yüzde 123,3 oranında büyüme göstermiştir.

6 Şubat 2023 tarihinde gerçekleşen Kahramanmaraş merkezli depremler sonrasında Borsa İstanbul Pay Piyasasında görülen sert düşüş üzerine 8 Şubat 2023 tarihi itibarıyla Pay Piyasası beş is günü süreyle işleme kapatılmiştır. Ayrıca, özellikle deprem bölgesindeki yatırımcılar olmak üzere küçük yatırımcıların korunmasi ve piyasada fiyat istikrarının sağlanmasına yönelik bir dizi tedbir kısıtlı süreyle uygulamaya konulmuştur. Depremi takip eden dönemde piyasa değerleri ve işlem hacminde düşüş görülmekle birlikte, bu eğilim kısa sürede tersine dönerek pay piyasası işlem hacminde 2023 yılının ilk sekiz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 157,2 oranında artış kaydedilmiştir.
Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda özellikle 2021 yılından itibaren görülen artış, güçlü bir şekilde devam etmiş olup 2023 yılının ilk sekiz ayında 33halka arz işlemi gerçekleşmiş ve 45,6 milyar TL'lik bir fon elde edilmiştir.
Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında, 2022 yılında görülmeye başlanan ve özellikle yılın son çeyreğinde ivmelenen artış eğilimi 2023 yılında da devam etmiş olup 2023yılının ilk sekiz ayında altın TL işlem hacmi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 587oranında artmıştır. Ayrıca, altın dolar işlem hacmi de yüzde 56,7 oranında yükselmiştir.Ağustos 2023 itibarıyla altın TL işlem hacmi 242,4 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 19,9milyar dolar, ton bazında altının toplam işlem hacmi ise 507 ton olarak gerçekleşmiştir.
2022 yılı Ağustos ayında 2.493 milyar TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı işlem hacmi Ağustos 2023 itibarıyla 7.195 milyar TL'ye ulaşmıştır.


Sigortacılık ve Özel Emeklilik 
Türkiye'de sigortacılık ve bireysel emeklilik sektörlerinde Haziran 2023 itibarıyla 74şirket bulunmakta ve bu şirketlerden 50'si hayat dışi, 20'si hayat ve emeklilik ve 4'üreasürans alanında faaliyet göstermektedir.

Sigortacılik sektöründe 2022 yılında toplam prim üretimi, 2021 yılına göre yüzde 123oranında artarak 235 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 121 oranında artarak 214 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiş, 21 milyar TL tutarında da endirekt olarak üretim sağlanmıştır. Sigorta şirketleri tarafından sigortalılara verilen teminat GSYH'nin 24 katı olarak gerçekleşmiştir.

Sigortacılik sektöründe uluslararası sermayenin payı 2018 yıliı öncesinde yüzde 70'lerin üzerinde seyrederken, son yıllarda uluslararası sermayeli şirket sayılarındaki azalma sonucunda 2022 yılında toplam ödenmiş sermaye açısından yabancı sermayenin payı yüzde 56,8 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde uluslararası sermayenin toplam prim üretimindeki payı ise yüzde 52 olmuştur. Haziran 2023 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren 74 şirketin 38'inde yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararasi sermayeye sahip şirket sayısı 44'tür.

TABLO I: 30- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler 
Haziran: Aktif Toplami (Milyon TL)

Haziran: Hayat Dışı Şirketler

Haziran: Hayat/Emeklilik Şirketleri

Haziran: Reasürans Şirketleri

Haziran: Sermayede Yabancı Payi (Yüzde)

Haziran: Hayat Dışı Şirketler

Haziran: Hayat/Emeklilik Şirketleri

Haziran: Direkt Prim Üretimi (Milyon TL)

Haziran: Hayat Dışı Şirketler

Haziran: Hayat Sigorta Şirketleri

Haziran: Performans (Milyon TL)

Haziran: Net Dönem Kârı

Haziran: Hayat Dışı Şirketler

Haziran: Hayat/Emeklilik Şirketleri

Haziran: Reasürans Şirketleri

Haziran: Net Kâr/Toplam Aktif (Yüzde)

Haziran: Net Kâr/Öz Sermaye (Yüzde) Teknik Göstergeler (Yüzde)

Haziran: Konservasyon Oranı (1)

Haziran: Hayat Dışı Şirketler

Haziran: Hayat/Emeklilik Şirketleri

Haziran: Teknik Kârlılıik

Haziran: Hayat Dışı Şirketler

Haziran: Hayat/Emeklilik Şirketleri

Haziran: Direkt Prim Artiş Hizi

Haziran: Hayat Dışı Şirketler

Haziran: Hayat Sigorta Şirketleri
Kaynak: Sigortacılik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (1) Bölüşmeli Treteler esas alınarak hesaplanmıştir.

Sigortacılık sektörünün net dönem kârı 2021 yılında 12,9 milyar TL iken 2022 yılında yüzde 53 oranında artarak 19,7 milyar TL'ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dışısigorta şirketleri 8 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 10 milyar TL kâr elde etmiştir.2022 yılında reasürans şirketleri de 1,6 milyar TL kâr kaydetmiştir. Hayat dışı ve hayatemeklilik şirketlerinin teknik ve toplam net kârı son beş yılda düzenli olarak artmıştır.
TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katılım Sistemi Göstergeleri 
BES Katılımcı Sayısı: Kişi
OKS Çalışan Sayısı: Milyon TL
BES Katılımcılan Fon Tutari: Milyon TL
BES Devlet Katkısı: Milyon TL
OKS Çalışanları Fon Tutari: Milyon TL Milyon TL
Toplam Fon Büyüklüğü: Yıllık Artış (Yüzde)

BES Katılımcı Sayısı: 1 987 940
BES Katılımcılan Fon Tutari: 9 097
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 9 097

BES Katılımcı Sayısı: 2 281 478
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcılan Fon Tutari: 12 012
BES Devlet Katkısı: -
OKS Çalışanları Fon Tutari: -
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 12 012

BES Katılımcı Sayısı: 2 641 843
BES Katılımcılan Fon Tutari: 14 330
BES Devlet Katkısı: -
OKS Çalışanları Fon Tutari: -
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 14 330

BES Katılımcı Sayısı: 3 128 130
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcılan Fon Tutari: 20 346
OKS Çalışanları Fon Tutari: -
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 20 346

BES Katılımcı Sayısı: 4 153 055
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcılan Fon Tutari: 25 146
BES Devlet Katkısı: 1 152
OKS Çalışanları Fon Tutari: -
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 26 297

BES Katılımcı Sayısı: 5 092 871
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcılan Fon Tutari: 34 793
BES Devlet Katkısı: 3 019
OKS Çalışanları Fon Tutari: -
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 37 812

BES Katılımcı Sayısı: 6 038 432
OKS Çalışan Sayısı: -
BES Katılımcılan Fon Tutari: 42 979
BES Devlet Katkısı: 5 020
OKS Çalışanları Fon Tutari: -
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 47 999

BES Katılımcı Sayısı: 6 627 025
BES Katılımcılan Fon Tutari: 53 409
BES Devlet Katkısı: 7 438
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 60 848

BES Katılımcı Sayısı: 6 924 945
OKS Çalışan Sayısı: 3 420 618
BES Katılımcılan Fon Tutari: 67 677
BES Devlet Katkısı: 10 141
OKS Çalışanları Fon Tutari: 1 793
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 79 612

BES Katılımcı Sayısı: 6 878 224
OKS Çalışan Sayısı: 4 761 668
BES Katılımcılan Fon Tutari: 76 962
BES Devlet Katkısı: 11 656
OKS Çalışanları Fon Tutari: 4 685
Toplam Fon Büyüklüğü: 93 303

BES Katılımcı Sayısı: 6 871 131
OKS Çalışan Sayısı: 5 354 242
BES Katılımcılan Fon Tutari: 101 884
BES Devlet Katkısı: 17 262
OKS Çalışanları Fon Tutari: 8 194
OKS Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 127 341

BES Katılımcı Sayısı: 6 900 564
OKS Çalışan Sayısı: 5 724 081
BES Katılımcılan Fon Tutari: 137 094
BES Devlet Katkısı: 21 253
OKS Çalışanları Fon Tutari: 11 304
OKS Devlet Katkısı: 483
Toplam Fon Büyüklüğü: 170 135

BES Katılımcı Sayısı: 7 092 020
OKS Çalışan Sayısı: 6 196 692
BES Katılımcılan Fon Tutari: 205 573
BES Devlet Katkısı: 22 338
OKS Çalışanları Fon Tutari: 15 740
OKS Devlet Katkısı: 735
Toplam Fon Büyüklüğü: 244 387

BES Katılımcı Sayısı: 7 801 305
OKS Çalışan Sayısı: 6 719 441
BES Katılımcılan Fon Tutari: 351 406
BES Devlet Katkısı: 48 668
OKS Çalışanları Fon Tutari: 31 788
OKS Devlet Katkısı: 1 543
Toplam Fon Büyüklüğü: 433 404

BES Katılımcı Sayısı: 7 628 798
OKS Çalışan Sayısı: 6 571 943
BES Katılımcılan Fon Tutari: 282 347
BES Devlet Katkısı: 39 899
OKS Çalışanları Fon Tutari: 24 523
OKS Devlet Katkısı: 1 280
Toplam Fon Büyüklüğü: 348 049

BES Katılımcı Sayısı: 8 419 924
OKS Çalışan Sayısı: 7 156 388
BES Katılımcılan Fon Tutari: 547 026
BES Devlet Katkısı: 74 659
OKS Çalışanları Fon Tutari: 46 290
OKS Devlet Katkısı: 3 148
Toplam Fon Büyüklüğü: 671 122
Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi (1) Eylül sonu itibarıyladır.
Bireysel emeklilik ve otomatik katılım sisteminde toplam fon büyüklüğü 2022 yılısonunda bir önceki yıla göre yüzde 77,3 oranında artışla 433,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Eylül 2023 itibarıyla toplam fon büyüklüğü 671,1 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.
Eylül 2023 itibarıyla bireysel emeklilik sisteminde katılımcıların fon büyüklüğü, devlet katkısı dâhil 621,7 milyar TL'ye ulaşmış, katılımcı sayısı ise 8,4 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Otomatik katılım sisteminde ise çalışanların fon büyüklüğü devlet katkısıdâhil 49,4 milyar TL'ye ulaşmış olup sistemde 7,2 milyon çalışan yer almaktadır.
BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar 
Haziran 2023 itibarıyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluşsayısı 113'tür. Bu kuruluşların aktif toplamı 493,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.

TABLO I: 32- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri 
2021: 2023

2021: 22
2022: 21
Haziran: 21

2021: 115
2022: 117
Haziran: 117

2021: 1 242
2022: 1 279
Haziran: 1 251

2021: 106 048
2022: 163 580
Haziran: 134 840

2021: 2 042
2022: 5 897
Haziran: 2 929

2021: 2,5
2022: 4,4
Haziran: 2,4

2021: 54
2022: 49
Haziran: 52

2021: 350
2022: 357
Haziran: 355

2021: 4 026
2022: 4 008
Haziran: 3 956

2021: 64 971
2022: 135 629
Haziran: 86 078

2021: 1 821
2022: 5 219
Haziran: 1 685

2021: 3,7
2022: 6,1
Haziran: 2,3

2021: 16
2022: 19
Haziran: 18

2021: 918
2022: 1 086
Haziran: 928

2021: 48 700
2022: 74 616
Haziran: 64 569

2021: 1 389
2022: 1 891
Haziran: 753

2021: 3,2
2022: 3,0
Haziran: 1,3

2021: 21
2022: 23
Haziran: 22

2021: 2 261
2022: 2 324
Haziran: 2 298

2021: 6 081
2022: 8 910
Haziran: 7 308

2021: 858
2022: 1 790
Haziran: 684
Kaynak: BDDK 
(1) Yıl içerisindeki birikimli değerleri göstermektedir.
Banka dışı finansal kuruluşların aktifleri, Haziran 2023'te bir önceki yılın aynı dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman ve varlık yönetim şirketlerinde sırasıyla yüzde 63,6, yüzde 90,2, yüzde 51,4 ve yüzde 53,1 artmıştır. Haziran 2023 itibarıyla yılbaşından bu yana birikimli aktif kârlılık söz konusu şirketler için sırasıyla yüzde 3,7, yüzde 4,2, yüzde 2,7 ve yüzde 14,5 olarak gerçekleşmiştir.

Katılım Finans 
Haziran 2023 itibarıyla Türk bankacılık sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere altı katılım bankası faaliyet göstermektedir. Bu bankaların yine aynı dönem itibarıyla yurt içinde 1.417, yurt dışında ise 4 şubesi bulunmaktadır. Katılım bankacılığısektöründe çalışan sayısı yaklaşık 19 bin kişidir.

Katılım bankalarının aktif büyüklüğü Haziran 2023 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 69,1 artarak 1,6 trilyon TL'ye ulaşmış, katılım bankacılığı aktiflerinin toplam bankacılık sektörü içerisindeki payı bu dönemde yüzde 8,2'den yüzde 8,5'e yükselmiştir.Katılım bankacılığı aktiflerinin en büyük kısmını oluşturan krediler ise aynı dönemde yüzde 64,7 artarak 468 milyar TL'den 771 milyar TL'ye yükselmiştir.

Haziran 2023 döneminde katılım fonları toplam tutarı 1,2 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Bu fonların 623 milyar TL'si Türk lirası cinsinden, 531 milyar TL'si yabancı para cinsindendir.İlgili dönemde katılım fonları toplam tutarı bir önceki yılın aynı ayına göre nominal olarak 

yüzde 56,3 büyümüştür. Söz konusu fonların krediye dönüşüm oranı ise yüzde 74,5 olarak gerçekleşmiştir.

Kârlılık açısından değerlendirildiğinde katılım bankalarının dönem net kârında ciddi bir artış gerçekleşmiştir. 2022 yılı Haziran ayında 13,6 milyar TL tutarında olan net kâr, Haziran 2023 itibarıyla 2,2 milyar TL'ye ulaşmıştır. Aynı dönemler için katılım bankalarının özkaynak kârlılığı yüzde 70,1'den yüzde 60,6'ya gerilerken aktif kârlılığı ise yüzde 3,3'ten yüzde 3,4'e yükselmiştir.

TABLO I: 33- Katılım Finans Sektör Kuruluşlarına Ait Bazı Temel Göstergeler 
2021 2022: 2023

2021 2022: 717
Haziran: 957

2021 2022: 336
Haziran: 468

2021 2022: 556
Haziran: 749

2021 2022: 6
Haziran: 6

2021 2022: 1 311
Haziran: 1 346

2021 2022: 4
Haziran: 4

2021 2022: 17,1
Haziran: 18,6

2021 2022: 1,0
Haziran: 3,3

2021 2022: 18,3
Haziran: 70,1

2021 2022: 18,82
Haziran: 19,81

2021 2022: 3,02
Haziran: 1,89

2021 2022: 12(6/6)
Haziran: 9(4/5)

2021 2022: 7(3/4)
Haziran: 5(2/3)

2021 2022: 5(3/2)
Haziran: 4(2/2)

2021 2022: 13 580
Haziran: 17 657

2021 2022: 6 020
Haziran: 7 875

2021 2022: 7 560
Haziran: 9 782

2021 2022: 4 972
Haziran: 4 543

2021 2022: 4 472
Haziran: 4 156

2021 2022: 500
Haziran: 387

2021 2022: 5 469
Haziran: 4 963

2021 2022: 4 929
Haziran: 4 660

2021 2022: 540
Haziran: 303

2021 2022: 11,5
Haziran: 44,6

2021 2022: 60,5
Haziran: 33,6

2021 2022: 16,0
Haziran: -

2021 2022: 2,7
Haziran: -

2021 2022: 6
Haziran: 6
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlıği, BDDK, Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği (TSB)
(1) Yıl içerisindeki birikimli değerler kullanılmıştır.

(2) Farklı cinsten ihraç edilen kira sertifikaları dönem sonu kurları ile TL cinsine çevrilmiştir.

2012 yılından bu yana yurt içinde ve yurt dışında kira sertifikası ihracıgerçekleştirilmektedir. İhraçlar Hazine tarafindan TL, döviz ve altın cinsinde yapılmaktadır 2023 yılının ilk altı ayında yurt içinde çeşitli vade ve kira oranlarında TL cinsi toplam 41,5milyar TL tutarında ihraç gerçekleştirilmiştir. Aynı dönemde döviz ve altın cinsi kira sertifikası ihracı yapılmamiştır.


Katılım sigortacılığı geçtiğimiz yıllardan bu yana gelişme göstermektedir. Pencere usulüyle hizmet sunan sigorta şirketlerinin faaliyet süreleri 31 Aralik 2022 tarihinde sona ermiştir. Böylece Haziran 2023 itibarıyla üç hayat, dört hayat dışı branşta işlem yapan toplam yedi adet katılım sigorta şirketi bulunmaktadır. Yine aynı tarih itibarıyla katılım sigortacılığı kuruluşlarının toplam prim üretimi yaklaşık 11 milyar TLye ulaşmış, kuruluşların aktif toplamı ise 35,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.

Tasarruf finansman şirketleri 7292 sayılı Kanun'da yer alan hükümler uyarınca BDDK'nın düzenleme ve denetim yetkisi alanındadır. 7 Haziran 2022 tarihli BDDK kararıkapsamında altı tasarruf finansman şirketinin faaliyet göstermesi uygun görülmüştür.Haziran 2023 itibarıyla da altı tasarruf finansman şirketi faaliyet göstermeye devam etmektedir.

3. KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 
3.1. GENEL DEVLET 
a) Mevcut Durum 
2022 yılında özellikle küresel düzeyde artan enerji ve emtia fiyatları ile döviz kurlarında yaşanan dalgalanmanın neden olduğu yüksek enflasyon, nominal milligelir artışınin öngörülenin üzerinde gerçekleşmesine ve böylece genel devlet gelir ve giderlerinin GSYH'ye oraninda azalişa neden olmuştur. Ayrıca, salginın etkilerinin ortadan kalkmasınin da etkisiyle harcamalar üzerindeki baskı azalmış ve genel devlet açığı öngörülenin altında kalmıştir.

Genel devlet gelirleri, GSYH'ye oranla 2022 yılında 2021 yılına göre 3 puan azalarak yüzde 27,8 olmuştur. Vergi gelirlerinde bir önceki yıla göre 0,4 puanlık azalış yaşanırken,sosyal güvenlik prim gelirleri ile diğer genel devlet gelirlerinde 2,6 puanlık düşüşgerçekleşmiştir.

Genel devlet harcamalari, 2022 yılında GSYH'ye oranla 2021 yılına göre 4,9 puan azalarak yüzde 28,6 olmuştur. Bu dönemde, yatırım harcamaları 0,3 puan artarken, cari giderlerde 2,2 puan, cari transferlerde 2,8 puan ve sermaye transferlerinde 0,1 puan azalişgerçekleşmiştir.

Genel devlet gelir ve harcamalarındaki bu gelişmelere paralel olarak, 2022 yılında genel devlet açığı GSYH'ye oranla bir önceki yıla göre 1,8 puan azalış göstermiş ve yüzde 0,8 olmuştur.

2023 yılında bir önceki yıla göre genel devlet gelirlerinin GSYH'ye oranla 2,4 puan artarak yüzde 30,2 olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 1,1 puan, diğer gelirlerin ise 1,3 puan artması beklenmektedir. Diğer gelirlerde beklenen artişın 1,2puanının prim gelirlerinden, 0,1 puanının ise vergi dışi gelirlerden kaynaklanacağıbeklenmekte olup faktör gelirlerinin önceki yıl seviyesini koruyacağı öngörülmektedir.
Genel devlet harcamalarının 2023 ylında, başta afet kaynakli harcamalar olmak üzere,kamu çalışanlarının maaş ve ücretlerinde yapılan artışlar, emekliliğe hak kazanma koşullarına yönelik düzenlemeler ve en düşük emekli aylıkları ile bayram ikramiyelerinde yapılan artışların da etkisiyle GSYH'ye oranla bir önceki yıla kıyasla 8 puan artarak yüzde 

36,7 olacaği tahmin edilmektedir. Bu dönemde, cari giderlerin 2,3 puan, cari transferlerin 3,8 puan, sermaye transferlerinin 1,8 puan ve yatirim harcamalarının 0,2 puan artacaği öngörülmektedir. Bu çerçevede, 2022 yılında GSYH‘ye oranla yüzde 0,8 olan genel devlet açığının 2023 yılında yüzde 6,5'e çıkacağı öngörülmektedir. Genel devlet faiz dışı borçlanma gereğinin ise yüzde 3,9 olması beklenmektedir.

Genel devlet kapsamına KiT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2022 yılında GSYH'ye oranla yüzde 2,4 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2023yıliında 4 puan artarak yüzde 6,4 olması öngörülmektedir. Ayni dönemde program tanımli kamu kesimi açığının ise 3,2 puan artışla yüzde 4,9 olması beklenmektedir.
2022 yılında GSYH'ye oranla yüzde 31,7 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2023 yılında yüzde 33,3'e yükselmesi beklenmektedir.
Mali sürdürülebilirliği yansıtan bir gösterge niteliğinde olan ve ekonominin potansiyel seviyesinde olması varsayımı altında gelir ve harcama seviyelerinin nasıl şekillendiğini gösteren yapısal genel devlet dengesi, ekonomik dalgalanmaların etkisi ortadan kaldırılarak hesaplanmakta ve bir defalik gelir ve giderleri içermemektedir. 2023 yılında, ekonomik dalgalanmaların genel devlet dengesini artırıcı etkisinin görece sinırlı kaldıği, bununla birlikte, önceki yıllara göre miktarı artan harcama tedbirlerinin de etkisiyle, bir defalik gelir ve giderlerin dengeyi azaltıcı etkisinin GSYH'nin yüzde 3,6sına ulaştığı görülmektedir. Bu gelişmeler sonucunda, yapısal genel devlet açığının potansiyel GsYH'ye oranının 2023yılında yüzde 3,8 seviyesinde olması beklenmektedir. 2022 ylında, GSYH'ye oran olarak yüzde 2 oranında fazlaya dönmüş olan faiz dışı yapısal genel devlet dengesinin ise 2023yılında bir önceki yıla göre 3,1 puanlık azalışla yüzde 1,1 oranında açık vereceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 34- Yapısal Genel Devlet Dengesi Analizi 
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: Denge(1)

Genel Devlet Dengesi: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Genel Devlet Dengesi: 2020
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -198 154

Genel Devlet Dengesi: 2021
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -191 352

Genel Devlet Dengesi: 2022
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -120 076

Genel Devlet Dengesi: 2023(4)
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -1 651 662

Genel Devlet Dengesi: 2024(5)
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -2 468 802

Genel Devlet Dengesi: (GSYH'ye Oran, Yüzde)

Genel Devlet Dengesi: 2020
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -3,9

Genel Devlet Dengesi: 2021
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -2,6

Genel Devlet Dengesi: 2022
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -0,8

Genel Devlet Dengesi: 2023(4)
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -6,5

Genel Devlet Dengesi: 2024(5)
Faiz Giderleri Hariç Genel Devlet Dengesi: -6,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: Yapısal dengenin GSYH'ye oranında potansiyel GSYH kullanılmıştır.

(1) Genel devlet dengesi 

(2) Vergi yapılandırması, 2B gelirleri, özelleştirme gelirieri ve bir defalik gider ve gelirler hariç genel devlet dengesi 
(3) Genel devlet dengesinden bir defalik gelirlerin ve konjonktürel etkilerin arindınimasi sonucu elde edilmiş olan dengedir.
(4) Gerçekleşme Tahmini 

(5) Program 


2023 yılında bir önceki yıl 1.791,3 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 110 artışla 3.761,2 milyar TL seviyesine yükselmesi beklenmektedir. 2024 yılında ise 

bir önceki yıla göre kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 71,7 oranında artarak 6.458,6milyar TL olacağı öngörülmektedir.

TABLO I: 35- Sosyal Harcamaların Gelişimi 
2018: (Cari Fiyatlarla, Milyar TL)

2018: 141,8
2019: 161,8
2020: 170,3
2021: 209,5
2022: 389,4
2023 (1): 811,5
2024 (2): 1 468,0

2018: 134,2
2019: 164,5
2020: 207,4
2021: 292,1
2022: 481,8
2023 (1): 956,8
2024 (2): 1 650,1

2018: 337,6
2019: 412,3
2020: 510,9
2021: 594,6
2022: 920,1
2023 (1): 1 992,8
2024 (2): 3 340,5

2018: 301,1
2019: 368,9
2020: 447,3
2021: 508,4
2022: 774,9
2023 (1): 1 709,3
2024 (2): 2 897,1

2018: 32,9
2019: 39,1
2020: 59,0
2021: 79,0
2022: 135,0
2023 (1): 265,8
2024 (2): 419,4

2018: 3,5
2019: 4,1
2020: 4,6
2021: 7,1
2022: 10,3
2023 (1): 17,7
2024 (2): 24,0

2018: 613,6
2019: 738,6
2020: 888,6
2021: 1 096,0
2022: 1 791,3
2023 (1): 3 761,2
2024 (2): 6 458,6

2018: (GSYH'ye Oran, Yüzde)

2018: 3,8
2019: 3,7
2020: 3,4
2021: 2,9
2022: 2,6
2023 (1): 3,2
2024 (2): 3,6

2018: 3,6
2019: 3,8
2020: 4,1
2021: 4,0
2022: 3,2
2023 (1): 3,8
2024 (2): 4,0

2018: 9,0
2019: 9,5
2020: 10,1
2021: 8,2
2022: 6,1
2023 (1): 7,8
2024 (2): 8,1

2018: 8,0
2019: 8,5
2020: 8,9
2021: 7,0
2022: 5,2
2023 (1): 6,7
2024 (2): 7,0

2018: 0,9
2019: 0,9
2020: 1,2
2021: 1,1
2022: 0,9
2023 (1): 1,0
2024 (2): 1,0

2018: 0,1
2019: 0,1
2020: 0,1
2021: 0,1
2022: 0,1
2023 (1): 0,1
2024 (2): 0,1

2018: 16,3
2019: 17,1
2020: 17,6
2021: 15,1
2022: 11,9
2023 (1): 14,8
2024 (2): 15,7
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

b) Hedefler 
2024 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ye oranının bir önceki yıla göre 1 puan artarak yüzde 31,2 olması öngörülmektedir. Bu kapsamda, vergi gelirlerinin 1,2 puan,sosyal fon ve vergi dışi gelirlerin 0,6 puan artmasi, faktör gelirlerinin ise 0,8 puan azalmasi beklenmektedir.

Genel devlet harcamalarının 2024 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ye oran olarak 0,6 puan artarak yüzde 37,2'ye yükselmesi beklenmektedir. Bu dönemde, cari transferlerin 1,5 puan, cari harcamaların 0,3 puan artacaği, yatırım harcamaları ile sermaye transferlerinin ise sırasıyla 0,4 ve 0,9 puan azalacağı öngörülmektedir.
Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ye oranla genel devlet açığının 2024 yılında 0,5puanlık azalışla yüzde 6ya düşeceği öngörülmektedir. Genel devlet faiz dışı açığının ise 1puan iyileşerek yüzde 2,9'a gerilemesi beklenmektedir.

2024 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH'ye oranla bir önceki yıla göre 0,5puan azalarak yüzde 5,9 seviyesinde gerçekleşeceği; program tanımlı kamu kesimi açığının ise 1,3 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 3,6'ya gerileyeceği öngörülmektedir.
AB tanımlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ye oranının 2024 yılında yüzde 35,2seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.


TABLo I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2021
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2022

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 846 357
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 1 180 723

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 265 729
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 403 875

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 552 663
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 743 321

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 27 966
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 33 527

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 89 042
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 121 057

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 262 049
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 341 627

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 435 055
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 591 039

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 632 503
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2 234 445

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 4 165
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 5 006

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 636 668
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2 239 451

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 817 829
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 1 045 548

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 130 374
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 186 020

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 128 039
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 183 325

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 335
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2 695

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 887 192
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 1 199 235

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 850 069
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 1 075 087

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 37 123
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 124 148

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 693 356
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2 240 019

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 835 395
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2 430 803

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 198 727
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 191 352 568

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 56 689 60 854
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 5 574
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

Not: (-) işaret fazlayi göstermektedir.

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları, genel sağlık sigortası ve fonları kapsamaktadır 
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG)
2020: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2020: 175 292
2021: 201 507
2022: 142 660
2023 (1): 1 632 973
2024 (2): 2 651 937

2020: -274
2021: -6 694
2022: 237 592
2023 (1): -20 291
2024 (2): -22 037

2020: -2 213
2021: -6 622
2022: 237 539
2023 (1): -20 377
2024 (2): -22 161

2020: 1 940
2021: -71
2022: 54
2023 (1): 85
2024 (2): 124

2020: -3 717
2021: -5 420
2022: 39 830
2023 (1): 76 555
2024 (2): -17 403

2020: 503
2021: -6 476
2022: -1 550
2023 (1): 4 926
2024 (2): 18 309

2020: -1 590
2021: -45
2022: -7 335
2023 (1): o
2024 (2): 0

2020: 28 329
2021: 12 461
2022: -33 555
2023 (1): -50 464
2024 (2): -144 841

2020: -89
2021: -10 674
2022: -19 975
2023 (1): -12 327
2024 (2): -39 200

2020: 198 454
2021: 184 659
2022: 357 668
2023 (1): 1 631 371
2024 (2): 2 446 765

2020: 53 714
2021: -10 947
2022: 18 940
2023 (1): 934 855
2024 (2): 1 131 090

2020: 202 619
2021: 189 664
2022: 363 673
2023 (1): 1 643 371
2024 (2): 2 471 765

2020: 57 879
2021: -5 941
2022: 24 945
2023 (1): 946 855
2024 (2): 1 156 090

2022: (GSYH'ye Oran, Yüzde)

2020: 3,5
2021: 2,8
2022: 1,0
2023 (1): 6,4
2024 (2): 6,4

2020: 0,0
2021: -0,1
2022: 1,6
2023 (1): -0,1
2024 (2): -0,1

2020: 0,0
2021: -0,1
2022: 1,6
2023 (1): -0,1
2024 (2): -0,1

2020: 0,0
2021: 0,0
2022: 0,0
2023 (1): 0,0
2024 (2): 0,0

2020: -0,1
2021: -0,1
2022: 0,3
2023 (1): 0,3
2024 (2): 0,0

2020: 0,0
2021: -0,1
2022: 0,0
2023 (1): 0,0
2024 (2): 0,0

2020: 0,0
2021: 0,0
2022: 0,0
2023 (1): 0,0
2024 (2): 0,0

2020: 0,6
2021: 0,2
2022: -0,2
2023 (1): -0,2
2024 (2): -0,4

2020: 0,0
2021: -0,1
2022: -0,1
2023 (1): 0,0
2024 (2): -0,1

2020: 3,9
2021: 2,5
2022: 2,4
2023 (1): 6,4
2024 (2): 5,9

2020: 1,1
2021: -0,2
2022: 0,1
2023 (1): 3,7
2024 (2): 2,7

2020: 4,0
2021: 2,6
2022: 2,4
2023 (1): 6,4
2024 (2): 6,0

2020: 1,1
2021: -0,1
2022: 0,2
2023 (1): 3,7
2024 (2): 2,8
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir. (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

TABL0 I: 38- 2022 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TOPLAM: Mahalli İdareler

TOPLAM: 276 675

KİT: 1 Vergiler a Vasıtasız
TOPLAM: 95 794

KİT: b Vasıtalı
TOPLAM: 180 881

KİT: ee ei
TOPLAM: 889 28

KİT: 3 Faktör Gelirleri
TOPLAM: 26 652

KİT: 4 Sosyal Fonlar
TOPLAM: o

KİT: 5 Cari Transferler
TOPLAM: -29 755

KİT: I KAMU HARCANABİLİR GELİRİ
TOPLAM: 311 260

KİT: II CARİ GİDERLER
TOPLAM: -224 678

KİT: III KAMU TASARRUFU
TOPLAM: 86 581

KİT: IV YATIRIMLAR
TOPLAM: -156 129

KİT: a Sabit Sermaye
TOPLAM: -156 449

KİT: b Stok Değişmesi
TOPLAM: 320

KİT: V TASARRUF-YATIRIM FARKI
TOPLAM: -69 548

KİT: VI SERMAYE TRANSFERLERİ
TOPLAM: 30 068

KİT: 1 Servet Vergileri
TOPLAM: 21 716

KİT: 2 Diğer Transferler
TOPLAM: -12 729

KİT: 3 Kamulaş. ve Sabit Değer Art.
TOPLAM: 21 081

KİT: VII KASA-BANKA/BORÇLANMA
TOPLAM: 39 480

KİT: 1 Kasa-Banka Değişimi
TOPLAM: 35 744

KİT: 2 Dış Borçlanma (Net)
TOPLAM: 4 908

KİT: a Diş Borç Ödemesi
TOPLAM: -8 428

KİT: b Dış Borç Kullanımı
TOPLAM: 13 335

KİT: 3 İç Borç/Alacak (Net)
TOPLAM: -821

KİT: 4 Stok Değişim Fonu
TOPLAM: -350

KİT: BORÇLANMA GEREĞİ
TOPLAM: 39 830
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.

TABL0 I: 39- 2023 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TOPLAM KAMU: Merkezi Yönetim Bütçesi

TOPLAM KAMU: 3 609 301

TOPLAM KAMU: 1 229 561

TOPLAM KAMU: 2 379 740

TOPLAM KAMU: 293 457

TOPLAM KAMU: 317 323

TOPLAM KAMU: 0

TOPLAM KAMU: -2 557 137

TOPLAM KAMU: 1 662 943

TOPLAM KAMU: -1 956 918

TOPLAM KAMU: -293 975

TOPLAM KAMU: -523 784

TOPLAM KAMU: -523 784

TOPLAM KAMU: 0

TOPLAM KAMU: -817 759

TOPLAM KAMU: -815 214

TOPLAM KAMU: 63 422

TOPLAM KAMU: 4 888-

TOPLAM KAMU: -40 181

TOPLAM KAMU: 1 632 973

TOPLAM KAMU: 0

TOPLAM KAMU: 65 639

TOPLAM KAMU: -93 339

TOPLAM KAMU: 158 978 1 567 334

TOPLAM KAMU: 0

TOPLAM KAMU: 1 632 973
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Gerçekleşme Tahmini 

TABL0 I: 40- 2024 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TOPLAM: Mahalli İdareler

TOPLAM: 879 675 302 199

TOPLAM: 577 477 105 145

TOPLAM: 59 449

TOPLAM: o

TOPLAM: -78 328

TOPLAM: 965 941

TOPLAM: -687 690

TOPLAM: 278 251

TOPLAM: -355 632

TOPLAM: -355 733

TOPLAM: 101

TOPLAM: -77 381

TOPLAM: 94 915

TOPLAM: 52 780

TOPLAM: -35 981

TOPLAM: 78 116

TOPLAM: -17 534

TOPLAM: -17 578

TOPLAM: 5 532

TOPLAM: -17 458

TOPLAM: 22 990

TOPLAM: -5 357

TOPLAM: -130

TOPLAM: -17 403
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.
(1) Program 
(2) Merkezi yönetim bütçesi finansman kalemleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilecek olan Hazine Finansman Programıyla açıklanacaktır.

3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi 
a) Mevcut Durum 
2023 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamaları için 4.469,6 milyar TL ödenek verilmiş, bütçe gelirlerinin 3.810,1 milyar TL ve bütçe açığının 659,4 milyar TL olacağı öngörülmüştür. Bununla birlikte, yıl içinde artan enflasyon ile Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerin yol açtığı hasarin onarımına yönelik harcamalar bütçe büyüklüklerinde revizyon yapılması ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Bu gelişmeler doğrultusunda, Temmuz ayında ek bütçe uygulamaya konmuş, başlangıç bütçesi ödeneklerine ve gelir tahminine 1.119,5 milyar TL ilave edilmiştir. Ayrıca, 15 Temmuz 2023tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7456 sayılı Kanunla, personel giderleri ile sosyal güvenlik giderlerinde ortaya çıkan ihtiyaçları karşılamak amacıyla Cumhurbaşkanına ödenek ekleme yetkisi verilmiştir.

Yıl sonunda harcamaların, başlangıç bütçesinin 2.093,1 milyar TL, ek bütçeyle belirlenen ödeneğin ise 973,6 milyar TL üzerinde gerçekleşerek 6.562,6 milyar TL olmasi;gelirlerin ise başlangıç bütçesi tahmininin 1.119,5 milyar TL üzerinde, ek bütçeyle ise aynıseviyede ve 4.929,7 milyar TL olması beklenmektedir. Bu çerçevede, 2023 yılında bütçe açığının 1.633 milyar TL, faiz dışi açığın ise 986,8 milyar TL olacağı tahmin edilmektedir.
2023 yılı bütçesinde GSYH'ye oranla yüzde 3,5 olması öngörülen bütçe açığının yıl sonunda yüzde 6,4 olarak gerçekleşeceği, yüzde 1,7 olarak öngörülen program tanımlıaçığın ise yüzde 4,8 düzeyine yükseleceği öngörülmektedir.

2023 yılında, depremlerin yol açtığı hasarın ortadan kaldırılmasına yönelik 761,7milyar TL ile GSYH'nin yüzde 3'ü oranında harcama yapılması öngörülmektedir.
2023 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının başlangıç bütçesinin 2.012,5 milyar TL, ek bütçeyle belirlenen ödeneğin ise 973,6 milyar TL üzerine çıkarak 5.916,5 milyar TL olacağı ve GSYH'ye oranının yüzde 23,2 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

2023 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan personel harcamalarının 1.509,7milyar TL olması beklenmektedir. Memurlar için 2023 yıliı genel maaş artış orani, toplu sözleşmede Ocak ayında yüzde 8, Temmuz ayında yüzde 6 olarak tespit edilmiştir. Bununla birlikte, 13 Ocak 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7431 sayılı Kanunla Ocak ayı artışoranı yüzde 30 olarak belirlenmiştir. Temmuz ayı artış oranı enflasyon farkı dâhil yüzde 17,55 olarak gerçekleşmiş, buna ilave olarak 15 Temmuz 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7456 sayıli Kanunla tüm memurlara aylik net 8.077 TL ilave ödeme yapılmasıkararlaştırılmıştır. Ayrıca, 2023 yılı Kamu Toplu İs Sözleşmeleri Çerçeve Anlaşma Protokolü'yle en düşük işçi ücretinde artışa gidilmiş, buna ilave olarak Ocak ayı ücret artışoranı yüzde 45, Temmuz ayı ücret artış oranı yüzde 15 olarak belirlenmiştir.
2023 yılında mal ve hizmet alim giderlerinin 471 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, maliyetlerin artması ve kurumların ilave ihtiyaçlarının karşılanmasi etkili olmuştur.


2023 yıli bütçesinde 1.682 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yıl sonunda 2.501,6 milyar TL olması beklenmektedir. Emekliliğe hak kazanma koşullarına yönelik düzenlemeler ve emekli aylıklarındaki artışlar nedeniyle sosyal güvenlik sistemine yapılan transferlerde, enerji sübvansiyonları kaynaklı KiT'lere yapılan görevlendirme bedeli ödemelerinde ve vergi tahsilatındaki artışa bağli olarak mahalli idareler ve fonlara ayrılan paylarda yaşanan artışlar cari transferlerde ortaya çıkan yükselişin temel belirleyicileri olmuştur. Bunun yanı sıra, afet kaynaklı harcamalar, kur korumalı mevduat uygulamasi,Aile Sosyal Destek Programi kapsamında dar gelirli hanelere yapılan sosyal yardım ödemeleri, tarımsal ve sosyal amaçlı transferler ile mesleki teknik eğitime yapılan katkılar cari transferlerdeki artışın diğer belirleyicileri olmuştur.

Sermaye giderlerinin 2023 yılı sonunda, başlangıç ödeneğinin 222,9 milyar TL üzerine çıkarak 538,8 milyar TL olması beklenmektedir. Söz konusu artışta, başta ulaştırma ve sulama altyapısının güçlendirilmesine yönelik ilave yatırımlar ile depremlerin yol açtığıaltyapı hasarının onarımına yönelik harcamalar etkili olmuştur.

2023 yılı bütçesinde 37,3 milyar TL olarak programlanan, ek bütçeyle 521 milyar TL'ye çıkarılan sermaye transferlerinin, yıl sonunda 685,1 milyar TL olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Sermaye transferlerinde ortaya çıkan bu artışta deprem konutlarının inşası için ToKİ'ye yapılan aktarımlar temel etken olmuştur.

Borç verme kaleminin, yıl sonunda, 2023 yılı başlangıç ödeneğinin 148,9 milyar TL altında kalarak 210,4 milyar TL olması beklenmektedir. Bu gelişmede, KİT'lere yapılan sermaye transferlerinde yaşanan azalış etkili olmuştur.

Faiz giderlerinin başlangıç bütçesinin 80,5 milyar TL üzerinde 646,1 milyar TL olmasıbeklenmektedir.

Genel bütçe vergi gelirlerinin bütçe başlangıç tahmininin 1.071,1 milyar TL üzerinde,ek bütçe tahminiyle aynı düzeyde 4.270,7 milyar TL olarak, vergi dışı gelirlerin ise bütçe başlangıç tahmininin 48,4 milyar TL üzerinde, ek bütçe tahminiyle aynı düzeyde 659 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. GSYH'ye oran olarak ise, vergi gelirlerinin yüzde 16,8, vergi dışı gelirlerin yüzde 2,6 seviyesinde olacağı tahmin edilmektedir.
Gelir vergisi tahsilatının 2023 yılı bütçe başlangıç hedefinin 201,4 milyar TL üzerinde 696,4 milyar TL ve GSYH'ye oranla yüzde 2,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.2023 yılinda mevduatlara uygulanan stopaj indirimlerine devam edilmesi ve asgari ücrete enflasyonun üzerinde yapılan artışlar kaynaklı tüm çalışanlara asgari ücrete isabet eden vergi istisnası uygulaması gelir vergisi tahsilatını olumsuz etkilemiştir. Öte yandan, kamu ve özel sektör ücret artışları ile diğer makroekonomik gelişmeler gelir vergisi tahsilatının başlangıç bütçesinde öngörülenin oldukça üzerinde seyretmesinde belirleyici olmuştur.
2023 yılı Kurumlar Kergisi tahsilatının bütçe başlangıç tahmininin 163,1 milyar TL üzerinde 782,2 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 3,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Yaşanan bu artışta, iktisadi faaliyetteki canlılık ve kurumlar vergisi oranının 5 puan artırılmasi etkili olmuştur. Ayrıca, deprem felaketlerinin yol açtığı kamu finansmanıihtiyacı nedeniyle kurumlar vergisi kapsamında yer alan bazı istisna ve indirimler üzerinden ek vergi getirilmiştir. Öte yandan banka kârlarında 2022 yılında görülen yüksek performansın 2023 yılında devam etmemesi kurumlar vergisi tahsilatini sinırlandırmiştır.
Dâhilde alınan KDV tahsilatının 2023 yıli bütçe başlangıç tahmininin 237,3 milyar TL üzerinde 440,9 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 1,7 seviyesinde gerçekleşmesi 

beklenmektedir. 7 Temmuz 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7346 sayıl Cumhurbaşkanı Kararıyla yüzde 18 olan KDV oranının yüzde 20'ye, yüzde 8 olan KDV oranının yüzde 10'a yükseltilmesi ile iç talepteki güçlü seyir ve makroekonomik göstergelerde yaşanan gelişmeler söz konusu artışta belirleyici olmuştur.
Özel tüketim vergisi tahsilatının 2023 yılı bütçe başlangıç tahmininin 306,6 milyar TL üzerinde 817,2 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 3,2 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Petrol ve doğal gaz ürünlerinden alınan ÖTV'nin 2023 yılı bütçe başlangıçtahmininin 111,9 milyar TL üzerine çıkarak 196,9 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 0,8 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Akaryakıt ürünleri ve doğal gaz üzerinden alınan maktu ÖTV tutarlarında 16 Temmuz 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7390sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla yapılan artışlar söz konusu gelişmede temel belirleyici olmuştur.

Motorlu taşıtlardan elde edilen ÖTV tahsilatının 2023 yılı bütçe başlangıç tahmininin 142,7 milyar TL üzerine çıkarak 346,2 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 1,4seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu gelişmede, araç satışlarının öngörülenin üzerinde seyretmesi ve kur artışlarına bağlı olarak araç başına alınan ÖTV tutarlarında yaşanan artışlar etkili olmuştur.

2023 yılında tütün mamullerinden elde edilen ÖtV tahsilatının, bütçe başlangıçtahmininin 20,3 milyar TL üzerinde 146,3 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 0,6seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Alkollü içkilerden elde edilen ÖtV tahsilatının ise bütçe başlangıç tahmininin 7,6 milyar TL üzerinde 63 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 0,2 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Yaşanan artışlarda Ocak ve Temmuz ayı ÜFE gerçekleşmelerinin beklentilerin üzerinde olması nedeniyle maktu vergi tutarlarında yapılan güncellemeler ile yıl içerisinde üretici firmalar tarafindan alkol ve tütün ürünlerine yapılan fiyat artışlari etkili olmuştur.

2023 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının bütçe başlangıç tahminiyle aynı seviyede 931,4 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 3,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

2023 yılında MTV, BSMV, şans oyunları vergisi, özel iletişim vergisi, veraset ve intikal vergisi ile dijital hizmet vergisi tahsilatınin toplamda bütçe başlangıç tahminine göre 83,7milyar TL artarak 234 milyar TL olması beklenmektedir. Bu artış, deprem nedeniyle ilave MTV getirilmesi ve tüketici kredilerine uygulanan BSMV oranı ile şans oyunları vergisi oranlarinin artirılmasindan kaynaklanmaktadır.

2023 yılında harçlardan elde edilen gelirlerin, bütçe başlangiç tahmininin 28,6 milyar TL üzerinde 133,9 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 0,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu artışta, yeniden değerleme oranının öngörülenin üzerinde uygulanmasıve yılın ikinci yarisında yolcu beraberinde getirilen telefon kullanım izni harcinın 20.000TL'ye yükseltilmesi ile sürücü belgesi harçları hariç maktu harç tutarlarının yüzde 50oranında artırilmasi etkili olmuştur.

2023 yılında vergi dışı gelirlerin, bütçe başlangıç tahmininin 48,4 milyar TL üzerinde 659 milyar TL olması ve GSYH'ye oranla yüzde 2,6 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artışta temel olarak hazine faizleri ile kişi ve kurumlardan alınan paylarda yaşanan yüksek tahsilatın etkili olacağı değerlendirilmektedir.

2023 yılında uygulamaya konulan 7440 sayılı Kanun kapsamında 2023 yılının ilk dokuz ayında toplam 125 milyar TL tahsilat yapılmiştir. Kamu alacaklarının yapılandırılmasına ilişkin geçmiş yıllarda yürürlüğe giren diğer düzenlemeler de dâhil edildiğinde, 2023 yılıOcak-Eylül döneminde toplam 134,6 milyar TL yapılandırma geliri elde edilmiştir.
2023 yılı Ocak-Eylül döneminde, iç borçlanma ağırlıklı olarak TL cinsi sabit getirili enstrümanlarla yapılmıştır.

2023 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 78,5 milyar TL tutarında TL cinsi kira sertifikası ihracı gerçekleştirilmiştir. 2023 yılının ilk dokuz aylık bölümünde, uluslararasısermaye piyasalarında, Ocak ayında 2,75 milyar dolar tutarında tahvil ihraci, Mart ayında 2,25 milyar dolar tutarında tahvil ihracı ve son olarak Nisan ayında 2,5 milyar dolar tutarında yeşil tahvil ihracı gerçekleştirilerek toplam 7,5 milyar dolar tutarında dış finansman sağlanmıştır. Nisan ayında ihraç edilen yeşil tahvil, ülkemiz Hazinesi tarafından uluslararasısermaye piyasalarında ihraç edilen ilk Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel (ÇSY) tahvildir.
2023 yılı iç borç çevirme oranı Eylül ayı sonu itibarıyla toplam yüzde 137,4 düzeyinde gerçekleşmiştir. Bununla birlikte 2023 yıliı Hazine Finansman Programı duyurusunda yüzde 114 olarak yer alan söz konusu oranın yıl sonunda yüzde 129 seviyesine yaklaşmasıbeklenmektedir.

2023 yılı Ocak-Eylül döneminde, nakit bazlı 944,6 milyar TL iç borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 44,5' TL cinsi sabit kuponlu, yüzde 12,8'i TÜFE'ye endeksli, yüzde 0,4'ü kuponsuz, yüzde 12,4'ü TLREF'e endeksli, yüzde 4,1'i değişken faizli devlet tahvili ve yüzde 7,9'u kira sertifikası ihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir.Ayrıca, iç finansmanın yüzde 17,9'u yabancı para cinsi senet ihraçlarıyla sağlanmıştır. 2022yılı sonunda 70,0 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi, 2023 yılı Eylül ayı sonunda 64,9 ay olmuştur. Aynı dönemde, TL cinsi sabit faizli iç borçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 16,34'ten yüzde 16,67 düzeyine yükselmiştir.

TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2022
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2023 (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 747 819
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 4 035 447

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 321 189
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 1 905 331

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 311 270
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 1 886 435

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 9 920
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 18 896

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 426 629
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2 130 116

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 339 295
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 485 214

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 270 760
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 378 524

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 44 954
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 60 036

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 23 581
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 46 654

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 087 334
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 1 644 901
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığ(1) Eylül ayı sonu itibarıyladır.

b) Hedefler 
2024 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 8.437,1 milyar TL olması hedeflenmiş,bütçe harcamaları ise 11.089 milyar TL olarak programlanmıştır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 2.651,9 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde $^{6,4}$ olacağı öngörülmektedir.

Bütçe harcamaları için öngörülen 11.089 milyar TL1ik ödeneğin 1.028,3 milyar TL'si deprem bölgesinin inşası ve afet risklerinin azaltılmasına yönelik harcamalardan oluşmaktadır. Söz konusu harcamalar hariç bakıldığında bütçe açığının GSYH'ye oranının yüzde 3,9 seviyesinde olması beklenmektedir.

2024 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan personel harcamaları ödeneği belirlenirken genel maaş ve ücret artış oranının memurlar için Ocak ayında yüzde 15,Temmuz ayında yüzde 10, kamu işçileri için Ocak ayında yüzde 10, Temmuz ayında yüzde 10 olarak uygulanacağı dikkate alınmış, enflasyon tahminine bağlı olarak oluşacak farklar ile 2023 yılı içerisinde yapılan düzenlemelerin 2024 yılına etkisi göz önünde bulundurulmuştur. Bu çerçevede toplam personel harcamalarının 2.886 milyar TL, GSYHye oranının ise bir önceki yıla göre 1,1 puan artarak yüzde 7 olacağı öngörülmektedir.
2024 yıli için mal ve hizmet alım giderleri 679,8 milyar TL olarak belirlenmiştir. Söz konusu tutar, GSYH'ye oranla, bir önceki yıl gerçekleşme tahminine göre 0,2 puan düşük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir.

Cari transferlerin 2024 yılında 4.266,7 milyar TL ile GSYH'ye oran olarak yüzde 10,4seviyesinde olması öngörülmektedir. Cari transfer harcamalarının yaklaşık üçte ikisi sağlık ve sosyal güvenlik sistemine yapilan transferler ile genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarılan paylardan oluşmaktadır. Bu kapsamda, sağlık ve sosyal güvenlik sistemine yapılacak transferler 1.559,1 milyar TL, genel bütçe vergi gelirlerinden mahalli idareler ve fonlara aktarılacak paylar 1.086,3 milyar TL olarak öngörülmüştür.Ayrıca, başta enerji alanında faaliyet gösteren KİT'lere olmak üzere görevlendirme giderleri için 518,4 milyar TL ve tarımsal amaçli transferler için 91,6 milyar TL ödenek ayrılmiştır.
Sermaye giderlerinin 787,9 milyar TL ile GSYH içindeki payının yüzde 1,9 seviyesinde olması programlanmıştir. Deprem bölgesi altyapı hasarının onarımına yönelik 151,4 milyar TL ödenek ayriılmiştir.

2024 yılında KöI modeli çerçevesinde tamamlanan şehir hastanelerinin cari giderlerini karşılamak üzere mal ve hizmet aliım giderlerinde 26,1 milyar TL, bina kullanım ve zorunlu hizmetler için sermaye giderlerinde 57,6 milyar TL harcama programlanmıştır. Yine KÖİmodeli çerçevesinde tamamlanan ulaştırma projeleri kapsamında verilen talep garantilerinin finansmanı için cari transferlere 78,8 milyar TL ilave edilmiştir.
Sermaye transferlerinin 2024 yılında 720,8 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde 1,8olacağı öngörülmektedir. Bu kapsamda, TOKİ'ye deprem konutlarının yapımı için 649,7milyar TL, sosyal konut yapimı için 16 milyar TL, KÖYDES için 6,9 milyar TL, SUKAP için 2,7milyar TL, kalkınma ajanslarına 1,4 milyar TL, SOGEP için 545 milyon TL ödenek öngörülmüştür. Ayrıca, TÜBİTAK Ar-Ge projeleri için 12,5 milyar TL kaynak ayrılmıştır.

2024 yılı için borç verme kaleminin 298,5 milyar TL ile GSYH‘ye oran olarak yüzde 0,7olacağı öngörülmektedir. Ödeneğin 230,4 milyar TL'sini KİT'lere yapılacak sermaye transferleri, 22,8 milyar TL'sini öğrenim ve harç kredileri, 3 milyar TL'sini KKTC'ye verilen krediler oluşturmaktadır. Kredi Garanti Fonuna ise 4,7 milyar TL kaynak tahsis edilmiştir.
2024 yılı faiz giderlerinin 1.254 milyar TL ile GSYH'ye oranla yüzde 3 düzeyinde olmasıbeklenmektedir.

Fiyat, finansal ve makroekonomik istikrarı sağlamaya yönelik olarak yürütülen politikaların yanı sira kayıt dişılıkla etkin mücadele sonucunda tahsilat oranlarının artırılmasıyla 2024 yılında merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin GSYH'ye oranının yüzde 20,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu doğrultuda, vergi gelirlerinin 1,2puan artmasi, vergi dişi gelirlerin ise 0,1 puan azalması beklenmektedir. Vergi gelirlerindeki artışın temel olarak dâhilde alinan mal ve hizmet vergileri ile uluslararasi ticaret ve muamelelerden alinan vergilerden kaynaklanacağı tahmin edilmektedir.
2024 yılında gelir, kâr ve sermaye kazançlarından alınan vergilerin tahsilat toplamının GSYH'ye oranla yüzde 6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Kurumlar vergisi tahsilatının GSYH'ye oranla bir önceki yıl tahminiyle aynı seviyede gerçekleşmesi beklenirken gelir vergisi tahsilatında artış öngörülmektedir.

KDV tahsilatının 2024 yılında GSYH'ye oranla yüzde 2 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2023 yılının ikinci yarısında yapılan KDV oran artışları ile akaryakıttan alınan ÖTV tutarlarında yapılan artışlar öngörülen tahsilat artışının temel etkenleridir.
2024 yılında ÖTV tahsilatının GSYH'ye oranının yüzde 3,4 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Maktu ÖTV tutarlarının artması sebebiyle petrol ürünlerinden ve doğal gazdan alınan ÖTV tahsilatinın GSYH'ye oranının 2023 gerçekleşme tahminine göre $^{0,3}$ puan artacağı tahmin edilirken, motorlu taşıt araçlarına ilişkin ÖTV'nin bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin $^{0,2}$ puan altında kalması beklenmektedir. Alkollü içki, tütün mamulleri, dayanıklı tüketim malları ve kolaliı gazozlardan elde edilecek ÖtV tahsilatının ise GSYH'ye oran olarak 2024 yılında bir önceki yıl gerçekleşme tahminiyle aynı seviyede kalacağı öngörülmektedir.

2024 yılında ithalde alınan KDV tahsilatının GSYH'ye oranının, kur ve ithalat tahminleri ile KDV oranlarında yapılan düzenlemeye bağlı olarak yüzde 4,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

2024 yılında BSMV tahsilatının GSYH'ye oranının yüzde 0,5 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Şans oyunları vergisi ve özel iletişim vergisi kalemlerinden elde edilecek tahsilat toplamının ise 2023 yıl sonu seviyesinde olması ve yüzde 0,2 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2024 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin, GSYH'ye oran olarak yüzde 2,5 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.


TABLO I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2023 (1)
(Yüzde Değişim): 2024 (2)
(Yüzde Dağılım): 2023 (1)
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2024 (2)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 942 748
(Yüzde Değişim): 6 562 636
(Yüzde Dağılım): 11 089 037
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 123,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 615 296
(Yüzde Değişim): 1 326 453
(Yüzde Dağılım): 2 553 495
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 115,6

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 96 864
(Yüzde Değişim): 183 247
(Yüzde Dağılım): 312 451
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 89,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 257 660
(Yüzde Değişim): 470 976
(Yüzde Dağılım): 679 766
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 82,8

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 310 903
(Yüzde Değişim): 646 136
(Yüzde Dağılım): 1 254 000
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 107,8

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 126 363
(Yüzde Değişim): 2 501 577
(Yüzde Dağılım): 4 266 709
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 122,1

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 276 896
(Yüzde Değişim): 538 751
(Yüzde Dağılım): 787 940
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 94,6

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 48 822
(Yüzde Değişim): 685 112
(Yüzde Dağılım): 720 837
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 1 303,3

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 209 944
(Yüzde Değişim): 210 384
(Yüzde Dağılım): 298 508
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 0,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0
(Yüzde Değişim): o
(Yüzde Dağılım): 215 332

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 800 088
(Yüzde Değişim): 4 929 664
(Yüzde Dağılım): 8 437 100
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 76,1

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 738 809
(Yüzde Değişim): 4 873 427
(Yüzde Dağılım): 8 332 808
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 77,9

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 353 438
(Yüzde Değişim): 4 270 668
(Yüzde Dağılım): 7 407 707
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 81,5

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 345 014
(Yüzde Değişim): 543 104
(Yüzde Dağılım): 849 179
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 57,4

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 12 357
(Yüzde Değişim): 18 823
(Yüzde Dağılım): 33 118
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 52,3

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 28 000
(Yüzde Değişim): 40 833
(Yüzde Dağılım): 42 804
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 45,8

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 61 279
(Yüzde Değişim): 56 236
(Yüzde Dağılım): 104 292
(GSYH'ye Oran, Yüzde): -8,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -142 660
(Yüzde Değişim): -1 632 973
(Yüzde Dağılım): -2 651 937
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 1 044,7

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 631 845
(Yüzde Değişim): 5 916 500
(Yüzde Dağılım): 9 835 037
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 124,8

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 168 243
(Yüzde Değişim): -986 837
(Yüzde Dağılım): -1 397 937
(GSYH'ye Oran, Yüzde): -686,6

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -19 889
(Yüzde Değişim): -1 232 228
(Yüzde Dağılım): -1 665 489
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 6 095,6
Not: Düzenleyici ve denetleyici kurumların gelir fazlalan, genel bütçe vergi dışı gelirlerinden düşülmüştür.
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 



3.1.2. Mahalli İdareler 
a) Mevcut Durum 
Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağl idareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır.
2022 yılında, genel bütçe vergi gelirlerinden alınan payların ve fiyatlandırılabilir hizmetlerden elde edilen gelirlerin bir önceki yıla göre reel olarak gerilemesine rağmen,mahalli idare gelirleri yüzde 85,2 oranında artarak 362,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.Mahalli idare harcamaları ise, yatırım harcamalarındaki reel artış sonrası GSYH'nin yüzde 2,68'i seviyesine yükselmiş ve mahalli idareler bütçe dengesi 2022 yılında yüzde 0,27 açık vermiştir.

2023 yılında, genel bütçe vergi gelirlerinden alınan payın reel olarak artması ve mahalli idare gelirlerinin GSYH'ye oranla yüzde 2,51 seviyesine yükselmesi beklenmektedir. Mahalli idare harcamalarının ise cari giderlerdeki artışa bağlı olarak GSYH'nin yüzde 2,81'i seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2023 yılında mahalli idareler dengesinin GSYH'nin yüzde 0,30’u seviyesinde açık vermesi beklenmektedir.
TABLO I: 43-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 
2021 2022 2023 (1) 2024 (2): (Cari Fiyatlarla, Milyon TL) Belediyeler 67 916 135 194 238 458 427 562

2021 2022 2023 (1) 2024 (2): Büyükşehir Belediyeleri 62 098 124 226 215 569 379 585

2021 2022 2023 (1) 2024 (2): İl Özel İdareleri 5 660 11 266 19 872 35 630

2021 2022 2023 (1) 2024 (2): TOPLAM 135 674 270 685 473 898 842 777 (GSYH'ye Oran, Yüzde)

2021 2022 2023 (1) 2024 (2): Belediyeler 0,94 0,90 0,94 1,04

2021 2022 2023 (1) 2024 (2): Büyükşehir Belediyeleri 0,86 0,83 0,85 0,92

2021 2022 2023 (1) 2024 (2): İl Özel İdareleri 0,08 0,08 0,08 0,09 TOPLAM 1,87 1,80 1,86 2,05
(1) Gerçekleşme tahmini (2) Program 
b) Hedefler 
2024 yilinda, mahalli idare gelirlerinin 1.097,1 milyar TL, harcamalarinin ise 1.079,6milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nin yüzde 0,04'üdüzeyinde 17,4 milyar TL fazla vermesi öngörülmektedir.


TABLO I: 44- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1)
2021: 195 879
2022: 362 730
2023 (2): 639 385
2024 (3): 1 097 050

2021: 155 620
2022: 298 391
2023 (2): [TELEFON] (3): 932 456

2021: 20 184
2022: 37 688
2023 (2): 63 155
2024 (3): 105 145

2021: 20 075
2022: 26 652
2023 (2): 39 361
2024 (3): 59 449

2021: 190 459
2022: 402 561
2023 (2): 715 940
2024 (3): 1 079 646

2021: 112 784
2022: 224 678
2023 (2): 426 401
2024 (3): 687 690

2021: 60 795
2022: 156 479
2023 (2): 266 124
2024 (3): 355 763

2021: 60 765
2022: 156 449
2023 (2): 266 094
2024 (3): 355 733

2021: 30
2022: 30
2023 (2): 30
2024 (3): 30

2021: 17 464
2022: 29 755
2023 (2): 52 935
2024 (3): 78 328

2021: -6 773
2022: -21 081
2023 (2): -51 877
2024 (3): -78 116

2021: 6 189
2022: 12 729
2023 (2): 22 358
2024 (3): 35 981

2021: 5 420
2022: -39 830
2023 (2): -76 555
2024 (3): 17 403

2021: 2,70
2022: 2,42
2023 (2): 2,51
2024 (3): 2,67

2021: 2,14
2022: 1,99
2023 (2): 2,11
2024 (3): 2,27

2021: 0,28
2022: 0,25
2023 (2): 0,25
2024 (3): 0,26

2021: 0,28
2022: 0,18
2023 (2): 0,15
2024 (3): 0,14

2021: 2,62
2022: 2,68
2023 (2): 2,81
2024 (3): 2,62

2021: 1,55
2022: 1,50
2023 (2): 1,67
2024 (3): 1,67

2021: 0,84
2022: 1,04
2023 (2): 1,04
2024 (3): 0,86

2021: 0,84
2022: 1,04
2023 (2): 1,04
2024 (3): 0,86

2021: 0,00
2022: 0,00
2023 (2): 0,00
2024 (3): 0,00

2021: 0,24
2022: 0,20
2023 (2): 0,21
2024 (3): 0,19

2021: -0,09
2022: -0,14
2023 (2): -0,20
2024 (3): -0,19

2021: 0,09
2022: 0,08
2023 (2): 0,09
2024 (3): 0,09

2021: 0,07
2022: -0,27
2023 (2): -0,30
2024 (3): 0,04
(1 il özel idareleri, belediyeler, İller Bankasi, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağlı
idareleri kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme Tahmini 


3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler 
a) Mevcut Durum 
Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır.Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango İdaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır.

2022 yılında 1,5 milyar TL fazla veren döner sermayeli işletmelerin 2023 yılında 4,9milyar TL açık vermesi beklenmektedir.


b) Hedefler 
2024 yılında döner sermayeli işletmelerin 18,3 milyar TL açık vereceği öngörülmektedir.

TABLO I: 45- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi 
2021: 157 548
2022: 270 896
2023 (1): 497 389
2024 (2): 763 223

2021: 156 567
2022: 269 176
2023 (1): 490 832
2024 (2): 754 765

2021: 981
2022: 1 720
2023 (1): 6 557
2024 (2): 8 458

2021: 0
2022: 0
2023 (1): 0
2024 (2): 0

2021: 151 072
2022: 269 346
2023 (1): [TELEFON] (2): 781 532

2021: 146 400
2022: 254 561
2023 (1): 475 090
2024 (2): 745 221

2021: 999
2022: 7 540
2023 (1): 9 520
2024 (2): 13 597

2021: 2 665
2022: 10 144
2023 (1): 13 487
2024 (2): 17 654

2021: -122
2022: -5 310
2023 (1): 132
2024 (2): -1 187

2021: 1 125
2022: 2 375
2023 (1): 3 967
2024 (2): 6 120

2021: 5
2022: 37
2023 (1): 119
2024 (2): 126

2021: 6 476
2022: 1 550
2023 (1): -4 926
2024 (2): -18 309

2021: (GSYH'ye Oran, Yüzde)

2021: 2,2
2022: 1,8
2023 (1): 2,0
2024 (2): 1,9

2021: 2,1
2022: 1,8
2023 (1): 2,0
2024 (2): 1,9

2021: 0,1
2022: 0,0
2023 (1): 0,0
2024 (2): 0,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları
a) Mevcut Durum 
Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (İSF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayrı tablolarda gösterilmektedir.
2023 yılında temelde asgari ücrete Ocak ve Temmuz aylarında yapılan artışların etkisiyle prim gelirlerinde önemli bir artış sağlanmıştır. Buna ilaveten, merkezi yönetim bütçesinden tahsil edilen emekli ikramiyesi ve asgari emekli aylığı kaynaklı faturalıödemelerde yaşanan artışın da etkisiyle SGK'nın toplam gelirlerinin GSYH'ye oranla yüzde $^{8,2}$  olması beklenmektedir. 2023 yılında Ocak ve Temmuz aylarında emekli aylıklarına ilave refah payı verilmesi, asgari emekli aylığının 7.500 TL'ye yükseltilmesi ve 8 Eylül 1999 öncesi sigorta girişi olanların emeklilik yaş şartının kaldırılması düzenlemesinin etkisiyle sigorta giderlerinin GSYH'ye oranının yüzde $^{8,7}$ olması beklenmektedir. Böylece gelir-gider açığının GSYH'ye oranla yüzde $^{0,4}$ düzeyinde olacağı tahmin edilmektedir. SGK'ya yapılan bütçe transferlerinin GSYH‘ye oranının ise bir önceki yıla göre 1 puan artarak yüzde 3,6 düzeyinde gerçekleşeceği öngörülmektedir.

2023 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşıliklar, devlet katkısi, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler, açık finansmanı ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere merkezi yönetim bütçesinden 909,1milyar TL transfer yapılacağı tahmin edilmektedir.

Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, Ocak ayında yüzde 54,7, Temmuz ayında ise yüzde 34 oranında artırılmış, böylece 

brüt asgari ücret 2023 yılının ikinci döneminde 13.414,5 TL'ye yükseltilmiştir. İşçi, esnaf,çiftçi ve memur emekli aylıklari, 2023 yılı Ocak ayında refah payıyla birlikte yüzde 30,Temmuz ayında ise yine refah payıyla birlikte yüzde 25 oranında artırılmıştır.
TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 
2021: 971 710
2022: 2 091 726
2023 (1): 3 300 883

2021: 443 894
2022: 728 843
2023 (1): 1 476 833
2024 (2): 2 521 341

2021: 174 444
2022: 242 868
2023 (1): 614 893
2024 (2): 779 541

2021: 637 963
2022: 1 013 431
2023 (1): 2 204 996
2024 (2): 3 686 541

2021: 414 803
2022: 680 436
2023 (1): 1 442 343
2024 (2): 2 670 220

2021: 177 241
2022: 283 224
2023 (1): [TELEFON] (2): 851 264

2021: 369
2022: 205
2023 (1): 610
2024 (2): 1 170

2021: 45 550
2022: 49 566
2023 (1): 217 385
2024 (2): 163 886

2021: -19 625
2022: -41 720
2023 (1): -113 270
2024 (2): -385 658

2021: 254 072
2022: 389 917
2023 (1): 909 130 (GSYH'ye Oran, Yüzde)
2024 (2): 1 512 880

2021: 8,5
2022: 6,5
2023 (1): 8,2
2024 (2): 8,0

2021: 6,1
2022: 4,9
2023 (1): 5,8
2024 (2): 6,1

2021: 2,4
2022: 1,6
2023 (1): 2,4
2024 (2): 1,9

2021: 8,8
2022: 6,8
2023 (1): 8,7
2024 (2): 9,0

2021: 5,7
2022: 4,5
2023 (1): 5,7
2024 (2): 6,5

2021: 2,4
2022: 1,9
2023 (1): 2,1
2024 (2): 2,1

2021: 0,0
2022: 0,0
2023 (1): 0,0
2024 (2): 0,0

2021: 0,6
2022: 0,3
2023 (1): 0,9
2024 (2): 0,4

2021: -0,3
2022: -0,3
2023 (1): -0,4
2024 (2): -0,9

2021: 3,5
2022: 2,6
2023 (1): 3,6
2024 (2): 3,7
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
(3) Devlet katkısı ve faturali ödemeler gibi bütçeden alınan transferler ile diğer gelirlerden oluşmaktadır.
(4) Faturaliı ödemeler, yönetim giderleri ve diğer giderlerden oluşmaktadır.

(5) Faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan 
transferler ve prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil edilmiştir.


2022 yılında 53,5 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya yapılan prim teşviklerinin 2023 yılında 92,9 milyar TL olması beklenmektedir.

2022 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamaları sırasıyla 91,7 milyar TL ve 187,2 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2023 yılında ise söz konusu harcamaların sırasıyla 175,9 milyar TL ve 361,1milyar TL olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2023 yılında GSYH'ye oran olarak İSF prim gelirlerinin yüzde $^{0,3}$ , faiz gelirlerinin yüzde $^{0,1,}$ , devlet katkısının yüzde $^{0,1}$ ve diğer gelirlerin yüzde $^{0,1}$ seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam İSF gelirlerinin GSYH'nin yüzde $0{,}7^{\prime}\mathsf{s i}$ seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.


İSF'nin 2023 yılı toplam giderlerinin ise GSYH'ye oran olarak yüzde 0,5 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam 123,3 milyar TL olan İSF giderinin 17,4 milyar TL'si sigorta giderlerinden, 43 milyar TL'si istihdam teşviklerinden, 16,6 milyar TL'si aktif işgücü programları giderlerinden oluşacağı tahmin edilmektedir.
Bu çerçevede, İSF gelir-gider dengesinin 2023 ylında 50,5 milyar TL fazla vereceği,böylece toplam Fon varlığının 174,8 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 47- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2022
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 2023 (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 46 029
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 89 107

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 24 260
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 39 544

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 8 087
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 13 181

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 12 657
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 29 436

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 025
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 6 946

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 58 490
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 55 552

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 17 910
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 9 504

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 40 580
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 46 048

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -12 461
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 33 555

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 90 752
(GSYH'ye Oran, Yüzde): 124 307
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderlerinden oluşmaktadır.

b) Hedefler 
Ücretli veya kendi hesabına çalışıp emekli olanların aylıkları 2024 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylık enflasyon gerçekleşmelerine göre artırılacaktır. Memur emekli aylıklarının ise toplu sözleşme hükümlerine göre 2024 yılının Ocak ayında yüzde 15,Temmuz ayında yüzde 10 oranında artırılmasi, enflasyon farklarının da ayrica ilave edilmesi öngörülmüştür.

2024 yılında SGK'nın toplam gelirlerinin 3.300,9 milyar TL, toplam giderlerinin 3.686,5milyar TL ve gelir-gider açığının 385,7 milyar TL olması öngörülmüştür. GSYH'ye oran olarak ise gelirlerin yüzde 8,0, giderlerin yüzde 9,0 ve açığın yüzde 0,9 olması hedeflenmiştir.
2024 yılında SGK'ya faturaliı ödemeler, ek karşılıklar, emeklilere yapılan ek ödeme,devlet katkısi, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücüolmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 1.512,9 milyar TL tutarında ve GSYH'nın yüzde 3,7'si oranında bütçe transferi yapılması öngörülmektedir.
2024 yılında GSYH‘ye oran olarak İSF toplam gelirlerinin yüzde 0,6, toplam giderlerinin ise yüzde 0,3 düzeyine ulaşması beklenmektedir. Bu çerçevede, gelir-gider dengesinin 2024yılında 144,8 milyar TL fazla vereceği, böylece toplam Fon varlığının 319,6 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.


3.1.5. Fonlar 
a) Mevcut Durum 
Fon dengesi kapsamı, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir.

2023 yılında toplam fon gelirlerinin 143,4 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 131,1milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların gelir-gider fazlasının 12,3 milyar TL olması öngörülmektedir.

2023 yılında özelleştirme uygulamaları sonucunda Özelleştirme Fonuna 12 milyar TL nakit girişi olması beklenmektedir.

b) Hedefler 
2024 yılında Özelleştirme Fonunun 25 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2024 yilinda fon gelirlerinin 249,5 milyar TL, fon giderlerinin 210,3milyar TL, fon sistemi gelir-gider fazlasının ise 39,2 milyar TL olması hedeflenmektedir.
TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2022

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 44 273

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 35 048

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 270

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 3 956

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 33 599

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 26 179

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 21

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 7 399

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 10 674

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -10 674

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -407

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -10 268

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 006
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) İşsizlik Sigortası Fonu hariçtir.(2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 


3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME 
a) Mevcut Durum 
2000 ylında KİT'lerin ürettiği katma değerin GSYH'ye oranı yüzde 3,5 seviyesindeyken 2023 yılı sonunda bu oranın yüzde 0,6 olacağı tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak,KİT yatırımlarının toplam kamu ve özel sektör yatırımları içerisindeki payının da 2000yılındaki yüzde 5,8 seviyesinden 2023 yılında yüzde 2,1'e gerilemesi öngörülmektedir. Aynıdönemde 435 bin olan KİT'lerin yıllik ortalama personel sayısının 101 bine düşmesi beklenmektedir.

Ekim 2023 itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı 19'dur. Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payıolan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) AŞ ve Sümer Holding AŞ KİT dengesi kapsamında izlenmektedir.

KİT'ler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2022 yılında GSYH'nın yüzde 1,58'i oranında finansman açığı verirken 2023 yılında bu kuruluşların yüzde 0,08 oranında finansman fazlasi vermesi beklenmektedir. Finansman dengesindeki iyileşmede merkezi yönetim bütçesinden KİT'lere küresel düzeyde yüksek seyreden enerji maliyetlerinin başta hanehalkı olmak üzere tüm kesimlere en az seviyede yansıtılması ve un ile yem sanayiine ucuz hammadde tedariki amacıyla yapılması öngörülen aktarmalardaki değişim etkili olmuştur.

2023 yılında KİT'lere toplam 164,2 milyar TL sermaye transferi, 298 milyar TL görevlendirme bedeli, 3,2 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ile sübvansiyon ödemesi yapılmasi öngörülmektedir. Kuruluşlardan Hazineye 2023 yılında 26,1 milyar TL temettü ve 7,6 milyar TL hasılat payı ödemesi yapılması beklenmektedir. Aynı dönemde yatırım harcamalarının 164,4 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.
2023 ylında küresel enerji fiyatları bir önceki seneye göre düşüş göstermiştir. Bu düşüşe rağmen doğal gaz ve elektrikte hanehalkına sübvansiyon uygulamasına devam edilmiş ve bu nedenle BOTAŞ ve EÜAŞ’a merkezi yönetim bütçesinden aktarma yapılmıştır.Ayrıca, sanayi üreticileri ile elektrik üretimi için doğal gaz kullanan tüketicilere olan toptan doğal gaz satış fiyatında indirim uygulanmıştır.

TPAO, Cudi-Gabar bölgesinde Şehit Aybüke Yalçın-1 kuyusunda yaklaşık 1 milyar varil yerinde petrol içeren keşifte bulunmuştur. Türkiye'de kara alanlarında şimdiye kadar yapılan en büyük keşif olma özelliği taşıyan Şehit Aybüke Yalçın-1 kuyusundan yıl içerisinde petrol üretimine başlanmiştir.

Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okul ve kurumların isınma amaçlı kömür ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla TKİ tarafından 2023 yılı sonuna kadar 382 bin ton kömür dağıtılmasıbeklenmektedir.

İhtiyaç sahibi hanelere isınma amaçlı kömür yardımı uygulaması için TKİ ve TTK'nın görevlendirilmesine 12 Ağustos 2023 tarihli ve 7486 sayılı Cumhurbaşkani Kararıyla son verilmiştir. Söz konusu uygulamaya merkezi yönetim bütçesinin ilgili tertiplerinden Sosyal 

Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonuna aktarılacak kaynak yoluyla devam edilmektedir.

Enerji ve madencilik KiT'lerinin yatırımlarının 2023 yılı sonunda bir önceki yıla göre 30,2 milyar TL artması beklenmektedir. Söz konusu artışta TPAO'nun hidrokarbon arama yatırımları ile TEİAŞın iletim sistemi yatırımları önemli rol oynamıştır.
Yıl içerisinde çay ve şeker satış fiyatlarındaki artış ÇAYKURun ve TüRKŞEKER'in satışhasılatını olumlu etkilemiştir. Satış hasılatında yaşanan artışa rağmen özellikle yüksek stok ve finansman maliyetleri bu kuruluşlara yapılan sermaye transferlerinin artmasina sebep olmuştur.

2023 yılında TMOnun müdahale alım miktarının önceki yıllara göre artış göstermesi nedeniyle Kuruluşa bütçeden yapılan sermaye transferi ve görevlendirme bedeli ödemesi bir önceki yıla göre yükselmiştir.

Türk Boğazlarından uğraksız geçen ticaret gemilerinden alınacak geçiş ücretlerine esas Altın Frank değerinde 2023 yılı Temmuz ayında yapılan güncellemenin yanı sıra özellikle yıl içerisinde yapılan tarife değişiklikleri ve dolar kurundaki artış sonucunda KEGM'nin 2023 yılında kâr ederek Hazineye 4,9 milyar TL temettü ve hasılat payı ödemesi beklenmektedir.

Covid-19 salgını sonrasında havayolu sektöründe yaşanan hızlı toparlanma ile salgın öncesi seviyeye dönüş ve döviz kurunda yaşanan artış neticesinde DHMİ'nin 2023 yılında kâr etmesi ve Hazineye 6,3 milyar TL hasılat payı ödemesi öngörülmektedir. Ayrıca, Antalya Havalimanı Projesi Köi ihalesinin kira peşinatının tahsilatı neticesinde, Kuruluşun 2022yılında 16,3 milyar TL ve 2023 yılında 14 milyar TL olmak üzere toplam 30,3 milyar TL finansman fazlası Hazineye aktarılmıştır.

Yıl içerisinde gerçekleştirilen fiyat ayarlamalarının maliyet artışlarının gerisinde kalmasınedeniyle YHT ve konvansiyonel yolcu taşımacılığı için TCDD Taşımacılık AŞ'ye 3 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılması beklenmektedir.

Toplam KİT yatırımlarının 2022 yılında yüzde 17,3'ünü gerçekleştiren TCDD'nin 2023yılında yüzde 20,2'sini gerçekleştirmesi beklenmektedir. Yatırımlarının ve işletme bütçesi açıklarının finansmanını bütçeden yapılan aktarmalarla karşılayan TCDD'ye 2023 yılında 61,5 milyar TL sermaye transferi yapılması öngörülmektedir.

2023 yıli içerisinde KiT'lere ait bir performans programı ve 19 performans değerlendirme raporu onaylanmiştır.

KİT'lerin On İkinci Kalkınma Planında yer alan politika ve hedefler doğrultusunda hazırlanan 2024-2028 dönemine ilişkin beş yıllik stratejik planları, 2023 yıl sonuna kadar onaylanacak ve uygulamaya alinacaktir.

Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 2022 yılında 8,5 milyar TL iken, 2023 yılının ilk 9 ayında 2,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca 2023 yılı Eylül sonu itibarıyla 

özelleştirme ihalesi tamamlanmış olup Cumhurbaşkanı onayına sunulan ve onaya sunulma aşamasında bulunan özelleştirme uygulamalarının toplam tutarı 1,7 milyar TL'dir.
2022 yılı içerisinde Çal HES, Girlevik HES ve Taşucu Limanının işletme hakkı devri sözleşmeleri imzalanmıştır. 2023 yılında ise 65 taşınmazın satış sözleşmeleri imzalanmış, 59taşınmazın da kamu kurumlarına bedelli devri yapılmıştır.

Eylül 2023 itibarıyla özelleştirme portföyünde bulunan toplam 13 taşınmazın satışyoluyla özelleştirilmesi için ihaleye çıkılmıştır. Onaya sunulan ve onaya sunulma aşamasında olan taşınmazların yıl sonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanması öngörülmektedir.

TABLO I: 49- 233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 
2022: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2022: A. GELİRLER I. İşletme Gelirleri
2023 (1) 2024 (2): 1 188 301 946 931

2022: 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılati
2023 (1) 2024 (2): 854 307

2022: 2. Diğer Gelirler
2023 (1) 2024 (2): 92 623

2022: II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar
2023 (1) 2024 (2): 34 618

2022: 1. Amortismanlar
2023 (1) 2024 (2): 10 457

2022: 2. Karşılıklar
2023 (1) 2024 (2): 24 161

2022: III. Bütçe ve Fonlar IV. Diğer Gelirler
2023 (1) 2024 (2): 206 752

2022: B. GİDERLER
2023 (1) 2024 (2): 0 1 425 840

2022: I. İşletme Giderleri
2023 (1) 2024 (2): 1 187 218

2022: 1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti
2023 (1) 2024 (2): 1 029 484

2022: 2. Diğer Giderler
2023 (1) 2024 (2): 157 734

2022: II. Yatirım Harcamaları
2023 (1) 2024 (2): 109 300

2022: III. Stok Artışı
2023 (1) 2024 (2): 116 315

2022: IV. Sabit Kıymet Artışı
2023 (1) 2024 (2): -14 050

2022: V. Dolaysız Vergiler
2023 (1) 2024 (2): 3 918

2022: VI. Temettü Ödemeleri
2023 (1) 2024 (2): 21 783

2022: VII. Diğer Giderler
2023 (1) 2024 (2): 1 356

2022: C. GELİR-GİDER FARKI
2023 (1) 2024 (2): -237 539

2022: D. FÝNANSMAN

2022: I. Kasa Banka Değişimi
2023 (1) 2024 (2): 237 539

2022: II. İç Borçlanma (Net)
2023 (1) 2024 (2): -64 546

2022: III. Diş Borçlanma (Net)
2023 (1) 2024 (2): 220 516 81 568

2022: A. GELİRLER

2022: I. İşletme Gelirleri
2023 (1) 2024 (2): 7,92

2022: 1. Mal ve Hizmet Satiş Hasılatı
2023 (1) 2024 (2): 6,31 5,69

2022: 2. Diğer Gelirler
2023 (1) 2024 (2): 0,62

2022: II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar
2023 (1) 2024 (2): 0,23

2022: 1. Amortismanlar
2023 (1) 2024 (2): 0,07

2022: 2. Karşılıklar
2023 (1) 2024 (2): 0,16

2022: III. Bütçe ve Fonlar
2023 (1) 2024 (2): 1,38

2022: IV. Diğer Gelirler
2023 (1) 2024 (2): 0,00

2022: B. GİDERLER
2023 (1) 2024 (2): 9,50

2022: I. İşletme Giderleri
2023 (1) 2024 (2): 7,91

2022: 1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti
2023 (1) 2024 (2): 6,86

2022: 2. Diğer Giderler
2023 (1) 2024 (2): 1,05

2022: II. Yatirım Harcamaları
2023 (1) 2024 (2): 0,73

2022: III. Stok Artışı
2023 (1) 2024 (2): 0,78

2022: IV. Sabit Kıymet Artışı
2023 (1) 2024 (2): -0,09

2022: V. Dolaysız Vergiler
2023 (1) 2024 (2): 0,03

2022: VI. Temettü Ödemeleri
2023 (1) 2024 (2): 0,15

2022: VII. Diğer Giderler
2023 (1) 2024 (2): 0,01

2022: C. GELİR-GİDER FARKI
2023 (1) 2024 (2): -1,58

2022: D. FİNANSMAN
2023 (1) 2024 (2): 1,58

2022: I. Kasa Banka Değişimi
2023 (1) 2024 (2): -0,43

2022: II. Iç Borçlanma (Net)
2023 (1) 2024 (2): 1,47

2022: III. Diş Borçlanma (Net)
2023 (1) 2024 (2): 0,54
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 



TABLO I: 50- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 
2022 2023 (1): 196

2022 2023 (1): 135

2022 2023 (1): 15

2022 2023 (1): 120

2022 2023 (1): 12

2022 2023 (1): 7

2022 2023 (1): 5

2022 2023 (1): 50

2022 2023 (1): o

2022 2023 (1): 250

2022 2023 (1): 241

2022 2023 (1): 17

2022 2023 (1): 224

2022 2023 (1): 5

2022 2023 (1): -1

2022 2023 (1): -27

2022 2023 (1): o

2022 2023 (1): 0

2022 2023 (1): 31

2022 2023 (1): -54

2022 2023 (1): 54

2022 2023 (1): 78

2022 2023 (1): -25

2022 2023 (1): o

2022 2023 (1): 0,01

2022 2023 (1): 0,01

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,01

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,02

2022 2023 (1): 0,02

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,01

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,01

2022 2023 (1): 0,00

2022 2023 (1): 0,00
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 


TABLO I: 51- KİT'ler Hakkında Özet Bilgiler 
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Toplam Personel Sayısi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 2022 99 325

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - Memur ve Sözleşmeli Personel
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 46 040

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - İşçi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 53 285

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Toplam Personel Harcamalari (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 29 581

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - Memur ve Sözleşmeli Personel
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 11 990

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: - İşçi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 17 591

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Mal ve Hizmet Satiş Hasılatı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 854 307

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Görevlendirme Bedeli Tahakkuklari (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 251 873

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: İşletme Faaliyet Kâr - Zararı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 38 907

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Faiz Ödemeleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 14 015

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Dönem Kâr - Zararı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 11 586

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Faktör Gelirleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: -205 669

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Temettü Ödemeleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 21 783

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Sabit Sermaye Yatriımları (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 109 300

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Bütçe ve Fon Transferleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 206 752

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 237 539

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (3) (4)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 444 291

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (3) (5)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 232 381

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği*/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 1,58

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (4)/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 2,96

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Borçlanma Gereği* (5)/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 1,55

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Personel Harcamalari/Hasılat (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 3,46

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç Toplam: Faiz Ödemeleri/Hasılat (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil Toplam: 1,64
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(*) Eksi işareti finansman fazlasını göstermektedir.
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 

(3) Cari fiyatlarla, Milyon TL 
(4) Bütçe ve Özelleştirme Fonu transferleri hariçtir.
(5) Faiz gelir ve gideri hariçtir.



b) Hedefler 
KİT'lerin ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşların 2024 yılında 22 milyar TL finansman fazlası vermesi programlanmıştır. Makroekonomik büyüklükler ile enerji ve gıda fiyatlarının öngörülen seviyede seyretmesi söz konusu hedefe ulaşmada önem arz etmektedir.

KİT'lerin 2024 yılında 271,7 milyar TL tutarında yatırım harcamasi yapmasıhedeflenmektedir. Toplam KiT yatırımları içerisinde önemli paya sahip olan TPAO,Karadeniz'de keşfettiği doğal gaz rezervine yönelik Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme Projesine devam edecek olup doğal gaz arzının 2024 yılında bir önceki yıla göre artmasıhedeflenmektedir.

TPAO'nun Cudi-Gabar bölgesindeki petrol keşiflerinin etkisiyle yıllık toplam ham petrol üretimini 2023 yılına göre önemli ölçüde artırması öngörülmektedir.
BOTAŞ ve TEİAŞ, yatırımlarının finansmanının bir kısmını diş proje kredilerinden karşılayacaktır.

2022 ylında EüAŞ'tan TKİ'ye devredilen Afşin Elbistan Çöllolar Kömür Sahasından 2024 yılında yaklaşık 3 milyon ton linyit kömürü üretimi yapılması hedeflenmektedir.
TMO'nun 3,5 milyon ton buğday ve 1 milyon ton mısır, TüRKŞEKER'in 7,7 milyon ton şeker pancarı alımi yapması öngörülmektedir.

Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarina devam edilecektir.


İKİNCİ BÖLÜM 
1. 2024 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI 
2024 Yıli Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının temel amaci, enflasyonla etkin mücadele ederek fiyat istikrarını ve finansal istikrarı güçlendirmeyi, yüksek katma değerli üretimi teşvik etmeyi, yeşil ve dijital dönüşüm odağıyla verimlilik ve ihracat artışı yoluyla büyümeyi ve cari işlemler dengesinde kalıcı iyileşme sağlamayi, iş ve yatırım ortamını iyileştirmeyi ve afetlerle etkin mücadele ederken mali disiplini korumayı esas alan politika zeminini tesis etmektir.

Program döneminde Türkiye ekonomisinin mevcut kaynaklarının en etkin şekilde kullanılarak büyüme potansiyelinin artırılması temel önceliklerden olacaktır. Bu kapsamda,verimlilik ve rekabetçiliğiodağına alan üretim yapısıyla,sanayi sektörünün tarım ve hizmetler sektörüyle etkileşimini artırarak başat rol üstlendiği ihracata dayalı istikrarlı bir büyüme ile artan refahın adil paylaşımı hedeflenmiştir. Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında 2024 yılı içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere ilişkin faaliyet ve projeler ilgili başlıklar altında verilmiştir. 2024 Yıli Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programında yer alan tedbir, faaliyet ve performans göstergeleri izlenip değerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir.
2. 2024 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 
2.1. İSTİKRARLI BÜYÜME, GÜÇLÜ EKONOMİ
Yatırımi, istihdami, üretimi ve ihracatı destekleyen istikrarlı büyümenin sağlanmasıamacıyla para, maliye ve gelirler politikaları koordinasyon içerisinde yürütülerek bu alanlardaki reform adımları kademeli bir şekilde devreye alınacaktir.
Bu bağlamda, iç ve dış talep dengesi gözetilerek yüksek katma değerli ihracat odakli büyüme politikası izlenecektir. Teknolojik altyapı, beşeri sermaye, girişimcilik, araştırma,yenilikçilik ve tasarım kapasitesi güçlendirilerek sanayide teknolojik dönüşümü sağlamaya yönelik politikalar hayata geçirilecektir.

Deprem sonrası yeniden yapılanma çalışmaları hızla sürdürülürken, afetlere dirençli ve bölgesel kalkınma dinamiklerini liman endüstrileriyle birleştiren bütünleşik bir kalkınma yaklaşımı izlenecektir. Yatay mimari ve düşük yoğunluklu kentleşme özendirilerek nüfusun ve üretim faktörlerinin afet riski yüksek alanlarda yoğunlaşması önlenecektir. Bu alanların güçlendirilip dönüştürülmesi ve yerleşim yerlerinin iklim değişikliği ve afetler kaynaklırisklere karşı dayanıklılığının artırılması yoluyla kentsel ekonomilerin sürdürülebilir büyümeye katkı sağlaması hedeflenmektedir.

OvP'de öngörülen çerçeveyle uyumlu olarak 2024 yılında iktisadi faaliyette dengelenmenin etkisiyle büyümenin yüzde 4,0 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir.Para ve maliye politikalarının eşgüdümüyle enflasyonun yıl sonunda yüzde 33'e gerilemesi beklenmektedir. Mal ihracatındaki artışın devam etmesi, ithalatta dışa bağımlılığı azaltacak politikaların uygulanması ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle cari işlemler açığının GSYH'ye oranınin yüzde 3,1 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, cari işlemler açığının finansman kalitesini artırmaya yönelik, teknoloji transferi sağlayan uluslararasıyatırımlar başta olmak üzere uzun vadeli sermaye girişlerinin öne çıkarılmasıamaçlanmaktadir.


2.1.1. Büyüme ve İstihdam 
a) Amaç
Büyümenin, ihracat odakli, istihdamı destekleyen, istikrarli, çevreye duyarlı ve kapsayıcı bir yapıda sürdürülmesi temel amaçtır. Bu doğrultuda, para, maliye ve gelirler politikaları koordineli bir şekilde yürütülecek, yapısal reformlarla fizikî sermaye ve insan kaynağının kalitesinin yükseltilmesine ve teknolojik altyapının güçlendirilmesine odaklanılacaktir.

2.1.2. Yurt İçi Tasarruflar 
a) Mevcut Durum 
Türkiye ekonomisinde yüksek oranlı ve istikrarlı büyümenin sağlanmasında finansmanın sürdürülebilir ve sağlıklı kaynaklardan temin edilmesi önem arz etmektedir.Yatırımların salgın ve jeopolitik gerilimler gibi diş şoklara karşi daha az kırılgan, güvenilir ve kalıcı kaynaklardan sağlanması bakımından yurt içi tasarruflar önemli rol oynamaktadır.
Toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ye orani, 2009-2022 yılları arasında ortalama yüzde 25,5, 2022 yılında ise yüzde 30,0 olarak gerçekleşmiştir. Özel kesim tasarruflarının önemli bir kismını oluşturan şirket tasarruflarının GSYH'ye oranı 2016 yılından sonra artış eğilimine girmiş ve 2022 yılında yüzde 20,6 seviyesine ulaşmıştır. 2021 yılı itibarıyla toplam yurt içi tasarruf orani, OECD ve AB ortalamasinın üzerinde ancak Orta-Gelirli ve Üst-Orta Gelirli Ülkeler ortalamasının altındaki seyrine devam etmektedir.

2003 yılında faaliyete başlayan Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) ve 2017 yılında yürürlüğe giren Otomatik Katılım Sistemi (OKS), devlet teşvikleriyle birlikte tasarrufların artırılmasında önemli bir rol oynamakta olup, ekonominin uzun vadeli finansmanında da önemli bir ihtiyaca cevap vermektedir. 26 Eylül 2023 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan yönetmelikle katılımcıların BES'ten ayrılmadan, birikimlerinin bir kısmını acil ihtiyaçları için kullanabilmeleri sağlanmaktadır. Katilımcılara evlilik, konut alımi, eğitim masrafları(Türkiye'de faaliyet gösteren üniversitelerin herhangi bir örgün eğitim lisans programına kayıtlı olmak ve 21 yaşı aşmamış olmak) ve doğal afet halinde belirli şartlar çerçevesinde BES'teki birikiminin bir kısmını çekebilme imkânı getirilmiştir.

30 Eylül 2023 itibarıyla BES katılımcı sayısı yaklaşık 8,4 milyon kişiye, fon büyüklüğü621,7 milyar TL‘ye, sistemin verdiği emekli sayısı da 251.558 kişiye ulaşmıştır. Aynı tarih itibarıyla OKS kapsamındaki çalışan sayısı yaklaşık 7,2 milyon kişiye, fon büyüklüğü ise 49,4milyar TL‘ye ulaşmıştır. BES katılımcı sayısında son dönemdeki artışta, 18 yaş altına sisteme katılım imkânının getirilmesinin ve devlet katkısının yüzde 30'a yükseltilmesinin etkili olduğu değerlendirilmektedir. BES ve OKS toplam fon tutari, 30 Eylül 2023 itibarıyla (devlet katkısi dâhil) 671,1 milyar TL olmuştur.

b) Amaç
Plan döneminde yurt içi tasarrufların artırılması ve artan tasarrufların öncelikli sektörler ve üretken alanlardaki yatırımların finansmanına yönlendirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bireysel emeklilik sistemi (BES) daha cazip hale getirilerek fon tutarı ve katılımcı sayısı artırılacak, Otomatik Katılim Sistemi (OkS) işveren katkısını içerecek şekilde geliştirilecek ve fon çeşitliliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.349)

Politika/Tedbir: Tedbir 349.1. OKS'nin işveren katkısını da içeren ikinci basamak emeklilik sistemine dönüşeceği tamamlayıcı emeklilik sistemi kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kurumlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sosyal Güvenlik Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt dışı iyi uygulamalar incelenecektir. 2. Ülkemize özgü Tamamlayıcı Emeklilik Sistemi (TES) modeli oluşturulacaktir.

Politika/Tedbir: Tedbir 349.2. OKS'de fon çeşitliliği katılımcıların farklı risk algısı ve tercihlerini dikkate alacak şekilde artınılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kurumlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sigortacılik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, SPK, Emeklilik Gözetim Merkezi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. OKS'de yer alan çalişanların tercih edebileceği fon evreninin genişletilmesine yönelik düzenleme yapılacaktır. 2. OKS'de yer alan çalışanlara Bireysel Emeklilik Fon Alim-Satim Platformu (BEFAS) aracıliğıyla BES fonlarına yatırım yapabilme imkanı sağlanacaktır. 3. OKS'de sunulan Başlangıç Fonları ile sistemdeki Standart Fonlarin yatırım sinırlamaları gözden geçirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 349.5. Yükseköğretim kurumlarına kayıtlı 25 yaş altı öğrencilerin BES'e katılımlarını ve sistemde kalmalarını teşvik edici uygulamalar hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kurumlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sigortacılik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, YÖK, Sigorta Birliği, Emeklilik Gözetim Merkezi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uygulamaya yönelik model önerileri geliştirilecektir. 2. BES mevzuatinda gerekli düzenlemeler yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Sürdürülebilir Kalkınma Amacları arasında ver alan sorumlu üretim ve tüketim davranışlarının (SKA 12) toplumda yaygınlaştırılması özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.350)

Politika/Tedbir: Tedbir 350.1. Sorumlu tüketimin unsurları olan enerji ve su tasarrufu, atığı azaltma, dayanıklı ve sürdürülebilir ürün kullanımi, geri dönüşüm, ikinci el ürün satin alma, tamir etme, yürüyüş, bisiklet ve toplu taşıma kullanıminı artırmaya yönelik tüketim davranışlarının yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kurumlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanliği, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanığı, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Konut ve İnşaat, Gida, Tarım ve Balıkçılık, Tüketici Ürünleri İmalati, Turizm, Otomotiv, Plastik ve Tekstil sektörlerini kapsayan Ulusal Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planı hazırlanacaktır. 2. Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planının İzlenmesine ilişkin mevzuat ve yazılım hazırlanacaktır. 3. Mahalli idarelerce hazirlanan planlar dahilinde kentlerde, özellikle yeni yerleşim yerlerinde bisiklet yollarının planlanması ve hayata geçirilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 350.2. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranışlarının kazandırılmasına yönelik eğitimler müfredata ve kamu kurumları ile özel sektör bünyesindeki programlara dâhil edilecektir.: Milli Eğitim Bakanlığı (S)
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, YÖK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar: 2. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranışlarının kazandırılmasina yönelik konulara okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim müfredatında yer verilecektir.

Tedbir 350.2. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranışlarının kazandırılmasına yönelik eğitimler müfredata ve kamu kurumları ile özel sektör bünyesindeki programlara dâhil edilecektir.: YÖK (S)
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, YÖK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar: 3. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranışlarının kazandırılmasına yönelik konulara yükseköğretim müfredatında yer verilecektir.

Tedbir 350.2. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranışlarının kazandırılmasına yönelik eğitimler müfredata ve kamu kurumları ile özel sektör bünyesindeki programlara dâhil edilecektir.: Finansal okuryazarlığın artırılması ve finansal tabana yayılma amacıyla hanehalkı ve firmalarda tasarruf yapma farkındalığı sağlanacak ve finansal tasarruf araçlarına, aile bütçesi ve risk yönetimine yönelik bilgi düzeyi dijital platformlar da kullanılarak artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.352)

Tedbir 350.2. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranışlarının kazandırılmasına yönelik eğitimler müfredata ve kamu kurumları ile özel sektör bünyesindeki programlara dâhil edilecektir.: Tedbir 352.1. Aile bütçesi yönetimi, tasarruf ve yatırim araçları ile risk yönetimi konularında danışmanlık ve eğitim hizmeti verilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, YÖK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, CBFO, SPK, BDDK, Sigortacılik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu
1. Sifir Atık Projesi kapsamında eğitim verilen kişi sayısı 21 milyona ulaştırılacaktır.: 1.SPK bünyesindeki eğitim seminerlerine katılan üniversite öğrencilerine finansal okuryazarlık eğitimi verilecektir. 2. Üniversitelerin düzenlediği kariyer günlerinde finansal okuryazarlık konusunda bilgilendirme yapılacak ve yatırım araçlarını tanıtıcı eğitim brosürleri dağıtılacaktır. 3. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile SPK arasında imzalanacak iş birliği protokolü çerçevesinde, Bakanlıik bünyesindeki eğiticiler için finansal okuryazarlık konusunda eğitim programı hazırlanacaktır.

Tedbir 350.2. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranışlarının kazandırılmasına yönelik eğitimler müfredata ve kamu kurumları ile özel sektör bünyesindeki programlara dâhil edilecektir.: Tedbir 352.2. Tüm eğitim, yaş ve gelir grubundan kişilere ulaşacak şekilde elektronik ortamda ücretsiz olarak finansal eğitim içerikleri sunularak hanehalkı ve firmaların tasarruf etme bilinçleri geliştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, YÖK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, SPK, BDDK, Sigortacılik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, KOSGEB, TRT, TOBB, İlgili STK'lar
1. Sifir Atık Projesi kapsamında eğitim verilen kişi sayısı 21 milyona ulaştırılacaktır.: 1. Finansal Okuryazarlik Portali ücretsiz bir şekilde kullanıma açılacaktır. 2. Finansal okuryazarlik bilincinin yükseltilmesi için kısa kamu spotları ve/veya dijital içerikler hazırlatilacaktır. 3. Firmalarda tasarruf eğiliminin artırılması amacıyla seminerler düzenlenecektir.

Tedbir 350.2. Sürdürülebilir üretim ve tüketim davranışlarının kazandırılmasına yönelik eğitimler müfredata ve kamu kurumları ile özel sektör bünyesindeki programlara dâhil edilecektir.: Tedbir 352.3. Finansal okuryazarlık içeriği ilk ve orta öğretim müfredatına yansıtilacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, YÖK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), SPK, BDDK, Sigortacılik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar
1. Sifir Atık Projesi kapsamında eğitim verilen kişi sayısı 21 milyona ulaştırılacaktır.: 1. İlk ve ortaöğretim müfredatında finansal okuryazarlık ile ilgili güncelleme yapılacaktır.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yurt İçi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde)
Birim: Yüzde
2022: 30,0
2023 (1): 29,2
2024 (2): 29,6

Performans Göstergeleri: Özel Kesim Tasarruf Oranı (GSYH İçinde)
Birim: Yüzde
2022: 28,0
2023 (1): 29,1
2024 (2): 30,5

Performans Göstergeleri: BES Katılımci Sayısı (3)
Birim: Milyon Kişi
2022: 14,5
2023 (1): 16,0
2024 (2): 16,5
Kaynak: 2022 yılı verileri Strateji ve Bütçe Başkanlığı hesaplamalarına ve Emeklilik Gözetim Merkezi verilerine dayanmaktadır.
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 


(3) Yıl sonu itibarıyla gönüllü ve otomatik katılıma dayalı sistemlerin toplamıdır.
2.1.3. Ödemeler Dengesi 
a) Amaç
Küresel ticarette yeşil dönüşüm ve dijitalleşme odağında şekillenen küresel koşullar dikkate alınarak küresel değer zincirlerindeki Türkiye'nin konumunun daha ileri seviyelere taşınmasi, katma değeri yüksek ihracat potansiyelinin artırılmasi, enerjive imalat sanayiinde ithalat bağımlılığının düşük seviyelere indirilmesi, turizmin yanı sıra yazılım gibi alanlarda hizmet gelirlerinin çeşitlendirilerek üst seviyelere çıkarılması yoluyla cari işlemler dengesinde sürdürülebilir bir iyileşme sağlanması temel amaçtır.
b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Stratejik ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesi, taraf olunan ticaret anlaşmalarında ülkemizin menfaatleri doğrultusunda gerekli düzenlemelerin hayata geçirilmesi, bölgesel bağlantılılığın artırılması ve enerji ve gıda arz güvenliğinin teminine yönelik çalışmalar sürdürülecek, ikili, bölgesel ve çok taraflı ticaret diplomasisi faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.354)

Politika/Tedbir: Tedbir 354.1. Mal ve hizmet ihracatında "Uzak Ülkeler Stratejisi" başta olmak üzere pazar çeşitliliğini sağlamaya yönelik politikalar uygulanmaya devam edilecek, komşu, yakın ve dost ülkelerle bölgesel ve ikili işbirlikleri geliştirilecek, bölgesel ve çok taraflı işbirliği platformlarından en etkin şekilde istifade edilerek ticari ilişkilerin yoğunlaştırılmasına yönelik çalışmalar etkili bir biçimde sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uzak Ülkeler Stratejisi kapsamında belirlenen ülkeler ile mal ve hizmet ticareti ve ekonomik işbirliğinin artırılmasına devam edilecek, fuar katlımi, ticaret heyetleri, ikili anlaşma ve tanıtım faaliyetleri yoğunlaştırılacaktır. 2. İslam ülkelerine yönelik ihracatımızda artış sağlanması ve ihraç ürünlerimizin tanıtımı amacıyla Ticaret Bakanlığı koordinasyonunda ticaret heyetleri ve fuarlar düzenlenecektir.

İlgili işbirliği kuruluşlanı marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alanında iştigal eden sektörlerimize özel tanıtım ve pazarlama projeleri hayata geçirilecektir. 4. Bilişim sektörüne yönelik Uluslararası Teknoloji Pazarlama Ofisleri (UTPO) yaygınlaştırılacaktır.: 1. İlgili ülkelerle Karma Ekonomik Komisyonu toplantıları sürdürülecektir. 2. İlgili ülkelerle Ortak Ekonomik ve Ticaret Komisyonları toplantıları düzenlenecektir.

İlgili işbirliği kuruluşlanı marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alanında iştigal eden sektörlerimize özel tanıtım ve pazarlama projeleri hayata geçirilecektir. 4. Bilişim sektörüne yönelik Uluslararası Teknoloji Pazarlama Ofisleri (UTPO) yaygınlaştırılacaktır.: 1. Türkiye-Japonya STA Müzakereleri sürdürülecektir. 2. Türkiye-Tayland STA Müzakereleri sürdürülecektir.

İlgili işbirliği kuruluşlanı marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alanında iştigal eden sektörlerimize özel tanıtım ve pazarlama projeleri hayata geçirilecektir. 4. Bilişim sektörüne yönelik Uluslararası Teknoloji Pazarlama Ofisleri (UTPO) yaygınlaştırılacaktır.: 1 Afrika ülkeleriyle üst düzey ikili/karşılıklı ziyaretler sürdürülecektir. 2. İlgili ülkelerle Karma Ekonomik Komisyonu toplantıları yapılacaktır.

İlgili işbirliği kuruluşlanı marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alanında iştigal eden sektörlerimize özel tanıtım ve pazarlama projeleri hayata geçirilecektir. 4. Bilişim sektörüne yönelik Uluslararası Teknoloji Pazarlama Ofisleri (UTPO) yaygınlaştırılacaktır.: 1. Türkiye-AB Gümrük Birliği'nin güncellenmesi kapsamında Türkiye-AB rekabet gücü analizi yapılacak, Gümrük Birliği'nin tarım sektörünü kapsayacak şekilde güncellenmesi durumunda tarim sektörüne olası etkiler analiz edilecektir.

İlgili işbirliği kuruluşlanı marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alanında iştigal eden sektörlerimize özel tanıtım ve pazarlama projeleri hayata geçirilecektir. 4. Bilişim sektörüne yönelik Uluslararası Teknoloji Pazarlama Ofisleri (UTPO) yaygınlaştırılacaktır.: 1. Müzakere pozisyonu oluşturmak üzere, kamu, özel sektör, STKlar ve akademi temsilcilerinin katılımıyla toplantılar düzenlenecektir.

İlgili işbirliği kuruluşlanı marifetiyle, mal ve hizmet ticareti alanında iştigal eden sektörlerimize özel tanıtım ve pazarlama projeleri hayata geçirilecektir. 4. Bilişim sektörüne yönelik Uluslararası Teknoloji Pazarlama Ofisleri (UTPO) yaygınlaştırılacaktır.: 1. Türkiye-AB Gümrük Birliği'nin hizmet ticaretini içerecek şekilde güncellenmesi hazırlıkları kapsamında, ilgili taraflarla hizmet sektörlerimize yönelik istişare çalışmaları yapılacaktır. 2Etki analizi çalışması ile söz konusu güncellemenin hizmet ihracatımıza yönelik etkilerinin incelenecektir.

İç ve dış pazarlarda rekabetçiliğin korunması için yeşil dönüşüm kapsamında ortaya çıkan üretim ve ticarete ilişkin çevre standartlarına uyum sağlanması için gerekli önlemler alınacaktır (Kalkınma Planı p.357): Tedbir 357.1. Başta AB olmak üzere ihracat pazarlarında rekabetçiliğin artırılması ve tedarik zincirlerinde Türkiye'nin konumunun yükseltilmesi amacıyla AB Yeşil Mutabakatına uyum kapsamında üretim ve ticarete yönelik sektörel dönüşüm adımları hayata geçirilecektir.

İç ve dış pazarlarda rekabetçiliğin korunması için yeşil dönüşüm kapsamında ortaya çıkan üretim ve ticarete ilişkin çevre standartlarına uyum sağlanması için gerekli önlemler alınacaktır (Kalkınma Planı p.357): Tedbir 357.2. Diş ticarette rekabetçiliğin korunarak daha ileriye taşınması için ulusal karbon fiyatlandırma mekanizmaları oluşturulacak, öncelikli olarak AB ile uyumlu bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) uygulamaya konulacaktır.

İç ve dış pazarlarda rekabetçiliğin korunması için yeşil dönüşüm kapsamında ortaya çıkan üretim ve ticarete ilişkin çevre standartlarına uyum sağlanması için gerekli önlemler alınacaktır (Kalkınma Planı p.357): Tedbir 357.3. AB'nin sinırda karbon düzenlemesi mekanizmasindan etkilenecek sektörler için en düşük maliyetle emisyon azaltimina yönelik çalışmalar desteklenecektir.

İç ve dış pazarlarda rekabetçiliğin korunması için yeşil dönüşüm kapsamında ortaya çıkan üretim ve ticarete ilişkin çevre standartlarına uyum sağlanması için gerekli önlemler alınacaktır (Kalkınma Planı p.357): Tedbir 357.4. Firmalarımizin ihracat odaklı yeşil dönüşümlerini sağlamak üzere ihtiyaç duyabilecekleri konularda kapsamlı bir danışmanlık modeli oluşturulacaktır.

İç ve dış pazarlarda rekabetçiliğin korunması için yeşil dönüşüm kapsamında ortaya çıkan üretim ve ticarete ilişkin çevre standartlarına uyum sağlanması için gerekli önlemler alınacaktır (Kalkınma Planı p.357): Tedbir 357.5. Sinirda karbon düzenlemesi mekanizmasıyla ilgili sektörlerin emisyonlarının izlenmesi ve raporlanması konularında rehberlik faaliyetleri yürütülecektir.

İthalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358): Tedbir 358.1. Devlet yardımları yeşil dönüşümün finansmanını kolaylaştıracak şekilde bütüncül bir yaklaşımla gözden geçirilerek geliştirilecektir.

İthalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı,Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

İthalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358): Tedbir 358.2. Yeşil dönüşümün uluslararası finansman imkânları konusunda güncel rehber dokümanlar hazırlanacaktır.

İthalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358): Mal ve hizmet ihracatını etkileyen yönleriyle dijitalleşme alanında rekabetçiliğin korunması ve artırılması için gerekli mevzuat, destek politikaları ve uluslararası anlaşmalara yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.359)

İthalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358): Tedbir 359.1. AB tarafindan yürürlüğe konulan dijital düzenlemelerin mal ve hizmet ihracatimiza etkileri incelenecek ve atilacak adimların tespitine yönelik yol haritası hazırlanacaktır.

İthalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358): Tedbir 359.2. Kişisel Verilerin Korunması Kanununun Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) başta olmak üzere AB müktesebatına uyum sürecine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.

İthalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358): Tedbir 359.3. Türkiye'nin bir bağlantı noktası olarak AB bulut sistemi olan GAIA-X katılımcı ülkeleri arasında yer almasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

İthalat bağımlılığı yüksek, istihdama katkı oranı ve döviz geliri potansiyeline sahip öncelikli sektörlere yönelik yeşil dönüşüm yatırımlarının finansman ihtiyaçları çeşitlendirilmiş finansman ürünleriyle karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.358): Tedbir 359.4. Elektronik ticaret alanında dijital altyapının geliştirilmesi, ödeme ve lojistik altyapısının güçlendirilmesi sağlanarak e-ihracat desteklenecek, elektronik ticaret pazarında daha fazla ihracatçı firmanın etkin şekilde faaliyet göstermesi sağlanacaktır.

Sürdürülebilir ihracat artışını sağlamak amacıyla mal ve hizmetlerin Ar-Ge'ye ve yenilikçiliğe dayalı, yeşil ve döngüsel ekonomiye uyumlu, üretim, markalaşma, tanıtım ve pazarlama süreçleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.360): Tedbir 360.1. Küresel değer zincirlerindeki ileri katilimin artırılmasına yönelik destekler kurgulanacak, teknoloji ve bilgi transferi sağlayabilecek firma işbirlikleri güçlendirilecektir.

Sürdürülebilir ihracat artışını sağlamak amacıyla mal ve hizmetlerin Ar-Ge'ye ve yenilikçiliğe dayalı, yeşil ve döngüsel ekonomiye uyumlu, üretim, markalaşma, tanıtım ve pazarlama süreçleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.360): Tedbir 360.2. Mal ve hizmet ihracat potansiyeli olan ve yüksek katma değer sağlayacak ürün ihracatının artirılmasına yönelik firmalarin devlet yardımlarından daha etkin yararlanmaları sağlanacaktır.

Sürdürülebilir ihracat artışını sağlamak amacıyla mal ve hizmetlerin Ar-Ge'ye ve yenilikçiliğe dayalı, yeşil ve döngüsel ekonomiye uyumlu, üretim, markalaşma, tanıtım ve pazarlama süreçleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.360): Tedbir 360.3. Mal ve hizmet ihracatiının artirılmasina yönelik tüm kurum ve kuruluşlar tarafından yapılacak uluslararası tanıtım faaliyetleri "Türkiye-Gücünü Keşfet" logosu kullanılarak etkin bir biçimde yürütülecektir.

Tedbir 360.4. Uluslararasi pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: İhracatta yurt içi katma değerin ve çıktı ürünün teknolojik seviyesini artırmak üzere Dâhilde İşleme Rejiminin öncelikli hedef ürün ve sektör kapsamına ilişkin düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.361)

Tedbir 360.4. Uluslararasi pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Tedbir 361.1. Dâhilde İşleme Rejiminde öncelikli hedef ürün ve sektör kapsamına ilişkin düzenleme yapilacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Ticaret Bakanlığı (S)
1. İhracata yönelik devlet yardımları çerçevesinde firmaların ihracatta sürekliliğine yönelik destek unsurlarının kullanması amacıyla yönlendirmeler yapılacaktır. 2. Hizmet ihracatçısı firmalarımızın uluslararası pazarlarda tutunmasına yönelik gerçekleştirdikleri faaliyetlerin giderleri desteklenmeye devam edilecek, mevcut destekler hakkında firmalara yönelik bilgilendirme seminerleri düzenlenecek, sektörel ticaret ve alim heyetleri organize edilecek, milli ve bireysel fuar katılımları desteklenecektir.: 1. DİR kapsamında ihraç edilmek üzere ithal edilen hammadde, ara mali, yardimci malzeme, ambalaj malzemesi gibi girdilerin yurt içinde üretilme imkanları araştırılarak tespit edilecektir. 2 Tespit edilen yur tiçi üretim imkanları göz önüne alınarak yurt içi üretimi ve istihdamı olumsuz etkilemeyecek şekilde DİR'de gerekli düzenlemeler yapılacaktır.

Tedbir 360.4. Uluslararasi pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Üretim ve ticaret bakımından stratejik konumdaki girdilerin arz güvenliği ve sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.362)

Tedbir 360.4. Uluslararasi pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Tedbir 362.1. Bașta dijital ve yeşil dönüşüm alanlarında olmak üzere ithalata bağımlılığ azaltmaya ve arz güvenliğini temin etmeye yönelik ulusal kritik hammaddeler stratejisi hazırlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. İhracata yönelik devlet yardımları çerçevesinde firmaların ihracatta sürekliliğine yönelik destek unsurlarının kullanması amacıyla yönlendirmeler yapılacaktır. 2. Hizmet ihracatçısı firmalarımızın uluslararası pazarlarda tutunmasına yönelik gerçekleştirdikleri faaliyetlerin giderleri desteklenmeye devam edilecek, mevcut destekler hakkında firmalara yönelik bilgilendirme seminerleri düzenlenecek, sektörel ticaret ve alim heyetleri organize edilecek, milli ve bireysel fuar katılımları desteklenecektir.: 1. Ulusal kritik hammaddelere yönelik mevcut durum analiz raporu hazırlanacaktır. 2. Analiz raporuna göre kritik ürünler için yol haritaları belirlenecektir.

Tedbir 360.4. Uluslararasi pazarlara tutunma sürecinde firmaların ihracatta sürekliliğini sağlayacak destek ve faaliyetlere özel önem verilecektir.: Tedbir 362.3. Arz şoklarının görülebildiği tarımın her bir alt sektöründe ürün bazında arz risklerini ortaya koyarak yerli üretim ve ekonomik diş alım tedarikine yönelik Üretim- İhracat-Ithalat Konsolidasyon Programı hazırlanarak uygulamaya konulacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Tariım ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. İhracata yönelik devlet yardımları çerçevesinde firmaların ihracatta sürekliliğine yönelik destek unsurlarının kullanması amacıyla yönlendirmeler yapılacaktır. 2. Hizmet ihracatçısı firmalarımızın uluslararası pazarlarda tutunmasına yönelik gerçekleştirdikleri faaliyetlerin giderleri desteklenmeye devam edilecek, mevcut destekler hakkında firmalara yönelik bilgilendirme seminerleri düzenlenecek, sektörel ticaret ve alim heyetleri organize edilecek, milli ve bireysel fuar katılımları desteklenecektir.: 1. Üretim-Ihracat-Ithalat Konsolidasyon Programı hazırlik çalışmaları yapılarak mevcut durum analiz edilecek ve raporlanacaktır. 2. Analiz raporuna göre ürün yol haritaları belirlenecektir.

Turizm, taşımacılık, finansal hizmetler ve danışmanlık, bilişim, eğitim, sağlık, fuarcılık ve dizi/film başta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik alanlarında verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandırıcı hizmet ticaretine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.364): Tedbir 364.1. Turizmin çeşitlendirilerek 12 aya ve tüm ülkeye yaylması amacıyla alternatif turizm ürünlerinin tanıtım çalışmaları başta dünyada yükselen pazar konumundaki ülkeler ile Amerika ve Uzak Doğu gibi uzak pazarlardaki ülkeler ve öncelikle üst gelir grubuna yönelik olarak yürütülecek, ziyaretçi başına geliri artıracak şekilde nitelikli turizm faaliyetlerine odaklanılacaktır.

Turizm, taşımacılık, finansal hizmetler ve danışmanlık, bilişim, eğitim, sağlık, fuarcılık ve dizi/film başta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik alanlarında verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandırıcı hizmet ticaretine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.364): Tedbir 364.2. Turizmde hizmet kalitesini artırmak üzere sektörde çalışan personelin nitelikli istihdam imkânlarının yıl geneline yayılması sağlanacak, mesleki ve teknik eğitim ile işbaşı programlarının aktif bir biçimde uygulanmasıyla beceri düzeyi yükseltilecektir.

Turizm, taşımacılık, finansal hizmetler ve danışmanlık, bilişim, eğitim, sağlık, fuarcılık ve dizi/film başta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik alanlarında verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandırıcı hizmet ticaretine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.364): Tedbir 364.6. Türkiye'yi önemli bir film yapım merkezi haline getirmek üzere ülke içinde gerçekleştirilecek uluslararası yapımlar desteklenecektir.

Turizm, taşımacılık, finansal hizmetler ve danışmanlık, bilişim, eğitim, sağlık, fuarcılık ve dizi/film başta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik alanlarında verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandırıcı hizmet ticaretine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.364): Türk Eximbank'ın iş modeli ve kurumsal altyapısı uluslararası en iyi uygulamalar dikkate alınarak geliştirilecek, Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında yeşil ve dijital dönüşümü önceleyerek kullandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.365).

Turizm, taşımacılık, finansal hizmetler ve danışmanlık, bilişim, eğitim, sağlık, fuarcılık ve dizi/film başta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik alanlarında verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandırıcı hizmet ticaretine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.364): Tedbir 365.1. Türk Eximbank'in mevzuat altyapısının güçlendirilmesi için diğer kamu bankalarında olduğu gibi kendine ait kanunun yapılması sağlanacaktır.

Turizm, taşımacılık, finansal hizmetler ve danışmanlık, bilişim, eğitim, sağlık, fuarcılık ve dizi/film başta olmak üzere kültür endüstrileri, yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik alanlarında verimlilik ve rekabet gücünü esas alan döviz kazandırıcı hizmet ticaretine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.364): Tedbir 365.2. Türk Eximbank destekleri yüksek teknolojili ve katma değerli ihracatın finansmanında kullandırılacaktır.

Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilişim altyapısı geliştirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayalı doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma: Planı p.366) Tedbir 366.3. Serbest bölgelerde yüksek katma değerli ihracata yönelik üretim faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır.

Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilişim altyapısı geliştirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayalı doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma: Tedbir 366.4. Serbest bölgelerde yeşil dönüşümün gerçekleştirilebilmesi amacıyla yenilenebilir enerji kullanımının artırılması sağlanacaktır.

Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilişim altyapısı geliştirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayalı doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma: Uluslararası helal ürün ve hizmet pazarlarından daha fazla pay alınmasını teminen helal kalite altyapısı geliştirilerek piyasalarda güvenli ürün arzının temini ve ticarette teknik engellerin azaltılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.367) Tedbir 367.1. Helal Ticaret Bakanlığı (S), İşleri 1. Helal belgesinin karşılıklı

Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilişim altyapısı geliştirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayalı doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma: Akreditasyon Kurumu (HAK) tarafindan akredite edilen kuruluşlarca düzenlenen helal belgelerin uluslararası tanınırlığını artıracak girişimler yürütülecektir.

Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilişim altyapısı geliştirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayalı doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma: Tedbir 367.2. Ulusal ve uluslararası helal uygunluk değerlendirme kuruluşları akredite edilecektir.

Serbest bölgelerde sunulan hizmetler ve bilişim altyapısı geliştirilerek bu bölgelerin yüksek teknolojiye dayalı doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma: Tedbir 367.3. Helal belgeli ürün ve hizmet ticaretinde teknik engellerin giderilmesine yönelik akreditasyon, eğitim, işbirliği ve tanıtım faaliyetleri artırılacaktır.


c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İhracat (FOB)
Birim: Milyar Dolar
2022: 254,2
2023(1): 255,0
2024(2): 267,0

Performans Göstergeleri: İthalat (CIF)
Birim: Milyar Dolar
2022: 363,7
2023(1): 367,0
2024(2): 372,8

Performans Göstergeleri: Cari İşlemler Dengesi
Birim: Milyar Dolar
2022: -48,9
2023(1): -42,5
2024(2): -34,7

Performans Göstergeleri: Cari İşlemler Dengesi/GSYH
Birim: Yüzde
2022: -5,4
2023(1): -4,0
2024(2): -3,1

Performans Göstergeleri: Seyahat Gelirleri
Birim: Milyar Dolar
2022: 41,4
2023(1): 49,0
2024(2): 52,5
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.1.4. Enflasyon ve Para Politikası
a) Amaç
Bütüncül bir anlayış içerisinde para ve maliye politikası araçlarının etkin şekilde kullanımıyla enflasyonla mücadeleye kararlıilıkla devam edilerek enflasyonun orta vadede tek haneli rakamlara düşürülmesi ve fiyat istikrarının sağlanması temel amaçtır.
b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Para politikası araçları enflasyon oranını düşürme amacıyla güçlü bir şekilde kullanılmaya devam edilecek, maliye ve gelirler politikaları, para politikasıyla koordineli olarak yürütülecektir. (Kalkınma Plani p.369)

Politika/Tedbir: Tedbir 369.1. Enflasyon hedefi doğrultusunda TCMB tüm politika araçlarını etkin bir biçimde kullanırken, maliye ve gelirler politikalarının para politikası ile eşgüdümü sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Enflasyon beklentilerini çipalamayı teminen temel para politikası araçları miktarsal sıkılaştırma ve seçici kredi uygulamasını da içerecek şekilde bütünsel bir anlayışla uygulanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 369.2. Mali disiplin gözetilerek yönetilen/yönlendirilen fiyatlar geçmiş enflasyona endeksleme davranışının azaltılmasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), TCMB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yönetilen ve yönlendirilen fiyatların belirlenmesinde ataleti azaltacak şekilde alternatif fiyat belirleme yöntemlerine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 369.4. Ekonomik dengeleri bozucu ve enflasyonu besleyen tüketim artışlarını önleyecek uygulamalar hayata geçirilecektir.: Tedbir 369.5. Fiyat istikrarına yönelik yatırım- istihdam-üretim-ihracata dayalı büyüme politikaları doğrultusunda reel sektöre uygun maliyetlerle hedef odaklı finansman imkânı sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BDDK, TCMB: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Kredi kartları ile gerçekleştirilecek mal ve hizmet alımları ile nakit çekimlerinde taksitlendirme süreleri başta olmak üzere enflasyonu düşürmeye yönelik politikaları destekleyici olarak alınan mevcut kararlariın etkileri analiz edilecek, gerek görülmesi durumunda ilave tedbirler alinacaktır.: 1. İhracat ve döviz kazandırıcı hizmetler reeskont kredileri ihracatın, yatırım taahhütlü avans kredileri ile de yatırımların finansmanına katkı sunulmasına devam edilecektir. 2. Her iki kredi programının oluşturduğu katkının azami düzeye çıkartılmasına dönük hedef odaklı iyileştirme ve güncelleme çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 369.4. Ekonomik dengeleri bozucu ve enflasyonu besleyen tüketim artışlarını önleyecek uygulamalar hayata geçirilecektir.: TCMB, fiyat istikrarının sağlanması temel amacı doğrultusunda parasal aktarım mekanizmasının etkin işleyişi için tüm araçlarını kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. (Kalkınma Planı p.370)

Tedbir 369.4. Ekonomik dengeleri bozucu ve enflasyonu besleyen tüketim artışlarını önleyecek uygulamalar hayata geçirilecektir.: Tedbir 370.1. Para politikası kararları enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışları başta olmak üzere enflasyonu etkileyen tüm unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak oluşturulacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BDDK, TCMB: TCMB (S)
1. Kredi kartları ile gerçekleştirilecek mal ve hizmet alımları ile nakit çekimlerinde taksitlendirme süreleri başta olmak üzere enflasyonu düşürmeye yönelik politikaları destekleyici olarak alınan mevcut kararlariın etkileri analiz edilecek, gerek görülmesi durumunda ilave tedbirler alinacaktır.: 1. Para politikası kararları beklentiler, finansal piyasa gelişmeleri, kredi ve talep koşulları gibi birçok unsur göz önünde bulundurularak alınmaya devam edilecektir. 2. Beklentileri çıpalayacak, ekonomideki öngörülebilirliği artıracak ve fiyatlama davranışlarında normalleşmeyi sağlayacak para politikası veri merkezli bir bakış açısı ile uygulanacaktır.

Tedbir 369.4. Ekonomik dengeleri bozucu ve enflasyonu besleyen tüketim artışlarını önleyecek uygulamalar hayata geçirilecektir.: Tedbir 370.2. Politika kararlarının iletişimi kapsamında, fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen unsurlardaki gelişmeler ile bu gelişmelerin kararları ne yönde etkilediği konularında kamuoyu şeffaf bir biçimde bilgilendirilmeye devam edilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BDDK, TCMB: TCMB (S)
1. Kredi kartları ile gerçekleştirilecek mal ve hizmet alımları ile nakit çekimlerinde taksitlendirme süreleri başta olmak üzere enflasyonu düşürmeye yönelik politikaları destekleyici olarak alınan mevcut kararlariın etkileri analiz edilecek, gerek görülmesi durumunda ilave tedbirler alinacaktır.: 1. Kamuoyuna yönelik iletişim araçları daha etkin kullanılacak ve kararların hedef kitlelere açıklanması konusunda çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 370.3. Finansal istikrarın gözetilmesine yönelik rezerv artırıcı uygulama ve araçlar çeşitlendirilerek güçlendirilecek, söz konusu adımlar atilırken rezerv birikiminin ilave parasal genişlemeye yol açması engellenecektir.: Konut kira ve satışlarındaki fiyat artışlarının enflasyon üzerindeki olumsuz etkilerinin giderilmesine yönelik konut arzını artırıcı ve konuta erişimi kolaylaştırıcı uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.373)

Tedbir 370.3. Finansal istikrarın gözetilmesine yönelik rezerv artırıcı uygulama ve araçlar çeşitlendirilerek güçlendirilecek, söz konusu adımlar atilırken rezerv birikiminin ilave parasal genişlemeye yol açması engellenecektir.: Tedbir 373.1. Kira ve konut fiyatlarındaki gelişmeleri de göz önünde bulundurarak, salgın döneminde daralan konut arzı hızla artırılacak, depremin oluşturduğu konut stokundaki kayıpların telafisine yönelik yeni sosyal konut projeleri geliştirilecek ve dar gelirli vatandaşların konuta erişimi kolaylaştırılacaktır.
TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, BDDK: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Toplu Konut İdaresi Başkanlığı,
1. Uygulanacak para politikası ve gerçekleştirilecek uluslararası tanıtım faaliyetleri aracılığıyla ülkemize yönelik yatırımların artırılması sağlanacaktır.: 1. Sosyal Konut Projesi kapsaminda 100 bin konut tamamlanacaktir. 2. Deprem bölgesinde yapımi tamamlanan konutlar etaplar halinde hak sahiplerine teslim edilecektir.

Tedbir 370.3. Finansal istikrarın gözetilmesine yönelik rezerv artırıcı uygulama ve araçlar çeşitlendirilerek güçlendirilecek, söz konusu adımlar atilırken rezerv birikiminin ilave parasal genişlemeye yol açması engellenecektir.: Tedbir 373.2. Kamunun uygun koşullarda sağladığı konut kredileri ilk kez konut edinimini destekleyecek, dar ve orta gelirli vatandaşlar için belirli standartlarda ve uygun fiyat aralığında olacak şekilde yeni başlayan projelere yönlendirilecektir.
TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, BDDK: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), BDDK, TCMB
1. Uygulanacak para politikası ve gerçekleştirilecek uluslararası tanıtım faaliyetleri aracılığıyla ülkemize yönelik yatırımların artırılması sağlanacaktır.: 1. İlk kez konut edinimini destekleyici, dar ve orta gelirli vatandaşlar için belirli standartlarda ve uygun fiyat aralığında konut edinimini kolaylaştırıcı uygulamalara yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 370.3. Finansal istikrarın gözetilmesine yönelik rezerv artırıcı uygulama ve araçlar çeşitlendirilerek güçlendirilecek, söz konusu adımlar atilırken rezerv birikiminin ilave parasal genişlemeye yol açması engellenecektir.: Tedbir 373.3. Belirli bir sayının üstünde konut sahipliğine yönelik kredi kiısıtlaması gibi uygulamalar hayata geçirilecektir.
TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, BDDK: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), BDDK, TCMB
1. Uygulanacak para politikası ve gerçekleştirilecek uluslararası tanıtım faaliyetleri aracılığıyla ülkemize yönelik yatırımların artırılması sağlanacaktır.: 1. Birden fazla konut sahibi olanların konut kredilerine erişimini sınırlayıcı kredi değer oranını azaltan ve kredi risk ağırlıklarını yükselten kararların etkileri takip edilerek ilave önlemler alınacaktır.

Tedbir 370.3. Finansal istikrarın gözetilmesine yönelik rezerv artırıcı uygulama ve araçlar çeşitlendirilerek güçlendirilecek, söz konusu adımlar atilırken rezerv birikiminin ilave parasal genişlemeye yol açması engellenecektir.: Enflasyonun ekonomik ve sosyal yaşama dair olumsuz etkileri konusunda farkındalık artırılacak, enflasyonla mücadeleye yönelik toplumsal mutabakat güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.375)

Tedbir 370.3. Finansal istikrarın gözetilmesine yönelik rezerv artırıcı uygulama ve araçlar çeşitlendirilerek güçlendirilecek, söz konusu adımlar atilırken rezerv birikiminin ilave parasal genişlemeye yol açması engellenecektir.: Tedbir 375.1. Enflasyonla mücadele konusunda daha anlaşılır, açık ve şeffaf bir iletişim stratejisi izlenecek, beklentilerin daha etkin bir şekilde yönetilmesi sağlanacaktır.
TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, BDDK: TCMB (S)
1. Uygulanacak para politikası ve gerçekleştirilecek uluslararası tanıtım faaliyetleri aracılığıyla ülkemize yönelik yatırımların artırılması sağlanacaktır.: 1. İzlenen politikalar başta Enflasyon Raporu ve Finansal İstikrar Raporu olmak üzere kamuoyu şeffaf bir şekilde paylaşılacak; fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen faktörler hakkındaki tespitlerle beklenti kanalının etkin yönetimi sağlanacaktır.

Tedbir 375.2. Piyasalarda rekabeti bozucu yapı ve davranışlar daha yakından takip edilerek uluslararası rekabet hukuku standartlari korunacaktır.: Enflasyon dinamiklerinin daha detaylı analiz edilebilmesi için istatistik altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.376)

Tedbir 375.2. Piyasalarda rekabeti bozucu yapı ve davranışlar daha yakından takip edilerek uluslararası rekabet hukuku standartlari korunacaktır.: Tedbir 376.1. Konut ve işyeri kiraları ile ikinci el araçların satışına ilişkin idari kayıt eksikliklerinin giderilmesi sağlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), TCMB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, TÜIK
1. Rekabetin korunmasına yönelik mevzuat güncelleme çalışması tamamlanacaktiır. 2. Rekabet ihlallerinin tespitinin kolaylaştırılması için ihbar müessesesi geliştirilecektir. İhlalde belirleyici etkisi saptanan teşebbüs ve teşebbüs birliği yöneticilerine para cezası verilmesi uygulaması hayata geçirilecektir.: 1. Dijital kayıt sistemleri kurularak konut, işyeri kiraları ve ikinci el araç satışları gibi işlemlerin dijital ortamda kaydedilmesi sağlanacaktır. 2. Veri toplama ve analiz süreçlerinin standardizasyonu ile verilerin karşılaştırılabilir ve tutarlı olması sağlanarak doğru ve etkili politika kararlarının alınmasına katkıda bulunulacaktır.

Tedbir 375.2. Piyasalarda rekabeti bozucu yapı ve davranışlar daha yakından takip edilerek uluslararası rekabet hukuku standartlari korunacaktır.: Tedbir 376.2. Kayıt dışılığa bağlı olarak enflasyon hesaplamalariına dâhil edilemeyen hizmetlere yönelik kayıtlılık artırılarak veri altyapısı iyileştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), TCMB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), TÜIK, Ticaret Bakanlığı
1. Rekabetin korunmasına yönelik mevzuat güncelleme çalışması tamamlanacaktiır. 2. Rekabet ihlallerinin tespitinin kolaylaştırılması için ihbar müessesesi geliştirilecektir. İhlalde belirleyici etkisi saptanan teşebbüs ve teşebbüs birliği yöneticilerine para cezası verilmesi uygulaması hayata geçirilecektir.: 1. Halkın ve işletmelerin kayıt dışılığın ekonomik zararlanı hakkında bilgilendirilmesi için seminerler, medya kampanyaları ve eğitim programları düzenlenecektir. 2. Kayıtlılığın artırılması için tüm işlemlerin dijital ortamda kolayca kaydedilmesini sağlayacak teknolojik altyapının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: TÜFE Yillık Artış Hizı
Birim: Yüzde
2022: 64,3
2023(1): 65,0
2024(2): 33,0
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.1.5. Mali Piyasalar 
a) Amaç
Başta sürdürülebilir ve dijital finans olmak üzere tüm finans alanlarında küresel piyasalarla uyumlu ve rekabetçiliği yüksek, kalkınma sürecine uygun maliyet ve koşullarda katkı verebilen, verimliliği yüksek ve kurumsal yapısı güçlü bir finansal sektörün oluşturulmasi temel amaçtir.


b) Politika ve Tedbirler 
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Finansal sektörde etkinlik ve ürün çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.378 )

Politika / Tedbir: Tedbir 378.1. Yatırım bankacılığı faaliyetleri geliştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası işletmelerin yurt içi ve yurt dışı piyasalardan doğrudan yatırım şeklinde fon sağlamalarına yönelik aracılık ve danışmanlık hizmeti verecektir. 2. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası Portföy Yönetim Şirketi tarafindan yönetilen fon sayısı artırılacak ve Fonların Fonu kurulacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 378.2. Kalkınma ve yatırım bankacılığıi, stratejik ürün ve öncelikli sektörlere odaklanılarak yatırım projelerinin finansmaninda daha etkin hale getirilecek şekilde geliştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, TCMB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Finanse edilecek yatırım projelerinin yer aldığı stratejik ürün ve öncelikli sektörler envanteri oluşturulacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 378.3. Reel sektörün yatırım finansmanına erişimi kolaylaştırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KOBİ'lerin krediye erişiminde karşılaştıkları teminat sorununun çözümüne yönelik Kredi Garanti Fonunun çalışmaları sürdürülecek, yeni kurulmuş olan kredi garanti kuruluşları ile işbirlikleri oluşturulacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 378.4. Sermaye piyasalarında finansal ürün ve hizmet çeşitliliği geliştirilecek ve küçük yatırımcı hakları gözetilerek yatırımcı tabanı genişletilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ekosistemdeki girişimciler ve yatırimcıların ihtiyaçları ile uygulamada yaşanan sorunlar dikkate alinarak kitle fonlaması düzenlemelerinde güncellemeler yapılacaktır. 2. Belirli yatırım fonu türlerine sağlanmış olan teşviklerin fon piyasasının büyümesine etkisi değerlendirilerek olumlu katkı sağlayan teşviklerin devamına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 3. Özelleştirme uygulamalarında halka arz, gelir ortaklığı ve işletme hakkı verilmesi de dahil olmak üzere, sermaye piyasası araçları etkin bir şekilde kullanılacaktır.

Tedbir 378.5. Şirketlerin, sermaye piyasalarının sunduğu imkânlardan yaşam döngülerinin her aşamasında daha fazla yararlanması temin edilecek ve halka arzların artırılması için gerekli adımlar atilacaktır.: Tedbir 378.6. Yastık altındaki altınların ekonomiye kazandırılmasi için geliştirilen Fiziki Altın Tasarruf Sistemi (FATSI) uygulaması yaygınlaştırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Melek yatırımcılik ekosisteminde karşılaşılan sorunların giderilmesi ve geliştirilmeye açık alanların tespit edilmesi için sektör paydaşlarıyla istişare edilecek ve etkinliği artırmak amacıyla Bireysel Katılım Sistemi kapsamında çalişmalar yapılacaktır. 2. Girişim ekosistemine yönelik diğer politika araçları ve uygulamalarını yürüten ilgili Bakanlık tarafindan Bireysel Katılım Yatırımları belgelendirme ve teşvik uygulamalarının yürütülmesi değerlendirilecektir.: 1. FATSİ uygulamasının etkin bir şekilde kullanılması için çalışmalar yapılacak, gerekli görülen iyileştirmeler gerçekleştirilerek uygulamanın bilinirliği ve kullanımının artırılması kapsamında tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 378.5. Şirketlerin, sermaye piyasalarının sunduğu imkânlardan yaşam döngülerinin her aşamasında daha fazla yararlanması temin edilecek ve halka arzların artırılması için gerekli adımlar atilacaktır.: Tedbir 378.9. Üçüncü ülkelerle ekonomik ve finansal ilişkiler geliştirilecek, karşılıklı ticarette yerel para birimlerinin kullanımı artırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: TCMB (S)
1. Melek yatırımcılik ekosisteminde karşılaşılan sorunların giderilmesi ve geliştirilmeye açık alanların tespit edilmesi için sektör paydaşlarıyla istişare edilecek ve etkinliği artırmak amacıyla Bireysel Katılım Sistemi kapsamında çalişmalar yapılacaktır. 2. Girişim ekosistemine yönelik diğer politika araçları ve uygulamalarını yürüten ilgili Bakanlık tarafindan Bireysel Katılım Yatırımları belgelendirme ve teşvik uygulamalarının yürütülmesi değerlendirilecektir.: 1. Milli paralar cinsinden ticaretin artırılması amacıyla diğer ülke merkez bankaları ile işbirliği ve iletişim güçlendirilecektir.

Tedbir 378.5. Şirketlerin, sermaye piyasalarının sunduğu imkânlardan yaşam döngülerinin her aşamasında daha fazla yararlanması temin edilecek ve halka arzların artırılması için gerekli adımlar atilacaktır.: Tedbir 378.10. Finansal işlemler ile finansal ürün ve hizmetlere yönelik bireysel veya kurumsal müşterilerin finans kuruluşlarıyla uyuşmazlıklarına yönelik başvuruların hızlı ve tek elden değerlendirilerek çözüme kavuşturulacağı alternatif uyuşmazlık çözüm merkezi kurulacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Melek yatırımcılik ekosisteminde karşılaşılan sorunların giderilmesi ve geliştirilmeye açık alanların tespit edilmesi için sektör paydaşlarıyla istişare edilecek ve etkinliği artırmak amacıyla Bireysel Katılım Sistemi kapsamında çalişmalar yapılacaktır. 2. Girişim ekosistemine yönelik diğer politika araçları ve uygulamalarını yürüten ilgili Bakanlık tarafindan Bireysel Katılım Yatırımları belgelendirme ve teşvik uygulamalarının yürütülmesi değerlendirilecektir.: 1.Uyuşmazlıkların çözüme kavuşturulmasına yönelik alternatif uyuşmazlık çözüm yolları uygulamaya konulacak, bu uygulamalar konusunda farkındalığın artırıması için eğitim, seminer ve konferans faaliyetleri yapılacaktır.

Tedbir 378.5. Şirketlerin, sermaye piyasalarının sunduğu imkânlardan yaşam döngülerinin her aşamasında daha fazla yararlanması temin edilecek ve halka arzların artırılması için gerekli adımlar atilacaktır.: Tedbir 378.11. Finansal okuryazarlık faaliyetieri daha da yaygınlaştınılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İletişim Başkanlığı, RTÜK, TRT
1. Melek yatırımcılik ekosisteminde karşılaşılan sorunların giderilmesi ve geliştirilmeye açık alanların tespit edilmesi için sektör paydaşlarıyla istişare edilecek ve etkinliği artırmak amacıyla Bireysel Katılım Sistemi kapsamında çalişmalar yapılacaktır. 2. Girişim ekosistemine yönelik diğer politika araçları ve uygulamalarını yürüten ilgili Bakanlık tarafindan Bireysel Katılım Yatırımları belgelendirme ve teşvik uygulamalarının yürütülmesi değerlendirilecektir.: 1. Finansal okuryazarlık portalı oluşturulacak, kamu spotları ve/veya dijital içerikler hazırlanacaktır.

Tedbir 378.5. Şirketlerin, sermaye piyasalarının sunduğu imkânlardan yaşam döngülerinin her aşamasında daha fazla yararlanması temin edilecek ve halka arzların artırılması için gerekli adımlar atilacaktır.: Fintek ve dijital finans altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.379)

Tedbir 378.5. Şirketlerin, sermaye piyasalarının sunduğu imkânlardan yaşam döngülerinin her aşamasında daha fazla yararlanması temin edilecek ve halka arzların artırılması için gerekli adımlar atilacaktır.: Tedbir 379.1. Veri tanımları ve erişim yöntemleri belirlenecek, veri tabanları oluşturulacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Melek yatırımcılik ekosisteminde karşılaşılan sorunların giderilmesi ve geliştirilmeye açık alanların tespit edilmesi için sektör paydaşlarıyla istişare edilecek ve etkinliği artırmak amacıyla Bireysel Katılım Sistemi kapsamında çalişmalar yapılacaktır. 2. Girişim ekosistemine yönelik diğer politika araçları ve uygulamalarını yürüten ilgili Bakanlık tarafindan Bireysel Katılım Yatırımları belgelendirme ve teşvik uygulamalarının yürütülmesi değerlendirilecektir.: 1. Veri merkezi sektörünün gelişmesine imkan veren düzenleyici çerçeve çalışması gerçekleştirilecektir.

Milli Eğitim Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, YÖK Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye: Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TCMB Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK,
1. Eğitimde yeni teknolojilerin etkin kullanımının desteklenmesi ve yenilikçi eğitim uygulamalarının kullanılması ile öğretmen ve öğrencilerin akademik ve dijital yeterliliklerinin artırılmasına katkı sağlanacaktır. 2 Öğretmenlerin dijital yeterliliklerinin artırılması yönünde eğitimde yeni teknolojileri kullanmaları desteklenecek ve yenilikçi uygulamaları takip etmelerine katkı sağlanacaktır. 3. Finansal teknolojiler uzmanlik sertifikası programi başlatılacaktır.: 4. Teknoloji firmalarının yazılım alanında işbaşı yetiştirme kapasitesi artırılarak yetişmiş personelin sürekliliği

Tedbir 379.2. Fintek sektöründe yazılım alanında çalışmak üzere insan kaynağı yetiştirilecektir.: Tedbir 379.3. Yerli finansal teknolojilerin gelişimi desteklenecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, YÖK Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Eğitimde yeni teknolojilerin etkin kullanımının desteklenmesi ve yenilikçi eğitim uygulamalarının kullanılması ile öğretmen ve öğrencilerin akademik ve dijital yeterliliklerinin artırılmasına katkı sağlanacaktır. 2 Öğretmenlerin dijital yeterliliklerinin artırılması yönünde eğitimde yeni teknolojileri kullanmaları desteklenecek ve yenilikçi uygulamaları takip etmelerine katkı sağlanacaktır. 3. Finansal teknolojiler uzmanlik sertifikası programi başlatılacaktır.: sağlanacaktır. 1. İstanbul Finans ve Teknoloji Üssü kurulacaktır. 2. Finteklerin teknoloji tedariki için destek programi uygulanacaktır.

Tedbir 379.2. Fintek sektöründe yazılım alanında çalışmak üzere insan kaynağı yetiştirilecektir.: Tedbir 379.4. Düzenleyici ve denetleyici otoriteler tarafından yerleşik finansal oyuncuların fintek kuruluşlarıyla ilişkilerinde
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, YÖK Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye: Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB
1. Eğitimde yeni teknolojilerin etkin kullanımının desteklenmesi ve yenilikçi eğitim uygulamalarının kullanılması ile öğretmen ve öğrencilerin akademik ve dijital yeterliliklerinin artırılmasına katkı sağlanacaktır. 2 Öğretmenlerin dijital yeterliliklerinin artırılması yönünde eğitimde yeni teknolojileri kullanmaları desteklenecek ve yenilikçi uygulamaları takip etmelerine katkı sağlanacaktır. 3. Finansal teknolojiler uzmanlik sertifikası programi başlatılacaktır.: 3. Fintek yatırım fonlarında kamu yatırımlarının payının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 1. Düzenleme Deney Alani ve Endüstri Deney Alani oluşturulacaktır.

Tedbir 379.2. Fintek sektöründe yazılım alanında çalışmak üzere insan kaynağı yetiştirilecektir.: uygulanmak üzere kural setleri güçlendirilecektir. Tedbir 379.5. Dijital Türk lirasının geliştirilerek kullanima sunulması ve yaygınlaştırımasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 379.7. Ödemeler
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, YÖK Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Eğitimde yeni teknolojilerin etkin kullanımının desteklenmesi ve yenilikçi eğitim uygulamalarının kullanılması ile öğretmen ve öğrencilerin akademik ve dijital yeterliliklerinin artırılmasına katkı sağlanacaktır. 2 Öğretmenlerin dijital yeterliliklerinin artırılması yönünde eğitimde yeni teknolojileri kullanmaları desteklenecek ve yenilikçi uygulamaları takip etmelerine katkı sağlanacaktır. 3. Finansal teknolojiler uzmanlik sertifikası programi başlatılacaktır.: 1. Dijital Türk Lirası çalışmalarına yönelik kamuoyu bilgilendirilecektir. 2. Araştırma, test ve tanıtım faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 379.2. Fintek sektöründe yazılım alanında çalışmak üzere insan kaynağı yetiştirilecektir.: alanında verimliliği ve birlikte çalışabilirliği destekleyecek adımlar atilmaya devam edilecek, sektörde faaliyet gösteren tüm kuruluşların kurumsallık seviyesi ve güvenlik düzeyi artırılacak ve bankalar ile banka dışı ödeme hizmeti sağlayıcıları arasında rekabeti engelleyici uygulamaların oluşmasını engelleyecek tedbirler alınacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi, YÖK Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye: TCMB (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Eğitimde yeni teknolojilerin etkin kullanımının desteklenmesi ve yenilikçi eğitim uygulamalarının kullanılması ile öğretmen ve öğrencilerin akademik ve dijital yeterliliklerinin artırılmasına katkı sağlanacaktır. 2 Öğretmenlerin dijital yeterliliklerinin artırılması yönünde eğitimde yeni teknolojileri kullanmaları desteklenecek ve yenilikçi uygulamaları takip etmelerine katkı sağlanacaktır. 3. Finansal teknolojiler uzmanlik sertifikası programi başlatılacaktır.: 1. FAST'ın iş yeri ödemelerinde kullanılabilirliğini yaygınlaştırmak ve TR Karekod'un bilinirliğini artırmak amacıyla çalışmalar yürütülecektir. 2. Bankalar ile banka dışı ödeme hizmeti sağlayıcılarının ödemeler alanının güvenliği için risk teşkil eden olaylarla ilgili bilgileri birbirleri ile paylaşabilmelerine ilişkin gerekli teknik ve hukuki altyapının oluşturulmasına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.

Finansal sektörde sürdürülebilirlik çalışmaları desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel (ÇsY) kriterlere yönelik farkındalık artırılarak sürdürülebilir finans alanında yeni ürün ve hizmetler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.380): Tedbir 380.1. Sürdürülebilirlik ve emisyon verilerinin sunumunda standardizasyon sağlanacak, bu veriler paylaşıma açılacaktır.

Finansal sektörde sürdürülebilirlik çalışmaları desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel (ÇsY) kriterlere yönelik farkındalık artırılarak sürdürülebilir finans alanında yeni ürün ve hizmetler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.380): Tedbir 380.2. Sürdürülebilir ekonomik faaliyetlerin tanımlanmasına ilişkin ulusal taksonomi ve ilgili mevzuat hazırlanacaktır.

Finansal sektörde sürdürülebilirlik çalışmaları desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel (ÇsY) kriterlere yönelik farkındalık artırılarak sürdürülebilir finans alanında yeni ürün ve hizmetler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.380): Tedbir 380.3. Bankacılık sektörü için sürdürülebilir bankacılık, geçiş planları ve iklim risklerinin yönetimi konularında düzenleme yapılacaktır.

Finansal sektörde sürdürülebilirlik çalışmaları desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel (ÇsY) kriterlere yönelik farkındalık artırılarak sürdürülebilir finans alanında yeni ürün ve hizmetler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.380): Tedbir 380.4. Finansal otoritelerin sürdürülebilir finans konusundaki kurumsal kapasiteleri artırılacaktır.

Finansal sektörde sürdürülebilirlik çalışmaları desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel (ÇsY) kriterlere yönelik farkındalık artırılarak sürdürülebilir finans alanında yeni ürün ve hizmetler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.380): Tedbir 380.5. Sürdürülebilir finansal ürünler geliştirilecek ve konusunda uzman personel yetiştirilecektir.

Finansal sektörde sürdürülebilirlik çalışmaları desteklenecek, Çevresel, Sosyal ve Yönetişimsel (ÇsY) kriterlere yönelik farkındalık artırılarak sürdürülebilir finans alanında yeni ürün ve hizmetler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.380): Tedbir 380.6. Reel sektörün sürdürülebilir finansa yönelik farkındalık ve bilgi düzeyinin artırılmasına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
2. Sanayiin yeşil dönüşümü kapsamında kamunun kurumsal kapasitesi artırılarak firmalara teknik destek sağlanacak ve aynı zamanda farkındalik oluşturma faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 3. Yeşil Teknolojilerin Kullanımının Yaygınlaştırılması Programı kapsamında verilen desteklerin izleme ve değerlendirme süreçleri yürütülecektir. 4. Yeşil Dönüşüm Destek Programını uygulama usul ve esaslarına ilişkin düzenleme yayımlanacaktır.: 1. Türkiye Kalkınma Fonu nezdinde Etki Fonu kurulacak ve bu kapsamda toplumsal sorun alanlarına sürdürülebilir şekilde fayda temin eden şirketlerin (deprem bölgesindeki firmalar dâhil) desteklenmesi sağlanacaktır. 2. Sürdürülebilir finansal araçlara yatırım yapan yatırım fonlarına sağlanabilecek vergisel teşvikler konusunda çalışmalar yapilacaktır.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
2. Sanayiin yeşil dönüşümü kapsamında kamunun kurumsal kapasitesi artırılarak firmalara teknik destek sağlanacak ve aynı zamanda farkındalik oluşturma faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 3. Yeşil Teknolojilerin Kullanımının Yaygınlaştırılması Programı kapsamında verilen desteklerin izleme ve değerlendirme süreçleri yürütülecektir. 4. Yeşil Dönüşüm Destek Programını uygulama usul ve esaslarına ilişkin düzenleme yayımlanacaktır.: 1. Sorumlu yönetim ilkelerine ilişkin düzenleme yapılacak, fon kurucusu portföy yönetim şirketlerinin raporlama standardi belirlenecektir. 2. Sorumlu yönetim ilkelerine ilişkin düzenlemenin yürürlüğe girmesini takiben portföy yönetim sirketlerinin gözetimine başlanacaktır.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S)
2. Sanayiin yeşil dönüşümü kapsamında kamunun kurumsal kapasitesi artırılarak firmalara teknik destek sağlanacak ve aynı zamanda farkındalik oluşturma faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 3. Yeşil Teknolojilerin Kullanımının Yaygınlaştırılması Programı kapsamında verilen desteklerin izleme ve değerlendirme süreçleri yürütülecektir. 4. Yeşil Dönüşüm Destek Programını uygulama usul ve esaslarına ilişkin düzenleme yayımlanacaktır.: 1. Bankaların sermaye yeterliliği düzenlemeleri Basel III Final düzenlemeleri çerçevesinde güncellenecektir. 2. Sermaye yeterliliği düzenlemelerinin Basel III Final düzenlemeleri ile uyumlaştırılmasının bankacılık sektörü üzerindeki etkisinin ortaya konulması amacıyla etki analizi çalışması

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, TCMB
2. Sanayiin yeşil dönüşümü kapsamında kamunun kurumsal kapasitesi artırılarak firmalara teknik destek sağlanacak ve aynı zamanda farkındalik oluşturma faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 3. Yeşil Teknolojilerin Kullanımının Yaygınlaştırılması Programı kapsamında verilen desteklerin izleme ve değerlendirme süreçleri yürütülecektir. 4. Yeşil Dönüşüm Destek Programını uygulama usul ve esaslarına ilişkin düzenleme yayımlanacaktır.: yapılacaktır. 1. İSEDAK Sermaye Piyasası Düzenleyicileri Forumu kapsaminda, üye ülkelerin eğitim ve teknik destek ihtiyaçlarına uygun şekilde eğitim programlari ve seminerler düzenlenecektir. Üyeler arası işbirliğinin artırılması ve global gündeme paralel çalismalar yapılması için İSEDAK Sermaye Piyasası Düzenleyicileri Forumu bünyesinde yeni görev güçleri oluşturulması yönünde girişimlerde bulunulacaktır.

Tedbir 381.4. Mali suçlarla mücadele güçlendirilecektir.: Katılım finansa ilişkin uygulamalar ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.382)

Tedbir 381.4. Mali suçlarla mücadele güçlendirilecektir.: Tedbir 382.1. Katılim finans sisteminin kurumsal yapisini daha da güçlendirecek dönüşüm sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S): Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi
1. MASAK'ın bilgi işlem altyapısı ile kabiliyet ve kapasitesi iyileştirilecektir.: 1. Katilim finans sisteminin sermaye piyasalarına dayalı ürün ve hizmet çeşitliliğini artırmaya yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. İstanbul Finans Merkezi (İFM) kapsamında katılım finansın uluslararası ayağını güçlendirmeye ve uluslararası yatırımcıları ülkemize çekmeye yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. 3. Katılım finans sisteminin helal değer zinciri ile bütünleşmesine yönelik hazırlık çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 381.4. Mali suçlarla mücadele güçlendirilecektir.: Tedbir 382.2. Katılim finansı destekleyici mekanizmalar tesis edilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S): Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. MASAK'ın bilgi işlem altyapısı ile kabiliyet ve kapasitesi iyileştirilecektir.: 1. Uluslararasi Katilım Finans Tahkim Merkezinin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Uluslararası İslami Altyapı ve Likidite Kuruluşunun hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. 3. Katilim finans derecelendirme sistemine ilişkin hazırlık calışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 381.4. Mali suçlarla mücadele güçlendirilecektir.: Tedbir 382.4. Katılim finans kuruluşlarının beşeri sermaye kapasitesi geliştirilecektir. Tedbir 382.5. Katılim
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S): Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı Hazine ve Maliye
1. MASAK'ın bilgi işlem altyapısı ile kabiliyet ve kapasitesi iyileştirilecektir.: 1. Uluslararası kabul gören sertifikasyon programlarının yanı sira finans sektörü paydaşları ve akademik kurumlar ile işbirliği içerisinde kurulması planlanan İFM Finans Akademisine ilişkin çalışmalara devam edilecektir. 1. Katılım sigortacılığı uygulamaları

Tedbir 381.4. Mali suçlarla mücadele güçlendirilecektir.: sigortacılığı mevzuat altyapısı ve ekosistemi geliştirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S): Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi
1. MASAK'ın bilgi işlem altyapısı ile kabiliyet ve kapasitesi iyileştirilecektir.: kapsamında izlenmesi gereken teknik işleyişin düzenlenmesine dayanak teşkil etmesi amacıyla mevzuat hazırlama çalışması yapılacaktır. 2. Katılım sigortacılığı teknikleri ve işleyişe ilişkin diğer hususlarla ilgili olarak mevzuat hazırlama çalışması yapilacaktır. 3. Katılım sigortacılığı uygulamaları kapsamında izlenmesi gereken teknik işleyişin düzenlenmesi amacıyla Katılım Esaslari Çerçevesinde Sigortacılik ve Bireysel Emeklilik Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelikte değişiklik yapılacaktır.

İstanbul Finans Merkezinin finansal piyasaların derinleşmesine daha etkin bir biçimde katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.383) Tedbir 383.1. İstanbul Cumhurbaşkanlığı Finans 1. Finans piyasasına nitelikli işgücü: Finans Merkezinin uluslararası finans sistemine entegrasyonu güçlendirilecektir.

İstanbul Finans Merkezinin finansal piyasaların derinleşmesine daha etkin bir biçimde katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.383) Tedbir 383.1. İstanbul Cumhurbaşkanlığı Finans 1. Finans piyasasına nitelikli işgücü: Tedbir 383.2. İstanbul Finans Merkezi kapsamında yenilikçi, kapsayıcı ve dinamik bir katılım finans

İstanbul Finans Merkezinin finansal piyasaların derinleşmesine daha etkin bir biçimde katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.383) Tedbir 383.1. İstanbul Cumhurbaşkanlığı Finans 1. Finans piyasasına nitelikli işgücü: ekosisteminin oluşturulmasına yönelik katılım esaslı faaliyet gösteren fintek kuruluşları desteklenecektir.

İstanbul Finans Merkezinin finansal piyasaların derinleşmesine daha etkin bir biçimde katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.383) Tedbir 383.1. İstanbul Cumhurbaşkanlığı Finans 1. Finans piyasasına nitelikli işgücü: Mali piyasalara ilişkin siber güvenlik konusunda standartlar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı

İstanbul Finans Merkezinin finansal piyasaların derinleşmesine daha etkin bir biçimde katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.383) Tedbir 383.1. İstanbul Cumhurbaşkanlığı Finans 1. Finans piyasasına nitelikli işgücü: p.387) Tedbir 387.1. Mali piyasalara yönelik siber güvenlik tehditlerine karşı siber dayanıklılıik ve güvenlik olgunluk seviyes artırılacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Finansal Varlık Tercihleri İçinde Sermaye Piyasasi Araçlarının Payi (3)
Birim: Yüzde
2022: 44,4
2023 (1): 45,5
2024 (2): 46,6

Performans Göstergeleri: Finansal Hizmet İhracati/Toplam İhracat
Birim: Yüzde
2022: 0,3
2023 (1): 0,4
2024 (2): 0,8

Performans Göstergeleri: Katılım Bankaları Toplam Varlıklari/GSYH
Birim: Yüzde
2022: 7,9
2023 (1): 8,2
2024 (2): 6,5
(2) Program 
(3) Toplam finansal varliklardan TL mevduat, döviz tevdiat hesabı ve kıymeti madenier depo hesabı kalemieri çıkarılarak sermaye piyasası ürünlerinin payı hesaplanmaktadır. Sermaye piyasası ürünleri şu şekildedir: DřBS, Eurobond, Pay Senedi, Özel Sektör Borçlanma Araci, Kira Sertifikasi, VDMK, VTMK, Varant, Sertifika.


2.1.6. Maliye Politikası
a) Amaç
Kamu maliyesinde öngörülebilir bir yaklaşımla istikrarlı ve sürdürülebilir yapının güçlendirilmesi ile mali disiplinin korunması temel amaçtır.

b) Kamu Maliyesinin Temel Çerçevesi 
Maliye politikasi; mali disiplini temel alan, harcamaları rasyonelleştiren, nitelikli büyümeyi destekleyen ve kaynakların sürdürülebilirliğine, etkinlik ve verimlilik ilkesine dayanan bir yaklaşım çerçevesinde etkin bir araç olarak kullanılmaya devam edilecektir.
Yaşanan deprem afeti sonrasi iyileştirmeye ve risklerin azaltılmasina yönelik harcamalar hariç kamu açığı, mali konsolidasyon uygulamalarıyla kontrol altında tutularak kamu mali göstergelerinde iyileşme sağlanacaktır.

Harcama gözden geçirmeleri yoluyla verimsiz harcama alanları tasfiye edilerek kaynakların etkin, etkili ve ekonomik kullanımı sağlanacaktır.

Seçici ve hedef odaklı teşvik ve destek uygulamaları artırılacak, etkin olmayanlar kaldırılacaktır.

Sosyal yardım sistemi gözden geçirilecek, işgücüne katılıma mani olmayacak şekilde bütünleşik bir yapıda yeniden kurgulanacaktır.

Gelir dağılımında adaletin güçlendirilmesi ve sürdürülebilir gelirlerin artırılması için verginin tabana yayılması ve kayıt dışılıkla mücadele amacı doğrultusunda politikalar geliştirilecektir.

Vergi hizmetleri, gönüllü uyum, basitlik, uygulanabilirlik, öngörülebilirlik ve şeffaflık ilkeleri çerçevesinde geliştirilecektir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Harcama gözden geçirmeleri yoluyla verimsiz harcama alanlarının tasfiye edilmesi, kaynakların etkin, etkili ve ekonomik kullanımı sağlanacaktır. Harcama programlarının uygulama süreçlerinde etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.397)

Politika/Tedbir: Tedbir 397.1. Uygulamaya konulan performans esasli program bütçe sistemi geliştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Program Bütçe Sisteminin daha etkin kullanımı için çalışmalar sürdürülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 397.2. Harcama gözden geçirmelerinin etkin bir şekilde yapılabilmesini temin etmek üzere yöntem ve araçlar geliştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Harcama gözden geçirmeye yönelik iyi uygulama örnekleri araştırılacak, kurumsal kapasite güçlendirilecektir. 2. Harcama gözden geçirmeye ilişkin bir rehber taslağı hazırlanacaktır.

Tedbir 397.3. Harcama gözden geçirmeleri sistematik hale getirilerek verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek ve yeni harcama alanları sınırlandırilacaktır. Tedbir 397.4. Sosyal: yardımlarda mükerrerlikler engellenecek ve bilgi sistemleri uyumlu hale getirilecek, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu kaynaklarının daha etkin kullanımı sağlanacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Mahalli İdareler, STK'lar
1. Mevcut durum analizi yapılarak harcama gözden geçirme sistemi etkinleştirilecek ve sistematik hale getirilecektir.: 1. Sosyal yardım programlarının etkinliği analiz edilerek elde edilen sonuçlar doğrultusunda programlarda gerekli revizyonlar yapılacak, etkin olmayan programlar kaldırılacaktır. 2. Sosyal yardımlarda dijital dönüşüm sağlanarak sosyal yardım başvuruları ve sosyal incelemelerin dijital ortamda yürütülmesi ülke genelinde yaygınlaştırılacaktır. 1. Kamuda e-tedarik mimarisi

Tedbir 397.3. Harcama gözden geçirmeleri sistematik hale getirilerek verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek ve yeni harcama alanları sınırlandırilacaktır. Tedbir 397.4. Sosyal: Tedbir 397.5. Kamu hizmetlerinde dijital uygulamalar yaygınlaştırılacak, muhasebe ve harcama sistemlerinin bilişim altyapısı güçlendirilecek, ortaya çıkacak yeni hizmetlerin mevcut kamu idarelerince yerine getirilmesi sağlanacak ve böylece kamu harcamalarında verimlilik artırılacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Mevcut durum analizi yapılarak harcama gözden geçirme sistemi etkinleştirilecek ve sistematik hale getirilecektir.: oluşturulacak, bütünleşik kamu mali yönetimi kapsamında harcamalarda tasarruf sağlanması amacıyla merkezi kamu alım politikasının sistem altyapısı oluşturulacaktır. 2. Kamu finansmani planlamalarına katkı sağlamak, kamu idareleri tarafindan yüklenilen taahhütlü işlerin kayıt, takip ve denetimini sağlamak amacıyla bütünleşik kamu mali yönetimi kapsamında taahhüt kayıt ve takip uygulaması geliştirilecektir. 3. Bütünleşik kamu mali yönetimi e-tahsilat uygulamasında kurum sayısı ve tahsilat türleri artırılacak, kapsamda olmayan kamu özel hesapları e-tahsilat sistemine dahil edilerek nakit yönetimine katkı sağlanacaktır. 4. Kamu harcama ve gelir politikalarının belirlenmesi ve izlenmesine katkı sağlanması amacıyla, bütçe ve mali istatistiklerin karar destek sistemlerinden yararlanılarak yönetici ekranı ve raporları geliştirilecektir.

5. Döner sermayeli işletmelerin çerçeve mevzuat düzenlemeleri oluşturularak yeniden yapılandırıması çalışmalarının yürütülmesi ve bütünleşik kamu mali yönetim sistemlerine entegrasyonlan sağlanacaktır. 6. Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idari personel ödemelerinde tüm istihdam türlerinin sisteme dahil edilerek kamu personel harcamalarının bütünlük içerisinde planlanmasi, yürütülmesi ve izlenmesine katkı sağlanacaktır.: 1. Mevzuatin güncellenmesi ile ilgili teknik ve idari çalışmalar ilgili paydaş idarelerin de katılımıyla tamamlanacaktır. 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının alımlarına yönelik mevcut düzenlemeler gözden geçirilerek alim ve sözleşme süreçlerine yönelik uluslararası norm ve standartlara uyumlu yasal düzenlemeler için taslak hazırlanacaktır.

5. Döner sermayeli işletmelerin çerçeve mevzuat düzenlemeleri oluşturularak yeniden yapılandırıması çalışmalarının yürütülmesi ve bütünleşik kamu mali yönetim sistemlerine entegrasyonlan sağlanacaktır. 6. Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idari personel ödemelerinde tüm istihdam türlerinin sisteme dahil edilerek kamu personel harcamalarının bütünlük içerisinde planlanmasi, yürütülmesi ve izlenmesine katkı sağlanacaktır.: 1. Kamuda sık kullanılan ve merkezi olarak tedarikinde kamu faydası yüksek olan ürünler tespit edilecektir.

5. Döner sermayeli işletmelerin çerçeve mevzuat düzenlemeleri oluşturularak yeniden yapılandırıması çalışmalarının yürütülmesi ve bütünleşik kamu mali yönetim sistemlerine entegrasyonlan sağlanacaktır. 6. Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idari personel ödemelerinde tüm istihdam türlerinin sisteme dahil edilerek kamu personel harcamalarının bütünlük içerisinde planlanmasi, yürütülmesi ve izlenmesine katkı sağlanacaktır.: 1. Kamu kurum ve kuruluşlarının ihtiyaç fazlası taşıtlarının tespit edilmesine yönelik çalışma yapılacaktır. Taşıt ihtiyaçları öncelikle, tespit edilen ihtiyaç fazlası taşıtların devredilmesi yoluyla karşılanacaktır. 3. DMO ile Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu Sanayi ve Ticaret AŞ arasında imzalanan protokol kapsamında alınacak yerli elektrikli araçlar kamu kurum ve kuruluşlarının ihtiyaçları doğrultusunda tahsis edilecektir.

5. Döner sermayeli işletmelerin çerçeve mevzuat düzenlemeleri oluşturularak yeniden yapılandırıması çalışmalarının yürütülmesi ve bütünleşik kamu mali yönetim sistemlerine entegrasyonlan sağlanacaktır. 6. Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idari personel ödemelerinde tüm istihdam türlerinin sisteme dahil edilerek kamu personel harcamalarının bütünlük içerisinde planlanmasi, yürütülmesi ve izlenmesine katkı sağlanacaktır.: 1. Tek Hazine Kurumlar Hesabi uygulaması kapsamına alınabileceği değerlendirilen kurumlar gözden geçirilerek yeni kurumların uygulamaya dahil edilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 397.10. Tarimsal destekler girdi maliyetlerinin azaltılmasi, finansman yükünün hafifletilmesi, teknoloji odaklı dönüşümün hızlandırılması, stratejik üretimin artırılması ve bu yolla gida arz güvenliğinin temini doğrultusunda uygulanmaya devam edilecek, etkin olmayan uygulamalar sonlandırilacaktır.: Yeşil dönüşüm kapsamında emisyon azaltımına yönelik uluslararası taahhütlerin gerçekleştirilmesinde maliye politikası araçlarından yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.398)

Tedbir 397.10. Tarimsal destekler girdi maliyetlerinin azaltılmasi, finansman yükünün hafifletilmesi, teknoloji odaklı dönüşümün hızlandırılması, stratejik üretimin artırılması ve bu yolla gida arz güvenliğinin temini doğrultusunda uygulanmaya devam edilecek, etkin olmayan uygulamalar sonlandırilacaktır.: Tedbir 398.2. Enerji tüketiminde verimliliğin artırılması, iklim değişikliği ve çevre kirliliği ile mücadele edilmesine yönelik vergi uygulamalarına devam edilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Tarimsal desteklerin mevcut durumu sektördeki gelişmeler ve ihtiyaçlar da dikkate alınarak analiz edilecektir. 2. Belirlenen amaçları yeterince karşılamayan destek kalemleri tespit edilecektir.: 1. Çevreci vergilendirme politikaları kapsamında enerji tüketiminde verimliliği artırıcı, çevre kirliliği ve iklim değişikliği ile mücadeleyi destekleyici uygulamalara devam edilecektir.

Tedbir 397.10. Tarimsal destekler girdi maliyetlerinin azaltılmasi, finansman yükünün hafifletilmesi, teknoloji odaklı dönüşümün hızlandırılması, stratejik üretimin artırılması ve bu yolla gida arz güvenliğinin temini doğrultusunda uygulanmaya devam edilecek, etkin olmayan uygulamalar sonlandırilacaktır.: Vergi sosyolojisi dikkate alınarak gönüllü uyum, öngörülebilirlik ve şeffaflık ilkeleri çerçevesinde vergi hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.399)

Tedbir 397.10. Tarimsal destekler girdi maliyetlerinin azaltılmasi, finansman yükünün hafifletilmesi, teknoloji odaklı dönüşümün hızlandırılması, stratejik üretimin artırılması ve bu yolla gida arz güvenliğinin temini doğrultusunda uygulanmaya devam edilecek, etkin olmayan uygulamalar sonlandırilacaktır.: Tedbir 399.1. Kamuoyunun ve paydaş kurumların daha çok yararlanabileceği çeşitli vergi istatistikleri ve analizlerinin detayli ve düzenli olarak yayımlanacağı bir mekanizma oluşturulacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Tarimsal desteklerin mevcut durumu sektördeki gelişmeler ve ihtiyaçlar da dikkate alınarak analiz edilecektir. 2. Belirlenen amaçları yeterince karşılamayan destek kalemleri tespit edilecektir.: 1. Kamu kurumlarının ihtiyaç duydukları vergi istatistiklerinin paylaşılmasına yönelik altyapı çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 397.10. Tarimsal destekler girdi maliyetlerinin azaltılmasi, finansman yükünün hafifletilmesi, teknoloji odaklı dönüşümün hızlandırılması, stratejik üretimin artırılması ve bu yolla gida arz güvenliğinin temini doğrultusunda uygulanmaya devam edilecek, etkin olmayan uygulamalar sonlandırilacaktır.: Vergi sistemi, uluslararası normlara uygun ve ülke menfaatlerini azami ölçüde koruyarak dijital ekonominin gelişmesi ve derinleşmesine katkı sağlayacak, dijital faaliyetlerdeki kayıt dışılığı kavrayacak ve yatırım ortamının cazibesini artıracak şekilde geliştirilecektir.(Kalkınma Planı p.400)

Tedbir 397.10. Tarimsal destekler girdi maliyetlerinin azaltılmasi, finansman yükünün hafifletilmesi, teknoloji odaklı dönüşümün hızlandırılması, stratejik üretimin artırılması ve bu yolla gida arz güvenliğinin temini doğrultusunda uygulanmaya devam edilecek, etkin olmayan uygulamalar sonlandırilacaktır.: Tedbir 400.1. Vergi sisteminde dijital dönüşüme daha hızlı uyum sağlanması, dönüşümle sağlanan firsat ve kolaylıklardan daha fazla yararlanılabilmesi ve risklere karşı gerekli önlemlerin hızla alınabilmesi için ihtiyaç duyulan fiziki, beşeri ve teknolojik altyapı geliştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB
1. Tarimsal desteklerin mevcut durumu sektördeki gelişmeler ve ihtiyaçlar da dikkate alınarak analiz edilecektir. 2. Belirlenen amaçları yeterince karşılamayan destek kalemleri tespit edilecektir.: 1. Gelir İdaresi Başkanlığı bilişim sistemleri yenilenecek, fiziki yapısı iyileştirilecek, beşeri kaynakları geliştirilecektir.

Tedbir 397.10. Tarimsal destekler girdi maliyetlerinin azaltılmasi, finansman yükünün hafifletilmesi, teknoloji odaklı dönüşümün hızlandırılması, stratejik üretimin artırılması ve bu yolla gida arz güvenliğinin temini doğrultusunda uygulanmaya devam edilecek, etkin olmayan uygulamalar sonlandırilacaktır.: Tedbir 400.2. Teknolojik gelişmelerden yararlanılarak vergi idaresinin dijital kapasitesi artırılacak, kamu kurumları arasındaki koordinasyon güçlendirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB
1. Tarimsal desteklerin mevcut durumu sektördeki gelişmeler ve ihtiyaçlar da dikkate alınarak analiz edilecektir. 2. Belirlenen amaçları yeterince karşılamayan destek kalemleri tespit edilecektir.: 1. Yapay zekâ uygulamalarından faydalanmak suretiyle vergi daireleri tarafindan verilen hizmetlerin etkinliği artırılacaktır.

Tedbir 397.10. Tarimsal destekler girdi maliyetlerinin azaltılmasi, finansman yükünün hafifletilmesi, teknoloji odaklı dönüşümün hızlandırılması, stratejik üretimin artırılması ve bu yolla gida arz güvenliğinin temini doğrultusunda uygulanmaya devam edilecek, etkin olmayan uygulamalar sonlandırilacaktır.: Tedbir 40o.3. Temassız ve kâğıtsiz vergi daireleri hayata geçirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB
1. Tarimsal desteklerin mevcut durumu sektördeki gelişmeler ve ihtiyaçlar da dikkate alınarak analiz edilecektir. 2. Belirlenen amaçları yeterince karşılamayan destek kalemleri tespit edilecektir.: 1. Vergi dairelerinin tebligat süreçleri etkinleştirilerek tebligat işlemlerinin tamamının elektronik ortamda yapılması amacıyla gerekli hukuki ve teknik altyapı kurulacaktır. 2. Mahkeme, savcılik ve emniyet birimleri başta olmak üzere kamu kurumlarıyla yapılan yazışmaların ve bilgi paylaşımlarının elektronik olarak gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. 3. Vergi dairelerinin kendi iç işleyişleri gereği düzenledikleri tüm belgelerin elektronik belge olarak düzenlenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 400.4. Mükelleflere sunulan hizmetlerin ve uygulamaların etkinliği artırılacak, son teknolojik gelişmeleri kapsayan yeni nesil iletişim kanalları kullanılarak mükelleflere 7/24 gerçek zamanlı hizmet sunulması sağlanacaktır.: Tedbir 400.5. Dijital olarak alınıp satilabilen ve transfer edilebilen, dijital bir değeri temsil eden sanal varlıklar kullanılarak yapılan işlemlere yönelik mevzuat çalışmaları sürdürülecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, SPK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yapay zekâ destekli, makine öğrenmesi esası ile 7/24 çalışan kullanıcıların genel nitelikli, kişiye ve duruma özel olmayan vergi mevzuatıyla ilgili sorularının cevaplarina ve GİB elektronik ortam hizmetlerine en kısa sürede erişim sağlanması esasina dayanan, bilgilendirme, yönlendirme kabiliyetlerine sahip Dijital Vergi Asistanı (GİBİ) tarafindan sunulan hizmetlerin etkinliği artırılacaktır. 2. GİB tarafindan geliştirilen ve farkli internet adreslerinde hizmet veren uygulamalar bir çati altına toplanacak, Dijital Vergi Dairesinde sunulan hizmetler artırılacaktır.: 1. Dijital sanal varlıkların vergilendirilmesine yönelik olarak söz konusu varlıkların Türk hukuk sisteminde tanımlanmasına yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.

Tedbir 400.4. Mükelleflere sunulan hizmetlerin ve uygulamaların etkinliği artırılacak, son teknolojik gelişmeleri kapsayan yeni nesil iletişim kanalları kullanılarak mükelleflere 7/24 gerçek zamanlı hizmet sunulması sağlanacaktır.: Tedbir 400.6. Avrupa Birliği'ne katılım sürecinde müktesebata ve üyesi olduğumuz diğer uluslararası kuruluşlarca vergisel alanda belirlenen standartlara uyum çalışmalarına devam edilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yapay zekâ destekli, makine öğrenmesi esası ile 7/24 çalışan kullanıcıların genel nitelikli, kişiye ve duruma özel olmayan vergi mevzuatıyla ilgili sorularının cevaplarina ve GİB elektronik ortam hizmetlerine en kısa sürede erişim sağlanması esasina dayanan, bilgilendirme, yönlendirme kabiliyetlerine sahip Dijital Vergi Asistanı (GİBİ) tarafindan sunulan hizmetlerin etkinliği artırılacaktır. 2. GİB tarafindan geliştirilen ve farkli internet adreslerinde hizmet veren uygulamalar bir çati altına toplanacak, Dijital Vergi Dairesinde sunulan hizmetler artırılacaktır.: 1. AB müktesebatina uyum konusunda vergi alaninda gerekli çalışmalara devam edilecektir.

Tedbir 400.4. Mükelleflere sunulan hizmetlerin ve uygulamaların etkinliği artırılacak, son teknolojik gelişmeleri kapsayan yeni nesil iletişim kanalları kullanılarak mükelleflere 7/24 gerçek zamanlı hizmet sunulması sağlanacaktır.: Gelirin dengeli dağılımı gözetilerek vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabanının genişletilmesi ve vergi tahsilatının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.401)

Tedbir 400.4. Mükelleflere sunulan hizmetlerin ve uygulamaların etkinliği artırılacak, son teknolojik gelişmeleri kapsayan yeni nesil iletişim kanalları kullanılarak mükelleflere 7/24 gerçek zamanlı hizmet sunulması sağlanacaktır.: Tedbir 401.1. Vergi harcamaları gözden geçirilecek, etkin olmayan istisna, muafiyet ve indirimler kaldırılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yapay zekâ destekli, makine öğrenmesi esası ile 7/24 çalışan kullanıcıların genel nitelikli, kişiye ve duruma özel olmayan vergi mevzuatıyla ilgili sorularının cevaplarina ve GİB elektronik ortam hizmetlerine en kısa sürede erişim sağlanması esasina dayanan, bilgilendirme, yönlendirme kabiliyetlerine sahip Dijital Vergi Asistanı (GİBİ) tarafindan sunulan hizmetlerin etkinliği artırılacaktır. 2. GİB tarafindan geliştirilen ve farkli internet adreslerinde hizmet veren uygulamalar bir çati altına toplanacak, Dijital Vergi Dairesinde sunulan hizmetler artırılacaktır.: 1. Vergi mevzuatimızda yer alan teşvikler, istisna ve muafiyetler, rekabetçi üretime etkisi yönünden değerlendirilerek analiz edilecektir.

Tedbir 400.4. Mükelleflere sunulan hizmetlerin ve uygulamaların etkinliği artırılacak, son teknolojik gelişmeleri kapsayan yeni nesil iletişim kanalları kullanılarak mükelleflere 7/24 gerçek zamanlı hizmet sunulması sağlanacaktır.: Tedbir 401.2. Gelir, Kurumlar, Katma Değer Vergisi Kanunları ile Vergi Usul Kanununun, vergilemede adalet, eşitlik, öngörülebilirlik ve şeffaflık ilkeleri temelinde, vergi tabaninın genişletilmesine ve gönüllü uyumun artirilmasina destek veren, sade ve kolay uygulanabilir bir yapı oluşturmaya yönelik düzenlemeler hayata geçirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yapay zekâ destekli, makine öğrenmesi esası ile 7/24 çalışan kullanıcıların genel nitelikli, kişiye ve duruma özel olmayan vergi mevzuatıyla ilgili sorularının cevaplarina ve GİB elektronik ortam hizmetlerine en kısa sürede erişim sağlanması esasina dayanan, bilgilendirme, yönlendirme kabiliyetlerine sahip Dijital Vergi Asistanı (GİBİ) tarafindan sunulan hizmetlerin etkinliği artırılacaktır. 2. GİB tarafindan geliştirilen ve farkli internet adreslerinde hizmet veren uygulamalar bir çati altına toplanacak, Dijital Vergi Dairesinde sunulan hizmetler artırılacaktır.: 1. Düzenlemelere yönelik gerekli teknik ve hukuki hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 401.3. Kamu gelirlerinin tahsilat performansı artırılacak, vergi cezaları caydırıcılığı güçlendirecek şekilde gözden geçirilecektir.: Tedbir 401.4. Kayıt dışılıkla mücadele, yapay zekâ, büyük veri gibi teknolojik imkânlar destekli risk analiz faaliyetleriyle ve tüm tarafların etkin katılımıyla yürütülecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, VDK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Denetimlerde etkinliğin artırılmasına yönelik düzenlemeler hayata geçirilecektir.: 1. 2023-2025 Yılı Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Eylem Planında yer alan bileşen ve eylemlerin izleme, değerlendirme ve koordinasyon çalışmaları yürütülecektir. 2. Teknolojinin kullanımı vasıtasıyla geliştirilecek risk analizi ve değerlendirme çalışmaları kayıt dışı ekonomi ve vergi açığı ölçümleriyle desteklenecektir. 3. Vergi kayıp, kaçağı ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerle etkin mücadeleye yönelik büyük veri üzerinde uygun analiz teknikleri kullanılarak sektörel, finansal ve tematik risk analizi ve değerlendirme çalışmaları yürütülecek, çalışma sonuçları ilgili kurum ve kuruluşlar ile paylaşılacak, analizlerin daha etkin sonuçlar vermesini ve gelişimini desteklemeyi teminen sonuçları takip edilecektir. 4. Risk Analizi Değerlendirme ve Araştırma (RADAR) Sisteminin etkinliğinin artırılmasını teminen risk analiz ve değerlendirme çalışmalarında kullanılmak üzere yapay zekâ teknolojisine uygun yeni nesil risk senaryo ve veri modelleri hazırlanacaktir. 5. Vergi kaçakçılığıyla etkin mücadele kapsamında sahte belge kullanma ve düzenleme fillerinin tespitine yönelik proaktif bir yapida, erken uyarı özelliğine sahip, güncel gelişmeleri takip eden, paydaş kurumlarla koordineli, otomasyon sistemine dayali Bütünleşik Sahtecilik Modeli oluşturularak ve risk senaryoları ile beslemek suretiyle geliştirilecektir.

Yerel yönetimlerde kaynakların daha etkin kullanımı sağlanacak ve mali sürdürülebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.402): Tedbir 402.2. Yerel yönetimlerin gelirleri içerisinde öz gelirlerinin payını artırmaları sağlanacaktır.

Yerel yönetimlerde kaynakların daha etkin kullanımı sağlanacak ve mali sürdürülebilirlik güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.402): Tedbir 402.3. Yerel yönetimlere hizmetlerini aksatmalarına mani olmayacak şekilde borçlanma imkânı sağlanacak, mevzuat borç gelir ilişkisi sürdürülebilirliğini destekleyecek şekilde güçlendirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: 2,4
2023 (1): 6,4
2024 (2): 5,9

Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Program Tanimli Dengesi (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: -1,7
2023 (1): -4,9
2024 (2): -3,6

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Gelirleri (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: 27,8
2023 (1): 30,2
2024 (2): 31,2

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Harcamaları (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: 28,6
2023 (1): 36,7
2024 (2): 37,2

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Dengesi (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: -0,8
2023 (1): -6,5
2024 (2): -6,0

Performans Göstergeleri: Yapisal Genel Devlet Dengesi (Potansiyel GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: -0,2
2023 (1): -3,8
2024 (2): -2,7

Performans Göstergeleri: AB Tanımli Genel Yönetim Borç Stoku (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: 31,7
2023 (1): 33,3
2024 (2): 35,2
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.1.7 Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmanı
a) Mevcut Durum 
Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus orani, kayıt dışı istihdamla mücadele ve prim teşviklerinin etkisiyle 2022 yılında yüzde 88 düzeyine ulaşmıştır. Fili denetimlerin yanı sıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanılması ve kayıt dışı istihdamın azaltılmasina yönelik faaliyetlere devam edilmektedir.

9 Kasım 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7420 sayılı Kanunla, çalışanlara elektrik, doğal gaz ve diğer isınma giderlerine karşılik olmak üzere mevcut ücretlerine ilave olarak yapılan aylık 1.000 TL'yi aşmayan ödemelerin prime esas kazanca ve gelir vergisine tabi olmayacağına yönelik düzenleme yapılmıştır.


Aynı Kanunla, kamu üniversite hastanelerinin 31 Aralık 2022 tarihine kadar verdikleri tedavi hizmetlerine ilişkin toplam tahakkuk tutarının, 2022 yılı için SGK ile yapılan götürübedel sözleşmelerinde belirlenen tutardan düşük olması durumunda, aradaki farkın Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından tahsil edilmek üzere terkin edilmesi düzenlenmiştir.
28 Aralık 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7429 sayılı Kanunla genel sağlık sigortalılarının 1 Ocak 2013 öncesi döneme ait prim borçlarının tahsilinden vazgeçilmesi düzenlenmiştir.

29 Aralik 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 6619 sayılı Cumhurbaşkani Kararıyla prim borcu olanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilerin Sağlık Bakanlığıve bağlı kuruluşlarının sağlık tesisleri ile kamu üniversite hastanelerinden 2023 yılı sonuna kadar yararlanmasına imkân tanınmıştır.

Dönemsel Avro Değeri, Beşeri Tibbi Ürünlerin Fiyatlandırılmasına Dair Kararda 14Aralık 2022 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 6546 sayıli Cumhurbaşkanı Kararıyla yapılan değişiklikle yüzde 36,8 artırılarak 10,7578 TL'ye, 23 Temmuz 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7399 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla ise yüzde 30,5 artırılarak 14,0387 TL'ye çıkarılmıştır. 14 Mart 2023 tarihli ve 6932 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla eczacı kâr oranlarının belirlenmesinde kullanılan baremler yüzde 64 oranında artırılmıştır. Ayni Kararla,depocuya satış fiyatı 55,90 TL'nin altında olan ilaçlara, ilacın bulunduğu kamu iskonto barem grubu değişmeyecek şekilde 4 TL'ye kadar artış yapılması düzenlenmiştir.
29 Aralık 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı ile Kadın,Genç ve Mesleki Yeterlilik Belgesi Olanların Teşviki'nin uygulanma süresi 31 Aralık 2023tarihine kadar uzatilmiştır.

13 Ocak 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7431 sayılı Kanunla en düşük emekli aylığı 5.500 TL olarak düzenlenmiştir. Aynı Kanunla ücretli, kendi hesabına çalışan ve memur emeklilerinin emekli aylıkları Ocak ayında yüzde 30 oranında artırılmıştır.
5 Nisan 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7447 sayılı Kanunla en düşük emekli aylığı dosya bazında 7.500 TL'ye, emeklilere ödenen bayram ikramiyeleri 2.000 TL'ye yükseltilmiştir.

13 Ocak 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7431 sayılı Kanunla asgari ücret desteğinin 2023 yılı Ocak-Haziran dönemi için günlük 13,33 TL olması ve bu tutarın işverenlerin SGK'ya ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edilmek üzere İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanması düzenlemiştir. Ayrıca toplu iş sözleşmesine tabi işyerleri için söz konusu desteğin aylık 500 TL olarak esas alınacağı kararlaştırılmıştır. 24 Haziran 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararıyla ise asgari ücret desteği 2023 yılı Temmuz-Aralık dönemi için 500 TL'ye yükseltilmiştir.
Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler nedeniyle mücbir sebep hali ilan edilen illerde sigorta primleri altı ay süreyle ertelenmis, 17 ve 22 Şubat 2023 tarihli ResmîGazetelerde yayımlanan 6808 ve 6816 sayılı Cumhurbaşkanı Kararlarıyla, bölgedeki işyerlerinde kısa çalişma başvurularında uygunluk tespitinin yapılmasını beklemeksizin ödeme yapılabilmesi, ilgili işyerlerinde kısa çalışma uygulanan dönemde veya işsiz kalınan süre kadar nakdi ücret desteği yapılması ile depremin etkilerinin azaltılması amacıyla 

olağanüstü hal ilan edilen dönemde başlatılacak Toplum Yararına Programlardan yararlanma koşulları ve sürelerine ilişkin düzenleme yapılmiştır.
3 Mart 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7438 sayıli Kanunla 8 Eylül 1999 tarihi öncesinde uzun vadeli sigorta kollarında sigortalılık başlangıcı olan sigortalıların, yaşdışındaki diğer şartları taşımaları halinde yaşlılık veya emekli aylığından yararlandırılacağıhükme bağlanmıştır. Ayrıca bu kapsamda aylık bağlanan ücretli çalışanlardan, işten ayrılışbildirgesi verilmesini takip eden 30 gün içerisinde en son çalışılan işyerinde sosyal güvenlik destek primine tabi çalışmaya başlamaları halinde, işveren hissesinin beş puanlık kısmına isabet eden tutarın Hazineden karşılanacaği düzenlenmiştir.

12 Mart 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7440 sayılı Kanunla 5510 sayılıKanuna tabii sigortalıların 2022 yılı Aralık ayı ve önceki aylara ilişkin tahakkuk ettiği halde ödenmemiş olan borçlarının yeniden yapılandırılacağı düzenlenmiştir. Bu kapsamda,ödenmemiş olan sigorta primi, emeklilik keseneği ve kurum karşılığı, işsizlik sigortası primi,sosyal güvenlik destek primi, isteğe bağlı sigorta primi, topluluk sigortası primi, SGK tarafindan takip edilen damga vergisi, özel işlem vergisi ve eğitime katkı payı için ödemenin süresinin bitişi ile Kanunun yayımlandığı tarih arası süre için Yİ-ÜFE aylık değişim oranlarıesas alınarak hesaplanacak tutarın ödenmesi halinde gecikme cezasi ve gecikme zammi gibi alacakların tahsilinden vazgeçileceği belirtilmiştir. Yİ-ÜFE aylık değişim oranı esas alınarak hesaplanacak tutarın peşin ödenmesi halinde yüzde 90'ından vazgeçileceği, 48 aya kadar yapılacak taksitlendirmelerde ise belirli katsayıların uygulanması düzenlenmiştir.
16 Mart 2023 tarihli Mükerrer Resmî Gazete'de yayımlanan Sağlik Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğle SUT puan listelerindeki yoğun bakım tedavileri yüzde 40, diğer tüm paketlerde yüzde 55, acil muayene, yeşil alan ve konsültasyonlarda yüzde 20; tibbi malzemeler, ortez/protez tutarlarında yüzde 50 ila 100arasında, gözlük cam ve çerçeve için ödenen tutarlarda ise yüzde 39 ila 200 arasında artışyapılmıştır. 24 Ağustos 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğle vaka başı muayene, yoğun bakım,hemodiyaliz gibi işlemlerde SuT fiyatlarında ve sigortalıların hastanelerde aldıkları sağlık hizmetinde kullanılan tibbi malzeme bedellerinde değişen oranlarda artış yapılmıştır.
Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açısından önemli bir gösterge olan aktif/pasif oranı 2021 yılında 1,94 iken 2022 yılında bu oran 2,0 olarak gerçekleşmiştir. Ayni dönemde çırak, stajyer ve kursiyerler hariç tutulduğunda bu oran 1,79 seviyesinden 1,86'ya yükselmiştir.


TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 
2020: 12 242 232
2021: 12 443 742
2022: 12 701 720

2020: 3 141 097
2021: 3 188 540
2022: 3 277 097

2020: 2 153 575
2021: 2 200 802
2022: 2 215 783

2020: 6 947 560
2021: 7 054 400
2022: 7 208 840

2020: 1,46
2021: 1,45
2022: 1,48

2020: 2,90
2021: 2,90
2022: 2,88

2020: 44 140 472
2021: 45 042 100
2022: 45 858 112

2020: 15 219 642
2021: 16 184 842
2022: 17 348 662

2020: 319 862
2021: 316 932
2022: 314 257

2020: 31 250
2021: 27 036
2022: 22 987

2020: 346 624
2021: 330 828
2022: 636 302

2020: 1 440 762
2021: 1[TELEFON]: 1 492 323

2020: 7 829 997
2021: 8 097 307
2022: 8 359 180

2020: 18 952 335
2021: 18[TELEFON]: 17 684 401

2020: 2,22
2021: 2,27
2022: 2,37

2020: 1,54
2021: 1,45
2022: 1,31

2020: 15 008 698
2021: 15 411 780
2022: 15 725 984

2020: 2 173 705
2021: 2[TELEFON]: 2 619 030

2020: 124 530
2021: 131 868
2022: 120 610

2020: [TELEFON]: [TELEFON]: 512 966

2020: 2[TELEFON]: 2[TELEFON]: 2 553 262

2020: 9 656 246
2021: 9 706 009
2022: 9 920 116

2020: 1,13
2021: 1,24
2022: 1,27

2020: 4,27
2021: 3,88
2022: 3,83

2020: 428 475
2021: 432 385
2022: 438 989

2020: 141 678
2021: 141 579
2022: 144 213

2020: 94 972
2021: 96 103
2022: 97 041

2020: 191 825
2021: 194 703
2022: 197 735

2020: 1,49
2021: 1,47
2022: 1,49

2020: 2,02
2021: 2,05
2022: 2,04

2020: 72[TELEFON]: 73 932 199
2022: 75 331 865

2020: 20 676 122
2021: 22 027 915
2022: 23 389 002

2020: 124 530
2021: 131 868
2022: 120 610

2020: [TELEFON]: [TELEFON]: 535 953

2020: 319 862
2021: 316 932
2022: 314 257

2020: 346 624
2021: 330 828
2022: 636 302

2020: 1 440 762
2021: 1[TELEFON]: 1 492 323

2020: 12[TELEFON]: 12 847 135
2022: 13 128 225

2020: 35 747 966
2021: 35 305 338
2022: 34 813 357

2020: 1,87
2021: 1,94
2022: 2,00

2020: 1,72
2021: 1,79
2022: 1,86

2020: 2,06
2021: 1,93
2022: 1,81

2020: 83 614 362
2021: 84 680 273
2022: 85 279 553

2020: 86,8
2021: 87,3
2022: 88,3
Kaynak: SGK, TÜIK 

(1) Zorunlu sigorta, isteğe bağlı ve diğer sigorta kollarını kapsamaktadır.
(2) Zorunlu sigorta ve yurt dışi topluluk sigortasını kapsamaktadır.

(3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamındaki sigortalıları kapsamaktadır.
(4) Muhtarlık ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır.


b) Amaç
Sosyal güvenlik sisteminin kapsamının artırılmasi, daha adil ve etkin bir yapiya kavuşturulması ile uzun dönemli mali sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: p.404)

Politika/Tedbir: Tedbir 404.1. Sisteme girişlerin kolaylaştırılması için farklı meslek ve gelir gruplarına yönelik yeni uygulamalar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal güvenlik kapsamında yer almayan veya sisteme girişi zor olan gruplar için kolaylaştırıcı mekanizmalar geliştirilmesi yönünde çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 404.2. Kolay işverenlik uygulaması yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kolay işverenlik uygulamasının yaygınlaştırılmasına yönelik mevzuat çalişmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 404.3. Düşük gelirli Çalışma ve Sosyal Güvenlik 1.Düşük gelirli esnaf, sanatkâr, esnaf, sanatkâr, çiftçiler ve Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye çiftçiler ve mevsimlik çalışanlar mevsimlik çalışanlar gibi Bakanlığı, gibi gruplar için mikro sigorta gruplara özel sosyal sigorta Strateji ve Bütçe Başkanlığı programlarının geliştirilmesi programları oluşturulacaktır. yönünde çalışma yürütülecektir. Sosyal güvenlik mevzuatı ve uygulamaları değişen işgücü piyasası koşullarına ve yeni nesil esnek çalışma modellerine uyumlu hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.405)
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı: Tedbir 404.3. Düşük gelirli esnaf, sanatkâr, çiftçiler ve mevsimlik çalışanlar gibi gruplara özel sosyal sigorta programları oluşturulacaktır.
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Düşük gelirli esnaf, sanatkâr, çiftçiler ve mevsimlik çalışanlar gibi gruplar için mikro sigorta programlarının geliştirilmesi yönünde çalışma yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 405.1. Dijitalleşmeyle birlikte geleneksel işyeri kavramının dışında ortaya çıkan yeni çalışma modellerinin sosyal güvenlik sistemiyle uyumlaştırılması için teknik ve hukuki altyapının güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dijitalleşmeyle birlikte ortaya çıkan yeni çalışma modellerinin sosyal güvenlik sistemiyle uyumlaştırılması için gerekli teknik ve hukuki altyapının oluşturulmasına yönelik hazırlık çalışmaları yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 405.2. Sosyal güvenlik uygulamalarının başta kısmi süreli çalışma olmak üzere esnek çalışma modelleriyle uyumu artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Kısa çalışma, evden çalışma, hibrit çalışma gibi esnek çalışma modellerinin sosyal güvenlik sistemine uyumunu artirmak üzere çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Kişilerin daha çok istihdamda kalmasını teşvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.406)

Politika/Tedbir: Tedbir 406.1. Sosyal güvenlik sisteminde hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi güçlendirecek reformlar hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengesini güçlendirmek üzere reform alanlarını belirlemek için ilgili kurumlar arasında ortak çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 406.2. Aylık bağlama sistemi kişilerin daha çok istihdamda kalmasını teşvik edecek ve mali yük getirmeyecek şekilde yeniden düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal güvenlik kapsamı genişletilerek prim tabanı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çalışanların daha uzun süre istihdamda kalmasını teşvik edecek bir aylık bağlama sistemi için dünya uygulamaları da dikkate alınarak maliyet çalışması yapılacaktır.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta beklenen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 406.4. Sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirliğine ilişkin göstergelerin düzenli olarak izlenmesi ve buna yönelik raporların oluşturulması sağlanacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali görünümüne ilişkin düzenli raporların oluşturulmasi sağlanacaktır.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta beklenen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Nüfusun yaşlanmasının sosyal güvenlik sistemi üzerindeki etkilerinin azaltılması için bakım sigortası ve mesleki rehabilitasyon uygulamaları hayata geçirilecektir. (Kalkınma Plani p.407)

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta beklenen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 407.1. Yaşlı bakım hizmetlerinin finansmanı için bakım sigortası kurulacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), SGK, GİB
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Yaşlı bakım hizmetlerinin finansmanına yönelik oluşturulması planlanan bakım sigortası için dünya uygulamaları incelenerek model çalışması yapılacaktır.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta beklenen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 407.2. Sürekli iş göremezlik geliri veya maluliyet aylığı alan kişilerin yeniden işgücü piyasasına dönmesi için mesleki rehabilitasyon uygulaması hayata geçirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), SGK, GİB
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sürekli iş göremezlik geliri veya maluliyet aylığı alan kişilerin yeniden işgücü piyasasına dönmesi için mesleki rehabilitasyon uygulamasına yönelik hazırlık çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta beklenen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Sosyal güvenlik sisteminde prim tahsilatları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.408)

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta beklenen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 408.1. Prim borçlarının takip ve tahsilat süreçleri etkinleştirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), SGK, GİB
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. 6183 sayılı Kanun çerçevesinde takip işlemleri etkin şekilde uygulanacaktır. 2. SGK'ya borcu bulunan sigortalilar ile iletişim kurularak borcun ödenmesi konusunda rehberlik ve bilgilendirme yapilacaktır.

Tedbir 406.3. Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla emeklilik kriterlerinin belirlenmesinde doğuşta beklenen yaşam süresi artışı ile uyumlu otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 408.2. Denetimler yoluyla sosyal güvenlik sisteminin etkinliği artırılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), SGK, GİB
1. Doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışa uyumlu olarak emeklilik yaşının belirlenmesi için otomatik ayarlama mekanizmalarına ilişkin çalışmalar yapılacaktır.: 1. Sektörlere ve işyerlerine yönelik risk odaklı ve tarama şeklinde denetim faaliyetleri gerçekleştirilecek, prime esas kazancı bir önceki aya göre yüzde 20'den fazla azalan sigortalilara kisa mesaj yoluyla uyarı gönderilecektir. 2. Denetim alt yapisının iyileştirmesi amacıyla denetimde ihtiyaç olan anlik verilere ulaşılabilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 408.3. Kayıt dışi istihdam ve kayıt dışı ücretle mücadelede veri analizine dayali risk odaklı denetim faaliyetleri artırılarak prim tabani genişletilecektir.: Sosyal güvenlik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için istihdam teşvikleri gözden geçirilecek, hizmet sunumunun kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.409)

Tedbir 408.3. Kayıt dışi istihdam ve kayıt dışı ücretle mücadelede veri analizine dayali risk odaklı denetim faaliyetleri artırılarak prim tabani genişletilecektir.: Tedbir 409.1. Istihdam teşviklerinden etkin olmayanlar sonlandırılacak, kadın, genç ve engellilere yönelik teşviklerin ağırlığı artırılarak teşvik sisteminin sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanığı (S), SGK, GİB: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlıği, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Kayıt dışılığın yoğun olduğu sektörler ile küçük ölçekli işletmelere yönelik yıl içerisinde risk analizlerine dayali denetim faaliyetleri planlanarak uygulanacaktır. 2. Ülke genelinde kayıtlı istihdamın önemi hakkında ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri konusunda bilgilendirme, bilinçlendirme ve rehberlik çalışmaları yapılacaktır. 3. Yapılan analizler sonucunda eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işyerlerine yönelik denetim ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. İstihdama yönelik teşvik, destek ve programlar gözden geçirilecek, özel politika gerektiren gruplara yönelik teşvikler artırılarak teşvik sistemi sade ve etkin bir yapıya kavuşturulması için ortak çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 408.3. Kayıt dışi istihdam ve kayıt dışı ücretle mücadelede veri analizine dayali risk odaklı denetim faaliyetleri artırılarak prim tabani genişletilecektir.: Tedbir 409.2. Kişilerin etkin bir sosyal güvenlik hizmeti alabilmeleri için Sosyal Güvenlik Kurumu'nun bilişim teknolojileri kapasitesi artırılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanığı (S), SGK, GİB: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SGK
1. Kayıt dışılığın yoğun olduğu sektörler ile küçük ölçekli işletmelere yönelik yıl içerisinde risk analizlerine dayali denetim faaliyetleri planlanarak uygulanacaktır. 2. Ülke genelinde kayıtlı istihdamın önemi hakkında ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri konusunda bilgilendirme, bilinçlendirme ve rehberlik çalışmaları yapılacaktır. 3. Yapılan analizler sonucunda eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işyerlerine yönelik denetim ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Sistemde yer alan sunucular, veri tabanlari, ağ ve güvenlik cihazlari, uygulama sunucuları ve işletim sistemlerinin kritik altyapılarının stabil versiyon ve yama güncellemeleri tamamlanacaktır.

Tedbir 408.3. Kayıt dışi istihdam ve kayıt dışı ücretle mücadelede veri analizine dayali risk odaklı denetim faaliyetleri artırılarak prim tabani genişletilecektir.: Tedbir 409.3. Bürokrasinin azaltılması ve sigortalilara daha etkin hizmet verilebilmesi amacıyla SGK'nın diğer kurum ve kuruluşlarla yaptığı veri paylaşım işlemlerinin sayısı artırılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanığı (S), SGK, GİB: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), SGK, İlgili Kamu Kurumları
1. Kayıt dışılığın yoğun olduğu sektörler ile küçük ölçekli işletmelere yönelik yıl içerisinde risk analizlerine dayali denetim faaliyetleri planlanarak uygulanacaktır. 2. Ülke genelinde kayıtlı istihdamın önemi hakkında ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri konusunda bilgilendirme, bilinçlendirme ve rehberlik çalışmaları yapılacaktır. 3. Yapılan analizler sonucunda eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işyerlerine yönelik denetim ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Hizmet sunumu etkinliği ve kurumlar arası koordinasyonun güçlendirilmesi amacıyla kamu kurumlarıyla yapılan veri paylaşımı protokolleri artırılarak bürokrasi azaltılacaktır.

Tedbir 408.3. Kayıt dışi istihdam ve kayıt dışı ücretle mücadelede veri analizine dayali risk odaklı denetim faaliyetleri artırılarak prim tabani genişletilecektir.: Sosyal güvenlik sistemi, emekli refahının artırılması ve kişilere ilave sağlık güvencesi sağlanması amacıyla tamamlayıcı emeklilik ve sağlık sistemleriyle desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.410)

Tedbir 408.3. Kayıt dışi istihdam ve kayıt dışı ücretle mücadelede veri analizine dayali risk odaklı denetim faaliyetleri artırılarak prim tabani genişletilecektir.: Tedbir 410.1. Genel Sağlık Sigortası sisteminin sürdürülebilirliğinin güçlendirilmesi, kişilere alternatif bir sağlik güvencesi sağlanması ve sağlık hizmet sunumundaki kapasitenin etkin kullanımı için tamamlayıcı sağlık sigortacılığı teşvik edilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanığı (S), SGK, GİB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S) Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu
1. Kayıt dışılığın yoğun olduğu sektörler ile küçük ölçekli işletmelere yönelik yıl içerisinde risk analizlerine dayali denetim faaliyetleri planlanarak uygulanacaktır. 2. Ülke genelinde kayıtlı istihdamın önemi hakkında ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri konusunda bilgilendirme, bilinçlendirme ve rehberlik çalışmaları yapılacaktır. 3. Yapılan analizler sonucunda eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işyerlerine yönelik denetim ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Sağlık hizmet kapasitesinin etkin kullaniminın teminen kişilere uygun maliyetlerle alternatif sağlık güvencesi sağlamak üzere tamamlayıcı sağlık sigortacılığının yaygınlaştırılmasına yönelik mevzuat değişikliği için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.

Sağlık hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alınarak ilaç ve tedavi harcamaları daha etkin hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.1. İlaç ve tedavi hizmetlerinde daha etkin fiyatlandırma mekanizmaları oluşturulacaktır.

Sağlık hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alınarak ilaç ve tedavi harcamaları daha etkin hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.2. Beşeri tıbbi ürünlerin geri ödeme sisteminde alternatif modellerin kullanılmasi sağlanacaktır.

Sağlık hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alınarak ilaç ve tedavi harcamaları daha etkin hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.3. Sağlık hizmetlerinin finansmanında değer bazlı geri ödeme yöntemlerinin kullanılması sağlanacak, ödenen ilaç ve tedavilere yönelik düzenli aralıklarla geriye dönük analizler yapilarak ödeme listelerinin etkinliği artırılacaktır.

Sağlık hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alınarak ilaç ve tedavi harcamaları daha etkin hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.4. Yurt dışından temin edilen ilaçlar gibi hızlı artış gösteren gruplarda harcamalar etkinleştirilecektir.

Sağlık hizmetlerinde öngörülebilirlik ve sürdürülebilirlik dikkate alınarak ilaç ve tedavi harcamaları daha etkin hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.5. Akılcı ilaç kullanımı teşvik edilerek ilaç ve tedavi harcamalarını rasyonelleştirecek tedbirler alinacaktır.

Tedbir 411.6. Devlet Malzeme Ofisi ile birlikte "Sağlık Market" uygulamasının kapsamı genişletilerek ilaç ve tibbi malzeme tedarik zinciri daha da güçlendirilecektir.: Tedbir 411.7. Sağlık hizmetlerinin gereksiz ve etkin olmayan kullanımıni önlemeye yönelik düzenlemeler yapılacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK, Üniversiteler,: Sağlık Bakanlığı (S), SGK, Üniversiteler, Özel Hastaneler
1. DMO Tedarik İşbirliği Protokolünün kapsamı daha fazla ürün içerecek şekilde genişletilecektir.: 1. Sağlık hizmetlerinin gereksiz kullanımıni önlemeye yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. 2. Gereksiz tetkik ve tahlillere yönelik müeyyidelerin performans sistemine dahil edilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 411.6. Devlet Malzeme Ofisi ile birlikte "Sağlık Market" uygulamasının kapsamı genişletilerek ilaç ve tibbi malzeme tedarik zinciri daha da güçlendirilecektir.: Tedbir 411.8. Sağlık ürün ve hizmetlerinde talep kontrolü daha etkin sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK, Üniversiteler,: Sağlık Bakanlığı (S), SGK, Üniversiteler
1. DMO Tedarik İşbirliği Protokolünün kapsamı daha fazla ürün içerecek şekilde genişletilecektir.: 1. Sağlık ürün ve hizmetlerinde gereksiz talebi önlemek için katılım payları daha etkin kullanılacaktır.

Tedbir 411.6. Devlet Malzeme Ofisi ile birlikte "Sağlık Market" uygulamasının kapsamı genişletilerek ilaç ve tibbi malzeme tedarik zinciri daha da güçlendirilecektir.: Tedbir 411.9. Sağlık hizmetlerinin geri ödemesinde risk analizini ve hizmet sunucularının davranışlarını dikkate alan denetim modelleri geliştirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK, Üniversiteler,: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK
1. DMO Tedarik İşbirliği Protokolünün kapsamı daha fazla ürün içerecek şekilde genişletilecektir.: 1. Sağlik hizmet sunucularının denetiminde risk analizi modellerinin daha etkin kullanılması sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: SGK'ya Yapilan Bütçe Transferlerinin GSYH'ye Oranı
Birim: Yüzde
2022: 2,6
2023(1): 3,6
2024(2): 3,7

Performans Göstergeleri: Dosya Bazinda Aktif-Pasif Orani (3)
Birim: Oran
2022: 1,9
2023(1): 1,6
2024(2): 1,6

Performans Göstergeleri: Toplam Prim Tahsilat Orani
Birim: Yüzde
2022: 85
2023(1): 85
2024(2): 86

Performans Göstergeleri: Sosyal Sigorta Kapsami
Birim: Yüzde
2022: 88
2023(1): 89
2024(2): 90
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

( Stajyerler, kursiyerler ve çıraklar hariç tutulmuş, kişi sayısı yerine dosya sayısı esas alınmış ve sosyal güvenlik destek primine tabi 
olanlar aktif sigortali kapsamina dahil edilmiştir 


2.1.8 Kamu İşletmeciliği ve Özelleştirme 
a) Amaç
Kamu işletmelerinin faaliyetlerini makroekonomik, sektörel, sosyal politikalarla uyum icerisinde ve kamu maliyesinde sürdürülebilirliği destekleyen bir anlayışla etkin ve verimli bir şekilde sürdürmesi temel amaçtır.


b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: KİT yönetişim reformuna yönelik düzenlemeler hayata geçirilerek KiT'lerde iyi uygulama örnekleri ışığında etkinliği ve verimliliği artıracak kurumsal yönetim anlayışı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.413)

Politika/Tedbir: Tedbir 413.1. KIT'lerin üst yönetiminde kurumsal yönetim anlayışı güçlendirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Bakanlıklar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararasi örnekler ve kurumsal yönetim ilkelerine yönelik ülkemiz mevzuati incelenecek, iyi uygulamalar çerçevesinde öneri seti hazırlanacaktır. 2. Öneri setine uygun olarak mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 413.2. Kamu işletmelerinin ve yönetim kurullarının hesap verebilirliğinin artırıması amacıyla KİT'lerin statü ve konumları yeniden belirlenecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Bakanlıklar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KİT yönetişim reformu kapsamında KİT'lerin faaliyetleri ticari olan ve ticari olmayan ayrımına göre yeniden siniflandırılacaktır.

Politika/Tedbir: KiT'lerde istihdam politikası insan kaynağı kalitesini ve kurumsal kapasiteyi geliştirecek şekilde uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.414)

Politika/Tedbir: Tedbir 414.1. KIT'lerin insan kaynakları yönetimi, faaliyetlerinde devamlılığı sağlayacak ve kurumsal hafızayı koruyacak şekilde uygulanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili KİT'ler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Niteliği itibarıyla belirli personel sayısının altında çalışılması hâlinde faaliyetleri operasyonel aksaklıklara uğrayabilecek KİT'ler için düzenleme yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 414.2. KIT'lerde nitelikli personel istihdami sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili KİT'ler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Nitelikli personel istihdami konusunda özel sektörle rekabet halinde olan, ileri teknoloji ve Ar-Ge gerektiren faaliyet alanlarında çalışan KİT'lerde nitelikli personel istihdamını kolaylaştırmaya yönelik hazırlık çalışmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Kamu işletmelerinin organizasyon yapıları güçlendirilecek ve aralarındaki koordinasyon artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.415)

Politika/Tedbir: Tedbir 415.1. Benzer fonksiyonları icra eden birimler veya işletmeler birleştirilerek kamu kaynaklarının kullanımında etkinlik sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Ulaștırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı, TDİ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Özelleştirme kapsam ve programinda bulunan ve limanlarının büyük bir kısmının işletme hakkı devredilmiş olan TDİ'nin, mevcut görev ve faaliyetleri çerçevesinde hazırlanacak rapor ışığında, dönüşümü için gerekli adımlar atılacaktır.

Politika/Tedbir: Kamu mali disiplinini güçlendirmek amacıyla farklı statülerde yer alan kamu işletmeleri izlenecek, KiT'lerin muhasebe sistemlerinin etkinliği artırılacak ve mali yapıları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.416)

Politika/Tedbir: Tedbir 416.1. 233 sayılı KHK haricinde faaliyet gösteren kamu işletmelerinde mal disiplinin sağlanması ve mali riskin takip edilmesi amacıyla kuruluşların finansal ve finansal olmayan bilgilerinin takibi için çerçeve düzenleme yapilacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu İşletmeleri
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 233 sayılı KHK haricinde faaliyet gösteren ve kamu payı yüzde 50'den fazla olan kamu işletmelerinin iştirakleri ve bağlı ortaklıklarının tamamı izlenerek çeyrekler itibarıyla mali ve mali olmayan verileri raporlanacaktır.

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 416.3. KIT'lerin mali durumlari ve finansman giderlerindeki artışa bağlı olarak Hazine borçlanma maliyetini en iyi koşullarda sağlayan KİT borçlanma politikası izlenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılık ĀŞ: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, KİT'ler
1. TCDD Taşımacılık AŞ hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. KİT'lerin banka kredileri kullanımına ilişkin finansman maliyeti verileri derlenecektir.

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 416.4. Dijital dönüşüm perspektifiyle KİT'lerin mevcut bilgi sistemi altyapısı iyileştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılık ĀŞ: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, KİT'ler
1. TCDD Taşımacılık AŞ hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT'ler ve bağlı ortaklıklarına ait mali ve mali olmayan verilerin sistem üzerinden daha etkin takibi sağlanacaktır.

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: KiT'ler tedarik ve satış faaliyetlerini piyasa şartları çerçevesinde kamu maliyesine daha az yük getirecek şekilde kârlılık ve verimlilik esaslarına göre sürdürecektir. (Kalkınma Plani p.417)

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 417.1. KİT'lerin faaliyet ve yatırımlarında girdi temininin hizli, ekonomik, kaliteli ve rekabetçi bir şekilde gerçekleştirilmesi amacıyla sektörel kamu alımları düzenlemesi hayata geçirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılık ĀŞ: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kamu İhale Kurumu, İlgili Kamu İşletmeleri
1. TCDD Taşımacılık AŞ hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. Kamu sermayeli kuruluş ve işletmelerin alımları için rekabet ve saydamlik ilkeleri temelinde, uluslararası uygulamalarla ve ticari faaliyet esaslarıyla uyumlu mevzuat düzenlemesi hazırlanacaktır.

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 417.2. KİT'lerin fiyat ve tarifeleri ticari esaslara göre belirlenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılık ĀŞ: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, KİT'ler
1. TCDD Taşımacılık AŞ hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. KİT'lerin fiyat ve tarifelerinin ticari esaslara göre belirlenmesini kolaylastıracak mekanizmalar tesis edilecektir.

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.418)

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 418.1. Özelleştirme uygulamalarında uzun vadeli sektörel öncelikler çerçevesinde ve belirlenmiş bir program kapsamında halka arz dâhil olmak üzere yeni ve alternatif modeller kullanılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılık ĀŞ: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Bakanlıklar, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı, İlgili KİT1ler
1. TCDD Taşımacılık AŞ hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. İşletme hakkı devri yöntemiyle özelleştirilmesi planlanan varlik ve tesislere ilişkin işlemler tamamlanacaktır.

Tedbir 416.2. KİT'lerin kamusal ve ticari faaliyetlerinin ayrıştırılmasını sağlayacak etkin bir maliyet muhasebe sistemine geçilecektir.: Tedbir 418.2. Plan döneminde özelleştirme portföyünde bulunan şirket ve varlıkların özelleştirilmesine devam edilecek özelleştirme potansiyeli olan yeni şirket ve varlıkların portföye dâhil edilmesi sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TCDD Taşımacılık ĀŞ: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Bakanlıklar, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı, gili KİT'1er
1. TCDD Taşımacılık AŞ hat ve tren bazında maliyetlerinin etkin bir şekilde izlenmesine olanak sağlayacak maliyet muhasebesi sistemi geliştirecektir.: 1. Özelleştirme portföyünde bulunan kamuya ait elektrik üretim varlıklarının özelleştirme ihalesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. 2. Özelleştirme kapsam veya programında yer almayan şirket, varlik ve hizmetlerin kapsam ve programa alınmasına yönelik hazırlık çalışmaları yapılacaktır. 3. Özelleştirme portföyünde bulunan şirket ve varlıkların özelleşștirme işlemlerine devam edilecektir.

c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam Katma Değer (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: 0,58
2023 (1): 0,64
2024 (2): 0,66

Performans Göstergeleri: Satış Hasılatı (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: 5,69
2023 (1): 3,74
2024 (2): 3,88

Performans Göstergeleri: Toplam Bütçe ve Fon Transferleri (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: 1,38
2023 (1): 1,83
2024 (2): 1,83

Performans Göstergeleri: Temettü ve Hasilat Payi (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: 0,16
2023 (1): 0,13
2024 (2): 0,16

Performans Göstergeleri: Yatırım (GSYH'ye Oran)
Birim: Yüzde
2022: 0,73
2023 (1): 0,65
2024 (2): 0,66

Performans Göstergeleri: Borçlanma Gereği (GSYH'ye Oran) (3)
Birim: Yüzde
2022: 2,96
2023 (1): 1,75
2024 (2): 1,78
(1)Gerçekleşme Tahmini 
(2)Program 

Bütçe ve fon transferleri hariçtir.

2.2. YEŞİL VE DİJİTAL DÖNÜŞÜMLE REKABETÇİ ÜRETİM 
2.2.1. İmalat Sanayii 
a) Mevcut Durum 
On İkinci Kalkınma Planında yeşil ve dijital dönüşümle rekabetçi üretim eksenlerden biri olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda Planda imalat sanayiinde yatırımi, üretimi, istihdamıve ihracatı artırmaya yönelik politikalara öncelik verilmiştir. Plan döneminde ihracata dönük,teknoloji yoğun, katma değeri yüksek, yerel kaynakları azami seviyede kullanan, yeşil ve dijital dönüşümü odağına alan bir üretim yapısıyla ülkemiz imalat sanayiinin rekabetçiliğinin artırılması ve önemli bir üretim merkezi haline gelmesi hedeflenmektedir.
İmalat sanayii, verimlilik artışındaki kritik rolü nedeniyle ülkelerin kalkınmasında ve sürdürülebilir büyümesinde büyük önem arz etmekte, ihracat potansiyeli sayesinde döviz geliri ve teknoloji transferine imkân sağlamaktadır. İmalat sanayiindeki dışa açık rekabetçi üretim yapısı emek piyasasına yön vermekte, Ar-Ge faaliyetlerinin önemli kısmı imalat sanayiinde gerçekleşmektedir. Bu sanayiinin pozitif dişsallikları hem kendi alt sektörlerinde hem de hizmet ve inşaat sektörlerinde üretim ve istihdam oluşturmaya ve cari işlemler açığının azaltılmasına katkı sunmaktadır.

Türk sanayii, küresel salgın şoku sonrası toparlanmanın başladığı 2020 yılı üçüncüçeyreğinden bu yana güçlü büyüme performansını 2023'ün ilk sekiz ayında da sürdürmüştür. Ancak Rusya ve Ukrayna arasındaki savaş ortamının daha da derinleştirdiği küresel enerji krizi, girdi fiyatlarındaki yüksek seyir, tedarik zincirlerinde yaşanan kopmalar ve jeopolitik riskler sebebiyle dünya ekonomisindeki yavaşlama ülkemiz sanayii üzerine olumsuz baskı oluşturmaktadır. Özellikle en büyük ihracat pazarımız olan Avrupa'da yükselen resesyon beklentilerinin önümüzdeki dönemde ülkemiz sanayiinin dış talebini etkilemesi beklenmektedir.

Tüm bu gelişmelere rağmen ülkemiz sanayiinin emek ve kaynak yoğun alanlarının rekabet gücü korunmaya devam edilmiş; teknoloji-yoğun ve yüksek katma değerli bir sanayiye geçiş hedefi doğrultusunda yeşil ve dijital dönüşüm odaklı yatırımlar, yüksek teknoloji girişimlerinin desteklenmesi, sanayi-üniversite-kamu üçlüsünü bir araya getiren Ar-Ge ekosisteminin oluşturulması ve planlı sanayi alanlarının genişletilmesi yaklaşımısürdürülmüştür. Bu kapsamda sanayimizin yatırım, istihdam, üretim ve ihracat performansının önümüzdeki süreçte güçlü bir şekilde devam edeceği değerlendirilmektedir.

İmalat sanayii üretimi 2022 yılında yüzde 7,4 artış kaydetmiştir. Aynı dönemde ihracat yüzde 13, ithalat ise yüzde 26,8 artmıştır. Ocak-Ağustos 2023 döneminde imalat sanayii üretimi, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,5 artmıştır. Tekstil, petrol ürünleri,kimya, ana metal ve taş-toprağa dayalı imalat sanayii alt sektörlerinde üretim azalmıştır.
2022 yılında ortalama yüzde 77,2 olarak gerçekleşen imalat sanayii kapasite kullanım oranı, 2023 yılının ilk dokuz ayında ortalama yüzde 75,9 olmuştur. TÜİK Hanehalkı İşgücüAnketi sonuçlarına göre, imalat sanayii istihdami, Ocak-Haziran 2023 döneminde, bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 1,5 artmiştır.

TABLO II: 2- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler 
2019: 18,4
2020: 19,1
2021: 22,2
2022: 22,1
2023 (1): 19,5 (2)

2019: -0,8
2020: 2,5
2021: 17,3
2022: 7,4
2023 (1): 1,5

2019: 171,3
2020: 159,9
2021: 212,8
2022: 240,4
2023 (1): 155,7

2019: 2,5
2020: -6,5
2021: 33
2022: 13
2023 (1): -0,5

2019: 94,7
2020: 94,3
2021: 94,5
2022: 94,6
2023 (1): 94,6

2019: -12,1
2020: 10,9
2021: 14,6
2022: 26,8
2023 (1): 18,5

2019: 162,1
2020: 179,8
2021: 205,9
2022: 261,1
2023 (1): 198,5

2019: 77,1
2020: 81,9
2021: 75,9
2022: 71,8
2023 (1): 80,4

2019: -2,0
2020: -1,4
2021: 11,9
2022: 8,8
2023 (1): 1,5 (2)

2019: 75,9
2020: 71,9
2021: 76,6
2022: 77,2
2023 (1): 75,9 (5)
Kaynak: TÜIK, TCMB, TOBB, EUROSTAT 
(1) Ocak-Ağustos dönemi; (2) Ocak-Haziran dönemi; (3) NACE Rev.2'ye göre 2015=100 Serisi; (4) ISIC Rev.4'e göre; (5) Ocak-Eylül dönemi; (6) Genel Ticaret Sistemine göre diş ticaret istatistikleri kullanılmıştır.

Toplam ihracat 2022 yılında yüzde 12,9 artarak 254,2 milyar dolar, imalat sanayii ihracatı ise yüzde 13 artarak 240,4 milyar dolar olmuştur. 2021 yılında yüzde 94,5 olan imalat sanayii ihracatının toplam ihracat içindeki payi, 2022 yılında yüzde 94,6 olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılı Ocak-Ağustos döneminde imalat sanayii ihracatı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 0,5 azalış göstermiştir. Bu dönemde imalat sanayii sektörlerinde en fazla ihracat yapan ilk üç sektör sırasıyla otomotiv, ana metal ve gıda sektörleridir.
Toplam ithalat, 2022 ylında yüzde 34 artarak 363,7 milyar dolar, imalat sanayii ithalatıise yüzde 26,8 artarak 261,1 milyar dolar olmuştur. 2023 yılı Ocak-Ağustos döneminde kimya, tekstil ve kâğıt ürünleri sektörleri hariç tüm imalat sanayii alt sektörlerinde ithalat artmış olup toplam imalat sanayii ithalatı aynı dönemde yüzde 18,5 artmıştır.
TABLO II: 3- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı
(Yüzde Pay)
Teknoloji Yoğunluğu: Yüksek
2018: 3,5
2019: 3,5
2020: 3,4
2021: 3,0
2022: 3,1

Teknoloji Yoğunluğu: Orta-Yüksek
2018: 36,4
2019: 36,4
2020: 35,9
2021: 33,4
2022: 33,8

Teknoloji Yoğunluğu: Orta-Düşük
2018: 27,6
2019: 27,4
2020: 27,2
2021: 31,1
2022: 30,8

Teknoloji Yoğunluğu: Düşük
2018: 32,6
2019: 32,8
2020: 33,5
2021: 32,5
2022: 32,3

Teknoloji Yoğunluğu: Toplam Kaynak: TÜİK
2018: 100
2019: 100
2020: 100
2021: 100
2022: 100
Kaynak: TÜİK 

2022 yılında yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörlerinin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı pay bir önceki yıla göre artarken, orta-düşük ve düşük teknoloji sektörlerinin payında azalış görülmüştür. Yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki artışta özellikle kimyasal ürünler ile hava ve uzay araçlarıyla ilgili makinelerin ihracatındaki artışlar etkili olmuştur. Orta-düşük ve düşük teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki azalışı ise özellikle gıda ürünleri, petrol ürünleri ve ana metal sanayii ihracatındaki azalıştan kaynaklanmıştır.

TABLO II: 4- Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayiinin Yapısı
Girişim sayısı: 0,7
Çalışan sayısı: 2,6
Üretim değeri: 3,0
Katma değer: 5,3
İhracat: 3,1
(Yüzde Pay) İthalat: 9,8

Girişim sayısı: 11,5
Çalışan sayısı: 18,9
Üretim değeri: 24,8
Katma değer: 27,1
İhracat: 33,8
(Yüzde Pay) İthalat: 41,5

Girişim sayısı: 31,5
Çalışan sayısı: 27,2
Üretim değeri: 37,1
Katma değer: 34,9
İhracat: 30,8
(Yüzde Pay) İthalat: 36,5

Girişim sayısı: 56,4
Çalışan sayısı: 51,2
Üretim değeri: 35,1
Katma değer: 32,8
İhracat: 32,3
(Yüzde Pay) İthalat: 12,2
Kaynak: 2022 yılı TÜİK verileridir 
TABLO II: 5- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri 
2002: 0,87
2005: 1,36
2010: 1,48
2015: 1,81
2019: 1,13
2020: 1,0
2021: 1,16

2002: 0,19 (1)
2005: 0,29
2010: 0,35
2015: 0,55
2019: 0,77
2020: 0,72
2021: 0,70

2002: 0,55
2005: 0,72
2010: 0,78
2015: 0,87
2019: 0,95
2020: 0,93
2021: 1,01

2002: 0,69
2005: 1,09
2010: 1,11
2015: 1,17
2019: 0,99
2020: 1,01
2021: 1,14

2002: 25,8 (1)
2005: 25,1
2010: 34,5
2015: 60,2
2019: 119,7
2020: 149,5
2021: 237,7

2002: 1
2005: 5
2010: 9
2015: 9
2019: 12
2020: 12
2021: 13

2002: 33
2005: 31
2010: 31
2015: 29
2019: 28
2020: 28
2021: 27
On İkinci Kalkınma Planında verimlilik artışını dinamik kılacak teknolojik yenilenmenin hızlandırılması ve istikrarlı büyümenin dinamiği olarak değerlendirilen imalat sanayiinde yapısal dönüşümün sağlanmasına yönelik sektörel önceliklendirme yaklaşımıbenimsenmiştir. Bu yaklaşımla, imalat sanayii sektörlerinin ticaret, üretim, katma değer,istihdam ve teknoloji düzeylerinin karşılaştırılması ve sektörler arası ileri ve geri bağlantıların analizi sonucunda kimya, ilaç-tibbi cihaz, makine, elektrikli teçhizat, otomotiv, elektronik ve raylı sistem araçları öncelikli sektörler olarak Planda yer almıştır. Bu sektörler öncülüğünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik sağlanarak yüksek katma değerli üretimin artırılması hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamamı aynı zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasında yer aldığından bunlarda sağlanacak gelişme imalat sanayiinin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşüme katkı sağlayacaktır.
Kaynak: UNIDO, Dünya Bankasi, TÜIK (1) 2003 yılıi verisidir.

Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakımından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programi (CMDP) uygulanmasina devam edilmektedir. CMDP 2023 yılı uygulamaları kapsamında OSB altyapılarının güçlendirilmesi,üretim ve istihdam artırıcı faaliyetler ile kültürel miras gibi konularda bütçe toplamları 1,4milyar TL, destek tutarları toplamı 1 milyar TL'ye yakın 40 proje teklifinden değerlendirme sürecinden geçen 243 milyon TL bütçeli dört proje onaylanmıştır.
Metropoller dışındaki önemli sanayi, hizmet ve turizm merkezi niteliğindeki şehirlerin uluslararası alanda rekabetçi bir üretim yapisına kavuşması amacıyla Üreten Şehirler Programının uygulamasına devam edilmektedir. Program kapsaminda 2021 yılından bu yana toplam 75,6 milyon TL destek tutarlı 20 proje desteklenmiştir. Programin 2023 yıli 

uygulaması kapsamında toplam 567 milyon TL bütçeli 40 proje önerisi alınmış olup değerlendirme süreci devam etmektedir.

Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı Eylül 2023 itibarıyla 1.297'ye ulaşmıştır. 54 ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul,Kocaeli, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 46 sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yoğun olduğu sektörlerin başında makine ve teçhizat imalati, otomotiv yan sanayii, yazılım,bilgisayar ve iletişim teknolojileri, elektrik/elektronik ve tekstil gelmektedir. Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 79.185 kişiye ulaşmış olup bunun 1.377'si doktora ve üstü eğitime sahiptir. Bu merkezlerde Eylül 2023 itibarıyla 23.672 patent başvurusu bulunmaktadır.Tescil edilen patent sayısı 11.970'e ulaşmiştır.

Faaliyette olan özel sektör tasarım merkezi sayısı Eylül 2023 itibarıyla 3.260'tır. 30 ilde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 31 sektörde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu sektörlerin başında tekstil, mühendislik-mimarlik, imalat sanayii, makine ve teçhizat imalati, otomotiv yan sanayii ile medya ve iletişim gelmektedir. Bu merkezlerde çalişan toplam personel sayısı7.896 kişi olup Eylül 2023 itibarıyla 493 patent başvurusu bulunmaktadır. Tescil edilen patent sayısı 229’a ulaşmıştır.

TABLO II: 6-İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıylaÜretimdeki ve DışTicaretteki Değişim 

(Yüzde)
Sektörler: 2022/ 2021
Üretim (1): 2023/ 2022 (2)
İhracat (3): 2022/ 2021
(Yüzde) İthalat (3): 2023/ 2022 (2)

Sektörler: İmalat Sanayii Toplami
Üretim (1): 7,4
İhracat (3): 1,5
(Yüzde) İthalat (3): 13,0

Sektörler: Gida
Üretim (1): 4,1
İhracat (3): -0,4
(Yüzde) İthalat (3): 24,0

Sektörler: Tekstil
Üretim (1): -4,0
İhracat (3): -12,7
(Yüzde) İthalat (3): -3,9

Sektörler: Giyim
Üretim (1): 28,7
İhracat (3): 2,7
(Yüzde) İthalat (3): 6,5

Sektörler: Deri
Üretim (1): 41,0
İhracat (3): 14,2
(Yüzde) İthalat (3): 19,3

Sektörler: Petrol Ürünleri
Üretim (1): 4,8
İhracat (3): -11,1
(Yüzde) İthalat (3): 93,3

Sektörler: Kimyasal Ürünler
Üretim (1): 4,9
İhracat (3): -9,7
(Yüzde) İthalat (3): 36,2

Sektörler: İlaç
Üretim (1): 14,6
İhracat (3): 0,7
(Yüzde) İthalat (3): 0,9

Sektörler: Kauçuk ve Plastik
Üretim (1): 7,0
İhracat (3): 2,2
(Yüzde) İthalat (3): 8,5

Sektörler: Taş ve Toprağa Dayali
Üretim (1): 3,5
İhracat (3): -3,3
(Yüzde) İthalat (3): 16,9

Sektörler: Sanayiler Ana Metal
Üretim (1): -6,9
İhracat (3): -9,1
(Yüzde) İthalat (3): -7,7

Sektörler: Elektronik
Üretim (1): 22,8
İhracat (3): 17,0
(Yüzde) İthalat (3): 8,7

Sektörler: Elektrikli Teçhizat
Üretim (1): 5,4
İhracat (3): 8,4
(Yüzde) İthalat (3): 9,6

Sektörler: Makine
Üretim (1): 15,7
İhracat (3): 10,2
(Yüzde) İthalat (3): 16,5

Sektörler: Otomotiv
Üretim (1): 16,6
İhracat (3): 15,0
(Yüzde) İthalat (3): 4,8

Sektörler: Mobilya
Üretim (1): 11,0
İhracat (3): 5,2
(Yüzde) İthalat (3): 9,3
Kaynak: TÜIK 
(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylik Sanayi Üretim Endeksi (2015=100)(2) Ocak-Ağustos dōnemi 
(3) ISIC Rev.4 Sıniflamasina gõre cari fiyatlarla (dolar) dis ticaret 
20 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7108 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıçerçevesinde; 3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar'in 2 nci maddesinin birinci fikrası (ö) bendine Yeşil Dönüşüm Destek Programı tanımı eklenmiştir. Yeşil Dönüşüm Destek Programı ile mevcut sanayi tesislerinin yeşil dönüşümüne yönelik iyileştirmeler, 3305 sayılı Karar'in Öncelikli Yatırımlar uygulaması çerçevesinde yatırım teşvik sistemi kapsamında desteklenecektir. Program kapsamında, sanayiin yeşil dönüşümüne yönelik enerji verimliliğinin artırılmasi, sera gazı emisyonlarının önlenmesi,

hammadde verimliliğinin artırılması ve atıkların azaltılması gibi uygulamalara öncelik verilecek olup böylelikle imalat sanayiinin yeşil dönüşümüne ve ülkemizin 2053 net sıfır emisyon hedefine ulaşılmasina katkı sağlanacağı değerlendirilmektedir. Programın uygulama usul ve esaslarını belirlemek amacıyla hazırlanmakta olan Yeşil Dönüşüm Destek Programı Uygulama Usul ve Esasları Tebliği Taslağının tamamlanmasıyla 2023 yıli sonuna kadar uygulamaya konulmasi planlanmaktadır.

Hazine destekli Kredi Garanti Fonu (KGF) kefaletleri özelinde destek programlarıyla işletmelere destek olunmuş, toplam 48 destek paketiyle Ağustos 2023 itibarıyla 483 bin firmaya 1,1 trilyon TL ticari kredi hacmine karşılık 958,2 milyar TL kefalet sağlanmıştır.
Sanayide belirli bir rekabet edebilirlik ve sürdürülebilirlik potansiyeli taşıyan, ulusal düzeyde önemi haiz ve ağırlıklı olarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren kümelenme teşebbüslerini desteklemek amacıyla Kümelenme Destek Programi uygulanmasına devam edilmektedir. Program kapsamında gerçekleştirilen çağrı dönemlerinde; İstanbul Sağlık Endüstrisi Kümelenmesi (İSEK), Nükleer Sanayi Kümelenmesi (NÜKSAK), OSTİM Yenilenebilir Enerji Kümelenmesi (OSTEK), Sürdürülebilir Ev Tekstili Kümelenmesi (SETEK)ve Eskişehir Kütahya Bilecik Seramik Kümelenmesi (EBK) olmak üzere toplam beş teşebbüs desteklenmektedir.

2023 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi Dijital Dönüşüm ve Sanayi Hamlesi bileşeninde yer verilen stratejiler ve eylemler kapsamında işletmelere özel çözümler üretebilmek amacıyla dijital olgunluk seviyelerinin belirlenmesi, sektörel ve işletme büyüklüğüne göre karşılaştırmaların yapılmasi, yapılan yatırımların etkisinin takip edilmesi için bir dijital dönüşüm olgunluk değerlendirme sistemi oluşturulması planlanmaktadır.
KOBİ Gelişim Destek Programı (KOBİGEL) kapsamında, ilki 2019 ylında ilan edilen İmalat Sanayiinde Dijitalleşme temali proje teklif çağrısı 2020, 2021 ve 2022 yıllarında tekrar edilmiştir. Çağrı ile yerli ve yetkin dijital teknoloji geliştiricisi KOBİ envanterinin genişletilmesi ve imalat sanayi KOBİlerinin yerli teknoloji geliştiricilerle işbirliği öncelikl olmak üzere dijitalleştirilmiş iş süreci sayısının artırılması amaçlanmıştır. İmalat sanayii özelinde; büyük veri, nesnelerin interneti, endüstriyel robot teknolojileri, akıllı sensör teknolojileri, yapay zekâya dayalı siber fiziksel akıllı fabrika sistem ve bileşenleri, siber güvenlik, akıllı ve esnek otomasyon sistemleri ve sanal gerçeklik/artırılmış gerçeklik olmak üzere sekiz akıllı dijital teknoloji konusu 2022 yılı proje teklif çağrısının kapsamına dâhil edilmiştir. Çağrı kapsamında 2022 yılında toplam 373 proje için 409 milyon TLlik destek onaylanmıştır. İmalat Sanayiinde Dijitalleşme temalı 2023 yılı proje teklif çağrısının yılın son çeyreğinde ilan edilmesi planlanmaktadır.

TÜBİTAK TÜSSİDE, Boğaziçi Üniversitesi'nin geliştirdiği Dijital Dönüşüm Değerlendirme Aracı (DA)'nın yaygınlaştırılmasına yönelik olarak Dijital Dönüşüm Değerlendirme Modelini oluşturmuştur. Bu modelle işletmelerin dijital dönüşüm olgunluk seviyelerine göre ihracat, verimlilik, sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda yol haritasının belirlenmesi, işletme büyüklüğüne ve sektörüne göre karşılaştırmaların yapılmasi, dijital dönüşüm için yapılacak projeler ve yatırımlara rehberlik edilmesi, değerlendirmelerden ortaya çıkan verinin analiziyle de kamu politikalarına girdi sağlanması hedeflenmiştir. Model,sertifikalandırılan dijital dönüşüm danışmanları tarafından işletmelere uygulanabilecektir.Mevcut durumda 108 danışman gerekli eğitimi başarı ile tamamlayarak sertifikalandırılmıştir. İşletmelerin aldıkları bu hizmet KOSGEB tarafından desteklenecektir.
Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmekte ve akreditasyon faaliyetleri sürdürülmektedir. Piyasaya arz edilecek ürün ve hizmetlere yönelik helal belgelendirme hizmeti sunan kuruluşların HAK 

tarafindan akreditasyonunu zorunlu hale getirip aykırı hareket edenlere idari para cezasıöngören 7060 sayılı Helal Akreditasyon Kurumu ile İlgili Bazı Düzenlemeler Hakkında Kanun değişikliği 4 Haziran 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Sanayiin ulusal ve küresel ölçekte rekabet gücünün artırılması ve sanayici başta olmak üzere tüm standardizasyon paydaşlarının ulusal ve uluslararası standartların hazırlanmasısüreçlerine etkin katılımının sağlanması amaçlanmaktadır.

TSE, ulusal ve uluslararası alanda stratejik ve öncelikli sektörler başta olmak üzere;rekabetçi üretim, yeşil ve dijital dönüşüm temaları odağında üretim ve ihracat kapasitesinin yükseltilmesi, teknolojik bilginin ülkemize transferi, teknik alanda yetkinliklerin artırılması,insan kaynağının geliştirilmesi ve milli sermayenin yurt içinde kalması yoluyla stratejik kazanımların önünü açan çalışmalarına devam etmektedir. TSE'nin kalite altyapısınıgüçlendirmek amacıyla laboratuvarların modernizasyonu ve kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir.

b) Amaç
İmalat sanayiinde başta öncelikli sektörler olmak üzere tüm sektörlerde yeşil ve dijital dönüşüm ekseninde rekabet gücünün ve verimliliğin artırılması suretiyle yüksek katma değerli üretim yapısını sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İmalat sanayiinde yeşil dönüşüm desteklenecek, döngüsel ve sürdürülebilir üretim uygulamalarının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.427)

Politika/Tedbir: Tedbir 427.1. Sürdürülebilir üretim ve yeşil dönüşüm teknolojilerinin benimsenmesi, geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için Ar-Ge faaliyetleri ve teknoloji transferi desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S) Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gerçekleştirilecek Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsamında açılacak Sanayide Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile bu alandaki faaliyetler desteklenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 427.2. Mevcut OSB'lerde, endüstri bölgelerinde (EB) ve küçük sanayi sitelerinde (KSS), ortak kullanıma yönelik yeşil dönüşüm projeleri tasarlanacak, Yeşil OSB ve Yeşil EB'ler yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S) Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. OSB'lerin yeşil dönüşümünü destekleyen GES, çevre labaratuvari, biyogaz tesisi, ileri aritma, solar enerji aydınlatma vb. projelerinin ihale süreçleri tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 427.5. KOBİ'lerin yeşil dönüşüme yönelik farkındalıkları artırılacak ve sektörel dönüşüm profilleri oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S) Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsamında KOBİ'lerin güneş enerjisi yatırımları ve döngüsel ekonomi alanındaki projeleri desteklenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 427.6. Başta yeşil mutabakat olmak üzere yeşil dönüşümle ilgili sektörel değerlendirmelerin yapılması ve dönüşüm stratejilerinin hayata geçirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S) Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Avrupa Yeşil Mutabakati ve Sinırda Karbon Düzenleme Mekanizmasının olası kapsam değişiklikleri senaryolaştırılarak olası etkiler araştırılacaktır.

Tedbir 427.9. Yeşil sanayi işletmelerinin yetkin dönüşüm danışmanlarınin belgelendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır: Tedbir 427.10. Sanayinin yeşil dönüşümüne yönelik gelişmelerin izlenmesi ve değerlendirilmesi için altyapı oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S) Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
1Dijital bir eğitim portalı kurulacak, yetkinlik bazlı sertifikasyon ve akreditasyon sistemi olusturulacak, iklim adaptasyonu ve emisyon azaltımı faaliyetlerine entegre eden yeşil dönüşüm uzmanları ve yeşil firmalardan oluşan bir veri tabani geliştirilecektir.: 1. Endüstriyel faaliyetlerin iklim bilgisine dayalı olarak sanayideki sürdürülebilir dönüşümü izlemek için Sanayi Sicil Sistemiyle uyumlu bir bilgi yönetim sistemi oluşturulacaktır.

Tedbir 427.9. Yeşil sanayi işletmelerinin yetkin dönüşüm danışmanlarınin belgelendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır: Tedbir 427.11. Sifir kirlilik hedefine yönelik emisyonlarını azaltarak enerji ve kaynak verimli üretim yaptığını raporlayan tesislerin temiz üretim yaptıklarını gösterecek şekilde sertifikalandırılmaları sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S) Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1Dijital bir eğitim portalı kurulacak, yetkinlik bazlı sertifikasyon ve akreditasyon sistemi olusturulacak, iklim adaptasyonu ve emisyon azaltımı faaliyetlerine entegre eden yeşil dönüşüm uzmanları ve yeşil firmalardan oluşan bir veri tabani geliştirilecektir.: 1. Sanayide Yeşil Dönüşüm Belgesi düzenlenmeye başlanacaktır.

Tedbir 427.9. Yeşil sanayi işletmelerinin yetkin dönüşüm danışmanlarınin belgelendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır: İmalat sanayiinde dijital dönüşümün gelişimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.428)

Tedbir 427.9. Yeşil sanayi işletmelerinin yetkin dönüşüm danışmanlarınin belgelendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır: Tedbir 428.1. Imalat sanayiinde sektörel analizler yapılarak, yapay zekâ, büyük veri analitiği, ileri otomasyon vb. gibi dijital teknolojilerin imalat süreçlerine entegre edilmesi ve imalat sanayiinde dijital dönüşüm teşvik edilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi
1Dijital bir eğitim portalı kurulacak, yetkinlik bazlı sertifikasyon ve akreditasyon sistemi olusturulacak, iklim adaptasyonu ve emisyon azaltımı faaliyetlerine entegre eden yeşil dönüşüm uzmanları ve yeşil firmalardan oluşan bir veri tabani geliştirilecektir.: 1. Girişimci Bilgi Sistemi verileri büyük veri ve ileri analitik yöntemleri kullanılarak, mahremiyet ilkeleri çerçevesinde özel sektörün kullanimına sunulacaktır.

Tedbir 427.9. Yeşil sanayi işletmelerinin yetkin dönüşüm danışmanlarınin belgelendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır: Tedbir 428.2. Imalat sanayiinde yer alan KOBİ'lerin dijital teknolojileri daha etkin kullanması amacıyla bilgilendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi
1Dijital bir eğitim portalı kurulacak, yetkinlik bazlı sertifikasyon ve akreditasyon sistemi olusturulacak, iklim adaptasyonu ve emisyon azaltımı faaliyetlerine entegre eden yeşil dönüşüm uzmanları ve yeşil firmalardan oluşan bir veri tabani geliştirilecektir.: 1. Imalat sanayii işletmelerinin faydalanacağı Dijital Yetkinlik Geliştirme Eğitim Seti hazırlanacaktır.

Tedbir 427.9. Yeşil sanayi işletmelerinin yetkin dönüşüm danışmanlarınin belgelendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır: Tedbir 428.4. Verimlilik artışı amacıyla kurulan "model fabrika"ların bölgesel bazda ve dijital dönüşüme yönelik yeni hizmetler verecek şekilde tasarlanması sağlanacak ve etkinliği artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1Dijital bir eğitim portalı kurulacak, yetkinlik bazlı sertifikasyon ve akreditasyon sistemi olusturulacak, iklim adaptasyonu ve emisyon azaltımı faaliyetlerine entegre eden yeşil dönüşüm uzmanları ve yeşil firmalardan oluşan bir veri tabani geliştirilecektir.: 1. Model fabrikaların dijital dönüşüm eğitim ve danışmanlık müfredatı hazırlanacak ve işletmelere bu alanda hizmet sunulacaktir.

Tedbir 427.9. Yeşil sanayi işletmelerinin yetkin dönüşüm danışmanlarınin belgelendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır: İmalat sanayiini geliştirmek ve güçlendirmek, üretimde dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla kurumsal kapasite ve veri altyapısı etkin kullanılacaktir. (Kalkınma Planı p.429)

Tedbir 427.9. Yeşil sanayi işletmelerinin yetkin dönüşüm danışmanlarınin belgelendirilmesi ve desteklenmesi sağlanacaktır: Tedbir 429.1. Sanayi sicil sistemi geliştirilerek sanayi envanteri oluşturulacak, sanayi ana planı hazirlanacak, veriye dayalı sanayi politikaları ile yatırım kararlarının daha sağlıklı alınması ve kaynakların etkin kullanılması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, TOBB
1Dijital bir eğitim portalı kurulacak, yetkinlik bazlı sertifikasyon ve akreditasyon sistemi olusturulacak, iklim adaptasyonu ve emisyon azaltımı faaliyetlerine entegre eden yeşil dönüşüm uzmanları ve yeşil firmalardan oluşan bir veri tabani geliştirilecektir.: 1. Sanayi Sicil Bilgi Sistemi yıllık işletme cetvelleri bilgilerinden yola çıkılarak hazırlanacak envanterin içerik belirleme çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 429.3. Başta proje bazlı teşvikler olmak üzere tüm devlet yardımlarının ürün bazlı yapılan çalışmalar çerçevesinde yürütülmesi, seçilen alanlardaki projelerin takibi ve yönlendirmesi sağlanacak, ürün ve teknoloji geliştirme süreçleri iyileştirilecektir.: İmalat sanayiine uygun yatırım yerlerinin yaşam alanlarına erişilebilirlik, beşeri ve sosyal imkânlar gözetilerek geliştirilmesi, artırılması ve tahsis süreçlerinin kolaylaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.430)

Tedbir 429.3. Başta proje bazlı teşvikler olmak üzere tüm devlet yardımlarının ürün bazlı yapılan çalışmalar çerçevesinde yürütülmesi, seçilen alanlardaki projelerin takibi ve yönlendirmesi sağlanacak, ürün ve teknoloji geliştirme süreçleri iyileştirilecektir.: Tedbir 430.1.Yatirimciların faydalanması için uygun yatırım yerlerini içeren yatırım yeri envanteri oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi: Cumhurbaşkanlığı Yatrım Ofisi (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Proje bazlı teşvik uygulamalarında, ürünün ve teknolojinin geliştirilme süreçleri yakından takip edilecek, ürün ve teknolojilerin geliştirilmesine yönelik yatırımlar dahā yüksek destek oran ve sürelerle desteklenmeye devam edilecektir.: 1. Belirlenecek pilot illerde nitelikli yatırımlara uygun araziler tespit edilecektir.

Tedbir 429.3. Başta proje bazlı teşvikler olmak üzere tüm devlet yardımlarının ürün bazlı yapılan çalışmalar çerçevesinde yürütülmesi, seçilen alanlardaki projelerin takibi ve yönlendirmesi sağlanacak, ürün ve teknoloji geliştirme süreçleri iyileştirilecektir.: Tedbir 430.2. Endüstri bölgeleri, organize sanayi bölgeleri, küçük sanayi siteleri, hammaddeye erişim, lojistik, enerji, demiryolu, liman bağlantısı ve çevre boyutu açısından tedarik zincirine uygun ve sürdürülebilir şekilde oluşturulması amacıyla alternatif yöntemler geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı,
1. Proje bazlı teşvik uygulamalarında, ürünün ve teknolojinin geliştirilme süreçleri yakından takip edilecek, ürün ve teknolojilerin geliştirilmesine yönelik yatırımlar dahā yüksek destek oran ve sürelerle desteklenmeye devam edilecektir.: 1. Yeni oluşturulacak sanayi alanlarında arazi, her türlü altyapı ve tesis inşaatlarının finansmani için alternatif finansman modelleri geliştirilecektir.

Tedbir 429.3. Başta proje bazlı teşvikler olmak üzere tüm devlet yardımlarının ürün bazlı yapılan çalışmalar çerçevesinde yürütülmesi, seçilen alanlardaki projelerin takibi ve yönlendirmesi sağlanacak, ürün ve teknoloji geliştirme süreçleri iyileştirilecektir.: İmalat sanayiinin ikiz dönüşüm çerçevesinde ihtiyaç duyduğu nitelikli beşeri sermayenin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.432)

Tedbir 429.3. Başta proje bazlı teşvikler olmak üzere tüm devlet yardımlarının ürün bazlı yapılan çalışmalar çerçevesinde yürütülmesi, seçilen alanlardaki projelerin takibi ve yönlendirmesi sağlanacak, ürün ve teknoloji geliştirme süreçleri iyileştirilecektir.: Tedbir 432.1. Mesleki eğitimde kamu-özel sektör işbirliğinin artırılması, meslek liseleri ve meslek yüksekokullarının yönetiminde özel sektörün daha etkin rol alması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TOBB
1. Proje bazlı teşvik uygulamalarında, ürünün ve teknolojinin geliştirilme süreçleri yakından takip edilecek, ürün ve teknolojilerin geliştirilmesine yönelik yatırımlar dahā yüksek destek oran ve sürelerle desteklenmeye devam edilecektir.: 1. Sektörle işbirliği yapılarak talep edilen alanlarda meslek liselerine yönelik programlar gelistirilecektir.

Tedbir 429.3. Başta proje bazlı teşvikler olmak üzere tüm devlet yardımlarının ürün bazlı yapılan çalışmalar çerçevesinde yürütülmesi, seçilen alanlardaki projelerin takibi ve yönlendirmesi sağlanacak, ürün ve teknoloji geliştirme süreçleri iyileştirilecektir.: Tedbir 432.2. Imalat sanayii alt sektörleri bazında beceri envanteri oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanliğı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. Proje bazlı teşvik uygulamalarında, ürünün ve teknolojinin geliştirilme süreçleri yakından takip edilecek, ürün ve teknolojilerin geliştirilmesine yönelik yatırımlar dahā yüksek destek oran ve sürelerle desteklenmeye devam edilecektir.: 1. Imalat sanayii alt sektörleri bazinda uluslararası beceri Sıniflamaları (AB ESCO) esas alinarak veri tabani tasarımi gerçekleştirilecek ve OSB'ler çerçevesinde beceri envanteri oluşturulacaktır.

Tedbir 429.3. Başta proje bazlı teşvikler olmak üzere tüm devlet yardımlarının ürün bazlı yapılan çalışmalar çerçevesinde yürütülmesi, seçilen alanlardaki projelerin takibi ve yönlendirmesi sağlanacak, ürün ve teknoloji geliştirme süreçleri iyileştirilecektir.: Tedbir 432.3. Mevcut işgücünün becerilerinin geliştirilmesi desteklenecek, işgücünde yer almayanların sanayinin ihtiyaç duyduğu becerilerle donatilması kamu- özel işbirliğiyle sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Proje bazlı teşvik uygulamalarında, ürünün ve teknolojinin geliştirilme süreçleri yakından takip edilecek, ürün ve teknolojilerin geliştirilmesine yönelik yatırımlar dahā yüksek destek oran ve sürelerle desteklenmeye devam edilecektir.: 1. Sanayi sektöründe emek arzı ile işgücü piyasası ihtiyaçları arasında uyumu güçlendirmeye yönelik aktif işgücü piyasası programlanı kapsamında 40 bin kişiye yönelik mesleki eğitim kursu ve işbaşı eğitim programi düzenlenecektir.

İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433): Tedbir 433.4. Firmalarımızin tabi olacağı uluslararası standartlar ve teknik düzenlemelerin belirlenme aşamasında etkin şekilde yer alınarak firsat ve tehditleri dikkate alan bir perspektifle gerekli çalışmaların yapılması sağlanacak, buna yönelik insan kaynağı ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir.

İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433): İmalat sanayiine yönelik tedarik zincirinin güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.434)

İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433): Tedbir 434.2. Yerli tedarik zincirini güçlendirecek şekilde KOBİlerin büyük ölçekli firmalar etrafinda kümelenmeleri teşvik edilecektir.

İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433): Haksız rekabeti önlemek, kaliteyi artırmak için ihtiyaca uygun etkili piyasa gözetimi yapılacak ve standart oluşturma altyapısı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.435)

İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433): Tedbir 435.1. Farklı idareler tarafından yürütülen piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin toplulaştırılmasi, uygulama yeknesaklığının sağlanmasi ve mükerrerliklerin engellenmesi amacıyla Piyasa Gözetim ve Denetim Kurumu kurulacaktır.

İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433): Tedbir 435.3. Uluslararası standardizasyon komitelerine sanayi temsilcilerinin katılımları sektör kuruluşları vasıtasıyla desteklenecektir.

İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433): Tedbir 435.4. Standart çalişma gruplarının ve ayna komitelerinin etkin çalışması sağlanacaktır.

İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433): Tedbir 435.5. Sertifikasyon ve belgeleme hizmetlerine uygun fiyatlarla erişim kolaylaştırılacaktır.

İmalat sanayiinin uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesine yönelik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.433): Tedbir 435.6. Türk Standardları Enstitüsü tarafindan verilen sertifika ve belgelerin diğer ülkeler ve bölgelerde de geçerli olabilmesini sağlayacak girişimlere ve çalışmalara devam edilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Imalat Sanayii/GSYH (Cari)
Birim: Yüzde
2022: 22,1
2023(1): 20,5
2024(2): 21,1

Performans Göstergeleri: Imalat Sanayii İhracatı
Birim: Milyar Dolar
2022: 240,4
2023(1): 241,0
2024(2): 252,3

Performans Göstergeleri: Öncelikli Sektörlerin Imalat Sanayii İhracati İçerisindeki Payı
Birim: Yüzde
2022: 35,0
2023(1): 38,0
2024(2): 39,0

Performans Göstergeleri: Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat Sanayii İIhracatındaki Payı
Birim: Yüzde
2022: 33,8
2023(1): 37,0
2024(2): 38,0

Performans Göstergeleri: Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat Sanayii İhracatındaki Payı
Birim: Yüzde
2022: 3,1
2023(1): 3,7
2024(2): 3,9

Performans Göstergeleri: Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve Yüksek Teknoloji Sektörlerinin Payı
Birim: Yüzde
2022: 10,00
2023(1): 6,11
2024(2): 6,72

Performans Göstergeleri: KOSGEB Destekleri İçinde İmalat Sanayiinin Payi
Birim: Yüzde
2022: 69,2
2023(1): 75,0
2024(2): 75,5

Performans Göstergeleri: Türk Eximbank Kredi Hacminde Yüksek ve Orta Yüksek Teknolojili İhracatın Payı
Birim: Yüzde
2022: 38,5
2023(1): 40,0
2024(2): 42,2

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayiinde Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi
Birim: $2015=100$
2022: 123,4
2023(1): 123,7
2024(2): 124,1
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.2. Öncelikli Sektörler 
2.2.1.2.1. Kimya 
a) Mevcut Durum 
Kimya sanayiinde üretim 2022 yılında yüzde 5,1 artmıştır. 2023 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 9,6 azalmıştır. Kimya sanayiinde 2022 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 18 artarak 46,4 milyar dolar,ihracat ise yüzde 36 artarak 18,4 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılının OcakAğustos dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 1,5 artmış,ithalat ise yüzde 15,7 azalmıştır.

İmalat sanayii içerisinde 2022 yılı itibarıyla yüzde 17,7 pay ile en büyük ithalat kalemini oluşturan kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir. Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturmaktadır.

Sektörde petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanlarda lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak kimya kümelenmelerinin oluşturulması sektörün yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet gücü ile yeni yatırımların artırılması konularında sektöre avantaj sağlayacaktır.

Rafineri-petrokimya entegrasyonunu sağlayacak enerji ve petrokimya alanında önemli bir üretim merkezi olması planlanan Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesi master plan çalışmaları tamamlanmıştir. Yatırımcıların belirlenmesinin ardından, onaylı imar ve parselasyon planları çerçevesinde altyapi projeleri vb. çalişmalar tamamlanarak yönetici şirket ile koordinasyon içerisinde bölgenin kademeli olarak yatırımcılara hazır hale getirilmesi planlanmaktadır.

Türkiye Petrolleri Anonim Ortakliğınca (TPAO) Gabar Dağı'nda gerçekleştirilen sondaj çalışmaları sonucu yüksek graviteye sahip, üretim değerinin günlük 100 bin varile ulaşması

beklenen petrol keşfedilmiştir. Keşfedilen petrolün işlenebileceği bir rafineri yapimı için fizibilite çalışmasının yapılması öngörülmektedir. Öte yandan, Karadeniz doğal gazını girdi olarak kullanarak amonyak, üre gibi temel kimyasalları Filyos'ta üretecek bir kimya kompleksinin hayata geçirilebilmesi için TPAO tarafindan fizibilite çalışmaları yürütülecektir.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğünün (Eti Maden) Bandırma tesislerinde 800ton/yıl üretim kapasiteli ferrobor üretim tesisinin temeli Eylül 2022'de atılmiştır. Yine Bandırma'da Eti Maden'e ait 1.000 ton/yıl kapasiteli Bor Karbür Üretim Tesisi ile Eskişehir'de Beylikova Nadir Toprak Elementleri pilot üretim tesisi 2023 yılında faaliyete geçmiştir. 2024yılında Kırka'da 600 ton/yıl kapasiteli lityum karbonat üretim tesisinin ihalesi gerçekleştirilerek yapımına başlanacaktır. Bandırma'da 100 ton/yıl kapasiteli lityum karbonat üretim tesisi kurulması için ise gerekli etüt ve projelendirme çalişmalarına devam edilecektir. Ayrıca üretilen lityum karbonatın lityum iyon batarya üretiminde kullanılmasıiçin Aspilsan ve Aselsan ile işbirliği anlaşması yapılmıştır.

b) Amaç
Katma değeri yüksek rekabetçi ve sürdürülebilir ürünlerin üretilmesi, yeşil ve dijital dönüşüme uyumlu entegre yatırımların yapılmasıyla ülkemizin dünya üretim ve ihracatındaki payının artırılarak ithalat bağımlılığının azaltılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sektöre yönelik hazırlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli yatırım imkânlarının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.437): Tedbir 437.3. Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesinde büyük ölçekli yatırımlar tamamlanarak entegre üretim yapısı kurulacaktır.
Politika/Tedbir: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ceyhan Enerji İhtisas EB Yönetici Şirketinin sorumluluğunda; "Hammadde Depolama ve Sivi Dökme Yük İskelesi Projesi" ile "Yatırımcıların ihtiyacı olacak kuru yük, proje kargosu, konteyner elleçlemek için gerekli olan liman ve yardımci tesisler" yatırımi kapsamında kara ve deniz yer tahsisi yapılmiş olup proje ve inşaat çalışmalarına devam edilecektir.

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sektöre yönelik hazırlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli yatırım imkânlarının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.437): Tedbir 438.1. Yeşil ve dijital dönüşüm için sektörel ihtiyaçlar belirlenerek gerekli yatırımlar teşvik edilecektir.
Politika/Tedbir: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dijital Dönüşüm Destek Programı kapsamında desteklenecek ürün listesi hazırlanacaktır. 2. Yeşil ve dijital dönüşüme yönelik yatırımlar öncelikli yatırım konuları arasına alınmış olup başta sektörel ihtiyaçların belirlenmesi olmak üzere gerekli mevzuat çalışmalarının tamamlanmasi ile vesil ve dijital dönüşüm yatırımları teşvik edilecektir.

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sektöre yönelik hazırlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli yatırım imkânlarının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.437): Kimya sanayinde verli hammadde kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.439)

Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sektöre yönelik hazırlanacak strateji çerçevesinde kümelenmenin ve büyük ölçekli yatırım imkânlarının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.437): Tedbir 439.1. Karadeniz doğal gazını girdi olarak kullanarak üre üretecek bir tesis kurularak yerli doğal gazın katma değeri artırilacaktır.
Politika/Tedbir: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Filyos Üre Tesisine ilişkin proje etüt çalışması yapılacaktır.

Tedbir 439.2. Kimyasal Enerji ve Tabii Kaynaklar analizlerin kalitesinin Bakanlığı (S), artırılmasına yönelik kullanılan İlgili Kurum ve Kuruluşlar (sertifikali) referans malzemelerin ulusal kaynaklarla üretimi sağlanacaktır. Tedbir 439.5. Katma değeri Enerji ve Tabii Kaynaklar yüksek, bor ve bor türevi Bakanlığı (S), Eti Maden,: ürünlerin üretim ve ihracat miktarı artırılacak, Ar-Ge kapasitesi ve yetkinliği güçlendirilecektir. Tedbir 439.6. Nadir toprak elementleri ve lityum üretim
kuruluşlarla iletişime geçilerek ortak: İlgili Kurum ve Kuruluşlar Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Eti Maden,
1. Beş farkli ekonomik alanda (tarım, sağlık, malzeme, enerji, çevre) ikili veya çoklu işbirliği yapılabilecek kurum sertifikali referans malzeme (SRM) üretimi olanakları yaratılacak ve yapılacak ikili işbirliği ile müşteri kurumlara SRM kullanımı, seçimi,: üretimi ve depolanması gibi konularda eğitim ve danışmanlık verilecektir. 1. Sodyum Bor Hidrür Üretim Tesisi kurulumunun yüzde 45'i tamamlanacaktır. 2. Bor ürünleri satişinin 2.250 bin tona ulaşması sağlanacaktır. 1. 600 ton/yıl kapasiteli Kırka lityum karbonat üretim tesisi ihalesi yapilarak

Tedbir 439.2. Kimyasal Enerji ve Tabii Kaynaklar analizlerin kalitesinin Bakanlığı (S), artırılmasına yönelik kullanılan İlgili Kurum ve Kuruluşlar (sertifikali) referans malzemelerin ulusal kaynaklarla üretimi sağlanacaktır. Tedbir 439.5. Katma değeri Enerji ve Tabii Kaynaklar yüksek, bor ve bor türevi Bakanlığı (S), Eti Maden,: teknolojilerinin geliştirilmesi ve bu alanda büyük ölçekli üretim tesisinin faaliyete geçirilmesi sağlanacaktır.
kuruluşlarla iletişime geçilerek ortak: İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Beş farkli ekonomik alanda (tarım, sağlık, malzeme, enerji, çevre) ikili veya çoklu işbirliği yapılabilecek kurum sertifikali referans malzeme (SRM) üretimi olanakları yaratılacak ve yapılacak ikili işbirliği ile müşteri kurumlara SRM kullanımı, seçimi,: tesisin yapımına başlanacaktır. 2. Nadir Toprak Elementleri Pilot Tesisinde konsantre ürün ve/veya yüksek saflıkta nadir toprak oksitleri eldesine yönelik Ar-Ge çalışmaları yürütülecek ve endüstriyel tesis yapımına ilişkin yatırım modeli belirlenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2015=100
2022: 155,0
2023 (1): 151,9
2024 (2): 158,8

Performans Göstergeleri: Íhracat
Birim: Milyar Dolar
2022: 18,4
2023 (1): 17,4
2024 (2): 18,2

Performans Göstergeleri: İthalat
Birim: Milyar Dolar
2022: 46,5
2023 (1): 40,7
2024 (2): 41,0

Performans Göstergeleri: Sanayi Katma Değeri İçindeki Pay (Reel)
Birim: Yüzde
2022: 5,2
2023 (1): 4,7
2024 (2): 4,8

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2022: 7,7
2023 (1): 7,2
2024 (2): 7,2
Kaynak: TÜIK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.2.2. İlaç ve Tıbbi Cihaz 
a) Mevcut Durum 
İlaç sanayiinde üretim 2022 yılında yüzde 14,2 artmıştır. 2023 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 0,6 artış göstermiştir. İlaçsanayiinde 2022 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 33,8 azalarak 3,2 milyar dolar,ihracat ise yüzde 0,8 artarak 1,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılının OcakAğustos dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 23,1 ve ithalat yüzde 8,7 artmıştır.

Türkiye ilaç pazarı 2022 yılında hastane ve eczanelerde değer bazinda yüzde 79,7büyümeyle 116,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Kutu bazında ise yüzde 9,15 büyümeyle 2,6 milyar kutu satışı gerçekleşmiştir. 2023 yılının ilk sekiz ayında kutu bazında 1,8 milyar kutu satışıgerçekleşmişken bu rakam değer bazında 132,2 milyar TL'ye ulaşmıştır.

İlaçta yerel üretim çalışmalarıyla 2016'da imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 75, değer bazında yüzde 42 iken bu oran 2022 yılı verilerine göre kutu bazında yüzde 89,5, değer bazında yüzde 54,4 olarak gerçekleşmiştir. 2023 yılının ilk sekiz ayında imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 90,3, değer bazında yüzde 57,3 olarak gerçekleşmiştir. Uygulanan politikalar sonucunda üretim tesislerinin kapasite kullanım oranı artmakta ve buna bağli olarak istihdamda artış yaşanmaktadır.

Dünya tıbbi cihaz pazarı 2022 yılında 500 milyar doları aşmıştır. Türkiyenin tıbbi cihaz alanındaki dış ticaret hacmi yaklaşık 3,3 milyar dolara ulaşmıştır. Türkiye tıbbi cihaz sektörünün 2017 yılındaki ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 23 iken, 2022 yılında bu oran yüzde 53 olarak gerçekleşmiştir. Sektör ihracati, 2017 yılında 533 milyon dolar iken bu artışla birlikte 2022 yılında 1,14 milyar dolara ulaşmıştır. Tıbbi cihaz mevzuatının AB yeni tibbi cihaz tüzüklerine uyumu çerçevesinde tam uyum statüsü korunarak yeni mevzuat 2Haziran 2021 tarihinde yürürlüğe girmiş olup bu tarihten itibaren uygulanmaya devam edilmektedir.

b) Amaç
İlaç ve tibbi cihaz sektöründe kamu alımlarının kaldıraç etkisinden yararlanılarak küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak, ithalat bağımlılığını azaltmak ve arz güvenliğini sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Aşı başta olmak üzere ilaç ve tıbbi cihaz sektöründe üretim, Ar-Ge ve ihracat altyapısı desteklenecek ve arz güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.441)

Politika/Tedbir: Tedbir 441.1. Aşı gibi kritik önem arz eden ürünlere yönelik sektörde arz güvenliğinin etkin sağlanması için klinik araştırmalar desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), TÜSEB, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yeni ası adjuvanlarının geliştirilmesine yönelik, Ar-Ge, laboratuvar koşullarında uyumluluk ve klinik güvenlik çalışmaları gerçekleştirilecektir. 2. Klinik araştırma yapacak sağlık profesyonellerine yönelik standart eğitimler düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 441.2. Bağışıklık kazandırma programı kapsamındaki aşıların ülkemizde üretilebilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Aşi ve olası aşı adaylarının Ar-Ge ve Ür-Ge süreçleri dâhil antijen, protein, kalintı tespit, tayin ve kalite testlerinin yapılabileceği laboratuvar altyapısı oluşturulacaktır. 2. Aşı Ar-Ge, Ür-Ge süreçleri ve kalite testlerini gerçekleştirecek insan gücünün yetiştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 441.3. Yeni aşıların ve ilaçların üretilebilmesini ve kendine yeterliliğin sağlanmasını desteklemek üzere aşı ve ilaç teknolojisine özgü fiziki ve beşeri kapasite geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İlaç ve aşı alanında desteklenen projeler doğrultusunda klinik öncesi aşaması başarıyla tamamlanan ilaç ve aşı adaylarından uygun görülenlerin klinik çalışmaları desteklenecektir. 2. Sağlık teknolojileri alanında yürütülen/desteklenen projelerin Faz I, II ve III aşamalarının devamı sağlanacaktır.

Tedbir 441.4. Aşı ile ilaç, tibbi cihaz ve tani amaçlı moleküllerin geliştirilerek pilot ölçekli üretiminin yapılması sağlanacaktır.: Tedbir 441.5. Aşi, ilaç, tıbbi cihaz, referans malzeme, tani kiti ve yapay zekâ tabanlı sağlık teknolojilerinin geliştirilmesine yönelik özel sektör ile işbirliği oluşturarak girişimcilik faaliyetleri desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Doku Mühendisliği ve Rejeneratif Tip alanında kemik yapısını fiziksel, kimyasal ve elektriksel olarak taklit edebilen kompozit elektroaktif doku iskelelerinin geliştirilmesi, yüzeylerin fonksiyonelleştirilmesi ve kemik rejenerasyon etkinliğinin belirlenmesi için Ar-Ge çalışmaları yapılacaktır. 2. Yenilikçi biyomalzemeler, doku mühendisliği ve enfeksiyon tedavisi uygulamaları için üç boyutlu biyobasıma yönelik yenilikçi biyomürekkepler ve doku greftleri geliştirilecektir. 3. İlaç ve aşıların moleküler düzeyde tasarımi, geliştirilmesi, analizleri, küçük ölçek üretim ve saflaştırması ve in vitro analizleri ile pilot üretimi ve klinik öncesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. İlaç ve aşı geliştirilmesi alanında desteklenen projeler kapsaminda faaliyetler gerçekleştirilecektir. . Nanotaşıyıci ve ilaç taşıyıcı sistemler kapsamında AB fonları ile desteklenen nanoteknolojik kanser tedavi yöntemleri geliştirmeyi hedefleyen proje yürütülecektir. 3. Nanotaşıyıcı ve İlaç taşıyıcı sistemler kapsamında AB Fonları ile desteklenen proje yürütülecektir. 4. Sağlık sektöründe yapılan analizlerin izlenebilirliğini ulusal kaynaklarla sağlamak adına sektörel tarama yapılarak ihtiyaç duyulan referans malzemeler tespit edilerek içerisinden etki değeri en yüksek malzemeler için ön çalışmalar yapılacaktır. 5. Sağlık teknolojileri ve biyoteknoloji alanında doğrulama süreçleri, test ve laboratuvar imkanları ve regülasyon süreçleri hakkında detaylı bilgilendirme, yönlendirme ve danışmanlık hizmetleri kamu desteği ile hayata geçirilecektir.

Tedbir 441.4. Aşı ile ilaç, tibbi cihaz ve tani amaçlı moleküllerin geliştirilerek pilot ölçekli üretiminin yapılması sağlanacaktır.: Tedbir 441.8. Hedef ilaç ihracat pazarlarında firma satın alınması özendirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Doku Mühendisliği ve Rejeneratif Tip alanında kemik yapısını fiziksel, kimyasal ve elektriksel olarak taklit edebilen kompozit elektroaktif doku iskelelerinin geliştirilmesi, yüzeylerin fonksiyonelleştirilmesi ve kemik rejenerasyon etkinliğinin belirlenmesi için Ar-Ge çalışmaları yapılacaktır. 2. Yenilikçi biyomalzemeler, doku mühendisliği ve enfeksiyon tedavisi uygulamaları için üç boyutlu biyobasıma yönelik yenilikçi biyomürekkepler ve doku greftleri geliştirilecektir. 3. İlaç ve aşıların moleküler düzeyde tasarımi, geliştirilmesi, analizleri, küçük ölçek üretim ve saflaştırması ve in vitro analizleri ile pilot üretimi ve klinik öncesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. Sağlık sektörüne yönelik eğitim düzenlenecek, şirket/marka satın almaya özel önem verilecektir.

Tedbir 441.4. Aşı ile ilaç, tibbi cihaz ve tani amaçlı moleküllerin geliştirilerek pilot ölçekli üretiminin yapılması sağlanacaktır.: Tedbir 441.10. Ilaç ve tibbi cihaz ürün grupları ve hedef pazarlar özelinde ihracat stratejileri belirlenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Doku Mühendisliği ve Rejeneratif Tip alanında kemik yapısını fiziksel, kimyasal ve elektriksel olarak taklit edebilen kompozit elektroaktif doku iskelelerinin geliştirilmesi, yüzeylerin fonksiyonelleştirilmesi ve kemik rejenerasyon etkinliğinin belirlenmesi için Ar-Ge çalışmaları yapılacaktır. 2. Yenilikçi biyomalzemeler, doku mühendisliği ve enfeksiyon tedavisi uygulamaları için üç boyutlu biyobasıma yönelik yenilikçi biyomürekkepler ve doku greftleri geliştirilecektir. 3. İlaç ve aşıların moleküler düzeyde tasarımi, geliştirilmesi, analizleri, küçük ölçek üretim ve saflaştırması ve in vitro analizleri ile pilot üretimi ve klinik öncesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe, işbirliği kuruluşları aracılığıyla, sektörel alım heyeti ve VIP alım heyetleri düzenlenecek, ihracatçılarımızın yurt dışı fuarlara milli ve bireysel katılımı desteklenecektir.

Tedbir 441.4. Aşı ile ilaç, tibbi cihaz ve tani amaçlı moleküllerin geliştirilerek pilot ölçekli üretiminin yapılması sağlanacaktır.: Tedbir 441.12. Performans, akademik atama ve yükselme kriterleri arasına klinik araştırmanın da yer almasi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: YÖK (S) İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Doku Mühendisliği ve Rejeneratif Tip alanında kemik yapısını fiziksel, kimyasal ve elektriksel olarak taklit edebilen kompozit elektroaktif doku iskelelerinin geliştirilmesi, yüzeylerin fonksiyonelleştirilmesi ve kemik rejenerasyon etkinliğinin belirlenmesi için Ar-Ge çalışmaları yapılacaktır. 2. Yenilikçi biyomalzemeler, doku mühendisliği ve enfeksiyon tedavisi uygulamaları için üç boyutlu biyobasıma yönelik yenilikçi biyomürekkepler ve doku greftleri geliştirilecektir. 3. İlaç ve aşıların moleküler düzeyde tasarımi, geliştirilmesi, analizleri, küçük ölçek üretim ve saflaştırması ve in vitro analizleri ile pilot üretimi ve klinik öncesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. Üniversitelerin atama ve yükseltme kriterleri arasında klinik araştırmanın da yer almasına yönelik düzenleme yapılacaktır.

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe katma değeri yüksek yerli üretim ve ihracatı artırmak üzere kurumsal yapılanma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.442)

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 442.3. İlaç ve tibbi cihaz sektörünün üretiminde yurtiçinde üretilen hammadde ve ara malı kullanımı teşvik edilecek ve ulusal hammadde ve ara mali üretim plani oluşturulacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığ (S), TMO, İlgili Kurum ve Kuruluşslar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilip kültüre alınarak standart çeşit eldesi çalışmalarina devam edilecektir.: 1. Akıllı Yaşam ve Sağlık Ürün ve Teknoloji Yol Haritasında yer alan ilgili eylemin çıktılarının değerlendirilmesi sonucu teşvik edilecek hammadde ve ara malının belirlenmesi ve ilgili birimlerce ürüne uygun teşvik mekanizması geliştirilecektir.

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 442.5. İlaç ve tıbbi cihaz sektörüne yönelik dış ticaret veri altyapısı kamu kurumları arasında eşgüdüm sağlanarak gelistirilecektir.
Tarım ve Orman Bakanlığ (S), TMO, İlgili Kurum ve Kuruluşslar: Ticaret Bakanlığı (S), TÜİK, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilip kültüre alınarak standart çeşit eldesi çalışmalarina devam edilecektir.: 1. İlgili kurumlar ile veri paylaşım protokolleri gözden geçirilerek diş ticaret veri altyapısını iyileştirmeye yönelik ilgili kamu kurumları arasında eşgüdüm içinde yol haritası oluşturulacaktır.

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tibbi cihaz sektöründe uluslararası standartlara uygun yatırım, üretim ve ihracat kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.443)

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 443.5. Tibbi cihaz sektörü için yerli malı belgesi alım koşulları Ar-Ge, belgelendirme, test, klinik araştırma gibi ilave kriterleri de içerecek şekilde yeniden düzenlenecektir.
Tarım ve Orman Bakanlığ (S), TMO, İlgili Kurum ve Kuruluşslar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilip kültüre alınarak standart çeşit eldesi çalışmalarina devam edilecektir.: 1. Kamu kurum ve kuruluşlari, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör kuruluşları ile istişareler sonrasi yeni Yerli Malı Tebliği yayınlanacaktır. Yayımlanacak tebliğde, tıbbi cihaz sektörünün ihtiyaçlarını da dikkate alacak bir düzenleme yapılacaktır.

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 443.9. Belgelendirmeye esas olup ülkemizde yapilamayan test ve analiz işlemlerinin ülkemizde yapılabilmesi sağlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığ (S), TMO, İlgili Kurum ve Kuruluşslar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TSE, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilip kültüre alınarak standart çeşit eldesi çalışmalarina devam edilecektir.: 1. Akıllı Yaşam ve Sağlık Ürün ve Teknoloji Yol Haritasında yer alan ilgili eylemler kapsamında tıbbi cihaz sektörü tarafindan ihtivac duyulan test ve analiz işlemleri tespit edilecektir.

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Ülkemizin biyoteknolojik ilaçların üreticisi ve ihracatçısı olma hedefine katkı sağlayacak şekilde ruhsatlandırma, fiyatlandırma ve geri ödeme ile Ar-Ge, yatırım ve ihracata yönelik devlet yardımları gözden geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.444)

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 444.1. Ílac, tibbi cihaz ve biyoteknolojik ürünlere yönelik test, sertifikasyon ve ruhsatlandırma alanında uluslararası akreditasyona sahip test ve analiz altyapısı oluşturulacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığ (S), TMO, İlgili Kurum ve Kuruluşslar: Sağlık Bakanlığı (S), TÜSEB, TSE, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilip kültüre alınarak standart çeşit eldesi çalışmalarina devam edilecektir.: 1. Biyoteknolojik tıbbi ürün sektörüne yönelik test, sertifikasyon ve ruhsatlandırma alanında uluslararası tanınırlığa sahip test ve analiz altyapısı geliştirilmesine yönelik proje hazırlıklarına devam edilecektir. 2. Sağlık hizmetleri ve sağlık Ar-Ge faaliyetlerinde kullanılan, katma değeri yüksek ve dışa bağımlılığı bulunan ürünlerin tespitine yönelik çalışmalar geliştirilerek acil ihtiyaçlar envanterine ilişkin bir veri tabanı oluşturulacaktır.

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Ürün geliştirme ve talep planlamasında sağlık hizmet sunumu verisinden yararlanılacaktır. (Kalkinma Planı p.445)

Tedbir 441.13. İlac hammaddesi olarak kullanılabilecek tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilecek, ilaç sanayiinin üretim sürecinde değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 445.1. Sağlık hizmeti ve harcamalarına yönelik anonimleşmiş veriler işlenerek uzun vadeli ihtiyaç planları hazırlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığ (S), TMO, İlgili Kurum ve Kuruluşslar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Tibbi aromatik bitki kaynakları tespit edilip kültüre alınarak standart çeşit eldesi çalışmalarina devam edilecektir.: 1. Yapilacak veri analizleri sonucunda ihtiyaçlar doğrultusunda yeni SUT kodlarının planlaması yapılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2015=100
2022: 178,2
2023 (1): 179,3
2024 (2): 195,6

Performans Göstergeleri: İhracat
Birim: Milyar Dolar
2022: 1,9
2023 (1): 2,2
2024 (2): 2,4

Performans Göstergeleri: İthalat
Birim: Milyar Dolar
2022: 5,0
2023 (1): 5,3
2024 (2): 5,4

Performans Göstergeleri: Sanayi Katma Değeri İçindeki Pay, Reel
Birim: Yüzde
2022: 3,9
2023 (1): 3,9
2024 (2): 3,9

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayii Ihracatiı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2022: 0,8
2023 (1): 0,9
2024 (2): 1,0
Kaynak: TÜIK, TCMB 
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.2.3. Elektronik 
a) Mevcut Durum 
Elektronik sektörünün üretimi 2022 yılında bir önceki yıla göre yüzde 22,8, OcakAğustos 2023 döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17 artış göstermiştir.Sektörün kapasite kullanım oranı 2022 yılında bir önceki yıla göre 1,2 puan, Ocak-Ağustos 2023 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre 0,8 puan artmıştır.
2022 yılında sektörün ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 8,7 ve ithalatı yüzde 8,9 artışgöstermiştir. Ocak-Ağustos 2023 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 31,2 ve ithalat yüzde 34,3 artmıştır.

b) Amaç
Ar-Ge'ye dayali, rekabetçi, yüksek katma değerli ve yüksek teknolojili ürünlerin üretiminin ve ihracatının artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: 5G ve ötesi teknolojiler başta olmak üzere yerli elektronik haberleşme şebeke ve altyapı bileşenlerinin Ar-Ge ve üretim faaliyetleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.450)

Politika/Tedbir: Tedbir 450.1. 5G ve ötesi teknolojilerde sanayi, tarim, ulaşım, enerji gibi dikey sektörlerin gereksinimlerinin uçtan uca karşılanmasına yönelik çalışmalar yapılarak cihaz ve uygulamalar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 5G, 6G ve ötesi haberleşme teknolojileri kapsamında BEYOND5 RFSOI Tabanli Avrupa Tedarik Zincirinin Oluşturulmasi ve 5G-Mobix projeleri kapsamında planlanan faaliyetler yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 450.2. 5G baz istasyonlarının yerli üretimi desteklenecek, kurulumu yaygınlaştırılarak altyapı yetersizlikleri giderilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 5G'ye yönelik verilen/verilecek Ar-Ge destekleri belirlenecek ve geliştirilen ürünlerin ticari ve evrensel şebekelerde kullanılacaktr.

Yarı iletkenler ve bileşenleri teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacak ve bu alandaki yatırımlar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.451): Tedbir 451.1. Mikroelektronik alanında tasarım ve üretim altyapisının güçlendirilmesi sağlanacaktır.

Yarı iletkenler ve bileşenleri teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacak ve bu alandaki yatırımlar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.451): Tedbir 451.2. Üniversite, kamu ve özel sektör arasında yarı iletken çip tasarımi ve üretimi konusundaki işbirlikleri desteklenecektir.

Yarı iletkenler ve bileşenleri teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacak ve bu alandaki yatırımlar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.451): Yapay zekâ, siber güvenlik, kuantum bilişim ve nesnelerin interneti gibi alanlardaki yeniliklere uyum sağlanacak ve bu alanlardaki yetkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.452)

Yarı iletkenler ve bileşenleri teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacak ve bu alandaki yatırımlar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.451): Tedbir 452.1. Yapay zekâ ve nesnelerin interneti ekosistemlerinde kullanılan donanım ve yazılım ürünlerinin yerli imkânlarla üretilmesi desteklenecektir.

Yarı iletkenler ve bileşenleri teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacak ve bu alandaki yatırımlar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.451): Tedbir 452.3. Siber güvenlik alanında uluslararasi standartlara uyum sağlanması ve Türkiyenin uluslararası ortak projelere katılım sağlaması desteklenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: $2015=100$
2022: 248,1
2023 (1): 280,0
2024 (2): 296,0

Performans Göstergeleri: İhracat
Birim: Milyar Dolar
2022: 3,0
2023 (1): £'ε
2024 (2): ∠'ε

Performans Göstergeleri: T
Birim: M Me
2022: Z'9T
2023 (1): 0'00
2024 (2): Z00

Performans Göstergeleri: Sa deandat
Birim: Yüzde
2022: 3,4
2023 (1): 4,0
2024 (2): 4,1

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2022: 1,2
2023 (1): 1,4
2024 (2): 1,5
Kaynak: TÜIK, TCMB 
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.2.4. Makine 
a) Mevcut Durum 
Makine sanayiinde 2022 yılı yurt içi üretimi 28,6 milyar dolar olarak gerçekleşmiş olup üretim bir önceki yıla göre yüzde 15,7 artmıştır. Ocak-Ağustos 2023 döneminde bu sektörde üretim endeksi 175,7 olarak gerçekleşmiş olup 2022 yılının aynı dönemine göre yüzde 12,3artmıştır. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2022 yılında yüzde 75,1 olarak gerçekleşmiştir.


Makine sanayiinde ihracat 2021 yılındaki 13,6 milyar dolar düzeyinden 2022 yılında yüzde 16,5 artarak 15,8 milyar dolara yükselmiştir. Sektör ithalatı 2022 yılında yüzde 15,1artarak 25,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak-Ağustos 2023 döneminde sektör ihracatı yüzde 20,6, ithalatı yüzde 27,1 artmıştır. Bir önceki yıla göre pompa-kompresör,endüstriyel ocak ve firınlar, genel amaçli makineler, metal işleme, takım tezgâhı, tekstilgiyim ve diğer özel amaçlı makine ihracatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. Yurt içi talebe bağlı olarak rulman-dişli, endüstriyel ocak ve firın, metalürji ve inşaat-maden makinesi ithalatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir.

b) Amaç
Makine sektöründe verimlilik ve dayanıklılık artırılarak rekabetçi ve teknoloji düzeyi yüksek üretim altyapısının geliştirilmesi, ikiz dönüşümün sağlanması ve ürün yerlileştirmesi ile küresel pazardan alınan payın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Tedbir 457.1. Makine sektöründe piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetlerinin etkinliği sektörel kuruluşlarla işbirliğine gidilerek artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Makine sektörünün ölçek yapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.457): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yıl içinde makine ürün grubuna yönelik yapilacak denetimlerde, öncelikli ürünlerin belirlenmesi amacıyla risk analizi ve sektör kuruluşları ile çalıştay düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Makine sektörünün Ar-Ge ve yenilik kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.458)

Politika/Tedbir: Tedbir 458.5. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı destekli makine sektörü Ar-Ge ve tasarım merkezlerinin niteliklerinin iyileştirilmesine yönelik programlar tasarlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Makine sektörünün ölçek yapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.457): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Değerlendirme ve denetim komisyonlarinda Ar-Ge ve Tasarim Merkezlerine yönelik öncelikli Ar-Ge ve yenilik konularına ilişkin ödevler verilerek niteliksel açıdan gelişimleri desteklenecektir.

Politika/Tedbir: Kamu alımları ve devlet yardımlarının sektörün gelişimine katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.459)

Politika/Tedbir: Tedbir 459.6. İşletmelerin dijital ve yeşil dönüşümleri yerli teknoloji ve teçhizatın geliştirilmesi ve kullanılması yoluyla desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Makine sektörünün ölçek yapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.457): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gerçekleştirilecek Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsamında açılacak proje çağrıları ile bu alandaki faaliyetler desteklenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2015=100
2022: 166,7
2023 (1): 180,1
2024 (2): 189,8

Performans Göstergeleri: İhracat
Birim: Milyar Dolar
2022: 15,8
2023 (1): 18,5
2024 (2): 19,5

Performans Göstergeleri: İthalat
Birim: Milyar Dolar
2022: 25,9
2023 (1): 30,7
2024 (2): 31,9

Performans Göstergeleri: Sanayi Katma Değeri İçindeki Pay, Reel
Birim: Yüzde
2022: 6,9
2023 (1): 7,5
2024 (2): 7,6

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2022: 6,6
2023 (1): 7,7
2024 (2): 7,7
Kaynak: TÜIK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.2.1.2.5. Elektrikli Teçhizat 
a) Mevcut Durum 
Elektrikli teçhizat sektöründe 2022 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim endeksi yüzde 5,4, ithalat yüzde 5,4 ve ihracat yüzde 9,6 artmıştır. Ocak-Ağustos 2023 döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre sektörel üretim endeksi yüzde 8,4, ithalat yüzde 36,7 ve ihracat yüzde 8,9 artmiştir.

Sektör ihracatının yaklaşık yarısını oluşturan ev aletleri imalatında Ocak-Ağustos 2023döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ithalat yüzde 73,9 ve ihracat yüzde 0,1artmıştır. Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği verilerine göre bu dönemde altı ana üründe iç satışlar miktar bazında yüzde 21 artmıştır.

b) Amaç
Elektrikli teçhizat sektöründe yüksek katma değerli ürünler üretilerek yerlileşmenin artırılmasi, sürdürülebilirliğin sağlanması, uluslararası marka oluşturulması ve uluslararasıürün standartları hazırlanmasında söz sahibi olunması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Elektrikli ev aletleri sektörünün AB standart ve uygulamalarına uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.466): Tedbir 466.1. "Avrupa Enerji Etiketleme Ürün Veri Tabanına dâhil olunması sağlanacaktır.
Politika/Tedbir: Ticaret Bakanlığı(S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, BTK, Kişisel Verileri Koruma Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Avrupa Enerji Etiketleme (EPREL) veritabanına ülkemizin erişimi için Avrupa Komisyonu nezdindeki çalışmalar ilgili tüm paydaşların katılımıyla sürdürülecek, bu süreçte ticari sır ve kişisel verilerin korunması bağlamında gerekli güvencelerin sağlanmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Elektrikli ev aletleri sektörünün AB standart ve uygulamalarına uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.466): Tedbir 467.1. Elektrikli ve elektronik eşya ve bileşenlerinde eko tasarım gerekliliklerinin uygulanması sağlanacaktır.
Politika/Tedbir: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Yeşil Mutabakat kapsamında, AB mevzuat uyumlaşmasına paralel olarak ürün denetimleri yürütülecektir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Elektrikli ev aletleri sektörünün AB standart ve uygulamalarına uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.466): Tedbir 467.4. Sanayide kullanılan verimsiz elektrik motorlarının verimli olanlarla değiştirilmesine yönelik olarak uygulanan "TEVMOT Projesi" kapsamı genişletilerek sürdürülecektir.
Politika/Tedbir: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İkim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KOBI Enerji Verimliliği Destek Programı ve Yeşil Dönüşüm Destek Programi ile sanayi işletmelerinin üretim süreçlerindeki karbon salımının azaltılmasına katkı sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: 2015=100
2022: 133,9
2023 (1): 140,5
2024 (2): 151,7

Performans Göstergeleri: İhracat
Birim: Milyar Dolar
2022: 16,1
2023 (1): 17,1
2024 (2): 18,2

Performans Göstergeleri: İthalat
Birim: Milyar Dolar
2022: 12,0
2023 (1): 15,5
2024 (2): 15,6

Performans Göstergeleri: Sanayi Katma Değeri İçindeki Pay, Reel
Birim: Yüzde
2022: 4,4
2023 (1): 4,7
2024 (2): 4,8

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayii İhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2022: 6,7
2023 (1): 7,1
2024 (2): 7,2
Kaynak: TÜIK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.2.1.2.6. Otomotiv 
a) Mevcut Durum 
Dünya otomotiv sanayiinde 2022 yılında bir önceki yıla kıyasla yüzde 6,1 artışla 85milyon araç üretilmiştir. Aynı yılda yüzde 7,9 artan otomobil üretimi 61,6 milyon adetle toplam araç üretiminin yüzde 72,4'ünü oluşturmuştur.

Türkiye otomotiv sanayii üretimi 2022 yılında yüzde 6 artarak 1,4 milyon olmuştur.Otomotiv sanayiininkapasite kullanım oranı yüzde 76,8 olarak gerçekleşmiş, otomobil üretimi yüzde 3,6 artarak 811 bin olmuştur. 2022 yılında otomotiv üretim artişına benzer bir eğilim otomotiv satışlarında da yaşanmış, otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı yüzde 7 artarak 827 bin olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılında 571 bin otomobil ihraç edilmiş, toplam otomotiv sanayii ihracatı yüzde 3,5 artarak 970 bin olmuştur. Otomotiv sanayii üretiminde ihracatın payı yüzde 71,7 olmuşur. Aynı yılda 362 bini otomobil olmak üzere 454 bin araçithal edilmiştir. Yurt içi pazarda ithalatın payı ise yüzde 54,9 olmuştur. 2022 yılında otomotiv sanayii genelinde 28 milyar dolar ihracat, 21,4 milyar dolar ithalat gerçekleştirilmiş ve 6,6milyar dolar dış ticaret fazlası sağlanmıştır.

Ocak-Ağustos 2023 döneminde, otomotiv sanayii üretimi bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 13,3, otomobil üretimi yüzde 20,9 artmıştır. Bununla birlikte otomotiv sanayii yurt içi pazarı Ocak-Ağustos 2023 döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 63,1 artış göstermiştir. Ayni dönemde adet olarak otomotiv sanayi ithalatı yüzde 85,6,ihracatı yüzde 11,1 artmıştır.

b) Amaç
Gelişen küresel mobilite vizyonu çerçevesinde yeşil ve dijital dönüşüm sürecine uyum sağlanarak tasarımdan üretime tüm aşamalarda yerli tedarik ve teknolojik gelişmenin gerçekleştirilmesi, katma değerin artırılması ve markalaşmanın sağlanmasıyla sektörün uluslararası piyasalardan aldığı payın yükseltilmesi temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Otomotiv ana ve tedarik sanayiinde rekabet gücünü etkileyen yeni nesil üretim teknolojilerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.469)

Politika/Tedbir: Tedbir 469.1. Mobilite Araç ve Teknolojileri Yol Haritası çalışması tüm araç grupları ve gelişmeler doğrultusunda güncellenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mobilite Araç ve Teknolojileri Yol Haritası kapsamındaki uygulamalara ilişkin izleme ve değerlendirme faaliyetleri yürütülecek, ortaya çıkacak yeni gereksinim ve yönelimler doğrultusunda yol haritasi güncellenecektir. 2. Yürütülen AB destekli projelerle otonom sürüş konusunda çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 469.2. Hidrojen yakit hücresi ve bileşenleri ile hidrojen temelli motorlara yönelik yatırım ve teknolojilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 469.3. İleri sürücü destek sistemlerine sahip araçlara geçiş desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Türk Standardları Enstitüsü, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları Sanayi ve Teknoloji
1. Yakıt pili modülü (100 kW) üretilecek, farklı uygulama alanları için farklı kapasitelerde modül/ sistem geliştirme çalışmaları yürütülecektir. 2. Tip Onay Mevzuati Kapsamında gerekli çalışmalar yürütülecektir. 3. Yük taşıma araçları için hidrojen depolama, dolum ve yakıt pili sistemlerinin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir. 4. Hidrojen Temelli Karbon-Nötr İçten Yanmalı Motor Geliştirilmesi Projesi kapsamında çalışmalar yürütülecektir.: 1.Tip onay mevzuatı kapsamında AB mevzuatına uyum çalışmalarına devam edilecektir. 1. Trafiğe kayıtlı elektrikli araçların

Tedbir 469.2. Hidrojen yakit hücresi ve bileşenleri ile hidrojen temelli motorlara yönelik yatırım ve teknolojilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 469.5. Tüm araç gruplarını kapsayacak şekilde şarj altyapısı kurulumu için yol haritasi belirlenecek ve devlet yardımları oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları: Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu, Türk Standardları Enstitüsü, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları
1. Yakıt pili modülü (100 kW) üretilecek, farklı uygulama alanları için farklı kapasitelerde modül/ sistem geliştirme çalışmaları yürütülecektir. 2. Tip Onay Mevzuati Kapsamında gerekli çalışmalar yürütülecektir. 3. Yük taşıma araçları için hidrojen depolama, dolum ve yakıt pili sistemlerinin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir. 4. Hidrojen Temelli Karbon-Nötr İçten Yanmalı Motor Geliştirilmesi Projesi kapsamında çalışmalar yürütülecektir.: sayısı ve şarj altyapısının ülke genelinde gelişimi takip edilecek, ihtiyaç analizi yapılacak, ihtiyaç halinde şarj altyapısının geliştirilmesinin desteklenmesi sağlanacaktır. 2. Elektrikli araç şarj istasyonu ağının gelişmesine bağlı olarak ihtiyaç duyulacak uygunluk değerlendirme hizmetleri verilecektir. 3. Şarj teknolojileri konusunda üniversite-üniversite ve üniversite- sanayi işbirliği içeren projelerden destek kriterlerini sağlayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli olarak desteklenecektir. 4. "Yeni Nesil Akilli, Entegre ve Yüksek Hızlı Şarj Teknolojileri" kapsaminda sunulan projelerden destek kriterlerini sağlayanlara ek puan verilerek bu projeler öncelikli

Tedbir 469.2. Hidrojen yakit hücresi ve bileşenleri ile hidrojen temelli motorlara yönelik yatırım ve teknolojilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 469.6. Elektrikli otobüslerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, İlgili Özel Sektör Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İLBANK, İlgili Belediyeler
1. Yakıt pili modülü (100 kW) üretilecek, farklı uygulama alanları için farklı kapasitelerde modül/ sistem geliştirme çalışmaları yürütülecektir. 2. Tip Onay Mevzuati Kapsamında gerekli çalışmalar yürütülecektir. 3. Yük taşıma araçları için hidrojen depolama, dolum ve yakıt pili sistemlerinin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir. 4. Hidrojen Temelli Karbon-Nötr İçten Yanmalı Motor Geliştirilmesi Projesi kapsamında çalışmalar yürütülecektir.: olarak desteklenecektir. 1.Yurt içinde üretilen elektrikli otobüslerin şehir içi taşımacılıkta kullanıminın artırılmasi, belediyelerce alinacak elektrikli otobüslerin yerli üreticilerden temin edilmesi ve yerel yönetimlerin elektrikli otobüs tercih etmesine imkân sunacak işbirliği modeli çalışılacaktır.

2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir. Otomotiv sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş ve pazarın dönüşümü sağlanarak yeşil dönüşüm gerçekleştirilecektir.(Kalkınma Planı p.470): Tedbir 470.3. Tedarik sanayiinin yeşil dönüşümü için farkındalık artırılacak, danışmanlık ve bilgi desteği sağlanacak, bu konuda öncülük ve rehberlik eden ana üreticilerin rekabet öncesi nitelikte programları desteklenecektir.
2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir.: 1. Tedarikçi geliştirme projesine devam edilecektir.

2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir. Otomotiv sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş ve pazarın dönüşümü sağlanarak yeşil dönüşüm gerçekleştirilecektir.(Kalkınma Planı p.470): Tedbir 471.1. Yeni nesil enerji araçlarında kullanılan kritik hammaddelerin yerli tedariki için yol haritası oluşturulacaktır.
2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir.: 1. Batarya başta olmak üzere ihtiyaç duyulan hammaddenin yerli imkânlarla geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir. Otomotiv sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş ve pazarın dönüşümü sağlanarak yeşil dönüşüm gerçekleştirilecektir.(Kalkınma Planı p.470): Tedbir 471.3. Otomotiv sanayiinin ihtiyaç duyduğu nitelik ve nicelikte sac ile araç hafifletmeye yönelik malzemelerin yerli üretimi sağlanacaktır.
2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir.: 1. Otomotiv ve Ana Metal Sektörünün önde gelen üreticileri ve STK'ları ile bir çalışma grubu oluşturularak yol haritası belirlenecektir.

2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir. Otomotiv sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş ve pazarın dönüşümü sağlanarak yeşil dönüşüm gerçekleştirilecektir.(Kalkınma Planı p.470): Tedbir 472.1. Otomotiv sanayiinin küresel ihtiyaçlarına cevap verecek nitelikte test ve belgelendirme sistemi için bir yol haritası oluşturulacaktır.
2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir.: 1. Türkiye'de trafiğe açık yollarda testlerin yapılabilmesi için başvuru, izin prosedürü ve gereklilikler belirlenecektir. 2. Otomotiv sanayinin küresel test ve belgelendirme ihtiyaçlarının tespiti için ilgililerle çalıştay yapılarak eksik olanların temini yönünde yol haritası oluşturulacaktır.

2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir. Otomotiv sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş ve pazarın dönüşümü sağlanarak yeşil dönüşüm gerçekleştirilecektir.(Kalkınma Planı p.470): Tedbir 472.3. İleri sürücü destek sistemlerine sahip araçların sistem onaylarinin Türkiye'de yapılmasını sağlamak üzere gerekli yetkinliğin ülkemizde geliştirilmesi desteklenecektir.
2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir.: 1. Belgelendirme yapilabilmesine ilişkin akreditasyon çalışmaları gerçekleştirilecektir.

2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir. Otomotiv sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş ve pazarın dönüşümü sağlanarak yeşil dönüşüm gerçekleştirilecektir.(Kalkınma Planı p.470): Plani p.473)

2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir. Otomotiv sektöründe döngüsel ekonomiye geçiş ve pazarın dönüşümü sağlanarak yeşil dönüşüm gerçekleştirilecektir.(Kalkınma Planı p.470): Tedbir 473.1. Müfredatın ve eğitim yöntemlerinin günümüz teknolojik gerekliliklerine uygun şekilde güncellenmesi sağlanacak, özel sektörün ülke rekabetçiliğine destek olacak şekilde yürüteceği programlar
2. Sanayi İşbirliği Projesi kapsaminda proje bazlı gerekli çalışmalar yürütülecektir.: 1. Özel sektörün eğitim teknolojilerinde yapmış olduğu yeni çalışmaları öğretmenler, akademisyenler ve öğrencilerle paylaşmaları sağlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Üretim Endeksi
Birim: $2015=100$
2022: 140,4
2023 (1): 161,4
2024 (2): 169,5

Performans Göstergeleri: İhracat
Birim: Milyar Dolar
2022: 28,0
2023 (1): 32,6
2024 (2): 34,3

Performans Göstergeleri: Ithalat
Birim: Milyar Dolar
2022: 21,4
2023 (1): 33,6
2024 (2): 33,8

Performans Göstergeleri: Sanayi Katma Değeri İçindeki Pay, Reel
Birim: Yüzde
2022: 6,3
2023 (1): 7,9
2024 (2): 8,0

Performans Göstergeleri: İmalat Sanayiiİhracatı İçindeki Pay
Birim: Yüzde
2022: 11,7
2023 (1): 13,5
2024 (2): 13,6
Kaynak: TÜIK, TCMB (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.2.7. Raylı Sistem Araçları
a) Mevcut Durum 
Raylı sistem araçları güvenli ve konforlu bir yolculuk imkânı sağlaması ve yük taşımacılığında ekonomik, verimli ve çevre odaklı firsatlar sunması sebebiyle hem şehir içi hem şehirlerarası ulaşımda yaygin olarak tercih edilmektedir. Bu nedenle küresel ölçekte raylı sistem araçlarına yapılan yatırımlar hızla artmaktadır. Ülkemizde de demiryolu ve kentiçi ulaşım sektörlerinde artan kamu yatırımlarına paralel olarak önemli ölçüde çeken ve çekilen araç ihtiyacı bulunmaktadır. Bu doğrultuda kaynakların yurt dışına çıkışının önüne geçilmesi, yerli raylı sistem araç sanayiinin gelişimi ve üretilen araçların ve demiryolu araçbileşenlerinin ihracatının arttırılmasıyla ülke ekonomisine katkı sağlanması önem arz etmektedir.

Ülkemizde farklı nitelikte raylı sistem aracı üreten firmalar bulunmasına rağmen kapasite kullanım oranlari oldukca düsük düzevde kalmakta, coğunlukla vabancı firmaların lisanslarıyla araç üretilmektedir. Bu kapsamda ülkemizde raylı sistem araçlarının yerli üretiminde önemli bir kapasite oluşmakla birlikte söz konusu üretim kabiliyetleri farklıfirmalara dağılmiş durumdadır.

Raylı sistem araçlarında yerli üretimin geliştirilmesine ilişkin önemli çabalar bulunmasına rağmen bu konuda koordinasyon görevi üstlenerek üretim ve talep planlamasıyapabilecek yetkilere sahip bir yapi bulunmadiğından raylı sistem araçlarının temininde belediyeler ile kurum ve kuruluşların birbirinden bağımsız hareket ederek araç temin ettikleri görülmektedir. Öte yandan, rayli sistem araçlarının yerli ve milli şekilde ulusal ve uluslararası standartlara uygun olarak üretilmesi amacıyla kurulan ve yapılanmasınıtamamlayan TüRASAŞ'ın milli demiryolu sanayisini hızlı bir şekilde geliştirmesi ve demiryolu araçları imalat sanayiinde küresel ölçekte bir marka konumuna gelmesi hedeflenmektedir.
Bu doğrultuda, TÜRASAŞ bünyesinde 160 km/sa hıza uygun Milli Elektrikli Tren Seti prototipinin montaji ve fabrika testleri tamamlanmış olup sertifikasyon çalışmalarının bitmesini müteakip iki tren seti TCDD Taşımacılik AŞ ye teslim edilmiştir. Bu projeyle geliştirilen altyapi, teknoloji ve yetkinlikle 225 km/sa hıza çıkabilen Milli Hızlı Tren Seti projesinin 2024 yılında hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. 2021 yılında tasarim ve prototip çalişmalarına başlanılan Milli Banliyö Tren Seti projesinin 2024 yılında tamamlanarak üretilecek setlerin Gaziray projesinde kullanılması planlanmaktadır.
TüRASAŞ tarafından geliştirilen milli elektrikli lokomotifin tasarım ve prototip çalışmaları devam etmektedir. TÜRASAş bünyesinde yabancı firma lisansıyla elektrikli ve dizel lokomotif üretilmekte olup söz konusu projelerden elde edilen tecrübenin milli elektrikli lokomotif üretiminde kullanılması hedeflenmektedir. Mevcut durumda TÜRASAŞ tarafindan 

tasarım, sertifikasyon ve imalat süreçleri tamamlanan yeni nesil milli yük vagonlarının dışpazarlardaki payının artırılmasına yönelik çalişmalara devam edilmektedir.
b) Amaç
Demiryolu ulaştırması ve kentiçi ulaşımda ihtiyaç duyulan raylı sistem araçlarının yerli imkânlarla tasarımı ve üretimi ile kritik bileşenlerindeki yerlilik oranının artırılmasi, yerli sanayiin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi, her türlü raylı sistem araçlarinın ve alt bileşenlerinin imalatı ile bakım ve onarimının yapılması temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu alımlarının raylı sistemlerde yerli üretimi daha etkin destekleyecek şekilde kullanılması sağlanacak, tasarım ve Ar-Ge faaliyetleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.476)

Politika/Tedbir: Tedbir 476.1. Mahalli idareler tarafindan yapılan alımlar da dâhil olmak üzere raylı sistem araç alımlarında yerli üretimi destekleyecek çerçeve şartname oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararası sartnameler incelenerek mevcut durum analizi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 476.2. Raylı sistem araçları üretiminde dışa bağımlılığı azaltacak mevzuat düzenlemeleri hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Raylı sistem araçları ve alt komponetlerinde ürün bazli yerli üretim şartları tanımlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 476.3. Ar-Ge çalışmaları desteklenecek, güvenliği artıran ve çevresel olumsuzlukları azaltan projelere öncelik verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dizel Motor CNG Dönüşüm Projesi'nde tasarım çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Tir Dorsesi Taşıma Vagonu tasarım çalışması tamamlanacaktır. 3. UAİS Tipi Askeri Araç Taşıma Vagonu tasarım çalişması tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 476.4. Raylı sistem araç ve bileşenlerinin temininde yerli üreticinin karşılaşabileceği kur kaynaklı riskin azaltılmasına yönelik finansal model ve ihale mevzuat çalışması yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerli üreticiyi kur risklerine karşı koruyacak finansal modeller geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 476.5. Yerli üretim raylı sistem araçlarının ihracat imkânlarının artırıması için finansal destek mekanizmaları kurulacak ve tantım faaliyetleri desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Raylı sistem araçlarının ihracatına yönelik yurt dışı pazarlama, iletişim, fuar etkinlikleri kapsaminda çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 476.6. Rayli sistem araçlarinin yerli üretiminde mevcut tasarım, Ar-Ge ve üretim kabiliyetlerine ilişkin envanter çalışması yapılacak, orta vadede oluşması beklenen talep ve ihtiyaçlar belirlenerek mahalli idareler de dâhil olmak üzere yerli raylı sistem araçlarının tedarik edilmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevcut tasarim, Ar-Ge ve üretim kabiliyetlerine ilişkin devam eden envanter çaliışması tamamlanarak düzenli periyotlarla güncellenecektir.

Tedbir 476.7. TÜRASAŞ bünyesinde devam eden yerli tasarım ve prototip çalışmaları tamamlanarak demiryolu sektörünün raylı sistem araç ihtiyacı karşılanacaktır.: Ülkemizde üretilen raylı sistem araç ve bileşenlerinin sertifikalandırılabilmesi için dışa bağımlılığı ortadan kaldıracak çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.477)

Tedbir 476.7. TÜRASAŞ bünyesinde devam eden yerli tasarım ve prototip çalışmaları tamamlanarak demiryolu sektörünün raylı sistem araç ihtiyacı karşılanacaktır.: Tedbir 477.1. Yurt dişındaki test merkezlerine ve onaylanmış kuruluşlara bağımlılığın azaltılması için mevcut yerli test sistemlerinin kurulmasına ve yerli onaylanmış kuruluş görevlendirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Milli Elektrikli Tren Seti (225 km/s) Projesi'nde tasarım çalışmaları tamamlanacaktır.: 1.Karşılıkı İşletilebilirlik Yönetmeliği'nin ilgili Avrupa Komisyonu tarafindan onaylanması için gerekli düzenlemeler yapılacaktır.

Tedbir 476.7. TÜRASAŞ bünyesinde devam eden yerli tasarım ve prototip çalışmaları tamamlanarak demiryolu sektörünün raylı sistem araç ihtiyacı karşılanacaktır.: Tedbir 477.2. Ülkemizde Karşılıklı İşletilebilirlik Teknik Şartnamesinin geçerli olmadığı yurt içi hatlarda işletilecek araçlar için ulusal kurallar belirlenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Milli Elektrikli Tren Seti (225 km/s) Projesi'nde tasarım çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Ulusal kurallar belirlenip yayınlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hizmete Alınan TÜRASAŞ Marka Çeken Lokomotif ve Tren Seti Sayısı
Birim: Adet
2022: 0
2023(1): 3
2024(2): 6

Performans Göstergeleri: Elektrikli Çeken (Anahat Lokomotifi + Tren Seti) Araç Sayısının Toplam Çeken Araç Sayısina Oranı
Birim: Yüzde
2022: 32
2023(1): 32
2024(2): 32
(2) Program 
2.2.2. Öncelikli Gelişme Alanları
2.2.2.1. Tarım ve Gıda 
a) Mevcut Durum 
Dünyada yaşanan jeopolitik krizlerin neden olduğu girdi maliyet artışları ve tedarik zincirlerindeki aksamaların tarım ürünleri üretim ve ticareti üzerindeki olumsuz etkileri ile iklim değişikliği sonucu sıklığı ve etkisi artan aşırı hava koşulları küresel ölçekte gıda güvenliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Bu durum, tarım ve gıda ürünlerinde ülkelerin kendine yeterliliğini sağlamaya ve gıda stoklarını artırmaya yönelik politikalara yönelmesine neden olmaktadır.

Tarım sektöründe üretimin planlanması, verimliliğin artırılması, iklim değişikliğinden kaynaklanan olumsuzluklarla mücadele edilmesi, teknoloji kullanımının yaygınlaştırılmasıyanında toplumun yeterli ve dengeli beslenebilmesi için gidaya erişimin kolaylaştırılmasıgünümüz dünyasında önemini korumaktadır.

2022 yılında yüzde 1,3 oranında artan tarımsal üretimin 2023 yılında yüzde 1,1büyüyeceği tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2022 yılında yüzde 6,5 seviyesinde gerçekleşmiş olup 2023 yılında bu oranın yüzde 6,9'a yükselmesi beklenmektedir.


2022 yılında yüzde 15,8 olan tarım sektöründe çalışanların toplam istihdam içindeki payı, Haziran 2023 itibarıyla yüzde 14,2'ye gerilemiş olup yıl genelinde bu oranın yüzde 14,5 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2022 yılında tarım ve gıda ürünlerindeki ihracat önceki yıla göre yüzde 13,6 oranında artarak 25,7 milyar dolar, ithalat ise yüzde 26,1 oranında artarak yaklaşık 22,4 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Ocak- Ağustos 2023 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre,ithalatta bitkisel üretim dışındaki tüm alt sektörlerde, ihracatta ise hayvancılık ve ormancılik dışındaki alt sektörlerde artış gerçekleşmiştir.

Toplam tarım ve gida ürünleri ithalatında 2022 yılı itibarıyla yüzde 44,8 oranındaki payla Rusya, Brezilya ve Ukrayna ilk üç sırada yer almaktadır. Bitkisel ürün ihracatında Rusya ve Almanya, hayvansal ürünlerde BAE ve Irak, orman ürünlerinde Suriye ve Almanya,balık ürünlerinde Rusya ve İtalya, gıda ürünlerinde ise Irak ve Almanya önde gelen ülkelerdir.

TABLO II: 7- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Dış Ticaret Göstergeleri 
Gösterge: 2020
Yıllar: 2021
Yüzde Değişim: 2022

Gösterge: Katma Değer (2) Tarim (3)
Yıllar: 118 468
Yüzde Değişim: 114 866

Gösterge: Katma Değer (4) Tarım (3)
Yıllar: 336 737
Yüzde Değişim: 401 537

Gösterge: Tarimsal GSYH (Yüzde)
Yıllar: 6,7
Yüzde Değişim: 5,5

Gösterge: İstihdam (5) Tarm İstihdami (3)
Yıllar: 4 737
Yüzde Değişim: 4 948

Gösterge: Tarım İstihdamı (Yüzde)
Yıllar: 17,7
Yüzde Değişim: 17,2

Gösterge: ithalat (6)

Gösterge: Bitkisel Üretim
Yıllar: 9 031
Yüzde Değişim: 11 176

Gösterge: Hayvancılık
Yıllar: 510
Yüzde Değişim: 409

Gösterge: Ormancılik
Yıllar: 85
Yüzde Değişim: 109

Gösterge: Balikçılik
Yıllar: 33
Yüzde Değişim: 49

Gösterge: Gida Ürünleri ve İçecek
Yıllar: 4 863
Yüzde Değişim: 6 009

Gösterge: Tplam
Yıllar: 14 523
Yüzde Değişim: 17 750

Gösterge: ihat (6)

Gösterge: Bitkisel Üretim
Yıllar: 5 458
Yüzde Değişim: 6 603

Gösterge: Hayvancılik
Yıllar: 371
Yüzde Değişim: 519

Gösterge: Ormancılik
Yıllar: 50
Yüzde Değişim: 68

Gösterge: Balıkçılık
Yıllar: 555
Yüzde Değişim: 651

Gösterge: Gida Ürünleri ve İçecek
Yıllar: 11 961
Yüzde Değişim: 14 758

Gösterge: Toplam
Yıllar: 18 394
Yüzde Değişim: 22 600
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK 
(1) Ocak-Ağustos Dönemi, (2) Zincirlenmiş Hacim, Milyon TL, (3) Katma değer ve istihdam verileri Ocak-Haziran 2023 dönemine ait olup 02 yılı karşılaştırması da aynı bazda yapılmıştir. (4) Cari Fiyatlarla, Milyon TL, (5) Bin Kişi, (6) Milyon Dolar Not: Dis ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alinmiştir.

5 Nisan 2023 tarihli ve 32154 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7442 sayılı Orman Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla tarım sektöründe planlı üretime geçilmesi amacıyla 5488 sayılı Tarım Kanununun bazi maddelerinde düzenlemeler yapılmiştır. 14 Eylül 2023 tarihli ve 32309 sayılı ResmîGazete'de yayımlanan Tarımsal Üretimin Planlanması Hakkında Yönetmelik ile planlıüretimin gerçekleştirilmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. Yönetmelikle Tarım ve Orman Bakanlığına tarım ürünlerinin arz ve talep miktarları ile yeterlilik derecelerini dikkate alarak ürün veya ürün grupları itibarıyla tarım havzası veya işletme bazında asgari ve azami üretim miktarlarını belirleme yetkisi verilmiştir. Bakanlıkça belirlenen ürün veya ürün 

gruplarının üretimine başlanmadan önce Bakanlıktan izin alınacağı, izin alınmadan üretim yapılması durumunda belirli yaptırımlar uygulanacağı hüküm altına alınmıştır.
7442 sayılı Kanunla ayrıca sözleşmeli üretimin yaygınlaştırılmasında en önemli sorunlardan biri olan sözleşme tarafları arasındaki uyuşmazlıkların kolaylıkla çözülebilmesi amacıyla uzman arabulucu ve basit yargılama usulü mekanizmasının uygulamaya konulmasına yönelik düzenleme yapılmıştır. 15 Eylül 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Sözleşmeli Üretimin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelikle tarımsal üretim sözleşmelerinde yer alan tarafların haklarının korunması ve sorumluluklarının belirlenmesi için sözleşmenin taraflarında aranacak vasiflar, sözleşmeye konu ürünün teslim ve tesellüm koşullari, fiyat ve miktardaki değişim oranları gibi hususlara ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir.

Bununla birlikte, söz konusu Kanunla çeşitli nedenlerle boş bırakılan tarım arazilerinin tarımsal üretime kazandırılmasına yönelik düzenleme uygulamaya konulmuştur. Bahse konu düzenleme kapsamında, mülkiyeti gerçek ve tüzel kişilere ait olup üst üste iki yıl süreyle işlenmeyen tarım arazilerinin, kira geliri arazi maliklerine ait olmak üzere ve arazinin vasfinın değiştirilmemesi ve kira bedelinin rayiç bedelden aşağıda olmaması kaydıyla Bakanlık tarafından kiraya verilmesi hüküm altına alınmıştır.

Bahse konu Kanun değişikliği ile ayrıca Türkiye'de lif, tohum ve sap üretiminin yanısıra ilaç etkin maddesi elde etmeye yönelik çiçek ve yaprak üretimi amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığından izin alınması koşuluyla kenevir yetiştiriciliği yapılmasına imkân tanınmıştır. TMO'ya ilaç etkin maddesi üretimi amaçlı kenevir yetiştiriciliği ve işlenmesini yapma ve yaptırma görevi verilmiştir.

Tarım ürünleri fiyat seviyesinin sağlıklı oluşması adına gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapının ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışta uyulması gereken standartların belirlenmesi ile toptancı hallerinin etkin çalıştırılmasına ve modernizasyonunun sağlanmasına ilişkin çalışmaların sürdürülmesi beklenmektedir.

Tarım sektörünün daha iyi yönlendirilebilmesi için tarım envanterinin oluşturulmasıyanında mevcut bilgi sistemlerinin iyileştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda Tarım ve Orman Bakanlığı ve TÜiK arasında imzalanan protokol ile tarım sayımının yapılmasına ilişkin kurumsal sorumluluklar belirlenmiştir. Tarim envanterinin oluşturulması ile birlikte önümüzdeki süreçte rekolte tahmini ve üretim planlamasının yapılmasinda tarım bilgi sistemlerinden en yüksek seviyede yararlanılması amacıyla mevcut sistemlerin yazılım ve donanım altyapisının iyileştirilmesi hedeflenmektedir.
Tarim Arazileri ve Sulama 
2022 yıli itibarıyla 23,9 milyon hektar tarım arazisinin 16,5 milyon hektarını ekilen, 3milyon hektarını nadasa birakılan, 718 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,7 milyon hektarınıise meyve, zeytin ağaçları ve bağcılık için ayrılan alanlar oluşturmaktadır.
Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik arazi kullanım planlarının tamamlanmasi, toprak veri tabanınin oluşturulmasi, erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi, karbon salımını azaltacak toprak işleme yöntemlerinin yaygınlaştırılmasi,toprakların organik madde içeriklerinin artırılması ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli konular arasında yer almaktadır.


Tarım amaçlı arazi ediniminin kolaylaştirılmasi, tarımsal arazi piyasasının düzenlenmesi, mülkiyetten kaynaklanan ihtilafların giderilmesi, tarımsal üretimde kullanılmayan arazilerin üretime kazandırılması ve işletme ölçeklerinin artırılmasına yönelik kurumsal ve hukuki düzenleme ihtiyacı devam etmektedir.

Tarım sektörünün önemli sorunlarından birisi olan çok parçalı arazi yapısının ortaya çıkardığı küçük tarım parsellerinin uygun ölçeğe getirilmesi amacıyla hız verilen arazi toplulaştırma çalışmalarında tescil işlemleri gerçekleştirilerek toplulaştırması tamamlanan alanın 2023 yılı sonunda 7,3 milyon hektara ulaşması beklenmektedir. On Birinci Kalkınma Planı döneminde arazi toplulaştırma konusundaki hedeflerin üzerinde gerçekleşme sağlanmıştır. 2024 yılında ise 700 bin hektar alanda toplulaştırma çalışmasının başlatılmasıve 603 bin hektar alanda tescil işlemlerinin tamamlanmasi planlanmaktadır.
Kentleşme ve sanayileşme gibi tarım dışı sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi ihtiyaci giderek artmakta olup tarim, orman, çayır ve mera alanlarındaki koruma-kullanma dengesinin sağlanması için arazi kullanım planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar hızlandırılmıştır. 2023 yılında arazi kullanım planlarının hazırlanması amacıyla 941 bin hektar alanda detayli toprak etütleri ve haritalandırılma çalişmalarının tamamlanmasıbeklenmektedir.

Su kaynaklarının büyük bir kısmının tarımda kullanıldığı, su kaynaklarının sınırlıolmasına rağmen gıda ihtiyacının arttığı göz önüne alındığında, son yıllarda gıda üretiminin artırılmasında sulu tarımın yayginlaştırılması ile verimli sulama sistem ve tekniklerinin rolüdaha da önem kazanmıştır. Bu kapsamda bir yandan sulamaya açılan alanların genişletilmesine yönelik çalışmalar yürütülürken diğer yandan eski kanal ve kanaletli sulama sistemleri yenilenerek kapali sistem borulu sulama sistemlerine dönüştürülmekte ve tarımda suyun verimli kullanılmasına yönelik tedbirler alınmaktadır.

2022 yılı sonu itibarıyla toplam alan 6,96 milyon hektar sulamaya açılmış, DSÍtarafından 67 sulama tesisi inşaati tamamlanarak işletmeye alınmış ve toplam sulama tesisi sayısı 3.124'e ulaşmıştır. Sulamaya açılan alanın 2023 yılı sonunda 7,1 milyon hektara ulaşması beklenmektedir.

TABLO II: 8- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Sahipliği (2022)

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: DSÍ
Sulama Tesisi Sayısı: 261

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Su Kullanıcı Teşkilatları ve Mahalli İdareler
Sulama Tesisi Sayısı: 1 382

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Bedeli Karşıliğında DSİ'ce İnşa Edilip Çeşitli Kurumlarca İşletilen Sulamalar
Sulama Tesisi Sayısı: 29

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Yeraltı Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri
Sulama Tesisi Sayısı: 1 452

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: TOPLAM
Sulama Tesisi Sayısı: 3 124
2022 yılında yenilemesi yapılan brüt sulama alanı 39 bin hektara ulaşmış olup Yatırım Programında toplam 21 sulama tesisini kapsayan 131 bin hektarlık sulama alanında yenileme çalışmaları, yaklaşık 900 bin hektar alanda yenileme projelerinin planlama ve proje aşamalari devam etmektedir.

DSİ tarafindan geliştirilen sulama sistemlerinin 2022 yıl sonu itibarıyla yüzde 33'üklasik sistemlerden, yüzde 34'ü kanaletli sulama sistemlerinden, yüzde 33'ü ise borulu sistemlerden oluşmaktadır. DSí tarafindan yeni yapılacak projelerin borulu sistemle inşa edilmesi ve eski sulama sistemlerinin yenilenmesiyle gelecekte borulu sulama sistemlerinin 

oranının artarak tarımda önemli miktarlarda su tasarrufunun sağlanacağı tahmin edilmektedir.

Tarımda suyun kullanım miktarını esas alan yöntemlere göre fiyatlandırılması ile kullanılan su miktarına göre ücretlendirme yapılarak etkin su kullanımının sağlanması ve aşırı su kullanımının önlenmesi amaçlanmaktadır. Bu çerçevede, işletmedeki mevcut sulama şebekelerine sayaç takılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.
2023 yılı itibarıyla sulama suyu kalite kriterlerini sağlayacak niteliği haiz arıtılmışatıksuların sulamada yeniden kullanılmasına yönelik araştırma ve geliştirme çalışmalarına başlanmış olup bu çalışmaların sulama suyundan elde edilecek tasarruf miktarının artırılarak tarımda suyun etkin ve verimli kullanılmasına katkıda bulunacağı öngörülmektedir.
Bitkisel Üretim 
Küresel gelişmeler çerçevesinde gıda güvenliğinin sağlanması amacıyla tarımsal üretimi artırabilmek için öncelikle ekilebilir alanların ve nadas alanlarının boş kalmasının engellenmesi, üretimde verimliliğin artirılması ve ithal tarım ürünlerinin ülke içinde üretilebilmesine yönelik faaliyetlerin önemi daha da artmıştır.

TüİK tarafindan açıklanan bitkisel üretim birinci tahminlerine göre 2023 yılında üretim miktarlarının, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde 4,8, sebzelerde yüzde 1,9 ve meyveler, içecek ve baharat bitkilerinde yüzde 0,3 oranında artmasıbeklenmektedir.

Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 2,1 oranında artarak yaklaşık 39,5 milyon ton olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Tahıllarda piyasa istikrarının sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmektedir.

Devam etmekte olan Rusya-Ukrayna savaşının küresel etkileri tarım sektöründe de kendini göstermeye devam etmektedir. Rusya’nın Tahıl Koridoru Anlaşmasından çıkmasıküresel piyasalarda tahıl fiyatlarının artması riskini ortaya çıkarmıştır.
Jeotermal kaynakların etkin bir şekilde değerlendirilerek bitkisel üretim miktarının artırılması amacıyla organize tarım bölgeleri yatırımlarına hız verilmiştir. 2024 yılında toplam 645 hektar alanda sera kurulumuna yönelik altyapı çalışmaları başlatılarak en kısa sürede yatırımcılarin kullanımına sunulması planlanmaktadır.

Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunmasi,biyoteknoloji, islah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, sertifikalı tohumluk üretimi ve kullanımı ile yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla altyapının iyileştirilmesine yönelik kamu yatırımları hızlandırılmış olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin işbirliğinin sağlanması konusunda çalışmalar devam etmektedir.
Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından organik tarım, iyi tarım uygulamalari, tibbi ve aromatik bitkiler alanında yetiştiriciliğin geliştirilmesi, ihracatın artırılması, izlenebilirliğin iyileştirilmesiyle kurumsal kapasitenin geliştirilmesine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artırılması hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem taşıyan yöresel ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.

Hayvancılık 
Türkiye'de hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğinde olup son yıllarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar görülmüştür.

2022 yılı itibarıyla yaklaşık 16,9 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 43,5'i kültür melezi, yüzde 49,2'si ise saf kültür irklarından oluşmaktadır. 44,7 milyon baş olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun irklarının oranı yüzde 91,1 gibi yüksek bir seviyededir.
Hayvan niteliğindeki iyileşmeye bağli olarak 2017 yılında 1,4 milyon ton olan et üretimi yüzde 52,2 oranında artarak 2022 yılında yaklaşık 2,2 milyon tona ulaşmıştır. Hayvancılıikta sağlanan gelişmeler kapsamında 2019 yılında azalışa geçen toplam canlı sığır ithalatı 2022yılında da bir önceki yıla göre yüzde 55,3 oranında azalarak yaklaşık 117 bin baş olarak gerçekleşmiştir.

2017 yılında 20,7 milyon ton olan süt üretimi yüzde 4,2 artarak 2022 yılında yaklaşık 21,6 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Süt üretiminin teşviki amacıyla tarımsal destekleme bütçesi kapsamında sağlanan desteklerin artırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır.
Tavuk eti üretimi 2017 yılındaki 2,1 milyon ton seviyesinden yüzde 13,1 artışla 2022yılında 2,4 milyon tona yükselmiştir. Ayni dönemde tavuk eti ihracatı 279 bin ton seviyesinden yüzde 95,7 oranında artarak 2022 yılında 546 bin tona yükselmiştir.
TABLO II: 9- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 
2017: 15 944
2018: 17 043
2019: 17 688
2020: 17 965
2021: 17 851
2022: 16 852

2017: 7 805
2018: 8 419
2019: 8 560
2020: 8 838
2021: 8 825
2022: 8 296

2017: 6 536
2018: 7 030
2019: 7 555
2020: 7 594
2021: 7 641
2022: 7 325

2017: 1 603
2018: 1 593
2019: 1 574
2020: 1 533
2021: 1 385
2022: 1 231

2017: 33 678
2018: 35 195
2019: 37 276
2020: 42 127
2021: 45 178
2022: 44 688

2017: 31 257
2018: 32 513
2019: 34 199
2020: 38 580
2021: 41 183
2022: 40 729

2017: 2 420
2018: 2 682
2019: 3 077
2020: 3 547
2021: 3 995
2022: 3 959

2017: 10 635
2018: 10 922
2019: 11 205
2020: 11 986
2021: 12 342
2022: 11 578

2017: 161
2018: 178
2019: 184
2020: 192
2021: 186
2022: 172

2017: 20 700
2018: 22 121
2019: 22 960
2020: 23 504
2021: 23 200
2022: 21 563

2017: 1 440
2018: 1 662
2019: 1 741
2020: 1 786
2021: 1 952
2022: 2 191

2017: 19 281
2018: 19 644
2019: 19 898
2020: 19 788
2021: 19 298
2022: 19 809

2017: 2 137
2018: 2 157
2019: 2 138
2020: 2 136
2021: 2 246
2022: 2 418

2017: 115
2018: 108
2019: 109
2020: 104
2021: 96
2022: 118

2017: 894
2018: 1 461
2019: 688
2020: 401
2021: 262
2022: 117

2017: 113
2018: 116
2019: 16
2020: 17
2021: 24
2022: 23

2017: 666
2018: 1 212
2019: 665
2020: 384
2021: 238
2022: 94

2017: 115
2018: 133
2019: 7
2020: o
2021: 0
2022: o

2017: 279
2018: 333
2019: 309
2020: 414
2021: 413
2022: 546
Kaynak: TÜİK, ESK 
Et ve süt ihtiyacının yurt içinden sürdürülebilir şekilde karşılanması amacıyla hayvan varlığının artırılmasına, niteliğinin geliştirilmesi için suni tohumlama çalışmalarının yaygınlaştırılmasına ve hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programları sürdürülmektedir. Sektörün desteklenmesinde et ve süt üretiminde dengeli bir artışın sağlanması amacıyla etçi ve kombine tip sığır yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılmasıöncelikli konular arasında yer almaktadır.

Yem bitkileri üretiminin talebi karşılayabilmesi için meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik islah çalışmalarına hız verilmiştir. Mera tespit ve tahdit çalışmaları

tamamlanmış olup meraların yetiştiriciler tarafindan etkin kullanımının sağlanması ile kaba yem üretimi ve işlenmesine yönelik altyapı destekleri sürdürülmektedir. Otlatmaya yardımcıyapıların inşasının da islah projelerine dâhil edilerek mera islah çalışmalarının bütüncül bir çerçevede yürütülmesi planlanmaktadır.

Hayvan hastalikları ve zararlıları ile daha etkin mücadele edilebilmesi amacıyla aşıüretiminde miktar ve kalitenin artırılabilmesi için özel sektörle işbirliği kapsamında aşıgeliştirme merkezinin kurulmasına yönelik olarak en uygun modelin belirlenmesi için çaliışmalara devam edilmektedir.

Veteriner tibbi ürünlerin tüm kalite kontrol testleri ve analizleri ile hayvanlarda yapılması gereken farmakolojik, toksikolojik ve güvenlik çalışmalarının yürütüleceği veteriner tibbi ürünler konusunda uzmanlaşmış,bağımsız ve uluslararası akreditasyona sahip bir kurumun kurulmasi planlanmaktadır. Bu kapsamda yatırim programında yer alan Veteriner Ürünleri Kontrol Merkezinin Kurulması Projesiyle söz konusu kurumun altyapisının inşasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır.

Veteriner aşılarının tamamının yurt içinde üretiminin sağlanabilmesi amacıyla aşı suşbankası ve Ar-Ge altyapısına sahip bir aşı üretim merkezi kurulacaktır. Aşı üretim merkezinin projelendirilmesinde özel sektörün üretim kapasitesi ve kamu özel sektör işbirliği imkânlarının dikkate alınması önem taşımaktadır.

Su Ürünleri 
Dünya genelinde su ürünleri üretimi geçmişte daha çok avcılık yoluyla yapılırken nüfusun artmasi, doğal kaynakların giderek azalması ve birim alanda daha fazla üretime imkân sağlaması nedeniyle yetiştiricilik yoluyla gerçekleştirilen üretimin payı son yıllarda giderek artmaktadır.

Türkiye'nin bulunduğu coğrafi konum ve doğal kaynaklar, su ürünleri sektörüaçısından önemli firsatlar sunmaktadır. Sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajlara bağlı olarak su ürünleri yetiştiriciliği yapılabilecek alan artmaktadır.
2022 yılında su ürünleri üretimi 849,8 bin ton olarak gerçekleşmiş olup bunun yüzde 35,5'i deniz avcılığı, yüzde 3,9'u iç su avcılığı ve yüzde 60,6'sı yetiştiricilik üretiminden oluşmaktadır. Avcılık ve yetiştiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 21,1'i içsularda gerçekleştirilmiştir. Avcılık üretimi yıllar itibarıyla dalgalanma gösterirken yetiştiricilik üretiminde istikrarlı bir artış eğilimi görülmektedir. 2017 yılında 277 biņ ton olan su ürünleri yetiştiriciliği yüzde 86,2 artışla 2022 yılında 515 bin tona yükselmiştir. İç sularda alabalik, denizlerde ise çipura, levrek ve özellikle son dönemde Türk somonu üretiminde önemli artışlar görülmüştür. 2022 yılı itibarıyla 526 bin ton/yıl kapasiteli 533 deniz balıklarıyetiştiriciliği tesisi, 259 bin ton/yıl kapasiteli 1.829 iç su balıkları yetiştiriciliği tesisi olmak üzere 785 bin ton/yıl kapasiteli 2.382 su ürünleri yetiştiriciliği tesisi faaliyet göstermektedir.
2017 yılında 451 milyon dolar olan balıkçılık ihracat tutarı yüzde 45,6 artışla 2022yılında 656 milyon dolar, dönem sonunda su ürünlerinin toplam tarımsal ihracattaki payi da yüzde 2,6 olarak gerçekleşmiştir.

Su kaynaklarının korunması, sürdürülebilir işletilmesi ve yasadışı avcılıkla mücadele edilmesi kapsamında deniz ve iç sulardaki av sahalarında, karaya çıkış noktaları dâhil olmak üzere tüm güzergâh, tesis, balık halleri, balık unu ve yağı fabrikalari, perakende satış yerleri ve soğuk hava depolarında çapraz denetimler yapılmaktadır. Kontrol teknelerinin ulaşamadığı durumlarda drone ve insansiz hava araci (İHA) da kullanılarak denetimlerin etkinliğinin artırılması sağlanmaktadır.


Su kaynaklarında mevcut stokların korunması ve sürdürülebilir işletilmesi amacıyla 2022 yılında 76,4 milyon yavru balık su kaynaklarına bırakılmıştır. Bunun yanı sıra 2022yılında 53,6 bin ton/yıl kapasiteli su ürünleri yetiştiricilik alanı yatırıma açılmış olup 2023yılında bu alanın 55 bin ton/yıl seviyesine çıkması öngörülmektedir. Türkiye karasularında yayılım gösteren istilacı balik türlerinin mevcut popülasyonlarının ve stoka katılım oranlarının düşürülmesi, sucul biyolojik çeşitliliğin ve stokların korunmasi, kaynakların sürdürülebilir ve rasyonel kullanımının sağlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.Ayrica yapay_ resif tarlalarinın oluşturulmasina_ yönelik çalişmalara 2024 yılında devam edilecek ve denizlerin terk edilmiş av araçlarından temizlenmesine yönelik faaliyetler hızlandırılacaktır.

Su ürünleri sektörünün gelişiminin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere avcılık ve yetiştiricilikte üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla Ar-Ge çalışmalarına, su ürünleri araştırma enstitülerinin altyapılarının güçlendirilmesine, balıkçılık sektörünün en önemli altyapı ihtiyacı olan balıkçı barınaklarına yönelik onarımlara ve yeni barınaklarin inşasina devam edilmektedir.

Ormancılık 
Ormanlarımız, sürdürülebilir orman yönetimi kriterleri ile birlikte koruma,rehabilitasyon, yeni yutak alanlari oluşturma ve karbon depolama kapasitesini artırma yaklaşımı çerçevesinde modern ormancilik tekniklerine uygun olarak yönetilmektedir.Ormancılık faaliyetleri ile iklim değişikliğinin neden olduğu kuraklık, sel, orman yangınlarıgibi afetlere karşi mücadele edilmekte, çölleşme ve arazi tahribatinın dengelenmesine,biyoçeşitliliğin ve su kaynaklarının korunmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda 2023 yılında 40 bin hektar alanda bozuk orman alanı rehabilitasyonu, 14,5 bin hektar alanda ağaçlandırma çalışması ile 40 bin hektar alanda erozyon kontrolü faaliyetinin tamamlanması ve orman varlığının ülke yüzölçümünün yüzde 30'una ulaşmasıbeklenmektedir.

Doğal afetlerin başında gelen orman yangınlari, mal ve can kaybına yol açmaktadır.Orman varlığının azalmasıyla erozyon, sel, taşkın gibi afetler meydana gelmekte ve biyoçeşitlilik zarar görmektedir.

TABLO II: 10- Türkiye ve Seçilmiş Ülkelerde Orman Yangınları
2017: Yangin Sayısı (Adet)
İspanya: Yanan Alan (Hektar)
Yunanistan: Yangin Sayısı (Adet)
Türkiye: Yanan Alan (Hektar)

2017: 13 793
İspanya: 178 234
Yunanistan: 1 083
Türkiye: 13 393

2017: 7 143
İspanya: 25 162
Yunanistan: 793
Türkiye: 15 464

2017: 2018 2019 10 883
İspanya: 83 963
Yunanistan: 657
Türkiye: 9 153

2017: 2020
İspanya: 7 745
Yunanistan: 65 923
Türkiye: 1 060

2017: 2021
İspanya: 8 780
Yunanistan: 87 880
Türkiye: 1 250

2017: On Yıl Toplamı (1)
İspanya: 107 312
Yunanistan: 942 870
Türkiye: 9 103

2017: Bir Yangında Yanan Ortalama Alan (Hektar)
Yunanistan: 8,79
Kaynak: OGM, Avrupa Orman Yanginı Bilgi Sistemi (EFFIS)(1) 2012-2021 dönemini kapsamaktadır.


İklim değişikliğinin neden olduğu sıcaklıklarda artış ve hava neminde azalma ile orman yanginı riski artmaktadır. 2021 yılında 139.503 hektar alan ile son 16 yılın toplamından daha fazla alan yanmıştır. Ülkemiz ile benzer iklim özelliklerine sahip İspanya ve Yunanistan'da 2012-2021 yılları arasında yangın vakası başına sirasıyla ortalama 8,79 ve 35,35 hektar orman alanı yanarken Türkiye'de 8,36 hektar orman alanı yanmıştır. 2022 yılında 2.160yangında 12.799 hektar ve Eylül 2023 sonu itibarıyla 2.197 yangında 14.140 hektar orman alani yanmiştir.
Orman yangınları ile mücadele kapasitesinin artırılması kapsamında ülkemiz kara ve hava araç filosunun artırılmasına, yangınlara müdahale süresinin kısaltılarak zararların en aza indirilmesine, yangınlarda görev alan personelin eğitilmesine yönelik tedbirler alınmaktadır. Bu kapsamda yangınlarla mücadelede kullanılan kara araçlarından arazöz, ilk müdahale ve su ikmal araçlari, su tankeri ile diğer iş makinelerinin sayısının artırılmasına ve yangın söndürme uçak ve helikopterlerinin alımına yönelik çalışmalara devam edilecektir.Diğer taraftan orman yangınlarına karşı dayanıklılığın artırılması ve iklim değişikliğine bağlıartan orman yangini risklerine karşi daha etkin bir strateji geliştirilmesi, orman yanginlarına karşı mücadelede daha sistematik ve bütüncül bir yaklaşım benimsenerek yangınların neden olduğu ekolojik, ekonomik ve sosyal zararların en aza indirilmesi, yangınlarla mücadele kapasitesinin artırılması gibi amaçlar gözetilerek 2023 yılı içerisinde İklime Dirençli Ormancılik Projesi başlatılmıştır.
Orman varlığının artırılmasına yönelik fidan üretim çalışmalarına devam edilmekte olup 2023 yılı içerisinde 260 milyon fidan üretimi gerçekleştirilecektir. Yine 2023 yılıi içerisinde 4.150 km yeni orman yolu yapimının tamamlanması öngörülmekte ayrıca mevcut orman yollarının iyileştirilmesine de devam edilmektedir. Orman ekosistemlerinin sağladığı odun hammaddesi dışındaki defne, adaçayı, kekik, sumak gibi tıbbi ve aromatik bitkiler ile doğal mantarlar, doğal meyveler ve benzeri birçok odun dışi orman ürününün sürdürülebilir kullanımları kapsamında yapılan tespit, teşhis ve envanter çalışmaları doğrultusunda tür bazlı faydalanma planları hazırlanmış olup orman köylüleri tarafından söz konusu ürünlerin üretimleri sağlanarak ülke ekonomisine kazandırılması hedeflenmektedir.
Ormanların sağladığı hizmetlerden en uygun düzeyde faydalanılması için ekoturizm alanları ve rotaları oluşturularak hizmete sunulmuştur. İlk defa 2017 yılında tesis edilen ekoturizm alanları ve rotaları 2022 yılsonu itibarıyla 74'e ulaşmış olup bu sayının 2023 yılısonuna kadar 98'e ulaşması öngörülmektedir.
7442 sayılı Orman Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 6831 sayılı Orman Kanununda yıkıntı veya inşaat atığı atmak ya da hafriyat veya çöp dökmek suretiyle ormanlara, doğal hayata ve çevreye verilen zararın orman suçu haline getirilerek cezalandırılmasına, orman köylülerinin gelir seviyelerinin artırılmasına yönelik tedbirlere, orman yangınlarında hayatini kaybeden kamu görevlileri ve yangin gönüllülerinin şehit statüsünde sayılmalarına, orman suçlarının önlenmesine yönelik hapis cezalarının sürelerinin ve para cezalarının miktarının artırılmasina ve ormancılikta dijitalleşmeye yönelik düzenlemeler yapılmiştir.
Avrupa Komisyonu tarafindan sunulan ormansızlaşmadan arındırılmış ürünlere yönelik AB Tüzüğü teklifine ilişkin uzlaşı metni AP Genel Kurulunda onaylanmış ve AB Konseyi tarafından kabul edilerek 9 Haziran 2023 tarihinde yayımlanmıştır. Söz konusu Tüzük sığır eti, kereste, soya, palm yaği, kauçuk, kakao ve kahvenin yanı sıra deri, çikolata, mobilya,basılı kâğıt ürünleri ile palm yağı bazlı seçili türev ürünler gibi belirli yan ürünleri AB piyasasına ihraç eden tüm tacirler için zorunlu gereken özeni gösterme kurallarıgetirmektedir. Bu kapsamda tüm operatörler piyasaya sürecekleri ürünlerin, 31 Aralik 2020

tarihinden sonra ormansızlaşmış veya tahribata uğramış alanlarda üretilmediğini ve üretim ülkesinde yürürlükteki ilgili yasalara uygun olduğunu kanıtlamakla yükümlüdür.
Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri 
Bitkisel üretimde destekler, Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alınarak uygulanmaktadır.Hayvancılıkta il ve bölge bazında ayrıştırılmış bir destekleme modeline geçiş yapılmıştır. Su ürünlerinde ise kayıt dışılığın önlenmesi ve verimliliğin artırılmasına yönelik destekleme uygulamalarina devam edilmektedir.

2023 yılında 54 milyar TL olarak öngörülen tarımsal destekleme bütçesi yıl içinde yüzde 17,4 oranında artışla 63,4 milyar TL'ye yükselmiştir. Destekleme bütçesinin 2024yılında, 2023 yılı başlangıç ödeneğine kıyasla yüzde 70 oranında artırılarak 91,6 milyar TL'ye çıkarılması öngörülmektedir.

TABLO II: 11- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımı
Destekleme Konusu: 2022
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2023 (2)
Artış (Yüzde): 2024 (3)
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2023

Destekleme Konusu: Alan Bazlı Tarımsal
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 10 857
Artış (Yüzde): 18 584
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 23 726

Destekleme Konusu: Destek Ödemeleri Alan Bazlı Ek Ödeme (4)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 328
Artış (Yüzde): 377
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 503

Destekleme Konusu: Mazot
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 3 135
Artış (Yüzde): 11 392
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 16 100

Destekleme Konusu: Gübre
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 859
Artış (Yüzde): 4 639
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 4 965

Destekleme Konusu: Sertifikali Tohum ve Fidan
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 589
Artış (Yüzde): 1 317
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 298

Destekleme Konusu: Kullanımi Findık
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 847
Artış (Yüzde): 860
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 860

Destekleme Konusu: Verim Kaybı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 831
Artış (Yüzde): 0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 0

Destekleme Konusu: d
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 728 8
Artış (Yüzde): 0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): o

Destekleme Konusu: Telafi Edici Ödemeler
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 834
Artış (Yüzde): 1 336
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2 030

Destekleme Konusu: Bitki Karantina Tazminatı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 11
Artış (Yüzde): 16
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 14

Destekleme Konusu: Patates Siğili Desteği
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 8
Artış (Yüzde): o
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): o

Destekleme Konusu: Çay Budama Tazminat ve Masrafları
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 814
Artış (Yüzde): 1 320
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2 016

Destekleme Konusu: Fark Ödemesi
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 9 524
Artış (Yüzde): 7 759
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 24 890

Destekleme Konusu: Hububat ve Bakliyat
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 6 188
Artış (Yüzde): 1 716
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 18 425

Destekleme Konusu: Çay
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 188
Artış (Yüzde): 380
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 435

Destekleme Konusu: Arz Açığı Olan Ürünler (5)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 3 147
Artış (Yüzde): 5 663
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 6 030

Destekleme Konusu: Hayvancılık Destek Ödemeleri
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 9 753
Artış (Yüzde): 15 406
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 19 740

Destekleme Konusu: Kırsal Kalkınma Amaçlı Tarımsal Destekleme (6)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 825
Artış (Yüzde): 6 307
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 7 900

Destekleme Konusu: Tarım Sigortası Destekleme Hizmetleri
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 3 856
Artış (Yüzde): 5 200
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 12 750

Destekleme Konusu: Diğer Tarımsal Amaçlı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 993
Artış (Yüzde): 8 788
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 518

Destekleme Konusu: Destekler (7) TOPLAM
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 39 642
Artış (Yüzde): 63 379
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 91 554
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, Tanm ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) 2022 yılında ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir.

(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 

(4) Organik Tarım, İyi Tarım, Toprak Analizi, Beş Dekar Altındaki Küçük İşletme, Geleneksel Zeytin Bahçelerinin Rehabilitasyonu, Organik 
Organomineral Gübre desteğini kapsamaktadır.

(5) Kütlü pamuk, zeytinyaği, dane zeytin, ayçiçeği, soya fasulyesi, kanola, aspir ve dane mısıra verilmektedir.
(6) Bütçe tutarının 2022 yılında 550 milyon TL'si, 2023 ylında 2.988 milyon TL'si, 2024 yılında 2.200 milyon TL'si Tarım ve Kirsal 
Kalkınmayı Destekleme Kurumu hibe karşıliğıdır.

(7) Sertifikalı tohum üretim, sertifikalı fidan üretim, tarımsal yayım danışmanlık Çiftlik Muhasebe Veri Ağı (ÇMvA), Ar-Ge, lisansli 
depoculuk, tanmsal sulama elektrik desteği, tarımsal sulama amaçli su kullanım hizmet bedeli desteklerini kapsamaktadır.


Alan bazlı destekler arasinda yer alan mazot, gübre, sertifikalı tohum ve fidan kullanımi, çay için yapılan fark ödemesi ile kırsal kalkınma amaçlı tarımsal destekler 2024yılı bütçesinde en fazla artış öngörülen destek kalemleri olmuştur.
2023 Yilında Yapilacak Tarımsal Desteklemeler ve 2024 Yılında Uygulanacak SertifikalıTohum Kullanım Desteğine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 15 Eylül 2023 tarihli ResmîGazete'de yayımlanmıştır. Karar kapsamında arpa, buğday, yulaf, çavdar, tritikale ve çeltik üreticilerine, 2023 yılına ait ve 2024 yılında ödenecek mazot ve gübre desteklerini 2023 yılıiçerisinde kullanabilme imkânı tanınmıştır. Erken ödeme imkânından yararlanmak istemeyen çiftçilerin mazot ve gübre desteği ödemeleri ise 2024 yıli içerisinde aynî olarak yapılacaktir.

Tarımsal desteklemelerde etkinliğin sağlanması için desteklerin havza, ürün ve su kısıtıtemelinde farklilaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılmasına, çeşitli kurumlar tarafindan uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcıliğın sağlanmasına, üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklerde dikkate alınmasına öncelik verilmektedir.

Tarimsal destekleme sisteminde desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarının kurulacak bir sistemle düzenli olarak yapılacak etki analizlerinin sonuçlarına göre her yil yeniden belirlenmesine, hayvancılik ve meyvecilik için uzun dönemli destekleme modelinin oluşturulmasina, ticari işletmeciliği destekleyecek tarımsal ve kırsal kalkınma yardımlarının önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
Gida 
2022 yılı Küresel Gıda Güvenliği Endeksine göre Türkiye genel puanlamada 113 ülke arasında 49'uncu sirada yer almaktadır. Tarım ürünleri girdi fiyatlarındaki dalgalanmalar,iklim değişikliğinin olumsuz etkileri, ulusal ve uluslararası ölçekte gıda tedarik zincirinde yaşanan aksaklıklar ve ülkelerin korumacı politikalara yönelik söylemleri vb. nedenlerle gıda sektöründe ülkemizde ve küresel boyutta sorunlar yaşanmaktadır. Yaşanan bu olumsuz gelişmelere karşın girdi ve navlun fiyatlarındaki dönemsel geri çekilmenin de etkisiyle dünya tarım ürünleri fiyatlarında düşüş yaşanmıştır. Gıda ve Tarım Teşkilatı (FAO) Gida Fiyat Endeksi Ağustos 2023'te bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 10,7 ve endeksin tarihi yüksek seviyeye ulaştığı Mart 2022'ye göre yüzde 24 azalmıştır.
Gıda tedarik zincirindeki bozulmalar, iklim değişikliği ve afetler, başta gübre olmak üzere tarımsal girdilere erişimde yaşanan aksakliklar, üretim ve ihracat açısından önemli sorunlar olarak görülmektedir. Gida güvenliği ve güvenilirliği perspektifinde sürdürülebilir üretime ve erişilebilir gidaya yönelik politikalar izlenmeye devam edilmektedir. Birincil üretimden tüketime kadar gida zincirinin her aşamasında gida kayıplarını ve israfinıazaltmak, gida üretim ve ambalaj teknolojilerinin geliştirilmesi, gida işleme süreçlerinin iyileştirilmesi önemli görülmektedir. Gida güvenliğinin en önemli unsurlarından birisi olan hayvan hastalıklarıyla mücadele kapsamında aşılamaya önem verilmektedir. Bitkisel üretimde ilaç kullanımının azaltılması amacıyla bütüncül mücadele yöntemlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Ayrıca gıda taklit ve tağşişi ile mücadele amacıyla gida kontrol laboratuvar altyapilarının güçlendirilmesine ilişkin çalişmalar devam etmektedir.


b) Amaç
Üretimin ekonomik, sosyal ve çevresel boyutlarını bütüncül olarak ele alan, teknoloji kullanım düzeyi ve verimliliği yüksek, örgütlü, rekabetçi, arz-talep dengesi çerçevesinde planlı üretim yapılan, doğal kaynakları etkin ve sürdürülebilir kullanan, toplumun yeterli ve dengeli beslenmesini sağlayan bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Tarım istatistikleri uluslararası standartlara uygun olarak geliştirilecek, tarım bilgi sistemleri tarımsal üretimin tüm süreçlerinin sağlıklı şekilde kayıt altına alınması ve izlenmesini temin edecek şekilde etkin işler hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.488)

Politika/Tedbir: Tedbir 488.1. Tarimsal Üretici Kayıt Sistemi diğer kayıt sistemleriyle entegre edilerek iyileştirilecek ve tarım sayimıyla kapsamlı tariım envanteri oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), TÜIK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Mevcut idari kayıt sistemlerinde kayıtli olmayan tarim arazileri ve bunlarin tasarruf durumu kayıt altına alınacaktır. 2.Ön tarama çalışmaları yürütülecek, soru formları ve veri giriş programları hazırlanacaktır. 3. Sayım personeline yönelik eğitim programi düzenlenecektir. 4. Kamuoyunun bilinçlendirilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 488.2. Tarim istatistiklerinin ve bilgi sistemlerinin iyileştirilmesi amacıyla fizibilite raporları hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), TÜBİTAK, TÜIK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tarım bilgi sistemlerinin iyileştirilmesine ilişkin yürütülen fizibilite çalışması tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 488.5. Ürün ve tarım parseli bazında asgari ve azami üretim alanları belirlenecek, çiftçi başvurularının, üretim izinlerinin ve ekim kontrolünün çerçevesi ortaya konulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tarimsal Üretimin Planlanması Kurulu oluşturulacak ve pilot illerde ürün bazında asgari ve azami üretim alanları belirlenecektir.

Politika/Tedbir: Dijitalleşme, yapay zekâ ve veriye dayalı iş modelleriyle akıllı tarım uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.489)

Politika/Tedbir: Tedbir 489.2. Akillı tarım uygulamalarına yönelik yazılım ve ekipmanın yerli üretimi desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dijital İklim Akıllı Tarım Teknolojilerinin Yaygınlaştırılması projesi kapsamında yüksek teknolojili tarım makineleri alimına hibe desteği sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tarım arazilerinin korunması, sürdürülebilir kullanımı ve etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.490)

Politika/Tedbir: Tedbir 490.1. Tarimsal arazi kullanım planlarının hazırlanması tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Altı ilde 2,4 milyon hektar tarım arazisinin detaylı toprak etütleri ve haritalandırılması yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 490.3. Tarim arazilerinin kullanımı etkin şekilde izlenecek, kullanılmayan araziler üretime kazandırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Üst üste iki yıl tarımsal üretim yapılmayan arazilerin tespiti ve kiralanmasına ilişkin usul ve esasların belirlenmesi amacıyla ikincil mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 490.5. Arazi toplulaştırma çalişmalarına sulama yatırımlariyla entegre bir şekilde devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, DSÍ, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 700 bin hektar alanda arazi toplulaştırma çalışmaları başlatılacaktır. 2. 603 bin hektar alanda tescil işlemleri tamamlanacaktır.

Tedbir 490.6. Tarim arazilerinde toprağın organik madde içeriğinin artırılması ile toprak erozyonu ve kirliliğinin önlenmesine yönelik uygulamalar desteklenecektir.: Bitkisel üretimde planlı üretime geçilecek, nitelikli genetik materyal kullanılarak verimin yükseltilmesi ve başta nüfusu yüksek büyükşehirlerde olmak üzere örtü altı yetiştiriciliğinin geliştirilmesi yoluyla üretim artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.491)

Tedbir 490.6. Tarim arazilerinde toprağın organik madde içeriğinin artırılması ile toprak erozyonu ve kirliliğinin önlenmesine yönelik uygulamalar desteklenecektir.: Tedbir 491.1. Bitkisel ürünlerin arz talep dengesi, tarım arazilerinin kabiliyet sıniflarına uygun kullanımı ve stratejik ürünlerin üretiminde kendine yeterliliğin sağlanması amacıyla üretim planlaması yapılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. 25 nehir havzasında belirlenmiş olan nitrata hassas bölgeler (NHB) ilan edilecektir. 2. NHBlerde tarımsal kirliliği önlemeye yönelik tedbirleri içeren nitrat eylem planları uygulamaya konulacaktır. 3. Nitrat eylem plánlarında yer alan faaliyetlerin etkinliğinin değerlendirilmesi amacıyla sularda tarım kaynaklı nitrat kirliliğini izleme çalışmaları yürütülecektir. 4. Tarımsal kirliliği önlemeye yönelik uygulamalar konusunda hizmet içi eğitimler ile çiftçi eğitim, yayım ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir. 5. Organik atıkların, toprak organik maddesinin artirilmasi amacıyla kullanim olanaklarının tespiti için Ar-Ge projeleri yürütülecektir.: 1. Coğrafi bilgi sistemleri ile tarım parsellerinin sağlıklı bir şekilde izlenebilmesi için mevcut tarım bilgi sistemlerinde yazilim güncellemeleri yapılacaktır.

Tedbir 490.6. Tarim arazilerinde toprağın organik madde içeriğinin artırılması ile toprak erozyonu ve kirliliğinin önlenmesine yönelik uygulamalar desteklenecektir.: Tedbir 491.3. Ürün kayıplarının ve lojistik maliyetlerin azaltılarak tüketicilerin tarım ürünlerine uygun fiyatla ulaşabilmelerini temin etmek üzere önemli tüketim merkezi kentlerin çeperlerinde kent tariminin geliştirilmesine özel önem verilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. 25 nehir havzasında belirlenmiş olan nitrata hassas bölgeler (NHB) ilan edilecektir. 2. NHBlerde tarımsal kirliliği önlemeye yönelik tedbirleri içeren nitrat eylem planları uygulamaya konulacaktır. 3. Nitrat eylem plánlarında yer alan faaliyetlerin etkinliğinin değerlendirilmesi amacıyla sularda tarım kaynaklı nitrat kirliliğini izleme çalışmaları yürütülecektir. 4. Tarımsal kirliliği önlemeye yönelik uygulamalar konusunda hizmet içi eğitimler ile çiftçi eğitim, yayım ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir. 5. Organik atıkların, toprak organik maddesinin artirilmasi amacıyla kullanim olanaklarının tespiti için Ar-Ge projeleri yürütülecektir.: 1. Tarim Arazilerinin Kullaniminin Etkinleştirilmesi Projesi kapsamında sebze úretiminin artırılması amacıyla 2 milyon dekar alanda tohum ve fide alimı desteklenecektir.

Tedbir 490.6. Tarim arazilerinde toprağın organik madde içeriğinin artırılması ile toprak erozyonu ve kirliliğinin önlenmesine yönelik uygulamalar desteklenecektir.: Tedbir 491.4. Örtü altı yetiştiriciliğine yönelik mevcut seralarin modernize edilmesine ve modern seraların kurulmasına yatırım ve işletme finansman desteği sağlanacak, jeotermal sera organize tarim bölgesi sayısı artırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. 25 nehir havzasında belirlenmiş olan nitrata hassas bölgeler (NHB) ilan edilecektir. 2. NHBlerde tarımsal kirliliği önlemeye yönelik tedbirleri içeren nitrat eylem planları uygulamaya konulacaktır. 3. Nitrat eylem plánlarında yer alan faaliyetlerin etkinliğinin değerlendirilmesi amacıyla sularda tarım kaynaklı nitrat kirliliğini izleme çalışmaları yürütülecektir. 4. Tarımsal kirliliği önlemeye yönelik uygulamalar konusunda hizmet içi eğitimler ile çiftçi eğitim, yayım ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir. 5. Organik atıkların, toprak organik maddesinin artirilmasi amacıyla kullanim olanaklarının tespiti için Ar-Ge projeleri yürütülecektir.: 1. 4 bin dekar atıl durumdaki seranın ekonomiye kazandırılması amacıyla örtü malzemesi temini desteklenecektir.

Tedbir 490.6. Tarim arazilerinde toprağın organik madde içeriğinin artırılması ile toprak erozyonu ve kirliliğinin önlenmesine yönelik uygulamalar desteklenecektir.: Tedbir 491.5. Yurt içinde geliştirilen çeşitler kullanılmak suretiyle endüstriyel amaçlı kenevir üretimi artırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), TMO
1. 25 nehir havzasında belirlenmiş olan nitrata hassas bölgeler (NHB) ilan edilecektir. 2. NHBlerde tarımsal kirliliği önlemeye yönelik tedbirleri içeren nitrat eylem planları uygulamaya konulacaktır. 3. Nitrat eylem plánlarında yer alan faaliyetlerin etkinliğinin değerlendirilmesi amacıyla sularda tarım kaynaklı nitrat kirliliğini izleme çalışmaları yürütülecektir. 4. Tarımsal kirliliği önlemeye yönelik uygulamalar konusunda hizmet içi eğitimler ile çiftçi eğitim, yayım ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir. 5. Organik atıkların, toprak organik maddesinin artirilmasi amacıyla kullanim olanaklarının tespiti için Ar-Ge projeleri yürütülecektir.: 1. Bin hektar alanda kenevir yetiştiriciliği yapılacaktır.

Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi olan yem maliyetlerinin azaltılmasına yönelik mera islah çalışmalarına hız verilecek, ürün ve pazar çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492): Tedbir 492.1. Anaç hayvan sayısı artırılarak kırmızı et üretimindeki küçükbaş payının yükseltilmesi amacıyla küçükbaş hayvan yetiştiriciliği desteklenecektir

Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi olan yem maliyetlerinin azaltılmasına yönelik mera islah çalışmalarına hız verilecek, ürün ve pazar çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492): Tedbir 492.2. Süt fiyatlarının, büyükbaş ve küçükbaş hayvan yetiştiricilerinin maliyet ve gelirlerinin yanı sira et ve süt üretim dengesi gözetilerek istikrarlı seyretmesi sağlanacaktır.

Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi olan yem maliyetlerinin azaltılmasına yönelik mera islah çalışmalarına hız verilecek, ürün ve pazar çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492): Tedbir 492.3. Mera islah çalışmaları otlatmaya yardımcı yapıların da kurulmasını içerecek şekilde bütüncül bir yaklaşımla sürdürülecek, yönetim (amenajman) planlarınin etkin uygulanması sağlanacaktır.

Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi olan yem maliyetlerinin azaltılmasına yönelik mera islah çalışmalarına hız verilecek, ürün ve pazar çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492): Tedbir 492.4. Demografik dönüşümler ve kırsaldan göç neticesinde yeterince istifade edilmeyen meralarin, orta ve büyük ölçekli besi ve süt sığırcılığı faaliyeti yürüten işletmelere münhasıran yem bitkileri üretimi amacıyla kiralama ve benzeri yöntemlerle kullanımını sağlamaya yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi olan yem maliyetlerinin azaltılmasına yönelik mera islah çalışmalarına hız verilecek, ürün ve pazar çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492): Tedbir 492.6. Arıcılıkta ürün çeşitlliği ve üretim artırılacaktır.

Hayvansal üretimde verim ve kalite yükseltilecek, en önemli hayvansal üretim girdisi olan yem maliyetlerinin azaltılmasına yönelik mera islah çalışmalarına hız verilecek, ürün ve pazar çeşitliliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492): Tedbir 492.7. Ipekböceği yetiştiriciliğinde ürün kalitesinin ve üretimin artırılması amacıyla yaş koza, ipekböceği tohumu ve modern tesis kurulumunun desteklenmesine devam edilecektir.

Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak yapılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkinma Planı p.493): Tedbir 493.1. Su ürünleri kaynaklarının korunmasi, geliştirilmesi ve yasadışı avcılığın önlenmesi ile istilacı ve yabancı türlerin yayılımının önlenmesine yönelik kontrol, denetim ve izleme faaliyetleri etkin şekilde yürütülecektir.

Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak yapılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkinma Planı p.493): Tedbir 493.2. Ürün çeşitliliği ve markalaşma ile uluslararası rekabetçiliğin artırılması sağlanarak ihracat gelirleri artırılacaktır.

Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak yapılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkinma Planı p.493): Tedbir 493.3. Küçük ölçekli balıkçılık işletmeleri, ekonomik sürdürülebilirliklerinin sağlanması ve çevreye olan olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi amacıyla desteklenecektir.

Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak yapılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkinma Planı p.493): Tedbir 493.4. Yeni su ürünleri yetiştiricilik bölgeleri planlanacak, yetiştiricilik tesislerinin kapasite kullanım oranları ve üretim verimliliği yükseltilecektir.

Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak yapılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkinma Planı p.493): Gıda güvenilirliğini teminen altyapının iyileştirilmesine yönelik yatırımlar sürdürülecek, gıda denetimi, bitki ve hayvan hastalık ve zararlılarıyla mücadele hizmetleri etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.494)

Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak yapılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkinma Planı p.493): Tedbir 494.2. Ülkemizde piyasaya arz edilen veteriner tibbi ürünlerin tüm test ve analizlerini yapacak olan Veteriner Tibbi Ürün Kontrol Merkezi kurulacaktır.

Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak yapılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkinma Planı p.493): Tedbir 494.3. Veteriner aşıları ve teşhis kiti üretimi amacıyla güçlü Ar-Ge altyapısına ve aşı suş bankasına sahip bir aşı üretim merkezi kurulacaktır.

Su ürünleri üretiminde sürdürülebilirliğin sağlanması amacıyla denetimler etkinleştirilecek, yetiştiricilik üretiminde doğal kaynaklar ve biyoçeşitlilik korunarak yapılacak yeni yatırımlar ile üretim ve ihracat artırılacaktır. (Kalkinma Planı p.493): Tedbir 494.4. Veteriner aşılarının sevkine yönelik, üretimden uygulamaya kadar tüm aşamalarda soğuk zincirin tesis edilmesi amacıyla lojistik altyapı iyileştirilecektir.

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Gıda güvenliğini teminen israfın önlenmesi, etkin stok yönetimi ile pazarlamaya yönelik altyapı ve uygulamaların geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.495)

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Tedbir 495.2. Tarim ve sanayi etkileşiminin güçlendirilmesi amacıyla sözleşmeli üretim desteklenerek yaygınlaştırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlıği,
1. Gida kontrol laboratuvarlarının bina, cihaz altyapılarına yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Sözleşmeli üretimin yaygınlaştırılması ve özendirilmesi için gerekli tanıtım ve bilgilendirme çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Tedbir 495.3. Gida kayıp ve israfinin önlenmesine yönelik farkındalık artırma çalışmaları yapılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlii
1. Gida kontrol laboratuvarlarının bina, cihaz altyapılarına yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Çiftçi, üretici örgütleri ve tüketicilere yönelik 160 eğitim programı düzenlenecektir.

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Tedbir 495.4. Yöresel ve coğrafi işaretli ürünlerin tanıtımına yönelik faaliyetler artırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Gida kontrol laboratuvarlarının bina, cihaz altyapılarına yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1.Coğrafi işaretli ürünlerin tanıtımı ve Türkiye'nin ÁB'de tescilli ürün sayısının artırılması için farkındalık ve yönlendirme çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Tarımsal amaçlı üretici örgütlerinin beşeri ve kurumsal yapıları güçlendirilerek üretimden pazarlamaya kadar tüm süreçlerde etkin rol alabilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.496)

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Tedbir 496.1. Üretici örgütlerinin etkinleştirilmesi amacıyla profesyonel yönetici ve tarımsal yayim konusunda uzman personel istihdami desteklenecek, organizasyon altyapıları geliştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Gida kontrol laboratuvarlarının bina, cihaz altyapılarına yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1.Üretici örgütlerinin organizasyonel yapılarının iyileştirilmesine yönelik olarak pilot illerde ihtiyaç analizi çalışması yapılacaktır.

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Tedbir 496.2. Üretici birliklerinin ticari faaliyette bulunabilmelerinin kolaylaştırılması amacıyla düzenlemeler yapılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S),
1. Gida kontrol laboratuvarlarının bina, cihaz altyapılarına yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Üretici birliklerinin statülerinin iyileştirilmesi amacıyla mevzuat değişiklik çalışması yapılacaktır.

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Tedbir 496.3. Tarimsal amaçlı kooperatif ve üretici birliklerinin fiziki altyapılarının iyileştirilmesi desteklenecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Gida kontrol laboratuvarlarının bina, cihaz altyapılarına yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Üretici örgütleri belirlenen kriterler çerçevesinde derecelendirilerek desteklenecektir.

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Çevrenin korunması ve iklim değişikliği ile mücadele kapsamında tarım sektöründe sera gazı salımının azaltılması için çevre dostu tarımsal uygulamalar desteklenerek yaygınlaştırılacaktır. (Kalkinma Planı p.497)

Tedbir 494.6. Gida kontrol hizmetlerinin etkin bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla yapılacak ihtiyaç analizi kapsamında laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.: Tedbir 497.1. Kimyasal gübrelerin yapılacak toprak analiz sonuçlarına göre kullanımı, organik ve organomineral gübre üretimi ve kullanımının artırılması sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Gida kontrol laboratuvarlarının bina, cihaz altyapılarına yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Organik ve organomineral gübre kullaniminin desteklenmesine devam edilecektir.

Tedbir 497.3. Pestisit ve antimikrobiyallere alternatif ürünlerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tedbir 497.4. Ürün güvenilirliğini artırmak ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımına katkı sağlamak amacıyla iyi tarım uygulamaları ve organik tarım desteklenecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Bitki Koruma Ürünlerinin Ruhsatlandırılması ve Piyasaya Arzı Hakkında Yönetmelik'te gerekli değişiklik yapılacaktır.: 1. 13 bin üretici desteklenecek ve toplam 550 bin ton iyi tarım uygulamaları ve organik tarım sertifikali ürünün üretilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 497.3. Pestisit ve antimikrobiyallere alternatif ürünlerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tedbir 497.5. Doğrudan ekim ve azaltılmış toprak işleme metotlarınin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Bitki Koruma Ürünlerinin Ruhsatlandırılması ve Piyasaya Arzı Hakkında Yönetmelik'te gerekli değişiklik yapılacaktır.: 1. Doğrudan ekim ve azaltılmış toprak işleme konularına ilişkin çiftçi eğitim faaliyetleri yürütülecektir. 2. Doğrudan ekim ve azaltılmış toprak işleme makine ve ekipmanları desteklenecektir.

Tedbir 497.3. Pestisit ve antimikrobiyallere alternatif ürünlerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tedbir 497.7. Hayvansal atıkların uygun koşullarda depolanması ve biyogaz tesislerinde işlenmesini sağlamak amacıyla altyapı desteklenerek geliştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Bitki Koruma Ürünlerinin Ruhsatlandırılması ve Piyasaya Arzı Hakkında Yönetmelik'te gerekli değişiklik yapılacaktır.: 1. Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programi kapsamında biyogaz tesisi yatırımları desteklenecektir. 2. IPARD Programinda atik yönetimi ve döngüsel ekonomi konularını içeren yatırimlar desteklenecektir.

Tedbir 497.3. Pestisit ve antimikrobiyallere alternatif ürünlerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tarımsal araştırmalar ile eğitim ve yayım çalışmalarında kurumlar arası koordinasyon sağlanarak etkinlik artırılacak, tarımsal Ar-Ge ve yayımın bağı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.498)

Tedbir 497.3. Pestisit ve antimikrobiyallere alternatif ürünlerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tedbir 498.2. Kamu, üniversite ve özel sektör işbirliği çerçevesinde hayvan ve bitki islahı, hassas tarim, biyoteknoloji, biyoçeşitliliğin korunması ile iklim dostu ürün ve uygulamaların geliştirilmesi alanları öncelikli olmak üzere yürütülen Ar-Ge çalışmaları desteklenecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Bitki Koruma Ürünlerinin Ruhsatlandırılması ve Piyasaya Arzı Hakkında Yönetmelik'te gerekli değişiklik yapılacaktır.: 1. Patojenlerle mücadeleye yönelik eylem planları hazırlanacaktir.

Tedbir 497.3. Pestisit ve antimikrobiyallere alternatif ürünlerin geliştirilmesi ve kullanımı desteklenecektir.: Tedbir 498.3. Tarimsal Ar-Ge çalışmalarında nitelikli personelin çalışmasının teşvik edilmesi amacıyla araştırmacıların performans kriterlerine göre desteklenmesine yönelik düzenleme
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Bitki Koruma Ürünlerinin Ruhsatlandırılması ve Piyasaya Arzı Hakkında Yönetmelik'te gerekli değişiklik yapılacaktır.: 1. Ar-Ge personelinin çalişmalarının teşvik edilmesine yönelik mevzuat hazırlık çalışması yürütülecektir.

Tedbir 498.5. Gida güvenliği ve güvenilirliğinin sağlanmasına yönelik başta tarımda girdi kullanımı, bitki ve hayvan sağlığı, örgütlenme, pazarlama ve sulama konularında olmak üzere eğitim ve yayım faaliyetleri sosyal medya dâhil bilgi ve iletişim teknolojilerinden etkin bir şekilde faydalanılarak artırılacaktır.: Çiftçilerin risklerden korunması ve gelirlerinin garanti altına alınmasına yönelik uygulamaların kapsamı genişletilerek etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.499)

Tedbir 498.5. Gida güvenliği ve güvenilirliğinin sağlanmasına yönelik başta tarımda girdi kullanımı, bitki ve hayvan sağlığı, örgütlenme, pazarlama ve sulama konularında olmak üzere eğitim ve yayım faaliyetleri sosyal medya dâhil bilgi ve iletişim teknolojilerinden etkin bir şekilde faydalanılarak artırılacaktır.: Tedbir 499.1. Tarim sigortacılığında ürün ve risk bazında kapsamın genişletilmesine devam edilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Sulamanın etkinliğinin artırılması amacıyla çiftçilere ve potansiyel hedef kitlelere yönelik olarak basınçlı sulama sistemleri, su hasadi, yenilenebilir enerji kaynaklarının sulamada kullanımi, dijital teknolojinin sulamayla bütünleşmesi konularında eğitim ve yayım faaliyetleri düzenlenecektir.: 1. Ar-Ge çalışmaları, Bilim Danışma Kurulu çalışmaları ve aktüeryal hesapların yapılması sonucunda belirlenen riskler TARSİM teminatlarına dahil edilecektir.

Tedbir 498.5. Gida güvenliği ve güvenilirliğinin sağlanmasına yönelik başta tarımda girdi kullanımı, bitki ve hayvan sağlığı, örgütlenme, pazarlama ve sulama konularında olmak üzere eğitim ve yayım faaliyetleri sosyal medya dâhil bilgi ve iletişim teknolojilerinden etkin bir şekilde faydalanılarak artırılacaktır.: Tedbir 499.2. Gelir koruma sigortası ülke genelinde yaygınlaştırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Sulamanın etkinliğinin artırılması amacıyla çiftçilere ve potansiyel hedef kitlelere yönelik olarak basınçlı sulama sistemleri, su hasadi, yenilenebilir enerji kaynaklarının sulamada kullanımi, dijital teknolojinin sulamayla bütünleşmesi konularında eğitim ve yayım faaliyetleri düzenlenecektir.: 1. Buğdaydaki Gelir Koruma Sigortası uygulaması yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 498.5. Gida güvenliği ve güvenilirliğinin sağlanmasına yönelik başta tarımda girdi kullanımı, bitki ve hayvan sağlığı, örgütlenme, pazarlama ve sulama konularında olmak üzere eğitim ve yayım faaliyetleri sosyal medya dâhil bilgi ve iletişim teknolojilerinden etkin bir şekilde faydalanılarak artırılacaktır.: SKA'lar, BM Küresel Orman Hedefleri ve Rio Sözleşmeleri dâhil ilgili uluslararası sözleşmeler ve ulusal taahhütlerimiz dikkate alınarak ormanlarımız sürdürülebilir orman yönetimi kriter ve göstergelerine uygun şekilde yönetilecek ve orman alanları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 500)

Tedbir 498.5. Gida güvenliği ve güvenilirliğinin sağlanmasına yönelik başta tarımda girdi kullanımı, bitki ve hayvan sağlığı, örgütlenme, pazarlama ve sulama konularında olmak üzere eğitim ve yayım faaliyetleri sosyal medya dâhil bilgi ve iletişim teknolojilerinden etkin bir şekilde faydalanılarak artırılacaktır.: Tedbir 500.1. Iklim değişikliğine dayanıklı ormanlar kurulacak ve ormanların yutak alan fonksiyonlarını artıracak şekilde yönetim planları geliştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. Sulamanın etkinliğinin artırılması amacıyla çiftçilere ve potansiyel hedef kitlelere yönelik olarak basınçlı sulama sistemleri, su hasadi, yenilenebilir enerji kaynaklarının sulamada kullanımi, dijital teknolojinin sulamayla bütünleşmesi konularında eğitim ve yayım faaliyetleri düzenlenecektir.: 1. İklim değişikliğine uyum stratejileri hazırlanacaktır.

Tedbir 498.5. Gida güvenliği ve güvenilirliğinin sağlanmasına yönelik başta tarımda girdi kullanımı, bitki ve hayvan sağlığı, örgütlenme, pazarlama ve sulama konularında olmak üzere eğitim ve yayım faaliyetleri sosyal medya dâhil bilgi ve iletişim teknolojilerinden etkin bir şekilde faydalanılarak artırılacaktır.: Tedbir 500.2. Ormanların afetler, kuraklik ve çölleşmeyle mücadele edilmesi, biyoçeşitliliğin ve su kaynaklarının korunmasi, ekosistem hizmetlerinin geliştirilmesi ve arazi tahribatının dengelenmesi konulari ile sağlık, gıda, turizm ve enerji sektörlerine katkısı artırilacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. Sulamanın etkinliğinin artırılması amacıyla çiftçilere ve potansiyel hedef kitlelere yönelik olarak basınçlı sulama sistemleri, su hasadi, yenilenebilir enerji kaynaklarının sulamada kullanımi, dijital teknolojinin sulamayla bütünleşmesi konularında eğitim ve yayım faaliyetleri düzenlenecektir.: 1. Üç havzada entegre havza rehabilitasyon etüt çalışmaları yapılacaktir.

Tedbir 498.5. Gida güvenliği ve güvenilirliğinin sağlanmasına yönelik başta tarımda girdi kullanımı, bitki ve hayvan sağlığı, örgütlenme, pazarlama ve sulama konularında olmak üzere eğitim ve yayım faaliyetleri sosyal medya dâhil bilgi ve iletişim teknolojilerinden etkin bir şekilde faydalanılarak artırılacaktır.: Tedbir 500.3. Toprağın korunmasi ve erozyonla mücadele için yukarı havzalarda heyelan, sel ve çığ kontrol projeleri yürütülecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, OGM
1. Sulamanın etkinliğinin artırılması amacıyla çiftçilere ve potansiyel hedef kitlelere yönelik olarak basınçlı sulama sistemleri, su hasadi, yenilenebilir enerji kaynaklarının sulamada kullanımi, dijital teknolojinin sulamayla bütünleşmesi konularında eğitim ve yayım faaliyetleri düzenlenecektir.: 1. 18 ağaçlandırma, erozyon, sel kontrol, çığ kontrol, heyelan ile entegre havza plan ve projeleri yapılacaktır. 2. 40 bin hektar alanda toprak kaybının azaltılmasına yönelik erozyonla mücadele ve yukarı havza sel ve çığ kontrolü çalışması yapılacaktır.

Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanımı teşvik edilecek, tekrar kullanımı ve geri dönüşümü artırılacaktır.: Tedbir 500.5. Ormancılıkla ilgili gönüllü karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamaları geliştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, OGM
1. Orman ürünlerinde geri dönüşümün teşvik edilmesine yönelik altyapi ve farkındalık oluşturma çalışmaları yürütülecektir.: 1. Karbon piyasası ve yeşil sertifikasyon uygulamalari kapsamında mevzuat altyapısına yönelik çalışmalara başlanacaktır.

Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanımı teşvik edilecek, tekrar kullanımı ve geri dönüşümü artırılacaktır.: Tedbir 500.6. Ülkemiz firmalarının ormancılik sektöründe uluslararası alanda faaliyet göstermesi desteklenecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. Orman ürünlerinde geri dönüşümün teşvik edilmesine yönelik altyapi ve farkındalık oluşturma çalışmaları yürütülecektir.: 1. Afrika ve Balkan ülkeleri ile Türk Cumhuriyetleri başta olmak üzere ilgili ülkelerle ormancılık işbirliği çalışmaları geliştirilecektir.

Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanımı teşvik edilecek, tekrar kullanımı ve geri dönüşümü artırılacaktır.: Orman kaynaklı ürün ve hizmetler sürdürülebilir orman yönetimi ilkeleri çerçevesinde ihracat odaklı çeşitlendirilecek, sektörün ekonomideki payı artırılacaktır. (Kalkınma Plani p. 501)

Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanımı teşvik edilecek, tekrar kullanımı ve geri dönüşümü artırılacaktır.: Tedbir 501.1. Orman varlığının yoğun olduğu bölgelerde orman ürünleri ihtisas OSB'leri kurulacak, sektörde kümelenme sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, OGM
1. Orman ürünlerinde geri dönüşümün teşvik edilmesine yönelik altyapi ve farkındalık oluşturma çalışmaları yürütülecektir.: 1. Orman ürünleri ihtisas OSB kurulmasına yönelik özel sektör talebine istinaden altyapı çalışmalarına başlanacaktir.

Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanımı teşvik edilecek, tekrar kullanımı ve geri dönüşümü artırılacaktır.: Tedbir 501.2. Sertifika uygulamaları yaygınlaştırılarak orman ürünlerinin ticareti kolaylaştırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. Orman ürünlerinde geri dönüşümün teşvik edilmesine yönelik altyapi ve farkındalık oluşturma çalışmaları yürütülecektir.: 1. Sertifikalı orman alanımizın toplam orman alanına oranı yüzde 50'ye çıkarılacaktır.

Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanımı teşvik edilecek, tekrar kullanımı ve geri dönüşümü artırılacaktır.: Tedbir 501.4. Genetiği iyileştirilmiş ve hızlı gelişen türler kullanılarak özel sektör tarafindan yapılan endüstriyel ağaçlandırma uygulamaları desteklenecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. Orman ürünlerinde geri dönüşümün teşvik edilmesine yönelik altyapi ve farkındalık oluşturma çalışmaları yürütülecektir.: 1. Özel sektörün teşvik edilmesi için mevzuat düzenlemesi çaliışmaları yapılacaktır. 2.6 bin hektar alanda endüstriyel ağaçlandırma, 45 bin hektar alanda bakim ve 50 bin hektar alanda etüt proje çalışması yapılacaktır.

Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanımı teşvik edilecek, tekrar kullanımı ve geri dönüşümü artırılacaktır.: Tedbir 501.5. Toplumsal refahın artırılmasi ve orman köylerinden göçün önlenmesi amacıyla orman köylüleri yerinde istihdam edilecek ve kalkındırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. Orman ürünlerinde geri dönüşümün teşvik edilmesine yönelik altyapi ve farkındalık oluşturma çalışmaları yürütülecektir.: 1. Orman köylülerinin gelir getirici faaliyetleri çeşitlendirilerek sürdürülecek ve nihai ürünün pazara ulaşması kolaylaştırılacaktır.

Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanımı teşvik edilecek, tekrar kullanımı ve geri dönüşümü artırılacaktır.: Tedbir 501.6. Orman ürünlerinde başta girdi maliyetlerine yönelik olmak üzere gerekli düzenlemeler yapılarak fiyat istikrarı sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. Orman ürünlerinde geri dönüşümün teşvik edilmesine yönelik altyapi ve farkındalık oluşturma çalışmaları yürütülecektir.: 1. Odun hammaddesinin sektöre adil dağılımı konusunda üretim ve satış yöntemleri geliştirilecektir.

Tedbir 500.4. Orman ürünlerinin döngüsel ekonomi çerçevesinde mümkün olan en uzun süreli kullanımı teşvik edilecek, tekrar kullanımı ve geri dönüşümü artırılacaktır.: Tedbir 501.7. Orman ürünlerinin daha fazla istihdam ve katma değer sağlayan sektörlerde kullanımı artıriılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. Orman ürünlerinde geri dönüşümün teşvik edilmesine yönelik altyapi ve farkındalık oluşturma çalışmaları yürütülecektir.: 1Dikili satış uygulamalarının yaygınlaştırılması kapsamında hammaddenin katma değeri yüksek nihai ürüne dönüştürülmesinin teşvik edilmesi çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erişim kolaylaştırılarak çevreye duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır: Orman yangınlarını önleyici tedbirler artırılacak, yangınlara müdahale kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 502)

Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erişim kolaylaştırılarak çevreye duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır: Tedbir 502.1. Orman yangınları ile etkin mücadele, biyoçeşitliliğin geliştirilmesi ve karbon depolamanın sağlanması için başta genç meşcereler olmak üzere tüm bakım müdahalelerine öncelik verilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. 26 ekoturizm alani oluşturularak hizmete alınacaktir.: 1. Silvikültürel bakım tedbirlerinin güçlendirilmesi ve karbon odaklı bakım tedbirlerinin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erişim kolaylaştırılarak çevreye duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır: Tedbir 502.3. Orman alanları ile yerleşim yerleri ve tarım alanlari arasinda yangına dirençli türler kullanılarak tampon bölgeler oluşturulacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM
1. 26 ekoturizm alani oluşturularak hizmete alınacaktir.: 1. 60.525 hektar alanda Yangına Dirençl Orman Tesisi (YARDOP) çalişmasi yapılacaktır.

Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erişim kolaylaştırılarak çevreye duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır: Sulama alanlarının genişletilmesine yönelik yatırımlar önceliklendirilecek ve finansman imkânları yeni modellerle artırılacaktır (Kalkınma Planı p.503)

Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erişim kolaylaştırılarak çevreye duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır: Tedbir 503.1. Kamu sulama yatirımlari, mevcut proje stokunun sürdürülebilirliği, ilerleme yüzdesi, depolama tesisi durumu, cazibeli sulama sistemine sahip olmasi, emsal sulama oranlari yüksekliği, ekonomiye en kısa sürede kazandırılabilme imkânı ve diğer projeler ile eş zamanlı yürütülme gerekliliği kriterleri dikkate alınarak önceliklendirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), DSİ
1. 26 ekoturizm alani oluşturularak hizmete alınacaktir.: 1. Öncelik seti çerçevesinde brüt 130 bin hektar alan sulamaya açılacaktır.

Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erişim kolaylaştırılarak çevreye duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır: Tedbir 503.2. Sulama yatrımlarının finansmaninda özel sektör katılımını teşvik eden yeni iç ve dış finansman modelleri geliştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, DSİ
1. 26 ekoturizm alani oluşturularak hizmete alınacaktir.: 1. Sulama yatırımlarının kamu özel işbirliği modeli ile finansmanına yönelik etüt çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erişim kolaylaştırılarak çevreye duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır: Mevcut sulama sistemlerinin rehabilitasyonuna devam edilecek, suyun kalite ve miktar olarak korunması ve etkin kullanımının sağlanmasına yönelik uygulamalara öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.504)

Tedbir 501.8. Orman ekosistem hizmetlerine erişim kolaylaştırılarak çevreye duyarlı bir yaklaşımla ekolojik turizm alanları artırılacaktır: Tedbir 504.1. Sulama sistemlerinin rehabilitasyonu ve modernizasyonuna yönelik yatırımlarda sulama orani, sulanmama sebepleri, projeli durumda öngörülen zirai gelir artışı ve rantabilite katsayısı kriterleri dikkate alınacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), OGM: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), DSİ
1. 26 ekoturizm alani oluşturularak hizmete alınacaktir.: 1. 41 bin hektar alanda mevcut açık kanal sulama şebekelerinin kapali borulu sisteme dönüştürülmesi çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 504.2. Tarimda suyun verimli kullanılmasına yönelik su tasarrufu sağlayan yağmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemleri yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 504.3. Suyun kullanım miktarını esas alan yöntemlere göre fiyatlandırılması sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Tarim ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), DSİ
1. Tarla içi basınçlı sulama sistemlerinin kurulumu desteklenecektir.: 1. 80 tesise elektronik ölçüm sistemi takılacaktır.

Tedbir 504.2. Tarimda suyun verimli kullanılmasına yönelik su tasarrufu sağlayan yağmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemleri yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 504.5. Tarimsal sulamada alternatif su kaynakları kullanımının artırılması için yağmur sularının hasadi, arıtılmış atık suların sulama suyu kalitesine getirilmesi ve deniz suyunun tuzdan arındırılarak sulamada kullanımına yönelik Ar-Ge faaliyetleri yürütülecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Tarim ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), DSI
1. Tarla içi basınçlı sulama sistemlerinin kurulumu desteklenecektir.: 1. Marjinal Suların Tarımsal Sulamada Kullanimının Araştırılması ve Döngüsel Ekonomiye Katkisının Belirlenmesi "MARSUDE" Projesi kapsamında Kırklareli bölgesinde arazi çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 504.2. Tarimda suyun verimli kullanılmasına yönelik su tasarrufu sağlayan yağmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemleri yaygınlaştırılacaktır.: Sulama yönetiminde bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.505)

Tedbir 504.2. Tarimda suyun verimli kullanılmasına yönelik su tasarrufu sağlayan yağmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemleri yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 505.2. Sulama suyunun verimli kullanılması amacıyla işletmedeki mevcut sulama tesislerinde otomasyon ve karar destek sistemleri faalivete gecirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Tarim ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Tarla içi basınçlı sulama sistemlerinin kurulumu desteklenecektir.: 1. "Sulama Yönetimi ve Bitki Su Tüketimi Sistemi TAGEM-SuET" yazılıminın mobil sürümü tamamlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alanı (Birikimli) (3)
Birim: Milyon Hektar
2022: 8,78
2023(1): 9,20
2024(2): 9,90

Performans Göstergeleri: Tescil İşlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaștirma Alani (Birikimli) (4) (5)
Birim: Milyon Hektar
2022: 6,78
2023(1): 7,30
2024(2): 7,90

Performans Göstergeleri: Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapılan Toplam Tarımsal Desteklerin Tarımsal Katma Değere Oranı (6)
Birim: Yüzde
2022: 10,5
2023(1): 11,1
2024(2): 9,9

Performans Göstergeleri: Yağlı Tohum Üretimi
Birim: Milyon Ton
2022: 4,75
2023(1): 4,50
2024(2): 4,95

Performans Göstergeleri: Hububat Ekiliş Alanı
Birim: Milyon Hektar
2022: 11,2
2023(1): 11,4
2024(2): 11,5

Performans Göstergeleri: Sığır Varlığı İçinde Kültür Irkı Oranı
Birim: Yüzde
2022: 49,2
2023(1): 49,0
2024(2): 49,1

Performans Göstergeleri: Mera Islah ve Amenajman Alani (Bin Hektar, Birikimli)
Birim: Bin Hektar
2022: 1 553
2023(1): 2 000
2024(2): 2 200

Performans Göstergeleri: Büyükbaş Hayvan Sayısı
Birim: Milyon Baş
2022: 17,0
2023(1): 16,8
2024(2): 16,9

Performans Göstergeleri: Küçükbaş Hayvan Sayısı
Birim: Milyon Baş
2022: 56,3
2023(1): 56,4
2024(2): 56,8

Performans Göstergeleri: Orman Alanlarının Ülke Yüzölçümüne Oranı
Birim: Yüzde
2022: 29,8
2023(1): 30,0
2024(2): 30,1

Performans Göstergeleri: Endüstriyel Ağaçlandırma (Yıllık)
Birim: Bin Hektar
2022: 17
2023(1): 5
2024(2): 11

Performans Göstergeleri: Ekoturizm Alan Sayısı (Birikimli)
Birim: Adet
2022: 74
2023(1): 98
2024(2): 124

Performans Göstergeleri: Sulamava Acılan Brüt Tarımsal Alan (Birikimli)
Birim: Milyon Hektar
2022: 6,96
2023(1): 7,10
2024(2): 7,23

Performans Göstergeleri: Sulama Orani (5)
Birim: Yüzde
2022: 69
2023(1): 68
2024(2): 69

Performans Göstergeleri: a
Birim: ae
2022: 6E
2023(1): 99
2024(2): ∠0T
a 

toud (

(3) Tarim ve Orman Bakanlığı faaliyetieri esas alınmıştır.

(4) DSt tarafindan inşa edilen alanlan kapsamaktadır.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının Kullanımı ve Yönetimi Programının 
performans göstergelerinden biridir.

(6) Merkezi yönetim bütçesinde yer alan tarımsal yatrım ödenekleri ve KiT'lere yapılan transferler dahil edilmiştir.


2.2.2.2. Enerji 
a) Mevcut Durum 
Son yıllarda artan petrol, doğal gaz ve elektrik fiyatları ile başlayan küresel enerji krizi Rusya-Ukrayna savaşıyla birlikte baş gösteren doğal gaz tedarik sorunlarıyla birleşerek ülkelerin enerji kaynaklarında dışa olan bağımlılıklarının en aza indirilmesinin önemini açık bir şekilde ortaya koymuştur. Bu kapsamda enerji arz güvenliğinin sağlanması başta olmak üzere yeşil dönüşümün hızlandırılmasi, yenilenebilir enerji üretim kapasitesinin ve enerji verimliliğinin artırılması gerek ekonomik gerekse stratejik açıdan daha da önem kazanmıştır.
Ülkelerin belirlemiş oldukları net sifir emisyon hedeflerine ulaşılması doğrultusunda küresel ölçekte ikiz dönüşüm gittikçe önem kazanmakta olup sera gazı emisyonlarının önemli bir kısmının enerji kaynaklı olduğu göz önünde bulundurulduğunda bu dönüşümde temiz enerji ve enerji verimliliği yatırımlarının öncü bir rol oynayacağı değerlendirilmektedir.Ülkemizde de Paris Anlaşmasinın onaylanması sonrasında 2053 yılı net sifir emisyon hedefi açıklanmış olup enerjisektörü politikalarının belirlenmesinde bu hedef de göz önünde bulundurulmaktadır.

2000-2022 yılları arasında yıllik ortalama elektrik enerjisi talep artışı dünyada yüzde 3,3 iken büyüyen ekonomisine paralel olarak ülkemizde bu oran yüzde 4,4 olarak gerçekleşmiştir. Hızla artan enerji ihtiyacı göz önüne alındığında arz güvenliğinin tehlikeye atılmadan yerli enerji kaynaklarının kullanılmasi, nükleer dâhil yeni teknolojilerin üretim portföyüne dâhil edilmesi ve enerji verimliliğinin artırılması öncelik arz etmektedir.
2021 yılında birincil enerji kaynaklarında ithalat yüzde 71 seviyesinde gerçekleşmişolup söz konusu yılda birincil enerji kaynakları arzında doğal gazın payı yüzde 31, petrolün payı yüzde 27, kömürün payı yüzde 26 ve yenilenebilir kaynakların payı yüzde 16'dır.Mevcut linyit rezervlerine ilave olarak son yıllarda keşfedilen ve ekonomiye kazandırılmasına yönelik çalişmaları devam eden doğal gaz ve petrol rezervleri ile birlikte birincil enerjide dışa bağımlılığın kademeli olarak azalacağı tahmin edilmektedir.
2021 yılında 59,9 milyar m³ olan doğal gaz tüketimi, 2022 yılında yüzde 10,7 azalarak 53,5 milyar m³ olarak gerçekleşmiştir. 2022 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 27'si elektrik üretiminde, yüzde 25’i sanayide ve yüzde 48'i bina ve diğer alanlarda ağırlıkli olarak isınma amaçli kullanılmiştir.

Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 yılında yüzde 18 iken 2022yılında yüzde 22 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde büyük ölçüde hidrolik kaynaklı elektrik üretimindeki dalgalanmalara bağliı olarak değişen ve 2000'li yıllarda ortalama yüzde 45düzeyinde seyreden elektrik üretiminde doğal gazın payı 2021 yılında yüzde 33,2, 2022yılında yüzde 22,9 olarak gerçekleşmiştir.

Sakarya Sahasında keşfedilen 710 milyar m³lük doğal gazın üretim kapasitesinin artırılmasına yönelik yatrimlara devam edilmesi ve denizlerimizde bulunması muhtemel yeni rezervlerin ekonomiye kazandırılmasıyla birlikte enerjide dışa bağımlılığın, cari işlemler ile diş ticaret açıklarının ve enerji maliyetlerinin azalması beklenmektedir.
Arz güvenliğinin yanı sıra, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliği de sağlaması bakımından önem arz eden yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) iskele ve bağlantı hatti yatirımlarına ilişkin çalişmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, 2022 yılında tamamlanan 1,5 milyar m³/yıl doğal gaz sevk kapasiteli Hatay-Dörtyol FSRU terminaline ilave olarak ayni 

kapasiteye sahip Edirne-Saros FSRU iskele ve bağlantı hattı yatırımları da 2023 yılı sonunda tamamlanacaktir.

Arz güvenliği hususu ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artırılmasını zorunlu kılmıştır. AB ülkelerinin depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı 2022 yılında yaklaşık yüzde 27 düzeyindeyken, ülkemizde bu oran aynı yıl için yaklaşık yüzde 11 seviyesinde gerçekleşmiştir. 4,6 milyar m³ depolama ve 75milyon m³/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Doğal Gaz Yer Alti Depolama Tesisine ilave olarak 5,4 milyar m³ depolama ve 80 milyon m³/gün geri üretim kapasiteli Tuz GölüDoğal Gaz Yer Altı Depolama Projesinin 2026 yılında tamamlanmasıyla birlikte toplam yer altı doğal gaz depolama kapasitesinin 10 milyar m³'e ulaşması öngörülmektedir.
TABLO II: 12- Elektrik Kurulu Gücü, Üretimi, Tüketimi ve Dış Ticareti 
Birim: MW
2010: 49 524
2015: 73 147
2020: 95 891
2022: 103 809
2023 (1): 106 800
2024 (2): 110 493

Birim: MW
2010: 32 182
2015: 41 541
2020: 46 309
2022: 47 416
2023 (1): 47 444
2024 (2): 46 826

Birim: MW
2010: 9 161
2015: 10 085
2020: 11 336
2022: 11 437
2023 (1): 11 437
2024 (2): 11 437

Birim: MW
2010: 3 281
2015: 6 064
2020: 8 987
2022: 10 374
2023 (1): 10 374
2024 (2): 10 374

Birim: MW
2010: 18 213
2015: 24 945
2020: 25 675
2022: 25 347
2023 (1): 25 367
2024 (2): 24 749

Birim: MW
2010: o
2015: o
2020: o
2022: 0
2023 (1): o
2024 (2): o

Birim: MW
2010: 1 526
2015: 446
2020: 312
2022: 258
2023 (1): 266
2024 (2): 266

Birim: MW
2010: 17 342
2015: 31 606
2020: 49 582
2022: 56 393
2023 (1): 59 356
2024 (2): 63 667

Birim: MW
2010: 15 831
2015: 25 868
2020: 30 984
2022: 31 572
2023 (1): 32 165
2024 (2): 32 505

Birim: MW
2010: 1 320
2015: 4 503
2020: 8 832
2022: 11 396
2023 (1): 11 700
2024 (2): 12 400

Birim: MW
2010: 0
2015: 249
2020: 6 667
2022: 9 425
2023 (1): 11 350
2024 (2): 14 500

Birim: MW
2010: 191
2015: 986
2020: 3 098
2022: 4 000
2023 (1): 4 141
2024 (2): 4 262

Birim: GWh
2010: 211 208
2015: 261 783
2020: 306 703
2022: 328 379
2023 (1): 322 328
2024 (2): 355 551

Birim: GWh
2010: 155 370
2015: 177 608
2020: 177 066
2022: 189 172
2023 (1): 192 223
2024 (2): 199 241

Birim: GWh
2010: 40 515
2015: 36 180
2020: 43 306
2022: 50 305
2023 (1): 45 687
2024 (2): 53 165

Birim: GWh
2010: 14 532
2015: 39 986
2020: 62 506
2022: 63 415
2023 (1): 72 260
2024 (2): 72 458

Birim: GWh
2010: 98 144
2015: 99 219
2020: 70 931
2022: 75 059
2023 (1): 73 675
2024 (2): 73 006

Birim: GWh
2010: o
2015: o
2020: 0
2022: 0
2023 (1): 0
2024 (2): 0

Birim: GWh
2010: 2 180
2015: 2 224
2020: 323
2022: 394
2023 (1): 601
2024 (2): 612

Birim: R GWh
2010: 55 838
2015: 84 175
2020: 129 637
2022: 139 207
2023 (1): 130 105
2024 (2): 156 310

Birim: GWh
2010: 51 795
2015: 67 146
2020: 78 094
2022: 66 802
2023 (1): 55 833
2024 (2): 75 717

Birim: GWh
2010: 2 916
2015: 11 652
2020: 24 828
2022: 34 945
2023 (1): 35 184
2024 (2): 36 814

Birim: GWh
2010: 0
2015: 194
2020: 10 950
2022: 16 888
2023 (1): 18 260
2024 (2): 22 707

Birim: GWh
2010: 1 126
2015: 5 183
2020: 15 764
2022: 20 571
2023 (1): 20 828
2024 (2): 21 072

Birim: GWh
2010: 1 144
2015: 7 136
2020: 1 890
2022: 6 439
2023 (1): 6 338
2024 (2): 4 044

Birim: GWh
2010: 1 918
2015: 3 194
2020: 2 484
2022: 3 713
2023 (1): 3 666
2024 (2): 4 044

Birim: GWh
2010: 210 434
2015: 265 724
2020: 306 109
2022: 331 105
2023 (1): 325 000
2024 (2): 355 551
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
(3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb.
(4) Biyokütle, Jeotermal, Atik Isi 
275metre yüksekliğiyle çift eğrilikli beton kemer baraj sınıfında Türkiye'nin birinci,dünyanın üçüncü en yüksek baraji olan Yusufeli Barajı ve HES'te gövde inşaatı ve elektromekanik teçhizat montaji tamamlanarak 22 Kasim 2022 tarihinde su tutulmaya başlanmıştır. Ekim 2023 itibarıyla birinci ünitede islak test sürecine geçilmiş olup Ekim ayı

sonu itibarıyla elektrik üretimine başlanması planlanmaktadır. 558 Mw kurulu güce sahip hidroelektrik santralinde yıllık ortalama 1.888 GWh elektrik üretimi öngörülmektedir.Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modeli kapsamında bugüne kadar toplam 3.000 MW kurulu güce sahip güneş enerjisine dayalı yarışmalar ile toplam 2.850 MW kurulu güce sahip rüzgâr enerjisine dayaliı yarışmalar tamamlanmıştır. 1.000 Mw kurulu güce sahip YEKA GES-1 (Karapınar) kapsamında panel üretim fabrikası ve santral kurulumu çalışmalarıtamamlanmış olup elektrik üretimine başlanmıştır. 1.500 MW kurulu güce sahip güneşenerjisine dayalı YEKA GES-5 yarışmasının ihale hazırlık süreçleri devam etmektedir.Elektrik iletim şebekesinin geliştirilmesi, şebeke kısıtlarının bertaraf edilmesi ve yenilenebilir enerji santrallerinin şebekeye entegrasyonunun artırılması amacıyla elektrik iletim sistemi planlama ve yatırım çalişmalarına devam edilmiştir. Bu kapsamda 2023 yıl Ocak-Eylül döneminde toplam kurulu gücü 1.300 MVA olan 11 transformatör merkezi tesis edilmiş ve toplam 483 km uzunluğa sahip 19 enerji iletim hattının geçici kabulütamamlanmiştir. Söz konusu yeni tesisler ile mevcut transformatör merkezi ve iletim hatlarındaki kapasite artışları neticesinde 2023 Eylül sonu itibarıyla toplam transformatör merkezi kurulu gücü 223.651 MVA'ya, toplam enerji iletim hattı uzunluğu ise 73.930 kmye ulaşmiştir.
2053 yılı net sifiır emisyon hedefi doğrultusunda enerji verimliliği çalışmalarına devam edilmektedir. 200 yılına yönelik olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından yürütülen, Yeni Dönem Enerji Verimliliği Strateji Belgesi ve II. Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı hazırlık çalışmalarında son aşamaya gelinmiştir. Bu çalışmaların tamamlanmasıyla 2030 yılına kadar enerji verimliliğine yönelik yol haritası belirlenmiş olacaktır.
Verimlilik artıricı projelere (VAP) yönelik destekleme programı kapsamında 2009yılından bu yana 521 projeye 126 milyon TL destek sağlanmıştır. Verilen destekler sonucunda yıllık 816 milyon TL mali karşıliğı olan 117.493 TEP enerji tasarrufu sağlanmıştır.Projelerin ekonomik ömrü boyunca sağlanacak kümülatif enerji tasarrufunun 667.185 TEP olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. 2023 yılında Ekim ayı itibarıyla 104 projeye 52,8milyon TL destek verilmiştir. Önümüzdeki süreçte tasarruf potansiyeli yüksek, teknolojik,yenilikçi ve dijitalleşmeye katki sağlayan enerji verimliliği yatırımlarının da desteklenmesini teminen 5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanunu'nda 5 milyon TL'lik proje yatırım bedeli limiti kaldırılarak süreç ve tesis bazlı projelerin kapsama alınması planlanmaktadır.
Ülkemizin ilk nükleer santrali olan Akkuyu Nükleer Güç Santralinin tamamlanmasına yönelik çalışmalar devam etmekte olup 2023 yılı itibarıyla nükleer yakıt sahaya ulaştırılmıştır. Tamamlandığında Türkiye'nin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılayacak olan ve 4.800 Mw toplam kurulu güce sahip santralin ilk ünitesinin 2024 yılında devreye alinmasi planlanmaktadir.
Ülkemizin 2053 yılı net sıfir emisyon hedefi ve enerji arz güvenliğinin sağlanmasıdoğrultusunda 2020-2035 dönemini kapsayan Türkiye Ulusal Enerji Planı yayımlanmıştır.Bu kapsamda sanayi, konut, hizmetler, ulaştırma ve tarım sektörleri dikkate alınarak oluşturulan enerji modeli ile 2035 yılına kadar projeksiyonlar yapılmıştır.
Net sifir emisyon hedeflerine ulaşmada önemli bir yöntem olarak değerlendirilen hidrojen teknolojilerine ilişkin Türkiye Hidrojen Teknolojileri Stratejisi ve Yol Haritası

yayımlanmıştır. Bu strateji kapsamında elektrolizörün yerli ve milli imkânlarla geliştirilmesi başta olmak üzere hidrojen üretimi, depolanmasi, dağıtımı ve kullanımına ilişkin hidrojen değer zincirinin her aşaması değerlendirilerek ülkemizin potansiyelini de göz önünde bulunduran politika ve hedefler belirlenmiştir. Ayrica Karbon Yakalama, Kullanım ve Depolama Teknolojileri Yol Haritası hazırlık çalişmalarına devam edilmiştir.
Ülkemizde elektrikli araçların gelişimine paralel olarak şarj istasyonu sayısı da artışgöstermektedir. 2023 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla toplam 4.421 şarj istasyonu bulunmakta olup bu istasyonlarda 6.806'si alternatif akımlı (AC), 2.491'i doğru akımlı (DC) olmak üzere toplam 9.297 şarj noktasına ulaşılmıştır. Ayrıca, Şarj Hizmeti Yönetmeliği'nde yapılan değişiklikle şarj ağı işletmeci lisansı sahiplerinin kendi şarj ağında yer alan şarj istasyonlarından tamamıni veya bazılarını yeşil şarj istasyonu olarak belirleyebilmeleri mümkün kılınmıştır.

b) Amaç
Enerjinin sürekli, kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve karşılanabilir maliyetlerle arzını,enerji temininde kaynak çeşitlendirmesini ve 2053 yıli net sifir emisyon hedefini esas alarak yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarını değerlendirerek enerjide kendine yeterliliğini en üst seviyeye yükselten, nükleer teknolojiyi elektrik üretiminde kullanan, enerji verimliliğini artıran, enerji teknolojilerinde yerlileşmeyi önceleyen, yeni teknolojileri entegre eden,uluslararası enerji ticaretinde stratejik konumumuzu güçlendiren rekabetçi bir yapıya ulaşılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Enerji sektöründe rekabete dayalı yatırım ortamı geliştirilecek ve mali açıdan güçlü, istikrarlı, şeffaf, öngörülebilir, tüketicinin korunduğu ve sürdürülebilirliği de dikkate alan bir enerji piyasasının sürekliliği gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.507)

Politika/Tedbir: Tedbir 507.1 Elektrik ve doğal gaz piyasalarında maliyet bazlı fiyatlandırma uygulamaları benimsenecek, belirli gelir seviyesinin altindaki tüketici gruplarının desteklenmesi uygulamasına geçilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, EPDK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Belirli gelir seviyesinin altinda kalan tüketicilerin desteklenmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 507.2. Talep tarafi katılımının sağlanmasına yönelik mevzuat geliştirilecek ve talep tarafına katılım teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), EPDK, EPİAŞ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1 Toplayıcılık faaliyetine ilişkin mevzuat hazırlama çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Enerjinin her alanda verimli kullanımına yönelik çalışmalar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.508)

Politika/Tedbir: Tedbir 508.1. Kamu binalarinın daha verimli hale getirilmesine yönelik uygulamalara devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sekiz ilde toplam 190 kamu binasında enerji verimliliği uygulamaları için inşaat ihalesine çıkılacaktır. 2. Kamu binalarında 2030 yılına yönelik yeni enerji verimliliği hedefleri tanımlanacak ve buna uygun mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Tedbir 508.2. Binaların enerji dönüşümünün hızlandırılması amacıyla yenilenebilir enerjiyle desteklenen enerji verimli binaların yaygınlaştırılması sağlanacak ve buna yönelik düzenlemeler geliştirilecektir.: Tedbir 508.3. Başta binalarda olmak üzere enerji verimliliği alanında enerji performans sözleşmeleri, enerji hizmet şirketleri modeli ve kredi garanti fonunun kullanılması gibi alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. 300 kamu kurumunda yıllık elektrik tüketimlerinin yüzde 25'ini karşılayacak şekilde toplam 150 MW kurulu gücünde GES kurulumuna ilişkin fizibilite hazırlanacaktır. 2. Binalarda asgari enerji performansi sinifinda ve asgari yenilenebilir enerji kullanımı oranında iyileştirmeler sağlanması yönünde mevzuat çalışması yapılacaktır.: 1. Enerji performans sözleşmeleri kapsamında ihalesi gerçekleştirilen projelerin kredi garanti fonundan faydalanmasıni sağlamaya yönelik farkındalık çalışması yapılacaktır.

Tedbir 508.2. Binaların enerji dönüşümünün hızlandırılması amacıyla yenilenebilir enerjiyle desteklenen enerji verimli binaların yaygınlaştırılması sağlanacak ve buna yönelik düzenlemeler geliştirilecektir.: Tedbir 508.5. Enerji yoğun sektörler öncelikli olmak üzere rekabetçilik ve yerli üretim dikkate alınarak enerji verimliliği yatırımları desteklenecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. 300 kamu kurumunda yıllık elektrik tüketimlerinin yüzde 25'ini karşılayacak şekilde toplam 150 MW kurulu gücünde GES kurulumuna ilişkin fizibilite hazırlanacaktır. 2. Binalarda asgari enerji performansi sinifinda ve asgari yenilenebilir enerji kullanımı oranında iyileştirmeler sağlanması yönünde mevzuat çalışması yapılacaktır.: 1. Enerji verimliliği destek miktarlarının artırılmasına yönelik mevzuat düzenlemesi yapilacaktır. 2. Verilecek desteklerle enerji verimliliği ve tasarruf potansiyeli yüksek teknolojik yatirımların önceliklendirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Tedbir 508.2. Binaların enerji dönüşümünün hızlandırılması amacıyla yenilenebilir enerjiyle desteklenen enerji verimli binaların yaygınlaştırılması sağlanacak ve buna yönelik düzenlemeler geliştirilecektir.: Tedbir 508.6. Toplumdaki enerji verimliliği farkındalığının geliştirilmesi amacıyla bilinçlendirme, tanitım ve eğitim gibi faaliyetler yürütülecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, TÜBİTAK
1. 300 kamu kurumunda yıllık elektrik tüketimlerinin yüzde 25'ini karşılayacak şekilde toplam 150 MW kurulu gücünde GES kurulumuna ilişkin fizibilite hazırlanacaktır. 2. Binalarda asgari enerji performansi sinifinda ve asgari yenilenebilir enerji kullanımı oranında iyileştirmeler sağlanması yönünde mevzuat çalışması yapılacaktır.: 1. Sanayide enerji verimliliği proje yarışması ile ilk, orta ve yükseköğretime yönelik enerji verimliliği yarışmaları düzenlenecektir. 2. Hanelerde elektrik ve doğal gazın daha verimli kullanılması amacıyla Verimli Ev Mobil Uygulaması hazırlanarak kullanıma sunulacaktır.

Tedbir 508.2. Binaların enerji dönüşümünün hızlandırılması amacıyla yenilenebilir enerjiyle desteklenen enerji verimli binaların yaygınlaştırılması sağlanacak ve buna yönelik düzenlemeler geliştirilecektir.: Tedbir 508.7. Enerji verimliliği alanındaki kurumsal yapı ve insan kaynağı güçlendirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S)
1. 300 kamu kurumunda yıllık elektrik tüketimlerinin yüzde 25'ini karşılayacak şekilde toplam 150 MW kurulu gücünde GES kurulumuna ilişkin fizibilite hazırlanacaktır. 2. Binalarda asgari enerji performansi sinifinda ve asgari yenilenebilir enerji kullanımı oranında iyileştirmeler sağlanması yönünde mevzuat çalışması yapılacaktır.: 1. Enerji verimliliği alanında nitelikli personel istihdami desteklenecek, mevcut kurumsal yapı geliştirilecektir.

Tedbir 508.2. Binaların enerji dönüşümünün hızlandırılması amacıyla yenilenebilir enerjiyle desteklenen enerji verimli binaların yaygınlaştırılması sağlanacak ve buna yönelik düzenlemeler geliştirilecektir.: Enerji arz güvenliğinin sağlanması kapsamında çevresel etkiler azami ölçüde göz önünde bulundurularak yerli kömürün kullanımına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.509)

Tedbir 508.2. Binaların enerji dönüşümünün hızlandırılması amacıyla yenilenebilir enerjiyle desteklenen enerji verimli binaların yaygınlaştırılması sağlanacak ve buna yönelik düzenlemeler geliştirilecektir.: Tedbir 509.1. Mevcut kömür yakıtlı santrallerde gerekli olan rehabilitasyonlar yapılarak çevresel etki ve verimlilik açısından iyileştirmeler sağlanacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), EÜAŞ
1. 300 kamu kurumunda yıllık elektrik tüketimlerinin yüzde 25'ini karşılayacak şekilde toplam 150 MW kurulu gücünde GES kurulumuna ilişkin fizibilite hazırlanacaktır. 2. Binalarda asgari enerji performansi sinifinda ve asgari yenilenebilir enerji kullanımı oranında iyileştirmeler sağlanması yönünde mevzuat çalışması yapılacaktır.: 1. Afşin-Elbistan B Santralinin bir ünitesinde türbin revizyonu ile kazan rehabilitasyonu çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 509.2. Kömürün hidrojen, metanol ve amonyak üretimi gibi daha çevreci şekilde kullanılabilmesine yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve rezervlerimizin temiz kömür teknolojileriyle değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Nükleer enerji, elektrik üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer teknolojilerin kurulumu ve yerlileştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.510)

Tedbir 509.2. Kömürün hidrojen, metanol ve amonyak üretimi gibi daha çevreci şekilde kullanılabilmesine yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve rezervlerimizin temiz kömür teknolojileriyle değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 510.1. Akkuyu Nükleer Güç Santrali (NGS) bütün üniteleri ile elektrik üretimine başlayacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TKİ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S) Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S)
1. Kömür ve türevlerinden leonardit hammaddeli tarimsal gübre üretimi için organomineral gübre üretim tesisi kurulmasına ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Yerli Kömür ve Grafit Kaynaklarının İleri Teknoloji Karbon Ürünleri Üretiminde Kullanılabilirliğinin Araştırılması Projesi tamamlanacaktır. 3. Kömürden hidrojen üretilmesine yönelik Ar-Ge çalışmaları yürütülecektir.: 1. Akkuyu NGS'de inşaat çalışmaları sürdürülecek ve birinci ünitede ilgili testleri de içeren deneme üretimlerine başlanacaktır.

Tedbir 509.2. Kömürün hidrojen, metanol ve amonyak üretimi gibi daha çevreci şekilde kullanılabilmesine yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve rezervlerimizin temiz kömür teknolojileriyle değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 510.2. Nükleer santral kurulu gücünün artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TKİ: 1. Yeni bir NGS'nin daha hayata geçirilmesine yönelik milletlerarası anlaşma müzakereleri tamamlanacaktir.

Tedbir 509.2. Kömürün hidrojen, metanol ve amonyak üretimi gibi daha çevreci şekilde kullanılabilmesine yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve rezervlerimizin temiz kömür teknolojileriyle değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 510.3. Küçük modüler reaktörler, füzyon teknolojileri ve ileri nesil reaktörler gibi yeni teknolojilere yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TKİ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TENMAK
1. Kömür ve türevlerinden leonardit hammaddeli tarimsal gübre üretimi için organomineral gübre üretim tesisi kurulmasına ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Yerli Kömür ve Grafit Kaynaklarının İleri Teknoloji Karbon Ürünleri Üretiminde Kullanılabilirliğinin Araştırılması Projesi tamamlanacaktır. 3. Kömürden hidrojen üretilmesine yönelik Ar-Ge çalışmaları yürütülecektir.: 1. Yeni nesil nükleer reaktör, küçük modüler reaktör, mikro reaktör ve araştırma reaktörü tasarım teknolojilerine yönelik en az bir Ar-Ge projesi desteklenecektir. 2. Nükleer füzyon teknolojilerine yönelik Ar-Ge projesi yürütülecektir. 3. Küçük modüler reaktör teknolojilerinin ülkemizde yerli imkânlarla kurulumuna yönelik iş planı ve yol haritası hazırlanacaktır.

Tedbir 509.2. Kömürün hidrojen, metanol ve amonyak üretimi gibi daha çevreci şekilde kullanılabilmesine yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve rezervlerimizin temiz kömür teknolojileriyle değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 510.4. Nükleer Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Yakın Yüzey Bertaraf Tesisi atıkların güvenli bir şekilde Bakanlığı (S), TENMAK kurulumuna yönelik çalışmalar bertarafı için atık tesisi sürdürülecektir. kurulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2053 yılı net sifır emisyon hedefi kapsamında artan elektrifikasyonun daha temiz kaynaklarla karşılanması amacıyla yenilenebilir enerji kaynaklı elektrik üretimi artırılacak ve şebekeye entegrasyonu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.511)
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TKİ: Tedbir 510.4. Nükleer atıkların güvenli bir şekilde bertarafı için atık tesisi kurulmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
1. Kömür ve türevlerinden leonardit hammaddeli tarimsal gübre üretimi için organomineral gübre üretim tesisi kurulmasına ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Yerli Kömür ve Grafit Kaynaklarının İleri Teknoloji Karbon Ürünleri Üretiminde Kullanılabilirliğinin Araştırılması Projesi tamamlanacaktır. 3. Kömürden hidrojen üretilmesine yönelik Ar-Ge çalışmaları yürütülecektir.: 1. Yakın Yüzey Bertaraf Tesisi kurulumuna yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 509.2. Kömürün hidrojen, metanol ve amonyak üretimi gibi daha çevreci şekilde kullanılabilmesine yönelik Ar-Ge faaliyetleri ve rezervlerimizin temiz kömür teknolojileriyle değerlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 511.1. Yerli aksam yükümlülüğü olan yeni Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) ihaleleri yapılacak, deniz üstü YEKA projeleri geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 511.2. Meskenlerde yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin artirilmasına yönelik potansiyel belirlenecek, fayda- maliyet etkinliğini de içerecek şekilde atılacak adımların tespit edilmesine yönelik yol haritası oluşturulacak ve uygulamaya geçirilecektir.: Tedbir 511.3. Elektrik şebekelerinin, potansiyel yenilenebilir kaynak alanları ile yenilenebilir enerji ve elektrikli araçların gelişim hızı da dikkate alınarak geliştirilmesine yönelik planlama ve yatırım çalışmaları yürütülecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TEİAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ
1. Meskenlerde çati ve cephe tipi GES başta olmak üzere yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullanım kapasitesine yönelik potansiyel belirlenecektir.: 1. Toplam 2.000 MVA kurulu güce sahip 16 adet 154 kV ve 400 kV transformatör merkezinin yapımı tamamlanacaktir. 2. 1.200 km uzunluğunda enerji iletim hatti tamamlanacaktır.

Tedbir 511.2. Meskenlerde yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin artirilmasına yönelik potansiyel belirlenecek, fayda- maliyet etkinliğini de içerecek şekilde atılacak adımların tespit edilmesine yönelik yol haritası oluşturulacak ve uygulamaya geçirilecektir.: Tedbir 511.4. Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarından üretilecek elektriğin maliyet etkin ve yüksek verimlilikte sağlanmasını teminen en doğru şekilde tahmin edilebilmesine yönelik kurumsal kapasite geliştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TEİAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ
1. Meskenlerde çati ve cephe tipi GES başta olmak üzere yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullanım kapasitesine yönelik potansiyel belirlenecektir.: 1. Yük Tevzi Bilgi Sistemi Kullanicı Entegrasyonu ve GES Üretimi Tahmin Sistemlerinin Geliştirilmesi Projesi çalışmaları yüzde 40 oranında tamamlanacaktır. 2. Rüzgâr İzleme ve Tahmin Geliştirme Projesinin sözleşmesi imzalanacak ve proje yüzde 40 oraninda tamamlanacaktir.

Tedbir 511.2. Meskenlerde yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin artirilmasına yönelik potansiyel belirlenecek, fayda- maliyet etkinliğini de içerecek şekilde atılacak adımların tespit edilmesine yönelik yol haritası oluşturulacak ve uygulamaya geçirilecektir.: Kesintili yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanan üretimin şebeke üzerinde oluşturduğu olumsuz etkilerin azaltılması amacıyla elektrik şebekelerinin esnekliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.512)

Tedbir 511.2. Meskenlerde yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin artirilmasına yönelik potansiyel belirlenecek, fayda- maliyet etkinliğini de içerecek şekilde atılacak adımların tespit edilmesine yönelik yol haritası oluşturulacak ve uygulamaya geçirilecektir.: Tedbir 512.2. Uluslararasi elektrik enterkoneksiyon kapasitesi artırılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TEİAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ
1. Meskenlerde çati ve cephe tipi GES başta olmak üzere yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullanım kapasitesine yönelik potansiyel belirlenecektir.: 1. Tortum - Ahiska enterkoneksiyon tesisinin anlaşması imzalanacaktır. 2. Babaeski-Nea Santa ve Vize Havza-Maritsa East 2 enterkoneksiyon tesislerinin anlaşmasının imzalanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 511.2. Meskenlerde yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin artirilmasına yönelik potansiyel belirlenecek, fayda- maliyet etkinliğini de içerecek şekilde atılacak adımların tespit edilmesine yönelik yol haritası oluşturulacak ve uygulamaya geçirilecektir.: Tedbir 512.3. Akıllı şebeke altyapısının güçlendirilmesini teminen akıllı sayaçlar yaygınlaştırılacak, SCADA sistemleri geliştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TEİAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEİAŞ
1. Meskenlerde çati ve cephe tipi GES başta olmak üzere yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullanım kapasitesine yönelik potansiyel belirlenecektir.: 1. Milli SCADA Sistemi Ar-Ge Çalışmaları projesi kapsamında teknik şartname hazırlanacaktır.

Tedbir 511.2. Meskenlerde yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin artirilmasına yönelik potansiyel belirlenecek, fayda- maliyet etkinliğini de içerecek şekilde atılacak adımların tespit edilmesine yönelik yol haritası oluşturulacak ve uygulamaya geçirilecektir.: Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, yerli doğal gazın ekonomiye kazandırılmasına yönelik çalışmalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.513)

Tedbir 511.2. Meskenlerde yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin artirilmasına yönelik potansiyel belirlenecek, fayda- maliyet etkinliğini de içerecek şekilde atılacak adımların tespit edilmesine yönelik yol haritası oluşturulacak ve uygulamaya geçirilecektir.: Tedbir 513.1. Karadeniz'deki Sakarya Gaz Sahasında keşfedilen doğal gaz rezervinin ekonomiye kazandırılması amacıyla sahanın geliştirilmesi ve üretim kapasitesinin artırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TEİAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO
1. Meskenlerde çati ve cephe tipi GES başta olmak üzere yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullanım kapasitesine yönelik potansiyel belirlenecektir.: 1. Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme Projesinin ikinci fazı kapsamında beş kuyuda sondaj, alt tamamlama ve üst tamamlama çalışmaları sonuçlandırılacaktır.

Tedbir 511.2. Meskenlerde yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullaniminin artirilmasına yönelik potansiyel belirlenecek, fayda- maliyet etkinliğini de içerecek şekilde atılacak adımların tespit edilmesine yönelik yol haritası oluşturulacak ve uygulamaya geçirilecektir.: Tedbir 513.2. Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Alti Depolama projesinde depolama kapasitesi 8,8 milyar m³e, geri üretim kapasitesi ise 80 milyon m³/gün'e çıkarılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TEİAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ
1. Meskenlerde çati ve cephe tipi GES başta olmak üzere yenilenebilir enerji kaynaklarinin kullanım kapasitesine yönelik potansiyel belirlenecektir.: 1 Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Altı Depolama Projesinin ikinci etap yüzey tesisi yapım çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 513.3. Mevcut doğal gaz iletim ve dağıtım altyapısı güçlendirilecek, yenilenebilir kaynaklar ve atık ısıya dayalı bölgesel ısıtma/soğutma sistemlerinin teknik ve ekonomik açıdan yapılabilir olmadığı yerlerde doğal gaza erişim sağlanacaktır.: Ülkemizin, enerjide üretici ve tüketici bölgeler arasında bulunan jeostratejik konumu etkin bir biçimde kullanılarak enerji ticaret merkezi olması için faaliyetler sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.514)

Tedbir 513.3. Mevcut doğal gaz iletim ve dağıtım altyapısı güçlendirilecek, yenilenebilir kaynaklar ve atık ısıya dayalı bölgesel ısıtma/soğutma sistemlerinin teknik ve ekonomik açıdan yapılabilir olmadığı yerlerde doğal gaza erişim sağlanacaktır.: Tedbir 514.1. Ülkemizin enerji üretici ve tüketici ülkelerin buluştuğu bir ticaret merkezi olması amacıyla yakın coğrafyamızdaki enerji kaynaklarının pazara ulaştırılmasını sağlayacak şekilde piyasanın ve teknik altyapinın geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ
1. 82 yerleşim yerine doğal gaz arzı sağlanacaktır.: 1. Ülkemizin bölgesel doğal gaz ticaret merkezi olmasına yönelik yol haritası hazırlanacaktır. 2. Bölge ülkeleri ile doğal gaz ticaret hacmi artırılacaktır.

Tedbir 513.3. Mevcut doğal gaz iletim ve dağıtım altyapısı güçlendirilecek, yenilenebilir kaynaklar ve atık ısıya dayalı bölgesel ısıtma/soğutma sistemlerinin teknik ve ekonomik açıdan yapılabilir olmadığı yerlerde doğal gaza erişim sağlanacaktır.: Ülkemizin enerji teknolojileri alanındaki yetenekleri ve rekabetçiliği artırılacak, ihracat potansiyeli güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.515)

Tedbir 513.3. Mevcut doğal gaz iletim ve dağıtım altyapısı güçlendirilecek, yenilenebilir kaynaklar ve atık ısıya dayalı bölgesel ısıtma/soğutma sistemlerinin teknik ve ekonomik açıdan yapılabilir olmadığı yerlerde doğal gaza erişim sağlanacaktır.: Tedbir 515.1. Yenilenebilir nükleer, enerji depolama ve hidrojen teknolojilerinde mevcut durumdaki yerli üretim kabiliyetimize ilişkin envanter çalışması yapılacak ve yol haritası belirlenecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. 82 yerleşim yerine doğal gaz arzı sağlanacaktır.: 1. Enerji teknolojilerinde yerli üretim kabiliyetimize ilişkin envanter çalişması yürütülecektir.

Tedbir 513.3. Mevcut doğal gaz iletim ve dağıtım altyapısı güçlendirilecek, yenilenebilir kaynaklar ve atık ısıya dayalı bölgesel ısıtma/soğutma sistemlerinin teknik ve ekonomik açıdan yapılabilir olmadığı yerlerde doğal gaza erişim sağlanacaktır.: Tedbir 515.2. Kritik ve katma değerli ekipmanların yerli olarak üretilmesi desteklenecek, yerli ürünlerin geliştirilmesine ilişkin Ar-Ge ve Ür-Ge faaliyetleri yürütülecek ve pilot tesisler hayata geçirilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, EÜAŞ
1. 82 yerleşim yerine doğal gaz arzı sağlanacaktır.: 1. Enerji teknolojilerindeki kritik ve katma değerli ekipmanların yerli olarak üretilmesine ilişkin Ar-Ge projeleri yürütülecektir. 2. Alaçati RES'in Yerli/Mill Rüzgâr Türbinleri Ürettirilerek Yenilenmesi Projesi kapsamında ilk türbin için yüzde 65, ikinci türbin için en az yüzde 80 yerlilik oranına sahip rüzgâr türbinleri üretilerek devreye alinacaktir. 3. Sarıyar Hasan Polatkan Santralinin birinci ünitesi yerli imkânlarla yenilenerek devreye alınacaktır.

Tedbir 513.3. Mevcut doğal gaz iletim ve dağıtım altyapısı güçlendirilecek, yenilenebilir kaynaklar ve atık ısıya dayalı bölgesel ısıtma/soğutma sistemlerinin teknik ve ekonomik açıdan yapılabilir olmadığı yerlerde doğal gaza erişim sağlanacaktır.: Başta yeşil hidrojen olmak üzere hidrojen teknolojilerinin ve altyapısının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak ve ihtiyaç duyulan alanlarda uluslararası işbirlikleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.516)

Tedbir 513.3. Mevcut doğal gaz iletim ve dağıtım altyapısı güçlendirilecek, yenilenebilir kaynaklar ve atık ısıya dayalı bölgesel ısıtma/soğutma sistemlerinin teknik ve ekonomik açıdan yapılabilir olmadığı yerlerde doğal gaza erişim sağlanacaktır.: Tedbir 516.2. Yeşil hidrojen üretiminin sağlanabilmesi için yerli elektrolizör geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), BOTAŞ: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TENMAK
1. 82 yerleşim yerine doğal gaz arzı sağlanacaktır.: 1. Güney Marmara Hidrojen Kıyısı Platformu Yeşil Hidrojen Üretim Tesisi Projesi ve Yakıt Pili ve Elektrolizör Teknolojileri Geliştirme ve Test Merkezi Projesi kapsamında 30 kW kapasiteli PEM elektrolizör hidrojen üretim tesisinin tasarimi, imalati ve testleri tamamlanacak, 100 ve 250 kW kapasiteli sistemlerin geliştirilmesine yönelik

Tedbir 516.3. Hidrojenin taşinmasina ve depolanmasına yönelik Ar-Ge çalışmaları sürdürülecektir.: Enerji teknolojilerinde kullanılan hammaddelerin arz güvenliğinin artırılması ve söz konusu hammaddelerin çevreye olumsuz etkilerinin asgari düzeye indirilebilmesi amacıyla çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.517)

Tedbir 516.3. Hidrojenin taşinmasina ve depolanmasına yönelik Ar-Ge çalışmaları sürdürülecektir.: Tedbir 517.1. Kullanım ömrü tamamlanan güneş paneli ve batarya gibi ekipmanların çevreye olumsuz etkilerinin azaltılabilmesi ve döngüsel ekonomiye geçişin sağlanması amacıyla geri dönüşüm tesisleri yaygınlaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, TENMAK: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
1. Hidrojenin depolanmasi ve hidrojenden yeşil amonyak üretimi konularında ilgili paydaşlarla proje çağrısı çalışmaları yürütülecektir.: 1. Bataryalar ve Atık Bataryalara İlişkin 2023/1542/EU sayılıi AB Tüzüğü'nün ulusal mevzuat uyumlaştırma çalışmaları yürütülecek, atık yönetimi ve geri dönüşüm tesislerinin kriterleri belirlenecektir.

Tedbir 516.3. Hidrojenin taşinmasina ve depolanmasına yönelik Ar-Ge çalışmaları sürdürülecektir.: Tedbir 517.2. Enerji teknolojilerinde kullanılan hammaddelerin geri dönüşümüne ilişkin kapsamlı düzenlemeler yapılacak, imalatçı firmalar ve tüketiciler nezdinde farkındalık ve ödül mekanizmaları oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, TENMAK: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Hidrojenin depolanmasi ve hidrojenden yeşil amonyak üretimi konularında ilgili paydaşlarla proje çağrısı çalışmaları yürütülecektir.: 1. Enerji teknolojilerinde kullanılan hammaddelerin geri dönüşümüne ilişkin envanter çalışması yapılacaktır.

Tedbir 516.3. Hidrojenin taşinmasina ve depolanmasına yönelik Ar-Ge çalışmaları sürdürülecektir.: Enerji sektöründe ihtiyaç duyulan nitelikli personel sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.518)

Tedbir 516.3. Hidrojenin taşinmasina ve depolanmasına yönelik Ar-Ge çalışmaları sürdürülecektir.: Tedbir 518.1. Yükseköğretim programlarının yeni gelişen teknolojilerle uyumu sağlanacak, bu alanlarda lisansüstü dereceye sahip personel istihdamı artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, TENMAK: YÖK (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
1. Hidrojenin depolanmasi ve hidrojenden yeşil amonyak üretimi konularında ilgili paydaşlarla proje çağrısı çalışmaları yürütülecektir.: 1. Enerji alanındaki yükseköğretim programlarının isim ve içerikleri yeni teknolojik gelişmeler doğrultusunda güncellenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Birincil Enerji Talebi
Birim: BTEP
2022: 159 500 (3)
2023 (1): 165 350
2024 (2): 171 190

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Birincil Enerji Tüketimi
Birim: TEP/Kişi
2022: 1,87 (3)
2023 (1): 1,90
2024 (2): 1,95

Performans Göstergeleri: Elektrik Enerjisi Talebi
Birim: TWh
2022: 331
2023 (1): 325
2024 (2): 356

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Elektrik Enerjisi Tüketimi
Birim: kWh/Kişi
2022: 3 883
2023 (1): 3 780
2024 (2): 4 046

Performans Göstergeleri: Elektrik Kurulu Gücü
Birim: MW
2022: 103 809
2023 (1): 106 800
2024 (2): 110 493

Performans Göstergeleri: Rüzgâr Kurulu Gücü
Birim: MW
2022: 11 396
2023 (1): 11 700
2024 (2): 12 400

Performans Göstergeleri: Güneş Kurulu Gücü
Birim: MW
2022: 9 425
2023 (1): 11 350
2024 (2): 14 500

Performans Göstergeleri: Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi Miktan
Birim: TWh
2022: 190
2023 (1): 176
2024 (2): 210

Performans Göstergeleri: Yenilenebilir Kaynakların Elektrik Üretimindeki Payı
Birim: Yüzde
2022: 42,4
2023 (1): 40
2024 (2): 44

Performans Göstergeleri: Doğal Gazin Elektrik Üretimindeki Payı
Birim: Yüzde
2022: 22,9
2023 (1): 23
2024 (2): 20,5

Performans Göstergeleri: Yer Altı Doğal Gaz Depolama Kapasitesi
Birim: Milyar m³
2022: 5,8
2023 (1): 5,8
2024 (2): 5,8

Performans Göstergeleri: Enerji Verimliliğinden Sağlanan Tasarruf Miktarı
Birim: BTEP
2022: -
2023 (1): -
2024 (2): 800

Performans Göstergeleri: Batarya Depolama Kapasitesi
Birim: MW
2022: 0
2023 (1): o
2024 (2): 10
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

Not: TEP: Ton Eşdeğer Petrol, BTEP: Bin TEP, kWh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowatt-saat, MW: Megawatt.
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 2022 yıl sonu tahminidir.



2.2.2.3. Savunma Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) verilerine göre 2022 yılında bir önceki yıla göre savunma ve havacılik sektörü cirosu yüzde 20 artış göstererek 12,2milyar dolar, sektör ihracatı ise yüzde 36 artışla 4,4 milyar dolar seviyesine ulaşmıştir.Bununla birlikte savunma sanayiinde yerlileştirme çalışmaları aralıksız devam etmiş, 2002yılında yüzde 20 düzeyinde olan savunma sanayii yerlilik oranı 2023 yılı itibarıyla yüzde 80düzeyine ulaşmıştır.

Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) tarafından yaklaşık 850 proje yürütülmekte ve söz konusu projeler yürütülürken savunma sanayiini Türkiye'nin küresel güç vizyonu doğrultusunda yapilandırmak üzere savunma sanayii ekosistemini dışa bağımlilığı asgari seviyeye indirecek şekilde güçlendirmek gayesiyle hareket edilmektedir. Bu hedef doğrultusunda üstün teknik özelliklere sahip ürünleri içeren, farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalara öncelik verilmekte, sektörel yetkinlikleri artırmak ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere muhtelif destek mekanizmaları uygulanmaktadır.

Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümü sağlama çalışmalarına hız kesmeden devam edilmekte, geleceğin teknolojilerine yönelik yatırımlar günden güne artmaktadır.Dünyanın hızla dönüşüm geçirdiği, pek çok alanda teknolojik olarak sıçrama kaydedilen bir dönemin içinden geçerken çığır açan teknolojilerde yol haritaları oluşturulmaktadır. Bu çerçevede kompozit, yüksek malzeme, otonom ve sürü sistem, tahrip teknolojileri ile Kimyasal, Biyolojik, Radyoaktif, Nükleer (KBRN) teknolojilerinde proje faaliyetleri yürütülmüş olup ayrıca grafen ve iki boyutlu malzemeler, akustik teknolojileri, enerjik malzeme teknolojileri, bilişsel elektronik harp alanlarında Odak Teknoloji Ağlarıgerçekleştirilmiştir.

Milli Teknoloji Hamlesine hiz kazandırmak, aynı zamanda savunma sanayii alanında geliştirilen teknolojinin sivil sahada kendine yer bulmasını sağlamak ve geliştirilen kabiliyetlerin uygulama alanlarını genişletmek amacıyla hayata geçirilen Yetenek Envanteri Projesinde (YETEN) sistem e-devlet üzerinden tüm paydaşların kullanımına açılmış ve hali hazırda 2.697 firma tarafından kullanılır hale getirilmiştir. Projenin olgunlaşmasıyla beraber sektördeki işbirliğinin artırılması ve sektör kabiliyetlerinin daha verimli kullanımısağlanabilecektir.

Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliğisağlamak üzere;ekosistemin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine yönelik olarak Savunma Sanayii Akademisi bünyesinde, Vizyoner Genç Projesi ile Endüstriyel Savunma Profesyonelleri Programi (ESAP) yürütülmektedir. Bu kapsamda Sistem Mühendisliği, Uçuşa Elverişlilik Sertifikasyonu, Elektronik Harp, Elektro-Optik, Proje Yönetimi, Savunma Sanayii Başkanlığı Tedarik Uzmanı Geliştirme Programı eğitim programları düzenlenmiş olup 2.500sektör çalışanı eğitimlere katılmıştır.

Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programi (EYDEP) kapsaminda savunma sanayiinin gelişimine önemli katkılar sağlayan KOBİ'ler, Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programi kapsamında ise tüm savunma sanayii firmalari desteklenmektedir. 2022 yilinda toplam 66 firma EYDEP desteklerinden faydalandırılmıştır.


TABLO II: 13- Savunma Sanayiine İlişkin Temel Büyüklükler 
(Milyon Dolar)
Yil: 2018
Alınan Siparişler: 12 204
Ciro: 8 761
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 2 188
İthalat: 2 449
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 1 448
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 67 239

Yil: 2019
Alınan Siparişler: 10 671
Ciro: 10 884
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 3 068
İthalat: 3 088
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 1 672
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 73 771

Yil: 2020
Alınan Siparişler: 6 175
Ciro: 8 856
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 2 266
İthalat: 2 161
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 1 241
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 77 566

Yil: 2021
Alınan Siparişler: 8 576
Ciro: 10 159
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 3 225
İthalat: 2 062
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 1 640
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 75 660

Yil: 2022
Alınan Siparişler: 8 797
Ciro: 12 196
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 4 396
İthalat: 2 700
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 2 061
(Milyon Dolar) İstihdam (Kişi): 81 132
Kaynak: SASAD, Savunma ve Havacılik Sanayii Performans Raporları (2018-2022)
b) Amaç
Ülkemizin savunma ve güvenlik ihtiyaçlarını, milli teknolojilerin ve yeteneklerin azami ölçüde kullanımını temin ederek karşılamak, savunma ve havacılık sanayiinin rekabetçiliğini küresel ölçekte artırmak, savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre yayılımını da sağlayarak ülkemiz için önemli ekonomik değer üreten bir seviyeye taşımak temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Türk savunma sanayii gerek yurtiçi savunma ve güvenlik ihtiyaçlarını, gerekse dost ve müttefik ülkelerin bu alandaki taleplerini yurtiçi imkânlarla karşılayabilecek yetkinliğe ulaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520 )

Politika/Tedbir: Tedbir 520.1. Ülkemiz savunma ve güvenlik ihtiyaçlarında dışa bağımlılığı azami ölçüde ortadan kaldırmak amacıyla başta alt bileşenler olmak üzere yerli üretim yetkinlikleri geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Savunma sanayii projeleri kapsamında; savunma, havacılik, anayurt güvenliği ve uzay alanlarında teknoloji ve ürün kazanımına ilişkin olarak, yurt içindeki şirketler, kurum ve kuruluşlar tarafindan gerçekleştirilecek tasarım, geliştirme, üretim, entegrasyon, doğrulama ve test, sertifikasyon, kalifikasyon ve altyapı faaliyetleri desteklenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 520.2. Kuantum teknolojileri, yapay zekâ, otonom sistemler, hipersonik teknolojiler gibi derin ve çığır açan teknolojilerde askeri ve sivil kullanıma yönelik Ar- Ge ve Ür-Ge faaliyetleri desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kuantum LİDAR Geliştirilmesi Projesi kapsaminda sistem isterlerinin belirlenmesi aşaması faaliyetleri yürütülecektir. 2. Mikrodalga Kuantum Radar Bileşenleri Geliştirilmesi Projesi kapsamında ön tasarım aşaması faaliyetleri yürütülecektir. 3. Soğuk Atom Tabanlı Ataletsel Sensör Geliştirilmesi Projesi kapsamında teklif değerlendirme aşaması yürütülecektir. 4.Atomik Saat Geliştirilmesi kapsamında projelendirme faaliyetleri yürütülecektir. 5. Kuantum OTAĞ Projesi çalışması başlatılacaktır. 6. Sahte Görüntü Tespit Yöntemleri Geliştirme Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir.

7. Türkçe Savunma Dil Modeli ve Konuşma Tanıma Geliştirme Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir. 8. Bilişsel İş Yükünü Etkileyen Faktörlerin Ölçümü ve Yapay Zekâ İle Değerlendirilmesi Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir. 9. Yeni Nesil Yapay Zekâ Yöntemleri Geliştirilmesi konulu SSB Ar-Ge Geniş Alan Çağrısı faaliyetleri yürütülecektir. 10. Merkezi Sürü İHA Geliştirilmesi Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir. 11. Müşterek Sürü Yeteneği Kazanılması Projesi kapsamında çalışmalar yürütülecektir. 12. Hipersonik sistemlerde kullanilacak alt bileşenlere ilişkin yakıt geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Üniversite öğrencilerine, üniversiteden yeni mezun olmuş çalışan adaylarına ve halihazırda sektör firmalarında çalışan profesyonellere yönelik yetkinlik geliştirme programlari düzenlenecektir. 2. Vizyoner Genç Platformunun ulaştığı kitlenin genişletilmesi, içeriğinin zenginleştirilmesi ve istihdam işlevinin daha etkin hale getirilmesi sağlanacaktır. 3. Kurum içi online eğitim modülü geliştirilecektir.

7. Türkçe Savunma Dil Modeli ve Konuşma Tanıma Geliştirme Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir. 8. Bilişsel İş Yükünü Etkileyen Faktörlerin Ölçümü ve Yapay Zekâ İle Değerlendirilmesi Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir. 9. Yeni Nesil Yapay Zekâ Yöntemleri Geliştirilmesi konulu SSB Ar-Ge Geniş Alan Çağrısı faaliyetleri yürütülecektir. 10. Merkezi Sürü İHA Geliştirilmesi Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir. 11. Müşterek Sürü Yeteneği Kazanılması Projesi kapsamında çalışmalar yürütülecektir. 12. Hipersonik sistemlerde kullanilacak alt bileşenlere ilişkin yakıt geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Savunma sanayiinde yer alan firmaların yetenek ve kabiliyetlerini izleyip değerlendirmeye imkan sağlamakta olan yazılım alt yapısı geliştirilecektir.

7. Türkçe Savunma Dil Modeli ve Konuşma Tanıma Geliştirme Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir. 8. Bilişsel İş Yükünü Etkileyen Faktörlerin Ölçümü ve Yapay Zekâ İle Değerlendirilmesi Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir. 9. Yeni Nesil Yapay Zekâ Yöntemleri Geliştirilmesi konulu SSB Ar-Ge Geniş Alan Çağrısı faaliyetleri yürütülecektir. 10. Merkezi Sürü İHA Geliştirilmesi Projesi kapsamında proje faaliyetleri yürütülecektir. 11. Müşterek Sürü Yeteneği Kazanılması Projesi kapsamında çalışmalar yürütülecektir. 12. Hipersonik sistemlerde kullanilacak alt bileşenlere ilişkin yakıt geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programi (EYDEP) kapsamında soru setleri içerisinde dijital dönüşüme ilişkin kriterler oluşturularak firmaların bu konuda farkındalıkları artırılacaktır.

Tedbir 520.6. Sektör genelinde yeşil dönüşüm alanında farkındalık artırılacak, sektörün ihracat potansiyelinin küresel ölçekte atılan düzenleyici adımlardan etkilenmemesi için yeşil dönüşüm yükümlülüklerine ilişkin bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Savunma sanayii ihracatı artırılacak, uluslararası işbirliğigüçlendirilecek, yüksek teknolojili alanlarda yetenek kazanımı ve kullanımı çerçevesinde sivil pazarla etkileşimi desteklenerek ülkemizin sanayileşme hedefleri ve dış ticaret dengesi ile sektörün sürdürülebilirliğine katkı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.521)

Tedbir 520.6. Sektör genelinde yeşil dönüşüm alanında farkındalık artırılacak, sektörün ihracat potansiyelinin küresel ölçekte atılan düzenleyici adımlardan etkilenmemesi için yeşil dönüşüm yükümlülüklerine ilişkin bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Tedbir 521.1. Türk savunma sanayiini küresel ölçekte rekabetçi bir konuma ulaştırmak amacıyla çalışmalar yürütülecektir.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Sektör paydaşlarının yeşil dönüşüm düzenlemeleri hakkında bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Ihracat potansiyeli yüksek ülkelerle savunma sanayii işbirliği toplantıları düzenlenecek, resmi heyetler ülkemizde kabul edilerek savunma sanayii kabiliyetlerimiz aktanılacak ve yurt dışında gerçekleştirilecek savunma sanayii fuarlarına milli katılım sağlanarak firmalarımıza devlet desteği sağlanacaktır.

Tedbir 520.6. Sektör genelinde yeşil dönüşüm alanında farkındalık artırılacak, sektörün ihracat potansiyelinin küresel ölçekte atılan düzenleyici adımlardan etkilenmemesi için yeşil dönüşüm yükümlülüklerine ilişkin bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Tedbir 521.2. Askeri alanda teknoloji yoğun ürün ve hizmetler için kazanılan yeteneklerin sanayileşme hedefleri doğrultusunda sivil alanda etkin kullanımi sağlanacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Sektör paydaşlarının yeşil dönüşüm düzenlemeleri hakkında bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Savunma sanayi yeteneklerinin sivil alanda kullanımını yaygınlaştırmaya yönelik çıktıların tanıtım seviyesi geliştirilecektir.

Tedbir 520.6. Sektör genelinde yeşil dönüşüm alanında farkındalık artırılacak, sektörün ihracat potansiyelinin küresel ölçekte atılan düzenleyici adımlardan etkilenmemesi için yeşil dönüşüm yükümlülüklerine ilişkin bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Tedbir 521.3. Sektör paydaşları arasında işbirliğini güçlendirmeye yönelik platformlar oluşturulacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Sektör paydaşlarının yeşil dönüşüm düzenlemeleri hakkında bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Savunma Sanayii Başkanlığı ve savunma sanayiinde faaliyet gösteren ana yüklenicilerin de katılım sağlayacağı savunma sanayii il buluşmaları ile teknopark, kümelenme ve OSB buluşmaları düzenlenecektir.

Tedbir 520.6. Sektör genelinde yeşil dönüşüm alanında farkındalık artırılacak, sektörün ihracat potansiyelinin küresel ölçekte atılan düzenleyici adımlardan etkilenmemesi için yeşil dönüşüm yükümlülüklerine ilişkin bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.: Tedbir 521.4. Gerek savunma ve güvenlik gerekse sivil alanda siber güvenlik ihtiyaçları, azami ölçüde yerli ve yetkin çözümlerle karşılanacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Sektör paydaşlarının yeşil dönüşüm düzenlemeleri hakkında bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Yerli Yedekleme Yazılımı Teknoloji ve Ürün Kazanımı Projesi kapsamında yerli yedekleme yazılımı ürünü geliştirilecektir. 2. Sifir Güven Esasına Dayalı Yazılım Tabanlı Ağ Erişim Sistemi Projesi ile güvenli erişim yönetimi/izleme süreçlerini iyileştirmek ve erişim denetimlerini/politikalarıni otomatikleştirmek amacıyla ZTNA uygulaması milli/yerli olarak geliştirilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Savunma Sanayii Yerlilik Oranı
Birim: Yüzde
2022: 73,4
2023 (1): 80
2024 (2): 81

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılik İhracatı (3)
Birim: Milyar Dolar
2022: 4,4
2023 (1): 6,0
2024 (2): 6,6

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılık Sanayii Cirosu
Birim: Milyar Dolar
2022: 12,2
2023 (1): 15,0
2024 (2): 16,5

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılik Sanayii İstihdamı
Birim: Bin Kişi
2022: 81,1
2023 (1): 90
2024 (2): 99
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program Hedefi 

(3) Mal ve hizmet dâhil ihracat (yurt dıșı satış geliri)

2.2.2.4. Turizm 
a) Mevcut Durum 
Turizm sektörü, 2019 yılında başlayan Covid-19 pandemisi, Rusya-Ukrayna savaşı ve küresel ekonomik durgunluk gibi ekonomik ve jeopolitik zorluklarla karşı karşıya kalmasına rağmen beklenenden daha güçlü bir iyileşme kaydetmiştir. 2022 yılında uluslararası turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 111,5 oranında artarak 969 milyon kişi olarak gerçekleşmiş,ancak 2019 yılı seviyesinin yüzde 33,8 altında kalmıştır. 2022 yılı uluslararası turizm gelirleri yüzde 75,5 oranında artarak 1,1 trilyon dolara ulaşmış olmasına rağmen 2019 yılı turizm gelirlerinin yüzde 74,6'sı seviyesindedir. Söz konusu veriler, turizm sektöründe küresel çapta bir toparlanmaya işaret etmekle birlikte pandemi öncesi 2019 yılı düzeyine halen erişilemediğini göstermektedir.

Ülkemiz turizm sektörü, 2021 yılında yakaladığı toparlanma eğilimini sürdürerek küresel turizme göre daha iyi bir performans sergilemiştir. 2022 yılında ülkemize gelen turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 68,6 artarak 50,5 milyon, turizm gelirimiz ise yüzde 54artarak 46,5 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Pandemi öncesi 2019 yılı verileri ile karşılaştırıldığında turist sayısı açısından yüzde 1,4 oranında düşük bir gerçekleşme olmasına rağmen yüzde 19,4 oranında daha fazla turizm geliri elde edilmiştir. Buna göre ülkemiz, turist sayısı bakımından uluslararası pazardan yüzde 5,2, Avrupa pazarından yüzde 8,5 pay almış; turizm gelirlerinde ise bu paylar sırasıyla yüzde 3,7 ve yüzde 7,5 olarak gerçekleşmiştir. Ülkemiz, gelen turist sayısı açısından dünyada dördüncü sırada yer alırken turizm geliri açısindan yedinci sirada bulunmaktadır.

2021 yılında 1.028 dolara ulaşan ziyaretçi başına ortalama harcama 2022 yılında 905dolar seviyesine gerilemiştir. 2022 yılında ülkemize gelen 44,6 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 42'si OECD, yüzde 22,6'sı de Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerindendir. Ayni dönemde ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sırasıyla Almanya (yüzde 12,7), Rusya (yüzde 11,7) ve Îngiltere (yüzde 7,6)’dir.


TABLO II: 14- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 
2019: 1 464
2020: 407
2021: 458
2022: 969
2023(1): 1 250

2019: 3,5
2020: -72,2
2021: 12,7
2022: 111,5
2023(1): 30

2019: 1 486
2020: 554
2021: 632
2022: 1 109
2023(1): 1 263

2019: 3,8
2020: -63,0
2021: 14,1
2022: 75,5
2023(1): 13,9

2019: 51,2
2020: 15,9
2021: 29,9
2022: 50,5
2023(1): 55,7

2019: 11,9
2020: -69,0
2021: 88,3
2022: 68,6
2023(1): 10,3

2019: 45,1
2020: 12,7
2021: 24,7
2022: 44,6
2023(1): 51,0

2019: 14,1
2020: -71,7
2021: 94,1
2022: 80,3

2019: 38,9
2020: 14,8
2021: 30,2
2022: 46,5
2023(1): 14,5

2019: 27,4
2020: -61,9
2021: 103,6
2022: 54,0
2023(1): 55,6

2019: 751
2020: 936
2021: 1 028
2022: 905
2023(1): 19,6 980
Kaynak: Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Teşkilatı (UNWTO), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK (1) Gerçekleşme Tahmini 

() Yabancı ziyaretçi sayısı, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sınır kapılarından ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabancı ziyaretçi sayısı ile yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından günübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkarılmasıyla elde edilmektedir.(3) 2020 yılı verisi 1., 3. ve 4. çeyrekleri kapsamaktadır. Covid-19 küresel salgını nedeniyle sınır kapılarında anket yapılamadığından 2020yılı 2. çeyreğe ilişkin veri yayınlanamamıştır. Turizm gelirleri TÜİK tarafından Ekim 2022'de revize edilmiştir.
Ocak-Temmuz 2023 döneminde küresel turizm pazarında turist sayısının 2022 yılının aynı dönemine göre yüzde 42,9 arttiği, ancak küresel salgın öncesi 2019 yılının aynıdönemine kıyasla yüzde 16 daha düşük kaldığı görülmektedir. Süregelen küresel enflasyon,ulaşım ve konaklama maliyetlerinin yükselmesine neden olmakta ve hane halkı bütçesi üzerinde baskı oluşturmaktadır. Buna rağmen seyahat talebi canlılığını korumaya devam etmekte; yakın mesafedeki varış noktaları ile kısa süreli seyahatler ön plana çıkmaktadır.Ancak Ukrayna'daki savaş, Ortadoğu'da artan jeopolitik gerilimler, yüksek enflasyon ve ekonomik yavaşlama beklentisinin yanı sira Covid-19 vakalarının yeniden canlanmasindan kaynaklı belirsizlik turizm sektörü için 2023 yılının geri kalanında aşağı yönlü risk oluşturmaya devam etmektedir. Bu gelişmeler işiğında, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Teşkilati uluslararası turist girişlerinin 2023 yıli sonunda 2019 yıli seviyesinin yüzde 80 ila yüzde 95’ine ulaşacağını tahmin etmektedir.

2023 yılında ülkemiz turizm sektörünün güçlü bir biçimde toparlanması için ürün ve pazar çeşitliliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalara yoğunluk verilmiştir. Bu çalışmalar neticesinde, ülkemize Ocak-Ağustos 2023 döneminde gelen yabancı ziyaretçilerin sayısıönceki yıla göre yüzde 13,9 artışla 33,4 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Bu durum,pandemi öncesi 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde $^{7,8}$ oranında birartişa işaret etmektedir. Ülkemiz turizm geliri ise Ocak-Haziran 2023 döneminde önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 27 artışla 21,7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu durum, aynıdönemdeki 2019 yılı turizm gelirinden yüzde 52,4 daha fazla bir gelir elde edildiğini ve küresel pazarda yaşanan durumun aksine ülkemizde pandemi öncesi turizm geliri seviyesinin aşılacağını göstermektedir. Ulkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısının 2023 yılı

sonunda bir önceki yıla göre yüzde 14,5 artarak 51 milyon kişiye, turizm gelirinin ise yüzde 19,6 artarak 55,6 milyar dolara ulaşacağı öngörülmektedir.

Sürdürülebilir turizm faaliyetlerine hiz vermek amacıyla Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyi (KSTK) ile 202 yılında imzalanan üç yıllik iş birliği anlaşması çerçevesinde çalışmalar sürdürülmektedir. Bu konudaki ilk ulusal program olma özelliği taşıyan Sürdürülebilir Turizm Programıyla uluslararası standartlara uyum sağlanması ve Türkiyenin sürdürülebilirlik konusunda yaptığı çalışmaların dijital ortamda görünürlüğünün artırılmasıamaçlanmaktadır. Sürdürülebilir Turizm Programının konaklama tesisleri, tur operatörleri ile varış noktalarını kapsaması öngörülmekte ve geçişin üç aşamalı olarak gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Bu doğrultuda, öncelikli olarak konaklama tesisleri için hazırlanan sürdürülebilir turizm kriterleri KSTK standartlarına göre onaylanmıştır. 25 Nisan 2023 tarihli ve 2023/6 sayıli Genelge ile konaklama tesislerine 31 Aralik 2023 tarihine kadar en az birinci aşama belgesi alma zorunluluğu getirilmiştir. İkinci aşama 2025 yılında kademeli olarak gerçekleştirilecek olup 2030 yılında ise tüm standartların sağlanması hedeflenmektedir.
18 Ocak 2023 tarihli ve 7432 sayılı Uludağ Alanı Hakkında Kanunla bu alanın doğal kaynak değerlerinin korunmasi, geliştirilmesi, tanıtılmasi, planlanmasi, yönetilmesi ve denetlenmesine ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. Söz konusu faaliyetleri yürütmek üzere 26 Ocak 2023 tarihli ve 32085 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 117 sayılı Uludağ Alan Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle Uludağ Alan Başkanlıği kurulmuştur.

1 Eylül 2023 tarihi itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli 5.039 tesiste 1.106.252 yatak, basit konaklama belgeli 15.129 tesiste 675.125 yatak bulunmakta olup yatırım aşamasındaki 166.340 yatakla birlikte toplam kapasite 1.947.717'ye ulaşacaktır.Ağustos 2023 sonu itibarıyla biri kruvaziyer gemi limanı olmak üzere turizm işletme ve yatırım belgeli toplam 43 deniz turizmi tesisi hizmet vermekte, 11.505'i denizde, 4.128'i karada olmak üzere toplam 15.425 yat bağlama kapasitesi bulunmaktadır. 20 Eylül 2023tarihi itibarıyla sektörde faaliyet gösteren seyahat acentesi sayısı ise 15.115'tir.
Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkıda bulunmak üzere çevreye duyarlı konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetleri çerçevesinde 2023 Eylül sonu itibarıyla 438 tesise Yeşil Yıldız Belgesi verilmiştir. Ülkemiz 2023 yılında çevre yönetimine önem veren Mavi Bayrak Uygulamasına dâhil olan ülkeler arasında, 551ödüllü plajla üçüncü sırada, 23 ödüllü marina ile yedinci sırada yer almıştır. Buna ilaveten 10 bireysel yat ve 14 turizm teknesi de Mavi Bayrak ile ödüllendirilmiştir.
Kültür ve Turizm Bakanlığınca yürütülen altyapı çalışmaları kapsamında, Muğla Bodrum İçmeler-Torba Atik Su Arıtma Tesisi ve Bağlantılı Altyapi Tesisleri Mayıs 2023'te tamamlanmiştır. Yapımına Şubat 2023'te başlanan Antalya Kemer-Çamyuva Atiksu Aritma Tesisi ve Bağlantılı Altyapı Tesisleri Yapım İşinin inşaat çalışmaları devam etmekte olup tesis 2024 yıli turizm sezonu öncesi tamamlanarak hizmete açılacaktır.
Kıyılarımızda ücretsiz, güvenli ve sıhhi plajların oluşturulması amacıyla turizmin yoğun olduğu bölgelerde yerel halkın ve ziyaretçilerin yararlanması için ücretsiz halk plajlarıyapımına devam edilmiştir. 2023 yılında Antalya ilinde Küçük Çaltıcak, Muğla ili Bodrum ilçesinde Torba ve Türkbükü ücretsiz halk plajları hizmete açılmıştır. Diğer taraftan,Antalya'da Bostanlık ve Alacasu halk plaji çalışmalarina devam edilmektedir. 2023 yılı

sonunda Antalya, Muğla ve İzmir illerinde halkın kullanımına sunulan ücretsiz halk plaji sayısi 15'e yükselecektir.
2023 yılında Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansının (TGA) koordinasyonunda reklam ve tanıtım faaliyetlerine kesintisiz olarak devam edilmiştir. Hedef pazar ülkelerde yerel ajanslar ile yapılan anlaşmalar kapsamında algı ve imaj çalışmaları ve pazar araştırmaları yürütülmüş; ülke bazında talebe yönelik ve üst gelir grubunu hedefleyen özelleştirilmiş tanıtım çalışmaları sürdürülmüştür.
Türkiye'nin dijital global tanıtım platformu GoTürkiye.com yenilenmiş yapisıyla ülkemizin turizm potansiyelini varış noktası ve deneyim odaklı bir bakış açısı ile hedef pazarlarda kullanıcılara sunmaktadır. Değişen eğilimler çerçevesinde çeşitli kullanıcıprofilleri ve dijital tüketim alışkanlıklarına uygun içerikte hazırlanan ve ülkemizdeki turizm ürün çeşitliliğini vurgulayan platformda, Eylül 2023 itibarıyla 104 varış noktası, 57 deneyim ve 10 dilde 3.649 başlik yer almaktadır.
Ocak-Eylül 2023 döneminde Türkiye'nin global marka olarak konumlandırılması ve pazar çeşitliliğinin sağlanması amacıyla varış noktası ve deneyim odaklı tanıtım faaliyetleri için 200'den fazla ülkede reklam faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. İstanbul is the New Cool,TurkAegean, Cappadocia-Land of Fairytales ve Turkish Black Sea filmleri dijital reklam ve tanıtım faaliyetlerinde kullanılmıştır. Kaynak pazar ülkelerin basın organlarında yer alacak yayınlar için ağırlama faaliyetlerine 2023 yılında devam edilmiştir.
Turizm faaliyetlerinin ülke geneline yayılması, marka bütünlüğünün sağlanması ve etkin tanitimin yapılması amacıyla TGA tarafindan il bazli markalaşma ve tanıtım çalışmalarına devam edilmiştir. Kapadokya Üniversitesi iş birliğinde 37 il için turizm yol haritaları hazırlanmış, sosyal medyada etkili kişiler, basın ve kanaat önderleri ile tur operatörleri ve seyahat acentelerine yönelik tanıtım çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Ayrıca,Türkçe olarak Gezsen, İngilizce olarak ise Go marka çatısı altinda açılan sosyal medya hesaplarında 81 il için oluşturulan toplam 158 Go ve Gezsen hesabında illerin turizm ürünleri tanitilmaya devam edilmektedir.
Gastronomi turizmi alanında ülkemizin sahip olduğu değerlerin yurt içi ve yurt dışıtanıtımında etkinliğin artırılmasi, Türk mutfaği tanıtım faaliyetlerinin eşgüdümlü ve belirli bir tema altında yapilarak zaman ve kaynak israfinin engellenmesi amacıyla 21-27 Mayıs'ta kutlanan Türk Mutfağı Haftasında tanıtım etkinlikleri düzenlenmiştir. Ayrıca, dünyanın en prestijli restoran değerlendirme sistemlerinden biri olan Michelin Rehberi'ne Temmuz 2023'te İstanbula ilave olarak İzmir ve Bodrum'un da ekleneceği açıklanmıştır.
Turizm sektörü, yenilikçi hizmetler ve ürünler geliştirmek üzere yeni nesil teknolojilerin süreç ve verilerinden faydalanarak akıllı turizme dönüşmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde de turizm sektörü için yeni dijital takip altyapısı oluşturulmuş; ziyaretçilerin davranışlarınıbüyük veriye dayanarak yapay zekâyla analiz etme, ürün geliştirme ve hedef ülke bazlı varışnoktası tanıtım stratejisi oluşturma imkânı sağlanmıştır. 2023 yılında bölgesel analizin yanısıra ülkemize rakip olan ülkeler ile ortalama ücret, kapasite kullanımi vb. kriterlerde karşılaştırma imkânı sağlayan veriler TGA veri tabanına aktarılmıştır. Büyük verinin turizm sektöründe ürün geliştirme, tanitım ve pazarlamada kullanılmasinda sistemin verimliliğinin ve sürdürülebilirliğinin sağlanması açısından uyarı oluşturulması gereken verilerin türü ve hangi ölçeklerde bildirimlerin oluşturulması gerektiği konularında çalışmalar yürütülmüştür.

Ayrıca TüİK'in turizm istatistikleri ile alakalı verilerini düzenli bir şekilde TGA kurumsal veri tabanına aktarılması çalışması tamamlanmıştır.

Turizm istatistiklerinin daha hızlı ve kaliteli olarak hesaplanmasına yönelik idari kayıt kullanımını artırmak, yeni veri kaynaklarıni, araştırma sonuçlarını sisteme entegre etmek ve metodolojik iyileştirmeleri yansıtmak amacıyla Ekim 2022'de bir revizyon gerçekleştirilmişolup bu kapsamda:
Paket tura konu olan geceleme sayısı ile ilgili düzenleme yapılmiş,
Bankalararası Kart Merkezi kredi kartı verilerinin sisteme entegrasyonu sağlanmış,
Sağlık turizmi araştırması sonuçları turizm istatistiklerine yansıtılmış,
Eğitim turizmi verilerinin elde edilmesine yönelik eğitim turizmi araştırması ve uluslararası öğrenci kontenjanı kapsamında eğitim gören öğrencilerin ödediği harç verileri derlenmiş

ve sonuçlar Çıkış Yapan Ziyaretçiler Anketi verilerine entegre edilmiştir. Yeni kaynaklardan elde edilen veriler ve metodolojik olarak yapılan düzenlemelerle turizm geliri, sağlık turizmi geliri ve eğitim turizmi geliri revize edilmiştir.

Turizmde nitelikli personel ihtiyacını karşılamak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında imzalanan protokollerle son beş yıldır sürdürülen ve öğrencilerin konaklama tesislerinde staj yapabilmelerine imkân sağlayan uygulama devam etmektedir. Konaklama ve yeme içme işletmelerinde çalişan personelin mesleki bilgi ve becerilerini geliştirmek ve hizmet kalitesini artırmak amacıyla işbaşı eğitimi kursları ile kişisel gelişim seminerleri düzenlenmektedir.

Ülkemizin daha etkin bir şekilde tanıtılması için sektör profesyonellerinin kullanımına sunulan All in Türkiye isimli çevrimiçi eğitim platformundaki 28 kursa 107 farklı ülkeden 2.902 kişi kaydolmuş ve toplamda 7.774 sertifika verilmiştir. Turizm sektöründe çalışanların niteliklerinin artırılması ve kişisel gelişimlerine katkı sağlanması amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafindan Eylül 2023 itibarıyla 125 işbaşı kursu ve seminer düzenlenmiş, 2.731turizm çalışanına katılım belgesi verilmiştir.

Covid-19 pandemisi sonrası öne çıkan temassız iletişim, sanal deneyimler, çevrimiçi işlemler gibi uygulamalarla birlikte dijital dönüşüm ülkemiz turizm sektörünün gündemindeki önemli başlıklardan biri haline gelmiştir. Ülkemiz turizm sektörü için yapay zekâ, sanal gerçeklik gibi dijital uygulamaların yerli kaynaklarla ve yenilikçi yaklaşımlarla geliştirilmesi, ayrıca turizm sektörü çalışanlarına dijital beceriler kazandırılması önem arz etmektedir.

Çevresel kaynaklara bağlılığı nedeniyle turizm sektörü iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine karşı oldukça kırılgan bir yapıya sahiptir. Ayrıca, sera gazı salımına katkıda bulunan turizm sektörü iklim değişikliği ile iki yönlü bir etkileşim içindedir. Bu nedenle, yeşil dönüşüm eğilimine uygun olarak turizm sektörünün küresel isınmayı azaltıcı tedbirlerin bir parçası olması ve iklim değişikliğine uyum kapasitesi ile farkındalik düzeyinin artırılmasına yönelik çalışmaların hızlandırılması son derece önemli hale gelmiştir.
Sektörün sürdürülebilirliği, sağlıklı gelişimi ve turizm gelirinin artması için ziyaretçi başına ortalama harcamayı yükseltecek tedbirlere ihtiyaç duyulmaktadır. Tek bir marka altında ve odakli şekilde yapılan etkin tanıtım faaliyetlerinin devam ettirilmesi önem arz 

etmektedir. Turizmde dijital ve yeşil dönüşüm çalışmalarının önümüzdeki dönemde hızlandırılması gerekmektedir. Pandemi sürecinde kaybedilen nitelikli işgücünün sektöre dönmesini sağlayacak tedbirlerin alınması aciliyet arz etmektedir. Diğer taraftan, turizm aktivitelerinin yoğunlaştığı alanlar; insan kaynaklı kullanımlar ve küresel iklim değişikliğinin yarattığı olumsuz koşullar nedeniyle baskı altındadır. Kıyı alanları başta olmak üzere turizm faaliyetlerinin çevreye olumsuz etkilerinin bertarafi, bunun yani sira turizm bölgelerinde yaşayanlar ve ziyaretçilerin memnuniyeti için analiz ve planlama çalışmalarının yapılarak gerekli önlemlerin alınması önem arz etmektedir. İç turizme ilişkin istatistiklerin ve buna yönelik sistemlerin geliştirilmesi, mevcut temel istatistiklerin yani sira turizmin sosyal ve çevresel etkilerine yönelik yeni nesil verilerin turizm istatistikleri kapsamına alınmasi, turizm uydu hesaplarının geliştirilmesi, karar alma, planlama ve yönetimde büyük verinin kullanımıiçin başlatılan çalışmaların daha ileriye götürülmesi gerekmektedir.
b) Amaç
Değişen tüketici eğilimleri doğrultusunda turizmin çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi,sezon süresinin uzatılmasi, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama eğilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesiyle ziyaretçi başına turizm gelirinin artırılmasi, varışnoktası yönetimi yaklaşımıyla sektörde yeşil ve dijital dönüşümün gerçekleştirilerek rekabetçiliğin geliştirilmesi ve koruma/kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir hızlandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.523): Turizm sektörünün sürdürülebilirlik ilkeleri çerçevesinde doğal, tarihi ve sosyal çevreyi koruyucu ve geliştirici bir yaklaşım içinde olması sağlanacak ve sektörde yeşil dönüşüm

Politika/Tedbir hızlandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.523): Tedbir 523.2. Turizm sektörünün iklim değişikliğine uyum kapasitesi artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İklim değişikliğinin turizm sektörüne etkilerinin daha somut anlaşılması amacıyla secilecek pilot bölgelerde sektörel risk etkilenebilirlik analizleri yapılacak ve iklim değişikliğine uyum odaklı örnek bir turizm planı çalışması gerçekleştirilecektir. 2.İklim değişikliğine uyum çalışmaları kapsamında turizm merkezleri, kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgelerinde belirlenecek kullanımlar bazında ilkeler (turizm tesisi, ulaşım, altyapı vb.)

Politika/Tedbir hızlandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.523): Tedbir 523.3. "Sürdürülebilir Turizm Programi” kapsamında turizmde yeşil dönüşümün sağlanması için çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: belirlenecektir. 1. Dört ve beş yıldızlı konaklama tesisleri ile özel konaklama tesislerinin tamamınin Türkiye Sürdürülebilir Turizm Programı Üçüncü Aşama Belgesini alması sağlanacaktır.

Tedbir 523.6. Yerel ekonomilerin desteklenmesi sağlanarak kapsayıcı bir turizm sektörü oluşturulacaktır.: Tedbir 523.7. Turizmin çevreye, sosyal ve kültürel dokuya karşı oluşturabileceği olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi amacıyla ziyaretçilerin "sorumlu turizm anlayışı"na sahip olmaları için bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, RTÜK, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STKlar, TTYD
1. Doğrudan yerel ekonomileri güçlendiren turizm faaliyetlerine yönelik tanıtım çalışmaları yapılacaktır. 2. il Tanıtım ve Geliştirme Programi kapsamında kurulan il kurulları ile yerel ekonomileri destekleyici faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Turistlere yönelik turizm danışma büroları ve dijital platformlar vasıtasıyla çevresel, sosyal ve kültürel hususlarda dikkatli olunmasını teşvik eden bilgilendirici çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 523.6. Yerel ekonomilerin desteklenmesi sağlanarak kapsayıcı bir turizm sektörü oluşturulacaktır.: Turizm sektörünün hızlı değişen talebi karşılayabilen rekabetçi bir yapıya kavuşması için dijital dönüşüme uyum sağlaması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.524)

Tedbir 523.6. Yerel ekonomilerin desteklenmesi sağlanarak kapsayıcı bir turizm sektörü oluşturulacaktır.: Tedbir 524.1. Turizm sektöründe dijital teknolojilerin etkin kullanımı sağlanacak, turizm değer zincirindeki tüm paydaşların dijital ortamda birbirine bağlanmasıyla "kesintisiz uçtan uca seyahat" yaklaşımı sektöre kazandırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Üniversiteler, STK'lar
1. Doğrudan yerel ekonomileri güçlendiren turizm faaliyetlerine yönelik tanıtım çalışmaları yapılacaktır. 2. il Tanıtım ve Geliştirme Programi kapsamında kurulan il kurulları ile yerel ekonomileri destekleyici faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Tanitim faaliyetlerinde dijital teknolojilerin kullanımına ağırlık verilecektir.

Tedbir 523.6. Yerel ekonomilerin desteklenmesi sağlanarak kapsayıcı bir turizm sektörü oluşturulacaktır.: Tedbir 524.2. Mikro ve küçük işletmeler başta olmak üzere turizm işletmelerinin teknolojik altyapısı ve çalişanların dijital beceri düzeyinin yükseltilmesi desteklenecektir
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Üniversiteler, STK'lar
1. Doğrudan yerel ekonomileri güçlendiren turizm faaliyetlerine yönelik tanıtım çalışmaları yapılacaktır. 2. il Tanıtım ve Geliştirme Programi kapsamında kurulan il kurulları ile yerel ekonomileri destekleyici faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Turizm işletmelerinin teknolojik altyapilarınin mevcut durumları değerlendirilerek gelişim alanlarının tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 523.6. Yerel ekonomilerin desteklenmesi sağlanarak kapsayıcı bir turizm sektörü oluşturulacaktır.: Tedbir 524.3. Ziyaretçilere doğru kanallardan uygun içeriklerin ulaştırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecek ve yenilikçi çözümlerle kullanıcı deneyimi iyileştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, STK'lar
1. Doğrudan yerel ekonomileri güçlendiren turizm faaliyetlerine yönelik tanıtım çalışmaları yapılacaktır. 2. il Tanıtım ve Geliştirme Programi kapsamında kurulan il kurulları ile yerel ekonomileri destekleyici faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Hedef pazar ülkelerde dijital platformlar, sosyal medya, seyahat araştirma ve satin alma siteleri gibi araçlarla tanıtım çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 523.6. Yerel ekonomilerin desteklenmesi sağlanarak kapsayıcı bir turizm sektörü oluşturulacaktır.: Rekabetçi ve hızla değişen talebi karşılayabilen bir turizm sektörü için hizmet kalitesi iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.525)

Tedbir 523.6. Yerel ekonomilerin desteklenmesi sağlanarak kapsayıcı bir turizm sektörü oluşturulacaktır.: Tedbir 525.1. Hizmet kalitesini iyileştirerek daha rekabetçi bir turizm sektörü oluşturmak üzere personelin mevcut becerilerini geliştirmesi ve yeni beceriler edinmesi sağlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK1ar
1. Doğrudan yerel ekonomileri güçlendiren turizm faaliyetlerine yönelik tanıtım çalışmaları yapılacaktır. 2. il Tanıtım ve Geliştirme Programi kapsamında kurulan il kurulları ile yerel ekonomileri destekleyici faaliyetler gerçekleştirilecektir.: 1. Talepte bulunan konaklama ve yiyecek içecek işletmelerinde çalişan personelin mesleki bilgi ve becerilerini geliştirmek ve hizmet kalitesini artırmak amacıyla 4.100 kişiye işbaşı mesleki turizm eğitimleri verilecektir.

Tedbir 523.6. Yerel ekonomilerin desteklenmesi sağlanarak kapsayıcı bir turizm sektörü oluşturulacaktır.: Tedbir 525.3. Mesleki eğitim müfredatı sektörün ihtiyaçları doğrultusunda yeniden düzenlenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, MYK, Üniversiteler, STK1ar
1. Doğrudan yerel ekonomileri güçlendiren turizm faaliyetlerine yönelik tanıtım çalışmaları yapılacaktır. 2. il Tanıtım ve Geliştirme Programi kapsamında kurulan il kurulları ile yerel ekonomileri destekleyici faaliyetler gerçekleştirilecektir.: Mesleki ve teknik ortaöğretim programlari, ulusal meslek standartlari, ulusal ve uluslararası yeterlilikler, teknolojik gelişmeler ve sektörden gelen talepler doğrultusunda güncellenecektir.

Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacının karşılanmasına yönelik uygulamalı eğitim programları geliştirilerek sürdürülecektir.: Tedbir 525.5. Hizmet kalitesinin ve turist memnuniyetinin artırılması amacıyla turizm tesislerinde fiziki şartların iyileştirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacak ve denetim faaliyetleri artırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, STK'lar
1. Protokol kapsamındaki mesleki ve teknik anadolu liselerinde okuyan öğrencilerin en az üç yabancı dil öğrenmelerine ve turizm işletmelerinde yoğunlaştırılmış beceri eğitimi almalarına devam edilecektir.: 1. Turizm amaçlı konut kiralamalarına ilişkin mevzuat çalışmaları tamamlanarak konutların Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafindan belgelendirilmesi sağlanacaktır. 2. Siniflandirma ve belgelendirme işlemlerinde güncellemeler yapılarak ihtiyaç duyulan düzenlemeler hayata geçirilecektir. 3. Konaklama tesislerine yönelik Çin Dostu tesis belgesi verilmesi için çalişmalar yürütülecektir. 4. Turizmde hizmet kalitesini artırmak amacıyla 3.500 turizm işletmesi belgeli tesisin denetimi gerçekleştirilecektir.

Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacının karşılanmasına yönelik uygulamalı eğitim programları geliştirilerek sürdürülecektir.: Tutarlı ve bütüncül turizm gelişimini sağlamak, varış noktalarının özgün kimliklerini oluşturmak ve yerel ekonomik döngüyü güçlendirmek üzere varış noktası yönetim örgütleri hayata geçirilecektir. (Kalkınma Plani p.526)

Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacının karşılanmasına yönelik uygulamalı eğitim programları geliştirilerek sürdürülecektir.: Tedbir 526.1. Varış noktası yönetim örgütlenmesine ilişkin hukuki altyapı oluşturulacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı
1. Protokol kapsamındaki mesleki ve teknik anadolu liselerinde okuyan öğrencilerin en az üç yabancı dil öğrenmelerine ve turizm işletmelerinde yoğunlaştırılmış beceri eğitimi almalarına devam edilecektir.: 1. İl Tanıtim ve Geliştirme Program Kurullarında bulunan üyelerin imzaladığı iş birliği protokolü ile oluşturulan altyapının devam etmesi için gerekli adımlar atilacaktır.

Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacının karşılanmasına yönelik uygulamalı eğitim programları geliştirilerek sürdürülecektir.: Tedbir 526.2. Varış noktası yönetimine ilişkin pilot uygulamalar gerçekleştirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Protokol kapsamındaki mesleki ve teknik anadolu liselerinde okuyan öğrencilerin en az üç yabancı dil öğrenmelerine ve turizm işletmelerinde yoğunlaştırılmış beceri eğitimi almalarına devam edilecektir.: 1. 24 Îl için Turizm Yol Haritası hazırlanacaktır.

Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacının karşılanmasına yönelik uygulamalı eğitim programları geliştirilerek sürdürülecektir.: Ziyaretçi başına turizm gelirinin artırılması amacıyla daha fazla gelir bırakan turizm çeşitleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.527)

Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacının karşılanmasına yönelik uygulamalı eğitim programları geliştirilerek sürdürülecektir.: Tedbir 527.1. Turizm ürünlerinin çeşitlendirilmesine yönelik yatırımların ve işletmeciliğin desteklenmesi amacıyla mevzuat çalışmaları gerçekleştirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, STK'lar
1. Protokol kapsamındaki mesleki ve teknik anadolu liselerinde okuyan öğrencilerin en az üç yabancı dil öğrenmelerine ve turizm işletmelerinde yoğunlaştırılmış beceri eğitimi almalarına devam edilecektir.: 1. Turizm işletmelerinin daha fazla ve harcama eğilimi daha yüksek ziyaretçilerin olduğu pazarlara hitap edecek özel konseptler geliştirmesi için mevzuat ve belgelendirme çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacının karşılanmasına yönelik uygulamalı eğitim programları geliştirilerek sürdürülecektir.: Tedbir 527.2. Turizm çeşitlerinin planlı gelişimini sağlamak üzere ana plan ve strateji çalışmaları yürütülecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Uludağ Alan Başkanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Protokol kapsamındaki mesleki ve teknik anadolu liselerinde okuyan öğrencilerin en az üç yabancı dil öğrenmelerine ve turizm işletmelerinde yoğunlaştırılmış beceri eğitimi almalarına devam edilecektir.: 1. Kış turizminin sürdürülebilir gelişimini sağlamak üzere Uludağ Alan Planı çalışması tamamlanacaktir.

Tedbir 525.4. Turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacının karşılanmasına yönelik uygulamalı eğitim programları geliştirilerek sürdürülecektir.: Tedbir 527.4. Turizm yatırımlarının sürdürülebilir bir anlayışla gerçekleştirilmesine yönelik planlama ve arazi tahsis çalışmalarına devam edilecek, turizm altyapi yatırımları gerçekleştirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Protokol kapsamındaki mesleki ve teknik anadolu liselerinde okuyan öğrencilerin en az üç yabancı dil öğrenmelerine ve turizm işletmelerinde yoğunlaştırılmış beceri eğitimi almalarına devam edilecektir.: 1. Antalya Kemer-Çamyuva Atıksu Arıtma Tesisi ve Bağlantılı Alt Yapı Tesisleri Yapım İşi projesi tamamlanacaktır. 2. Manavgat Ilica, Manavgat Sorgun, Kemer Tekirova, Bodrum Yalikavak ve Çeşme Ovacık'ta ücretsiz halk plajları yapılacaktır.

Tedbir 527.5. Kültür ve turizm güzergâhları geliştirilerek ziyaretçi kalış süresinin ve harcamalarının artırılması sağlanacaktır.: Turizm gelirinin artırılması, mevcut pazarlarımızın güçlendirilmesi, yeni pazarların oluşturulması ve harcama eğilimi yüksek ziyaretçilere ulaşılması amacıyla tanıtım faaliyetleri yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.528)

Tedbir 527.5. Kültür ve turizm güzergâhları geliştirilerek ziyaretçi kalış süresinin ve harcamalarının artırılması sağlanacaktır.: Tedbir 528.1. Türkiye markası altında ve odaklı bir biçimde yapılan etkin tanıtım faaliyetlerine devam edilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), RTÜK, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Kültürel ve turistik etkinlikler bakımından yeni rotalar oluşturulacak ve tanıtım faaliyetleri yapılacaktır.: 1. Hedef pazar sayısı artırılacak ve bu yeni pazarlarda yürütülen tanıtım faaliyetlerine ağırlık verilecektir. 2. Gastronomi turizminde küresel çapta markalaşmayı sağlayacak etiketlerden biri olan Michelin Rehberi çalışmaları kapsamında İstanbul, İzmir ve Bodrum'a yönelik tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 527.5. Kültür ve turizm güzergâhları geliştirilerek ziyaretçi kalış süresinin ve harcamalarının artırılması sağlanacaktır.: Tedbir 528.2. Değişen tüketici eğilimleri ile teknolojik gelişmeler doğrultusunda yeni tanıtım stratejileri belirlenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), RTÜK, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Kültürel ve turistik etkinlikler bakımından yeni rotalar oluşturulacak ve tanıtım faaliyetleri yapılacaktır.: 1. Gelişen trendlere uygun olarak yeni mecralar belirlenecek ve hitap ettiği ülkelere göre tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 527.5. Kültür ve turizm güzergâhları geliştirilerek ziyaretçi kalış süresinin ve harcamalarının artırılması sağlanacaktır.: Tedbir 528.3. Yeni pazarlar oluşturulması amacıyla başta Amerika ve Uzak Doğu ülkeleri olmak üzere turist potansiyeli yüksek ülkelerde tanıtım çalışmaları yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), RTÜK, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi,
1. Kültürel ve turistik etkinlikler bakımından yeni rotalar oluşturulacak ve tanıtım faaliyetleri yapılacaktır.: 1. Yeni odak pazarlarda tanıtım faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 527.5. Kültür ve turizm güzergâhları geliştirilerek ziyaretçi kalış süresinin ve harcamalarının artırılması sağlanacaktır.: Turizm sektörünün daha etkin analiz edilebilmesi için gerekli veri altyapısı oluşturulacak ve mevcut turizm istatistikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.529)

Tedbir 527.5. Kültür ve turizm güzergâhları geliştirilerek ziyaretçi kalış süresinin ve harcamalarının artırılması sağlanacaktır.: Tedbir 529.1. Turizm sektörüne ilişkin verilerin toplanmasi, analizi ve raporlanması için dijital araçlardan yararlanılarak turizm karar destek platformu oluşturulacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Merkez Bankası, TÜİK,Türkiye Turizm Tanitım ve Geliştirme Ajansi, STK'lar
1. Kültürel ve turistik etkinlikler bakımından yeni rotalar oluşturulacak ve tanıtım faaliyetleri yapılacaktır.: 1.Yeni veri kaynakları araştırılacak ve belirlenecektir. 2. Belirlenen veri kaynaklarının bütünleştirilmesi ve analizi yapılacaktır. 3. Entegre edilen veri kaynakları ilgili birimlerin kullanımına sunulacaktır.

Tedbir 527.5. Kültür ve turizm güzergâhları geliştirilerek ziyaretçi kalış süresinin ve harcamalarının artırılması sağlanacaktır.: Tedbir 529.3. Turizmin ekonomik etkilerini arz ve talep yönüyle dikkate alan turizm uydu hesapları çalışmasi tamamlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TCMB, TÜIK
1. Kültürel ve turistik etkinlikler bakımından yeni rotalar oluşturulacak ve tanıtım faaliyetleri yapılacaktır.: 1. Turizm uydu hesaplarına ilişkin tablolar tamamlanacak ve kullanıma sunulacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Turizm Geliri
Birim: Milyar Dolar
2022: 46,5
2023(1): 55,6
2024(2): 59,6

Performans Göstergeleri: Ziyaretçi Sayısı
Birim: Milyon Kişi
2022: 51,4
2023(1): 56,7
2024(2): 59,4

Performans Göstergeleri: Turizm Gelirinin GSYH İçerisindeki Pay
Birim: Yüzde
2022: 5,1
2023(1): 5,2
2024(2): 5,3

Performans Göstergeleri: Ziyaretçi Başına Ortalama Harcama
Birim: Dolar
2022: 905
2023(1): 980
2024(2): 1 003

Performans Göstergeleri: Ortalama Konaklama Süresi
Birim: Gece
2022: 10,3
2023(1): 9,8
2024(2): 9,7

Performans Göstergeleri: Ziyaretçi Başına Gecelik Gelir
Birim: Dolar
2022: 88
2023(1): 100
2024(2): 103
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK 
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


2.2.3. Sektörel Politikalar 
2.2.3.1. Kamu Yatırım Politikaları
a) Mevcut Durum 
2023 yılı kamu yatırım uygulamalarında; sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2023 yılı Yatırım Programı sene başı değerleri dikkate alındığında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere toplam tutarı 4.103,1 milyar TL, 2022yılı sonu kümülatif harcaması 1.302,8 milyar TL ve 2023 yılı başlangıç ödeneği 454,2 milyar TL olan 3.546 kamu yatırım projesi yürütülmektedir.

2023 yılı Yatırım Programı kapsamındaki 454,2 milyar TL'lik yatırım ödeneğinden en yüksek payı yüzde 26,8 ile ulaştırma sektörü alırken, madencilik sektörünün payı yüzde 17,4, eğitim sektörünün payı yüzde 13,5, enerji sektörünün payı yüzde 9,8, tarım sektörünün payı yüzde 9,6 ve sağlık sektörünün payı yüzde 8,6'dır. İmalat, turizm, konut,içme suyu ve kanalizasyon, teknolojik araştırma, güvenlik, adalet, çevre gibi diğer sektörlerin toplam payı ise yüzde 14,3'tür.

2024-2026 dönemi Orta Vadeli Programında ilan edilen kuruluşların yatırım teklif tavanları dikkate alındığında 2024 yılında yatırım projelerine ayrılan kaynağın önemli ölçüde artırılması hedeflenmiştir. 2024 Yıli Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2023 yılı sene başında 402,7 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki yatırımlar için ayrılan ödeneklerin 2024 yılında yüzde 127 oranında artarak 912,8 milyar TL'ye ulaşmasıöngörülmüştür. Benzer şekilde, 15 Eylül 2023 tarihli ve 32310 mükerrer sayılı ResmîGazete'de yayımlanan 2023/14 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki 2024-2026 Dönemi Yatırım Programı Hazırlama Rehberinde yer alan 2024 yılı KİT yatırım teklif tavanları da 2023 yılında 163,4 milyar TL olan seviyesinden 271,6 milyar TL seviyesine çıkarılmiştır.
Ülkemizde, Yap-İşlet-Devret (YİD), Yap-İşlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İH) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KÖi) modeli uygulanmaktadır. Söz konusu modellerle 1986 yılından başlamak üzere, Eylül 2023 itibarıyla 270 Köİ projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. Uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü Eylül 2023 fiyatlarıyla 98,6 milyar dolara ulaşmaktadır.Bu tutar içinde ulaştırma sektörü 59,35 milyar dolar yatırımla ilk sırada yer almakta olup bunu 21,73 milyar dolarla enerji, 13,08 milyar dolarla sağlık sektörü takip etmektedir.Mevcut durumda 250 proje işletmeye alinmiş olup 20 projenin yapimına devam edilmektedir.


TABLO II: 15- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payi 

Ülkeler: Avro Bölgesi Ortalaması
2014-2018: 3,2
2019: 3,3
2020: 3,7
2021: 3,6
2022 (1): 3,4
(Yüzde) 2023 (1): 3,8

Ülkeler: Belçika
2014-2018: 2,5
2019: 2,6

Ülkeler: Almanya
2019: 2,4

Ülkeler: Estonya
2019: 5,0

Ülkeler: Ilanda
2019: 2,3

Ülkeler: Yunanistan
2014-2018: 3,8
2019: 2,5

Ülkeler: İspanya
2014-2018: 2

Ülkeler: Fransa
2019: 2

Ülkeler: Hirvatistan
2014-2018: 3,3
2019: 4,3

Ülkeler: İtalya
2014-2018: 2,3
2019: 250

Ülkeler: Letonya
2014-2018: 4,6

Ülkeler: Litvanya
2014-2018: 3,3

Ülkeler: Lüksemburg
2014-2018: 3,9
2019: 4,1

Ülkeler: Malta
2014-2018: 3,2
2019: 3,8

Ülkeler: Hollanda
2014-2018: 3,5
2019: 3,4

Ülkeler: Avusturya
2014-2018: 3,0
2019: 3,1

Ülkeler: Portekiz
2014-2018: 1,9
2019: 1,8

Ülkeler: Slovakya
2014-2018: 4,2
2019: 3,6

Ülkeler: Slovenya
2014-2018: 3,9
2019: 3,8
2020: 525*555**5*297
2022 (1): **25

Ülkeler: Avro Bölgesi Dışı AB Ort.
2014-2018: 4,1
2019: 4,2
2020: 4,5
2021: 4,1
2022 (1): 4,0

Ülkeler: Bulgaristan
2014-2018: 4,0
2019: 3,3
2020: 3,3
2021: 2,6

Ülkeler: Çek Cumhuriyeti
2014-2018: 4,0
2019: 4,4

Ülkeler: Danimarka
2014-2018: 3,6
2019: 3,2

Ülkeler: Macaristan
2014-2018: 5,1
2019: 6,3

Ülkeler: Polonya
2014-2018: 4,2
2019: 4,3
2020: 4,5

Ülkeler: Romanya
2014-2018: 3,7
2019: 3,5
2020: 4,6
2022 (1): 4,2

Ülkeler: İsveç
2014-2018: 4,5
2019: 4,9
2020: 5,0
2022 (1): 4,9

Ülkeler: Bulgaristan
2014-2018: 4,0
2019: 3,3
2020: 3,3
2022 (1): 3,0

Ülkeler: AB Ortalaması
2014-2018: 3,5
2019: 36
2020: 3,9
2022 (1): 36

Ülkeler: ABD
2014-2018: 3
2019: 33
2020: 3,6
2021: 53
2022 (1): 3,2

Ülkeler: Japonya
2014-2018: 3,7
2019: 3,9
2020: 4,3
2021: 4,2
2022 (1): 4,2

Ülkeler: Birleşik Krallık
2014-2018: 2,7
2019: 2,8
2020: 3,1
2021: 3,1
2022 (1): 3,1

Ülkeler: Türkiye Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2023; Strateji ve Bütçe Başkanlığı
2014-2018: 4,0
2019: 2,8
2020: 2,7
2021: 2,5
2022 (1): 2,4
(Yüzde) 2023 (1): 2,
Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2023; Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini 

b) Amaç
Kamu yatırımlarıyla ekonominin rekabetçiliğinin ve verimliliğinin artırılmasi,kamu hizmetlerinin daha etkin sunulması yoluyla toplumun tüm kesimlerinin yaşam standartlarının iyileştirilmesi ve refahının yükseltilmesi, çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması, dijital dönüşümün desteklenmesi, bölgeler arasıgelişmişlik farklarının azaltılmasi, özel sektör yatırımlarının ihtiyaç duyduğu altyapının temin edilmesi ile afetlere ve küresel risklere karşı dayanıklılığın artırılması, kamu özel işbirliği (Köi) uygulamalarının makroekonomik politikalar,sektörel öncelikler, sosyoekonomik yapılabilirlik ve bütçe prensipleriyle uyumlu olarak, ayrıca dengeli bir risk paylaşımı ve maliyet etkinliği çerçevesinde yürütülmesi temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu yatırımlarına ayrılan kaynak artırılacaktır (Kalkınma Planı. p. 531)

Politika/Tedbir: Tedbir 531.2. Özel sektörün ve kurumsal yatirimcilarin finansman kaynaklarının, kamu özel işbirliği modeli dâhil alternatif ve yenilikçi finansman yöntemleri aracılığıyla altyapi yatırımlarının finansmanında etkin bir şekilde kullanılması için uygun ortam oluşturulacak, bu yöntemler yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, SPK, BDDK, Uygulayıcı Kuruluşlar, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KÖI projelerinin finansmaninda sermaye piyasası araçlarının kullanımını teminen ihtiyaç ve boşluk analizine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Kamu yatırımlarına ayrılan kaynakların daha etkin şekilde kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.532)

Politika/Tedbir: Tedbir 532.2. KÖI projeleri, makroekonomik politikalar, sektörel öncelikler, kamu yükümlülükleri ve bütçe dengeleri dikkate alınarak sosyoekonomik yapilabilirlik, maliyet etkinlik, bütçe prensipleriyle uyum ve dengeli bir risk paylaşımi gözetilerek planlanacak ve yürütülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Projelerin finansal ve sosyo- ekonomik yapılabilirliğinin analizine yönelik çalışma tamamlanacaktir.

Politika/Tedbir: Tedbir 532.4. Kamu yatırım planlamasini güçlendirmek üzere yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tüm kurumlarda KÖİ dâhil tüm yatırım projelerinin hazırlanmasi, finansmani, uygulanmasi, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinin uluslararası standartlara uygun şekilde gerçekleştirilmesi için kurumsal yapı güçlendirilecek, beşeri kapasite artırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Uygulayıcı Kuruluşlar, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Proje hazırlik, izleme ve değerlendirme konularında eğitimler verilecektir.
2.2.3.2. İş ve Yatırım Ortamı
a) Mevcut Durum 
2023 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırım ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin teşvik edilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişin ardından yeniden yapılandırılan Yatırım Ortaminın İyileştirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOİKK), Cumhurbaşkani Yardımcısıbaşkanlığında düzenli toplantılar gerçekleştirmektedir. 2023 yılı YOİKK çalışma dönemi için kamu ve özel sektör önerileri doğrultusunda, kişisel verilerin korunmasi, mevzuatın iyileştirilmesi, risk yönetiminin geliştirilmesi, uluslararası endekslerde ilerleme, veri politikasıoluşturulmasi, yatırım imkânlarının iyileştirilmesi, yatırım süreçlerinin dijitalleştirilmesi,yatırım uyuşmazlıklarının çözümlenmesi ve yeşil dönüşümün hızlandırılması başlıklı öncelikli dönüşüm alanları altında belirlenen eylemlere ilişkin çalışmalar devam etmektedir.
Yatırım Süreçleri Kılavuzları dijital ortamda birleştirilerek şirketlerin kuruluşaşamasından faaliyete geçene kadar tamamlanmasi gereken tüm bürokratik işlemler ile 

izin, onay, ruhsat ve lisans süreçlerini içeren Yatırım Süreçleri Kılavuzu hazırlanmış ve www.invest.gov.tr internet adresi üzerinden erişime açılmiştır.

Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi tarafindan yatırım yeri seçim simülasyonu çalışmasıtamamlanmış olup çalışma ile uluslararası doğrudan yatırımlarda rakip ülkelerle kıyaslama yapılarak Türkiye'nin sektör, faaliyet ve yatırım karar kriteri özelinde karşılaştırmalı konumu ortaya konulmuştur. Yine Kalkınma Ajanslarının 81 ilde faaliyet gösteren Yatırım Destek Ofisleri ile Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi ortaklığıyla Bölgesel Yatırım OrtamıDeğerlendirme Anketi çalişması tamamlanarak il ve bölge bazinda yatırim ortami ile yatırımcılarin beklentilerine yönelik değerlendirme raporu hazırlanmıştır.
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü ile Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi arasında imzalanan veri paylaşim protokolü ile yatırıma uygun hazine arazilerinin tespit edilmesi süreci kolaylaştırılmış, yatırımcılara sunulan yatırım yeri temini hizmetlerinin hızı ve kalitesi artırılmıştır. Ayrıca Girişimci Bilgi Sistemi Verileri Kapsamında Yapılacak Ortak Çalışmaya İlişkin Protokol kapsamında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Yabancı Sermayeli İşletmelerin Türkiye Ekonomisindeki Yeri ve Önemi konulu analiz çalışması başlatılmıştır. Bu kapsamda Türkiye'de faaliyet gösteren yabancı sermayeli işletmelerin üretim, istihdam, ihracat ve ArGe başta olmak üzere birçok başlıkta ülke ekonomisine yaptıkları katkılar ve yerel firmalar ile kurdukları bağlantıların analiz edilmesi öngörülmektedir.

TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2022 döneminde toplam 253,6 milyar dolar tutarında Uluslararası Doğrudan Yatırım (UDY) giriși olmuştur. UDY girişi 2007 yılında 22milyar dolarla en yüksek seviyeye ulaşmışken 2021 yılında bu rakam 13,3 milyar dolar,2022 yılında ise 13,4 milyar dolar olmuştur. Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlilik artışı imkânı daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu kaynak girişinin artırılması amacıyla UDY'ye ilişkin çalışmalar sürdürülecektir. Bu kapsamda uygulama süresi 2023'te dolacak olan ve Türkiye'nin uluslararası doğrudan yatırım politikasının genel çerçevesini belirleyen Türkiye UluslararasıDoğrudan Yatırımlar Stratejisinin yenilenmesi için Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi koordinasyonunda çalışmalara başlanılmıştır.

b) Amaç
İs ve yatırım ortamında işlemlerin en az evrak sayısi, en kısa süre ve en düşük maliyetle yapılması suretiyle ekonominin daha rekabetçi bir yapıya kavuşturulmasi,bürokratik ve hukuki öngörülebilirliğin daha da güçlendirilmesi,nitelikli uluslararasıdoğrudan yatırımlardan daha fazla yararlanılması yoluyla yatırım, üretim, istihdam ve ihracat artırılarak yurt içi ve uluslararası piyasalar için bir tedarik ve üretim merkezi olmasıtemel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bürokratik süreçlerin kolaylaştırılması ve maliyetlerin azaltılması yoluyla yatırımlara ivme kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.536)

Politika/Tedbir: Tedbir 536.1.Yatrim Süreçleri Kilavuzunda belirlenen ve zaman kaybına sebep olan prosedürlerin uygulayici kurumlarca en aza indirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yatrım Süreçleri Kılavuzunda yer alan prosedürlerde sadeleştirilebilecek hususlar özel sektör çatı kuruluşlarıyla işbirliği içinde belirlenecektir.

2. Dünya Bankası tarafindan 180 ülkenin iş ve yatırım ortamını analiz etmek üzere geliştirilen Business Ready Projesi kapsamında yer alacak konulara yönelik olarak reform alanları tespit edilecek ve yıllik eylem planı hazırlanacaktır.: 1. Yatrım süreçlerine özel dijital bir altapının oluşturulmasına yönelik çalışmalar başlatılacaktır.

2. Dünya Bankası tarafindan 180 ülkenin iş ve yatırım ortamını analiz etmek üzere geliştirilen Business Ready Projesi kapsamında yer alacak konulara yönelik olarak reform alanları tespit edilecek ve yıllik eylem planı hazırlanacaktır.: 1.İlgili kamu kurumları ve özel sektör çatı kuruluşları ile farklı tek durak ofis modellerinin uygulanabilirliği konusunda çalışmalar yapılacaktır.

2. Dünya Bankası tarafindan 180 ülkenin iş ve yatırım ortamını analiz etmek üzere geliştirilen Business Ready Projesi kapsamında yer alacak konulara yönelik olarak reform alanları tespit edilecek ve yıllik eylem planı hazırlanacaktır.: 1. Kaydı tutulması gerekli gerçek ve tüzel kişilerin belirlenmesi, veri formati ile veri tabanı altyapısının oluşturulması, sicile ilişkin gerekli bilgilerin temini, hukukî mevzuat altyapisinın oluşturulması gibi iş adımları belirlenerek izne tabi iş ve işlemlerde ana paydaşlar arasındaki bilgi alışverişi için gereken bilgi ve belgelere ilişkin sicil oluşturulacaktır.

2. Dünya Bankası tarafindan 180 ülkenin iş ve yatırım ortamını analiz etmek üzere geliştirilen Business Ready Projesi kapsamında yer alacak konulara yönelik olarak reform alanları tespit edilecek ve yıllik eylem planı hazırlanacaktır.: 1. Lisanssız Rüzgar Enerjisi Santrali (RES) ve Güneș Enerjisi Santrali (GES) kurulmak üzere Hazine arazileri ilana çıkarılacaktır.

2. Dünya Bankası tarafindan 180 ülkenin iş ve yatırım ortamını analiz etmek üzere geliştirilen Business Ready Projesi kapsamında yer alacak konulara yönelik olarak reform alanları tespit edilecek ve yıllik eylem planı hazırlanacaktır.: 1.Yatırım yeri tahsis mekanizmaları ile ilgili bürokrasinin azaltılması ve mevzuat güncellemeleri hakkında tespit ve öneri raporu hazırlanacaktır.

Tedbir 537.3. Yatırım yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 537.5. Türkiye'nin uluslararası doğrudan yatırımlara yönelik yatırım yeri seçiminde alternatif senaryoların değerlendirmesine imkân sunan çalışmalar geliştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi (S)
1. 10 milyon m² Hazine taşınmazı turizm, sanayi, sağlık, eğitim, hayvancılık yatırımları için ilana çıkarılacaktır. 2. Sanayi Alanları Master Plani çalışması başlatılacaktır.: 1. Türkiye'nin ihtiyaç duyduğu nitelikli uluslararası doğrudan yatırım profilleri belirlenecektir. 2.Nitelikli UDY profilleri özelinde Türkiye'nin rekabet analizi yapılacaktır.

Tedbir 537.3. Yatırım yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: İş ve yatırım ortamında düzenleyici çerçeve iyileştirilerek yatırımcı güveni, öngörülebilirlik ve istikrar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.538)

Tedbir 537.3. Yatırım yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 538.2. Yatırımcı ile kamu kurumları arasında çıkan yatırım uyuşmazlıklarının tarafların uzlaşması yoluyla en hızlı ve en az maliyetle sonuçlandırılmasını sağlamak üzere alternatif çözüm usulleri geliştirilecektir
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Adalet Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. 10 milyon m² Hazine taşınmazı turizm, sanayi, sağlık, eğitim, hayvancılık yatırımları için ilana çıkarılacaktır. 2. Sanayi Alanları Master Plani çalışması başlatılacaktır.: 1. Geniş katılımlı bir komisyon kurularak ihtiyaç analizi ve gerekli çalışmalar yapılacaktır. 2. İdari sulh usulünün etkinleştirilmesine yönelik mevzuat hazırlık çalışmaları tamamlanacaktir.

Tedbir 537.3. Yatırım yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 538.3. Ícra ve iflas sisteminin etkinliği borçlu ve alacaklı araşındaki hassas dengenin gözetilmesi suretiyle artırılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Adalet Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi
1. 10 milyon m² Hazine taşınmazı turizm, sanayi, sağlık, eğitim, hayvancılık yatırımları için ilana çıkarılacaktır. 2. Sanayi Alanları Master Plani çalışması başlatılacaktır.: 1. Ícra ve iflas mevzuatinın günümüz şartları göz önüne alinmak suretiyle güncellenmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir. 2. UYAP sistemine icra dairelerindeki derdest fiziki dosyaların aktanlması çalışması tamamlanacaktır.

Tedbir 537.3. Yatırım yeri tahsisinin üst ölçekli planlar ve bölgesel kalkınmayla ilişkilendirilerek gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 538.4. Yargıda ihtisaslaşmanın geliştirilmesi kapsamında hâkim ve savcılar ile bilirkişi ve arabulucuların nitelik ve nicelik açısından geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak, ihtisas mahkemeleri güçlendirilecektir
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Adalet Bakanlığı (S), Hakimler ve Savcılar Kurulu, Adalet Akademisi
1. 10 milyon m² Hazine taşınmazı turizm, sanayi, sağlık, eğitim, hayvancılık yatırımları için ilana çıkarılacaktır. 2. Sanayi Alanları Master Plani çalışması başlatılacaktır.: 1. İş dağılımı suretiyle oluşturulan ihtisas mahkemelerinin etki analizinin yapılarak yeni ihtiyaç alanları belirlenecektir. 2. Soruşturmaların etkinliğinin sağlanması için ihtisaslaşmanın geliştirilmesi sağlanacaktır. 3. İhtisas mahkemelerinde görev yapan hâkimler ile ihtisaslaşma gerektiren soruşturmalarda görev yapan savcıların görev öncesi ve süresince meslek içi eğitim almaları sağlanacaktır.

Yabancı ülkelerde yaşayan araştırmacı ve girişimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kılacak düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.539): Tedbir 539.2. İlkaşama girişimcileri için vize modelinin oluşturulması sağlanarak yurt dışındaki girişimcilerin Türkiye'ye gelmesini cazip kilacak destek ve düzenlemeler yapilacaktır.

Yabancı ülkelerde yaşayan araştırmacı ve girişimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kılacak düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.539): Tedbir 539.3. Ar-Ge veya Ür-Ge faaliyetleri yürütülmesi, yatırımın yapılmasi, yönetilmesi veya işletilmesiyle ilgili olarak ülkeye gelecek diğer ülke vatandaşlarına ve ailelerine ikamet ve çalışma izni verilmesinde öncelik ve kolaylık sağlanacaktır.

Yabancı ülkelerde yaşayan araştırmacı ve girişimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kılacak düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.539): Yatırımların artırılması ve nitelikli uluslararası doğrudan yatırımların çekilebilmesi amacıyla dijital ve yeşil dönüşüm sürecinden azami ölçüde faydalanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.540)

Yabancı ülkelerde yaşayan araştırmacı ve girişimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kılacak düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.539): Tedbir 540.1. İş ve yatırım ortamının dijital dönüşümünde uluslararası standartlar dikkate alınarak karşılıklı işlerlik, emniyet, kişisel verilerin korunması, kapsayıcılık, sürdürülebilirlik ve uluslararası işbirliği ilkelerine dayanan ulusal standartlar belirlenecektir.

Yabancı ülkelerde yaşayan araştırmacı ve girişimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kılacak düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.539): Tedbir 540.3. Yeşil ve dijital dönüşüm sürecinde Türkiye'nin daha rekabetçi hale gelebileceği üretim, ihtisaslaşmış hizmetler, finansal hizmetler ve lojistik gibi alanlarda merkez olma potansiyeli harekete geçirilecektir.

Yabancı ülkelerde yaşayan araştırmacı ve girişimcilerin ülkemizde faaliyet göstermesini cazip kılacak düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.539): Tedbir 540.4. Dijital dönüşüm ve yeşil dönüşüm için kaynak bilgi ve iyi uygulama örnekleri portalı oluşturularak işletmelerin eğitim materyalleri, standartlar, kılavuz dokümanlar ve öz değerlendirme araçları gibi belgelere erişimi kolaylaştırılacaktır.

Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep değişimlerine hızlı cevap verebilecek, yurt içi ve yurt dışı talepleri zamanında karşılayabilecek, olası sorunlar karşısında esnek ve dirençli yapıya sahip bir tedarik zinciri oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.541): Tedbir 541.4. Türkiye'nin küresel değer zincirleri içindeki konumu ve gelişme potansiyeli çerçevesinde yerli üretimle tedarik zincirlerini kısaltma stratejileri belirlenerek sanayi kümelenmelerinin güçlendirilmesi sağlanacaktır.

Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep değişimlerine hızlı cevap verebilecek, yurt içi ve yurt dışı talepleri zamanında karşılayabilecek, olası sorunlar karşısında esnek ve dirençli yapıya sahip bir tedarik zinciri oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.541): İş ve yatırım ortamında yönetişim ve risk yönetiminin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.542)

Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep değişimlerine hızlı cevap verebilecek, yurt içi ve yurt dışı talepleri zamanında karşılayabilecek, olası sorunlar karşısında esnek ve dirençli yapıya sahip bir tedarik zinciri oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.541): Tedbir 542.1. Kamu ve özel sektör arasındaki diyaloğun güçlendirilmesi yoluyla Yatırım Ortamını İyileştirme Koordinasyon Kurulunun daha etkin karar alması sağlanacaktır.

Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep değişimlerine hızlı cevap verebilecek, yurt içi ve yurt dışı talepleri zamanında karşılayabilecek, olası sorunlar karşısında esnek ve dirençli yapıya sahip bir tedarik zinciri oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.541): Tedbir 542.2. Türkiye'nin diğer ülkelerde gerçekleştireceği uluslararası doğrudan yatırımları yönlendirme ve kolaylaştırma yönündeki kapasitesi geliştirilecektir.

Türkiye'nin güçlü jeopolitik konumundan faydalanarak talep değişimlerine hızlı cevap verebilecek, yurt içi ve yurt dışı talepleri zamanında karşılayabilecek, olası sorunlar karşısında esnek ve dirençli yapıya sahip bir tedarik zinciri oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.541): Tedbir 542.3. Karar alma süreçlerinin doğru şekilde ilerlemesi ve bilgi asimetrisinin azaltılabilmesi amacıyla kamu kurumları tarafindan elde edilen gizli olmayan verilerin ortak dijital bir platform üzerinden, standartlara uygun ve düzenli paylaşılması sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Uluslararası Doğrudan Yatırım İçinde Türkiye'nin Payı
Birim: Yüzde
2022: 1,0
2023(1): 1,0
2024(2): 1,1

Performans Göstergeleri: Planlı Sanayi Alanlarının (EB, OSB, KSS) Ülke Yüzölçümüne Oranı
Birim: Yüzde
2022: 0,17
2023(1): 0,18
2024(2): 0,22
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.2.3.3. Bilim, Teknoloji ve Yenilik 
a) Mevcut Durum 
Son dönemde çevresel ve teknolojik risklere karşı dayanıklılık, sürdürülebilirlik,toplumsal kapsayıcılık ve rekabetçilik gibi konuların ülkelerin bilim, teknoloji ve yenilik politikalarına yön verdiği görülmektedir. Özellikle yeşil ve dijital dönüşümü odağa alarak katma değeri yüksek ürün ve hizmet geliştirme kapasitesini artıran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, insan odaklı ve işbirliğine dayalı politika ve faaliyetlerin önemi artmıştır. Bu kapsamda, yeşil ve dijital dönüşüme uyum sağlanması için öncelikli sektör ve alanlarda nitelikli Ar-Ge insan kaynağının geliştirilmesi, özel sektörün bu dönüşüme yönelik organizasyon ve yenilik kabiliyetlerinin artırılmasi, Ar-Ge ve yeniliğin finansmanına yönelik etkin mekanizmaların ve alternatif finansman kaynaklarının oluşturulması için çalışmalar sürdürülmektedir.

Ülkemizde de Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri son yıllarda artış göstermiş olup Ar-Ge harcamalarının GSYH'ye oranı 2021 yılında yüzde 1,4’e ulaşmıştır. Benzer şekilde, Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarından olan araştirmacı insan gücü bağlamında 2021yılı itibarıyla Tam Zaman Eşdeğer (TZE) araştırmacı ve TZE Ar-Ge personeli sayıları sırasıyla 168.879 ve 221.811 olarak gerçekleşmiştir. Toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 18,3'üdoktora ve üstü dereceye sahiptir. Bununla birlikte, Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin küresel gelişmeler ve ülkemiz öncelikleri doğrultusunda artırılması ve geliştirilmesi, hem kamu hem de özel kesim tarafindan Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine daha fazla kaynak ayrılmasi, Ar-Ge insan gücünün sayı ve nitelik olarak artırılması ihtiyaci devam etmektedir.
Yüksek katma değerli üretimi desteklemek amacıyla üniversitelerde yürütülen Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri hız kazanmıştır. Son yıllarda başlatılan önemli bir gelişme araştırma üniversitesi uygulaması olup bu kapsamda 23 üniversite, araştirma üniversitesi olarak belirlenmiştir. Bu üniversitelerin performanslarının izlenmesi ve özel programlarla desteklenmesine devam edilmektedir. 2022 yılından itibaren Araştırma Üniversiteleri Destek Programı başlatılmış olup devlet araştırma üniversitelerine YöK tarafından eşleştirildikleri odak alanlarda kullanılmak üzere ilave bilimsel araştırma proje bütçesi tahsis edilmektedir.
Araştırma altyapılarının Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılmasıyönündeki ihtiyaç artarak devam etmektedir. Bu konuda, araştırma altyapılarının Ar-Ge kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalardan olan 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde yedi araştırma altyapisıdesteklenmekte ve bu altyapıların performanslarının izlenmesi ile iki araştırma altyapisının sisteme alinmasına yönelik süreç devam etmektedir. Ayrica, ülkemizde faaliyet gösteren öncüaraştırma altyapılarına yönelik yol haritası çalışmasının tamamlanmasıönemini korumaktadır. Araştırma altyapılarının ulusal Ar-Ge ekosistemindeki etkinliğinin artırılmasınıteminen altyapılara sağlanan desteklerin performans bazli olarak artırılması ile araştırma altyapılarının ilgili diğer ulusal ve/veya uluslararası aktörlerle işbirliği yapmasına imkân verecek platformların kurulmasına yönelik ihtiyaç devam etmektedir.

TABLO II: 16- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 
Ar-Ge Harcamalarının: 0,97
2015: 1,12
2016: 1,18
2017: 1,27
2018: 1,32
2019: 1,37
2020: 1,40

Ar-Ge Harcamalarının: GSYH İçindeki Payı (Yüzde) Gayri Safi Yurt İçi Ar-Ge Harcamasi (Milyon TL - Cari Fiyatlarla)
2015: 22 741
2016: 29 412
2017: 36 862
2018: 47 802
2019: 56 978
2020: 69 038
2021: 101 738

Ar-Ge Harcamalarının: Ar-Ge Harcamalarinin Sektörel Dağılımı (Yüzde)

Ar-Ge Harcamalarının: Yükseköğretim
2015: 41,3
2016: 42,5
2017: 42,3
2018: 39,6
2019: 38,6
2020: 38,8
2021: 34,2

Ar-Ge Harcamalarının: Özel Sektör
2015: 49,3
2016: 49,6
2017: 50
2018: 53
2019: 56,1
2020: 55,8
2021: 61,3

Ar-Ge Harcamalarının: Kamu
2015: 9,4
2016: 8
2017: 7,8
2018: 7,4
2019: 5,3
2020: 5,4
2021: 4,5

Ar-Ge Harcamalarının: TZE Ar-Ge Personeli Sayısı
2015: 122 288
2016: 136 953
2017: 153 552
2018: 172 119
2019: 182 847
2020: 199 371
2021: 221 811

Ar-Ge Harcamalarının: TZE Araştirmaci Sayisı TZE Doktora veya Eşdeğeri Eğitim
2015: 95 161 27 097
2016: 100 158 27 506
2017: 111 893 28 466
2018: 126 249
2019: 135 515
2020: 149 731
2021: 168 879

Ar-Ge Harcamalarının: Seviyesine Sahip Ar-Ge
2018: 34 282
2019: 36 204
2020: 37 880
2021: 40 591

Ar-Ge Harcamalarının: Personeli Sayısı Hakemli Dergilerdeki Yayın Sayısı Kaynak: TÜIK, TÜBITAK, SCImago
2015: 45 026
2016: 48 085
2017: 45 417
2018: 46 752
2019: 51 735
2020: 57 529
2021: 65 783
Kaynak: TÜIK, TÜBITAK, SCImago 
2021-2027 dönemini kapsayan ve yaklaşık 100 milyar avro bütçesi olan Ufuk Avrupa Programına yönelik çalışmalar ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon halinde yürütülmektedir. Bu çerçevede yürütülen bilgilendirme çalışmaları ve özellikle Ufuk 2020'de elde edilen deneyim ile artan işbirliği kapasitemiz neticesinde ülkemizin söz konusu Programdan aldığı katkı payı tutarı 216,2 milyon avroya yükselmiştir. Yedi yıllık Ufuk 2020Programı döneminin tamamında ülkemizde 29 çok ortaklı projenin koordinatörlük görevi yürütülmüşken Ufuk Avrupa Programının ilk iki yılında bu sayı 35e yükselmiştir.
2019 yılından itibaren Arktik ve Antarktika'ya ulusal bilim seferleri düzenlenmekte ve uluslararası platformlarda ülkemizin görünürlüğü adına çalışmalar yapılmaktadır. 2023 yılıitibarıyla yedi Ulusal Antarktika (TAE), üç Ulusal Arktik (TASE) Bilim Seferi ve altı Ulusal Kutup Bilimleri Çalıştayı düzenlenmiş, 13 farklı ülke ile kutup çalışmaları alanında iş birliği anlaşmasi imzalanmiştır.

Küresel uzay ekonomisi büyümeye hızla devam etmekte olup ülkemizde de bu alandaki çalışmalar son yıllarda ivme kazanmıştır. 2023 yılında yerli ve milli ilk metrealtıçözünürlüğe sahip yer gözlem uydumuz İMECE'nin uzaya firlatılması gerçekleşmiştir. MillîUzay Programi birinci safha çalişmaları kapsamında uzaya bilimsel misyonlarıgerçekleştirmek üzere gönderilecek ilk Türk vatandaşının yıl sonu itibarıyla gitmesi planlanmaktadır. Bununla beraber Ay'a yumuşak iniş görevinin tamamlanabilmesi amacıyla geliştirilen uzay aracında kritik tasarım aşamasına gelinmiştir. Son yıllardaki bu gelişmelere ek olarak, önümüzdeki dönemde ülkemizin uzay ekosisteminin daha da güçlendirilmesi,küresel uzay pazarından giderek daha fazla pay alınmasi, uzaya erişim ve uzayın kullanımında bağımsızlığın artırılması, uzay alanında uluslararası işbirliklerinin ve uzayın toplum yararına kullanılmasi imkânlarinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.
b) Amaç
Bilgi üretmeye yönelik sorgulama, araştırma, öğrenme, geliştirme istek ve düşünce sistematiğini tüm düzeylerde yaygınlaştıran, katma değeri yüksek ürün ve hizmet geliştirme kapasitesini artıran, toplumsal zorluklara çözüm üreten, ikiz dönüşümü destekleyen, insan 

odakli, çevik, işbirliğine dayali, etkin işleyen bir bilim, teknoloji ve yenilik ekosistemi oluşturmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ar-Ge insan kaynağı kapasitesi ve niteliği güçlendirilecek, araştırma kariyerlerinin çekiciliği ve sürdürülebilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.544)

Politika/Tedbir: Tedbir 544.1. Doktora ve doktora sonrasi araştırmacılar için çalışma ve araştırma imkânları iyileştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBITAK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Yurt dışı doktora sırası ve sonrasi araştirma burs programlari yılda iki kez çağrıya çıkılarak başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Bağımsız doktoralı araştırmacıları kapsayacak şekilde yeni program tasarlanarak buna ilişkin mevzuat süreci tamamlanacak, başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 544.2. Araştırma deneyimine sahip nitelikli insan kaynağının artırılmasını teminen kamu destekli Ar-Ge projelerinde daha fazla lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyerinin yer alması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Doktora öğrencilerinin Ar-Ge projelerinde yer almasının teşvik edilmesi amacı ile Lisansüstü Burslari Performans Programi yılda iki kez çağrıya açılarak başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Stajyer Araştırmacı Burs Programi kapsamında yilda iki defa çağrıya çıkılacak ve program kapsaminda desteklenen bursiyerlerin projelerde yer alması sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 544.3. Üst seviye bilimsel ve teknolojik çalışmalar yürüten nitelikli araştırmacıların özel programlarla desteklenmesine devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararası Lider/Genç Araştırmacılar Programları çağrıya açılarak başvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir. 2. Ulusal Lider Araştırmacılar Programi ve Ulusal Genç Liderler Programları çağrıya açılarak başvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 544.4. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliğiyle yetiştirilmesi sağlanacak ve doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sanayi Doktora Programi kapsaminda doktora öğrencileri desteklenecek ve sanayide doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 544.6. Yurt dışındaki yetkin akademisyen ve araştırmacılara yönelik ülkemizde tam veya kısmi zamanlı çalışma imkânlarının çeşitlendirilmesi, işbirlikleri ile ortak projeler geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBİTAK, TÜBA, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Konuk veya Akademik İzinli Bilim İnsani Destekleme Programlari yılda altı defa başvuruya açılmak üzere çağrıya çıkılacak olup başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 2. Uluslararası araştırmacıları bir araya getirmek amacıyla Bilim Ağı Portalı kurulacak, başvuru ve destek süreçleri yürütülecektir. 3.Yurt Dışı Bilim İnsanı Davet Programı ile yurt dişında bulunan

akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinliklere katılımları sağlanacaktır.: 1. Araştırma Üniversitesi Destek Programi çerçevesinde araştırma üniversitelerinin Ar-Ge kapasiteleri ve niteliklerinin artırılmasına yönelik performans odaklı desteklere devam edilecektir.

akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinliklere katılımları sağlanacaktır.: 1. Başta TÜBİTAK yetkinlik analizi olmak üzere veriye dayalı analizler kullanılarak Üniversiteler desteklenecektir.

akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinliklere katılımları sağlanacaktır.: 1. Universitelerde istihdam edilen doktora sonrası araştırmacı sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinliklere katılımları sağlanacaktır.: 1. Bilimsel Arastirma Proielerine ait bilgilerin YÖKSİS'e düzenli olarak girişlerinin yapılması sağlanacak ve bu konuda üniversiteler bilgilendirilecektir.

akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinliklere katılımları sağlanacaktır.: 1. Temel Bilimlerde Genç Beyinler Projesi ile devlet üniversitelerinde fizik, kimya, biyoloji ve matematik alanlarından birinde doktora eğitiminin tez aşamasında olan araştırma görevlilerine burs desteği verilerek yurt dişında araştırma yapma imkânı sağlanacaktır.

akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinliklere katılımları sağlanacaktır.: 1. Avrupa Araştırma Konseyi Projeleri Güçlendirme Desteği Programı yıl boyunca başvuruya açık olacak şekilde çağrıya açılarak başvuru, destek ve izleme süreçleri yürütülecektir.

akademisyenlerin ülkemizdeki çalıştay, sempozyum vb. etkinliklere katılımları sağlanacaktır.: 1. Genç araştırmacıları kapsayacak yönderlik destek programınin kapsamının genişletilmesine yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır. 2. Uluslararası Anlaşmalar Çerçevesinde Yurt Dışındaki Bilimsel Etkinliklere Katilımı Destekleme Programinin başvuru/destek süreçleri

Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.547): Tedbir 547.1. Bilim ve teknolojiye ilgili ve yetenekli gençlere teknoloji atölyelerinde ücretsiz eğitimler ve etkinlikler sağlanacaktır.

Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.547): Tedbir 547.2. Bilim ve teknoloji alanında fuarlar, yarışmalar, festivaller, sergiler, etkinlikler ve atölyeler desteklenmeye devam edilerek teknoloji farkındalığının artırıması sağlanacaktır.

Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.547): Araştırma altyapılarının öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çaliışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.548)

Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.547): Tedbir 548.1. Araştırma altyapılarının başta öncelikl sektörler ve kritik teknolojiler olmak üzere Ar-Ge kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.547): Tedbir 548.2. 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında sağlanan destekler altyapıların performanslari dikkate alinarak artırılacaktır.

Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.547): Tedbir 548.3. 2547 sayıl Yükseköğretim Kanunu kapsamında yükseköğretim kurumları bünyesinde kurulan uygulama ve araştırma merkezleri, teknolojik araştırma merkezlerinin farklılaşan nitelikleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak yeniden yapılandırılacaktır.

Toplum genelinde bilim, teknoloji, yenilik kültürünün yaygınlaştırılması, farkındalığın artırılması, bilim ve teknolojiye olan merakın teşvik edilmesi ve nitelikli insan kaynağının erken yaşlardan itibaren geliştirilmesi teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.547): Tedbir 548.5. Araştırma altyapılarının erişilebilirliğinin artırılması amacıyla hazırlanan veri tabanı gözden geçirilerek etkinliği ve faydasının artırılmasina ve arastırma altyapılarının ulusal ihtiyaçları karşılamasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 548.6. Ülkemizde kritik araştırma alanlarında faaliyet gösteren öncü araştırma altyapılarına yönelik yol haritası hazırlanacaktır.: Ar-Ge ve yenilik destek sistemi odaklı, performans bazli, araştırmadan ticarileştirmeye tüm süreci kapsayan, başta öncelikli sektörler olmak üzere sektörlerin ihtiyaçlarını ve gelişme potansiyellerini dikkate alan bir yapıda etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.549)

Tedbir 548.6. Ülkemizde kritik araştırma alanlarında faaliyet gösteren öncü araştırma altyapılarına yönelik yol haritası hazırlanacaktır.: Tedbir 549.1. Desteklere ilişkin çıktı ve etki odaklı izleme ve değerlendirme sistemleri etkinleştirilecek ve Ar-Ge ve yenilik destek programlarına ilişkin etki analizleri yapılacaktır.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBITAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK
1. Kritik ve öncü araştırma alanlarında faaliyet yürüten öncü araştırma altyapılarına yönelik Türkiye Araştırma Altyapıları Yol Haritası belgesi hazırlanarak yayınlanacaktır.: 1. İlk defa yürürlüğe konulacak veya önemli değişikliğe uğrayan destek programları için ön etki değerlendirme raporları ile yürürlükte olan destek programları için yıl sonunda raporlanmak üzere uygulama dönemi etki raporları hazırlanacaktır.

Tedbir 548.6. Ülkemizde kritik araştırma alanlarında faaliyet gösteren öncü araştırma altyapılarına yönelik yol haritası hazırlanacaktır.: Tedbir 549.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, öncelikli sektörler, derin ve kritik teknoloji alanları kesişimine yoğunlaşacak, performans bazlı uygulamalar yaygınlaştırılacak ve ticarileştirmeye yönelik tüm süreci kapsayan tamamlayici destekler sağlanacaktır.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBITAK, Üniversiteler: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TENMAK, TÜBİTAK
1. Kritik ve öncü araştırma alanlarında faaliyet yürüten öncü araştırma altyapılarına yönelik Türkiye Araştırma Altyapıları Yol Haritası belgesi hazırlanarak yayınlanacaktır.: 1. TENMAK Teknoloji ve Ürün Geliştirme Destek Programi kapsamında hidrojen teknolojileri ve yakıt hücresi ile karbon yakalama, kullanım ve depolama teknolojileri gibi alanlarda Teknoloji Hazırlık Seviyesi (THS) en az dört olan projeler desteklenecektir.

Tedbir 548.6. Ülkemizde kritik araştırma alanlarında faaliyet gösteren öncü araştırma altyapılarına yönelik yol haritası hazırlanacaktır.: Tedbir 549.4. Ar-Ge, yenilik ve girişimcilik faaliyetlerine yönelik alternatif finansman mekanizmalarının oluşturulması sağlanacaktır.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBITAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, KOSGEB
1. Kritik ve öncü araştırma alanlarında faaliyet yürüten öncü araştırma altyapılarına yönelik Türkiye Araştırma Altyapıları Yol Haritası belgesi hazırlanarak yayınlanacaktır.: 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsaminda şirketlerin THS 5-9 aralığını kapsayan çalışmalarının desteklendiği çağrıya çıkılacaktır. 2. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsaminda KOBİ'lerin yeşil dönüşüm sürecinde teknoloji ve yenilik ihtiyaçlarının belirlenmesine yönelik çağrıya çıkılacaktır.

Tedbir 548.6. Ülkemizde kritik araştırma alanlarında faaliyet gösteren öncü araştırma altyapılarına yönelik yol haritası hazırlanacaktır.: Kamunun yönlendirici ve kolaylaştırıcı etkin rolüyle, ikiz dönüşümü destekleyen ve toplumsal zorluklara yönelik çözümler üreten ürün ve teknoloji platformlarının yaygınlaştırılması ve etkisinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.550)

Tedbir 548.6. Ülkemizde kritik araştırma alanlarında faaliyet gösteren öncü araştırma altyapılarına yönelik yol haritası hazırlanacaktır.: Tedbir 550.2. Üniversite, özel sektör ve kamu işbirliğinde geliştirilen platformlara yönelik temel araştırmadan nihai ürüne kadar olan süreci kapsayan destek modelleri geliştirilecektir.
Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), YÖK, TÜBITAK, Üniversiteler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Kritik ve öncü araştırma alanlarında faaliyet yürüten öncü araştırma altyapılarına yönelik Türkiye Araştırma Altyapıları Yol Haritası belgesi hazırlanarak yayınlanacaktır.: 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi kapsamında özel sektör öncülüğünde, üniversite ve kamu iş birliğiyle ihtisaslaşmış Ar-Ge ve Yenilik Platformlarının oluşturulmasi, bu platformlar aracılığıyla Ürünleştirme Yol Haritalarının (ÜYH) oluşturulacaği ve bu çerçevede yeşil dönüşüme yönelik ürün veya ürün grubu geliştirilmesine yönelik Ürünleştirme Programları (ÜPG) desteklenecektir.

Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasındaki işbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapılarının kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.551): Tedbir 551.1. Araştırma altyapılarının, özel sektör Ar- Ge merkezleri ve kamu Ar-Ge merkezleriyle işbirliği içinde oluşturduğu yüksek teknoloji platformlarının ticarileșme potansiyeli yüksek araştırma projelerine sağlanan destekler yaygınlaştırılacaktır.

Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasındaki işbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapılarının kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.551): Tedbir 551.3. Teknoloji Transfer Ofislerinin (TTO) kurumsal yapıları analiz edilerek etkinliğinin, verimliliğinin ve insan kaynağı kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacak ve performans bazli destekler sağlanacaktır.

Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasındaki işbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapılarının kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.551): Tedbir 551.4. Özel sektör Ar- Ge ve tasarim merkezleri ile TGBlerde uygulanan desteklere performans odakli olarak devam edilecektir.

Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasındaki işbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapılarının kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.551): Tedbir 551.5. Araştırma altyapılarından Ar-Ge ve yenilik proje hizmeti alan veya araştırma altyapılarıyla işbirliği yapan özel sektör firmalarına yönelik finansman desteği sağlamak üzere mekanizmalar geliştirilecektir.

Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasındaki işbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapılarının kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.551): Tedbir 551.6. Üniversite, sanayi ve kamu işbirliğine yönelik mevcut veri tabanlarının etkinliği analiz edilerek araştırma alanlari, patent, yayın, firma yetkinlikleri gibi bilgileri içeren veri tabanı ve platformlar geliştirilecektir.

Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasındaki işbirlikleri yoluyla bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapılarının kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.551): Tedbir 551.7. Akademik teşvik sistemi, bilgi ve teknoloji transfer faaliyetlerini önceliklendirecek şekilde gözden geçirilecektir.

Yeni ve derin teknolojik ürünlerin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, mevzuat iyileştirmesi yapılacak ve desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.552) Tedbir 552.1. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi sektörler başta olmak üzere Bakanlığı (S), TÜBİTAK, kapsamında açılacak, Sanayide firma iş ortaklıkları yüksek Üniversiteler Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM teknolojili Ür-Ge ve Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile bu ticarileştirmesinin alandaki faaliyetler desteklendiği Sanayi Yenilik Ağ desteklenecektir. Mekanizması Programi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 552.1. Öncelikli sektörler başta olmak üzere firma iş ortaklıkları yüksek teknolojili Ür-Ge ve ticarileştirmesinin desteklendiği Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması Programi yaygınlaştırılacaktır.

Yeni ve derin teknolojik ürünlerin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, mevzuat iyileştirmesi yapılacak ve desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.552) Tedbir 552.1. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi sektörler başta olmak üzere Bakanlığı (S), TÜBİTAK, kapsamında açılacak, Sanayide firma iş ortaklıkları yüksek Üniversiteler Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM teknolojili Ür-Ge ve Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile bu ticarileştirmesinin alandaki faaliyetler desteklendiği Sanayi Yenilik Ağ desteklenecektir. Mekanizması Programi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 552.2. Ar-Ge sonuçlarının ticarileştirilmesi için prototip geliştirme, ölçeklendirme ve teknoloji doğrulama çalışmalarının yürütülebilmesine yönelik üniversiteler ve TGB'lerde teknoloji uygulama merkezleri yaygınlaştırılacaktır.

Yeni ve derin teknolojik ürünlerin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, mevzuat iyileştirmesi yapılacak ve desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.552) Tedbir 552.1. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi sektörler başta olmak üzere Bakanlığı (S), TÜBİTAK, kapsamında açılacak, Sanayide firma iş ortaklıkları yüksek Üniversiteler Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM teknolojili Ür-Ge ve Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile bu ticarileştirmesinin alandaki faaliyetler desteklendiği Sanayi Yenilik Ağ desteklenecektir. Mekanizması Programi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 552.3. Ar-Ge ve yenilik projeleri sonucunda ortaya çıkan ve patentle korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yoluyla Türkiye'de yerleşik firmalara aktarılmasına yönelik sağlanan destekler yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 552.4. Yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşların ticarileştirilmesine yönelik mevzuat ve uygulamalar geliştirilecektir.

Yeni ve derin teknolojik ürünlerin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, mevzuat iyileştirmesi yapılacak ve desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.552) Tedbir 552.1. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi sektörler başta olmak üzere Bakanlığı (S), TÜBİTAK, kapsamında açılacak, Sanayide firma iş ortaklıkları yüksek Üniversiteler Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM teknolojili Ür-Ge ve Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile bu ticarileştirmesinin alandaki faaliyetler desteklendiği Sanayi Yenilik Ağ desteklenecektir. Mekanizması Programi yaygınlaştırılacaktır.: YÖK (S), Üniversiteler

Yeni ve derin teknolojik ürünlerin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, mevzuat iyileştirmesi yapılacak ve desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.552) Tedbir 552.1. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi sektörler başta olmak üzere Bakanlığı (S), TÜBİTAK, kapsamında açılacak, Sanayide firma iş ortaklıkları yüksek Üniversiteler Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM teknolojili Ür-Ge ve Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile bu ticarileştirmesinin alandaki faaliyetler desteklendiği Sanayi Yenilik Ağ desteklenecektir. Mekanizması Programi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 552.5. Öncelikli sektörlerde ihtiyaç duyulan kritik bileşenlerin, cihazların ve malzemelerin ihtiyaç makami kamu kurumlarınin eş finansmanıyla geliştirilmesi ve kamu alımlarının etkin bir araç olarak kullanılması sağlanacaktır.

Yeni ve derin teknolojik ürünlerin geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, mevzuat iyileştirmesi yapılacak ve desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.552) Tedbir 552.1. Öncelikli Sanayi ve Teknoloji 1. Türkiye Yeşil Sanayi Projesi sektörler başta olmak üzere Bakanlığı (S), TÜBİTAK, kapsamında açılacak, Sanayide firma iş ortaklıkları yüksek Üniversiteler Yeşil Dönüşüm Çağrısı ve SAYEM teknolojili Ür-Ge ve Yeşil Dönüşüm Çağrısı ile bu ticarileştirmesinin alandaki faaliyetler desteklendiği Sanayi Yenilik Ağ desteklenecektir. Mekanizması Programi yaygınlaştırılacaktır.: büyüme aşamalarında destek olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.553) Tedbir 553.1. Yenilikçi, Sanayi ve Teknoloji teknoloji düzeyi yüksek ürün Bakanlığı (S), TÜBİTAK, ve hizmetleri geliştirebilen Üniversiteler

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Tedbir 553.3. TGB mevzuati çerçevesinde büyük firmaların girişimcilere ve girişim sermayesi yatırım ortaklıklarına sağladıklari fonlara ilişkin uygulamalar analiz edilerek etkinliği artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler
1. Hızlı büyüme potansiyeli taşıyan teknoloji girişimlerinin, daha hızlı ölçeklenmesine ve küresel pazarlara açılmasına destek sağlanacaktir.: 1. TGB'lerdeki firmaların girişim sermayesi uygulamaları kapsamında fona aktarması gereken oran ve tutarlarda artış sağlanması için düzenleme yapılacaktır.

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Tedbir 553.4. Büyük firmaların tedarikçisi konumundaki KOBİ'lerin Ar-Ge projelerini yönlendirmesine ve eş finansman sağlamasına yönelik yürütülen destekler yaygınlaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Hızlı büyüme potansiyeli taşıyan teknoloji girişimlerinin, daha hızlı ölçeklenmesine ve küresel pazarlara açılmasına destek sağlanacaktir.: 1. Siparişe Dayalı Ar-Ge Projeleri için KOBİ Destekleme Çağrısında güncelleme yapılarak çağrıya sunulan projelerin değerlendirme, destekleme ve izleme süreçleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Tedbir 553.5. Yenilikçi ve yüksek teknolojili ürün ve hizmet geliştiren ilkaşama firmaları yönderlik desteği de dâhil olmak üzere aşamalı bir program çerçevesinde desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Tedbir 553.5. Yenilikçi ve Sanayi ve Teknoloji 1. BiGG kapsamında kurulan yüksek teknolojili ürün ve Bakanlığı (S), TÜBİTAK firmaların ölçekleme ve büyüme hizmet geliştiren ilkaşama aşamasında gereksinim firmaları yönderlik desteği de duydukları uzman ihtiyacını dâhil olmak üzere aşamalı bir karşılayacak biçimde revize program çerçevesinde edilecektir. desteklenecektir. Yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte öncül araştırma ve teknolojiler
1. Hızlı büyüme potansiyeli taşıyan teknoloji girişimlerinin, daha hızlı ölçeklenmesine ve küresel pazarlara açılmasına destek sağlanacaktir.: 1. BiGG kapsamında kurulan firmaların ölçekleme ve büyüme aşamasında gereksinim duydukları uzman ihtiyacını karşılayacak biçimde revize edilecektir.

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.554) Tedbir 554.1. Alanında öncül bilimsel ve teknolojik bilgi üreten ulusal veya uluslararasi firmaların Türkiye'de kuracağı Ar-Ge laboratuvarları desteklenecektir. Tedbir 554.2. Yüksek katma değerli, orta-yüksek ve yüksek teknolojili ürünler ile KOSGEB hammaddesi ülkemizde olan ürünlerin yerli imkân ve kabiliyetlerle geliştirilmesine yönelik destekler artırılacaktır.

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: 1. Öncül Ar-Ge Laboratuvarları Destekleme Programi çerçevesinde THS 1-4 aralığındaki Ar-Ge faaliyetleri desteklenecektir. 1. Hamle Programi kapsamında açılan çağrılara yapılan başvurular değerlendirilerek uygun bulunanların destek süreci başlatılacaktır.
1. Hızlı büyüme potansiyeli taşıyan teknoloji girişimlerinin, daha hızlı ölçeklenmesine ve küresel pazarlara açılmasına destek sağlanacaktir.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, KOSGEB

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından ikili, bölgesel ve çok taraflı işbirlikleri

Tedbir 553.2. Bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma olma adayı ve uluslararası rekabet gücü yüksek teknoloji girişimlerinin kurulması ve gelişmesi özendirilecektir.: geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.555) Tedbir 555.1. Bilim, teknoloji ve yenilik alanında küresel ve bölgesel ortak araştırma programlarından etkin bir şekilde faydalanılacak ve uluslararası karar alma mekanizmalarında ülkemizin güçlü temsili sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Hızlı büyüme potansiyeli taşıyan teknoloji girişimlerinin, daha hızlı ölçeklenmesine ve küresel pazarlara açılmasına destek sağlanacaktir.: 1. Küresel ve bölgesel nitelikte olan çok taraflı işbirliği platformlarina ve ortak araştirma çağrılarına dahil olunacaktır.

Tedbir 555.2. AB Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 555.3. Uluslararasi araştırma altyapı iş ortaklıklarına katılım konusundaki mevzuat ve mevcut uygulamalar iyileştirilerek söz konusu iş ortaklıklarına katılım artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TÜBİTAK, TENMAK
1. Ülkemizin Ufuk Avrupa programında yararlanma kapasitesinin artırılmasına yönelik çeşitli bilgi günü, konferans ve çalıştay gibi faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Önemli uluslararası ağ yapıları ve işbirliği platformlarına entegrasyonların kolaylaştırılmasına yönelik destek ve teşvik mekanizmaları tasarlanacaktır. 2. SESAME Elektron Hizlandırıcısına, Türk bilim insanlarının kullanım önceliğine sahip olacağı Yumuşak X-ışını demet hatti ve deney istasyonunun üretimi tamamlanacak ve SESAME'ye entegrasyon çalişmaları yürütülecektir.

Tedbir 555.2. AB Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 555.4. Stratejik ülkelerle ikili ve çoklu Ar-Ge ve yenilik işbirlikleri desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Ülkemizin Ufuk Avrupa programında yararlanma kapasitesinin artırılmasına yönelik çeşitli bilgi günü, konferans ve çalıştay gibi faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Bilim, teknoloji ve yenilik alanında faaliyet gösteren kurum ve kuruluşlar ile birlikte ikili işbirliği çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 555.2. AB Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecektir.: Sağlık teknolojileri, uzay teknolojileri, yarı iletken teknolojileri, nadir toprak elementleri ve kutup araştırmaları gibi stratejik alanlarda Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri geliştirilerek sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.556)

Tedbir 555.2. AB Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 556.1. Aşi, ilac, tıbbi cihaz, tanı kiti gibi sağlık teknolojilerinde Ar-Ge projeleri ile katma değer yaratabilecek ürünlerin geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sağlık Bakanlığı (S), TÜBİTAK, TÜSEB, Üniversiteler
1. Ülkemizin Ufuk Avrupa programında yararlanma kapasitesinin artırılmasına yönelik çeşitli bilgi günü, konferans ve çalıştay gibi faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Sağlık bilim ve teknolojilerinde nitelikli, katma değere sahip yerli ürünler geliştirebilecek projeler desteklenmeye devam edilecektir. 2. İlaç ve aşi alanında desteklenen projeler doğrultusunda pre-klinik aşaması başarıyla tamamlanan ilaç ve aşı adaylarından uygun görülenlerin klinik çalışmaları desteklenecektir. 3. Sağlık teknolojileri alanında desteklenen projelerin Faz I, II ve III aşamalarının devamı sağlanacaktır.

Tedbir 555.2. AB Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanıtim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalışmaları ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecektir.: Tedbir 556.2. Başta Ay Araştırma Projesi ile yerli ve milli uydu geliştirme projeleri olmak üzere ülkemizin uzay alanında teknoloji üretme kabiliyeti artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S),TÜBİTAK, Türkiye Uzay Ajansı, Üniversiteler
1. Ülkemizin Ufuk Avrupa programında yararlanma kapasitesinin artırılmasına yönelik çeşitli bilgi günü, konferans ve çalıştay gibi faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Türk Astronot ve Bilim Misyonu projesi tamamlanacaktır. 2. Ay Araştırma programi projesi kapsamında uzay aracına yönelik tasarim ve alt sistemlerin yerli imkânlarla geliştirilmesi çalışmalarına devam edilecektir. 3. TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü bünyesindeki temiz oda ve anten, elektrikli itki ve otonom ömür test altyapıları geliştirilecektir. 4. IMECE Uydusu'nun operasyonel hale getirilmesi ve kabul faaliyetleri tamamlanacaktır.

Tedbir 556.3. Çip endüstrisinde Ar-Ge, tasarim, üretim ve ticarileştirme kabiliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 556.4. 2023-2035 yıllarını kapsayan Ulusal Kutup: Bilim Stratejisi hedefleri doğrultusunda, her yıl Ulusal Kutup Bilim Seferleri (TAE ve TASE) ile birlikte kutup bilimleri alanında bilimsel etkinlikler ile eğitim ve farkındalık faaliyetleri düzenlenerek, kutup araştırmaları özelinde insan kaynağını arttırma çalışmaları gerçekleştirilecek ve kurumsal altyapı geliştirilerek ülkemizin her iki kutup bölgesinde de uluslararası konumu güçlendirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK Sanayi ve Teknoloji: Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TÜBİTAK
1. TÜBİTAK BİLGEM bünyesindeki mevcut altyapı geliştirilerek ülkemizin bu alandaki kapasitesi artırılacaktır. 1. Sekizinci Ulusal Antarktika Bilim: Seferi (TAE - VIII) yürütülecektir. 2. Dördüncü Ulusal Arktik Bilimsel Araştırma Seferi (TASE - IV) yürütülecektir.

Tedbir 556.3. Çip endüstrisinde Ar-Ge, tasarim, üretim ve ticarileştirme kabiliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 556.4. 2023-2035 yıllarını kapsayan Ulusal Kutup: Ülkemizde Milli Teknoloji Hamlesinin gerçekleştirilmesine yönelik yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, siber güvenlik, ileri malzeme, robotik, mikro/nano/opto-elektronik, biyoteknoloji, hidrojen teknolojileri, yenilenebilir enerji teknolojileri, batarya teknolojileri, genom düzenleme, karbon yakalama, kullanma ve depolama teknolojileri, yeni nesil nükleer reaktörler, füzyon, kuantum, algılayıcı teknolojileri ve katmanli imalat teknolojilerine ilişkin gerekli Ar-Ge altyapısının tesis edilmesi ve ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.557)

Tedbir 556.3. Çip endüstrisinde Ar-Ge, tasarim, üretim ve ticarileştirme kabiliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 556.4. 2023-2035 yıllarını kapsayan Ulusal Kutup: Tedbir 557.1. Kritik teknoloji alanlarında ülkemizin teknoloji üretme kapasitesi geliştirilmesi için projeler desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK Sanayi ve Teknoloji: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, TENMAK Üniversiteler
1. TÜBİTAK BİLGEM bünyesindeki mevcut altyapı geliştirilerek ülkemizin bu alandaki kapasitesi artırılacaktır. 1. Sekizinci Ulusal Antarktika Bilim: 1. Ar-Ge ve yenilik destekleri, öncelikli sektörlerde yoğunlaşacak ve yapay zeka, hidrojen teknolojileri, batarya teknolojileri gibi kritik teknoloji alanlarını öncelikli olarak kapsayacaktır. 2. Başta 6550 sayılı Araştırma Altyapilarinin Desteklenmesine Dair Kanun kapsamındaki araştırma altyapıları olmak üzere ülkemizin kritik teknoloji alanlarındaki kapasitesi geliştirilecektir.

Tedbir 556.3. Çip endüstrisinde Ar-Ge, tasarim, üretim ve ticarileştirme kabiliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 556.4. 2023-2035 yıllarını kapsayan Ulusal Kutup: Tedbir 557.2. 2053 net sifir emisyon hedefi kapsamında belirlenecek teknoloji tabanlı ulusal girişim başlıkları ile ihtiyaç duyulan diğer kritik teknolojiler için yol haritaları hazırlanacaktır. Tedbir 557.5. Ülkemiz için stratejik konularda kamu
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK Sanayi ve Teknoloji: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu, TÜBİTAK Sanayi ve Teknoloji
1. TÜBİTAK BİLGEM bünyesindeki mevcut altyapı geliştirilerek ülkemizin bu alandaki kapasitesi artırılacaktır. 1. Sekizinci Ulusal Antarktika Bilim: 1. Hedef 2053 Net Sifir Emisyon: Ar-Ge ve Yenilik Atılımi çerçevesinde belirlenen 23 ulusal girişim başlıklarından sekizinin teknoloji yol haritası hazırlanacaktır. 1. Sosyal ve Beşeri Bilimlerde

Tedbir 556.3. Çip endüstrisinde Ar-Ge, tasarim, üretim ve ticarileştirme kabiliyetleri geliştirilecektir. Tedbir 556.4. 2023-2035 yıllarını kapsayan Ulusal Kutup: politikalarının geliştirilmesi süreçlerinde faydalanılmak üzere bilimsel temelli araştırma raporlarının oluşturulmasına yönelik sosyal ve beşeri bilim araştırma ve geliştirme faaliyetleri desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK Sanayi ve Teknoloji: Bakanlığı (S), TÜBİTAK, Üniversiteler
1. TÜBİTAK BİLGEM bünyesindeki mevcut altyapı geliştirilerek ülkemizin bu alandaki kapasitesi artırılacaktır. 1. Sekizinci Ulusal Antarktika Bilim: Yenilikçi Çözümler Araştırma Programi kapsamında bilimsel ve teknolojik ilerlemelerin toplumsal etkilerinin ortaya konulmasının amaçlandığı projeler ile kamu politikalarının geliştirilmesi süreçlerinde faydalanılmak üzere bilimsel temelli araştırma projeleri desteklenecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Ar-Ge Harcamalarinın GSYH'ye Orani (5)
Birim: Yüzde
2022 (1): 1,40
2023 (2): 1,55
2024 (3): 1,63

Performans Göstergeleri: Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektörün Payi
Birim: Yüzde
2022 (1): 61,3
2023 (2): 62,0
2024 (3): 63,0

Performans Göstergeleri: Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Ar-Ge Personeli Sayısı (5)
Birim: Kişi
2022 (1): 221 811
2023 (2): 266 471
2024 (3): 286 000

Performans Göstergeleri: Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Araştırmacı Sayısı
Birim: Kişi
2022 (1): 168 879
2023 (2): 200 857
2024 (3): 218 846

Performans Göstergeleri: Dergilerdeki Yayn Sa Ad Eşdeğeri Eğitim Seviyesine Sahip Ar-Ge Personeli Sayısı
Birim: Kişi
2022 (1): 40 591
2023 (2): 47 965
2024 (3): 52 358

Performans Göstergeleri: Hakemli Dergilerdeki Yayın Sayısı
Birim: Adet
2022 (1): 71 443 (4)
2023 (2): 76 000
2024 (3): 82 000
Kaynak: TÜİK, Scimago Journal and Country Rank.
(1) 2021 verisidir. (2) Gerçekleşme Tahmini (3) Program 

(4) 2022 yılı Scimago Journal and Country Rank verisidir.

(5) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Araştırma, Geliştirme ve Yenilik Programının performans 
göstergelerinden biridir.


2.2.3.4. Girişimcilik ve KOBİ'ler 
a) Mevcut Durum 
Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİ'ler, 2021 yılı sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,7'sini, istihdamın yüzde 71'ini, katma değerin yüzde 35,5'ini, ihracatın yüzde 30,4'ünü oluşturmaktadır. Ar-Ge harcamaları içinde KOBİ'lerin payı 2014 yılında yüzde $^{17,4}$ iken 2021 yılında yüzde 27,1'e yükselmiştir.KOBİ'lerin küreselleşmeden kaynaklanan yüksek rekabete ayak uydurma, yetkin insan gücüve yeterli sermayeye sahip olma, yenilikçi projeler üretme, ortak iş ve proje geliştirme gibi hususlarda güçlendirilmesi ve girişimcilik yeteneklerinin ve girişimci sayısının artrılmasıgerekmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkıları açısından önem taşıyan kooperatifçiliğin geliştirilmesi de önem arz etmektedir.
TABLO II: 17- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 238 416
2019: 365 533
2020: 314 300
2021: 333 235
2022: 210 521

Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı
2019: 114 977
2020: 99 588
2021: 111 897
2022: 125 598
2023 (1): 88 731

Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: Kurulan Şirket Sayısı
2019: 85 263
2020: 102 794
2021: 110 303
2022: 87 214
2023 (1): 87 214

Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: Kapanan Şirket Sayısı
2019: 14 050
2020: 15 949
2021: 16 686
2022: 13 410
2023 (1): 13 410

Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: Kurulan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı
2019: 24 459
2020: 31 036
2021: 26 930
2022: 15 878
2023 (1): 15 878

Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı
2019: 19 044
2020: 24 134
2021: 27 175
2022: 15 873
2023 (1): 15 873

Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: Kurulan Kooperatif Sayısi
2019: 409
2020: 622
2021: 599
2022: 1 983
2023 (1): 2 061

Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: Kapanan Kooperatif Sayısı
2019: 67
2020: 46
2021: 67
2022: 1 165
2023 (1): 516
Kaynak: Ticaret Bakanlığı, TOBB (1) Ağustos ayı itibanıyladır.
Haziran 2023 itibarıyla bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı 10.010milyar TL olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 28'e yükselmiştir.


TABLO II: 18- Esnaf ve Sanâtkarlar Kredi Kefalet Kooperatifleri Kefalet Kredileri 
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: [TELEFON]: 1 161 892
2020: 1 166 482
2021: 1 056 406
2022: 850 593

Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL)
2019: 41 043
2020: 67 520
2021: 77 523
2022: 90.530
2023 (1): 131 699
Kaynak: Ticaret Bakanlığı(1) Ağustos ayı itibarıyla 
4 Ocak 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 5061 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıgereğince, 2023 yılı içerisinde esnaf ve sanatkârlara yüzde 50 faiz indirimli veya faizsiz kredi imkânları sağlanmış bulunmaktadır. 31 Ağustos 2023 itibarıyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayısı 1.056.406'ya, kredi bakiyesi ise 131,6 milyar TL'ye ulaşmıştır.
Hazine destekli kefalet uygulaması 2023 yılında da devam ederek Ağustos 2023döneminde kefalet kullandırımı 142,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öz kaynaktan sağlanan kefaletlerle birlikte toplam 59 bin KOBİ'nin, 92 bin kredi talebi değerlendirilerek 175,3 milyar TL krediye karşılık 142,8 milyar TL kefalet desteği verilmiştir.
KOBİlerin rekabet gücünün artırılması amacıyla tasarlanan İşletmelerin ve KOBİ'lerin Rekabet Edebilirliği Programı kapsamında Ekim 2023 itibarıyla toplam 18 bin firmaya 7,2milyar TL krediye karşılık 5,7 milyar TL tutarında 20 bin kefalet işlemi yapılmıştır.
TABLO II: 19- KGF AŞ Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi 
KGF AŞ Öz Kaynak: İşletme Sayısı
2019 2020: 6 822
2021: 3 191
2022: 338

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet SayıSı
2019 2020: 7147
2021: 3 323
2022: 346

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Hacmi (Milyon TL)
2019 2020: 1 946
2021: 2 370
2022: 316

KGF AŞ Öz Kaynak: Yaratilan Kredi Hacmi (Milyon TL)
2019 2020: 2 417
2021: 2 962
2022: 396

KGF AŞ Öz Kaynak: Hazine Kaynaklı Kefalet
2019 2020: 148 340
2021: 44 484
2022: 36 123
2023(1): 58 388

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Sayısı
2019 2020: 378 510
2021: 56 958
2022: 92 034

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Hacmi (Milyon TL)
2019 2020: 159 922
2021: 67 234
2022: 142 455

KGF AŞ Öz Kaynak: Yaratilan Kredi Hacmi (Milyon TL)
2019 2020: 199 534
2021: 78 829
2022: 174 868

KGF AŞ Öz Kaynak: Toplam
2019 2020: 160 320
2021: 54 064
2022: 39 314
2023(1): 58 726

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Sayısı
2019 2020: 385 657
2021: 60 281
2022: 92 380

KGF AŞ Öz Kaynak: Kefalet Hacmi (Milyon TL)
2019 2020: 161 868
2021: 69 604
2022: 142 771

KGF AŞ Öz Kaynak: Yaratilan Kredi Hacmi (Milyon TL)
2019 2020: 201 951
2021: 81 791
2022: 175 264
Kaynak: KGF AŞ
(1) Ağustos 2023 itibarıyla 
KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporu 2023 yılından itibaren Findeks platformu üzerinden de erişime açılmıştır. İşletmeler yalnızca kendi raporunu değil, aynı zamanda ilgili işletme yetkilisinin onay vermesi durumunda diğer işletmelerin de raporunu temin edebilmektedir.


İşletmelerin yetkilendirilmiş teknik danışmanlardan alacakları danışmanlık hizmetlerinin desteklenmesi amacıyla İşletme Geliştirme Destek Programı kapsamına teknik danismanlık desteği alınmistir, Teknik danismanların vetkilendirme süreclerinin tamamlanmasını müteakip desteğin uygulanmasına başlanacaktır. KoBi rehberlerinin yetkilendirilmesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir.

TABLO II: 20- KOSGEB Destek Programları
DESTEK PROGRAMLARI: İşletme Sayısı
2021: Destek Tutarı (Bin TL)
2022: İşletme Sayısı
2023(1): Destek Tutari (Bin TL)

DESTEK PROGRAMLARI: Ar-Ge, Inovasyon ve Endüstriyel Uygulama Destek Programi
2021: 1 177
2022: 100 599
2023(1): 528

DESTEK PROGRAMLARI: İşbirliği-Güçbirliği Destek Programı
2021: 3
2022: 1 276

DESTEK PROGRAMLARI: Girişimcilik Destek Programi
2021: 1 207
2022: 9 884
2023(1): 7

DESTEK PROGRAMLARI: Genel Destek Programi
2021: 1 184
2022: 10 291
2023(1): 32

DESTEK PROGRAMLARI: KOBİGEL - KOBİ Gelisim Destek Program TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tanıtim ve
2021: 459
2022: 92 218
2023(1): 359

DESTEK PROGRAMLARI: Pazarlama Destek Programı
2021: 2
2022: 40
2023(1): -

DESTEK PROGRAMLARI: Uluslararası Kuluçka Merkezi ve Hızlandırıa Destek Programi
2021: 2
2022: 1 743
2023(1): 1

DESTEK PROGRAMLARI: Stratejik Ürün Destek Programı
2021: 46
2022: 40 008
2023(1): 17

DESTEK PROGRAMLARI: KOBİ Teknolojik Ürün Yatırım Destek Programı
2021: 106
2022: 97 719
2023(1): 68

DESTEK PROGRAMLARI: İşletme Geliştirme Destek Program
2021: 19 566
2022: 415 322
2023(1): 15 764

DESTEK PROGRAMLARI: İşbirliği Destek Programı
2021: 44
2022: 32 595
2023(1): 50

DESTEK PROGRAMLARI: Geleneksel Girişimci Destek Programi
2021: 20 695
2022: 148 059
2023(1): 22 798

DESTEK PROGRAMLARI: İleri Girişimci Destek Programı
2021: 10 180
2022: 675 303
2023(1): 10 536

DESTEK PROGRAMLARI: Yurt Dışı Pazar Destek Programi
2021: 821
2022: 47 863
2023(1): 1 063

DESTEK PROGRAMLARI: İŞGEM/TEKMER Destek Programı
2021: 9
2022: 3 395
2023(1): 17

DESTEK PROGRAMLARI: İş Planı Ödülü Destek Programi
2021: 3
2022: 80
2023(1): 8

DESTEK PROGRAMLARI: Ar-Ge, Ür-Ge ve Înovasyon Destek Program
2021: 219
2022: 26 919
2023(1): 966

DESTEK PROGRAMLARI: KOBİ Enerji Verimliliği Destek Programı
2021: .
2022: -
2023(1): 25

DESTEK PROGRAMLARI: Yaşavan Kültür Mirası İsletmeler Destek Program
2021: -
2023(1): 06

DESTEK PROGRAMLARI: da  e

DESTEK PROGRAMLARI: te1 Kaynak: KOSGEB
2021: 53 083
2022: 1 703 314
2023(1): 50 624
(1) Ağustos ayı itibarıyla 
(2) Net işletme sayısı ve destek tutarini ifade etmektedir.
KOSGEB tarafından imalatçı girişimcilere üst limiti 375 bin TL'ye, diğer sektörlerde yer alan girişimcilere ise 65 bin TL'ye kadar hibe desteği sağlanmaya devam edilmektedir. Bu desteklerde genç, kadın, engelli, gazi ve birinci derecede şehit yakını girişimcilere ayrıcalık tanınmiştır.

Covid-19 küresel salginindan olumsuz etkilenen işletmelere destek olunması ve istihdamın korunması amacıyla imalat sanayiindeki mikro ve küçük işletmeler ile 2017 yılısonrası kurulan teknoloji tabanlı yenilikçi ilk aşama firmaları için Dünya Bankası ve JICA'dan 300'er milyon dolar olmak üzere toplam 600 milyon dolar Hazine garantili kredi anlaşmasıimzalanmıştır. Bu kapsamda, KOSGEB tarafından oluşturulan Mikro ve Küçük İşletmelere (MKİ) Hızlı Destek Programıyla Covid-19 salgınından dolayı geliri azalan imalat ve bilimsel Ar-Ge sektörlerindeki mikro ve küçük işletmelere, ölçeklerine göre sırasıyla, 30 bin TL ve 75 bin TL'ye kadar ilk üç yılı geri ödemesiz olmak üzere toplam beş yıl vadeli, teminatsız ve faizsiz geri ödemeli işletme sermayesi desteği verilmiştir. Programın üçüncü ve dördüncüdönemlerinde imalat, bilgisayar programlama, bilimsel Ar-Ge sektörleri ile Covid-19salgınının nispeten daha fazla etkilediği bazı hizmet ve ticaret sektörlerinde faaliyet gösteren mikro ve küçük işletmelere, geçmiş dönem ortalama istihdam seviyelerini korumaları kaydıyla yeni personel istihdam etmeleri karşılığında destek sağlanmaktadır.Üçüncü dönemde yeni istihdam edilecek personel başına 100 bin TL geri ödemeli destek 

verilirken bu tutar dördüncü dönemde 125 bin TL'ye çıkarılmıştır. İşletme sahibi veya işe alınan personel kadın ise destek, personel başına 10 bin TL artırimli olarak uygulanmaktadır.Mikro işletmeler en fazla iki, küçük işletmeler ise en fazla beş personel için destek alabilmektedir. MKİ Hızlı Destek Programı kapsamında 2021 yılı ile 2023 yılı Ağustos ayısonuna kadar yaklaşık 61 bin işletmeye 9,9 milyar TL destek ödemesi yapılarak 93.059 yeni genç istihdami sağlanmiştır.

2023 yılında Düzce, Ankara (Kahramankazan), Amasya, Kastamonu, Sinop, Samsun ve Bursa (İnegöl) için Acil Destek Kredisi Programları uygulamaya alınmiştır.
TABLO II: 21- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri 
2019: 310
2020: 14 544
2021: 5 109
2022: 3 224
2023 (1): 8 224

2019: 91 325
2020: 1 149 687
2021: 395 678
2022: 237 814
2023 (1): 2 430 357

2019: 532 115(2)
2020: 157 691
2021: 72 876
2022: 33 960
2023 (1): 598 185
Kaynak: KOSGEB 

(1) Eylül ayı itibarıyla 

(2) 498.676 bin TL'si 2017 yılı KOSGEB sifir faizli işletme kredisi faiz desteği 3. taksiti olarak ödenmiştir.

Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafından çevrimiçi olarak Geleneksel ve İleri Girişimcilik Eğitimleri ücretsiz olarak sunulmaya devam edilmektedir. Ayrıca girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması çalışmaları kapsamında girişimcilerin iş kurma ve yürütme konularında bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir.
KOSGEB tarafindan fonlanan 18 İş Geliştirme Merkezinde (İŞGEM) başlangıçaşamasındaki girişimciler desteklenmekte olup İşGEM/TEKMER Destek Programıkapsamında yeni kuluçka merkezlerinin kurulmasına da destek sağlanabilmektedir.
KOSGEB tarafindan TEKMER Destek Programi kapsamında kurulan TEKMER'ler;girişimcilere ve işletmelere iş kurma süreçlerinde iş geliştirme, mali kaynaklara erişim,yönetim, danışmanlık, mentörlük, ofis ve ağlara katılım gibi hizmetlerin sağlandığıyapılardır. Eylül 2023 itibarıyla Destek Programı kapsamında 27 başvurunun desteklenmesine karar verilmiş ve 21 TEKMER kurulmuştur.

TABLO II: 22- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 
Girişimcilik Eğitimi Katılımcı Sayısı: 126 496
2019: 116 725
2020: 165 478
2021: 154 092
2022: 78 775

Girişimcilik Eğitimi Katılımcı Sayısı: Girişimcilik Desteği Alan İşletme Sayısı
2019: 30 341
2020: 27 126
2021: 32 082
2022: 33 341
2023(1): 16 703
(1) Ağustos 2023 itibarıyla 
TÜBİTAK teknoloji ve yenilik odaklı iş fikirlerinin katma değer ve nitelikli istihdam yaratma potansiyeli yüksek teşebbüslere dönüştürebilmesi amacıyla, girişimcilerin fikir aşamasından pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi doğrultusunda hibe destek şeklinde başlatılan Bireysel Genç Girişim (BiGG) Programında yapısal değişikliğe gidilerek yatırım tabanlı destek verilmeye başlanılmiş ve destek üst limiti 450 bin TL'den 900 bin TL'ye çıkarılmıştır. BiGG Programı altında Girişimcilik Destek Programı ve Yatırım TabanlıGirişimcilik Destek Programi yürütülmektedir. Girişimcilik Destek Programı kapsamında yılda iki kez çağrıya çıkılmaktadır. 2022 yılının birinci çağrısına altı tematik alanda Ocak ayında çıkılarak 2.182 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 133

girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir. Yeşil Büyüme temalı ikinci çağrıya 2022 yılıHaziran ayında çıkılmış, 984 is fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 68 girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir. Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek Programı Uygulama Esasları yürürlüğe girmiştir. Bu kapsamda Türkiye Kalkınma Fonu ile BiGG Fonu kurulma çaliışmalari devam etmektedir. 2023 yıliı Mart ayında Yatırım Tabanlı Girişimcilik Destek Programı çağrısına altı tematik alanda çıkılarak 2.885 iş fikri başvurusu alınmiş olup değerlendirmeler devam etmektedir.

TABLO II: 23- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri 
Başvuru Sayısı: 7 483
2019: 7 051
2020: 5 933
2021: 3 437
2022: 2 885

Başvuru Sayısı: Desteklenen Girişimci Sayısı
2019: 288
2020: 271
2021: 272(1)
2022: 281(1)
2023: 67(2)

Başvuru Sayısı: Destek Miktarı (Milyon TL) (3)(4)
2019: 107
2020: 170
2021: 103
2022: 93
2023: 58(5)
Kaynak: TÜBİTAK 

(1) 2021 ve 2022 yılı çağrı sonuçlarıdır.

Desteklenmesi Planlanan Girişimci Says (-1 Yatırm Tabanl BİGG Çağnsı 2. Aşama panel değerlendirmeleri devam etmektedir.)
(3) 2022 sabit fiyatlanyladır.

(4) Destek miktanına ilişkin bilgiler hibe destek (aktanlan tutar) olarak belirtilmektedir.

(5) Yil İçinde Aktarılmas: Planlanan Destek Miktarı Toplam 


Organize Sanayi Bölgelerinde (OsB) Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kismen Tahsislerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararındaki düzenlemeler doğrultusunda OsBlerde atıl kalan sanayi parsellerine yatırımciların yönlendirilmesi ve OsB'lerin canlandırılmasıhedeflenmekte, OSB'lerde 2,5 milyon olan mevcut istihdamin 3,5 milyona çikarılmasıöngörülmektedir.

Yatırımcılarımıza uluslararası standartlarda yatırım ortamı sağlayan OsB'lere, küçük sanayiciye daha sağlıklı koşullarda çalışma ve kendilerini geliştirme imkânı sağlayan Küçük Sanayi Sitesine (KsS) ve yatırımları ülkemize çekmek ve teşvik etmek amacıyla endüstri bölgelerine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. 2023 yılında dört OSB'ye (Sakarya Söğütlü, Osmaniye Sumbas Karma, Amasya Tasova ve Konya Akşehir Gida İhtisas) tüzel kişilik kazandırılarak toplam OSB sayısı Eylül 2023 itibarıyla 355'e ulaşmıştır. Kredi desteğiyle tamamlanan OSB sayısı 220'ye çıkmış, KSS sayısı ise 493 olmuştur. Eylül 2023itibarıyla toplamda ilan edilmiş 37 endüstri bölgesi bulunmaktadır. OSB ve KSS projeleri için (kamulaştırma dâhil) 2023 yılında yaklaşık 4,6 milyar TL olan program başlangıç ödeneğinin 2024 yılında 8,1 milyar TL'ye ulaşması öngörülmektedir.

Eylül 2023 itibarıyla teknoloji geliştirme bölgelerinin (TGB) sayısı 100'e, faaliyette olanların sayısı 87'ye, TGBlerde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 9.615'e yükselmiştir.Diğer yandan, OsB uygulamalarında üretime geçme hızının artırılması önem arz etmektedir.
TABLO II: 24- OSB ve TGB Bilgileri 
Tamamlanmış OSB Sayısı: 190
2019: 201
2020: 213
2021: 220
2022: 228 (2)

Tamamlanmış OSB Sayısı: OSB'lerde Üretime Geçilen Parsel Sayısı (3)
2019: 53 262
2020: 54 324
2021: 55 098
2022: 57 397
2023 (1): 58 103

Tamamlanmış OSB Sayısı: OSB'lere Kullandırılan Kamu Kaynaği (Bin TL) (4) 15 293 282
2020: 15 732 613
2021: 17 442 350
2022: 56 642 038
2023 (1): 58 194 990

Tamamlanmış OSB Sayısı: Faal TGB Sayısı
2019: 65
2020: 72
2021: 73
2022: 81
2023 (1): 81

Tamamlanmış OSB Sayısı: TGB'lerde Faaliyet Gösteren İşletme Sayısı
2019: 5 400
2020: 6 282
2021: 7 331
2022: 8 422
2023 (1): 9 615

Tamamlanmış OSB Sayısı: TGB'lere Kullandırılan Kamu Kaynağı (Bin TL) (4)
2019: 114 127
2020: 88 158
2021: 171 579
2022: 330 816
2023 (1): 320 448

2022 yılı içerisinde OSB Uygulama Yönetmeliğinde yapılan değişikliklerle OSB'lerin işleyişini hizlandırmak için OSB organlarının görevleri düzenlenmiş, dijital uygulamalar artırılarak bürokratik işlemlerde sadeleşmeye gidilmiştir.

Türkiye teknoloji girişimciliği ekosistemine yapılan yatırımlar 2022 yılında 1,6 milyar doları aşmıştır. 2023 yılı Temmuz ayı itibarıyla bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip firma sayısı ise yediye ulaşmiştır. Girişimciliğin finansmanının güçlendirilmesi amacıyla Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının ana yatırımcısı olduğu 475 milyon TL büyüklüğündeki Teknoloji ve İnovasyon Fonu kapsamında bugüne kadar üç girişim sermayesi fonuna ve altıgirişime yatırım yapılmiştır.

Küresel boyutta lider bir teknoloji girişimciliği ekosistemi inşa etmek ve ülkemizin girişimler için bir çekim merkezi konumuna getirilmesi amacıyla Ulusal Teknoloji Girişimciliği Stratejisi ve Eylem Planı 27 Ekim 2022 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Girişimcilik ekosistemini küresel cazibe merkezi haline getirmek amacıyla Türkiye teknoloji girişimciliği ekosistemine bir milyar dolar ve üzeri değerlemeye sahip yeni firmalar kazandırabilmek için destek programı Aralik 2022 tarihinde başlatılmıştır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi destekleriyle 2021 yılında hayata geçirilen Oyun ve Uygulama Akademisi'nde, 18-29 yaş arası üniversite öğrencisi veya mezunu gençlerin dijital becerilerinin gelişmesine, teknoloji sektöründe istihdamın artmasına ve teknoloji odaklı girişimlerin çoğalmasına katkı sağlama hedefiyle eğitimlere devam edilmektedir.

Havacılık, Uzay ve Teknoloji Festivali (TEKNOFE) kapsamında gerçekleştirilen girişim zirvesinde her yıl küresel girişimciler, yatırımcılar, mentorlar ve kurumsal firmalar bir araya getirilerek Türkiye girişimcilik ekosistemine katkı sağlanmaktadır.
İstihdam sağlayan, ithal ikameci üretim yapan, ihracat potansiyeli yüksek ve yeni teknolojiler ortaya koyarak yüksek katma değer sağlayacak girişimlere ve firmalara kaynak sağlamak üzere kurulan 500 milyon TL büyüklüğündeki Bölgesel Kalkınma Fonu ilk yatırımlarıni 2023 yılında yapmıştır.

Yalın ve dijital dönüşüm uygulamalarını yenilikçi düşünce anlayışıyla bütüncül olarak koordine etmek, sanayiin eğitim ve danışmanlık hizmetleri alanındaki mevcut eksikliklerini gidermek amacıyla Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri (Model Fabrikalar) Projesi başlatılmış ve farklı illerde kurulum süreci tamamlanarak faaliyetlerini sunabilecek noktaya getirilmiştir. Ankara, Bursa, Konya, Kayseri, Gaziantep, Mersin, Adana ve İzmir Model Fabrikalarının kurulumları tamamlanarak başta KoBİ'ler olmak üzere işletmelere eğitim ve danışmanlık hizmeti sunulmaya başlanmıştır. Tüm model fabrikalarda toplam 307 firmaya öğren-dönüş, 120 firmaya proje uygulama faaliyeti ile kapsamlı eğitim ve danışmanlık çalışmaları yürütülmüş, binin üzerinde firmayla iletişim kurulmuştur. Ayrıca Ankara, Bursa,Konya ve Kayseri illerinde yer alan model fabrikaların dijital dönüşüm altyapisı kurulum çalişmaları tamamlanmıştır. 2024 yılı sonuna kadar Eskişehir, Samsun, Trabzon, Denizli,Malatya ve Kocaeli illerinde alti yeni model fabrikanın kurulması planlanmaktadır.
Ticaret Bakanlığı tarafindan 2020 yılında başlatılan Kooperatifçilik Destek Programıkapsamında sağlanan hibeler 2022 yılında 20,3 milyon TL, Ekim 2023 itibarıyla 30 milyon TL olmuştur.

Planlı sanayi bölgelerinin yeşil ve dijital dönüşüme uygun yapılanması sağlanarak yatırımcıların yatırım yeri ihtiyaçlarının hızlı ve ekonomik olarak karşılanabilmesi önem arz etmektedir.


Girişimcilik ve KOBi desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkârlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KoBİkredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, sektörde önemligelişmeler sağlandığı görülmektedir. Girişimcilik ekosisteminin geliştirilmesi, sağlanan desteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izlemedeğerlendirme sistemlerinin geliştirilmesiyle etki analizleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hızlanacaktır.

b) Amaç
KOBİ ve girişimcilerin niteliklerini dikkate alan odaklı politikalar aracılığıyla finansmana erişimimkânlarının,kurumsalgelişimlerinin ve verimliliklerinin artırılmasi, yenilikçilik kapasitelerinin ve ölçeklerinin büyütülmesi, tedarik zincirlerinde daha güçlü bir biçimde yer almalarının sağlanmasi, ihracat, yenilikçilik ve rekabetçilik düzeylerinin yükseltilerek daha etkin ve verimli olarak büyümeye ve istihdama katkılarının artırılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: KOBİ'lere yönelik beşeri sermaye güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.559)

Politika/Tedbir: Tedbir 559.2. Örgün eğitimdeki girişimcilik müfredatı finansal okuryazarlık, mevzuat bilgisi, dijital teknolojiler, e-ticaret, pazarlama gibi konulardaki ihtiyaçlar dikkate alınarak gözden geçirilecek, uygunluk değerlendirmesine imkân sunan uygulamalı girişimcilik eğitimleri yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mesleki ve teknik eğitimde yenilikçi öğretme ve öğrenme yöntemleri teşvik edilecek ve yenilikçi öğretme ve öğrenme yöntem süreçleri iyileştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 559.3. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafindan yapılacak mesleki eğitim merkezleri ve meslek liselerinin yer seçiminde OSB'ler öncelikli olarak değerlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mesleki ve teknik eğitim mezunlarının istihdam olanaklarını artırmak için sektör içi okul ve sektöre entegre okul benzeri iş birliği modelleri oluşturulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 559.4. Teknoloji alanında kritik uzmanlıklara sahip yetenekler ile yenilikçi iş modelleri ve yüksek teknolojiye dayalı işletmesi olan yabancı girişimcilere karşılıklılık ilkesi çerçevesinde vize uygulaması kolaylaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Teknoloji alanında kritik uzmanlıklara sahip yetenekler ile yenilikçi iş modelleri ve derin teknolojiye dayalı girişimi olan girişimcilere özel vize uygulaması hayata geçirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 559.5. Çalişanların ortaklığının sağlandığı işletme içi girişimciliği yaygınlaştıracak mekanizmalar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Hisseye dönüştürülebilir finansman araçlarının kullanımının yaygınlaştırılması için mevzuatta iyileştirmeler yapılacak ve çalişana hisse opsiyonu uygulaması şirketler ve çalişanlar için daha tercih edilebilir hale getirilecektir.

Girişimcilik ekosisteminde işbirliği yapma kültürü yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.560): Tedbir 560.4. Sektörel bazda yüksek verimliliğe sahip firmaların iyi uygulama örneklerinin yaygınlaştırılmasını sağlayacak mekanizmalar oluşturulacaktır.

Girişimcilik ekosisteminde işbirliği yapma kültürü yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.560): KOBİ'ler, ölçeğini büyütmesi, sürdürülebilir bir yapıya kavuşması ve küresel düzeyde daha rekabetçi bir konum kazanması amacıyla desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.561)

Girişimcilik ekosisteminde işbirliği yapma kültürü yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.560): Tedbir 561.1. KOBİ ve girişimciler hızlı büyüme, teknoloji odaklı ihracat yapma, yüksek teknoloji alanında faaliyet gösterme, verimlilik artırma gibi kriterler çerçevesinde odaklı bir yaklaşımla desteklenecektir.

Girişimcilik ekosisteminde işbirliği yapma kültürü yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.560): Tedbir 561.2. Ana sanayi üreticileri ve büyük işletmelerin tedarik zincirlerine KOBİ'lerin eklemlenebilmeleri için eşleşmeleri kolaylaştırılacak ve gerekli kalite, verim, kapasite artışları ile ürün geliştirme (Ür-Ge) faaliyetleri tedarikçi geliştirme süreçleri kapsamında desteklenecektir.

Tedbir 561.3. KOBİ ve girişimcilere sağlanan devlet yardımlarına yönelik kapsayıcı bir izleme sistemi kurulacak ve etki analizleri yapılacaktır. Tedbir 561.6. Teknogirişimciler tarafindan: oluşturulan ürünlerin DMO bünyesindeki Tekno Katalog platformu gibi araçlarla entegrasyonunu sağlayarak bu ürünlerin ticarileşme ve markalaşma süreçleri hızlandırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, DMO, TÜBİTAK
1. Teknoloji tabanlı girişimleri odak noktasına alacak şekilde, KOBİ'lerin girişim sermayesi yatırım fonlarından faydalanma seviyesini arttıracak nitelikteki çalışmalar sürdürülecektir.: 1. Tekno Katalog Platformu girişimcilerin kamu alımları yoluyla ticarileşmesinin sağlanmasi amacıyla yüksek teknoloji ve yenilik, ekosistem, girişimcilik odaklarında geliştirilecektir. 2. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde faaliyet gösteren teknoloji şirketlerine yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetlerine devam edilecektir.

Tedbir 561.3. KOBİ ve girişimcilere sağlanan devlet yardımlarına yönelik kapsayıcı bir izleme sistemi kurulacak ve etki analizleri yapılacaktır. Tedbir 561.6. Teknogirişimciler tarafindan: Finansmana erişim kolaylaştırılacak, alternatif ve yenilikçi finansman yöntemleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.562) Tedbir 562.1. Yatırım Sanayi ve Teknoloji 1. Kitle fonlaması ekosisteminde

Tedbir 561.3. KOBİ ve girişimcilere sağlanan devlet yardımlarına yönelik kapsayıcı bir izleme sistemi kurulacak ve etki analizleri yapılacaktır. Tedbir 561.6. Teknogirişimciler tarafindan: bankacılığı, kurumsal ve bireysel girişim sermayesi, kitle fonlamasi, etki yatırımcılığı, melek yatırımcılik gibi alternatif ve yenilikçi finansman imkânları güçlendirilecek ve kullanımları yaygınlaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Teknoloji tabanlı girişimleri odak noktasına alacak şekilde, KOBİ'lerin girişim sermayesi yatırım fonlarından faydalanma seviyesini arttıracak nitelikteki çalışmalar sürdürülecektir.: girişimciler ve yatırımcıların uygulamaya yönelik ihtiyaçları ile yaşanan gelişmeler gözetilerek, düzenlemeler dinamik bir şekilde güncellenecektir. 2. Melek yatırimcılik ekosisteminde karşilaşılan sorunların giderilmesi ile ekosistemde geliştirilmeye ve iyileştirilmeye açık alanların tespit edilerek uygulamada etkinliğin arttirılmasina yönelik olarak Bireysel Katılım Sermayesi Sistemi kapsamında çalışmalar yapılacaktır. 3. KOBİ Finansman Destek Programının uygulanmasina devam edilecektir. 4. KOBİ'lerin krediye erişimde karşılaştıkları teminat sorunun çözümüne yönelik olarak Kredi Garanti Fonunun çalışmaları sürdürülecek, yeni kurulmuş olan kredi garanti kuruluşları ile de işbirlikleri oluşturulacaktır. 5. Girişim sermayesi fonları aracılığıyla teknoloji girişimcilerine doğrudan finansman sağlanmasına devam edilecektir. 6. Alternatif finansman kaynaklarının ve yöntemlerinin geliştirilmesi ile kullanımının yaygınlaştırılması konusunda ilgili kurumlarla çalişmalar yürütülecektir. 7. Alternatif finansman yöntemleri ile ilgili farkındalık oluşturmak amacıyla KOBİ'lere ve girişimcilere yönelik bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. 8. Teknogirişimlerin finansmana erişimi kolaylaştırılacaktır.

Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflerin değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayacak şekilde rekabetçilikleri ve kapasiteleri geliştirilecek, denetim sistemleriyle şeffaflık ve güvenilirlikleri artırılacak, işbirliği ve ortak çalışma kültürünün yaygınlaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.1. Esnaf ve sanatkârlar odaları birlikleri bünyesinde, esnaf ve sanatkârlara ihracat süreçleri, girişimcilik, Ar-Ge ve yenilikçilik ile devlet yardımları hakkında eğitim, danışmanlık ve bilgi desteği sağlanacaktır.

Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflerin değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayacak şekilde rekabetçilikleri ve kapasiteleri geliştirilecek, denetim sistemleriyle şeffaflık ve güvenilirlikleri artırılacak, işbirliği ve ortak çalışma kültürünün yaygınlaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.2. Esnaf ve sanatkârlara yönelik finansal desteklerde çeşitlilik artırılacak, sektörel bazda ayrıştırmaya gidilecek, ekonomik katkı dikkate alınarak uygun koşullu kredi desteklerine devam edilecektir.

Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflerin değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayacak şekilde rekabetçilikleri ve kapasiteleri geliştirilecek, denetim sistemleriyle şeffaflık ve güvenilirlikleri artırılacak, işbirliği ve ortak çalışma kültürünün yaygınlaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.4. Kooperatiflere yönelik finansal destek araçları geliştirilecek, kooperatiflerin makine ve ekipman alımi, nitelikli personel istihdami ve demirbaş alımları desteklenecektir.

Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflerin değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayacak şekilde rekabetçilikleri ve kapasiteleri geliştirilecek, denetim sistemleriyle şeffaflık ve güvenilirlikleri artırılacak, işbirliği ve ortak çalışma kültürünün yaygınlaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.5. Başta tarım satış kooperatifleri, kadın kooperatifleri ile sosyal nitelikli kooperatifler olmak üzere öncelikli sektörlerde faaliyette bulunan kooperatiflere destek sağlanacaktır.

Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflerin değişen ekonomik ve sosyal şartlara uyum sağlayacak şekilde rekabetçilikleri ve kapasiteleri geliştirilecek, denetim sistemleriyle şeffaflık ve güvenilirlikleri artırılacak, işbirliği ve ortak çalışma kültürünün yaygınlaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.6. Esnaf, sanatkâr ve kooperatiflere yönelik ortak makine kullanım alanlarının kurulması teşvik edilerek daha az maliyetli üretim yapılabilmesi sağlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: KOBİlerin İhracatı
Birim: Milyar Dolar
2022: 67,6 (3)
2023 (1): 70
2024 (2): 77,7

Performans Göstergeleri: Imalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren KOBİ'lerin İhracatındaki Yüksek Teknolojinin Payi
Birim: Yüzde
2022: 1,3 (3)
2023 (1): 1,5
2024 (2): 1,7

Performans Göstergeleri: Ciroya Göre Hızlı Büyüyen KOBİ Sayısı (4)
Birim: Adet
2022: 32 554 (3)
2023 (1): 33 200
2024 (2): 34 155

Performans Göstergeleri: KOBİ'lerin Mali ve Mali Olmayan Şirketler Ar-Ge Harcamasındaki Payi
Birim: Yüzde
2022: 27,1 (3)
2023 (1): 30,0
2024 (2): 31,2

Performans Göstergeleri: Yıllık Girişim Yatırım Büyüklüğü
Birim: Milyar Dolar
2022: 1,6 (5)
2023 (1): 1,6 (5)
2024 (2): 2,0

Performans Göstergeleri: Bir Milyar Dolar Değeri Aşan Firma Sayısı
Birim: Adet
2022: 6 (5)
2023 (1): 10 (5)
2024 (2): 12
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) TüİK, Küçük ve Orta Büyüklükteki Girişim İstatistikleri, 2021
()Ücretli çalışan sayısı 10'un üzerinde olan ve üç yllık dönemde yıllık ortalama yüzde 10'dan fazla büyüyen girişimler 
(5) Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı


2.2.3.5. Fikri Mülkiyet Hakları
a) Mevcut Durum 
Ocak-Ağustos 2023 döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre, yerli patent başvuru sayısında yüzde dokuz, yerli faydaliı model başvuru sayısında yüzde 43, yerli marka başvuru sayısında yüzde 11, yerli tasarım başvuru sayısında ise yüzde 18 düşüşkaydedilmiştir. Bu düşüşün en önemli nedeninin 6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen deprem felaketlerinden kaynaklandığı değerlendirilmektedir. 1.465 tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup 629 coğrafi işaret başvurusunun inceleme süreci devam etmektedir. AB'de tescilli coğrafi işaretli ürün sayısı 14'e ulaşmış olup bunlar Antep Baklavası, Aydın İnciri,Aydın Kestanesi, Antakya Künefesi, Bayramiç Beyazi, Çağlayancerit Cevizi, Edremit Zeytinyağı, Gemlik Zeytini, Giresun Tombul Fındığı, Malatya Kayısısı, Milas Zeytinyağı, Milas Yağlı Zeytini, Suruç Nari, Taşköprü Sarımsağıdır. AB nezdinde beşi ilanda olmak üzere işlemleri devam eden 44 coğrafi işaret başvurusu ve beş geleneksel ürün adı başvurusu bulunmaktadır.

Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan islahçı hakları kapsamında koruma altında bulunan bitki çeşidi sayısı 2022 yılı sonu itibarıyla 2.244'e ulaşmıştır. Bu sayi içerisinde yerli oranı yüzde 49'dur.

2022 yılında Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı (WIPO) tarafindan yayımlanan raporda;2021 yılı verilerine göre Türkiye, dünyada yerli patent başvurularında 14'üncü, marka başvurularında altınci, tasarım başvurularında ise üçüncü sırada yer almaktadır. Benzer şekilde, Türkiye Avrupa'da yerli patent başvurularında dokuzuncu, yerli marka ve tasarım başvurularında ise birinci sirada yer almaktadır.

Uluslararası başvurular açısından değerlendirildiğinde Türkiye,WIPo tarafindan yayımlanan 2022 yılı verilerine göre 1.771 patent başvurusuyla 15'inci, 2.389 marka başvurusuyla dokuzuncu ve 503 tasarım başvurusuyla 11'inci sırada yer almıştır.

Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) 2017 yılından bu yana WIPO nezdinde 23 uluslararası araştırma ve inceleme otoritesinden biri olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda TÜRKPATENT, 2022 yılında 1.463, 2023 ylının ilk 8 ayında ise 1.224 uluslararasıaraştırma raporuyla en fazla rapor düzenleyen ilk 10 kurum arasında yer almıştır.
TABLO II: 25- Sınai Mülkiyet Başvurularındaki Gelişmeler 
Ocak-Ağustos: 2019

Ocak-Ağustos: 19 916

Ocak-Ağustos: 41

Ocak-Ağustos: 2 969

Ocak-Ağustos: 98

Ocak-Ağustos: EEE

Ocak-Ağustos: 89

Ocak-Ağustos: 46 188

Ocak-Ağustos: 85

Ocak-Ağustos: 208

Ocak-Ağustos: 56

Ocak-Ağustos: 202
Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlıği, Türk Patent ve Marka Kurumu (1) Lahey başvurulan dâhildir.

Fikri mülkiyet bilincinin ve yenilikçilik kültürünün özellikle küçük ölçekli işletmelerde olmak üzere sanayi kesiminde artırılması önem arz etmektedir. Bu amaçla, KOBİ'lerde yenilikgeliştirme kapasitesinin artırılmasını amaçlayan HezârfenTeknolojive Tasarım Geliştirme Projesi, 2007 yılından bu yana 37 farklı ilde uygulanarak 931 KOBİ'ye sınai mülkiyet alanında danışmanlık hizmeti sunulmuştur. Projeler, TÜRKPATENT'in koordinasyonunda Üniversiteler, Ticaret ve Sanayi Odalari, İl Sanayi ve Teknoloji Müdürlükleri, kalkınma ajansları ve organize sanayi bölgesi müdürlükleri işbirliğiyle yürütülmüştür. Hezârfen Projesi 2023 yılında Kastamonu, Zonguldak, Balikesir ve Çanakkale illerinde uygulanmış olup Ekim-Aralik 2023 döneminde Kırklareli ve Edirne'de uygulanacaktır.

Tasarım alanındaki etkinliğin artırılması amacıyla Mart 2023'de TÜRKPATENT, Bilişim Vadisi ve Dünya Tasarım Teşkilatının iş birliği ile Türkiye Tasarım Vizyonu 2030 çalıştayıdüzenlenmiştir. Çalıştayda tasarım alanında uygulanacak strateji ve politikalar, ilgili paydaşlar tarafından bütün yönleriyle ele alınmış olup ortaya çıkan görüş ve öneriler doğrultusunda Tasarım Strateji Belgesi ve Eylem Planı çalışmaları başlatılmıştır.
Sınai mülkiyet haklarının ticarileştirilmesi sürecine, özellikle sınai mülkiyet varlıklarının değer tespiti hizmeti ile katkı sağlamak üzere kurulmuş olan Türk Sınai Mülkiyet Değerleme,Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri Aş, 2018 yılından bu yana konuyla ilgili insan kaynağı yetiştirilmesi ve potansiyelin artırılmasına dair çalışmalar yürütmektedir. Ayrıca,

sinai mülkiyet üreten taraflarla is birlikleri geliştirerek bu varlıklarin değerleme ve ticarileştirme süreçlerine destek sağlanmaktadır.
Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkıvermek amacıyla tüm paydaşlara yönelik eğitim, danışmanlık, araştırma ve koordinasyon faaliyetlerini yürütmek üzere kurulan Fikri Mülkiyet Akademisi çalışmalarını sürdürmektedir.2023 Ocak-Ağustos döneminde yapılan etkinliklerde Fikri Mülkiyet Akademisi Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi bünyesinde 3.197 kişiye eğitim verilmiştir. Ayrıca Telif Hakları Eğitim Merkezi bünyesinde başta yargı mensuplari, akademisyenler, avukatlar, bilirkişiler, kolluk kuvvetleri,il denetim komisyon üyeleri, meslek birlikleri, sanatçılar olmak üzere 23 eğitim ve farkındalık faaliyeti gerçekleştirilmiştir.
Telif Hakları Genel Müdürlüğü, TÜRKPATENT ve WIPO arasında yapılan anlaşma kapsamında başlatılan ve ulusal düzeyde fikri mülkiyet eğitim merkezlerinin kurulması ile bu eğitim merkezlerinin kurumsal ve insan kapasitesinin geliştirilmesi, eğitim programlarının etkinleştirilmesi amacıyla başlatılan eğiticilerin eğitimi programı Mayıs 2023'te tamamlanmiştir. Programa dâhil olan akademisyen, yargi mensubu, avukat, uzman ve sektör temsilcileri uluslararası geçerliliği olan fikri mülkiyet akademisi eğitmeni unvanıalmişlardır.
Fikri mülkiyet, kültür endüstrisi ve kültür politikaları alanlarında araştırma ve eğitim faaliyetleri yürüten üniversitelerle iş birliği içerisinde çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda iş birliği yapılan üniversite sayısı 15'e yükselmiştir.
Kamu Kurum ve Kuruluşlarınca Ödenecek Telif ve İşlenme Ücretleri Hakkında Yönetmelik gözden geçirilmiş, tüm kamu kurum ve kuruluşlarına yönelik ihtiyaç analizi yapılmış ve hazırlanan yönetmelik taslağı kamu kurum ve kuruluşlarının görüşlerine sunulmuştur.
Müzik, sinema, ilim-edebiyat, radyo-TV kuruluşları ile güzel sanatlar sektörlerinde telif hakkı sahiplerini temsil eden 27 meslek birliği ve üç federasyon bulunmaktadır. Telif haklarıalanında hak izleme kuruluşları olan meslek birliklerinin altyapılarının güçlendirilmesi önem taşıdığından meslek birliklerinin üyelik, dokümantasyon, lisanslama ve dağıtım süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçekleştirilmesi ve işlem bilgilerine ilişkin veri tabani oluşturulması amacıyla çalışma başlatılmış ve Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi (MEBSÍS)kurulmuştur. Sisteme meslek birliklerinin üyelerini oluşturan besteci, güfteci,senarist,oyuncu, yayınevi, yazar gibi 30 bini aşkın telif hakkı sahibinin yanı sıra bu hak sahiplerinin 1.731.391 eserinin kaydı tamamlanmiş olup veri girişi devam etmektedir.
Müzik sektöründe faaliyet gösteren meslek birlikleri, yaklaşık 20 bin konaklama tesisine lisans vermek amacıyla Müzik Sektöründe Bağlantıli Haklar Federasyonu ve Müzik Sektöründe Eser Sahipleri Federasyonu olarak iki federasyon çatısı altında bir araya gelmiştir. Bunu takiben konaklama tesislerinin turizm işletme belgesi işlemlerinde müzik lisans belgesi zorunlu hale getirilmiştir. Böylece eser sahibi ve sanatçıların elde ettiği telif gelirinin artırılması sağlanmış, konaklama tesislerinin telif izni süreçlerinde yaşanılan ve haksız rekabete de sebebiyet veren uygulama farklılıkları sona erdirilmiş ve bu alandaki ihtilaflarin önüne geçilmiştir.
81 ilin denetim komisyonu üyelerine yönelik eğitimlere düzenli olarak devam edilmekte, korsanla mücadele denetimlerinde daha güçlü bir iş birliğinin tesisi amacıyla 

Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Emniyet Genel Müdürlüğü arasında ortak çalışmalar yürütülmektedir.

Korsanlığın kaynağında engellenmesine yönelik olarak il denetim komisyonlari, 2023yılının ilk sekiz ayında 348 operasyon gerçekleştirmiş ve bu operasyonlarda 26.319 korsan materyal ele geçirilmiştir.

Kitaplarda ve sinema-müzik eserlerinde kullanılması zorunlu olan bandrol, ülkemizde korsanla mücadele bakımından en etkili uygulamalar arasında yer almaktadır. 2023 yılının ilk sekiz ayı itibarıyla 270.259.470 kitap bandrolü, 695.814 sinema-müzik-bilgisayar oyunu bandrolü olmak üzere toplamda yaklaşık 271 milyon bandrol satılmıştır.
TüBİTAK tarafindan Yenilik Destek Programı bünyesinde oluşturulan 1702 Patent Tabanli Teknoloji Transferi Destekleme Programı kapsamında toplam değeri 45 milyon TL olan 58 ulusal ve 26 uluslararası patentle korunan 58 teknolojinin sanayiye aktarılmasına destek sağlanmıştır. 2022 Ekim itibarıyla Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Programı sürekli başvuruya açık hale dönüştürülmüştür.

Kültür ve Turizm Bakanlığı fikri mülkiyet sisteminin güçlendirilmesi ile kültürel ve sanatsal faaliyetlerin yürütülmesi amacıyla kültür endüstrilerine yönelik projelere mali destek sağlamaktadır. Bu kapsamda, Eylül 2023 itibarıyla kültür ve sanat alanında faaliyet gösteren gerçek ve tüzel kişiler tarafindan sunulan 146 projeye 441.591.000 TL mali destek sağlanmıştır.

Sinema, müzik, yazılım, animasyon, tiyatro, ilim-edebiyat, güzel sanatlar, yayıncılık,bilgisayar oyunu gibi telif yoğun endüstrilere yönelik olarak farklı kurum ve kuruluşlar tarafindan sağlanan kamu destekleri hakkında kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla ilk olarak 2020 yılında hazırlanan Kültür Endüstrileri Destek ve Teşvik Rehberi, Ocak 2023'te güncellenmiştir.

Telif haklarına konu olan kültür endüstrilerine ilişkin mevcut kayit, veri ve ulusal istatistiklerin çeşitlendirilmesi amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı ve TÜİK çalışmalar gerçekleştirmiştir. Bakanlık tarafından hazırlanan ve kültür endüstrilerinin önemli bir kısmınıoluşturan Telif Haklarına Dayalı Endüstrilerin Ülke Ekonomisine Katkısının Ölçümüne İlişkin Rapor ülkemizin mevcut durumunu ve potansiyelini göstermesi açısından büyük önem arz etmektedir. TüİK ile gerçekleştirilen çalişmalar neticesinde söz konusu Raporda yer alan temel ekonomik göstergelerin yıllık olarak hazırlanarak kamuoyuyla paylaşılmasıplanlanmaktadir.

b) Amaç
Fikri mülkiyet hakları alanında yenilikçi fikir ortamının geliştirilmesi, hak sahiplerinin haklarının yurt içinde ve yurt dışında etkin şekilde korunmasi, uygulanacak desteklerle yenilikçiliğe ve katma değerli küresel marka oluşturulmasına imkân sağlanması ve hak ihlallerine karşi etkin mücadele edilmesi temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Toplumda fikri mülkiyet bilincinin artırılması ve yayılması sağlanacak, hedef odaklı eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p. 565)

Politika/Tedbir: Tedbir 565.1. Fikri mülkiyet hakları alanında farkındalığın artırılması için kamuoyuna, kullanıcılara ve hak sahiplerine yönelik eğitim ve bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT, Kültür ve Turizm Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İlgili paydaş kurum ve kuruluşlarla iletişime geçilerek eğitim modülleri ve içerikleri belirlenecek ve sertifikalı eğitimler düzenlenecektir. 2. Öğrencilere yönelik ulusal düzeyde buluş ve tasarım yarışmaları ve sergileri düzenlenecektir. 3. Bilgi ve doküman birimleri sayısı artırılacak, yeni birim temsilcilerine yönelik fiziki ve çevrim içi eğitimler verilerek

Politika/Tedbir: Tedbir 565.3. Fikir ve sanat eserlerine ilişkin davalara katkı sağlamak amacıyla öncelikli olarak ihtisas mahkemesinde görev yapacak hâkim ve savcılar olmak üzere yargi sürecindeki tüm paydaşlara yönelik eğitim faaliyetleri
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: işbirliği faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 1. Yargı süreçleriyle ilgili paydaşlara en az iki eğitim faaliyeti düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: düzenlenecektir. Tedbir 565.4. Telif haklarıyla ilgili akademik çalışmalar teşvik edilecek ve TTO'lara yönelik eğitim faaliyetleri düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Telif haklan ile ilgili bilimsel ve akademik çalışmalara proje desteği sağlanmasına yönelik destek programi oluşturulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 565.6. Çocukların erken yaşlarda yenilikçi düşünme becerilerini geliştirmeye yönelik çizgi film ve eğitici içerikli bilgisayar oyunları geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Eğitim Bilişim Ağı Portalının içeriği öğretim programları ile uyumlu hale getirilerek zenginleştirilecek ve portalın etkin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 565.7. Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okul ve kurumlarda görev yapan idareci ve öğretmenlerin fikri mülkiyet bilgi düzeyini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ídareci ve öğretmenlere fikri mülkiyet haklarına yönelik bilgilendirme yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 565.8. Mühendislik ve temel bilimler alanında öğrenim gören öğrencilerin patent araştırması konusunda bilgi ve becerilerini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yükseköğrenim öğrencilerinin patent araştırması konusunda bilgi ve becerilerinin artırılmasina yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 565.9. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları teşvik edilecektir.: Tedbir 565.10. Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarım Merkezlerine yönelik tematik sınai mülkiyet eğitim programları yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT, YÖK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Ulusal Staj Programi kapsamında, TÜRKPATENT'in stajyer öğrenci ihtiyacı tespit edilecektir. 2. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları sağlanacaktır.: 1. Ülkemizde yer alan Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Ar-Ge Merkezleri ve Tasarim Merkezlerinin envanteri çıkarılarak il/bölge olarak tasnif edilecektir. 2. Teknoloji Geliştirme Bölgelerindeki yönetici şirketlerin bölgede yer alan firmalara sınai mülkiyet eğitimleri vermeleri sağlanacaktır.

Tedbir 565.9. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları teşvik edilecektir.: Telif haklarında toplu hak yönetim sisteminin geliştirilmesi ve ülke genelinde adil ve yaygın bir lisanslama sistemi oluşturulmasıyla telif gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 566)

Tedbir 565.9. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları teşvik edilecektir.: Tedbir 566.1. Meslek birliklerinin profesyonel yönetim ve insan kaynakları dâhil olmak üzere kurumsal kapasitelerinin artırılması amacıyla meslek birliği zorunlu organ üyeleri ile personeline yönelik periyodik eğitimler verilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT, YÖK: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Ulusal Staj Programi kapsamında, TÜRKPATENT'in stajyer öğrenci ihtiyacı tespit edilecektir. 2. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları sağlanacaktır.: 1. Meslek birlikleri yöneticileri ve personeline yönelik üç eğitim programi düzenlenecektir.

Tedbir 565.9. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları teşvik edilecektir.: Tedbir 566.2. Ülke genelinde yaygın bir lisanslama sistemi kurulabilmesi için toplu hak yönetimi ve meslek birlikleri konusunda kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT, YÖK: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Ulusal Staj Programi kapsamında, TÜRKPATENT'in stajyer öğrenci ihtiyacı tespit edilecektir. 2. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları sağlanacaktır.: 1. Ticaret ve esnaf odalarıyla işbirliği içerisinde kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yapılacaktır.

Tedbir 565.9. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları teşvik edilecektir.: Tedbir 566.3. Meslek birliği işlemlerinin daha etkin ve hizlı yürütülmesi amacıyla meslek birliklerinin dijital altyapısının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT, YÖK: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Ulusal Staj Programi kapsamında, TÜRKPATENT'in stajyer öğrenci ihtiyacı tespit edilecektir. 2. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları sağlanacaktır.: 1. Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi verilerinin zenginleştirilmesi ve meslek birlikleri internet sitelerinin standartlaştırılması sağlanacaktır.

Tedbir 565.9. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları teşvik edilecektir.: Ülkemizin fikri mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüşümü hızlandırılacak, sektörel temelde ekonomik değer ölçümü yapılacaktır. (Kalkınma Planı p. 567)

Tedbir 565.9. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları teşvik edilecektir.: Tedbir 567.1. Telif haklarina dayali endüstrilerin ve alt sektörlerin ülke ekonomisine katkısının ölçümü için temel ekonomik göstergeler ve istihdama katkının ölçülmesine yönelik çalışmalar yürütülecek, düzenli aralıklarla kamuoyuyla paylaşılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT, YÖK: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Ulusal Staj Programi kapsamında, TÜRKPATENT'in stajyer öğrenci ihtiyacı tespit edilecektir. 2. Üniversite öğrencilerinin fikri mülkiyet alanında staj yapmaları sağlanacaktır.: 1. Telif haklarına dayali endüstrilerin ekonomik ölçüm raporu hazırlanarak, kamuoyu ile paylaşılacaktır.

Tedbir 567.4. Sınai mülkiyet haklarından elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir.: Tedbir 567.5. Fikri mülkiyet varlıklarının değerlemesine ilişkin hizmet kapasitesi artırılacaktir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Sınai mülkiyet haklarından elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik uluslararası uygulamalar incelenerek konu hakkında rapor hazırlanacaktır.: 1. Sınai mülkiyet sahibi taraflarla işbirlikleri geliştirilerek bu varlıkların değerlemesi başta olmak üzere, ticarileştirme sürecinde ihtiyaç duyulan çeşitli teknik destekler sağlanacaktır. 2.Yüksek sayıda sınai mülkiyet varlığı içeren portföy belirlenerek ticarileştirmeye konu olabilecek patentlerin değerleme ihtiyacı tespit edilecektir. 3. Beş kuruluşa ait sınai mülkiyet portföyünün değerlendirmesi yapılacaktır.

Tedbir 567.4. Sınai mülkiyet haklarından elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir.: Tedbir 567.6. Sanayicilerin ve yatırımcıların fikri mülkiyet sahipleriyle etkileşimi artırılacaktir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Sınai mülkiyet haklarından elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik uluslararası uygulamalar incelenerek konu hakkında rapor hazırlanacaktır.: 1. Sınai mülkiyet hak sahiplerinin buluşlarını tanıtmak ve ticarileştirme faaliyetlerine aracılik yapmak üzere buluş tanıtım etkinlikleri yapılacaktır. 2. İstanbul ve Kocaeli'de yer alan paydaşlarla yürütülecek olan ilkaşama firmalarına yönelik proje çerçevesinde sınai mülkiyet hak sahipleri ile yatırımcılar bir araya getirilecektir.

Tedbir 567.4. Sınai mülkiyet haklarından elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir.: Tedbir 567.7. Ticarileşme potansiyeli yüksek patentlerin ulusal ve uluslararası düzeyde tanıtımına yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Sınai mülkiyet haklarından elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik uluslararası uygulamalar incelenerek konu hakkında rapor hazırlanacaktır.: 1. TÜRKPATENT tarafindan ulusal ve uluslararasi fuarlarda açılacak stantlarda buluş sahiplerinin buluşlarını sergilemelerine imkân sağlanacaktır.

Tedbir 567.4. Sınai mülkiyet haklarından elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir.: Tedbir 567.8. Patentlerin ticarileşme sürecinde kullanılmak üzere pazar araştırması araçları geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Sınai mülkiyet haklarından elde edilen gelirin ölçülmesine yönelik uluslararası uygulamalar incelenerek konu hakkında rapor hazırlanacaktır.: 1. Küresel düzeyde kullanılan araç ve veri tabanları araştırılarak, değerleme ve ticarileştirme süreçlerinde ihtiyaç duyulan bilgi ve raporlara ilişkin veri seti oluşturulacaktır. 2. Fikri mülkiyet profesyonellerinin kullanımi için yerli pazar araştırma uygulaması geliştirilecektir.

Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varlıklarıyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki işlemlerle ilgili süreçler sadeleştirilerek bu işlemlerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.: Tedbir 567.10. Ülkemizin ihracat potansiyeli yüksek coğrafi işaretli ürünleri için uluslararası markalaşma stratejileri geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Hukuki işlemlerle ilgili süreçlerin sadeleştirilmesi için mevcut durum tespiti yapılarak mevzuat hükümleri ve prosedürler gözden geçirilecektir. 2. Uygulamadaki ihtiyaçlar tespit edilerek, işlem süreçlerinin iyileştirilmesi konusundaki talep ve öneriler değerlendirilecektir. 3. Sicil kayıt sisteminin geliştirilmesi için alternatif uygulamalar tespit edilecektir.: 1. AB'ye ihracat potansiyeli en yüksek olan ürünlerin tespitine yönelik istatistiki veri toplanacaktır. 2. AB'ye başvurusu yapılacak coğrafi işaretler seçilerek AB başvurularını gerçekleştirecek kurumlar belirlenecektir. 3. AB başvurularını yapacak kurumlara, başvuruların hazırlanmasına ilişkin teknik destek sağlanacaktır.

Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varlıklarıyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki işlemlerle ilgili süreçler sadeleştirilerek bu işlemlerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.: Mevzuat ve uygulamalar teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.569)

Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varlıklarıyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki işlemlerle ilgili süreçler sadeleştirilerek bu işlemlerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.: Tedbir 569.1. Mevzuat ve uygulamalar teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Hukuki işlemlerle ilgili süreçlerin sadeleştirilmesi için mevcut durum tespiti yapılarak mevzuat hükümleri ve prosedürler gözden geçirilecektir. 2. Uygulamadaki ihtiyaçlar tespit edilerek, işlem süreçlerinin iyileştirilmesi konusundaki talep ve öneriler değerlendirilecektir. 3. Sicil kayıt sisteminin geliştirilmesi için alternatif uygulamalar tespit edilecektir.: 1. Eser, Icra, Yapim ve Yayınların Kullanılması ve/veya İletilmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkinda Yönetmelik güncellenecektir.

Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varlıklarıyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki işlemlerle ilgili süreçler sadeleştirilerek bu işlemlerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.: Bitki ıslahçı hakları sisteminin etkinliği artırılacak ve ülkemiz ıslah çeşitlerinin uluslararası alana çıkarılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.570)

Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varlıklarıyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki işlemlerle ilgili süreçler sadeleştirilerek bu işlemlerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.: Tedbir 570.2. Bitki islahçı hakları alanında faaliyet gösteren uluslararası kuruluşlarla işbirliği geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Tarım ve Orman Bakanlığı (S)
1. Hukuki işlemlerle ilgili süreçlerin sadeleştirilmesi için mevcut durum tespiti yapılarak mevzuat hükümleri ve prosedürler gözden geçirilecektir. 2. Uygulamadaki ihtiyaçlar tespit edilerek, işlem süreçlerinin iyileştirilmesi konusundaki talep ve öneriler değerlendirilecektir. 3. Sicil kayıt sisteminin geliştirilmesi için alternatif uygulamalar tespit edilecektir.: 1. Uluslararası kuruluşlara üyelik işlemlerinin gerçekleştirilmesi ve Uluslararası Yeni Bitki Çeşitlerinin Korunması Birliği Sözleşmesi kapsamında faaliyetler yürütülecektir.

Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varlıklarıyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki işlemlerle ilgili süreçler sadeleştirilerek bu işlemlerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.: Fikri mülkiyet haklarına yönelik destekleme sistemi yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Plani p.571)

Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varlıklarıyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki işlemlerle ilgili süreçler sadeleştirilerek bu işlemlerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.: Tedbir 571.1. Sanayi kuruluşlarının sınai mülkiyet çıktılarının artırılması için destek ve stratejilerin oluşturulması sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Hukuki işlemlerle ilgili süreçlerin sadeleştirilmesi için mevcut durum tespiti yapılarak mevzuat hükümleri ve prosedürler gözden geçirilecektir. 2. Uygulamadaki ihtiyaçlar tespit edilerek, işlem süreçlerinin iyileştirilmesi konusundaki talep ve öneriler değerlendirilecektir. 3. Sicil kayıt sisteminin geliştirilmesi için alternatif uygulamalar tespit edilecektir.: 1. Sanayi kuruluşlarının sınai mülkiyet çıktılarının artırılması için bilgilendirme ve danışmanlık hizmeti verilecektir.

Tedbir 567.9. Fikri mülkiyet varlıklarıyla ilgili devir, lisans, teminat, rehin gibi hukuki işlemlerle ilgili süreçler sadeleştirilerek bu işlemlerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.: Tedbir 571.3. TÜBITAK 1702 programı kapsamındaki desteklerin geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Hukuki işlemlerle ilgili süreçlerin sadeleştirilmesi için mevcut durum tespiti yapılarak mevzuat hükümleri ve prosedürler gözden geçirilecektir. 2. Uygulamadaki ihtiyaçlar tespit edilerek, işlem süreçlerinin iyileştirilmesi konusundaki talep ve öneriler değerlendirilecektir. 3. Sicil kayıt sisteminin geliştirilmesi için alternatif uygulamalar tespit edilecektir.: 1. Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Programının özel sektör tarafindan etkin kullanılabilmesi için eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 571.4. Standarda esas patent süreçlerinin desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 571.5. Telif haklarina dayalı kültür endüstrileri ile toplu hak yönetim kuruluşlarının kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik özel destek programları oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Bilgi ve iletişim teknolojileri ile yeşil dönüşüm alanında Standarda Esas Patentler (SEP) konusunda kamuoyu, ilgili kamu kurumları, üniversiteler ve ilgili sektörlerde bilincin artırılmasına yönelik etkinlik düzenlenecektir. 2. SEP'e dâhil edilebilecek nitelikte patentlerin geliştirilmesine yönelik yapılacak çalışmaların ortaya çıkması için çalıştay düzenlenecektir. . Türkiye'ye giriş yapmış veya Türkiye orijinli patentlere ilişkin bilgilerin yer aldığı bir SEP veri tabanı oluşturulacaktır.: 1. Meslek birliklerinin kurumsal kapasitelerinin, ihlallerde dava süreçlerinin ve lisanslama faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik projeler desteklenecektir.

Tedbir 571.4. Standarda esas patent süreçlerinin desteklenmesi sağlanacaktır.: Tedbir 571.6. Fikri mülkiyet varliklarının değerlemesine ve ticarileştirilmesine yönelik devlet yardımları gözden geçirilecek, kullanımı yaygınlaştırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Bilgi ve iletişim teknolojileri ile yeşil dönüşüm alanında Standarda Esas Patentler (SEP) konusunda kamuoyu, ilgili kamu kurumları, üniversiteler ve ilgili sektörlerde bilincin artırılmasına yönelik etkinlik düzenlenecektir. 2. SEP'e dâhil edilebilecek nitelikte patentlerin geliştirilmesine yönelik yapılacak çalışmaların ortaya çıkması için çalıştay düzenlenecektir. . Türkiye'ye giriş yapmış veya Türkiye orijinli patentlere ilişkin bilgilerin yer aldığı bir SEP veri tabanı oluşturulacaktır.: 1. İlkaşama firmaların sınai mülkiyet bilincinin ve inovasyon kapasitesinin artırılması, sınai mülkiyet portföylerinin değerlemesinin yapılması ve buluşların ticarileştirmesine aracılik faaliyetleri yürütülmesi amacıyla olușturulan proje kapsamında iş paketleri ve proje takvimi oluşturulacaktır. 2. Mevcut ilkaşama firma portföyünün yanı sıra proje duyurusuna çıkılarak uygun ilkaşama firmalar desteklenecektir. 3. Temel düzeyde sınai mülkiyet bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 4. İlkaşama firmalara periyodik ziyaretler gerçekleştirilerek her bir firmanın yol haritası belirlenerek eylem planları hazırlanacaktır.

Tedbir 571.7. Türkçe ibareli markaların uluslararası düzeyde markalaşması teşvik edilecektir.: Fikri mülkiyet alanında her düzeyde nitelikli insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.572)

Tedbir 571.7. Türkçe ibareli markaların uluslararası düzeyde markalaşması teşvik edilecektir.: Tedbir 572.1. Fikri ve Sinai Haklar İhtisas Mahkemelerinin personel kapasitesi ve kalitesi geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Adalet Bakanlığı (S)
1. Esas unsuru Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğünde bulunan ifadeleri içeren marka ibareleri için Madrid Protokolü kapsamında WIPO'ya sunulacak uluslararası başvurulara ve sonraki işlemlere yönelik destek sağlanacaktır.: 1. Fikri ve Sınai Haklar Mahkemelerinde görev yapan hâkimlere ve personele yönelik hizmet içi eğitim çalışmaları düzenlenecektir.

Tedbir 571.7. Türkçe ibareli markaların uluslararası düzeyde markalaşması teşvik edilecektir.: Tedbir 572.2. Fikri mülkiyet hukuku alanında akademik çalışmaların artırıması sağlanacaktır. Tedbir 572.3. Akademik
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: YÖK (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Esas unsuru Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğünde bulunan ifadeleri içeren marka ibareleri için Madrid Protokolü kapsamında WIPO'ya sunulacak uluslararası başvurulara ve sonraki işlemlere yönelik destek sağlanacaktır.: 1. Fikri mülkiyet hukuku alanında yeni projeler desteklenecektir. 1. Üniversitelerin atama ve

Tedbir 571.7. Türkçe ibareli markaların uluslararası düzeyde markalaşması teşvik edilecektir.: atama ve yükselme kriterlerinde sinai mülkiyetin kullanılmasına ilişkin mevcut uygulamanın değerlendirilerek güncellenmesi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Esas unsuru Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğünde bulunan ifadeleri içeren marka ibareleri için Madrid Protokolü kapsamında WIPO'ya sunulacak uluslararası başvurulara ve sonraki işlemlere yönelik destek sağlanacaktır.: yükseltme kriterleri arasına sınai mülkiyet başvuru veya yayın yapma yerine sınai mülkiyet tescil, yurt dışı ülke girişleri, ticarileşme gibi yeni kriterlerin getirilmesi veya var olan kriterlerin güçlendirilmesi

Tedbir 571.7. Türkçe ibareli markaların uluslararası düzeyde markalaşması teşvik edilecektir.: Tebdir 572.4. Üniversitelerde ve TTO'larda fikri mülkiyet hakları alanında çalışanların sayısını ve niteliğini artırmaya yönelik destekler sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
1. Esas unsuru Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğünde bulunan ifadeleri içeren marka ibareleri için Madrid Protokolü kapsamında WIPO'ya sunulacak uluslararası başvurulara ve sonraki işlemlere yönelik destek sağlanacaktır.: sağlanacaktır. 1. Teknoloji Transferi Profesyoneli İstihdamı Destekleme Çağrısı altında üniversiteler adına faaliyet gösteren teknoloji geliştirme bölgesi yönetici şirketlerine

Tedbir 571.7. Türkçe ibareli markaların uluslararası düzeyde markalaşması teşvik edilecektir.: Tedbir 572.5. Gümrük personelinin fikri mülkiyet haklarının korunmasına yönelik farkındalığı ve yetkinliği artırılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Esas unsuru Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğünde bulunan ifadeleri içeren marka ibareleri için Madrid Protokolü kapsamında WIPO'ya sunulacak uluslararası başvurulara ve sonraki işlemlere yönelik destek sağlanacaktır.: destek sağlanacaktır. 1. Fikri ve sınai mülkiyet haklarının gümrüklerde korunması kapsamında hak sahipleri ve temsilcileri ile birlikte gümrük personeline yönelik hizmet içi eğitim faaliyetleri

Tedbir 571.7. Türkçe ibareli markaların uluslararası düzeyde markalaşması teşvik edilecektir.: Tedbir 572.6. Fikri mülkiyet alanında çalışan bilirkişiler ve arabulucular ile patent ve marka vekillerinin bilgi ve tecrübelerini artırmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Esas unsuru Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğünde bulunan ifadeleri içeren marka ibareleri için Madrid Protokolü kapsamında WIPO'ya sunulacak uluslararası başvurulara ve sonraki işlemlere yönelik destek sağlanacaktır.: gerçekleştirilecektir. 1. Fikri mülkiyet alanında çalışan bilirkişilerin, arabulucularin ve patent ve marka vekillerinin bilgi ve tecrübelerini artırmaya yönelik ihtiyaçlar belirlenecektir.

Tedbir 572.7. Ülkemizde yerleşik gerçek ve tüzel kişilere uluslararası düzeyde hizmet sunacak fikri mülkiyet profesyoneli ve Avrupa Patent Vekili sayısını artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Kurumsal kapasite geliştirilecek ve işbirliği platformları oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.573)

Tedbir 572.7. Ülkemizde yerleşik gerçek ve tüzel kişilere uluslararası düzeyde hizmet sunacak fikri mülkiyet profesyoneli ve Avrupa Patent Vekili sayısını artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 573.1. Fikri ve Sinai Haklar İhtisas Mahkemelerinin yaygınlaştırılması konusunda ihtiyaç analizi yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Adalet Bakanlığı (S)
1. Sınai mülkiyet etkinliklerinde Avrupa Patent Vekilliği ile ilgili bilgi paylaşılarak kamuoyunda farkındalık oluşturulacaktır. 2. Avrupa Patent Vekilliği Sinavi Aday Destekleme Programından yararlanan 10 ulusal patent vekili aday sayisinin artırılmasi için Avrupa Patent Ofisi nezdinde girişimde bulunulacaktır. 3. Avrupa Patent Vekilliğini kazanan vekillerin tecrübelerini aktarması için seminer düzenlenecektir. 4. Kurum internet sitesinde Türk Patent ve Marka Vekillerinin yanı sıra Avrupa Patent Vekillerinin de listesine yer verilmesi sağlanacaktır.: 1. Fikri ve Sınai Haklar Mahkemelerinin iş yükü ve ortalama görülme süreleri dikkate alınarak yeni ihtiyaç durumu belirlenecektir.

Tedbir 572.7. Ülkemizde yerleşik gerçek ve tüzel kişilere uluslararası düzeyde hizmet sunacak fikri mülkiyet profesyoneli ve Avrupa Patent Vekili sayısını artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 573.2. İhtisas mahkemelerindeki hâkim ve savaların görevlerindeki sürekliliğin sağlanması ve yargılama sürelerinin azaltılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Adalet Bakanlığı (S)
1. Sınai mülkiyet etkinliklerinde Avrupa Patent Vekilliği ile ilgili bilgi paylaşılarak kamuoyunda farkındalık oluşturulacaktır. 2. Avrupa Patent Vekilliği Sinavi Aday Destekleme Programından yararlanan 10 ulusal patent vekili aday sayisinin artırılmasi için Avrupa Patent Ofisi nezdinde girişimde bulunulacaktır. 3. Avrupa Patent Vekilliğini kazanan vekillerin tecrübelerini aktarması için seminer düzenlenecektir. 4. Kurum internet sitesinde Türk Patent ve Marka Vekillerinin yanı sıra Avrupa Patent Vekillerinin de listesine yer verilmesi sağlanacaktır.: 1. İhtisas mahkemelerinde görev yapan hâkimler ile ihtisaslaşma gerektiren soruşturmalarda görev yapan savcıların görev öncesi ve süresince meslek içi eğitim almaları sağlanacaktır. 2. Kanunla kurulan ve HSK tarafindan iş dağılımi suretiyle belirlenen ihtisas mahkemelerinin iş yükü ve ortalama görülme süreleri raporlanacaktir. 3. Farkli alanlarda soruşturmaların etkinliğinin sağlanması için ihtisaslaşmanın geliştirilmesi sağlanacaktır. 4. Bazı suç tipleri bakımından soruşturma rehberi hazırlanacaktır.

Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 573.4. Sınai mülkiyete ilişkin veri, istatistik ve içeriklerin raporlanması ve paylaşımı sağlanacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamalarının yaygınlaştırılmasına ilişkin ihtiyaç analizi raporu hazırlanacaktır. 2. İhtiyari arabuluculuk uygulamasına ilişkin farkındalık artırıcı faaliyetler sürdürülecektir.: 1. Sınai mülkiyete ilişkin veri, istatistik ve içeriklerin raporlanması ve paylaşımı konusunda mevcut durum değerlendirmesi yapılarak yeni içeriklerin oluşturulması sağlanacaktır.

Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 573.5. Sınai mülkiyet tescil süreçleri, yapay zekâ teknolojileri kullanılarak hızlandırılacak, karar kalitesi artırılacak ve başarılı uluslararası uygulamalar ülkemize uyarlanacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamalarının yaygınlaştırılmasına ilişkin ihtiyaç analizi raporu hazırlanacaktır. 2. İhtiyari arabuluculuk uygulamasına ilişkin farkındalık artırıcı faaliyetler sürdürülecektir.: 1. Tescil süreçlerinde yapay zeka kullanımı gereksinimleri ve hedef görünümü belirlenerek çözüm planı geliştirilecektir.

Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Yeşil ve dijital dönüşüm alanında geliştirilecek yerli ve milli teknolojilerin uluslararası düzeyde etkin korunması ve ticarileşmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.574)

Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 574.1. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında patent verilerine dayali teknoloji eğilim raporları hazırlanarak araştirmacıların ve girişimcilerin kullanımına sunulacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamalarının yaygınlaştırılmasına ilişkin ihtiyaç analizi raporu hazırlanacaktır. 2. İhtiyari arabuluculuk uygulamasına ilişkin farkındalık artırıcı faaliyetler sürdürülecektir.: 1. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında yapılan ve yayımlanan ulusal ve uluslararası patent başvuru verileri analiz edilerek mevcut durum ve eğilim raporu hazırlanacaktır.

Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 574.2. Yeşil ve dijital dönüşüm alanındaki patent başvurularına yönelik "hızlı inceleme süreçleri" geliştirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamalarının yaygınlaştırılmasına ilişkin ihtiyaç analizi raporu hazırlanacaktır. 2. İhtiyari arabuluculuk uygulamasına ilişkin farkındalık artırıcı faaliyetler sürdürülecektir.: 1. Yeşil ve dijital dönüşüm alanındaki patent başvurularının ve araștırma raporlarınin düzenlenmesine öncelik verilecektir. 2. Yeşil ve dijital dönüşüm alanındaki patent başvurularina yönelik inceleme kılavuzu oluşturulacaktır. 3. Yeşil ve dijital dönüşüm alanındaki patent başvurularını inceleyen insan kaynağı kapasitesi artırılacaktır.

Tedbir 573.3. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 574.3. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında faaliyet gösteren girişimlerin fikri mülkiyet yönetim kapasiteleri artırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
1. Fikri mülkiyet uyuşmazlıklarının çözümünde arabuluculuk ve tahkim uygulamalarının yaygınlaştırılmasına ilişkin ihtiyaç analizi raporu hazırlanacaktır. 2. İhtiyari arabuluculuk uygulamasına ilişkin farkındalık artırıcı faaliyetler sürdürülecektir.: 1. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında faaliyet gösteren ilkaşama firmalar için proje duyurusuna çıkılarak başvurular alınacaktır.

Tedbir 574.4. Bilgisayar uygulamalı buluşlarla ilgili bilişim sektörüne yönelik bilgilendirme ve farkindalik: faaliyetleri yürütülecektir.
2. Temel düzeyde sınai mülkiyet konularını içerecek şekilde bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında faaliyet gösteren ilkaşama firmalara ziyaretler gerçekleştirilecek, her bir firmanın yol haritası belirlenecek ve eylem planları hazırlanacaktır. 1. Bilgisayar uygulamalı buluşlarla ilgili bilişim: sektöründe faaliyet gösteren ilkaşama firmaların sınai mülkiyet bilincinin ve yenilik kapasitesinin artırılmasına yönelik proje uygulanacaktır. 2. Temel düzeyde sınai mülkiyet konularını içerecek şekilde bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. Projeye katılan bilişim sektöründe faaliyet gösteren her bir ilkaşama firmanın yol haritası belirlenecek ve bu yol haritası üzerinden eylem planları hazırlanacaktır.

Tedbir 574.4. Bilgisayar uygulamalı buluşlarla ilgili bilişim sektörüne yönelik bilgilendirme ve farkindalik: Tedbir 574.5. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında geliştirilen teknolojilerin etkin takibi için akademisyen ve araştırmacılara yönelik Otomatik Patent Takip Sistemi geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜRKPATENT
2. Temel düzeyde sınai mülkiyet konularını içerecek şekilde bilgilendirme semineri düzenlenecektir. 3. Yeşil ve dijital dönüşüm alanında faaliyet gösteren ilkaşama firmalara ziyaretler gerçekleştirilecek, her bir firmanın yol haritası belirlenecek ve eylem planları hazırlanacaktır. 1. Bilgisayar uygulamalı buluşlarla ilgili bilişim: 1. TÜRKPATENT veritabanında yer alan yeşil ve dijital dönüşüm alanında geliştirilen teknolojilere ait buluşların tespiti yapılacaktır. 2. İnternet servis aracılığıyla alanlarına göre özelleştirilmiş akademisyen ve araştırmacıların iletişim bilgileri oluşturulacak sisteme eklenecektir. 3. TÜRKPATENT veritabanindan temin edilen verilerin, akademisyen ve araştırmacılara otomatik olarak bildirimi yapılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yeşil ve dijital dönüşümle ilgili tescilli ve geçerli patent sayısı
Birim: Adet
2022: 2 520
2023(1): 3 000
2024(2): 3 800

Performans Göstergeleri: Türkiye orijinli uluslararası patent başvuru sayısı
Birim: Adet
2022: 1 771
2023(1): 1 850
2024(2): 2 400

Performans Göstergeleri: Avrupa Birliğinde Tescilli Coğrafi İşaret Sayısı
Birim: Adet
2022: 8
2023(1): 16
2024(2): 30

Performans Göstergeleri: Meslek Birliği Telif Geliri
Birim: Milyon TL
2022: 496
2023(1): 850
2024(2): 1 400
Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Telif Hakları Genel Müdürlüğü, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program.


2.2.3.6. Bilgi ve İletişim Teknolojileri 
a) Mevcut Durum 
Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörünün gelişimi, bu sektörün GSYH'ye yapacağıdoğrudan katkının yanı sıra, diğer sektörlerin gelişimi için de kritik önemdedir. BiT ürün ve hizmetlerinin diğer sektörlere nüfuzu, ekonominin geneli ve tüm sektörler için yenilikçiliğin geliştirilmesini ve verimlilik artışı elde edilmesini mümkün kılmaktadır.
Elektronik Haberleşme 
Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Haziran 2023 itibarıyla 185 alternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmecilerin son bir yılda yapmış oldukları 47 bin km fiber altyapı yatırımı ile genel fiber uzunluğu yüzde 9,6artış göstererek 2023 yılı ikinci çeyrek itibarıyla 536.007 kmye ulaşmıştır.
Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti pazar payıHaziran 2022 itibarıyla yüzde 60,9 iken bu oran Haziran 2023 itibarıyla yüzde 56,6 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde 7,5 seviyesinde yatay seyir izlemiştir. Yerleşik işletmelerin sabit genişbant pazarındaki payı Haziran 2023'te yüzde 56,8 iken söz konusu oran AB'de Temmuz 2021'de yüzde 38,7 olmuştur. Türkiye'de sabit genişbant erişim pazarındaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kıyaslandığında düşük kalmakta, bu alandaki düzenlemelerin daha etkin şekilde uygulanması gerekliliği devam etmektedir.

Haziran 2023 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı91,3 milyon olup 2016 yılında sunulmaya başlanan 4.5G hizmeti aktif abone sayısı ayni dönemde 67,7 milyona yaklaşmıştır. Haziran 2022 itibarıyla 71 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 4'lük artışla Haziran 2023'te 73,9 milyona yükselmiştir.
Toplam genişbant abone sayısi, bir yılda yüzde 4 artış göstererek Haziran 2023'te 93,1milyona ulaşmıştır. Haziran 2023 itibarıyla genişbant abone yoğunluğu Türkiye için yüzde 109,1 iken bu oran OECD ülkelerinde Aralik 2022 itibarıyla yüzde 162,8'dir. Ayrıca genişbant bağlantılar üzerinden sunulan IPTV hizmeti abone sayısı Haziran 2022'deki 2.157.050seviyesinden yüzde 6,8 artış göstererek Haziran 2023'te 2.304.434'e ulaşmıştır. 5G ve ötesi çalişmalarinı koordine etmek amacıyla kurulan 5GTR forumunda test çalişmalarısürdürülmektedir.

Türkiyenin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikasına paralel olarak hem televizyon yayıncılığı hem de veri iletişimi için kullanılmak üzere TüRKSAT 5A ve 5B uyduları hizmete alınmıştır. Ayrıca yerli uydu üretimine yönelik çalışmalar kapsamında Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiye'nin ilk yerli uydusu TüRKSAT 6A'nın test çalışmaları son aşamaya gelmiş, fırlatılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.


Bilgi Teknolojileri 
Eylül 2023 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 9.736 firmanın yüzde 55'i BİT alanında faaliyet göstermektedir. Aynı dönem itibarıyla, faaliyette olan 1.298 ArGe merkezinden 222'si ve 326 tasarım merkezinden yedisi BiT alanında faaliyet göstermektedir.

2021-2025 Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi çalışmaları Yönlendirme Kurulu koordinasyonunda sürdürülmektedir.

Siber güvenlik sektörü, hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakın ilişkisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TÜBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Başkanlığıişbirliğiyle geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmuş olup üniversitelerin de ekosisteme dâhil edilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu çalışmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda, işbirliğine dayalı olarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Dijital Dönüşüm Ofisi ve Savunma Sanayii Başkanlığı arasında 1 Şubat 2021 tarihinde imzalanan protokolle her iki kurumun da yürütücüsü olduğu kümelenmeye dâhil olan 248 firma Ekim 2023itibarıyla 344 ürün ve 651 hizmetle faaliyet göstermektedir.

Siber güvenlik alanında yerli sektörün gelişmesini sağlamak amacıyla Dijital Dönüşüm Ofisi koordinasyonunda teşvik sistemini ve kamu alımlarını bütünleştirmeye, yerli siber güvenlik ürünlerinin olgunluk seviyelerini belirleyip kademeli olarak iyileştirmeye ve yaygınlaştırmaya yönelik çalışmalara başlanmıştır.

TABLO II: 26- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 
Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): 86 289
2021: 90 298
2022: 92 250
2023 (1): 95 000

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): 101,9
2021: 105,9
2022: 107,3
2023 (1): 109,2

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Genişbant Abone Sayısı (Bin)
2021: 88 165
2022: 90 650
2023 (1): 95 500
2024 (1): 100 000

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): Genişbant Abone Yoğunluğu (Yüzde)
2021: 104,1
2022: 106,3
2023 (1): 111
2024 (1): 115

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): Kablo TV Abone Sayısı (Bin)
2021: 1 415
2022: 1 439
2023 (1): 1 450
2024 (1): 1 500

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): İnternet Kullanan Bireylerin Oranı (Yüzde)
2021: 82,6(2)
2022: 85(2)
2023 (1): 87,1(2)
2024 (1): 90

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): İnternet Erişimine Sahip Hane Oranı (Yüzde)
2021: 92(3)
2022: 94,1(3)
2023 (1): 95,5(3)
2024 (1): 97,5

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): İnternet Erişimine Sahip Girişimlerin Oranı (Yüzde)
2021: 95,3(4)
2022: 96(4)
2023 (1): 96(4)
2024 (1): 98,4

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): BİT Pazar Büyüklüğü (Milyar Dolar)
2021: 22,2
2022: 20,3
2023 (1): 22,6
2024 (1): 23,6

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): - Telekomünikasyon
2021: 10,4
2022: 7,9
2023 (1): 9,7
2024 (1): 11

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): - Bilgi Teknolojileri
2021: 11,8
2022: 12,4
2023 (1): 12,9
2024 (1): 12,6

Mobil Telefon Abone Sayısı (Bin): İnternetten Aliışveriş Yapanların Oranı (Yüzde) (5)
2021: 44,3
2022: 46,2
2023 (1): 49,5
2024 (1): 53
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, TÜİK, IDC, Bankalararası Kart Merkezi 
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) TüłK 16-74 yaş arası nüfus verisidir.

(3) TÜIK verisidir.

(4) Seçilmiş sektörlerde 10 ve üzeri çalışanı olan girişimler bazında olup TüİK verisidir.
(5) İnternet üzerinden kişisel kullanım amacıyla satınalma oranıdır.

TÜİK İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre 2022 yılı ikinci çeyreğinde 251bin kişi olan BİT sektöründeki istihdam sayısı 2023 yılının aynı döneminde 308 bin kişiye yükselmiştir.


2023 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananlar yüzde 87,1'e ulaşırken bu oran kadınlarda yüzde 83,3, erkeklerde yüzde 90,9 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı 2022'de yüzde 94,1 iken 2023'te yüzde 95,5'e yükselmiştir.
2023 yıli Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahip girişimler içinde sabit genişbant internet bağlantısına ve internet erişimine sahip olan girişimlerin orani, sırasıyla yüzde 92,4 ve yüzde 96 olarak gerçekleşmiştir. Internet sayfasına sahip girişimlerin oranı 2022 yılında yüzde 51,2seviyesinden 2023 yılında yüzde 55,9'a yükselmiştir. Yapay zekâ teknolojisi kullanan girişimlerin oranı ise 2022 yılında yüzde 3,5 olarak gerçekleşirken bu oran 2023 yılında yüzde 5,5 olarak gerçekleşmiştir.

Kişisel Verileri Koruma Kurumu tarafından, faaliyete geçtiği 2017 yılından itibaren idari içtihat niteliğinde 17 kurul kararı ve sekiz ilke kararı yayımlanmıştır. Ayrıca Kişisel Verileri Koruma Kurulu tarafından, 85,5 milyon TL'si 2022 yılında olmak üzere 2017 yıliından bu yana toplam 152,7 milyon TL idari para cezasi uygulanmıştir.

Yayıncılık 
Eylül 2023 itibarıyla, karasal ortamdan geçici yayın hakkına sahip televizyon yayın hizmeti sunan 167, radyo yayın hizmeti sunan 947 medya hizmet sağlayıcı bulunmaktadır.Uydu ortamından yayın lisansına sahip 311 televizyon ve 100 radyo bulunurken, kablo ortamindan ise 154 televizyon ve 16 radyo hizmet sunmaktadır.
Radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerini internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarının yayın lisansi, bu yayınları internet ortamından iletmek isteyen platform işletmecilerinin ise yayın iletim yetkisi alma zorunluluğu mevcuttur. Bu kapsamda, 17 platform işletmecisinin yayın iletim yetkisi ve internet ortamından yayın hizmeti sunan 36 kuruluşun televizyon, 11 kuruluşun radyo, 42 kuruluşun ise isteğe bağlıyayıncılik hizmeti lisansı bulunmaktadır.

b) Amaç
Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yerli katma değerin artırılmasi, bu teknolojilerin etkin ve yaygın kullanılması yoluyla ekonomide verimliliğin ve rekabetçiliğin sağlanması ve orta vadede teknolojide dışa bağımlılığın azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Teknolojik gelişmeler ışığında kamu ve özel sektör eliyle işletilen elektronik haberleşme altyapılarının rekabetçiliği ve sürdürülebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.576)

Politika/Tedbir: Tedbir 576.1. Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanarak yürürlüğe konulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK,Rekabet Kurumu, STK1ar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Planına yönelik taslak belge çalışmaları ilgili kamu kurum ve kuruluşları ve sektör paydaşlarıyla birlikte yürütülecektir.

Tedbir 576.3. Paydaşlarla işbirliği içerisinde rekabetin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktır.: Yüksek hızlı, kaliteli, güvenli ve uygun maliyetli erişim imkânı sunan sabit ve mobil genişbant altyapıları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.577)

Tedbir 576.3. Paydaşlarla işbirliği içerisinde rekabetin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktır.: Tedbir 577.1. Elektronik haberleşme sektöründe rekabetin güçlendirilmesi amacıyla altyapı kurulumuna ilişkin izin ve geçiş hakkı, altyapının ortak kullanimı ve tesis paylaşımı süreçleri iyileştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
1. Şebekeler üstü hizmetlere yönelik çalışma yürütülecektir.: 1. Pasif altyapı kurulumunun kolaylaştırılması ile geçiş hakkı izinlerine ilişkin ödenecek bedellerin yeknesak hale getirilmesi çalışmaları kapsamında yasal düzenleme yapılacaktır. . Referans teklifler ile ilgili usul ve esaslar gözden geçirilecektir.

Tedbir 576.3. Paydaşlarla işbirliği içerisinde rekabetin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktır.: Tedbir 577.2. Elektronik haberleşme işletmecileri üzerindeki kamusal yükler hafifletilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, BTK
1. Şebekeler üstü hizmetlere yönelik çalışma yürütülecektir.: 1. Elektronik haberleşme işletmecileri üzerindeki kamusal yüklerin mali boyutunun ortaya konacağı bir rapor hazırlanacaktır.

Tedbir 576.3. Paydaşlarla işbirliği içerisinde rekabetin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktır.: Tedbir 577.3. Internet Değişim Noktası (İDN) kurulmasına yönelik usul ve esaslar belirlenecek, IDN kurulumu gerçekleştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
1. Şebekeler üstü hizmetlere yönelik çalışma yürütülecektir.: 1. Internet Değişim Noktası (İDN) kurulumu için gerekli mevzuat çalişmaları yapılacaktır.

Tedbir 576.3. Paydaşlarla işbirliği içerisinde rekabetin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktır.: Tedbir 577.5. Olasi afet durumlarında kesintisiz iletişime imkân verecek şekilde elektronik haberleşme hizmetlerinin sunulmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
1. Şebekeler üstü hizmetlere yönelik çalışma yürütülecektir.: 1. Afet Haberleşme Grubu Planı gerçekleşen afetler sonrası oluşan ihtiyaçlar çerçevesinde güncellenecektir.

Tedbir 576.3. Paydaşlarla işbirliği içerisinde rekabetin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktır.: Genişbant altyapıları, ticari olarak ulaştırılamayan bölgelerde devlet desteğiyle kurulup işletilecektir. (Kalkınma Planı p.578)

Tedbir 576.3. Paydaşlarla işbirliği içerisinde rekabetin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktır.: Tedbir 578.1. Bölgesel farklılıklar dikkate alınarak altyapıların geliştirilemediği bölgelerde genişbant altyapı kurulumu teşvik edilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
1. Şebekeler üstü hizmetlere yönelik çalışma yürütülecektir.: 1. Fiber altyapı açısından desteklenmesi öngörülen yerlerin belirlenmesi, ilgili etki analizi çalışmalarının yapılması, destek ve teşvik yöntemleriyle ilgili alternatiflerin ortaya konulması ve maliyetin tespit edilmesine ilişkin bir rapor hazırlanacaktır.

Tedbir 576.3. Paydaşlarla işbirliği içerisinde rekabetin güçlendirilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktır.: Tedbir 578.2. Altyapısi bulunmayan yerleşim yerlerinde mobil haberleşme altyapısı kurulumları sürdürülecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK, TÜRKSAT
1. Şebekeler üstü hizmetlere yönelik çalışma yürütülecektir.: 1. Mobil haberleşme altyapısının olmadığı yerleşim yerlerine altyapı kurulması kapsamında projenin 3. fazı çerçevesinde bin yerleşim yerine mobil ses ve internet hizmeti götürülecektir.

2. Evrensel hizmet kapsamında kurulmuş ve teknolojik ömrünü tamamlamış olan sabit haberleşme altyapısının mobil haberleşme sistemlerine dönüştürülmesine yönelik adımlar belirlenerek uygulama başlatılacaktır.: 1. Yazılım sektörüne yönelik envanter çalışması tamamlanacaktir. 2. Türkiye Yazılım Envanteri geliştirilecek portal marifetiyle açık veri olarak paylaşılacaktır.

2. Evrensel hizmet kapsamında kurulmuş ve teknolojik ömrünü tamamlamış olan sabit haberleşme altyapısının mobil haberleşme sistemlerine dönüştürülmesine yönelik adımlar belirlenerek uygulama başlatılacaktır.: 1. Bulut hizmetleri, Kamu Bilişim Hizmet Alımi Kapsamında Katılımcıların Yetkilendirilmesi Hakkında Yönetmelik kapsamına alinacaktır.

2. Evrensel hizmet kapsamında kurulmuş ve teknolojik ömrünü tamamlamış olan sabit haberleşme altyapısının mobil haberleşme sistemlerine dönüştürülmesine yönelik adımlar belirlenerek uygulama başlatılacaktır.: 1. Teknolojik gelişmeler ve Milli Teknoloji Hamlesi doğrultusunda belirtilen mevzuat düzenlemeleri yapılarak uygulama süreçleri takip edilecektir. 2. Uygulama süreçlerinden elde edilen bilgilerle iyileştirme, kapsam genişletme çalışmaları yapılacaktır. 3. Farkındalık faaliyetleri yürütülecektir.

2. Evrensel hizmet kapsamında kurulmuş ve teknolojik ömrünü tamamlamış olan sabit haberleşme altyapısının mobil haberleşme sistemlerine dönüştürülmesine yönelik adımlar belirlenerek uygulama başlatılacaktır.: 1. 5G, 6G ve ötesi haberleşme teknolojileri kapsamında Avrupa Tedarik Zincirinin Oluşturulması ve 5G-Mobix projeleri kapsamında planlanan faaliyetler yürütülecektir.

Yeni nesil mobil haberleşme teknolojilerine geçişin etkin bir şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): Tedbir 580.2. Geçmiş yetkilendirmelerde kazanilan deneyimle birlikte kullanıcı ihtiyaçları ve sektörel gelişmelere uygun şekilde uluslararası gelişmeler çerçevesinde yerli haberleşme altyapılarının kurulumu gözetilerek 5G'ye yönelik yetkilendirme çalışmaları tamamlanacak, 6G'ye yönelik ulusal ve uluslararasi çalışmalar takip edilecektir.

Yeni nesil mobil haberleşme teknolojilerine geçişin etkin bir şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): Tedbir 580.3. Başta alçak yörünge uydular olmak üzere uydu üzerinden sağlanan genişbant hizmetlerinin yapılacak düzenlemeler çerçevesinde tüm yurtta sunulmasina yönelik faaliyetler yürütülecek, yerlileştirmeye yönelik çalışmalar başlatılacaktır.

Yeni nesil mobil haberleşme teknolojilerine geçişin etkin bir şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): Ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik stratejik, düzenleyici ve teknolojik çalışmalar gerçekleştirilecek, kurumsal yapılanma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.581)

Yeni nesil mobil haberleşme teknolojilerine geçişin etkin bir şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): Tedbir 581.1. Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planı yeni nesil siber tehditler ve teknolojik gelişmeler çerçevesinde güncellenecektir.

Yeni nesil mobil haberleşme teknolojilerine geçişin etkin bir şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): Tedbir 581.2. AB'nin Şebeke ve Bilgi Güvenliği Direktifi (NIS2) ile siber güvenlik alanındaki yeni çalişmaları ve uluslararasi alanda en iyi uygulamalar dikkate alınarak ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, BTK, Kişisel Verileri Koruma Kurumu, İlgili Tüm Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
4. Hazırlık çalışmaları devam eden Ulusal siber güvenlik çatı mevzuatı ile ilişkili olarak ihtiyaç duyulan ikincil düzenlemeler belirlenecektir. 5. Uzaktan imza hizmetine yasal altyapı teşkil etmek üzere 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu ve ilgili diğer mevzuata dönük çalışmalar yürütülecektir. 6. Uzaktan imza hizmetinin kamu kurumlarında ve özel sektörde kullanımının yaygınlaştırılması için farkındalık çalışmaları yapılacaktır.: 1. Ulusal siber güvenlik organizasyonundaki fonksiyon, görev ve sorumlulukları düzenleyen müstakil bir siber güvenlik mevzuatı yayımlanacaktır. 2. 2024-2028 Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planı hazırlık çalışmaları koordine edilerek eylem ve faaliyetlerin dijital ortamda izlenmesine yönelik mekanizma geliştirilecektir. 3. Ulusal siber güvenlik acil durum ve kriz yönetim planının oluşturulmasına yönelik çalışma gerçekleştirilecektir. 4. Siber tehdit istihbaratı paylaşım ağı güçlendirilecektir.

Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, BTK, Kişisel Verileri Koruma Kurumu, İlgili Tüm Kamu Kurum ve Kuruluşları: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK
4. Hazırlık çalışmaları devam eden Ulusal siber güvenlik çatı mevzuatı ile ilişkili olarak ihtiyaç duyulan ikincil düzenlemeler belirlenecektir. 5. Uzaktan imza hizmetine yasal altyapı teşkil etmek üzere 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu ve ilgili diğer mevzuata dönük çalışmalar yürütülecektir. 6. Uzaktan imza hizmetinin kamu kurumlarında ve özel sektörde kullanımının yaygınlaştırılması için farkındalık çalışmaları yapılacaktır.: 1. Siber tehdit istihbarati kaynakları için ihtiyaç analizi yapilacaktir. 2. Olay müdahale ve koordinasyon kapasitesi artırılacaktır. 3. Oltalama alan adlari, zararlı yazılım komuta kontrol merkezleri ve botnetlerin tespitine yönelik çalışmaların yapılabilmesi için yapay zekâ ve büyük veri analitiği destekli siber güvenlik projeleri için çalışmalar başlatılacaktır.

Tedbir 581.5. Ulusal ölçekte siber güvenlik teknik altyapısı güçlendirilecek, altyapının tüm unsurları arasında etkileşim artırılacaktır.: Tedbir 581.6. Kritik altyapılarda bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulmasına yönelik usul ve esaslar belirlenerek hayata geçirilecektir. Tedbir 581.7. İhtiyaç duyulan alanlarda siber
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK
1. Kurum ve kuruluşlarda yer alan ve USOM ile doğrudan koordineli olarak çalışan siber olaylara müdahale ekiplerinin (SOME) olgunluk seviyelerinin belirlenmesi ve geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Kritik altyapılarda bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulmasına yönelik süreç analizi yapılacaktır. 2. Kritik altyapılarda bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulmasına yönelik düzenleme çalışması gerçekleştirilecektir.

Tedbir 581.5. Ulusal ölçekte siber güvenlik teknik altyapısı güçlendirilecek, altyapının tüm unsurları arasında etkileşim artırılacaktır.: güvenlik standartları oluşturulacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofīsi, BTK, TSE Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Kurum ve kuruluşlarda yer alan ve USOM ile doğrudan koordineli olarak çalışan siber olaylara müdahale ekiplerinin (SOME) olgunluk seviyelerinin belirlenmesi ve geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. AB Siber Güvenlik Kanunu kapsamında sertifikasyon mekanizması incelenecek, siber güvenlik ürün, hizmet ve süreçlerine yönelik ihtiyaç duyulan standartlar belirlenecektir. 2. Sanayinin bilgi ve iletişim

Tedbir 581.5. Ulusal ölçekte siber güvenlik teknik altyapısı güçlendirilecek, altyapının tüm unsurları arasında etkileşim artırılacaktır.: (S), Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TÜBİTAK: güvenliği kapsamında hazırlanan rehbere ilişkin maddelerin Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberine derç edilmesi sağlanacaktır. 3. Rehber kapsamında denetime tabi tutulacak kritik işletmelerin belirlenmesine yönelik model geliştirilecektir. 4. Rehber uyarinca denetim süreci ile ilgili hazırlıklar yapılacaktır.

Tedbir 581.5. Ulusal ölçekte siber güvenlik teknik altyapısı güçlendirilecek, altyapının tüm unsurları arasında etkileşim artırılacaktır.: Yerli siber güvenlik ekosisteminin gelişmesi, milli çözümlerin yaygınlaşması ve uluslararası rekabet gücünün artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.582)
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TÜBİTAK: 5. Rehbere ilişkin farkındalık faaliyetleri yürütülecektir. 1. Üniversitelerin siber

Tedbir 581.5. Ulusal ölçekte siber güvenlik teknik altyapısı güçlendirilecek, altyapının tüm unsurları arasında etkileşim artırılacaktır.: Tedbir 582.2. Siber güvenliğe yönelik test altyapıları geliştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanliği, Savunma Sanayii Başkanlığı, TSE
1. Kurum ve kuruluşlarda yer alan ve USOM ile doğrudan koordineli olarak çalışan siber olaylara müdahale ekiplerinin (SOME) olgunluk seviyelerinin belirlenmesi ve geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: güvenlik uygulama ve araştırma merkezleri ile siber güvenlik test yatağı, entegrasyon laboratuvarlarına ilişkin mevcut durum analizi yapılacaktir.

Tedbir 582.3. Başta kamu kurumları olmak üzere yerli siber güvenlik ürünlerinin kullanımı artırılacaktır.: Ülkemizde siber güvenlik bilinci ve nitelikli insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.583)

Tedbir 582.3. Başta kamu kurumları olmak üzere yerli siber güvenlik ürünlerinin kullanımı artırılacaktır.: Tedbir 583.1. Siber güvenlik alanında nitelikli işgücünün yetiştirilmesine ve kariyer olanaklarının iyileştirilmesine yönelik programlar geliştirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlıği, DMO, YÖK, TÜBİTAK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK
1. Siber güvenlik sektörünün gelişimi ve küresel pazarda yer alması için yol haritası hazırlanacaktır.: 1. Nitelikli genç istihdama yönelik siber güvenlik yarışmaları düzenlenecektir.

Tedbir 582.3. Başta kamu kurumları olmak üzere yerli siber güvenlik ürünlerinin kullanımı artırılacaktır.: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, YÖK, CBİKO, MYK, STK'lar
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlıği, DMO, YÖK, TÜBİTAK: 2. Siber güvenlik alanında çalışan personelin meslek standartlarını belirlemeye yönelik işbirliği ve koordinasyon çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 582.3. Başta kamu kurumları olmak üzere yerli siber güvenlik ürünlerinin kullanımı artırılacaktır.: Tedbir 583.3. Sektör ihtiyaçlarına uygun işgücünün yetiştirilmesi amacıyla eğitim içerikleri, niteliği ve ortamı geliştirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlıği, DMO, YÖK, TÜBİTAK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofīsi, TÜBİTAK, BTK
1. Siber güvenlik sektörünün gelişimi ve küresel pazarda yer alması için yol haritası hazırlanacaktır.: 1. Çevrimiçi ve laboratuvar ortamında siber güvenlik eğitimleri gerçekleştirilecektir. 2. BTK Akademi üzerinden çevrim içi siber güvenlik eğitimleri sürdürülecektir 3. Fetih Siber Talimhanede uygulamalı siber güvenlik eğitimleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 582.3. Başta kamu kurumları olmak üzere yerli siber güvenlik ürünlerinin kullanımı artırılacaktır.: Tedbir 583.4. Siber güvenlik alanında toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlıği, DMO, YÖK, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, BTK, TÜBİTAK
1. Siber güvenlik sektörünün gelişimi ve küresel pazarda yer alması için yol haritası hazırlanacaktır.: 1. İlk ve ortaöğretim seviyesinde siber güvenliğe yönelik ders içeriğinin geliştirilmesi çalışmaları yapilacaktır. 2Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberi Uyum ve Denetim süreci ile bilgi güvenliği farkındalığına yönelik eğitim programı oluşturulacaktır. 3. Siber güvenlik farkındalığına yönelik seminer, eğitim, yarışma gibi etkinlikler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 582.3. Başta kamu kurumları olmak üzere yerli siber güvenlik ürünlerinin kullanımı artırılacaktır.: Ulusal ölçekte veri yönetişim çerçevesi belirlenerek gerekli teknik, kurumsal ve mevzuat altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.584)

Tedbir 582.3. Başta kamu kurumları olmak üzere yerli siber güvenlik ürünlerinin kullanımı artırılacaktır.: Tedbir 584.1. Ulusal Veri Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanarak uygulamaya konulacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlıği, DMO, YÖK, TÜBİTAK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Adalet Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kişisel Verileri Koruma Kurumu, TÜIK
1. Siber güvenlik sektörünün gelişimi ve küresel pazarda yer alması için yol haritası hazırlanacaktır.: 1. Veri Yönetişimi Mevcut Durum ve İhtiyaç Değerlendirmesi Raporu hazırlanacaktır. 2. Ulusal Veri Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanacaktır.

Tedbir 584.2. Sınır aşan veri transferlerine ilişkin temel yaklaşım ve kuralları ortaya koyan çalışmalar yapılacaktır.: Ülkemizin veri depolama, işleme ve iletimi faaliyetleri kapsamında dışa bağımlılığı azaltılacak, bölgesel veri merkezi üssü olması için gerekli tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.585)

Tedbir 584.2. Sınır aşan veri transferlerine ilişkin temel yaklaşım ve kuralları ortaya koyan çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 585.1. Veri merkezi hizmeti sunan yerli firmaların gelişimini teşvik edecek ve rekabeti etkinleştirecek mekanizmalar oluşturulacaktir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kişisel Verileri Koruma Kurumu: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, BTK, Kişisel Verileri Koruma Kurumu, TÜBİTAK
1.Yurt dışına veri aktarımına ilişkin ulusal politikaların ticareti destekleyici çerçeveye dönüştürülmesi için bir yönetişim yapısı oluşturulacaktır.: 1. Veri merkezi sektörünün gelişmesine imkân veren düzenleyici çerçeve çalışması yürütülecektir.

Tedbir 584.2. Sınır aşan veri transferlerine ilişkin temel yaklaşım ve kuralları ortaya koyan çalışmalar yapılacaktır.: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Adalet Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, TÜBİTAK
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kişisel Verileri Koruma Kurumu: 2. Veri merkezi, bulut bilişim ve platform hizmet sektörlerinin geliştirilmesine yönelik mevzuat yürürlüğe konulacaktır.

Tedbir 584.2. Sınır aşan veri transferlerine ilişkin temel yaklaşım ve kuralları ortaya koyan çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 585.2. Veri merkezlerine yönelik güvenlik ve hizmet sunum standartları geliştirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kişisel Verileri Koruma Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TSE, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK
1.Yurt dışına veri aktarımına ilişkin ulusal politikaların ticareti destekleyici çerçeveye dönüştürülmesi için bir yönetişim yapısı oluşturulacaktır.: 1. Sektörün ihtiyaç duyduğu alanlarda standartlar geliştirilecektir.

Tedbir 584.2. Sınır aşan veri transferlerine ilişkin temel yaklaşım ve kuralları ortaya koyan çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 586.1. "Türkiye Açık Kaynak Platformu" sürdürülebilir ve etkin bir yapıya dönüştürülecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kişisel Verileri Koruma Kurumu: Açık kaynak kodlu yazılım ekosistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.586)
1.Yurt dışına veri aktarımına ilişkin ulusal politikaların ticareti destekleyici çerçeveye dönüştürülmesi için bir yönetişim yapısı oluşturulacaktır.: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi

Tedbir 584.2. Sınır aşan veri transferlerine ilişkin temel yaklaşım ve kuralları ortaya koyan çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 586.2. Açık kaynak teknolojilerin tanıtılması ve eğitim kaynakları sunulması ile vatandaşların hem kullanım hem de geliştirici olarak daha aktif rol alması sağlanacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kişisel Verileri Koruma Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi
1.Yurt dışına veri aktarımına ilişkin ulusal politikaların ticareti destekleyici çerçeveye dönüştürülmesi için bir yönetişim yapısı oluşturulacaktır.: 1. Teknoloji ve bilim fuarlarına katılım sağlanarak açık kaynak teknolojilerin tanıtımı yapılacaktır.

Tedbir 584.2. Sınır aşan veri transferlerine ilişkin temel yaklaşım ve kuralları ortaya koyan çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 586.3. Açık Kaynak Kodlu Yazılim Kümelenmesi kurulacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kişisel Verileri Koruma Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, TÜBİTAK
1.Yurt dışına veri aktarımına ilişkin ulusal politikaların ticareti destekleyici çerçeveye dönüştürülmesi için bir yönetişim yapısı oluşturulacaktır.: 1. Açık kaynak kodlu yazılım alanında faaliyet gösteren firma, STK ve üniversite envanteri çıkarılacaktır. 2. Açık kaynak kodlu yazılım alaninda faaliyet gösteren firmalar arasında yatay işbirliğini tesis eden ve rekabet öncesi işbirliği faaliyetlerinin belirleneceği çalıştaylar düzenlenecektir. 3. Açık kaynak kodlu yazılım kullanımını yaygınlaştırmak üzere eğitim ve farkındalık

KOBİ'lerin dijital dönüşümünde bilgi ve iletişim teknolojilerinin etkin şekilde kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.2. KOBİ'lerin ortak ihtiyaçları merkezi çözümler ve veri paylaşım platformlarından yararlanılarak karşılanacaktır.

KOBİ'lerin dijital dönüşümünde bilgi ve iletişim teknolojilerinin etkin şekilde kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Bilgi ve iletişim teknolojileri sektöründeki insan kaynağını ve niteliğini artırmaya yönelik kamu, üniversite ve STK işbirliği içerisinde programlar oluşturacaktır. (Kalkınma Planı p.588)

KOBİ'lerin dijital dönüşümünde bilgi ve iletişim teknolojilerinin etkin şekilde kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 588.2. Uzaktan ya da yerinde yurt dışına çalışmakta olan yazılımcıların yerli bilişim sektörünün katma değerini artıracak şekilde istihdam edilebilmeleri için önlemler alınacaktır.

KOBİ'lerin dijital dönüşümünde bilgi ve iletişim teknolojilerinin etkin şekilde kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 589.1. Toplumun farklı kesimlerinde dijital becerilerin geliştirilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.

KOBİ'lerin dijital dönüşümünde bilgi ve iletişim teknolojilerinin etkin şekilde kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.587): İleri dijital teknolojilerin geliştirilmesi, yaygınlaştırılması ve bu teknolojileri kullanacak iş gücünün yetiştirilmesini desteklemek amacıyla mekanizmalar kurgulanacaktır. (Kalkınma Plani p.590)

KOBİ'lerin dijital dönüşümünde bilgi ve iletişim teknolojilerinin etkin şekilde kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 590.1. Kamu kurumlarının ve özel sektörün dijital teknolojiler alanında ortak çözümler geliştirecekleri ekosistem güçlendirilecektir.

KOBİ'lerin dijital dönüşümünde bilgi ve iletişim teknolojilerinin etkin şekilde kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Yapay zekâ alanındaki temel teknolojilerin geliştirilmesi desteklenecek ve kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.591) Tedbir 591.1. Kamu, Cumhurbaşkanlığı Dijital 1. Yapay Zekâ Risk Haritası üniversite ve özel sektörün Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve oluşturulacaktır. yapay zekâ alanındaki Teknoloji Bakanlığı, TÜİK işbirlikleri güçlendirilecektir.

Tedbir 591.2. Yapay zekâ alanında uluslararasi işbirlikleri artırılacaktır. Tedbir 591.3. Yapay zekâ: teknolojilerinin doğurduğu ihtiyaçlara yönelik gerekli hukuki düzenlemeler yapılacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital: Dönüşüm Ofisi (S), Adalet Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Türk Patent ve Marka Kurumu, Telif Hakları Genel Müdürlüğü
1. NATO, GPAI ve CAI toplantılarında Yapay Zekâ Etiği çalışmalarına katkı sağlanacaktır.: 1. Yapay zekâ uygulamalarının etik ve hukuki boyutlarını tespit edebilmek; mevcut hukuki düzenlemelerin yapay zekâ kaynaklı sosyoekonomik dönüşüme uyumunu sağlamak ve olası sonuçlarını önceden değerlendirebilmek amacıyla araştırmalar gerçekleştirilecek ve uluslararasi arenada bu alanda yürütülen çalışmalar takip edilecektir. 2. Yapay zekâ teknolojilerinin hukuki ve cezai sorumluluklar üzerindeki etkisi ile dönüşen fikrî mülkiyet hakları konusunda, mevcut mevzuatin güncellenmesine veya ihtiyaç dâhilinde yeni

Tedbir 591.2. Yapay zekâ alanında uluslararasi işbirlikleri artırılacaktır. Tedbir 591.3. Yapay zekâ: düzenlemelerin çıkarılmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Kamu ve özel sektör işbirliği içerisinde, rekabetçi bir ortamda, kaliteli görsel-işitsel içerik üretimi ve ihracatını artırmaya, markalaşmayı sağlamaya, yüksek katma değer

Tedbir 591.2. Yapay zekâ alanında uluslararasi işbirlikleri artırılacaktır. Tedbir 591.3. Yapay zekâ: üretmeye ve sektörün ekonomiye katkısını artırmaya yönelik düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.592) Tedbir 592.6. Türk Dil Konuşan Ülkeler Yayıncılık Düzenleyici Kuruluşları Birliği
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital: RTÜK (S)
1. NATO, GPAI ve CAI toplantılarında Yapay Zekâ Etiği çalışmalarına katkı sağlanacaktır.: 1. Türk Devletleri Yayıncılik Düzenleyici Otoriteleri Forumu (T-BRAF) kurulacaktır.

Tedbir 591.2. Yapay zekâ alanında uluslararasi işbirlikleri artırılacaktır. Tedbir 591.3. Yapay zekâ: oluşturulması için diplomatik girişimler yürütülecektir. Tedbir 592.7. Gelişen medya teknolojilerine yönelik ülkemiz konumlanışının belirlenmesi yönünde çalışmalar
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital: RTÜK (S), BTK
1. NATO, GPAI ve CAI toplantılarında Yapay Zekâ Etiği çalışmalarına katkı sağlanacaktır.: 1. 5G yayıncılık teknolojisinin test ve kullanımıyla ilgili gelişmeler takip edilerek mevcut yayıncılik sistemine uyumu sağlanacaktır.

Tedbir 591.2. Yapay zekâ alanında uluslararasi işbirlikleri artırılacaktır. Tedbir 591.3. Yapay zekâ: yürütülecektir. Tedbir 592.8. Medya okuryazarlığının geliştirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital: RTÜK (S)
1. NATO, GPAI ve CAI toplantılarında Yapay Zekâ Etiği çalışmalarına katkı sağlanacaktır.: 1. Medya okuryazarlığına ilişkin seminer ve eğitimler düzenlenecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Mobil Genişbant Abone Yoğunluğu
Birim: Yüzde
2022: 84
2023(1): 86,8
2024(2): 89,6

Performans Göstergeleri: Fiber Genişbant Abone Yoğunluğu
Birim: Yüzde
2022: $^{6,7}$
2023(1): 7,5
2024(2): 8,3

Performans Göstergeleri: BM-ITU Küresel Siber Güvenlik Endeksinde Türkiye'nin Sıralaması (175 Ülke Arasında)
Birim: Sira
2022: 11
2023(1): 10
2024(2): 10

Performans Göstergeleri: İnternet Kullanım Orani
Birim: Yüzde
2022: 85,0
2023(1): 87,1
2024(2): 90,0

Performans Göstergeleri: Kadınların Internet Kullanım Oranı (3)
Birim: Yüzde
2022: 80,9
2023(1): 83,3
2024(2): 86,5

Performans Göstergeleri: Erkeklerde İnternet Kullanım Orani
Birim: Yüzde
2022: 89,1
2023(1): 90,9
2024(2): 93,0
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 16-74 yaş aralığındaki kadınlar içerisinde internet kullananların oranıdır.

2.2.3.7. Madencilik 
a) Mevcut Durum 
Covid-19 pandemisi 2020 yılında emtia fiyatlarında çok keskin bir düşüşe ve tedarik zinciri problemlerine neden olmuştur. Sonrasında emtía fiyatları yeniden artişa geçerek 2022 yılının ikinci çeyreğinde zirve yapmış ve ardından tekrar düşüş eğilimine geçmiştir.Ham petrol varil fiyatlari Nisan 2020'de 22 dolar düzeyine inmiş, Mayıs 2022'de 120 dolar seviyesine yükselmiş ve sonra tekrar düşüşe geçerek Ekim 2023 itibarıyla 85 dolar seviyesine gelmiştir. Doğal gaz ve kömür fiyatlarında da benzer dalgalanmalar yaşanmıştır.
Enerji fiyatlarındaki bu dalgalanmalar başta metaller olmak üzere madencilik sektörüüretim maliyetlerinin artışını da tetiklemiş ve 2020 yılında sektörde durgunluğa neden olmuştur. 2021 ve 2022 yıllarında dünya piyasalarındaki iyileşme ile üretimde ve ihracattaki hızli toparlanmanın oluşturduğu baz etkisinin 2023 yılında sektörel dış ticaret göstergelerine yansıdığı görülmektedir.

Madencilik sektöründe 2022 yılında üretimde sınırlı bir düşüş görülürken ithalat ve ihracatta artış yaşanmıştır. Ocak-Ağustos 2023 döneminde ithalatta yüzde 39,7, ihracatta yüzde 22,2 azalış, üretimde ise yüzde 5,1 artış gerçekleşmiştir. İhracatta en önemli paya sirasıyla mermer, çinko, bakır, feldspat, krom, kurşun ve bor, ithalatta ise ham petrol ve doğal gaz, taşkömürü, demir ve fosfat sahiptir.

TABLO II: 27- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler 
2019: 1
2020: 1,2
2021: 1,3
2022: 1,4
2023(2): 1,2

2019: 1,5
2020: -1,5
2021: 14,4
2022: -1,1
2023(2): 5,1

2019: 3 195
2020: 2 932
2021: 4 060
2022: 4 622
2023(2): 2 474

2019: -6
2020: -8,4
2021: 38,4
2022: 13,9
2023(2): -22,2

2019: 1,9
2020: 1,7
2021: 1,8
2022: 1,8
2023(2): 1,5

2019: 31 748
2020: 22 334
2021: 40 086
2022: 75 344
2023(2): 31 175

2019: 9,6
2020: -29,5
2021: 79,5
2022: 88
2023(2): -39,7

2019: 15,7
2020: 10,2
2021: 14,8
2022: 20,7
2023(2): 12,6

2019: 643
2020: 721
2021: 722
2022: 841
2023(2): 403

2019: 84
2020: 131
2021: 145
2022: 178
2023(2): 124
Kaynak: TÜIK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB, MTA 
(1) NACE Rev.2 Siniflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi $(2015=100)$ )
(2) Ocak-Ağustos 2023 dönemi 



Yerli enerji kaynaklarına yönelim politikası doğrultusunda linyit kaynaklarına ilişkin yapilmiş ve yapılmakta olan arama yatırımlarının santral kurulumu ile sonuçlanmasi ve bu kaynakların işletmeye alınması halinde madencilik sektörü üretim yatırımlarında önemli artışolacağı beklenmektedir. Diğer taraftan linyit rezervlerimizin değerlendirilmesine yönelik alternatif kullanım alanlarına ilişkin Ar-Ge faaliyetlerine ve üretime yönelik yatırımlara devam edilmektedir. Benzer şekilde, uygulanmakta olan maden işleme tesisi kurulumu şartlıruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen teşvikler ile büyük ölçekli firmaların son dönemde başladıkları altın, demir dışi metal, taş kömürü ve başta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin de madencilik sektörü yatırımlarını ve sektörün katma değerini olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir.

Ham petrol üretimi 2022 yılında bir önceki yıla göre yüzde 4,1 artarak 68.330 varil/gün ortalamayla 3,6 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2022 yılında bir önceki yıla göre yüzde 6,6 artarak 33,4 milyon ton olmuştur. 2022 yılında yurt içi ham petrol üretiminin toplam petrol arzına oranı yüzde 9,7'dir. 2022 yıli doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre yüzde 1,7 azalarak 408 milyon m³ olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatı ise 2022 yılında bir önceki yıla kıyasla yüzde 6,9 azalarak 54,7 milyar m³ olmuştur. 2022 yılında yurt içi doğal gaz üretiminin toplam doğal gaz tüketimine oranı binde 7,6 olarak gerçekleşmiştir.

Enerjide dışa bağımlıliğın azaltiılmasına ve sanayide hammadde ihtiyacının karşilanmasina yönelik kamu kurumlarinca yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama ve üretimine yönelik çalişmalara devam edilmektedir. Denizlerde hidrokarbon aramaları başta olmak üzere, arama yatırımlarının artırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır. Bu kapsamda, karada ve denizde petrol ve doğal gaz arama faaliyetlerine yoğun bir şekilde devam edilmektedir. Önümüzdeki yıllarda gerek Sakarya Doğal Gaz Sahasıgerekse Gabar Petrol Sahasındaki üretim miktarlarının katkısıyla yerli üretilen doğal gaz ve petrol üretiminin önemli ölçüde artması beklenmektedir.

Sakarya Doğal Gaz Sahasındaki 710 milyar $\mathsf{m}^{3}$ rezervin ekonomiye kazandırılmasıamacıyla Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme projesi kapsamında doğal gaz üretimine 2023 yılı itibarıyla başlanmıştır. Projenin 2026 yılında tamamlanmasıyla birlikte yılda yaklaşık 15 milyar m³ doğal gaz üretimine ulaşılması hedeflenmektedir. Sahanın üretime alınmasıyla birlikte ülkemizde tüketilen doğal gazın yerli kaynaklarla karşılanma oranıartacak ve enerji arz güvenliğine önemli katkı sağlanacaktır.

Madencilik sektöründe mevzuatın güncel ihtiyaçlar çerçevesinde yenilenmesi, yatırım ortamının iyileştirilmesi, madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek katma değeri yüksek ara ve uç ürünlere dönüştürülmesi, enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacınıkarşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama faaliyetlerinin artırılması, madencilik faaliyetlerinin diğer sektörlerle eşgüdüm içinde planlanması sürdürülecektir. Bu kapsamda,birbiriyle ilişkili olan orman, tarım, su, maden, jeotermal ve petrol gibi doğal kaynaklarımızın tek noktadan yönetilebilmesi ve bürokratik süreçlerin azaltılması için üst düzeyde kurumsal mekanizma oluşturulması yönünde çalışmalara öncelik verilecektir.
b) Amaç
Madencilik faaliyetlerinin bütünleşik bir yönetim sistemi ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde yürütülerek sektörde yatırım ortamının iyileştirilmesi, yurtiçi aramaların artırılması suretiyle ülkemizin maden, jeotermal kaynak, petrol ve doğal gaz potansiyelinin tespit edilmesi, madenlerin işlenerek ara ve uç ürünlere dönüştürülmesi yoluyla katma 

değerin artırılması, hammadde arz güvenliğinin sağlanması ve dışa bağımlılığın azaltılmasıtemel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Güncel ihtiyaçlar çerçevesinde madencilik sektörünü etkileyen mevzuata ilişkin kapsamlı bir çalışma yapılarak yatırım güvencesi artırılacak ve yatırım ortamı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.595)

Politika/Tedbir: Tedbir 595.1. Her bir maden grubunun özelliklerini ve ihtiyaçlarını gözetecek şekilde yeni bir maden kanunu hazırlanacak ve arama faaliyetleri kamu yararına faaliyet olarak tanımlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Maden arama faaliyetlerinin kamu yararına faaliyet olarak tanımlanmasına yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 595.2. Tüm tabii kaynak yönetim sistemlerinin birbiriyle uyumlu bir kurumsal yapılanmaya kavuşturulmasını teminen orman, su, maden, jeotermal, petrol ve doğal gaz gibi tabii kaynak alanlarında izin süreçlerinin tek elden yönetilebilmesi ve bürokratik süreçlerin azaltılması için üst düzeyde kurumsal mekanizma oluşturulması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı, MAPEG
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tüm tabii kaynak yönetim sistemlerinin birbiriyle uyumlu bir kurumsal yapılanmaya kavuşturulmasını teminen madencilik faaliyetlerine yönelik alınması gereken izinlerin tek çatı altında birleştirilmesi için ilgili Bakanlıklarla birlikte bir mekanizma tasarlanarak buna yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Enerjide dışa bağımlılığın ve cari açığın azaltılmasını teminen başta linyit olmak üzere jeotermal ve kaya gazı gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.596)

Politika/Tedbir: Tedbir 596.1. Kaya gazı ve metan gazı gibi konvansiyonel olmayan kaynaklara yönelik araştırma faaliyetleri yürütülecek, bitümlü şeylden sentetik petrol üretimine yönelik çalışmalara devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İki kuyuda kaya gazı ve metan gazı gibi konvansiyonel olmayan kaynaklara yönelik sondaj operasyonu yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 596.2. Jeotermal kaynaklarımızın aranması ve işletilmesine yönelik faaliyetler artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Jeotermal kaynak aramaları kapsaminda 14.000 metre sondaj yapılacaktır.

Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597): Tedbir 597.1. Çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyum bilinci artırılacaktır.

Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597): Tedbir 597.2. Eğitim ve sertifikasyon çalışmalarına devam edilecek, iş sağlığı ve güvenliğinin etkin yönetimi amacıyla madenciliğe özgü kurumsal altyapı oluşturulacaktır.

Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597): Tedbir 597.3. Maden atik, artık ve pasa envanteri çıkanlacak, bunlarda yer alan değerli elementlerin ve madenlerin potansiyeli belirlenecek ve değerlendirilmelerine yönelik projeler geliştirilecektir.

Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597): Tedbir 597.4. Madencilik faaliyetlerinin öncesinde ve sonrasinda çevresel parametrelerin tespiti ve oluşabilecek sorunların önlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yürütülecektir.

Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597): Tedbir 597.5. Ulusal Maden Rehabilitasyon Bilgi Sistemi kurulacak, başarılı rehabilitasyon ve sosyal sorumluluk projelerinin tanıtimi yapılacak, rehabilitasyon uygulamalarının etkinliği artırılacaktır.

Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597): İzin süreçlerinde bürokrasi azaltılacak yatırım güvencesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.598)

Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.597): Tedbir 598.1. Madencilik faaliyetlerinde izin, ruhsat ve lisans işlemlerinin elektronik ortamda gerçekleştirilmesine yönelik altyapı geliştirilecektir.

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: Ülkemizde yer alan stratejik ve kritik hammaddelerin tespiti ve bunların yönetimi konusunda strateji oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.599)

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: Tedbir 599.1. Stratejik ve kritik madenlerin güvenli teminine yönelik yol haritası hazırlanacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S)
1. Yatirım güvencesinin artirılmasi, izin süreçlerinin basitleştirilmesi ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yüklerin azaltımasına yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.: 1. Türkiye Stratejik ve Kritik Hammadde Raporu yayımlanacaktır.

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: Tedbir 599.2. Stratejik ve kritik madenlere yönelik yönetim, stratejik rezerv, stok, ihracat kisıtlamasi konularında yasal düzenlemeler yapılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Yatirım güvencesinin artirılmasi, izin süreçlerinin basitleştirilmesi ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yüklerin azaltımasına yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.: 1. Stratejik ve kritik madenlere yönelik mevzuat taslağı oluşturulacaktır.

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.600)

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: Tedbir 600.1. Sektördeki firmaların teknik ve mali yapılarının güçlendirilmesine yönelik tedbirler alınacaktır. Tedbir 600.2. Ülkemizin kritik
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Yatirım güvencesinin artirılmasi, izin süreçlerinin basitleştirilmesi ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yüklerin azaltımasına yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.: 1. Madencilik faaliyetlerinin tüzel kişilikler aracılığıyla yürütülmesine yönelik mevzuat değişikliğine ilişkin çalışma yapılacaktır. 1. Ülkemizin kritik ve stratejik

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: ve stratejik mineraller listesinde yer alacak olan maden ruhsatlarınin alınmasında yeterli mali imkânlara ve teknik kapasiteye sahip olma şartı getirilmesi yönünde mevzuat değişikliği yapılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Yatirım güvencesinin artirılmasi, izin süreçlerinin basitleştirilmesi ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yüklerin azaltımasına yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.: mineraller listesinde yer alacak olan maden ruhsatlarının alinmasinda yeterli mali imkânlara ve teknik kapasiteye sahip olma şartı getirilmesine yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: Madencilikte katma değerin artırılması amacıyla madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenmesine ve uç ürün geliştirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanılan makine ve ekipmanın yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.601)

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: Tedbir 601.1. Maden ruhsat sahalarının ihalelerinde katma değeri yüksek ara ve uç ürün üretimine yönelik tesis kurulum şartı uygulaması yaygınlaştırılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Yatirım güvencesinin artirılmasi, izin süreçlerinin basitleştirilmesi ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yüklerin azaltımasına yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.: 1. Katma değeri yüksek ara ve uç ürün üretim için tesis şartlı sekiz ihale yapılacaktır.

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: Tedbir 601.2. Madencilikte kullanılan makine ve ekipmanın yerli üretiminin geliştirilmesi sağlanacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S)
1. Yatirım güvencesinin artirılmasi, izin süreçlerinin basitleştirilmesi ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yüklerin azaltımasına yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.: 1. Metalik madenlerde kullanilan makine ve ekipmanın envanterinin çıkarılmasına yönelik çalışmalara başlanacaktır.

Tedbir 598.2. Yatırım güvencesini sağlamaya yönelik izin süreçleri basitleştirilerek yatırım süreçleri hızlandırılacak ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yükler azaltılacaktır.: Tedbir 601.3. Katma değeri yüksek uç ve ara ürünlerin üretimi teşvik edilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1. Yatirım güvencesinin artirılmasi, izin süreçlerinin basitleştirilmesi ve yatırımcı üzerindeki idari ve mali yüklerin azaltımasına yönelik mevzuat taslağı hazırlanacaktır.: 1. Katma değeri yüksek uç ve ara ürünlerin üretimine yönelik teşvik mekanizması geliştirilmesi amacıyla mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak, yapılacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.602): Tedbir 602.1. Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacıni karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama faaliyetleri artırılacaktır.

Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak, yapılacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.602): Tedbir 602.2. Karada ve KKTC'nin deniz ruhsat sahaları dâhil olmak üzere denizlerde petrol ve doğal gaz arama faaliyetleri kapsamında sişmik ve sondaj çaliışmaları yoğunlaştırılacaktır.

Enerji ve sanayi sektörlerinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak, yapılacak önceliklendirme çerçevesinde ekonomik potansiyeli yüksek, stratejik ve kritik madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.602): Tedbir 602.3. Ülkeler ve ülke gruplari tarafindan belirlenen stratejik ve kritik hammaddeler ile nadir toprak elementlerinin aranmasi ve araştirılmasına yönelik projeler geliştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Madencilik Katma Değerinin GSYH'ye Oranı (Cari Fiyatlarla)
Birim: Yüzde
2022: 1,4
2023 (1): 1,3
2024 (2): 1,4

Performans Göstergeleri: Madencilik İhracati (Cari Fiyatlarla)
Birim: Milyar Dolar
2022: 4,6
2023 (1): 3,6
2024 (2): 5,0

Performans Göstergeleri: Ara ve Uç Ürün Üretim Şartlı Maden Sahası İhale Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2022: 45
2023 (1): 56
2024 (2): 64

Performans Göstergeleri: Doğal Gaz Üretimi
Birim: Milyar m{³/Yil
2022: 0,4
2023 (1): 1,1
2024 (2): 4,0

Performans Göstergeleri: Ham Petrol Üretimi
Birim: Varil/Gün
2022: 68 330
2023 (1): 75 000
2024 (2): 82 000
Kaynak: TÜiK, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


2.2.3.8. Lojistik ve Ulaştırma 
a) Mevcut Durum 
İklim değişikliği başta olmak üzere çevre, ekonomik ve sosyal odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma hedeflerini öncelikli bir gündem maddesi haline getirmiştir. Bu bağlamda, ulaştırma ve lojistik sektörü, kaynakların etkin kullanımı, yoksulluğun azaltılması,yaşanabilir şehirlerin inşası, enerji verimliliği, iklim değişikliği ile mücadele ve afetlere 

dirençlilik gibi kritik alanları etkileyen bir sektör olarak öne çıkmaktadır. Günümüzde ulusal ve uluslararası ticaretin dinamikleri değişirken, lojistik süreçlerin inovasyon, esneklik,güvenlik ve tedarik zinciri yönetimiyle şekillendiği gözlenmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin ekonomik ve stratejik üstünlük elde etmesi için lojistik maliyetlerini etkin bir şekilde yönetmesi büyük önem taşımaktadır.

Pandemi sonrası tedarik sürecinde yaşanan aksaklıklar ve sonucunda artan maliyetler,Rusya-Ukrayna savaşı, Çin-Tayvan-ABD gerilimi gibi jeopolitik krizler uluslararası ticareti ve dolayısıyla lojistik akışları olumsuz yönde etkilemiştir. Uluslararası ticaretin sağlıklı işlemesi için ulaştırma ve lojistik sistemlerinin güvenli, verimli, hızlı ve esnek olmasının kritik önemi bir kez daha görülmüştür.

Uzun dönemli planlarla dengeli bir modal dağılım hedeflenmesine karşın artan ulaşım talebine yönelik geliştirilen hızlı ve kısa vadeli yaklaşımlar nedeniyle mevcut ulaştırma sistemimiz karayolu odaklı olarak büyümüştür. Bununla birlikte, artan ulaşım ihtiyaçlarına uygun demiryolu ve denizyolu altyapısının verimli bir şekilde geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

Türkiye'nin uluslararası ticarette rekabet avantajinı artırması amacıyla ulaştırma ve lojistik alanında da önemli adımlar atılmış, bu kapsamda metro hatlari, havalimanları ve demiryolu projeleriyle kentiçi ulaşım ve ulusal taşımacılık güçlendirilmiştir. Öte yandan sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda, demiryolu ve denizyolu taşımacılığıtemelinde çevre dostu taşımacıliğı öne çıkaran bir ulaştırma sisteminin tesisi, afete dayanıklıaltyapıların oluşturulması ve dijital teknolojilerin yaygınlaştırılması önemini korumaktadır.
TABLO II: 28- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım 
Yük (Ton-km): Karayolu
(Yüzde): Demiryolu

Yük (Ton-km): AB-27
(Yüzde): 77,4

Yük (Ton-km): Türkiye
(Yüzde): 89,4

Yük (Ton-km): Yolcu (Yolcu-km)

(Yüzde): Karayolu

Yük (Ton-km): AB-27
(Yüzde): 88,4

Yük (Ton-km): Türkiye
(Yüzde): 92,7
Kaynak: 2021 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıği, TCDD, DHMİ
(1) AB-27 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhil olmayıp yalnızca iç suyolu taşıma verisidir.
(2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir.

(3) Kent içi ulaşım taşımaları hariçtir.


2021 yılı verilerine göre yurt içi yük taşımalarında ülkemizin yüzde 4,6 olan demiryolu payının, yüzde 17 olan AB-27 ortalamasına kıyasla oldukça düşük olduğu gözlenmektedir.Benzer şekilde yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında pandemi etkisiyle ülkemizin yüzde 0,6olan payı AB-27'nin yüzde 5,6 olan payının gerisinde kalmıştır. Bu durum karayolu yük taşımacıliğına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması ihtiyacını ortaya koymakla birlikte güçlü bir potansiyele de işaret etmektedir.


TABLO II: 29- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları
Yıllık Değişim (Yüzde): Birim

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km
Kaynak: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TCDD, KGM, DHMI, THY 
(1) Gerçekleşme tahmini 

(2) Banliyö yolcu taşımalan hariçtir 

(3) İdari yük taşımalanı hariçtir.

(4) Önceki yıllarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafindan hesaplanmamaktadır 
(5) Yalnız THY tarafindan yapılan taşımalardır.

(6) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşimalardır.


Karayolu 
Bölünmüş yol yapım programı kapsamında Eylül 2023 itibarıyla 154 km bölünmüş yol tamamlanmış ve otoyollar dâhil çok şeritli karayolu aği 29.139 km'ye ulaşmıştır. Aynıdönemde 406 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır.
TABLO II: 30- Satıh Cinsine Göre Yol Ağı
Yol Sınifi: Otoyollar (1)
BSK: 3 633
Sathi Kaplama: -
Toprak: -
Diğer Yollar: -
(km) Toplam: 3 633

Yol Sınifi: Devlet Yolları
BSK: 20 019
Sathi Kaplama: 10 765
Parke: 47
Stabilize: 22
Toprak: -
Diğer Yollar: -
(km) Toplam: 30 853

Yol Sınifi: il Yollarn
BSK: 6 780
Sathi Kaplama: 25 367
Parke: 239
Stabilize: 311
Toprak: 323
Diğer Yollar: 1 139
(km) Toplam: 34 159

Yol Sınifi: Toplam
BSK: 30 432
Sathi Kaplama: 36 132
Parke: 286
Stabilize: 333
Toprak: 323
Diğer Yollar: 1 139
(km) Toplam: 68 645
Kaynak: Karayollan Genel Müdürlüğü (2023 Eylül dönemi verileridir.)(1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dähildir.
Eurostat 2021 verilerine göre bin kişi başına düşen otomobil sayısı İsveç'te 479,İngiltere'de 476, Almanya'da 583 ve İspanya'da 525 iken Türkiye'de 162'dir. Diğer taraftan,milyon otomobil başına düşen can kaybi sayısı İsveç'te 42, İngiltere'de 49, Almanya'da 53ve İspanya'da 62 iken Türkiye'de 391'dir. Ülkemizde trafik güvenliği, öncelikli politikalar arasında yer almakta olup bu kapsamda eğitim ve denetim faaliyetlerine devam edilmektedir.

Demiryolu 
Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2022 yılı sonu itibarıyla 1.460 km'si hızlı tren hatti,9.235 km'si konvansiyonel ana hat, 2.433 km'si iltisak hattı ve istasyon yolları olmak üzere toplam 13.128 km'dir. Toplam ağın yüzde 55'i sinyalli, yüzde 48'si ise elektrikli olup 2023

ve 2024 yıllarında tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının önemli ölçüde artış göstermesi beklenmektedir.

TABLO II: 31- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması
Ülkeler: km / bin km²
Demiryolu Yoğunluğu: km / 100 bin nüfus

Ülkeler: Fransa
Demiryolu Yoğunluğu: 44
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 41
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 4 027

Ülkeler: Çekya
Demiryolu Yoğunluğu: 121
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 91
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 2 423

Ülkeler: Almanya
Demiryolu Yoğunluğu: 110
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 47
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 4 586

Ülkeler: Belçika
Demiryolu Yoğunluğu: 119
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 31
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 5 757

Ülkeler: Avusturya
Demiryolu Yoğunluğu: 67
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 63
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 5 383

Ülkeler: AB-27
Demiryolu Yoğunluğu: 49
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 43
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 3 241

Ülkeler: Türkiye
Demiryolu Yoğunluğu: 13
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 12
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 103): 2 525
Kaynak: 2021 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararası Demiryollan Birliği (UIC)
Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmekte olup banliyö yolcu taşımalannı da içermektedir.
Mevcut demiryolu ağ yoğunluğu dikkate alındığında, hem nüfus hem de yüzölçümübazında Türkiye'nin demiryolu ağında ve demiryolları üzerindeki hat başına düşen trafik ve tren sayısında AB-27 ortalamasının altında olduğu gözlenmektedir.
Yük ve yolcu taşımacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesi amacıyla Ankara-Afyonkarahisar-Uşak-Manisa-Izmir, Bandırma-BursaYenişehir, Mersin-Adana-Gaziantep demiryolu hatlarının yapim çalişmaları devam etmekte olup Ankara-Sivas yüksek hızlı tren hattı 2023 yılı içinde tamamlanarak hizmete açılmıştır.Yolcu taşımacılığının daha hızlı ve konforlu hale getirilebilmesi için yapımı devam eden yüksek hızlı tren projelerinin tamamlanmasıyla demiryolunun yolcu taşımacılığından aldığıpayın artması beklenmektedir. Bununla birlikte, yerli ve milli imkânlarla üretilmekte olan Milli Elektrikli Tren Setleri ve Elektrikli Ana Hat Lokomotiflerinin hizmete alınmasıyla yük ve yolcu taşımacılıği daha etkin ve verimli hale getirilecektir.

2023 yılında hem yurt içi hem de yurt dışı demiryolu yük taşımacılığında yüzde 17,9düzeyinde artış gerçekleşmesi beklenmektedir. Ayrıca önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapımlarına devam edilmekte olup fiziki kapasite artışı için yeni yük ve yolcu vagonu imalatına da hız verilmiştir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin gelişmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşımacıliğında hedeflenen gelişmelerin sağlanmasi beklenmektedir.

2022 yıl sonu itibarıyla toplam 439 km uzunluğunda 286 iltisak hattı bulunmakta olup demiryoluyla taşınan yükün yaklaşık yüzde 57'si iltisak hatlarıyla ana hatlara bağlanmaktadır. Kombine yük taşımacılığının geliştirilmesi ve demiryolunun toplam yük taşımacığındaki payının arttırılması için önem arz eden iltisak hatları; taşıma mesafesi, tonaj ve yapım maliyeti gibi parametreler dikkate alınarak önceliklendirilecektir.

Denizyolu 
Ülkemizde 2022 yıli sonu itibarıyla 12,4 milyon TEU konteyner ve toplam 542,6 milyon ton yük elleçlemesi yapılmıştır. 2023 yılında toplam konteyner elleçleme miktarının yaklaşık yüzde 0,8 azalış ile 12,3 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 4,2 azalışla 520 milyon ton olması beklenmektedir.

Limanlarda elleçlenen konteyner miktarı 2002-2012 döneminde yıllik ortalama yüzde 13,9 artış göstermişken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyma noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2012-2022 yılları arasında yüzde 5,6'ya gerilemiştir.
TABLO II: 32- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği 
Limanlar (Bin TEU): Pire-Yunanistan 4 731,0

Limanlar (Bin TEU): Valensiya-Ispanya 5 586,7

Limanlar (Bin TEU): Algeciras-Ispanya 4 799,5

Limanlar (Bin TEU): Barselona-Ispanya 3 522,0

Limanlar (Bin TEU): Gioia Tauro-Italya 3 385,9

Limanlar (Bin TEU): Ambarlı Limanları-Türkiye 2 942,0

Limanlar (Bin TEU): Le Havre-Fransa 3 061,5

Limanlar (Bin TEU): Cenova-Ítalya 2 664,1

Limanlar (Bin TEU): Mersin-Türkiye 2 106,0

Limanlar (Bin TEU): Marsilya-Fransa 1 454,4

Limanlar (Bin TEU): İzmir Aliağa-Türkiye 1 389,0

Limanlar (Bin TEU): Trieste-Italya 767,2

Limanlar (Bin TEU): Köstence-Romanya 657,0

Limanlar (Bin TEU): İzmir Alsancak-Türkiye 516,0
Kaynak: 2021 yılı AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Deniz Ticareti İstatistikleri, TÜRKLİM 
2022 yılında ülkemizdeki 12,2 milyon TEU elleçleme hacminin yaklaşık yüzde 70'i Ambarli, Mersin, Kocaeli ve Tekirdağ limanlarında gerçekleştirilmiştir. Elleçlenen yükün yüzde 28'i ihracat amaçlı olup bu kapsamda elleçlenen yük miktarı bir önceki yıla göre yüzde 2,4 azalış göstermiştir. Yunanistan'daki konteyner elleçlemesinin yaklaşık yüzde 96'sı tek başına Pire Limanında gerçekleştirilmektedir. Ülkemizdeki küçük ölçekli, verimsiz ve dağınık liman altyapısi, lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde aşırı rekabete yol açarak liman işletmecilerinin kârlılığını azaltmakta ve kaliteli liman altyapısının önüne geçmektedir. Bu çerçevede, ülkemizdeki liman yatırımlarının bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Öte yandan, Türkiye'nin denizcilikte bölgesel aktarma merkezi olmasını teminen Doğu Akdeniz'de Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkışkapısı olacak transit yük odaklı bir ana liman inşası ile gemi bakım ve onarımı için yeni tersane kurulmasi önem arz etmektedir.


Havayolu 
DHMi tarafından Türkiye genelinde sivil hava trafiğine açık 50 havalimanıişletilmektedir. Bunun yanı sıra Eskişehir Teknik Üniversitesi tarafindan işletilen Eskişehir Hasan Polatkan Havalimani, Türk Hava Yolları tarafından işletilen Aydın Çıldır Havalimani,Savunma Sanayii Başkanlığı denetiminde özel sektör tarafından işletilen İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı ile DHMi denetimi altında özel sektör tarafından işletilen Zafer,Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya ve İstanbul Havalimanlarıyla birlikte sivil hava trafiğine açık 57 havalimanında hizmet verilmektedir.

Altyapı işleri DHMİ tarafindan tamamlanan üstyapı işlerine ise KÖİ kapsamında devam edilen ve ilk etapta yıllik 9 milyon yolcu kapasitesine sahip olacak Çukurova Havalimani,2024 yıli Ocak ayı itibarıyla hizmete açılacaktır.

Salgın öncesi dönemde yılda 35 milyondan fazla yolcuya hizmet veren Sabiha Gökçen Havalimanı'nda 19 bin m² kapali alana sahip üstyapı tesisleri, yolcu ve kargo uçak apronlarının genişletilmesi ile hava trafik kontrol kulesinin yapim projeleri tamamlanmiştır.İkinci pist ve üç yeni taksiyolunun yapımında ise sona gelinmiş, test uçuşları başlamıştır.2023 yıliı sonuna kadar yeni pistin hizmete girmesi, mevcut pistin ise kapsamlı bir bakıma alinmasi planlanmaktadir.

Son dönemde diş hat yolcu sayısında ciddi oranda artış meydana gelen ve bu artışın devam etmesi beklenen Trabzon Havalimanında yaşanan darboğaz nedeniyle mevcut üstyapılarda genişletme projesine ilişkin ihale 2023 yılında gerçekleştirilmiş olup söz konusu işin 2024 yılsonuna kadar tamamlanması planlanmaktadır. Ayrica, mevcut havalimanının bulunduğu bölgede deniz dolgusu üzerine yapılacak Trabzon Yeni Havalimanı Projesinde altyapı işleri ihalesinin 2024 yılı içinde tamamlanması öngörülmektedir.
2022 yılında yaklaşık 64,5 milyon yolcuya hizmet vererek Avrupa'nın en yoğun,dünyada ise ilk on havalimanı arasıinda yer alan İstanbul Havalimanında ikinci etap birinci faz çalışmalarına Ağustos ayı itibarıyla başlanmıştır. Söz konusu çalışma kapsamında mevcutta Kuzey-Güney yönlü üç ana ve iki yedek pistle operasyonlara devam edilen havalimanında Doğu-Batı yönlü dördüncü ana pistin 2026 yılında hizmete girmesi planlanmaktadır. Ayrıca gerçekleşen yolcu sayılarına göre 2024 yılı sonunda terminal binasının kapasitesinin 30 milyon yolcu/yıl artırılmasına yönelik yatırımlara da başlanacaktır.
Köi modeli ile ihalesi gerçekleştirilen Esenboğa Havalimanı ilk etap çalışmalarıkapsamında üçüncü pistin kazı ve dolgu çalişmalarına devam edilmektedir.
DHMİ bünyesindeki Ankara-Esenboğa, Antalya, Muğla Bodrum-Milas, Muğla-Dalaman,İzmir-Adnan Menderes, Zonguldak-Çaycuma, Gazipaşa-Alanya, Aydın-Çıldır ve Zafer havalimanlarında iç ve dış hat terminalleri özel sektör tarafından işletilmektedir. Yine özel sektör tarafından işletilen İstanbul ile Sabiha Gökçen Havalimanları ilave edildiğinde, KÖi modeliyle işletilen meydanlardaki yolcu sayısinın toplam yolcu trafiği içindeki payi 2022 yıl sonunda iç hatlarda yüzde 68,8, dış hatlarda ise yüzde 96,9 olarak gerçekleşmiştir.
Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 12 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı 2022 yıl sonu itibarıyla bir önceki yıla kıyasla yüzde 7,2 artış ile 598'e yükselmiştir. 563'ü yolcu, 35'i kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 112.826, kargo uçaklarının toplam yük kapasitesi ise 2.676 tondur.
2022 yılında havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dış hatlarda yüzde 73,3 artarak 103,5 milyon yolcu, iç hatlarda yüzde 14,4 artarak 78,3 milyon yolcu ve toplamda ise yüzde 41,9 artarak 181,8 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir. Salgın sonrası

güçlü toparlanma ve 2022 yılı verileri göz önüne alındığında 2023 yılı sonunda toplam yolcu sayısının salgın öncesi dönemi yakalamasi beklenmektedir.

Havayolu yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 88'i İstanbul, Antalya, Ankara-Esenboğa,İzmir-Adnan Menderes, Dalaman, Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanlarında gerçekleşmektedir. Mevcut meydanlardan kapasite sinırına ulaşanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuş emniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır. Diğer taraftan, altyapi imalatlari tamamlanan BayburtGümüşhane ve Yozgat Havalimanları projelerinin üst yapı imalatlarına devam edilmektedir.
Posta Sektörü
Posta sektörünün haberleşmedeki rolü giderek azalırken posta hizmetleri önemli bir ticaret altyapısı haline dönüşmüştür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasındaki sınırlar giderek belirsizleşirken, e-ticaretteki artış sektörün büyümesine önemli katkı sağlamaktadır.2022 yılında kabul edilen haberleşme gönderilerinin sayısı 2021 yılına göre yüzde 11azalarak 567,7 milyon adet olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan, aynı dönemde posta kolisi/kargosu gönderileri hacmi yaklaşık yüzde 25 artış göstermiş ve 1 milyar 145 milyon adede ulaşmiştir. 2022 yıli sonu itibariyla posta işletmecileri 9.546 adet șube ve 601 posta işleme merkezinde 96.367 çalişan ile hizmet sunmuştur.

Sektörde 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde Eylül 2023 itibarıyla verilen 53 yetki belgesiyle 24'ü ulusal düzeyde olmak üzere 46 işletmeci yetkilendirilmişdurumdadir.

Evrensel posta hizmet yükümlüsü PTT A$ Eylül 2023 itibarıyla 1.094 müdürlük, 1.949sube, 749 acente ve 40 mobil işyeri olmak üzere toplam 3.832 isyerine sahiptir. Bu işyerlerinin 996adedi herhangibir bankanın bulunmadığıyerleşim yerlerinde hizmet sunmaktadir.

Mart 2023'te Alternatif Teslimat Modellerinin Uygulanmasina Yönelik Usul ve Esaslar yayımlanarak temassız teslimat, kilitli teslimat dolapları vb. yöntemlerle posta hizmeti sunulmasına ilişkin düzenlemeler yapılmıştır.

b) Amaç
Lojistik ve ulaştırma sektöründe Türkiye'nin coğrafi avantajından en iyi şekilde faydalanarak modlar arasi (intermodal) ve çok modlu (multimodal) uygulamalarin geliştirilmesi; demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılmasi; hızli, esnek, emniyetli,güvenilir ve entegre bir ulaştırma sisteminin tesis edilmesiyle lojistik maliyetlerin düşürülmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması temel amaçtir.

Posta sektöründe sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katkı sağlanmasi,vatandaşlara hızli, kaliteli, erişilebilir, çeşitli ve güvenilir posta hizmeti sunulması temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Afete dirençli ulaştırma altyapısının tesis edilmesine yönelik mevzuat düzenlemeleri ve altyapı çalışmaları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.605)

Politika/Tedbir: Tedbir 605.1. Ulaştırma altyapi projeleri için projenin gerçekleştirileceği bölgenin afet riskine göre farklılaştırılmış tasarım esasları belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Bakanlığı, İçişleri Bakanlıği,
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Afete dirençli altyapi tasarımlarında kavramsal çerçevenin oluşturulmasına yönelik toplantı ve çalıştaylar gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 605.2. Deprem riski yüksek bölgeler başta olmak üzere afetlere dirençli bir kentsel planlamanın oluşturulabilmesi için ulaştırma planlarının şehirlerin mekânsal kurgusuna yönelik kararlarla uyumlu şekilde yapılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulaştırma planlarının mekânsal planlarla uyumlu şekilde yapılmasına yönelik kavramsal çerçevenin oluşturulması için toplantı ve çalıştaylar gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 605.3. İller özelinde acil ulaşım ve tahliye yollarına ait tasarım standartlan tespit edilecek, afet durumunda bölgeye acil erişim planları belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Afet lojistiği ve acil erişim planlarında kullanılmak üzere uygun ulaşım koridorları belirlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 605.4. Şehir içi ve şehirlerarası ulaşım tesisleri ve altyapıları afetlere karşı güvenli hale getirmek için risk analizleri yapılarak ihtiyaç duyulan güçlendirme ve tadilat projeleri tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Şehir içi ve şehirlerarası ulaşım tesislerinin afet türlerine karşı risk analizleri yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 605.5. Havalimanları ve limanlara yakın yük ve lojistik merkezlerin afet lojistik merkezleri olarak da kullanılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Havalimanları ve limanlara yakın yük ve lojistik merkezleri tespit edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 605.6. İklim değişikliği ve doğal afetlerin demiryolu ulaşimında yaratacağı etkilerin azaltılması amacıyla altyapı bilgi sistemi geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Emniyet ve Güvenlik Bilgi Altyapi Sistemlerinin Kurulması Projesi uygulamaya geçirilecektir.

Politika/Tedbir: Ulaştırma ve lojistik sektöründe çevresel etkilerin ve maliyetlerin en aza indirilmesi ile enerji verimliliğinin artırılması amacıyla demiryolu ve denizyolu taşımacılığına öncelik verilecek, alternatif finansman yöntemleri geliştirilecek, güvenli, kesintisiz, etkin, bütüncül ve sürdürülebilir ulaştırma ağı ve lojistik merkezler tesis edilecektir. (Kalkınma Planı p.606)

Politika/Tedbir: Tedbir 606.1. Uygun maliyetli uluslararası finansman kaynaklarının, ulaștırma yatırımlarında etkin kullanılmasına yönelik yenilikçi, yeşil ve sürdürülebilir yöntemler geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yenilikçi finansman modellerinin ulaştırma projelerinin finansmanında kullanılmasına yönelik tespit ve raporlama yapilacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 606.2. Demiryollariında devam eden elektrifikasyon çalışmalarıyla uyumlu olacak şekilde elektrikli çeken araç sayısı artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Üç adet 160 km/sa Milli EMU temin edilecektir.

Tedbir 606.3. Liman operasyonlarında enerji verimliliğinin artırılması ile çevresel etkilerin en aza indirilmesine yönelik düşük emisyonlu/emisyon üretmeyen makine ve ekipmanların kullanımı teşvik edilerek yeşil liman uygulamalarinın desteklenmesine devam edilecektir.: Tedbir 606.4. Çevre dostu, yeni nesil deniz ve hava araçlarının yaygınlaştırılmasına yönelik Ar-Ge çalışmaları teşvik edilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Kıyı tesislerine yeşil liman sertifikası düzenlenmesi hakkında yönetmelik uygulamaya geçirilecektir.: 1. Gemi inşa sektörü temsilcileri ile görüşmeler yapılarak yeni nesil deniz araçlarının geliştirilmesini etkileyen darboğazlar tespit edilecektir. 2. Yeni nesil hava araçları teknolojisi alanında yürütülen Ar-Ge faaliyetlerinin koordine edilmesi ile bu faaliyetlerin sektör paydaşları ile buluşturulması sağlanarak ürünlerin ticarileştirilmesine yönelik program hazırlanacaktır.

Tedbir 606.3. Liman operasyonlarında enerji verimliliğinin artırılması ile çevresel etkilerin en aza indirilmesine yönelik düşük emisyonlu/emisyon üretmeyen makine ve ekipmanların kullanımı teşvik edilerek yeşil liman uygulamalarinın desteklenmesine devam edilecektir.: Tedbir 606.5. Net sifir emisyon hedefi doğrultusunda havayolu sektöründe sürdürülebilir havacılık yakıtları üretimine ve kullanımına yönelik çalışmalar desteklenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlıği, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Kıyı tesislerine yeşil liman sertifikası düzenlenmesi hakkında yönetmelik uygulamaya geçirilecektir.: 1. Sürdürülebilir havacılık yakıtlarının üretimine yönelik üniversite işbirlikleri artırılarak bu yakıtların Ar-Ge ve üretimine ilişkin rapor hazırlanacaktır.

Tedbir 606.3. Liman operasyonlarında enerji verimliliğinin artırılması ile çevresel etkilerin en aza indirilmesine yönelik düşük emisyonlu/emisyon üretmeyen makine ve ekipmanların kullanımı teşvik edilerek yeşil liman uygulamalarinın desteklenmesine devam edilecektir.: Ulaştırma ve lojistik sektöründe insan kaynağının niteliğine yönelik kamu, üniversite ve sanayi işbirliği çalışmaları yürütülecek, ilgili uluslararası kuruluşlarda Türkiye'nin orta ve üst düzeyde temsil gücünün artırılması için çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.607)

Tedbir 606.3. Liman operasyonlarında enerji verimliliğinin artırılması ile çevresel etkilerin en aza indirilmesine yönelik düşük emisyonlu/emisyon üretmeyen makine ve ekipmanların kullanımı teşvik edilerek yeşil liman uygulamalarinın desteklenmesine devam edilecektir.: Tedbir 607.1. Ulaştırma ve lojistik alanında bölgesel ve küresel ölçekte ülkemiz standartlarının benimsenmesi amacıyla diğer ülkelere ileri seviyede eğitim ve danışmanlık hizmetleri sunulacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. Kıyı tesislerine yeşil liman sertifikası düzenlenmesi hakkında yönetmelik uygulamaya geçirilecektir.: 1. Başta Türk devletleri olmak üzere hava seyrüsefer alanındaki eğitimlere devam edilecek, bu eğitimlerin yaygınlaştırıması sağlanacaktır. 2. Havacılık eğitimlerinin tüm unsurlannı kapsayacak şekilde çok dilli, bütünleşik ve sürdürülebilir bir dijital sistem kurulacaktir. 3. Sürücülere yönelik eğitimleri belirleyen mevzuatta güncel uluslararası standartlara uygun değişiklikler tamamlanacaktır.

Tedbir 606.3. Liman operasyonlarında enerji verimliliğinin artırılması ile çevresel etkilerin en aza indirilmesine yönelik düşük emisyonlu/emisyon üretmeyen makine ve ekipmanların kullanımı teşvik edilerek yeşil liman uygulamalarinın desteklenmesine devam edilecektir.: Tedbir 607.2. Türkiye'nin ulaştırma ve lojistik alanındaki başarıları ortaya konularak uluslararası etkinliği artırılacak ve ülkemizin sektörel uluslararası kuruluşların karar mekanizmalarinda daha etkili olmasi sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. Kıyı tesislerine yeşil liman sertifikası düzenlenmesi hakkında yönetmelik uygulamaya geçirilecektir.: 1. Uluslararası kuruluşlarda görev alacak nitelikte personel yetiştirilmesi ve bu personellerin söz konusu kuruluşlarda üyelik alabilmesine yönelik eylem planı hazırlanacaktır.

2. Havacilik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Havacılık sektöründeki görev tanımları yetkinliklere dayalı olarak yeniden yapılacak, mesleki gelişim planları oluşturulacaktır.

2. Havacilik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Yatirim programinda yer alan projeler yapılabilirlik, verimlilik ve sürdürülebilirlik ekseninde önceliklendirilerek raporlanacaktır.

2. Havacilik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Sivil havacılık sektöründe faaliyet gösteren tüm paydaşlardan gelen taleplere ilişkin koordinasyon ve işbirliği sağlanacaktır.

2. Havacilik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1.Yurt içi sefer ve nokta sayısının artırılabilmesini teminen havayolu işletmeleri ve ilgili kamu kurumları ile çalışmalar gerçekleştirilecektir.

2. Havacilik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Karayolu ulaştırması sektöründe teklif edilecek projelere ilişkin fizibilite çalışmalarında maliyet etkin güzergâh alternatifleri değerlendirilecektir.

2. Havacilik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Müştereken yürütülen projelerde eşgüdümün sağlanmasını teminen finansman ve ödenek ihtiyacı bütüncül bir yaklaşımla belirlenecektir.

2. Havacilik otoritelerinin planladığı toplantı ve çalıştayların ülkemizde icra edilmesi sağlanacaktır.: 1. Ulaştırma ve Lojistik Ana Planı gerçekleşmeleri ve güncel maliyet verileri yıllik olarak raporlanacaktır.

Ulaştırma ve lojistik sektöründe BiT başta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılarak ulaştırma sistemlerindeki mevcut altyapının daha etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 609.1. Tüm ulaşım modlarında, elektrikli veya diğer alternatif yakıtlı araçların kullanımı için altyapı ve teknoloji yatırımları yapılacak, yeni nesil, sürdürülebilir, bütünleşik hareketlilik hizmetleriyle ilgili uyum ve mevzuat düzenlemeleri tamamlanacaktır.

Ulaştırma ve lojistik sektöründe BiT başta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılarak ulaştırma sistemlerindeki mevcut altyapının daha etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 609.2. Akıllı yollar, bağlantılı ve otonom sürüş sistemleri, akıllı ulaşım sistemleri, enerji sönümleyici oto korkuluklar gibi teknolojik çözümlerle seyahat emniyetini, güvenliğini ve ulaşım verimliliğini artıran yapıların kullanımı yaygınlaştırılacaktır.

Ulaştırma ve lojistik sektöründe BiT başta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılarak ulaştırma sistemlerindeki mevcut altyapının daha etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 609.3. Ulaştırma sektöründeki dijital uygulama ve sistemlerin kullanımi yaygınlaştırılacak, yerli kaynaklar kullanılarak geliştirilmesi üretilmesi, Ar-Ge çalışmaları ve hareketlilik verilerinin kullanımi desteklenecektir.

Ulaştırma ve lojistik sektöründe BiT başta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılarak ulaştırma sistemlerindeki mevcut altyapının daha etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 609.4. Demiryolu altyapisı ve araçlarının dijital envanterinin oluşturulmasına yönelik çalışmalar tamamlanarak bakim/onarim ile hat taleplerinin izlenmesi sağlanacak, işletmecilik faaliyetlerinin verimi artırılacaktır.

Ulaştırma ve lojistik sektöründe BiT başta olmak üzere dijital uygulama ve yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılarak ulaştırma sistemlerindeki mevcut altyapının daha etkin ve verimli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.609): Tedbir 609.5. Konvansiyonel demiryolu hatlarında yapılan taşımacılığın güvenli, çevre dostu, ekonomik ve verimli hale getirilebilmesi için elektrifikasyon, sinyalizasyon ve haberleşme altyapısı yük potansiyeli odağında önceliklendirilerek tamamlanacaktir.

Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OsB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin: Tedbir 610.1. Yapimina devam edilen hızli tren projeleri tamamlanacak, darboğaz yaşanan bölgelerde hat kapasitesi artırılacak ve yük taşıma potansiyeli yüksek bölgelerin demiryolu ağına

Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OsB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin: bağlanması sağlanacaktır. Tedbir 610.2. Küresel tedarik zincirinin sürdürülebilirliğinin sağlanması için ülkemizin içinde bulunduğu ulaştırma koridorlarının etkinliğini ve çeşitiliğini artırma çalışmaları devam edecektir.

Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OsB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin: Tedbir 610.3. Etüt projesi tamamlanmış iltisak hattı projelerinin yapımına öncelik verilecek, yük talebinin yüksek olduğu demiryolu koridorlarında çift hat ve yan hat gibi uygulamalarla kapasite artırılacaktır.

Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OsB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin: Tedbir 610.4. Operasyonel verimliliğin artırılmasi amacıyla iltisak hattı standartları ile lojistik merkez işletme ve yönetim modelleri belirlenecektir.

Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OsB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin: Tedbir 610.5. Mevcut ve yapimi devam eden lojistik merkezlerin yük elleçleme kapasitesi ve standartları yükseltilecek, yeni lojistik merkezler çok modlu taşımacılığa uygun yük

Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OsB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin: koridorlarında planlanacaktır. Tedbir 610.6. Yolcu potansiyeli dikkate alinarak hizlı tren seferleri planlanacak ve ekspres sefer sayıları artırılarak seyahat süreleri kısaltılacaktır.

Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OsB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin: Türkiye'nin denizcilikte bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi olmasını teminen ülkemizdeki kıyı tesisleri geliştirilecek, Türk deniz ticaret filosu iyileştirilecektir.

Yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu payının artırılmasıyla kombine taşımacılık imkânlarının geliştirilmesine yönelik öncelikle devam eden demiryolu projeleri tamamlanacak; OsB'ler, limanlar ve maden ocakları gibi önemli yük merkezlerinin: (Kalkınma Plani p.611) Tedbir 611.1. Stratejik önemi haiz sondaj gemileri ve askeri gemiler öncelikli olmak üzere Doğu Akdeniz'de gemi bakım ve onarımı için yeni tersane kurulmasına yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır.

Tedbir 611.2. Doğu Akdeniz bölgesinde Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak, transit yük odaklı, bölgenin gelişmesine ve ihracatın artırılmasına katkı sağlayacak bir ana liman inşa edilecektir.: Tedbir 611.3. Kıyı tesislerinin geri sahalari geliştirilecek, limanlarin ölçek ekonomisinden azami faydalanacak şekilde bütüncül kıyı planlamalarına uygun olarak hayata geçirilmesi sağlanacak ve uluslararası modlar arası taşıma koridorlarıyla bağlantıları güçlendirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
1. Ana liman inşası için yer tespiti ve fizibilite çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Limanlarin performansini etkileyen darboğazlar tespit edilecektir. 2. Kıyı Kanununun uygulanmasına dair yönetmelik ile tanımlanan tonoz sistemlerinin hayata geçirilmesine yönelik alt mevzuat çalışması yapılacaktır. 3. Kıyı Yapıları Master Planının revizyonuna yönelik ihtiyaç analizi yapılacak, bu doğrultuda teknik ve idari şartnameler hazırlanacaktır.

Tedbir 611.2. Doğu Akdeniz bölgesinde Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak, transit yük odaklı, bölgenin gelişmesine ve ihracatın artırılmasına katkı sağlayacak bir ana liman inşa edilecektir.: Tedbir 611.4. Kisa mesafe deniz taşımacılığının etkin unsurlarından olan düşük tonajlı gemilerin sayıları artırılacak, Türk deniz ticaret filosunun geliştirilmesi için uygun finansman modelleri hayata geçirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Ana liman inşası için yer tespiti ve fizibilite çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Finansal kiralama yoluyla deniz araçlarının tedariğine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 611.2. Doğu Akdeniz bölgesinde Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak, transit yük odaklı, bölgenin gelişmesine ve ihracatın artırılmasına katkı sağlayacak bir ana liman inşa edilecektir.: Türk havacılık sektörünün ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik hedefine ulaşması sağlanacak, havacılık mevzuatı, operasyonel gereklilikler ve küresel gelişmeler dikkate alınarak güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.612)

Tedbir 611.2. Doğu Akdeniz bölgesinde Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak, transit yük odaklı, bölgenin gelişmesine ve ihracatın artırılmasına katkı sağlayacak bir ana liman inşa edilecektir.: Tedbir 612.1. Sivil havacılikta gelişen ve değişen işletme modeline uyum sağlayacak şekilde mevzuat yeniden düzenlenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Ana liman inşası için yer tespiti ve fizibilite çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Sektörel talepler ve güncel gelişmeler çerçevesinde Türk Sivil Havacılık Kanununun güncellenmesi amacıyla ilgili kurum ve kuruluşların katılımı sağlanarak taslak metin hazırlanacaktır.

Tedbir 611.2. Doğu Akdeniz bölgesinde Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak, transit yük odaklı, bölgenin gelişmesine ve ihracatın artırılmasına katkı sağlayacak bir ana liman inşa edilecektir.: Tedbir 612.2. Istanbul'un uluslararası bir hava kargo ve aktarma merkezi haline gelmesini teminen kargo kapasitesinin daha etkin ve verimli bir şekilde kullanılması sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Ana liman inşası için yer tespiti ve fizibilite çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. İstanbul Havalimanında mevcut kargo kapasitesinin verimli kullanılmasına yönelik yol haritası belirlenecektir.

Tedbir 611.2. Doğu Akdeniz bölgesinde Ortadoğu ve Orta Asya ülkelerinin çıkış kapısı olacak, transit yük odaklı, bölgenin gelişmesine ve ihracatın artırılmasına katkı sağlayacak bir ana liman inşa edilecektir.: Tedbir 612.3. Havayolu işletmelerinin diğer ülkelere olan uçuş sayılarının artırılabilmesine ve yeni uçuş izinlerinin daha kolay alınabilmesine yönelik ulusal strateji belgesi ve yol haritası oluşturulacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Ana liman inşası için yer tespiti ve fizibilite çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Havayolu işletmelerinin uçuş sayısının artırilabilmesi amacıyla diğer ülkelerin sivil havacilık otoriteleri ile daha yakın işbirlikleri kurularak mevcut anlaşma ve mutabakat zaptlarının güncellenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 612.4. Transit yolcularin ülke ekonomisine katkısını artırmak için havalimanları ve çevresinde yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 612.5. Hava kargo süreçlerinin mevzuat kaynaklı eksiklikleri incelenecek ve yapılabilecek iyileştirmeler hayata geçirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Havalimanları ve çevresinde yeni iş modelleri geliştirilmesine yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacak, tüm sektör paydaşlarının katılım sağlayacağı çalıştay ve toplantılar düzenlenecektir.: 1.Yurt içi ve yurt dişı transit işlemlerinin sadeleştirilmesi ile hava kargo süreçlerinde kolaylaştırıcı yöntemlerin uygulanmasına yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacaktir.

Tedbir 612.4. Transit yolcularin ülke ekonomisine katkısını artırmak için havalimanları ve çevresinde yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir.: Karayollarında bakım/onarım hizmetleri zamanında ve yeterli düzeyde karşılanacak; mevcut karayolu ağında oluşabilecek trafik akış darboğazları giderilerek ulaşımın yeterli hizmet seviyesinde sürdürülmesi için gerekli önlemler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.613)

Tedbir 612.4. Transit yolcularin ülke ekonomisine katkısını artırmak için havalimanları ve çevresinde yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 613.1. Karayolu ağında taşıt işletme giderlerini ve ağır bakım maliyetlerini azaltacak şekilde önleyici bakım kavramı esas alınacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Havalimanları ve çevresinde yeni iş modelleri geliştirilmesine yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacak, tüm sektör paydaşlarının katılım sağlayacağı çalıştay ve toplantılar düzenlenecektir.: 1. Bütünsel bir varlık yönetim sistemi kurulmasına yönelik olarak karar destek sistemleri çalışmaları sürdürülecektir. 2.378 km otoyolda üstyapı büyük onarımı tamamlanacaktır.

Tedbir 612.4. Transit yolcularin ülke ekonomisine katkısını artırmak için havalimanları ve çevresinde yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 613.2. Karayollarında yıllıik ortalama günlük trafiği 1.000 ağır taşıtın üzerinde olan güzergâhlarda bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımına ağırlık verilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Havalimanları ve çevresinde yeni iş modelleri geliştirilmesine yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacak, tüm sektör paydaşlarının katılım sağlayacağı çalıştay ve toplantılar düzenlenecektir.: 1. 870 km BSK yapımı tamamlanacaktir.

Tedbir 612.4. Transit yolcularin ülke ekonomisine katkısını artırmak için havalimanları ve çevresinde yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 613.3. Karayollarında seyahat sürelerinin azaltılmasi, trafik güvenliğinin artırılması ve mevcut yol kapasitelerinin verimli kullanılmasını amaçlayan Akillı Ulaşım Sistemleri (AUS) yaygınlaştırılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Havalimanları ve çevresinde yeni iş modelleri geliştirilmesine yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacak, tüm sektör paydaşlarının katılım sağlayacağı çalıştay ve toplantılar düzenlenecektir.: 1. Devlet Yollanı ve İl Yollarında toplam 400 km uzunluğunda haberleşme altyapisı tesis edilecektir. 2. Ulusal AUS Strateji Belgesi ve Eylem Plani güncellenecektir.

Tedbir 612.4. Transit yolcularin ülke ekonomisine katkısını artırmak için havalimanları ve çevresinde yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir.: Karayolu trafik kazalarından kaynaklı can kayıplarının azaltılması için yol kullanıcılarının hata yapabileceğini kabul eden ve yol güvenliğini trafik sistemindeki tüm aktörlerin ortak bir sorumluluğu olarak gören "güvenli sistem yaklaşımı“ benimsenecektir. (Kalkınma Plani p.614)

Tedbir 612.4. Transit yolcularin ülke ekonomisine katkısını artırmak için havalimanları ve çevresinde yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 614.1. Karayollarının fonksiyonlarına ve trafik hacmine göre yol sınıflandırma sistemi oluşturulacak ve bu sisteme dayalı olarak tüm karayolu ağı için hız sinırları yeniden belirlenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. Havalimanları ve çevresinde yeni iş modelleri geliştirilmesine yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacak, tüm sektör paydaşlarının katılım sağlayacağı çalıştay ve toplantılar düzenlenecektir.: 1. Karayolları Genel Müdürlüğü sorumluluğundaki yol ağının fonksiyonlarına ve trafik hacmine göre sınıflandırılmasına yönelik kavramsal çerçevenin oluşturulması için çalıştaylar gerçekleştirilecektir.

Tedbir 612.4. Transit yolcularin ülke ekonomisine katkısını artırmak için havalimanları ve çevresinde yeni faaliyetleri içeren iş modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 614.2. Bilgi toplama, değerlendirme, analiz ve veri dağıtım faaliyetleri güçlendirilecek, ortak veri tabanları kaza önlemeye yönelik çalışmalarda kullanılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S)
1. Havalimanları ve çevresinde yeni iş modelleri geliştirilmesine yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacak, tüm sektör paydaşlarının katılım sağlayacağı çalıştay ve toplantılar düzenlenecektir.: 1. Şehir içi cadde ve sokaklardaki kaza kara noktalarının tespitine yönelik analizler tamamlanacaktır.

. Trafik kazalarına ilişkin mevcut veri toplama sisteminin Avrupa Birliği Karayolu Kaza Veritabani (CARE)'na dönüştürülmesini sağlayacak yeni bir veri tabanının kurulması amacıyla çalışma yapılacaktır.: 1. 32 kaza kara noktası iyileştirilecektir. 2. 700 km uzunluğunda sarsma bandı yapımi gerçekleştirilecektir.

. Trafik kazalarına ilişkin mevcut veri toplama sisteminin Avrupa Birliği Karayolu Kaza Veritabani (CARE)'na dönüştürülmesini sağlayacak yeni bir veri tabanının kurulması amacıyla çalışma yapılacaktır.: 1. Karayolları Denetim İstasyonlarında 30 milyon araç denetimi yapılacaktır. 2. Jandarma sorumluluk bölgesinde 31,8 milyon, polis sorumluluk bölgesinde 55 milyon araç/sürücü denetimi yapılacaktır. 3. 29 Ortalama Hız Îhlal Tespit Sistemi kurulacaktır. 4. Algılanan ve gerçek yakalanma riskinin yükseltilmesi amacıyla gece hiz denetimleri yapılacaktır.

. Trafik kazalarına ilişkin mevcut veri toplama sisteminin Avrupa Birliği Karayolu Kaza Veritabani (CARE)'na dönüştürülmesini sağlayacak yeni bir veri tabanının kurulması amacıyla çalışma yapılacaktır.: 1. Evrensel posta hizmetinin kapsami ve finansmanına ilişkin gözden geçirme çalışması yapılacaktır.

. Trafik kazalarına ilişkin mevcut veri toplama sisteminin Avrupa Birliği Karayolu Kaza Veritabani (CARE)'na dönüştürülmesini sağlayacak yeni bir veri tabanının kurulması amacıyla çalışma yapılacaktır.: 1. AB posta sektörü mevzuati güncelleme çalışmaları takip edilecek ve gerekli düzenleme taslakları hazırlanacaktır.

. Trafik kazalarına ilişkin mevcut veri toplama sisteminin Avrupa Birliği Karayolu Kaza Veritabani (CARE)'na dönüştürülmesini sağlayacak yeni bir veri tabanının kurulması amacıyla çalışma yapılacaktır.: 1. Türkiye Posta Sektörü Raporu alti aylık dönemlerde hazırlanarak kamuoyuyla paylaşılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hızli Tren Hat Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2022: 1 460
2023(1): 2 251
2024(2): 2 251

Performans Göstergeleri: Karasal Yolcu Taşımacılığında Demiryolunun Payi
Birim: Yüzde
2022: 5,37
2023(1): 5,76
2024(2): 5,80

Performans Göstergeleri: Kabotaj Hattında Elleçlenen Yük
Birim: Milyon Ton
2022: 67,5
2023(1): 63,1
2024(2): 65,56

Performans Göstergeleri: Havalimani Toplam Yolcu Sayısi (Direkt Transit Dâhil)
Birim: Milyon Kişi
2022: 182
2023(1): 210
2024(2): 222

Performans Göstergeleri: Bölünmüş Yol Uzunluğu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif)
Birim: km
2022: 28 986
2023(1): 29 378
2024(2): 29 712

Performans Göstergeleri: Otoyol Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2022: 3 633
2023(1): 3 726
2024(2): 3 796

Performans Göstergeleri: BSK Kaplamalı Yol Ağı (Kümülatif)
Birim: km
2022: 30 026
2023(1): 30 861
2024(2): 31 731

Performans Göstergeleri: Trafik Kazaları Sonucu Hayatını Kaybeden Kişi Sayısı
Birim: Kişi
2022: 5 229
2023(1): 5 200
2024(2): 4 860

Performans Göstergeleri: Lojistik Performans Endeksinde Türkiye'nin Sirası
Birim: Sira
2022: 38
2023(1): 38
2024(2): 30
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasının Geliştirilmesine Yönelik Hizmetler 

a) Mevcut Durum 
Covid-19 küresel salgınıyla birlikte toptan ve perakende ticarette büyük zorluklarla karşılaşılmış, kapanmaların da etkisiyle arz yönündeki daralmalar, tüketicilerin panik alımlarıve temel gıda ürünleri başta olmak üzere hızlı tükenen temel ihtiyaç stoklama sağlıklı bir ticaret ortamı oluşmasını zorlaştırmıştır. Bu durum talep ve arz yönlü daralmayı beraberinde getirmiş, ticarete konu ürün gamının toplam ticaret içindeki payında değişikliklere yol açmıştır.

Salgınla mücadele kapsamında 2021 yılında aşılama sürecinde hızlanma, genişleyici para politikaları ve sosyal yaşam üzerindeki kısıtlamaların hafifletilmesi küresel çapta toparlanmanın yaşanmasina neden olsa da ekonomide yaşanan arz-talep dengesizliği tümüyle aşılamadan Rusya-Ukrayna arasındaki savaş boyutunda yaşanan gerilim dünya ekonomisini önemli ölçüde etkilemiştir. İki ülkenin gıda, enerji ve gübre gibi temel malların ana tedarikçilerinden olmaları ve birçok ülkenin yaptırımları tedarik zincirinin bozulmasına neden olmuş, özellikle lojistik ve enerji maliyetleri ile temel gida ve endüstriyel emtia fiyatlarında önemli artışların yaşanmasını beraberinde getirmiş, küresel ticaret hacmi artışıivmesini kaybetmiştir.

Yaşanan depremler sonrası 8 Şubat 2023 tarihli ve 6785 sayılı Cumhurbaşkani Kararıyla Adana, Adıyaman, Diyarbakır, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya,Osmaniye ve Şanlıurfa illerinde 8 Şubat 2023 tarihinden başlamak üzere üç ay süreyle olağanüstü hal ilan edilmiştir. Söz konusu afetle ülkemizin kalkınma süreci ve toplumsal refahı önemli ölçüde etkilenmiştir.

2022 yılında ülkemizde GSYH yüzde 5,5 büyürken toptan ve perakende ticaret yüzde 9,4, konaklama ve yiyecek hizmetleri ise yüzde 32,1 oranında büyümüştür. 2022 yılında 

toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 14,2, konaklama ve yiyecek hizmetleri faaliyetlerinin payı ise yüzde $^{2,9}$ olmuştur.

2021 yılında sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payıgirişim sayısına göre yüzde 31, ciroya göre yüzde 40,2 olarak gerçekleşmiştir.
TABLO II: 33- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri 
Toptan Ticaret Perakende Ticaret: 2018
Girişim Sayısı (Bin Adet): 2019
Ciro (Milyar TL): 2020

Toptan Ticaret Perakende Ticaret: 266
Girişim Sayısı (Bin Adet): 274
Ciro (Milyar TL): 281

Toptan Ticaret Perakende Ticaret: 719
Girişim Sayısı (Bin Adet): 732
Ciro (Milyar TL): 752

Toptan Ticaret Perakende Ticaret: Sanayi ve Hizmetler Toplami
Girişim Sayısı (Bin Adet): 3 160
Ciro (Milyar TL): 3 228

Toptan Ticaret Perakende Ticaret: Toptan ve Perakende Ticaretin Payı (Yüzde)
Girişim Sayısı (Bin Adet): 31,2
Ciro (Milyar TL): 31,2
Kaynak: TÜiK, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev 2)
Ticarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte,kümelenmeye gitmekte, isim hakkı devri sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte, böylece toplamda ağırlığınıkorumaktadır. Geleneksel toptancıliğa duyulan ihtiyacin azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir.

Haziran 2023 itibarıyla toptan ve perakende ticarette 4,53 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,74 milyon kişi istihdam edilmektedir. İstihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payı yüzde 14,4, konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payı yüzde 5,5'tir.
Ticaret alanındaki küçük girişimciler önemli bir istihdam kaynağı oluşturmaktadır.Ancak, bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkânları daralmaktadır. Küçük girişimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erişim imkânlarını iyileştirmeye yönelmektedir. Ocak-Ağustos 2023 döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 33,5 ve yüzde 44,5 olmuştur. 2022 yılının aynı döneminde bu paylar sırasıyla yüzde 39,6 ve yüzde 43,8 olarak gerçekleşmiştir.

TABLO II: 34- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları
2020: Kurulan
2021: Tüzel Kişi
2022: 36 419
2022 (2): 37 516
2023 (2): 48 188

2020: 12 105
2021: 10 827
2022: 10 559
2022 (2): 6 527
2023 (2): 4 440

2020: Tüzel Kişi
2021: 4 979
2022: 5 176
2022 (2): 7 816
2023 (2): 4 518

2020: 9 997
2021: 9 251
2022: 10 069
2022 (2): 6 208
2023 (2): 7 642

2020: Kurulan
2021: Tüzel Kişi
2022: 35,4
2022 (2): 33,7
2023 (2): 33,9

2020: 39
2021: 39,3
2022: 38,9
2022 (2): 39,6
2023 (2): 33,5

2020: Tüzel Kişi
2021: 312
2022: 30,1
2022 (2): 32,1
2023 (2): 32,7

2020: Gerçek Kişi
2021: 41,4
2022: 43,7
2022 (2): 43,5
2023 (2): 43,8
Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri 
(1) Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onanmı dâhildir.
(2) Ocak-Ağustos dönemi 


Gelişen ekonomiye, şehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. 2002-2022 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 16,59 milyar dolar, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,76 milyar dolar uluslararası doğrudan yatırım gerçekleştirilmiştir.
Salgınla birlikte ekonomik ve sosyal faaliyetlerin uzaktan sürdürülmesi ihtiyacı dijital dönüşümü hızlandırmış, e-ticaretin öneminin anlaşılmasıyla birlikte bu alandaki yatırımlar artmıştır. Mağazalar ve AvM'ler gibi fiziksel satış kanallarında alışveriş trafiği giderek azalırken, e-ticaret hacmi önemli ölçüde artış göstermiş ve toplam ticaret içindeki payınıyukarı çekmiştir. 2022 yılında ülkemizde e-ticaret hacmi geçen yıla oranla yüzde 109 artarak 800,7 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve bu harcamaların yüzde 91,3'ünü yurt içi harcamalar oluşturmuştur. e-Ticaretin genel ticarete oranı 2021 yılında yüzde 17,7 iken 2022 yılında 18,6'ya yükselmiştir. Ocak-Haziran 2023 döneminde perakende e-ticaret hacmi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 119 artarak 390 milyar TL'ye yükselmiştir. Ülkemizde 2021yılında 484.347 olan e-ticaret faaliyetinde bulunan işletme sayısı 2022 yıli itibarıyla 548.688'ye yükselmiştir. Bu işletmelerin 31.320'si Elektronik Ticaret Bilgi Sistemine (ETBİS)kayıtlı hizmet sağlayıcı olarak faaliyet gösterirken, 533.019'u e-ticaret pazaryerlerinde faaliyet göstermektedir.

İnternetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2013 yılında 34,6 milyar TL iken 2022yılında 1.027,7 milyar TL'ye ulaşmıştır. Ocak-Ağustos 2023 döneminde söz konusu tutar 1.346,5 milyar TL seviyesindedir. 2004 yılında yüzde 0,9 olan internetten alişverişyapanların oranının 2023 yılı sonuna kadar yüzde 49,5'e ulaşması beklenmektedir.
TABLO II: 35- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri 
Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımi (1): İşlem Adedi (Milyon)
2013: 168,0
2017: 329,8
2018: 444,1
2019: 607,1
2020: 848,9
2021: 1 351,9
2022: 1 915,8

Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımi (1): İşlem Tutarı (Milyar TL)
2013: 34,6
2017: 99,0
2018: 138,9
2019: 190,1
2020: 260,4
2021: 454,5
2022: 1 027,7
Kaynak: Bankalararasi Kart Merkezi 
(1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapılan tüm ödemeler dâhildir.

2022 yılında tüketici hakem heyetlerine yapılan başvuru sayısı 635.363 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu başvurular 334.023 ile en çok perakende ticaret sektörükapsamında yapılmış olup bunu 93.516 başvuruyla abonelik hizmetleri sektörü takip etmektedir.

1 Şubat 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği İle Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazi Kanunlarda ve 640 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda değişiklik yapılarak "haksız ticari uygulama"tanımlanmıştır. Söz konusu Kanunla birlikte tedarik zincirinde haksız ticari uygulamalar detayli olarak ifade edilmiş ve bu tür faaliyetlerde bulunanlara uygulanacak cezalar belirlenmiştir.

25 Ağustos 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 5986 sayılı e-Ihracat Destekleri Hakkında Cumhurbaşkanı Kararıyla şirketlerin, pazaryerlerinin ve perakende e-ticaret sitelerinin e-ihracata hazırlanmasi, yurt dişı pazarlarda ve pazaryerlerinde Türk ürünlerinin ve markalarının çevrimiçi sergilenmesi, tanıtılmasi, yurt dışi siparişlere ilişkin hızlı teslimatın sağlanmasina ilişkin giderlerinin desteklenmesi ve/veya şirketlerin e-ihracat gerçekleştirmelerine imkân sağlayacak e-İhracat Konsorsiyumları ile Türkiye e-Ihracat Platformuna yönelik faaliyetlerine ilişkin giderlerin Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonundan karşılanmasına ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir.

29 Aralik 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Elektronik Ticaret Aracı Hizmet Sağlayıcı ve Elektronik Ticaret Hizmet Sağlayıcı Hakkında Yönetmelik yayımlanarak 7416sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla e-ticaret aracı hizmet sağlayıcılar ile e-ticaret hizmet sağlayıcılara getirilen hak ve yükümlülüklerin uygulanmasına yönelik usul ve esaslar belirlenmiştir.
6 Temmuz 2023 tarihli Resmî Gazete'de İkinci El Motorlu Kara Taşıtlarının Ticareti Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik yayımlanarak ikinci el motorlu kara taşıtlarının, üretici veya distribütör tarafından tavsiye edilen güncel satışfiyatınin üzerinde bir fiyattan ilan yoluyla pazarlanması 1 Ocak 2024 tarihine kadar yasaklanmiştir.

b) Amaç
Ülkemizde yeşil ve dijital dönüşüm çerçevesinde yeni ticaret pazaryeri ve araçlarının güvenli bir şekilde kullanılarak alıcı ve satıcıların etkin bir biçimde buluşturulduğu, fiyatların etkin işleyen sağlıklı piyasa koşullarında belirlendiği, üretici ve tüketici haklarının korunduğu, kalite odakli, kolay ve düşük işlem maliyetli bir ticaret ortamının sağlanmasıtemel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Toptan ve perakende ticaret sektöründe rekabet gücü artırılacak ve piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar üretici ve tüketicilerin faydası gözetilerek giderilecektir. (Kalkınma Planı p.619)

Politika/Tedbir: Tedbir 619.1. Perakende işletmelerin kuruluşu, faaliyet süreci ve kapanışında gerekli başvuru ve diğer işlemlerin tek merkezden yapılması ve sonuçlandırılmasını sağlayacak Perakende Bilgi Sistemi (PERBİS) uygulamaya alınacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. PERBIS bilgilendirme portali içeriği ve Coğrafi Bilgi Sistemi modülü çalışmaları tamamlanacaktir. 2. PERBÍS işletme yaşamsal olaylar modülü çalışmaları kapsamında paydaş sistemlerle entegrasyon çalişmaları tamamlanacaktiır.

Politika/Tedbir: Tedbir 619.2. Toptan ticareti geliştirmeyi teminen toptancı hallerinin ve benzeri yapıların modernizasyonunu sağlamak üzere mevzuat çalışmaları tamamlanacak, hallerin ticaretteki payı artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Toptancı hallerine ilişkin ikincil mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 619.3. Sebze ve meyve ticaretinde üreticilerin hak ve menfaatlerinin korunmasına yönelik düzenlemeler hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sebze ve meyve ticaretinde tüm alıcılar için ödeme sürelerinin belirlenmesi yönünde mevzuat çalışmaları yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 619.5. Ticari defterlerin elektronik ortamda tutulabilmesine ilişkin mevzuat ve sistem altyapısı oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Elektronik defter uygulamasına ilişkin mevzuat hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Defterlerin tutulacağı elektronik sisteme ilişkin tasarım çalışmaları tamamlanacaktır. . Sistemin işleyişine ilişkin uygulama rehberleri hazırlanacaktır. 4. Elektronik defter sistemi uygulamaya alınacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 619.6. Ticaret sicili işlemlerinde ödemeler de dâhil tüm süreçlerin elektronik ortamda yürütülmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ticaret odaları ile ticaret ve sanayi odalarına yapılacak ödemeler de dâhil olmak üzere tüm şirket kuruluş süreçlerini tamamen elektronik ortama taşıma çalışmaları tamamlanacaktir. 2. MERSİS ve Harç Takip Sisteminin entegrasyonuna yönelik analiz çalışmaları yapılacaktır. 3. MERSİS ve Harç Takip Sistemi entegrasyon çalışmaları yapılarak, uygulama tüm ticaret sicili müdürlüklerine yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 619.8. Lisansli depoculuk sisteminin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için lisanslı depo sayısınin, depolama kapasitesinin ve ürün çeşitliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Kanola ürünü lisanslı depoculuk sistemine dâhil edilecek ve lisansli depolarda depolanabilir nitelikteki süt ürünlerinin çeşitleri artırılacaktır.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 619.9. Piyasaya tekrar arz edilen "yenilenmiş ürünlerin ülke genelinde yaygınlığını artrmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Yenilenmiş ürün sisteminin tüketiciler tarafindan bilinirliğinin artırımasına ve tüketicilerin sürdürülebilir tüketime teşvik edilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 619.13. Haksiz ticari uygulamalarla mücadele etkinleştirilecek, fahiş fiyat artışı ve stokçuluk yapan firmalara uygulanan yaptırımlar ağırlaştırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Mevzuat çerçevesinde gerçekleştirilen denetimlerin etkinliğinin artırılmasına yönelik mekanizmalar geliştirilerek uygulamaya konulacaktır.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde güncellenecektir.: e-Ticarette güvenin artırılması konusunda çalışmalar yürütülecek, özellikle coğrafi ve kültürel olarak yakın ülke ve bölgelerde Türkiye'nin pazar payı artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.620)

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 620.1. e-Ticaret mevzuatı yeni iş modellerine uyum sağlayacak şekilde güncellenecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Sektördeki güncel gelişmelerin ve ihtiyaçların belirlenebilmesi amacıyla sektörel paydaşlarla toplantılar düzenlenecektir.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 620.2. Elektronik ticaret hacminin düşük olduğu illere yönelik eğitim, tanıtım ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Belirlenen illerde e-ticarete ilişkin bilgilendirme ve farkındalık toplantıları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 619.7. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulamasi, kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde güncellenecektir.: Tedbir 620.3. e-Ihracatin artirilmasi amacıyla Türkiye e- İhracat Platformu ve e-Íhracat Konsorsiyumları hayata geçirilecek, şirketlerin, pazaryerlerinin ve perakende e-ticaret sitelerinin yurt dışi pazarlarda ve pazaryerlerinde satış yapabilmeleri desteklenecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Hal Kayıt Sistemi ve Hal Kayıt Sistemi Mobil Uygulaması güncellenecektir.: 1. Türkiye e-İhracat Platformunun kurulmasina yönelik sistem altyapısı kurulacaktır. 2. Şirketlerin, pazaryerlerinin ve perakende e-ticaret sitelerinin yurt dışı pazarlarda ve pazaryerlerinde satış yapabilmeleri desteklenecektir.

Tedbir 620.4. e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 620.7. Elektronik Ticaret Bilgi Sistemi, işletmelerin ve tüketicilerin ihtiyaçlarını karşılayacak ve yurt dişı pazarlanı da içerecek şekilde ürün bazlı ayrıntılı verilerle geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Yapay zekâ destekli bilgilendirme platformu hayata geçirilecektir.: 1. ETBİS'n kullanıcı dostu olmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2.Yurt dışı pazar örnekleri incelenerek ihracat potansiyeli yüksek ürünlerin tespitine yönelik rapor hazırlanacaktır.

Tedbir 620.4. e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 620.8. Elektronik ticarette haksız ticari uygulamalara yönelik denetim ve inceleme faaliyetleri yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Yapay zekâ destekli bilgilendirme platformu hayata geçirilecektir.: 1. Haksız ticari uygulamalara yönelik yaygın ve yoğun denetim faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 620.4. e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 620.9. Sinır ötesi e- ticarette ürünlerin iade alınması sürecinin kolaylaştırılmasına ilişkin mevzuat düzenlemeleri yapılacak ve uygulama iyileştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Yapay zekâ destekli bilgilendirme platformu hayata geçirilecektir.: 1. Belge beyanname ilişkilendirme süreçleri kolaylaştırılarak gümrük işlemleri hızlandırılacaktır.

Tedbir 620.4. e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 620.10. e-Ticarette piyasa gözetim ve denetimini etkinleştirmek üzere sistem kurulacak ve ihtiyaç duyulan mevzuat düzenleme çalışmaları yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Yapay zekâ destekli bilgilendirme platformu hayata geçirilecektir.: 1. Uzaktan iletişim araçlanı yoluyla piyasaya arz edilen ürünlerin piyasa gözetim ve denetimine dair ikincil mevzuat hazırlanacaktır. 2. e-Ticarette Ürün Güvenliği Projesi hayata geçirilecektir.

Tedbir 620.4. e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 620.11. e-Ihracat gümrük işlemlerinde sadeleştirilmeye gidilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Yapay zekâ destekli bilgilendirme platformu hayata geçirilecektir.: 1. Basitleştirilmiş gümrük beyannamelerinin doğrudan mikro ihracatçılar tarafindan verilebilmesine yönelik düzenlemeler yapilacaktır.

Tedbir 620.4. e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tüketicinin korunmasıyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek, hassas tüketici gruplarına özel önlemler getirilecek ve uygulamalar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.621)

Tedbir 620.4. e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 621.1. Tüketicinin korunmasına ilişkin mevzuat güncel gelişmelere uygun olarak gözden geçirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Yapay zekâ destekli bilgilendirme platformu hayata geçirilecektir.: 1. Tüketici hukukunun dinamik yapısı göz önünde bulundurularak ihtiyaç duyulan yasal düzenlemelerin tespitine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 620.4. e-Ihracatın artırılması amacıyla yakın coğrafyada hedef bölgeler ve sektörler belirlenerek ürün bazli üretim ve ticareti ortaya koyan saha araştırmaları ve ihtiyaç analizleri gerçekleştirilecektir.: Tedbir 621.2. Başta yeşil dönüşüm, ürünlerin çevresel etkileri, sürdürülebilir üretim ve tüketim olmak üzere üretici ve tüketicileri bilinçlendirici tanıtım ve farkındalık faaliyetleri yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Yapay zekâ destekli bilgilendirme platformu hayata geçirilecektir.: 1. Tüketicilerin bilinçlendirilmesine ve farkındalık oluşturulmasına yönelik eylem planı hazırlanacaktır.

Tedbir 621.3. Piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasi amacıyla mevcut kurumsal yapı ve mevzuat gözden geçirilecek, ilgili kurumların koordinasyon içinde çalışması sağlanacak ve kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 621.4. "Dijital Tüketicinin Korunmasi" yaklaşımıyla dijital mecralarda yer alan reklamlar başta olmak üzere tüketiciyi aldatıcı, yanıltıcı uygulamalara karşı çalışmalar yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Piyasa Gözetim ve Denetim Eylem Planı hazırlanacaktır.: 1. Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Projesinin çıktıları doğrultusunda, sektöre rehberlik edecek toplantılar ile dijital tüketicilere yönelik farkındalık çalışmaları yapılacaktır. 2.Yeni nesil dijital reklam ve ticari uygulamalar göz önünde bulundurularak gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.

Tedbir 621.3. Piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasi amacıyla mevcut kurumsal yapı ve mevzuat gözden geçirilecek, ilgili kurumların koordinasyon içinde çalışması sağlanacak ve kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 621.5. Tüketici hakem heyetlerinin 81 il merkezinde olacak şekilde yeniden yapılandırılması sağlanacak, kurumsal ve beşeri kapasiteleri geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Piyasa Gözetim ve Denetim Eylem Planı hazırlanacaktır.: 1. Tüketici hakem heyetleri 81 il merkezinde olacak şekilde yeniden yapılandırılacaktır. 2. Tüketici hakem heyetlerinde kurumsal kapasite artırıcı çalışmalar gerçekleştirilecektir.

Tedbir 621.3. Piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasi amacıyla mevcut kurumsal yapı ve mevzuat gözden geçirilecek, ilgili kurumların koordinasyon içinde çalışması sağlanacak ve kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 621.6. Tüketici uyuşmazlıklarının elektronik ortamda çözülebilmesi amacıyla Tüketici Şikâyet Platformu oluşturulacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Piyasa Gözetim ve Denetim Eylem Planı hazırlanacaktır.: 1. Tüketici Şikâyet Platformunun sistem altyapisi kurulacaktır.

Tedbir 621.3. Piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasi amacıyla mevcut kurumsal yapı ve mevzuat gözden geçirilecek, ilgili kurumların koordinasyon içinde çalışması sağlanacak ve kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 621.7. Tüketicinin korunması konusunda ülke uygulamaları incelenerek mevcut kurumsal yapının güçlendirilmesine yönelik ihtiyaç analizi çalışması yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Piyasa Gözetim ve Denetim Eylem Planı hazırlanacaktır.: 1. Örnek ülke uygulamaları ile mevcut tüketici mevzuati incelenerek raporlanacaktır.

Tedbir 621.3. Piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasi amacıyla mevcut kurumsal yapı ve mevzuat gözden geçirilecek, ilgili kurumların koordinasyon içinde çalışması sağlanacak ve kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 621.9. Tüketici Bilgi Sisteminde yenilik ve iyileştirme çalışmaları yürütülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Piyasa Gözetim ve Denetim Eylem Planı hazırlanacaktır.: 1. TÜBİS, faaliyetlerinin daha hızli, kolay ve etkin yürütülmesi sağlanacaktır.

Tedbir 621.3. Piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasi amacıyla mevcut kurumsal yapı ve mevzuat gözden geçirilecek, ilgili kurumların koordinasyon içinde çalışması sağlanacak ve kapasiteleri artırılacaktır.: Tedbir 621.10. Çocuklar ve yaşlılar öncelikli olmak üzere hassas tüketici gruplarına özel önlemler alınacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Piyasa Gözetim ve Denetim Eylem Planı hazırlanacaktır.: 1. Hassas tüketici gruplarına yönelik bir çalışma grubu oluşturularak yol haritası belirlenecek ve uygulamaya konulacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Lisanslı Depo Sayısı
2022: 167
2023(1): 185
2024(2): 190

Performans Göstergeleri: atn Ihracata a d 0
2022: 46,2
2023(1): 49,5
2024(2): 52,6

Performans Göstergeleri: Tüketici Ürünlerindeki Güvensizlik Oranı (Yüzde)
2022: 1,7
2023(1): 1,7
2024(2): 1,6

Performans Göstergeleri: e-Ihracatın İhracattaki Payı (Yüzde)
2022: 0,86
2023(1): 2,05
2024(2): 3,3
0İnternet kullanan bireylerin kişiel kullanım amacıyla internet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satin alma oranıdır.
2.2.3.10. Gümrük Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Gümrük hizmetleri sektöründe ihracatın artırılmasi, toplum ve çevrenin korunması,kaçakçılıkla etkin mücadele edilmesi hedefleri çerçevesinde uluslararası standartlara uyumlu gümrük politikaları uygulanmaya devam edilmiştir. Şeffaflığın artırılması, bürokrasi ve maliyetlerin azaltılması konusunda çalışmalar yürütülmüş ve sektörün ihtiyaçlarına uygun çözümler geliştirilmeye çalışılmıştır.

Güvenilir firmalara gümrük işlemlerinde kolaylık sağlayan ve 2013 yılında uygulamaya konulan Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü (YYS) kapsamında yetki verilen firma sayısı 1Eylül 2023 tarihi itibarıyla 690'a ulaşmıştır. YYS kapsamında ek yetki veya izinlere sahip firma sayısı ihracatta yerinde gümrüklemede 56, ithalatta yerinde gümrüklemede ise 17olmuştur. Gümrük müşaviri sayısı 3.580, gümrük müşavir yardımcısı sayısı 10.603 ve yetkilendirilmiş gümrük müşaviri sayısı 362'ye yükselmiştir.

2022 yılında kaçakçılıkla mücadele kapsamında toplam 4.951 olayda 11.960 milyon TL ve Ağustos 2023 sonu itibarıyla 3.794 olayda 6.559 milyon TL değerinde muhtelif eşya yakalaması gerçekleştirilmiştir.

Fikri ve sınai mülkiyet haklarının gümrüklerde korunması için başvuru sayısı 2022yılında 2.637 olurken, Ekim 2023'e kadar olan sürede ise 2.100 olarak gerçekleşmiştir.
2022 yılında kara kapılarında 9.516.849 araç giriş-çıkışı kaydedilirken, Kara KapılarıTakip Programı Ekim 2023 verilerine göre kara kapılarında toplam 7.539.498 araç girişçıkışı gerçekleşmiştir. 2022 yılı kara gümrük kapılarında giriş çıkış yapan yolcu sayısı28.712.060 kişiyken, Ocak-Eylül 2023 döneminde 24.345.164 kişi olmuştur. 2023 yıll verilerine göre en çok yolcunun geçiş yaptığı sınır kapısı 6.252.664 kişiyle Kapıkule Sınır Kapısı olmuştur.

Gümrük idarelerinde sürdürülen modernizasyon ve yapım işlerinin tamamlanarak yeni gümrük tesislerinin hizmete açılması önem arz etmektedir. Mevcut durumda ülkemizde 19Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğü faaliyet göstermekte ve bunlara bağlı 170 gümrük müdürlüğü bulunmaktadır. Günümüzün değişen şartlarına uyum sağlanması amacıyla gerekli görülen müdürlüklerde modernizasyon çalışmaları sürdürülmektedir. Bunun yanı sıra yapımı devam eden gümrük müdürlükleriyle güvenli ticaret, işlem sürelerinin kısaltılması,kaçakçılığın önlenmesi gibi konularda iyileşme sağlanması ve gümrük sürecinin etkinliğe kavuşturulması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda, geçici tesislerde hizmet veren Ceylanpınar Gümrük Kapisı ile Suriye'nin Afrin bölgesinde bulunan Zeytin Dalı Sinır Kapisinın modernizasyonu çalışmaları sürdürülmektedir. Diğer yandan, 6 Şubat 2023 tarihinde 

meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremler sonrasinda deprem tehlikesi bulunan illerdeki yapım projelerine ağırlık verilmesi kararlaştırılmıştır.

Ülkemizin sanayi üretiminde katma değerin artırılması ve dışa bağımlılığın azaltılmasıkapsamında çalışmaları yürütülerek yasadışı ticaretin önlenmesi amacıyla yararlanılan ve "fiziki müdahalesiz kontrol teknolojileri" olarak adlandırılan Yerli ve Milli Tarama Sistemi Projesi (MİLTAR) testlerden geçirilmiş ve nihai kurulum sahasında faaliyete alınmıştır.Sistemlerin yerli olarak tedarikine devam edilmekte olup ürün çeşitliliğine giderek MİLTAR kapsamında üretilen yarı sabit sistemlerin yanı sıra mobil ve geri yansıma teknolojili (backscatter) sistemlerin de yerli olarak geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir.
Gümrük Tespit Teknolojileri Temin Projesi kapsamında Ticaret Bakanlığı envanterine ilk kez dâhil edilmesi planlanan Binek Araç X-Ray Tarama Sistemiyle eşya, taşıt ve yolcu hareketleri kontrol edilerek güvenli ticaret ortamı oluşturulmasi, kaçakçılığın önlenmesi suretiyle ülke ekonomisine, toplum sağlığı ile çevrenin korunmasına katkı sağlanmasıhedeflenmektedir. İlk etapta Habur ve Kapıkule Gümrük Sahalarına alımı öngörülen sistemin kaçakçılıkla mücadelede kontrolünü hızlandıracağı için etkili olacağıdüşünülmektedir.

Gümrük Muhafaza Devriye Botlarının Temini Projesiyle Türk karasularında ve içsularda gümrük muhafaza hizmetlerine ilişkin rutin görevleri yerine getirerek devriye görevini sürdürmek ve kaçakçılıkla mücadele kapsamında gemilere müdahalede bulunmak amacıyla envantere yeni devriye botlarının alınması planlanmaktadır. Karasularımızdaki kaçakçılık risklerinin bertaraf edilmesiyle caydırıcılık ve etkin denetimin sağlanması amacıyla botların limanlarımıza tahsisleri öngörülmektedir.

2022 yılında proje süreci başlatılan ve havayolu süreçlerinde işlemleri yavaşlatan fiziki belgelerin kullanimı ile mükerrer işlemlerin ortadan kaldırılmasını hedefleyen Havayolu İşlemlerinin Dijitalleştirilmesi Projesinin tamamlanması planlanmaktadır.
Serbest bölgelerde gerçekleştirilen faaliyetlerin elektronik ortama aktarılmasi, kolay ve hızlı bir şekilde raporlama yapilabilmesi, veri tabanı oluşturulmasi, takip edilebilmesi ve ilgili tüm kurum ve kuruluşlar arasındaki bilgi paylaşımının internet tabanlı bir program üzerinden gerçekleştirilmesine devam edilmesi kapsamında Serbest Bölgeler Bilgisayar Uygulama Projesinin güncellenmesi çalişmaları tamamlanacaktır.
2023 yılında başlatılan İstihbarat Bilgi Sistemlerinin Geliştirilmesi Projesiyle farklı veri tabanlarında yer alan verilerin ortak bir veri tabanında birleştirilmesi, ilişkilendirilmesi ve analiziyle risk kriteri içeren verilerin karşılaştırma işinin sıfır hataya yakın yapılabilmesi hedeflenmektedir.

Diş Ticarette Risk Esasli Kontrol Sisteminin (TAREKS) yazılim güncelleme çalışmalarısürdürülmekte olup tüketicinin ve üreticinin korunması amacıyla ihracatta ve ithalatta ticari kalite denetimleriyle ithalatta ürün güvenliği denetimlerinin risk esaslı yürütülmesi sağlanmaktadır. Diğer yandan, geleneksel piyasalardan farklı dinamiklere sahip yeni bir ticaret biçimi olan elektronik ticaretin tüketicilere sunduğu imkânların yanında ürün güvenliği açısından tüketiciler için çeşitli risk unsurları içerdiği bilinmekte olup bu risk unsurlarının önüne geçilmesi için önlem alinmasının önemi giderek artmaktadır. Bu kapsamda satışı e-ticaret yoluyla yapılan ürünlerin güvenilirliğinin sağlanmasını teminen piyasa gözetimi ve denetiminin yapılması aşamasında e-Ticarette Ürün Güvenliği Projesi hayata geçirilmiştir.


Gümrükte Kullanılan Belgelerin Dijitale Dönüşümü Projesiyle ihracat ve antrepo işlemlerinde hayata geçirilen Kağıtsız Gümrük Uygulamasının kapsamının genişletilerek ithalat işlemlerinde de hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Diğer taraftan, Gümrük Müşavirleri Bilgi Sisteminin Revizesi Projesi kapsamında hâlihazırda kullanılmakta olan Gümrük Müşavirleri Bilgi Sisteminin daha işlevsel hale getirilmesi, başvuruların ve güncelleme taleplerinin elektronik ortamda yapılabilmesi, ilgililerin mevzuattan doğan bazıyükümlülüklerinin elektronik ortamda yerine getirilmesinin sağlanması, güvenli bir şekilde elektronik ortamda sicil kayıtlarının tutulmasi, takibi ve güncellemelerin yapılmasına olanak sağlanması amaçlanmaktadır.

b) Amaç
Uluslararası standartlar ve yükümlülüklerimiz doğrultusunda şeffaflığı ve öngörülebilirliği esas alarak ticareti kolaylaştırmak ve kaçakçılıkla etkin mücadele etmek temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek, gümrük alanında ikili, bölgesel ve çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve iş birlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı

Politika/Tedbir: p.623) Tedbir 623.1. Ülkemizde ve dünya ticaretinde yaşanan ekonomik gelişmeler göz önünde bulundurularak Gümrük Birliği'nin güncellenmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gümrük Birliği'nin güncellenmesi sürecinin başlatilmasini teminen AB ve üye ülkeler nezdinde üst düzey girişimler ve teknik çalışmalar sürdürülecektir.

Politika/Tedbir: Farklı kurumlarca yapılan kontrol, izin ve onay süreçleri basitleştirilecek ve bu süreçlerde aranan belgeler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.624)

Politika/Tedbir: Tedbir 624.2. Diş ticaret işlemlerinde blokzincir ve otomatik karakter tanıma (OCR) gibi yenilikçi teknolojiler kullanılarak kâğıtsız ortamda gümrük uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. BİLGE sisteminde blokzincir (İhracat Zinciri) kullanımına ilişkin çalışmalar yürütülecektir. 2. İthalatta kâğıtsız gümrük uygulamalarına geçiş için gerekli teknik çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 624.4. Diş ticaret işlemlerinde sorumlu olan kurumların veri paylaşımı yapması sağlanarak mükerrer veri girişleri önlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Havayolu İşlemlerinin Dijitalleştirilmesi Projesinin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2. Demiryolu Gümrük İşlemlerinde Tek Pencere Projesinin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar

Politika/Tedbir: Tedbir 624.5. Gümrük kapılanında yaşanan bekleme nedeniyle artan maliyetlerin düşürülmesi için beklemeye sebep olan mevzuat ve altyapi unsurlan iyileştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: yürütülecektir. 1. Ceylanpinar ve Gürbulak Gümrük Kapısında yürütülen inşaat çalışmaları tamamlanacaktır.

Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.626): Tedbir 626.1. Geleneksel diş ticaret modelleriyle kurgulanan dış ticaret ve gümrük mevzuatı ikiz dönüşüme uyum doğrultusunda e-ihracatın gereklilikleri de dikkate alınarak revize edilecektir.

Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.626): Tedbir 626.2. İhracatçıların e- ihracat adımlarıni öğrenebileceği yapay zekâ destekli eğitim platformları ile ihracatçıların küresel alıcılara ulaşılabilir kılacak ve dijital altyapılarını destekleyecek yeni nesil milli bir firmadan firmaya iş platformu hayata geçirilecektir.

Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.626): Mevzuat açık ve kolay anlaşılır hale getirilecek, mevzuat hazırlıklarında katılımcılık artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.627)

Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.626): Tedbir 627.2. Yeni çıkarılacak mevzuatta görev, yetki, hak ve yükümlülükler açık ve anlaşılır bir şekilde ifade edilecektir.

Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.626): Gümrük işlemlerinde etkinlik ve verimliliğin artırılması amacıyla bilgi ve iletişim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanılacak ve altyapı ihtiyacı karşılanacaktır. (Kalkınma Plani p.628)

Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.626): Tedbir 628.1. Gümrük idarelerinin bilgi işlem altyapısı ihtiyaçlar çerçevesinde paydaşların görüşleri alınarak iyileştirilecektir.

Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.626): Tedbir 628.2. Ihracat işlemlerinde blokzincir teknolojisinin kullanılmasına ilişkin yürütülen çalışmaların Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri (BİLGE) Sistemini de kapsayacak şekilde geliştirilmesi sağlanacaktır.

Gümrük hizmetleri yeşil ve dijital dönüşümle uygun bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.626): Tedbir 628.3. Eşya, taşıt ve yolcu kontrollerinde ileri teknolojiye sahip sistemler ve uygulamalar yaygınlaştırılarak yazılımlar geliştirilecektir.

3. Milli Tarama Sistemleri Geliştirilmesi Projesi (MİLTAR II-III) kapsamında fiziki müdahalesiz kontrol teknolojilerinin gümrük kapılarında çeşitlendirilmesine ve yaygınlaştırılmasına devam edilecektir.: 1. Yetkilendirilmiş yükümlü sertifikasına bağlı haklardan olan izinli alıcı uygulamasına ilişkin süreç izlenecek, söz konusu yetki kapsamında taşınabilecek eşyanın kapsamının genişletilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

3. Milli Tarama Sistemleri Geliştirilmesi Projesi (MİLTAR II-III) kapsamında fiziki müdahalesiz kontrol teknolojilerinin gümrük kapılarında çeşitlendirilmesine ve yaygınlaştırılmasına devam edilecektir.: 1. Taşra personeline yönelik çevrimiçi ve yüz yüze eğitimler program dâhilinde devam edecektir.

3. Milli Tarama Sistemleri Geliştirilmesi Projesi (MİLTAR II-III) kapsamında fiziki müdahalesiz kontrol teknolojilerinin gümrük kapılarında çeşitlendirilmesine ve yaygınlaştırılmasına devam edilecektir.: 1. Basitleştirilmiş gümrük beyanı sürecinde karekod uygulaması ile ilgili çalışmalar yürütülecektir.

3. Milli Tarama Sistemleri Geliştirilmesi Projesi (MİLTAR II-III) kapsamında fiziki müdahalesiz kontrol teknolojilerinin gümrük kapılarında çeşitlendirilmesine ve yaygınlaştırılmasına devam edilecektir.: 1. Yurtdışı Lojistik Dağıtım Ağları (YLDA) desteklenecektir. 2. YLDA desteği kapsamında daha fazla ihracatçının e-ihracat ağına dâhil olması ve uçtan uca teslimatların daha kisa sürede ve daha az maliyetle gerçekleştirilmesi sağlanacaktır.

3. Milli Tarama Sistemleri Geliştirilmesi Projesi (MİLTAR II-III) kapsamında fiziki müdahalesiz kontrol teknolojilerinin gümrük kapılarında çeşitlendirilmesine ve yaygınlaştırılmasına devam edilecektir.: 1. e-Ihracat işlemlerinde eşyanın satışının hemen ardından düzenlenen e-irsaliye veya e- faturada yer alan verilerden basitleştirilmiş gümrük beyannamesi verilebilmesi için çalışmalar tamamlanacaktir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam YYS Sahibi Firma Sayısi
Birim: Adet
2022: 600
2023(1): 690
2024(2): 730

Performans Göstergeleri: İhracatta Yükün Deniz Limanlarında Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi
Birim: Gün
2022: 2,0
2023(1): 2,1
2024(2): 2,05

Performans Göstergeleri: İhracatta Yükün Kara Kapılarında Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi
Birim: Saat
2022: 4,0
2023(1): 3,6
2024(2): 3,5

Performans Göstergeleri: İlk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan İhracat Beyannamesi Orani
Birim: Yüzde
2022: 88,0
2023(1): 90,0
2024(2): 90,5
Kaynak: Ticaret Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.3.11. İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri 

a) Mevcut Durum 
Şubat ayında yaşanan depremler sonrasında bölgede başlayan yeniden imar çalışmaları inşaat sektörüne olan talebi artırmış, özellikle deprem riski yüksek illerde güçlendirme ve kentsel dönüşüm projeleri önem kazanmıştır.

Ocak ayında bir önceki aya göre sırasıyla 0,8 puan ve 5,6 puanlık bir artışla yıla başlayan mevcut işler ve yeni siparişler, yaşanan deprem felaketi sonrasında Şubat ayında sirasıyla 1,8 ve 1,6 puan azalmakla birlikte, yeniden imar faaliyetlerinin hızlanmasına ve kentsel dönüşüm projelerine bağlı olarak inşaat sektörü canlı bir görünüm arz etmektedir.
OECD tarafindan çelik piyasasına yönelik yayımlanan rapora göre çelik ve inşaat demiri fiyatlari, 2022 Aralık ayı itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre sırasıyla yüzde 54 ve yüzde 1 daha düşük gerçekleşmiştir. Sert düşüşüne rağmen inşaat demiri fiyatlari, Ocak 2008'den Aralik 2022'ye kadar süregelen dönemin ortalaması olan yüzde 19 seviyesinin üzerinde seyretmiştir. Demir cevheri fiyati, aynı döneme ait ortalamanın yalnızca yüzde 5üzerindeyken hurda fiyatı yüzde 4 artmıştır.

11 Ekim 2023 tarihli TüİK verilerine göre inşaat maliyet endeksi, Ağustos 2023'te bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 66,5 artarken, malzeme endeksi yüzde 52,2, işçilik endeksi yüzde 113,3 artmıştır. Bina dışı yapıların (kamu alt yapı projeleri) inşaat maliyet endeksinde de bir önceki yılın aynı ayına kıyasla yüzde 69,6 artış meydana gelmiştir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri Hakkında Tebliğ, 11 Şubat 2023 ve 12 Ağustos 2023 tarihlerinde yayımlanmıştır. İkinci tebliğde güncellenen yaklaşık birim maliyetlerin ilk tebliğde yer alan maliyetlere kıyasla artışının ortalaması yaklaşık yüzde 34,1 olmuştur.

TABLO II: 36- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler 
2020: İnşaat Sektörü GSYH Payı (Cari Fiyatlarla)
2020: 5,2
2021: 5,1
2022: 4,9
2023: 6,2 (1)

2020: İnşaat Sektörü Büyüme Hızi (2009 Sabit Fiyatlarıyla)
2020: -5,5
2021: -0,6
2022: -7,1
2023: 6,2 (2)
Kaynak: TÜIK 

(1) Nisan-Haziran Dönemi 
(2) Bir önceki yılın Nisan-Haziran dönemine göre 


2020, 2021 ve 2022 yıllarında negatif büyüme hızıyla seyreden sektörde, 2023 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 6,2'lik büyümeyle daralma eğilimi sona ermiştir. Sektörün GSYH içindeki payı ise 2023 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 6,2 olarak gerçekleşmiştir.
TABL0 II: 37- İnşaat Sektörü İstihdamı
2020: İstihdam (Bin Kişi)
2021: 1 531
2022: 1 760 6,1
2022(1): 1 842 6
2023(1): 1 805
Kaynak: TÜIK 
(1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştır.
Türkiye'nin önemli istihdam kaynaklarından biri olan inşaat sektörünün hem istihdamında hem de istihdam payında Ocak-Haziran 2023 döneminde bir önceki yılın aynıdönemine göre artış meydana gelmiştir.

2023 yılı ikinci çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğiyle kıyaslandığında yapı kullanma izin belgesi verilen yapıların bina sayısı yüzde 22,1, daire sayısı yüzde 28,5 ve toplam metrekare büyüklüğü yüzde 28,6 azalmıştır. İki ve daha fazla daireli ikamet amaçlı binalar ile toptan ve perakende ticaret binaları için yapı kullanma izni verilen toplam metrekare büyüklüğü, Ocak-Haziran 2023 döneminde önceki yılın aynı dönemine göre sırasıyla yaklaşık yüzde 32,4 ve yüzde 60,5 azalmıştır.

TABLO II: 38- Metrekare Büyüklüğüne Göre Yapı Kullanma İzin Belgesi Alan Binaların Dağılımı

2020: 3 369
2021: 4 999
20222022(1): 2 804
(Bin m²) 2023(1): 2 855

2020: 94 252
2021: 94 208
20222022(1): 45 428
(Bin m²) 2023(1): 34 301

2020: 6 019
2021: 6 009
20222022(1): 2 059
(Bin m²) 2023(1): 1 283

2020: 6 675
2021: 5 123
20222022(1): 1 938
(Bin m²) 2023(1): 1 216

2020: 4 670
2021: 6 603
20222022(1): 2 416
(Bin m²) 2023(1): 2 947
Kaynak: TÜIK 
(1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştir.
Ticaret Bakanlığı verilerine göre yurt dışı müteahhitlik firmaları 1972 yılından Eylül 2023 sonuna kadar 135 ülkede 486 milyar dolar değerinde 11.837 proje üstlenmiştir.

TABLO II: 39- Yurt Dışı Müteahhitlik Firmalarının En Çok Proje Yaptığı Ülkeler 
Ülke: (Milyon Dolar) (1)
2022: (Yüzde Pay)
Ülke: (Milyon Dolar) (1)
1972-2023 Eylül: (Yüzde Pay)

Ülke: Rusya
2022: 2 341
Ülke: 12,2
1972-2023 Eylül: Rusya

Ülke: Azerbaycan
2022: 1 713
Ülke: 9,0
1972-2023 Eylül: Türkmenistan

Ülke: Irak
2022: 1 580
Ülke: 8,3
1972-2023 Eylül: Irak

Ülke: Romanya
2022: 1 495
Ülke: 7,8
1972-2023 Eylül: Libya

Ülke: Özbekistan
2022: 1 481
Ülke: 7,7
1972-2023 Eylül: Kazakistan
Kaynak: Ticaret Bakanlıği (1) Projelerin Toplam Bedeli 
Firmaların en çok projeyi gerçekleştirdiği ülkeler arasında Bağımsız Devletler Topluluğu, Orta Doğu ve Afrika ülkeleri yer almaktadır. Türk müteahhitler için en önemli yurt dışı pazari, ilk sırada yer alan Rusya olmaya devam etmiştir. 2022 yılında RusyaUkrayna çatışmasının yarattığı olumsuz etkilere ve sektörün en büyük pazarı olan Rusyanın savaşan devletlerden biri olmasına rağmen 2022 yılında yaklaşık 19,1 milyar dolar değerinde 494 proje gerçekleştirilmiştir.

TABLO II: 40- Yurt Dışı Müteahhitlik Firmaları Tarafından Üstlenilen Projelerin Sektörel Dağılımı

Sektörler: (Milyon Dolar) (1)
2022: (Yüzde Pay)
Sektörler: (Milyon Dolar) (1)
1972-2023 Eylül: (Yüzde Pay)

Sektörler: Konut
2022: 4 362
Sektörler: 22,8
1972-2023 Eylül: Konut

Sektörler: Karayolu/Tünel/Köprü
2022: 4 294
Sektörler: 22,5
1972-2023 Eylül: Karayolu/Tünel/Köprü

Sektörler: Demiryolu
2022: 1 678
Sektörler: 8,8
1972-2023 Eylül: Enerji Santrali

Sektörler: Fabrika
2022: 1 206
Sektörler: 6,3
1972-2023 Eylül: Ticaret Merkezi

Sektörler: Petrokimya Tesisi
2022: 1 149
Sektörler: 6,0
1972-2023 Eylül: Havalimani
Kaynak: Ticaret Bakanlığ(1) Projelerin Toplam Bedeli 
Projelerin niceliğindeki artışın yanı sıra niteliğinde de gelişim gözlenmektedir. Yurt dışımüteahhitlik firmalarının üstlendiği projelerin dağılımına bakıldığında 1972'den 2023 Eylül ayı sonuna kadar ilk sırayı konut projelerinin aldığı görülmektedir. 2022 yılı sektörel dağılımında konut projelerinin payı yüzde 22,8 olmakla birlikte sıralamayıkarayolu/tünel/köprü, demiryolu ve petrokimya tesisi projelerinin takip etmesi, firmaların katma değeri yüksek altyapı projelerinde daha fazla yer aldığını göstermektedir.
b) Amaç
Net sifir karbon hedefi doğrultusunda yenilenebilir kaynakları kullanan, sürdürülebilir ve güvenli vapılı cevre olusturmak; güclü ve entegre tedarik zincirlerine sahip, düsük karbonlu yapı malzemelerini rekabetçi maliyetlerle üretebilen, teknolojik kabiliyeti yüksek bir inşaat sektörü oluşturmak ve ülkemizi yurt dışında küresel bir marka haline getirmek temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İnşaat sektörünün yeşil dönüşümü sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.633)

Politika/Tedbir: Tedbir 633.2. Gömülü karbon miktarı ve karbon ayak izi azaltılmış, sürdürülebilir inşaat malzemesi üretimi ve kullanımi yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Enerji kaybını en aza indirerek sürdürülebilirliğe en üst düzeyde katkı sağlayacak şekilde, yapı malzeme standartlari, başta yalitım ürünleri olmak üzere tüm inşaat malzemelerine yönelik olarak güncellenecektir. 2. Stratejik hedef ve önceliklerimiz doğrultusunda ileri ve sürdürülebilir yapım teknolojileri konusunda araştırma yapılacaktır. 3. İnşaat ruhsat ve yapı kullanım izinleri uyumlaştırılmış yapı malzemeleri standartları ve sürdürebilirlikle ilgili performans kriterleri çerçevesinde verilecektir. 4. Mevcut yapi stokunun yalitımına yönelik malzemelerin üst seviyede enerji verimliliği performansı göz

Politika/Tedbir: Tedbir 633.4. Geri dönüştürülebilir yapı malzemesi ve çevreye duyarlı inşaat teknolojilerinin kullanılmasını özendirmek ve yaygınlaştırmak amacıyla düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: önünde bulundurularak kullanımını teminen bir düzenleme yapılacaktır. 1. Kullanılmış, yeniden üretilmiş ve ihtiyaç fazlası ürünler için değiştirilmiş performans beyanı ile ilgili hükümler uyumlaştırılacak olan yapi malzemeleri yönetmeliğinde yer alacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 633.7. Yapi sahiplerinin enerji verimliliğini içerecek şekilde bina performansını takip edebilmelerine olanak sağlayan akillı bina tasarımları yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Akillı bina tasarımlarına yönelik çalışmalara, binalarda enerji verimliliği, iç hava kalitesi gibi teknik konuları da içerecek şekilde destek verilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 633.9. Neredeyse Sifir Enerjili Bina (nSEB) kistaslari iyileştirilecek ve geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), TSE
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 2053 net sifir emisyon binalar hedefine ulaşılabilmesi için asgari enerji performansı sinifinda ve asgari yenilenebilir enerji kullanımın oranında kademeli geliştirilmesi yönünde çalışmalar

Politika/Tedbir: Tedbir 633.10. nSEB uygulamaları hakkında toplumsal farkındalık oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: yapılacaktır. 1. Neredeyse Sifir Enerjili Bina (nSEB) hakkında ilgili idarelere, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir.

Tedbir 633.11. Yeşil binalar ile yeşil yerleşmelerin sertifikalandırılmasına yönelik Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 633.12. Ulusal Yeşil Çevre, Şehircilik ve 1. Yes-TR'nin de diğer ülkelerde Bina Sertifika Sistemi (Yes-TR) İklim Değişikliği kullanımına imkân verebilecek uluslararası kullanıma uygun Bakanlığı (S) sistem, yazılım ve altyapı hale getirilecektir. oluşturulacaktır. Ülkemizde iklim duyarlı, enerji verimli, sürdürülebilir, ahşap binaların kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.634)
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Tedbir 633.12. Ulusal Yeşil Bina Sertifika Sistemi (Yes-TR) uluslararası kullanıma uygun hale getirilecektir.
1. Yeşil bina ve yerleşmeler hakkında, Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi (Yes-TR) hakkında ilgili idarelere, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Yes-TR'nin de diğer ülkelerde kullanımına imkân verebilecek sistem, yazılım ve altyapı oluşturulacaktır.

Tedbir 633.11. Yeşil binalar ile yeşil yerleşmelerin sertifikalandırılmasına yönelik Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 634.1. Ahşap binaların tasarım esaslarına yönelik mevzuat çalışması yapılacak, uygulama kılavuzu hazırlanacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), TSE
1. Yeşil bina ve yerleşmeler hakkında, Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi (Yes-TR) hakkında ilgili idarelere, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Ahşap binaların tasarım, hesap ve yapım esaslarına ilişkin mevzuat hazırlanacaktır. 2. Uygulama klavuzu hazırlanacaktır.

Tedbir 633.11. Yeşil binalar ile yeşil yerleşmelerin sertifikalandırılmasına yönelik Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 635.1.Yaşam döngüsü analizleri ve sürdürülebilirlik konularında dijital dönüşüme uygun yazılım sektörünün gelişimine destek olunacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Yeşil bina ve yerleşmeler hakkında, Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi (Yes-TR) hakkında ilgili idarelere, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Belge ve bilgilerin dijital ortamdan teminine yönelik sistem kurulacak ve tek bir veri tabanında saklanması sağlanacaktır. 2. Sistem entegrasyonu ile veri kirliliği önlenerek başvuruların hızlı ve kolay yapılması sağlanacaktır.

Tedbir 633.11. Yeşil binalar ile yeşil yerleşmelerin sertifikalandırılmasına yönelik Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 635.2. Yaşam döngüsü analizlerine dayalı sürdürülebilir bina tasarım yöntemlerinin kullanılabilmesine ilişkin kapasite oluşturulacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve klim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Yeşil bina ve yerleşmeler hakkında, Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi (Yes-TR) hakkında ilgili idarelere, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Firma, kurum ve tesis kayıtlarının diğer kurumların verileriyle eşleştirilmesi sağlanacaktır. 2. Onaya tabî olmayan kolay firma/tesis kayıt imkânı sağlanacaktır.

Tedbir 633.11. Yeşil binalar ile yeşil yerleşmelerin sertifikalandırılmasına yönelik Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 637.1. Başta kamu alımları olmak üzere yapı bilgi modellemesi, yaşam döngüsü analizi gibi dijital tasarım ilkeleri kademeli şekilde zorunlu hale getirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ()
1. Yeşil bina ve yerleşmeler hakkında, Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi (Yes-TR) hakkında ilgili idarelere, uygulayıcılara ve sektöre yönelik eğitim, seminer gibi faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Yapi Bilgi Modellemesi (YBM) entegrasyonu için strateji belgesi ve mevzuat hazırlanacaktır. 2. YBM portal alt yapisının hazırlanması ve geliştirilmesi sağlanacaktır. 3. YBM portalı ile tüm paydaşların iletişim, eğitim, geliştirilmiş uygulamalar ve ağ alt yapısının oluşturulması sağlanacak, kamu ve özel sektörün YBM kapasitesini geliştirici faaliyetlerin yapılması desteklenecektir.

Tedbir 633.11. Yeşil binalar ile yeşil yerleşmelerin sertifikalandırılmasına yönelik Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi yaygınlaştırılacaktır.: Yapı denetim sistemi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.638)

Tedbir 633.11. Yeşil binalar ile yeşil yerleşmelerin sertifikalandırılmasına yönelik Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 638.1. Yapi denetim mevzuatı sektördeki tüm paydaşların görüşü alınarak güncellenecektir.

Tedbir 638.2. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve sürekli meslek içi eğitimi dikkate alan yetkin/uzman bir mühendislik sisteminin oluşturulması sağlanacaktır.: Tedbir 638.3. Binaların performans seviyelerine göre periyodik olarak muayene ve denetiminin yapılmasına ilişkin mevzuatın geliştirilmesi ve belirlenen alanlardaki binaların yapisal muayene sonucunda performans seviyesinin basitleştirilmiş yöntemlerle belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
1. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve meslek içi eğitimi dikkate alan bir sistemin oluşturulması sağlanacaktır.: 1. Binaların periyodik muayene ve denetiminin yapılmasına ilişkin mevzuat geliştirilecek ve proje çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 638.2. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve sürekli meslek içi eğitimi dikkate alan yetkin/uzman bir mühendislik sisteminin oluşturulması sağlanacaktır.: İnşaat sektöründe tecrübe ve eğitime dayalı yetkinlik belgelendirilecek ve teşvik edilecektir. (Kalkınma Plani p.639)

Tedbir 638.2. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve sürekli meslek içi eğitimi dikkate alan yetkin/uzman bir mühendislik sisteminin oluşturulması sağlanacaktır.: Tedbir 639.2. Inşaat sektörü çalışanlarının dijitalleşme, döngüsel ekonomi ve enerji verimliliği gibi yeni alanlardaki bilgi ve becerileri hayat boyu öğrenme yaklaşımıyla geliştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Çalıma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
1. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve meslek içi eğitimi dikkate alan bir sistemin oluşturulması sağlanacaktır.: 1. Sektör çalışanlarının dijitalleşme, döngüsel ekonomi ve enerji verimliliği gibi yeni alanlardaki bilgi ve becerilerini artırıcı farkındalık çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 638.2. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve sürekli meslek içi eğitimi dikkate alan yetkin/uzman bir mühendislik sisteminin oluşturulması sağlanacaktır.: İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin kalitesi teknolojik gelişmeler ve güncel eğilimlerle uyumlu olacak şekilde artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.640)

Tedbir 638.2. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve sürekli meslek içi eğitimi dikkate alan yetkin/uzman bir mühendislik sisteminin oluşturulması sağlanacaktır.: Tedbir 640.1. İş sağlığı ve güvenliği profesyonellerine yönelik eğitim müfredatı sektör, faaliyetler ve iş ekipmanı ile yaşanan iş kazaları göz önüne alınarak iyileştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlıği, STK'lar
1. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve meslek içi eğitimi dikkate alan bir sistemin oluşturulması sağlanacaktır.: 1. İş sağlığı ve güvenliği profesyonellerine yönelik temel eğitim müfredatında inşaat sektörüne yönelik ders içerikleri güncellenecektir.

Tedbir 638.2. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve sürekli meslek içi eğitimi dikkate alan yetkin/uzman bir mühendislik sisteminin oluşturulması sağlanacaktır.: Tedbir 640.2. Yüksekte güvenli çalışma bilincinin artırılmasına ve iş kazalarını önleyici nitelikte iş ekipmanına yönelik bilgilendirme faaliyetleri, teknik rehberlik ve destekler yaygınlaştırılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, STK'lar
1. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve meslek içi eğitimi dikkate alan bir sistemin oluşturulması sağlanacaktır.: 1. Sektörde yaygın kullanılan iş ekipmanları öncelikli olmak üzere teknik rehberler hazırlanacak ve tarafların erişimine sunulacaktır. 2. Sektöre hizmet veren İSG profesyonellerine yönelik bilgilendirme toplantiları düzenlenecektir. 3. İnşaatta yüksekte güvenli çalışma yöntemleri konusunda sektör tarafları bilgilendirilecektir.

Tedbir 638.2. Yapi denetimi sürecinde gerekli teknik bilgi ve donanıma sahip mühendislik hizmeti verilebilmesi için saha tecrübesini ve sürekli meslek içi eğitimi dikkate alan yetkin/uzman bir mühendislik sisteminin oluşturulması sağlanacaktır.: Kamu ihale mevzuatı ve uygulamaları uluslararası norm ve standartlarla uyumlu olacak şekilde güncellenecek, kamu ihale usulleri ile yapım ve hizmet yüklenicilerinin seçim kıstasları rekabeti sağlayacak şekilde yeniden belirleneœektir. (Kalkınma Planı p.641)

Tedbir 641.1. Kamu ihalelerinde fiyat dışı unsurların saptanmasi, oran ve ağırlıklandırma gibi işlemler daha belirgin hale getirilerek net modeller oluşturulacak, fiyat dışi unsurların kullanımi da seçim kistası haline getirilecektir.: Tedbir 641.2. Kamu alımlarında pazarlık usulünün sadece ivedi ve öngörülmeyen hallerle sınırli olarak yerinde kullanılmasına vönelik kontrol mekanizmaları kurulacak, idarelerin rekabetçi ihale usullerini kullanmaları sağlanacak, yeni ihale usullerinin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı
1. Yapım işi ihalelerinde fiyat dışı unsur kullanımının yaygınlaştırılmasına ilişkin ikincil mevzuat hazırlanacaktır.: 1. Kamu ihalelerinde pazarlik usulü kullanımının disipline edilmesine yönelik mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 641.1. Kamu ihalelerinde fiyat dışı unsurların saptanmasi, oran ve ağırlıklandırma gibi işlemler daha belirgin hale getirilerek net modeller oluşturulacak, fiyat dışi unsurların kullanımi da seçim kistası haline getirilecektir.: Tedbir 641.3. Kamu alımlarında aşırı düşük tekliflerin değerlendirilmesi süreçlerinin iyileştirilmesi sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yapım işi ihalelerinde fiyat dışı unsur kullanımının yaygınlaştırılmasına ilişkin ikincil mevzuat hazırlanacaktır.: 1. Aşırı düşük tekliflerin değerlendirme süreçlerinin iyileştirilmesine yönelik mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 641.1. Kamu ihalelerinde fiyat dışı unsurların saptanmasi, oran ve ağırlıklandırma gibi işlemler daha belirgin hale getirilerek net modeller oluşturulacak, fiyat dışi unsurların kullanımi da seçim kistası haline getirilecektir.: Tedbir 641.4. Kamu ihalelerine katılmak isteyen kişilere yönelik sertifikasyon sistemi kurulacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yapım işi ihalelerinde fiyat dışı unsur kullanımının yaygınlaştırılmasına ilişkin ikincil mevzuat hazırlanacaktır.: 1. Kamu ihalelerine katilmak isteyen kişilerin yeterliklerinin ölçülmesi ve bunların sınıflandırılması için sertifikasyon sisteminin kurulmasına yönelik mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 641.1. Kamu ihalelerinde fiyat dışı unsurların saptanmasi, oran ve ağırlıklandırma gibi işlemler daha belirgin hale getirilerek net modeller oluşturulacak, fiyat dışi unsurların kullanımi da seçim kistası haline getirilecektir.: Tedbir 641.5. Tüm kamu ihale ve alımlarının hızli, etkin ve saydam bir şekilde tek bir platformdan yürütülmesi amacıyla sistem güncellenecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yapım işi ihalelerinde fiyat dışı unsur kullanımının yaygınlaştırılmasına ilişkin ikincil mevzuat hazırlanacaktır.: 1. Elektronik Kamu Alımları Platformunun güncel teknolojilerle yenilenmesine yönelik analiz çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Doğrudan temin yöntemiyle yapılan alımlarda tekliflerin elektronik ortamda sunulması ve değerlendirilmesine yönelik yazılım geliştirmeleri tamamlanacaktır.

Tedbir 641.1. Kamu ihalelerinde fiyat dışı unsurların saptanmasi, oran ve ağırlıklandırma gibi işlemler daha belirgin hale getirilerek net modeller oluşturulacak, fiyat dışi unsurların kullanımi da seçim kistası haline getirilecektir.: Tedbir 641.6. Kamu ihale sözleşme süreçlerinin dijitalleştirilmesi amacıyla merkezi bir platform oluşturulacak, tüm kamu kurum ve kuruluşlarının işlemlerini bu platform üzerinden yürütmesi sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Yapım işi ihalelerinde fiyat dışı unsur kullanımının yaygınlaştırılmasına ilişkin ikincil mevzuat hazırlanacaktır.: 1. Kamu ihale sözleşme işlemlerinin elektronik ortamda tek bir platformdan yürütülmesine yönelik yazılım geliştirilmesine ilişkin analiz çalışmalarına başlanacaktır. 2. Kamu ihale sözleşme süreçlerinde tebligat ve teminat işlemlerinin elektronik ortamda yürütülmesi sağlanacaktır.

Müteahhitlik ve teknik müşavirlik firmalarının uluslararası rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.643): Tedbir 643.1. Yurt dişı müteahhitlik hizmetlerinin yeni pazarlara girebilmesi, mevcut pazarlarda derinleşmesi, Türk inşaat ürünlerinin ihracatina katkı sağlanması için firmaların uluslararası pazarlarda konumlanmasi, güçlenmesi ve markalaşması yönünde desteklenmesine devam edilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yurt Dışı Teknik Müşavirlik Hizmetleri Yıllık Toplam Proje Tutarı
Birim: Milyon Dolar
2022: 236
2023(1): 200
2024(2): 210

Performans Göstergeleri: Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri İş Hacmi
Birim: Milyar Dolar
2022: 19,1
2023(1): 20,0
2024(2): 26,0
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.4. Devlet Yardımları
a) Mevcut Durum 
102 sayılı Devlet Yardımlarının Uygulanmasi, Koordinasyonu, İzlenmesi ve Değerlendirilmesi Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi 9 Haziran 2022 tarihli ResmîGazete'de yayımlanmıştır. Anılan Kararname devlet yardımını sürdürülebilir ve rekabetçi kalkınma amacıyla kamu kaynağı kullanılarak, belirli bir gerçek veya tüzel kişiye veyahut gerçek ve/veya tüzel kişi grubuna, normal piyasa şartlarında elde edemeyeceği bir ekonomik fayda sağlayan; hibe, kredi, taşınır/taşınmaz mal tahsisi, kamu gelir veya alacağından vazgeçme, sermaye katılımi, ayni destek gibi araçlarla gerçekleştirilen uygulama olarak tanımlamıştır.

Kararname'nin uygulama usul ve esaslarini belirleyen Devlet Yardımlarının Uygulanmasi, Koordinasyonu, İzlenmesi ve Değerlendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik 31 Mart 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak 1 Haziran 2023tarihi itibarıyla yürürlüğe girmiştir.

102 sayıli Kararname, devlet yardımlarının izlenmesi ve etkilerinin değerlendirilmesine yönelik önemli kurallar getirmiştir. Etki değerlendirme kapsamında, devlet yardımi uygulayan kurumların uyguladıkları devlet yardımlarıyla ilgili olarak teklif aşamasında,uygulama dönemi boyunca ve uygulama sonrasinda etki değerlendirme yapmalarıgerekmektedir. Söz konusu etki değerlendirmelerin, devlet yardımlarının etkinliğinin artırılmasında önemli fayda sağlaması planlanmaktadır. Bu kapsamda, etki değerlendirme rapor formatları ile Devlet Yardımları Etki Değerlendirme Rehberi yayımlanmiştir. Ayrica Strateji ve Bütçe Başkanliğı tarafından Haziran ve Temmuz 2023'te devlet yardımi uygulayan kurumlardan katılan 112 temsilciye Etki Değerlendirme Eğitimi verilmiş ve başarılı olan 82 temsilci sertifika almıştır. Bir sonraki eğitimin Aralık 2023'te düzenlenmesi planlanmaktadır.


102 sayılı Kararname, devlet yardımlarının etkin bir şekilde izlenmesi için ortak veri tabanı oluşturulmasını öngörmüştür. Söz konusu veri tabanı Yönetmelik'te Devlet Yardımlarıİzleme Sistemi (DYİS) olarak tanımlanmış olup sistemin kurulmasına yönelik çalışmalara başlanmıştır.

b) Amaç
Sektörel yönlendirme ve özendirmeyle yatirim, üretim ve istihdamin artırılmasısuretiyle toplum refahının yükseltilmesi, uzun vadeli uluslararası rekabet gücünün geliştirilmesi, kalkınma sürecinin hızlandırılmasi, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması,piyasa aksaklıklarının giderilerek piyasa ekonomisine işlerlik kazandırılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Devlet yardımlarının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.646)

Politika/Tedbir: Tedbir 646.1. Devlet yardimi uygulayan kamu kurum ve kuruluşlarında etki değerlendirme kapasitesi geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı, Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uygulayıcı kamu kurum ve kuruluşlarına etki değerlendirme eğitimi verilecektir. 2. Uygulayıcı kurumlarla etki değerlendirme konusunda ihtiyaçları belirlemeye ve kapasiteyi geliştirmeye yönelik toplantılar yapilacaktir. 3. Uygulayıcı kurumlar arasında tecrübe paylaşımını amaçlayan çalıştay düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 646.2. Uygulanmakta olan devlet yardımlari, amacı ile tutarlılığı başta olmak üzere etki değerlendirme sonuçları kapsamında gözden geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı, Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yillik Değerlendirme Raporu hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 646.3. Etki değerlendirme sonuçları gözetilerek ihtiyaç duyulan ve başta yeşil ve dijital dönüşüm olmak üzere özel önem arz eden alanlarda yeni devlet yardımlarına öncelik verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı, Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yeşil ve dijital dönüşüme yönelik devlet yardımı çalışması yapacak kurumlar nezdinde farkındalığı artırmaya yönelik görüşmeler yapılacak ve bu kurumların temsilcileri düzenlenecek eğitim programlarına dâhil edilecektir.

Tedbir 646.4. Farkli kurumlar tarafindan verilen benzer nitelikteki devlet yardımlarının birleştirilerek sadeleştirilmesi ve uyumu sağlanacaktır.: Savunma Sanayii Başkanlığı Devlet yardımlarına ilişkin izleme mekanizması oluşturulacak ve ilgili kamu kurum ve kuruluşları arasında koordinasyon sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.647)

Tedbir 646.4. Farkli kurumlar tarafindan verilen benzer nitelikteki devlet yardımlarının birleştirilerek sadeleştirilmesi ve uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 647.1. Devlet Yardimlari İzleme Sistemi (DYİS)
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanliğı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı, Bakanlığı,: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
1. Benzer nitelikli devlet yardımları belirlenecektir. 2.Benzer nitelikli devlet yardımlarını uygulayan kurumlarla koordinasyon toplantıları yapılacaktır. 3. Benzer nitelikli devlet yardımlarının sadeleştirilmesi ve uyumuna yönelik yöntem belirlenecektir.: 1. DYİS'e yönelik teknik altyapı çalişmaları

Tedbir 646.4. Farkli kurumlar tarafindan verilen benzer nitelikteki devlet yardımlarının birleştirilerek sadeleştirilmesi ve uyumu sağlanacaktır.: kurulacaktır. Tedbir 647.2. Devlet yardimi uygulayan kamu kurum ve kuruluşlarının DYİS'e entegrasyonu sağlanacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanliğı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı, Bakanlığı,: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanliğı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman
1. Benzer nitelikli devlet yardımları belirlenecektir. 2.Benzer nitelikli devlet yardımlarını uygulayan kurumlarla koordinasyon toplantıları yapılacaktır. 3. Benzer nitelikli devlet yardımlarının sadeleştirilmesi ve uyumuna yönelik yöntem belirlenecektir.: tamamlanacaktir. 1. DYİS'e ilk aşamada dört pilot kamu kurum ve kuruluşundan veri akışı sağlanacaktır.

Tedbir 646.4. Farkli kurumlar tarafindan verilen benzer nitelikteki devlet yardımlarının birleştirilerek sadeleştirilmesi ve uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 647.3. Uluslararası yardım standartları ve kuralları takip edilecek, iyi uygulama örnekleri ve ihtiyaçlarla ilgili araştırmalar yapılacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanliğı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı, Bakanlığı,: Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı, Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
1. Benzer nitelikli devlet yardımları belirlenecektir. 2.Benzer nitelikli devlet yardımlarını uygulayan kurumlarla koordinasyon toplantıları yapılacaktır. 3. Benzer nitelikli devlet yardımlarının sadeleştirilmesi ve uyumuna yönelik yöntem belirlenecektir.: 1. Devlet yardımlarıyla ilgili uluslararası gelişmeleri inceleyen bir rapor yayımlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Etki Değerlendirme Eğitimi Verilen Kamu Kurum ve Kuruluş Personeli Sayısı
Birim: Kişi
2022: -
2023(1): 125
2024(2): 130

Performans Göstergeleri: DYİS'e Entegre Devlet Yardımi Uygulayan Kamu Kurum ve Kuruluş Orani
Birim: Yüzde
2022: -
2024(2): 20
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.3. NİTELİKLİ İNSAN, GÜÇLÜ AİLE, SAĞLIKLI TOPLUM 
2.3.1. Eğitim 
a) Mevcut Durum 
Okul öncesinden itibaren eğitimin her kademesinde kaliteli eğitime erisim gerek fiziki kapasitenin geliştirilmesi gerekse öğretmen niteliklerinin artırılmasıile gerçekleştirilmektedir. Küresel ölçekte yaşanan ve özellikle son yıllarda beceri temelli eğitiminin ön plana çıkmasıyla birlikte dijital, analitik ve sosyal becerilerin bireylere kazandırılmasında eğitim sistemine önemli bir görev düşmektedir.

Okul öncesi eğitimin yaygınlaştırılması faaliyetleri neticesinde 4-5 yaş için brüt okullaşma oranı, 2022-2023 eğitim-öğretim döneminde yüzde 68,8 olarak gerçekleşmiştir.Okul öncesi eğitime erişim için beşeri ve fiziki imkânları iyileştirme çalışmalarının yanısıra kaliteli okul öncesi eğitime erişim için okul öncesiyle ilgili kalite standartları belirlenerek,izleme ve değerlendirme sisteminin geliştirilmesi hedeflenmektedir.Temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmiş ve çocukların beceri temelli etkinlikler doğrultusunda temel eğitimin yapılandırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. 2022-2023 eğitim-öğretim döneminde brüt okullaşma oranıilköğretimde yüzde 98,4, ortaöğretimde ise yüzde 119,5'e ulaşmıştır. Ortaöğretim kademesinde devamsızlık ve başarısızlık nedeniyle sınıf tekrarı riski taşıyan öğrencilere yönelik çalışmaları gerçekleştirmek amacıyla önleme, müdahale ve yönlendirme çalışmalarıdevam etmektir. Ayrica, öğrencilerin sinıf geçmelerine yönelik, derslere ilişkin yeterlilik ve kazanımlara sahip olarak eğitim ve öğretim süreçlerini tamamlamalarını sağlamak amacıyla düzenlemeler yapılmiştir.
Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerin ardından afet bölgesindeki öğrencilere, ailelerine ve öğretmenlere destek sağlamak amacıyla akademik, sosyal,kültürel, sanatsal, sportif çaliışmalar gerçekleştirilmiş olup afet bölgesine yönelik destekleme ve yetiştirme kursları ile akademik destek çalişmaları yürütülmeye devam etmektedir.Deprem sonrası Psikososyal Destek Eylem Planı hazırlanarak uygulamaya konulmuş olup velilere de deprem sonrası psikolojik destek sağlamak amacıyla Zorlayıcı Yaşam OlaylarıSonrası Veli Psikoeğitim Programı hazırlanmıştir. Ayrıca, depremzede öğrencilere ders kitabı, yardımcı kaynak kitabı ve kırtasiye seti sağlanmıştır. Bölgeden göç eden öğrencilerin ikinci eğitim-öğretim dönemi boyunca özel okullarda tam burslu okutulması için kontenjan ayrılmiştir.
Deprem sonrası uzun dönemde iyileştirme çalişmaları kapsamında çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten, çocuk güvenliğini ve çocuğun iyi olma halini destekleyecek afetlere dirençli okul tasarımları yapılarak, depremden doğrudan veya dolaylıetkilenen başta kiz çocuklari, engelli çocuklar ile sosyo-ekonomik açidan dezavantajli öğrenciler olmak üzere her türlü desteğe ihtiyacı olan öğrencilerin sürekli takibi yapılarak bu cocukların okulöncesi eğitim kademesi dâhil olmak üzere tüm kademelerde kaliteli eğitime erişiminin sağlanmasi amaçlanmaktadır.
Beşeri sermayenin ekonominin ihtiyaçlarıyla uyumlu bir şekilde geliştirilmesi ve becerilerinin güncellenmesi hususunda mesleki eğitimin kritik bir rolü bulunmaktadır. Bu kapsamda, özel sektör ile mesleki ve teknik eğitim kurumları arasında müfredat, finansman,öğretmen eğitimi, staj ve istihdam dâhil uzun vadeli işbirliğinin sağlanmasıhedeflenmektedir. Diğer yandan mesleki, akademik, dijital ve sosyal beceri kazanımi sağlayan, mesleki değerlere bağlı öğrencilerin yetiştirilmesi mesleki eğitimde öncelikler arasindadir.
Eylül 2023 itibarıyla 129 devlet üniversitesi, 75 vakif üniversitesi ve 4 vakıf meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 208 yükseköğretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yükseköğretim hizmeti gerçekleştirilmektedir. İlk kademelerde olduğu gibi yükseköğretim kademesinde de eğitime erişim sorunu ortadan kaldırılmiştır.
Depremler nedeniyle tüm yükseköğretim kurumlarında bahar dönemi süresi boyunca eğitim ve öğretim dönemi çevrimiçi devam etmek suretiyle geçici bir süreliğine ertelenmiştir. Depremden zarar gören üniversitelerimiz başta olmak üzere depremsellik gerekçesiyle riskli yapı konumunda bulunan ağır ve orta hasarlı binaların yeniden inşası ile hasar gören altyapıların onarılması ve yeni altyapıların tesisine yönelik kamu idarelerinin ödenek ihtiyaçlarının karşılanabilmesi amacıyla yükseköğretim kurumları 2935 sayılı

Olağanüstü Hal Kanunu ve 2023 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu İle Bağlı Cetvellerinde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun kapsamında ek bütçe ile desteklenmiştir.
YÖK tarafından Adıyaman, Hatay, Kahramanmaraş ve Malatya'daki üniversitelerde öğrenim gören öğrencilere, talepleri halinde kayıtlı oldukları programla eşdeğer ve öğretim dili aynı olan diğer devlet üniversitelerindeki programlarda özel öğrencilik hakkı verilmesi kararlaştırılmış, ayrıca bu üniversitelerde kayıtlı olan tüm öğrencilerden talep edenlere,eğitim öğretim süresine dâhil edilmeden bir yıl kayıt dondurma hakkı tanınmıştır.30/03/2023 tarihi itibarıyla uzaktan öğretim ile birlikte isteyen öğrencilere devam şartıaranmaksızın sınıflarda yüz yüze eğitim verilebilmesine imkân tanınmış ve bahar dönemindeki ara sınavların uzaktan öğretim yöntemleriyle çevrimiçi yapılmasıkararlaştırılmıştır. Diğer yandan, 2023 Yükseköğretim Kurumları Sınavında (YKS)Olağanüstü Hal kapsamındaki iller ile Sivas’ın Gürün ilçesinde 6 Şubat 2023 tarihi itibarıyla ikamet eden adaylar için deprem bölgesindeki illerde bulunan devlet üniversitelerinde merkezi yerleştirme ile öğrenci alan programların genel kontenjanı dışında ilave yüzde 25kontenjan ayrılarak adaylara genel kontenjanlarla birlikte kendilerine ayrilan ilave kontenjan kapsamındaki programlardan tercih yapabilmelerine imkân tanınmıştır.
Üniversitelerde eğitimin niteliğinin ve yükseköğretim sisteminin kalitesinin artırılmasına yönelik çaliışmalara devam edilmektedir. 2006 ve sonrasında kurulmuşüniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Programı kapsamında Ekim 2023 itibarıyla 25 üniversite desteklenmektedir. Üniversitelerin bulundukları bölgedeki kalkınma potansiyelini harekete geçirmeleri amacıyla tarım ve havza bazlı kalkınma,hayvancılık, sağlik ve çevre, ormancılik, tekstil, jeotermal, yenilenebilir enerji ve batarya teknolojileri, turizm, akıllı lojistik ve bütünleşik bölge uygulamalarıyla makine ve imalat teknolojileri alanlarında desteklenen projelerle üniversite sanayi işbirliğinin kurulması ve bölgede üretilen ekonomik değerin artırılması amaçlanmaktadır.
Yükseköğretimde uluslararasılaşma çalışmaları kapsamında Türkiye'deki uluslararasıöğrenci sayısı 2015 yılında 73 bin iken Ekim 2023 itibarıyla 330 bin seviyesindedir.Yükseköğretimde Uluslararasılaşma Strateji Belgesi (2018-2022) revizyon çalışmaları ise 2023-2027 dönemini kapsayacak şekilde tamamlanacaktır. Söz konusu belgede öğrenci seçim ve kabul süreçleri konusundaki kriterlere yer verilmesi, marka değeri yaratacak üniversitelerin belirlenmesinde program bazlı kontenjan dağılimi hususlarının dikkate alınması ve söz konusu belgenin yabancı dilde eğitim veren programların sayısi, uluslararasıöğrencilere yönelik barinma imkânları ve uluslararasılaşmada kurumsal kapasitenin geliştirilmesine yönelik politika hedefleri etrafinda şekillendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca,yükseköğretim kontenjanlarının belirlenmesinde arz-talep dengesinin yanı sira eğitimistihdam bağlantısının da dikkate alınması önemlidir. Öte yandan, yükseköğretim sisteminde uluslararası rekabet gücünün artırılarak şeffaflığın güçlendirilmesi ihtiyacı da sürmektedir.

Üniversite sayısı ve örgün yükseköğretim kontenjanlarına paralel olarak yurt ihtiyacının da karşılanması amacıyla Ekim 2023 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlıyurt yatak kapasitesi 953.308'e çıkarılmış ve talebi karşılama oranı artırılmıştır. Önümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artişına devam edilecektir.
b) Amaç
Tüm bireylerin kapsayıcılık ilkesi esasında nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına eşit şartlarda erişimi sağlanarak akademik, sosyal ve mesleki becerilerinin uluslararası standartlara uygun bir şekilde geliştirilmesi, analitik düşünme, finansal okuryazarlık, işbirlikçi çalışma ve liderlik alanlarında yetkinlik sahibi olmalarının sağlanmasi,milli, manevi, ahlaki, insani ve toplumsal değerleri içselleştirmiş, ait olduğu aile ve topluma karşı sorumluluk sahibi bireyler olarak yetişmeleri temel amaçtır.

Erken yaşlarda bireylerin yetenek ve kapasitelerinin keşfedilerek bilim, teknoloji ve mesleki kariyer alanlarında uygun kabiliyetleri geliştirebileceği alanlara yönlendirilmesi,ayrıca kişisel ilgi alanları dikkate alınarak kültür, sanat, spor ve dil yetkinlikleri kazandırılarak genç yaşta belirli alanlarda beceri sahibi, üretken ve sosyal birer vatandaş olarak toplumsal iş bölümünde yer almalarının sağlanması hedeflenmektedir.

Kalite ve sonuç odaklı bir yönetim anlayışıyla ülkemizin ihtiyaçları doğrultusunda evrensel bilgi üretimine katkı sunacak yetkinlikte akademik kadroların ve nitelikli insan gücünün yetiştirilmesini hedef alan, uluslararası öğrenciler ve alanında başarılıi akademisyenler için üniversitelerimizi çekim merkezi haline getirecek yenilikçi ve rekabetçi bir yükseköğretim sisteminin oluşturulması amaçlanmaktadır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Çocukların kaliteli, evrensel, ücretsiz ve okul öncesi eğitime erişimlerinde fırsat eşitliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.661)

Politika/Tedbir: Tedbir 661.1. Okul öncesine erişimin artırılması için gerekli fiziki ve beşeri altyapı sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Okul öncesine erişimin artırılması için gerekli fiziki ve beşeri altyapının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktir.

Politika/Tedbir: Tedbir 661.4. Okul öncesiyle ilgili kalite standartları belirlenecek, izleme ve değerlendirme sistemi geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Okul öncesi eğitimde okul aile iş birliği geliştirilerek çocukların bütüncül gelişimlerini destekleyecek izleme ve değerlendirme sistemi kurulacaktır. 2. Eğitim politikalarının etkisi verilere dayalı olarak izlenecek ve değerlendirilecektir.

Politika/Tedbir: Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten, çocuk güvenliğini ve çocuğun iyi olma halini destekleyen eğitim ortamları sağlanacak, eğitim dışına çıkma ve okuldan kopma riski bulunan öğrencilere yönelik önleyici mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.662)

Politika/Tedbir: Tedbir 662.4. Okuldan kopma riski olan çocukların eğitim sistemi içerisinde kalmaları ve eğitim dışına çıkan çocukların yeniden eğitim sistemine döndürülmesi için öğrencilerin sosyal ve akademik becerilerini izleyen takip mekanizması oluşturulacak, bu takip mekanizması aracılığıyla riskleri önleyici tedbirler aile ve okul işbirliğiyle alınacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Aile eğitimi ve katılımı çalışmaları daha işlevsel hale getirilecektir. 2. 14-18 yaş aralığında yer alan ortaöğretim çağ nüfusundaki okul dışı kalmış öğrencilerin eğitim hayatına katılması sağlanacaktır. 3. Tüm eğitim kademelerinde okullaşma ve tamamlama oranlari artırılacak, devamsızlık oranları azaltılacaktır.

Politika/Tedbir: Öğrenciler arasındaki başarı farkı ile okullar arasındaki nitelik farkı azaltılacak, tüm okullarda nitelikli ve kapsayıcı eğitim hizmet sunumu sağlanacak, bu amaçla insan kaynağının niteliği artırılacak ve eğitim sürecinin önemli bir parçası olan ailelerin bu kapsamda daha fazla katkı sağlamalarına yönelik eğitim faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.663)

Politika/Tedbir: Tedbir 663.1. Okul bazlı performans değerlendirme sistemine geçilerek düşük seviyede gelişim gösteren okulların okul gelişim düşüklüğünün nedeni analiz edilerek gerekli önlemler alınacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yönetimin bütün kademelerinde gerçekleştirilen faaliyet ve işlemlerin planlanmasi, uygulanması ve kontrolü aşamalarındaki etkililiğin, ekonomikliğin ve verimliliğin değerlendirilmesi amacıyla performans denetimleri artırılacaktir.

Tedbir 663.4. Destekleme programlarına öğrenci yönlendirmeleri etkin hale getirilecek ve bu yönlendirmelerde öğrencilerin duygusal ve sosyal gelişim alanları dikkate alınacak, destekleme programlarının erken yaşlarda da uygulanması sağlanacaktır.: Kaliteli eğitime erişimde fırsat eşitliği sağlanacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): (Kalkınma Planı p.664)

Tedbir 663.4. Destekleme programlarına öğrenci yönlendirmeleri etkin hale getirilecek ve bu yönlendirmelerde öğrencilerin duygusal ve sosyal gelişim alanları dikkate alınacak, destekleme programlarının erken yaşlarda da uygulanması sağlanacaktır.: Tedbir 664.1. Okul dışındaki çevresel faktörler kaynakl farklılıkların, nitelikli eğitime erişimdeki etkisinin giderilmesi için verilen eğitim destekleri ve burslar hedefli programlar şeklinde uygulanacak, bu desteklerin nitelikli eğitime erişim üzerindeki etkisi analiz edilecektir.

Tedbir 663.4. Destekleme programlarına öğrenci yönlendirmeleri etkin hale getirilecek ve bu yönlendirmelerde öğrencilerin duygusal ve sosyal gelişim alanları dikkate alınacak, destekleme programlarının erken yaşlarda da uygulanması sağlanacaktır.: Bireyin gelişimini temel alan ve uzun vadeli öğrenme sürecini de içeren ölçme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.665)

Tedbir 663.4. Destekleme programlarına öğrenci yönlendirmeleri etkin hale getirilecek ve bu yönlendirmelerde öğrencilerin duygusal ve sosyal gelişim alanları dikkate alınacak, destekleme programlarının erken yaşlarda da uygulanması sağlanacaktır.: Tedbir 665.4. Türkçenin doğru ve güzel kullanımını geliştirmek amacıyla dört temel becerinin değerlendirilmesine yönelik ölçme araçları geliştirilecektir.

Tedbir 663.4. Destekleme programlarına öğrenci yönlendirmeleri etkin hale getirilecek ve bu yönlendirmelerde öğrencilerin duygusal ve sosyal gelişim alanları dikkate alınacak, destekleme programlarının erken yaşlarda da uygulanması sağlanacaktır.: Eğitim sistemi olağanüstü durumlara karşı daha dayanıklı ve esnek bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.666)

Tedbir 663.4. Destekleme programlarına öğrenci yönlendirmeleri etkin hale getirilecek ve bu yönlendirmelerde öğrencilerin duygusal ve sosyal gelişim alanları dikkate alınacak, destekleme programlarının erken yaşlarda da uygulanması sağlanacaktır.: Tedbir 666.2. Olağanüstü durumlarda eğitimin kesintiye uğramasının öğrenme kayıpları üzerindeki etkisini telafi edici çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 663.4. Destekleme programlarına öğrenci yönlendirmeleri etkin hale getirilecek ve bu yönlendirmelerde öğrencilerin duygusal ve sosyal gelişim alanları dikkate alınacak, destekleme programlarının erken yaşlarda da uygulanması sağlanacaktır.: Eğitimde teknolojinin doğru kullanımı sağlanacak, teknoloji okuryazarlığı artırılacak ve teknoloji kullanımından kaynaklı eşitsizlikler azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.667) Tedbir 667.3. Öğretmen Milli Eğitim Bakanlığı (S) 1. Öğretmenlerin yenilikçi eğitiminde kullanılan dijital teknolojileri ve dijital araçları etkin içerikler zenginleştirilecektir. kullanmalarını destekleyecek teknoloji odaklı öğrenme senaryoları geliştirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S): Tedbir 667.3. Öğretmen eğitiminde kullanılan dijital içerikler zenginleştirilecektir.
1. Öğrencilerin bilimsel, kültürel, sanatsal, sportif, toplum hizmeti etkinliklerine katılımı artırmak amacıyla çok yönlü destekleme ve izleme-değerlendirme mekanizmaları hayata geçirilecektir. 2. Temel eğitimde öğrenme süreçlerinin iyileştirilmesi amacıyla izleme ve değerlendirme çalişmaları yürütülecektir.: 1. Öğretmenlerin yenilikçi teknolojileri ve dijital araçları etkin kullanmalarını destekleyecek teknoloji odaklı öğrenme senaryoları geliştirilecektir.

Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668): Tedbir 668.1. Öğretmenlerin mesleki gelişiminde nitelik ve niceliği artırmak için mesleki gelişim topluluklarıi, okul temelli mesleki gelişim, öğretmen- yönetici hareketlilik programları gibi yeni yaklaşımları da içeren işbirliğine dayali, planli, erişilebilir, sürdürülebilir, izlenebilir ve mesleki uygulamalar ile bütünleşik bir model geliştirilecektir.

Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668): Okul yönetim sistemi iyileştirilerek okullardaki karar alma sürecine tüm paydaşların dâhil edilmesine imkân sağlanacak, okul yönetiminde katılımcılıkla birlikte eğitimin kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.670)

Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668): Tedbir 670.2. Okul gelir ve giderlerinin bilgi ve iletisim altyapısı geliştirilerek "Bütçe- Yatırim İzleme ve Takip Sistemi" ile düzenli takibi yapılacak, şeffaflığı sağlanacak, bu veriler okulların karar alma süreclerinde dikkate alınacaktır.

Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668): İklim değişikliği ile mücadele başta olmak üzere sürdürülebilir kalkınma bilincinin tüm öğrencilerde oluşturulması sağlanacak, eğitim mekânları yeşil dönüşümü sağlayacak şekilde tasarlanacaktır. (Kalkınma Plani p.672)

Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668): Tedbir 672.1. Disiplinler üstü bir yaklaşımla iklim değişikliği ve sürdürülebilir kalkınma, tüm öğretim programlarına dâhil edilecektir.

Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668): Hayat boyu öğrenmeye katılım ve belge çeşitliliği artırılacak, kazanımların belgelendirilmesi teşvik edilecek, hayat boyu öğrenme sisteminin işgücü piyasasının talep ettiği becerileri kazandırması ve bu becerilerin iş ve sosyal yaşamda etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.675)

Öğretmen yetiştirme ve geliştirme süreci; mesleğe kabulden önceki eğitimden başlanarak mesleğe kabul, mesleki gelişim ve kariyer gelişimi gibi tüm aşamaları, ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yapılandırılacak, böylece öğretmenlik mesleğinin niteliği ve toplumsal statüsü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.668): Tedbir 675.3. Hayat boyu öğrenme konusunda kamuoyunda farkındalık oluşturulacak, uzun süreli işsizler ile işgücünde olup iş aramayı bırakan pasif işgücüne yönelik hayat boyu öğrenme faaliyetleri özendirilecektir.

Geçici koruma altında bulunan bireylerin eğitime erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676): Tedbir 676.2. Geçici koruma altında bulunan öğrencilere, ihtiyaç duyulması halinde uzun vadeli telafi edici eğitimler verilecek ve bu öğrencilerin öğrenme kayıpları azaltılacaktır.

Geçici koruma altında bulunan bireylerin eğitime erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676): Tedbir 676.3. Geçici koruma altında bulunan öğrencilere yönelik hedefli bilinçlendirme kampanyaları uygulanacak, mesleki ve teknik eğitime

Geçici koruma altında bulunan bireylerin eğitime erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676): erişimleri artırılacaktır. Tedbir 678.1. Tüm paydaşların rollerinin ve sorumluluklarının

Geçici koruma altında bulunan bireylerin eğitime erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676): tanımlanacağı mesleki eğitim yönetim modeli geliştirilecektir.

Geçici koruma altında bulunan bireylerin eğitime erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676): Mesleki ve teknik eğitim alan bireylerin işgücü piyasasına geçişleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.680)

Geçici koruma altında bulunan bireylerin eğitime erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676): Tedbir 680.1. İşgücü piyasası ile mesleki ve teknik eğitim arasındaki uyumun geliştirilmesi için gençlerin işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda tercih yapmaları sağlanacak, öncelikli sektörlerdeki mesleki ve teknik eğitime yönelimin sağlanması için burs, eğitim desteği gibi çeşitli teşvik mekanizmaları uygulanacaktır.

Geçici koruma altında bulunan bireylerin eğitime erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676): Yabancı dil becerilerini artırmaya yönelik eğitim sistemi, başta müfredat ve öğretmen yetkinliği olmak üzere güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.681)

Geçici koruma altında bulunan bireylerin eğitime erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676): Tedbir 681.1. Yabancı dilde uluslararası standartlarda eğitim verilerek öğrencilerin ileri düzeyde okuma, anlama, konuşma ve yazma becerilerini edinmeleri sağlanacaktır.

2. Öğrencilerin yabancı dil becerilerinin geliştirilmesi için ortaokul beşinci sıniflarda uygulanan yabancı dil hazırlık sınıfi İngilizce ve Almanca olarak yapilandırılacak ve belirlenen okullarda 2023-2024 eğitim öğretim yılında pilot uygulama yapılacaktır. 3. Yabancı dil eğitimine ilişkin materyaller zenginleştirilecek, dinleme, konuşma, okuma ve yazma alanlarındaki becerilerin tümünü ölçmeye yönelik sistem geliştirilecektir.: 1. Yükseköğretim Kurulu Büyük Veri Projesi kapsamında güncel veriler takip edilerek performans değerlendirme raporları hazırlanacaktır.

2. Öğrencilerin yabancı dil becerilerinin geliştirilmesi için ortaokul beşinci sıniflarda uygulanan yabancı dil hazırlık sınıfi İngilizce ve Almanca olarak yapilandırılacak ve belirlenen okullarda 2023-2024 eğitim öğretim yılında pilot uygulama yapılacaktır. 3. Yabancı dil eğitimine ilişkin materyaller zenginleştirilecek, dinleme, konuşma, okuma ve yazma alanlarındaki becerilerin tümünü ölçmeye yönelik sistem geliştirilecektir.: 1. Öncelikli Alanlarda Uzmanlaşan Üniversiteler Programı başlatılacaktır.

2. Öğrencilerin yabancı dil becerilerinin geliştirilmesi için ortaokul beşinci sıniflarda uygulanan yabancı dil hazırlık sınıfi İngilizce ve Almanca olarak yapilandırılacak ve belirlenen okullarda 2023-2024 eğitim öğretim yılında pilot uygulama yapılacaktır. 3. Yabancı dil eğitimine ilişkin materyaller zenginleştirilecek, dinleme, konuşma, okuma ve yazma alanlarındaki becerilerin tümünü ölçmeye yönelik sistem geliştirilecektir.: 1. Yükseköğretim Eğitim Programları Danışma Kurulu yılda en az iki defa toplanacaktır. 2. Mezunların istihdam durumlarının takibinin yapılması amacıyla Yükseköğretim Kurulu bünyesinde yazılım geliştirilecektir.

2. Öğrencilerin yabancı dil becerilerinin geliştirilmesi için ortaokul beşinci sıniflarda uygulanan yabancı dil hazırlık sınıfi İngilizce ve Almanca olarak yapilandırılacak ve belirlenen okullarda 2023-2024 eğitim öğretim yılında pilot uygulama yapılacaktır. 3. Yabancı dil eğitimine ilişkin materyaller zenginleştirilecek, dinleme, konuşma, okuma ve yazma alanlarındaki becerilerin tümünü ölçmeye yönelik sistem geliştirilecektir.: 1. Araştırma altyapılarının üniversiteler arasında, diğer kamu kurumları ve özel sektörle ortak kullanımı sağlanacaktır. 2. Araştırma üniversiteleri bünyesinde oluşturulan ve yurt içinden ve yurt dışından bilim insanlari, iş insanları ve önde gelen STK üyelerinden oluşan Danışma Kurullarının diğer üniversiteler arasında da yaygınlaştırıması sağlanacaktır.

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 682.7. Açık öğretim yetişkin eğitimi ve hayat boyu öğrenme odaklı olarak yeniden yapılandırılacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsaminda performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuçlarinin izleme ve değerlendirmesi sağlanacaktır.: 1. Hayat boyu kendilerini yenilemeleri ve geliştirmeleri için, yetişkinlere yönelik açıköğretim programları tasarlanacaktır.

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Akademik personelin niteliği yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.683)

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 683.1. Üniversitelerin atama ve yükseltme kriterlerinin alt sınırı merkezi olarak belirlenecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsaminda performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuçlarinin izleme ve değerlendirmesi sağlanacaktır.: 1. Yükseköğretimde atama ve yükseltme kriterlerine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 683.2. Akademisyenlere yönelik projeye dayaliı esnek istihdam modelleri geliştirilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsaminda performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuçlarinin izleme ve değerlendirmesi sağlanacaktır.: 1. Projeye dayali esnek istihdam modelleri konusunda çaliışma yapılacaktır.

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 683.3. Akademisyenlere yönelik yurt içi ve yurt dışı üniversiteler arasındaki misafir öğretim üyesi uygulaması yaygınlaştırıacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsaminda performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuçlarinin izleme ve değerlendirmesi sağlanacaktır.: 1. Öncelikli araştırma konularında öğretim üyesi hareketliliğini artırmaya yönelik proje geliştirilecektir.

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Üniversite öğrencilerinin ve mezunlarının mesleki yetkinlikleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.684)

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 684.1. Sektör temsilcilerinin katılımıyla programların oluşturulmasi, yeterliliklerin belirlenmesi ve uygulamalı eğitimlerin sektörle birlikte yürütülmesi sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsaminda performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuçlarinin izleme ve değerlendirmesi sağlanacaktır.: 1. Bilişim alanında tüm paydaşların katılımıyla yeni program içerikleri üretilecektir.

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 684.2. Üniversitelerde kariyer merkezlerinin kapasitelerinin geliştirilmesi, üniversite öğrencilerine ve mezunlarına yönelik kariyer rehberliği ve danışmanlığı faaliyetleri yaygınlaştırılarak bu faaliyetlerin erişilebilirliği desteklenecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsaminda performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuçlarinin izleme ve değerlendirmesi sağlanacaktır.: 1. Üniversitelerde düzenlenen kariyer günlerinin etkinliği ve niteliği artırılacaktır.

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 684.3. Mezunlarin işgücü piyasası performansları düzenli takip edilerek ilgili göstergelerde üniversitelerin gelişimlerinin izlenmesi sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsaminda performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuçlarinin izleme ve değerlendirmesi sağlanacaktır.: 1. Üniversiteler tarafindan, program bazında mezunların istihdam durumlarının takibi için yazılım geliştirilecektir.

Tedbir 682.5. "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesinin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 684.4. Üniversitelerin yetkin olduğu alanlarda öğrencilerin mesleki ve teknik bilgi ve tecrübelerinin artırılması amacıyla sanayi işbirlikleri ve ortak eğitim modellerinin tesisine yönelik çalışmalar yapilacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsaminda performans değerlendirme ölçütleri dikkate alınarak uygulama sonuçlarinin izleme ve değerlendirmesi sağlanacaktır.: 1Yükseköğretim öğrencilerinin ihtiyaç duyulan alanlarda en az bir dönem uygulamalı eğitim almalarına yönelik çaliışmalar yapılacaktır.

Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685): Tedbir 685.1. Yabancı dilde eğitim veren programların niteliği artırılacaktır.

Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685): Tedbir 685.2. Nitelikli uluslararası öğrenci sayısının artırılması sağlanacaktır.

Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685): Tedbir 685.3. Yükseköğretim kurumları arasinda uluslararasi işbirlikleri artırılacaktır.

Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685): Tedbir 685.4. Uluslararasi mezunlar ve etkili tanıtim çalışmalarıyla yükseköğretim sisteminin uluslararasi tanınırlığı sağlanacaktır.

Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685): Tedbir 685.5. Nitelikli yabancı uyruklu doktoralı araştırmacı ve akademisyenlerin istihdamını özendirici ve kolaylaştırıcı çalışmalar yürütülecektir.

Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685): Doktoralı insan kaynağının nicelik ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.686) Tedbir 686.1. Öncelikli YÖK (S), Üniversiteler 1. Üniversitelerin, öncelikli alanlarda sektörler ile gelişme özel sektörle işbirliği içerisinde alanlarına odaklı doktora doktora programları açmaları teşvik programlarının ilgili sektörle edilecektir. işbirliği içerisinde yürütülmesi sağlanacaktır.

Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685): Tedbir 686.2. Üniversitelerin yurt dışındaki yetkin üniversitelerle ortak doktora programları açmaları teşvik edilecektir.

Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685): Tedbir 686.3. Doktora programları ve öğrenci kabul koşulları gözden geçirilecek, üniversitelerin yetkinlik analizine ve ihtisas alanına uygun doktora programları oluşturulması sağlanacaktır.

Yükseköğretimin uluslararasılaşma düzeyi yükseltilecek, ülkemiz nitelikli uluslararası öğrenciler ve akademisyenler için çekim merkezi haline getirilecektir. (Kalkınma Planı p.685): Tedbir 686.4. Doktora tez danışmanlıklarını yapacak danışmanların niteliklerinin mevzuatla tanimlanmasi sağlanacaktır.

Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayırımı yapilarak her birinden beklenen kazanımların Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programlari gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir.: Tedbir 686.6. Doktora ve doktora sonrası araştırmalar için burs çeşitliliğinin artırılması sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1Alanında yetkinlik düzeyi yüksek olan üniversitelerde özel sektörle işbirliği içerisinde mesleki doktora programları oluşturulacaktır.: 1. Doktorali Genç Araştırmacılar İçin Yabancı Dilde Bilimsel Metin Yazma Programi, Doktora Sonrası Araştırma Projesi, Temel Bilimlerde Genç Beyinler Projesi kapsamında araştırmacılara burs desteği sağlanacaktır.

Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayırımı yapilarak her birinden beklenen kazanımların Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programlari gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir.: Üniversite kampüslerinin sürdürülebilir ve iklim dostu kampüslere dönüştürülmesi desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.687)

Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayırımı yapilarak her birinden beklenen kazanımların Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programlari gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir.: Tedbir 687.1. Pilot olarak seçilecek üniversitelerin sifir atık, temiz çevre, enerji verimliliği ve yenilenebilir enerji kaynakları alanında durumlarınin tespit edilerek sürdürülebilir ve iklim dostu kampüslere dönüşüm projeleri hazırlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Üniversiteler
1Alanında yetkinlik düzeyi yüksek olan üniversitelerde özel sektörle işbirliği içerisinde mesleki doktora programları oluşturulacaktır.: 1. 11 pilot üniversiteden seçilecek öğretim üyeleri tarafından yapılacak çalışmalar kapsamında üniversitelerde iklim dostu kampüslere dönüşüm projeleri hazırlanacaktır.

Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayırımı yapilarak her birinden beklenen kazanımların Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programlari gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir.: Tedbir 687.2. Sürdürülebilir ve iklim dostu kampüs hedefine ulaşmada alternatif finansman araçlarına erişim sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Üniversiteler
1Alanında yetkinlik düzeyi yüksek olan üniversitelerde özel sektörle işbirliği içerisinde mesleki doktora programları oluşturulacaktır.: 1. Yeni finansman yöntemleri üzerinde çalışılacaktır.

Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayırımı yapilarak her birinden beklenen kazanımların Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programlari gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir.: Yükseköğretimde dijital dönüşüm sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.688)

Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayırımı yapilarak her birinden beklenen kazanımların Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programlari gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir.: Tedbir 688.1. Yükseköğretimde dijital olgunluk modelinin oluşturulması desteklenecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1Alanında yetkinlik düzeyi yüksek olan üniversitelerde özel sektörle işbirliği içerisinde mesleki doktora programları oluşturulacaktır.: 1. Yükseköğretimde dijital olgunluk modeli akademisyenlerin etkin katılımıyla oluşturulacaktır.

Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayırımı yapilarak her birinden beklenen kazanımların Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programlari gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir.: Tedbir 688.2. Üniversitelerde kurumsal bulut hizmetlerinin sunulmasi, yapay zekâ, robotik ve artırılmış gerçeklik başta olmak üzere bilgi ve iletişim teknolojileri kapsamında araştırma ve eğitim amaçlı kullanılabilecek yazılım, araç ve ekipmanlara erişimin sağlanması desteklenecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1Alanında yetkinlik düzeyi yüksek olan üniversitelerde özel sektörle işbirliği içerisinde mesleki doktora programları oluşturulacaktır.: 1. İlgili devlet kurumlarıyla işbirlikleri yapılarak bulut hizmetleri başta olmak üzere bilişim hizmetlerinde harcamaların etkinleştirilmesine ve mükerrer harcamaların önlenmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 686.5. Akademik ve mesleki doktora ayırımı yapilarak her birinden beklenen kazanımların Türkiye Yeterlilikler Çerçevesinde geliştirilmesi, doktora olgunluk düzeyine ulaşmış belirli üniversitelerde sanayi doktora programlari gibi mesleki doktora programlarının oluşturulması desteklenecektir.: Tedbir 688.3. Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberini odak alan, üniversitelerin dijital altyapılarının ve bilgi güvenliklerinin sağlanmasını hedefleyen çalışmalar tamamlanacaktir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1Alanında yetkinlik düzeyi yüksek olan üniversitelerde özel sektörle işbirliği içerisinde mesleki doktora programları oluşturulacaktır.: 1. Üniversitelerdeki bilgi güvenliğine yönelik çalışmalar hızlandırılacaktır.

Tedbir 688.4. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında fayda- maliyet etkinliğini hedefleyen yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği bulut tabanlı uygulamalar kullanılacaktır.: Tedbir 688.5. Üniversitelerin idari personellerinin bilgi ve iletişim güvenliğine yönelik kapasitesi geliştirilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında mükerrer harcamaların önlenmesine yönelik yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. Idari personellere yönelik bilgi ve iletişim güvenliğine ilişkin hizmet içi eğitimler verilecektir.

Tedbir 688.4. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında fayda- maliyet etkinliğini hedefleyen yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği bulut tabanlı uygulamalar kullanılacaktır.: Tedbir 688.6. 5G ve ötesi yeni nesil iletişim teknolojilerinde yazılım, donanım ve altyapi alanlarinda, nesnelerin interneti, yapay zekâ, büyük veri, kuantum, siber güvenlik, akiıllı ulaşım, artırılmış gerçeklik gibi gelişen teknoloji alanlarında nitelikli insan gücü yetiştirilmesi çalışmalarına ağırlık verilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında mükerrer harcamaların önlenmesine yönelik yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. Yapay zekâ, büyük veri ve siber güvenlik alanlarında yükseköğretim programları açılacaktır.

Tedbir 688.4. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında fayda- maliyet etkinliğini hedefleyen yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği bulut tabanlı uygulamalar kullanılacaktır.: Üniversitelerin öz gelirleri artırılarak finansal sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.689)

Tedbir 688.4. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında fayda- maliyet etkinliğini hedefleyen yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği bulut tabanlı uygulamalar kullanılacaktır.: Tedbir 689.1. Başta çözüm ortağı olarak reel sektör etkileşiminin artırılması olmak üzere öz gelirleri ve finansman çeşitiliği artırılarak üniversitelerin gelişimine daha fazla kaynak sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında mükerrer harcamaların önlenmesine yönelik yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. Üniversitelerin finansman çeşitliliğini artırmaya ilişkin mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 688.4. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında fayda- maliyet etkinliğini hedefleyen yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği bulut tabanlı uygulamalar kullanılacaktır.: Tedbir 689.2. Üniversitelere yapılacak yardım ve bağışlar teşvik edilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında mükerrer harcamaların önlenmesine yönelik yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. Bağış ve yardımlara yönelik teşvik edici düzenlemeler yapilacaktır.

Tedbir 688.4. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında fayda- maliyet etkinliğini hedefleyen yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği bulut tabanlı uygulamalar kullanılacaktır.: Tedbir 689.3. Yükseköğretimde rekabetçi ortamın geliştirilmesi amacıyla kamu üniversitelerinin merkezi idareden aldıkları bütçenin belirli oranda performansları ile ilişkilendirilmesi sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında mükerrer harcamaların önlenmesine yönelik yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği çalışmalar tamamlanacaktır.: 1. Akademik Teşvik Yönetmeliğinde etkinliği artırıcı düzenlemeler yapılacaktır.

Tedbir 688.4. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında fayda- maliyet etkinliğini hedefleyen yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği bulut tabanlı uygulamalar kullanılacaktır.: Tedbir 690.1. Üniversitelerde verimliliği düşüren farklı istihdam statüleri gözden geçirilerek yeni bir personel rejimi oluşturulacak ve kurumsal kapasite geliştirilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: Üniversitelerdeki idari ve teknik personel niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.690)
1. Üniversitelerin dijital dönüşümünde ve dijital yayın alımlarında mükerrer harcamaların önlenmesine yönelik yerli ve milli yazılımların önceliklendirildiği çalışmalar tamamlanacaktır.: YÖK (S), Üniversiteler

Tedbir 690.2. Araştırma altyapılarında yüksek nitelikli teknik personelin görevlendirilmesi sağlanacaktır.: Üniversitelerdeki TTO'lar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.691)

Tedbir 690.2. Araştırma altyapılarında yüksek nitelikli teknik personelin görevlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 691.1. TTOlar bölgesel öncelikler ve tematik dikey eksenler özelinde yapılandırılacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S),
1. Araştırma altyapılarında nitelikli personellerin istihdamına yönelik düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1. Ílgili paydaşlarla yapılacak değerlendirmeler doğrultusunda mevzuatın iyileştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 690.2. Araştırma altyapılarında yüksek nitelikli teknik personelin görevlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 691.2. TTO'larda yürütülen faaliyetlerde ilave destekler sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S),
1. Araştırma altyapılarında nitelikli personellerin istihdamına yönelik düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1. Teknoloji transfer ofislerine sağlanan desteklerinin etkinliği artırılacaktır.

Tedbir 690.2. Araştırma altyapılarında yüksek nitelikli teknik personelin görevlendirilmesi sağlanacaktır.: Yükseköğretim düzeyinde mesleki ve teknik eğitim güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.692)

Tedbir 690.2. Araştırma altyapılarında yüksek nitelikli teknik personelin görevlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 692.1. Meslek yüksekokullarının müfredatları Mesleki Yeterlilik Kurumu tarafindan yayımlanan standartlar ve yeterlilikler çerçevesinde güncellenecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S), Üniversiteler
1. Araştırma altyapılarında nitelikli personellerin istihdamına yönelik düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1. Mesleki Yeterlilik Kurumu ile yapılacak ortak çalışmalar kapsamında meslek yüksekokullari programları ve müfredatları güncellenecektir.

Tedbir 690.2. Araştırma altyapılarında yüksek nitelikli teknik personelin görevlendirilmesi sağlanacaktır.: Yükseköğretim sisteminde kalite güvencesi kültürü yaygınlaştırılacak ve güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.693)

Tedbir 690.2. Araştırma altyapılarında yüksek nitelikli teknik personelin görevlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 693.1. Yükseköğretimde kurumsal akreditasyon ile program akreditasyonu geliştirilecektir.
YÖK (S), Üniversiteler: YÖK (S)
1. Araştırma altyapılarında nitelikli personellerin istihdamına yönelik düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1. Yükseköğretim kurumlarında kalitenin benimsenmesini ve yayılmasını sağlayarak ulusal kalite güvence sistemi güçlendirilecek ve kurumsal akreditasyon programinın uygulanmasi tüm üniversitelere yaygınlaştırılacaktır. 2. Program akreditasyonu alanında faaliyet gösteren akreditasyon derneklerinin sayısı artırılacak ve dış değerlendirme programlarında görev alan değerlendiriciler ile değerlendirmeye katılan yükseköğretim kurumlari desteklenecektir.

Tedbir 690.2. Araştırma altyapılarında yüksek nitelikli teknik personelin görevlendirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 693.2. Kalite güvencesi, stratejik planlama, performans ve veri yönetimi sistemlerinin entegrasyonu sağlanacaktır.
YÖK (S), Üniversiteler: Yükseköğretim Kalite Kurulu (S)
1. Araştırma altyapılarında nitelikli personellerin istihdamına yönelik düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1. Ulusal kalite güvence sistemiyle uyumlu olarak bütünleşik kalite yönetimi bilgi sistemi geliştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: 4-5 Yaş Net Okullaşma Oranı
Birim: Yüzde
2022: 56,7 (3)
2023 (1): 64,7 (4)
2024 (2): 70

Performans Göstergeleri: 14-17 Yaş Kız Çocuklarının Net Okullaşma Oranı
Birim: Yüzde
2022: 91,6 (3)
2023 (1): 94,2 (4)
2024 (2): 94,5

Performans Göstergeleri: Sinif Tekran Yapan Öğrenci Oranı (9. Sinif) (4)
Birim: Yüzde
2022: -
2023 (1): 7,12
2024 (2): 6

Performans Göstergeleri: Hayat Boyu Öğrenmeye Katılım Oranı (5)
Birim: Yüzde
2022: -
2023 (1): 6,7
2024 (2): 7

Performans Göstergeleri: Doktoralı Mezun Sayısı
Birim: Kişi
2022: 10 726
2023 (1): 12 419
2024 (2): 14 200

Performans Göstergeleri: Dünya Akademik Başarı Sıralamasında İlk 500'e Giren Üniversite Sayısı (6)
Birim: Adet
2022: 1
2023 (1): 3
2024 (2): 4

Performans Göstergeleri: Küresel ölçekteki Yesil Kampüs Siralamasında İlk 100'e Giren Üniversite Sayısı (6)
Birim: Adet
2022: 4
2023 (1): 5
2024 (2): 6
Kaynak: MEB ve YÖK 
(1) Gerçekleşme Tahmini, (2) Program, (3) MEB 2021-2022 örgün eğitim istatistikleri verisidir.
(4) MEB 2022-2023 örgün eğitim istatistikleri verisidir. (5) 25-64 yaş nüfusundaki yetişkinler arasında araştırmanın yapıldığı son dört hafta içerisinde herhangi bir eğitim programına katılanların oranidır. () Uluslararası tanınırlığı ve geçerliliği olan sıralamalar baz alınacaktır.


2.3.2. İstihdam ve Çalışma Hayatı
a) Mevcut Durum 
Geçtiğimiz yıllarda pandemi ve olumsuz küresel gelişmeler neticesinde bozulan işgücügöstergeleri 2022 yılında düzelme sürecini devam ettirmiştir. 2022 yılında istihdam oranı ve işgücüne katılma oranları bir önceki yıla göre 2,3 ve 1,7 puan artarak sırasıyla yüzde 47,5ve yüzde 53,1 olmuştur. 2021 yılında yüzde 12 olan işsizlik oranı 2022 yılında azalarak yüzde 10,4 seviyesine gerilemiştir. İstihdam ve işgücünün temel göstergelerinde yaşanan iyileşme ile uyumlu olarak 2022 yılında genç işsizliğinde de azalma meydana gelmiştir.Bahse konu gösterge 2021 yılındaki yüzde 22,6 seviyesinden 3,2 puan azalarak 2022 yılında yüzde 19,4 düzeyine inmiştir. 2022 yılında toplam istihdam bir önceki yıla göre yaklaşık 2milyon kişi artış göstermiştir.

Pandemi döneminde azalarak 2020 yılında 30,8 seviyesine kadar gerileyen kadınların işgücüne katılım oranı 2022 yılında 35,1 seviyesine yükselmiştir. Pandemi öncesinde kadınların işgücüne katılım oranının 2019 yılında yüzde 34,3 olduğu göz önüne alındığında,ilk defa pandemi öncesi seviyenin üzerine çıktığı görülmektedir.
Tablo II: 41- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri 
Gösterge: 2020(1)
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 2021

Gösterge: İşgücüne Katılma Oranı
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 49,1

Gösterge: Kadın
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 30,8

Gösterge: Erkek
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 67,8

Gösterge: İstihdam Oranı
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 42,7

Gösterge: Kadın
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 26,2

Gösterge: Erkek
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 59,4

Gösterge: İstihdamın Sektörel Dağılımı

Gösterge: Tarim
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 17,7

Gösterge: Sanayi
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 20,5

Gösterge: Hizmetler
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 55,9

Gösterge: İnşaat
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 5,8

Gösterge: İşsizlik Oranı
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 13,1

Gösterge: Kadın
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 14,8

Gösterge: Erkek
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 12,4

Gösterge: Genç İşsizliği Oranı (15-24)
(15+ Yaş, Yüzde) Türkiye: 24,9
Kaynak: TÜİK 
(1) Veriler yeni tanım ve kavramlara göre TüiK tarafından revize edilmiştir.
Çalışma hayatına yönelik olarak geçtiğimiz program döneminde 5510 sayılı Kanunun geçici 95 inci maddesi ile 8 Eylül 1999 tarihi ve öncesinde uzun vadeli sigorta kollarına tabi olarak çaliışmaya başlayanlara 506, 1479, 2925 ve 5434 sayılı Kanunların ilgili maddelerine göre yaş şartı aranmaksızın yaşlılık veya emekli aylığı bağlanması imkânı getirilmiştir. Bu kapsamda, yaklaşık 2 milyon kişiye aylık bağlanmıştır.

Ek ödeme dâhil 1.000 TL'nin altında emekli aylığı alanların aylıklarının 2019 yılında 1.000 TL'ye çıkarılması sağlanmıştır. Bu tutar 2020 yılında 1.500 TL'ye, 2022 Ocak ödeme döneminde 2.500 TL'ye, 2022 Temmuz ödeme döneminde ise 3.500 TL'ye, 2023 Ocak 

ödeme döneminde 5.500 TL'ye, 2023 Mart ödeme döneminde ise 7.500 TL'ye yükseltilmiştir. Sosyal devlet ilkesi gereği düşük kazanç bildiren sigortaliların da emekli olduklarında refahlarının yükseltilmesini teminen alt sınır aylığı yükseltilmiş ve daha az gün ve asgari kazancı olan bir sigortalının gelir azalması bertaraf edilmiştir.
6 Şubat 2023 tarihinde yaşanan deprem felaketi nedeniyle depremden etkilenen illerde bilgi, belge ve beyannamelerinin verilme süreleri, prim borçlari ertelenmiştir. 9 Mart 2023 tarihli ve 7440 sayılı Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre takip edilen alacaklar yapılandırma kapsamina alınmiştır.

Onuncu ve On Birinci Kalkınma Planları dönemlerinde alinan tedbirlerin başarıyla yürütülmesi neticesinde işgücünün eğitim düzeyinde önemli artışlar yaşanmıştır. Bununla birlikte, yükseköğretim mezunlarının istihdamdaki payı 2014 yılındaki yüzde 19,6sevivesinden 2022 vılında vüzde 27,6 sevivesine vükselmistir.

TABLO II: 42- İşgücünün Eğitim Düzeyi 
Eğitim Düzeyi: İşgücü
2014: İstihdam
(Yüzde) 2022: İşsiz

Eğitim Düzeyi: Okuryazar Olmayanlar
2014: 4,1
(Yüzde) 2022: 4,2

Eğitim Düzeyi: Lise Alti
2014: 56,0
(Yüzde) 2022: 56,2

Eğitim Düzeyi: Lise
2014: 10,4
(Yüzde) 2022: 10,1

Eğitim Düzeyi: Mesleki ve Teknik Lise
2014: 9,9
(Yüzde) 2022: 9,8

Eğitim Düzeyi: Yükseköğretim
2014: 19,8
(Yüzde) 2022: 19,6

Eğitim Düzeyi: Toplam Kaynak: TÜİK
2014: 100
(Yüzde) 2022: 100
Kaynak: TÜİK 
İşKUR tarafiından düzenlenen aktif işgücü programlarından 2022 yılında 282.599 kişi yararlanmıştır. Eylül 2023 itibarıyla aktif işgücü programları kapsamında yapılan harcamalar yaklaşık 9 milyar TL'ye ulaşmıştır.

TABLO II: 43- İşkur Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı
Yıllar: 2017
Mesleki Eğitim Kursları: (Kişi) 117 580
Toplum Yararina Programlar (Kiși): 266 924
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 297 255
Toplam (Kişi): 775 775
Harcama (Bin TL): 4 817 443

Yıllar: 2018
Mesleki Eğitim Kursları: 117 239
Toplum Yararina Programlar (Kiși): 355 482
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 300 512
Toplam (Kişi): 854 416
Harcama (Bin TL): 5 671 410

Yıllar: 2019
Mesleki Eğitim Kursları: 124 920
Toplum Yararina Programlar (Kiși): 309 373
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 402 393
Toplam (Kişi): 877 793
Harcama (Bin TL): 7 777 460

Yıllar: 2020
Mesleki Eğitim Kursları: 87 372
Toplum Yararina Programlar (Kiși): 126 344
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 335 761
Toplam (Kişi): 549 477
Harcama (Bin TL): 5 096 950

Yıllar: 2021
Mesleki Eğitim Kursları: 101 501
Toplum Yararina Programlar (Kiși): 72 132
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 360 170
Toplam (Kişi): 533 803
Harcama (Bin TL): 4 479 657

Yıllar: 2022
Mesleki Eğitim Kursları: 10 763
Toplum Yararina Programlar (Kiși): 115 480
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 156 356
Toplam (Kişi): 282 599
Harcama (Bin TL): 6 596 907

Yıllar: 2023(1)
Mesleki Eğitim Kursları: 1 595
Toplum Yararina Programlar (Kiși): 229 795
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 39 518
Toplam (Kişi): 270 908
Harcama (Bin TL): 8 681 641
Kaynak: İŞKUR 
(1) 2023 yıli Ocak-Eylül dönemi verileridir.
2023 yılında ücretler nominal ve reel olarak yükselmiş, çalışanların gelirlerinde önemli miktarda artış olmuştur. 2023 yılının ikinci yarısında 11.402,32 TL olarak belirlenen ortalama aylik net asgari ücret bir önceki yılın asgari ücreti olan 5.500,35 TL'ye göre nominal olarak yüzde 107,3 reel olarak yüzde 35,2 artmıştır. Ortalama net memur maaşlarınominal olarak 2023 yılında yüzde 112,7, reel olarak yüzde 38,8 düzeyinde yükselmiştir.

TABLO II: 44- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler 
2014: 100,5
2015: 104,8
2016: y 104,7
2017: 112,4
2018: 107,5
2019: 109,9
2020: 106,5
2021: 90,0
2022 2023(2): 83,8

2014: 106,7
2015: 106,6
2016: 113,0
2017: 111,1
2018: 110,1
2019: 113,5
2020: 112,9
2021: 108,6
2022 2023(2): 103,8

2014: 123,0
2015: 128,3
2016: 158,4
2017: 153,8
2018: 151,0
2019: 165,2
2020: 169,3
2021: 172,0
2022 2023(2): 180,6

2014: 0,0
2015: 4,3
2016: -0,1
2017: 7,4
2018: -4,4
2019: 2,3
2020: -3,1
2021: -15,5
2022 2023(2): -6,9

2014: 2,2
2015: -0,1
2016: 6,1
2017: -1,7
2018: -1,0
2019: 3,1
2020: -0,5
2021: -3,9
2022 2023(2): -4,4

2014: 2,2
2015: 4,2
2016: 23,5
2017: -2,9
2018: -1,9
2019: 9,4
2020: 2,5
2021: 1,6
2022 2023(2): 5,0

2014: 100,7
2015: 105,1
2016: 105,0
2017: 111,0
2018: 106,3
2019: 113,3
2020: 110,8
2021: 95,0
2022 2023(2): 89,7

2014: 147,9
2015: 148,1
2016: 157,3
2017: 154,6
2018: 153,4
2019: 158,6
2020: 158,0
2021: 152,4
2022 2023(2): 148,1

2014: 180,0
2015: 187,7
2016: 232,4
2017: 225,6
2018: 221,5
2019: 242,4
2020: 248,3
2021: 252,4
2022 2023(2): 285,1

2014: -0,5
2015: 4,4
2016: -0,1
2017: 5,7
2018: -4,2
2019: 6,6
2020: -2,2
2021: -14,3
2022 2023(2): -5,6

2014: 1,1
2015: 0,1
2016: 6,2
2017: -1,7
2018: -0,8
2019: 3,4
2020: -0,4
2021: -3,6
2022 2023(2): -2,8

2014: 1,2
2015: 4,2
2016: 23,8
2017: -2,9
2018: -1,9
2019: 9,4
2020: 2,5
2021: 1,6
2022 2023(2): 13,0
Kaynak: Çaliışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji 
ve Bütçe Başkanlığı tarafindan hesaplanmıştır.

Not: 2008 yılından itibaren net ele geçen ücretlere bekâr çalışan için asgari geçim indirimi dâhildir.
(1) Reel hesaplamalarda TÜFE $(2003{\stackrel{\circ}{=}}100)$ j bazli endeks kullanılmıştır.

(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Yılın ikinci yanısında geçerli olan asgari ücret (11.402,32 TL) esas alınmıştır.


İşKUR tarafından yürütülmekte olan İşbaşı Eğitim Programları ve Mesleki Eğitim Kursları ile nitelikli işgücü yetiştirme faaliyetlerine devam edilmiştir. Bu kapsamda OcakEylül 2023 döneminde İşbaşı Eğitim Programlarından 39.518 kişi, Mesleki Eğitim Kurslarından 1.595 kişi faydalanmıştır.

Dijital ve yeşil dönüşümü ifade eden ikiz dönüşümün işgücü piyasasında oluşturacağıtalebe yönelik olarak işgücünün niteliğinin geliştirilmesi, aktif işgücü programlarının başta özel politika gerektiren gruplar olmak üzere yayginlaştırılması ve etkinliğinin artırılmasi,esnek çalışma biçimlerinden daha geniş kesimlerin faydalanmasi, özel politika gerektiren grupların işgücü ve istihdama katılımlarının artırılmasi, kayıt dışiistihdamın ve beyin göçünün azaltılması ile iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin yükseltilmesi hususlarında ilerleme kaydedilmesi ihtiyacı devam etmektedir.
b) Amaç
Başta özel politika gerektiren gruplar olmak üzere toplumun tüm kesimlerine yeterli bir gelirle kayıtlı, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlandığı koşullarda iş imkânlarının sunulması,ikiz dönüşüm sürecinin etkilerinin fırsata dönüştürülmesi, çalışma çağındaki nüfusun azami oranda istihdam edilmesi, insan kaynağı niteliğinin yükseltilip etkin kullanıldiğı verimli bir işgücü piyasasinin oluşturulmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Mevcut ve yeni meslek alanları ile bu alanların gerektirdiği beceri düzeylerinin belirlenmesi ve güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.695)

Politika/Tedbir: Tedbir 695.1. İşgücü piyasasında yaşanan dönüşüm çerçevesinde ara ve kalifiye işgücü ihtiyacına yönelik beceri geliştirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir. Tedbir 695.3. Savunma
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Nitelikli ara eleman ihtiyacının sağlanmasına yönelik aktif işgücü piyasası programları kapsamındaki mesleki eğitim kursları ve işbaşı eğitim programlarından daha çok kişinin yararlandırıması sağlanarak işgücü piyasasındaki beceri açığının kapatılmasına katkı sağlanacaktır. 1. Üniversite-özel sektör-İŞKUR işbirliği

Politika/Tedbir: sanayii, yapay zekâ, siber güvenlik, temiz ve sürdürülebilir enerji ile uzay teknolojileri gibi stratejik alanlarda nitelikli işgücü yetiştirmeye yönelik kamu- üniversite-özel sektör işbirliği programlari uygulamaya konulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler, Belediyeler, TOBB, Sendikalar, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: ilk aşamada yedi bölgede başlayacaktır. 2. İkiz dönüşüm, savunma sanayi ve akıllı tarım kapsamında ortaya çıkan yeni becerilerin ve ihtiyaç duyulan mesleklerin belirlenmesi amacıyla danisma kurullari olusturulacak. 3. Mesleklerde ulusal meslek standartiari ve ulusal yeterlilikler hazırlanacak. 4. Belgeli ve nitelikli işgücünün oluşması için sınav ve belgelendirme faaliyetleri yürütülecektir.

Politika/Tedbir: İşgücü piyasasının ikiz dönüşüm sürecine uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.696) Tedbir 696.4. İkiz dönüşüm Çalışma ve Sosyal 1. Yeşil dönüşümün işgücü talebine süreci kapsamında ilgili tüm Güvenlik Bakanlığı (S) yansımalarına yönelik verileri işgücü piyasası dinamikleriyle birlikte ele alan

Politika/Tedbir: tarafların katılımıyla adil geçiş stratejisi hazırlanacaktır. Özel politika gerektiren grupların yeterli bir gelirle kayıtlı, iş sağlığı ve güvenliğinin
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler, Belediyeler, TOBB, Sendikalar, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: mevcut durum ve eğilim analizi çalışması yapılacaktır.

Politika/Tedbir: sağlandığı koşullarda işgücü piyasasına katılımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.697) 1. İşsizlik Sigortası Fonundan

Politika/Tedbir: Tedbir 697.1. Pasif işgücü programlarından yararlanma koşulları kolaylaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: yararlanma şartları kolaylaştırılacaktır. 2. Pasif işgücü programlarının erişilebilirliğinin güçlendirilmesi ve daha fazla sosyal koruma sağlanması amacıyla mevzuat çalişmaları yürütülecektir. 1. Özel politika gerektiren gruplar,

Politika/Tedbir: Tedbir 697.4. Özel politika gerektiren gruplarda yer alan bireylerin istihdamda kalmalarının temin edilmesi ve sahip oldukları becerilerin günümüz ihtiyaçlarına uyarlanması için hayat boyu öğrenmeye katılım artırılacak, sektörlerle işbirlikleri güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: öncelikle işgücü piyasasına uyumlarının artırılması için iş kulüplerinden yararlandırılicaktır.

Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698): Tedbir 698.1. Insan kaynakları alanında gençlere yönelik yetenek yönetimi uygulamaları geliştirilecektir.

Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698): Tedbir 698.4. Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin istihdama erişimlerini desteklemeye yönelik programların etkinliği artırılacaktır.

Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698): Kamu istihdam hizmetleri, yoksul hanelerin sürdürülebilir gelir kaynaklarına ulaşabilmesini desteklemek amacıyla hane temelinde geliştirilecek ve bu hanelerin İşKUR hizmetlerinden faydalanması önceliklendirilecektir. (Kalkınma Planı p.699)

Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698): Tedbir 699.1. SGK, İŞKUR ve Sosyal Yardımlar Genel Müdürlüğü verileri entegre edilecek ve İŞKUR hizmetleri ile kamu kaynaklı hizmet ve yardımlardan yararlanamayan dar gelirli hanelere İŞKUR hizmetlerinin sunumunda öncelik sağlanacaktır.

Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698): Nitelikli işgücü kaybı önlenecek ve yurt dışında çalışan nitelikli vatandaşlarımızın Türkiye ile bağları güçlendirilerek mesleki bilgi ve tecrübe aktarımını sağlayacak mekanizmalar geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.700)

Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698): Tedbir 700.1. Nitelikli işgücünün işgücü piyasasıyla bağlantılı göç nedenleri ortaya konularak sektör bazında kitlesel işgücü kaybını önlemeye yönelik adımlar atılacaktır.

Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698): Ülkenin ihtiyaç duyduğu alanlarda nitelikli yabancı işgücünün istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.701)

Gençlerin istihdamının artırılması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.698): Tedbir 701.1. Yurtiçinden temininde zorluk yaşanan hallerde işgücü piyasasının farklı vasıflarda ihtiyaçlarını karşılamak üzere göç ve istihdam politikalarının dengeli bir şekilde uyumlaştırılması sağlanacaktır.

Düzensiz işgücü göçü ile mücadele ve uluslararası işgücünün kayıtlı istihdamının artırılması amacıyla çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.702): Tedbir 702.2. Çalışma izinleri ile sosyal güvenlik kayıtları arasında entegrasyon geliştirilecektir.

Düzensiz işgücü göçü ile mücadele ve uluslararası işgücünün kayıtlı istihdamının artırılması amacıyla çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.702): İş sağlığı ve güvenliği hizmetleri daha etkin ve verimli hale getirilecektir. (Kalkınma Plani p.704)

Düzensiz işgücü göçü ile mücadele ve uluslararası işgücünün kayıtlı istihdamının artırılması amacıyla çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.702): Tedbir 704.1. İş kazası ve meslek hastalıklarının tespiti ve bildirimi süreçleri iyileştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılma Oranı
Birim: Yüzde
2022: 53,1
2023 (1): 53,7
2024 (2): 54,4

Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılma Orani, Kadın
Birim: Yüzde
2022: 35,1
2023 (1): 35,9
2024 (2): 36,8

Performans Göstergeleri: İstihdam Oranı
Birim: Yüzde
2022: 47,5
2023 (1): 48,3
2024 (2): 48,8

Performans Göstergeleri: İşsizlik Oranı
Birim: Yüzde
2022: 10,4
2023 (1): 10,1
2024 (2): 10,3

Performans Göstergeleri: Kısmi Süreli Çalışan Oranı
Birim: Yüzde
2022: 9,7
2023 (1): 10,0
2024 (2): 10,6

Performans Göstergeleri: Kayıt Dışı İstihdam Oranı
Birim: Yüzde
2022: 26,8
2023 (1): 26,5
2024 (2): 26,5

Performans Göstergeleri: Ölümlü İş Kazası Oranı
Birim: Yüz Binde
2022: 6,6
2023 (1): 6,6
2024 (2): 6,5
2.3.3. Sağlık 
a) Mevcut Durum 
Sağlık hizmet sunumunda son yıllarda kaydedilen ilerlemeler neticesinde fiziki altyapi,insan kaynağı, hizmete erişim, aile hekimliği, anne ve çocuk sağlığı, hastane yatak sayıları,koruyucu sağlik, kurumsal yapılanma, bulaşıcı hastalıklarla mücadele, hasta ve hekim hakları başta olmak üzere pek çok alanda gelişmeler sağlanmıştır. Bununla birlikte fiziki altyapı ve sağlık personelinin bölgeler arası dağılımındaki farklılıkların giderilmesine, sağlık alanında finansmanın sürdürülebilirliğinin sağlanmasına, hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Kahramanmaras ve Hatay merkezli depremlerin ardından Ulusal Medikal Kurtarma Ekipleri (UMKE), ambulans birimleri, çadırlarda acil müdahale üniteleri ve gezici sağlık hizmeti sunan birimlerle depremin ilk gününden itibaren bölgedeki vatandaşlara sağlık hizmeti verilmeye başlanmiştır. Acil müdahale ünitelerine başvuran yaraliların tedavileri ve sonrasında sevk ihtiyacı gereken yaralıların hastanelere nakilleri sağlanmıştır. Bu kapsamda 

hava yolu aracılığıyla 2.580, karayolu ile 48.758, deniz yolu ile 327 olmak üzere toplam 51.665 hasta ve yaralı sevki gerçekleştirilmiştir.

Afet bölgesinde kullanılır durumdaki hastanelere ek olarak, 23'ü diğer ülkelerin desteğiyle olmak üzere toplam 34 sahra hastanesi ve 176 acil müdahale ünitesi kurulmuştur. Ayrıca bölgede hasar görmüş sağlık tesislerinin yeniden yapımı amacıyla acil durum hastane modeli geliştirilerek deprem bölgesi özelinde 12 acil durum hastanesi Yatırım Programına dâhil edilmiştir.

TABLO II: 45- Sağlık Alanında Gelişmeler 
2017: 27,9
2018: 28,3
2019: 28,6
2020: 30,0
2021: 30,1
2022 (5): 30,7

2017: 68,1
2018: 66,9
2019: 66,3
2020: 52,5
2021: 55,7
2022 (5): 58,1

2017: 186
2018: 187
2019: 193
2020: 205
2021: 217
2022 (5): 228

2017: 272
2018: 301
2019: 306
2020: 342
2021: 343
2022 (5): 356

2017: 1,42
2018: 1,43
2019: 1,45
2020: 1,48
2021: 1,43
2022 (5): 1,6

2017: 2,08
2018: 2,07
2019: 2,0
2020: 2,11
2021: 2,14
2022 (5): 2,29

2017: 1,47
2018: 1,61
2019: 1,6
2020: 1,7
2021: 1,6
2022 (5): 1,56

2017: 9
2018: 9,2
2019: 9,0
2020: 8,5
2021: 9,0
2022 (5): 9,1

2017: 14,5
2018: 13,5
2019: 13,0
2020: 13,1
2021: 13,0
2022 (5): 12,6
Kaynak: Sağlık Bakanlığı
RayTiak. Sagllk Dakdnngi 

(1) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısi en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır.
(2) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamların oranıdır.
(3) Bebek ölüm hızı tüm haftalarda doğan bebek ölümlerini kapsamaktadır.

(4) TüiK tarafından canlı doğum sayısı geriye dönük revize edildiğinden ölüm göstergelerine ait değerler güncellenmiştir.
(5) 2022 yılı verileri Sağlik İstatistiği Yılliğı 2022 ön sonuçlarıdır.


Anne ve bebek sağlığına yönelik hizmetlerdeki iyileşmeler sonucunda anne ve bebek sağlığına ilişkin verilerde önemli gelişme görülmektedir. 2017 yılında yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm oranı 14,5 iken 2022 yılında 12,6'ya düşmüştür. Aynı oran, 2020yılı itibarıyla OECD ve AB'de sırasıyla yüz bin canlı doğumda 10,8 ve 8,8 olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan 2017 yılında, bin canlı doğumda 9 olan bebek ölüm hızı daha yatay bir seyir göstererek 2022 yılında 9,1 olmuştur. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan DaBT 3 aşılama hızı 2022 yılında yüzde 99,5 olarak gerçekleşmiştir.Bin canlı doğumda bebek ölüm hızı 2021 yılı itibarıyla OECD ve AB'de ise sırasıyla 3,6 ve 3,1 olarak gerçekleşmiştir.

Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarının niteliği açısından sağlık hizmet altyapısıiyileşmiş olup 2017 yılında 27,9 olan on bin kişiye düşen yatak sayısı 2022 yılında 30,7olmuştur. Nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2016yılında ülke genelinde yüzde 61,3 iken 2022 yılında yüzde 80,9'a yükselmiş, aynı yıllarda söz konusu oran Sağlık Bakanlığı hastanelerinde ise yüzde 52,2'den yüzde 79,6 seviyesine ulaşmıştır. Sağlık altyapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılmasıyla 2021yılında sekiz olan kişi başı hekime müracaat sayısı, 2022 yılında 10 olarak gerçekleşmiştir.

TABLO II: 46- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları

2009: 188,6
2017: 225,9
2018: 231,9
2019: 237,5
2020: 251,2
2021: 254,5
AB(2): -

2009: 30,9
2017: 67,2
2018: 71,9
2019: 74,7
2020: 78,5
2021: 79,7
AB(2): .

2009: 26,0
2017: 27,9
2018: 28,3
2019: 28,6
2020: 30,0
2021: 30,1
AB(2): 48,2

2009: 65,5
2017: 68,1
2018: 66,9
2019: 66,3
2020: 52,5
2021: 55,7
AB(2): 64,7
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, OECD, Eurostat 

(1) Sağlık İstatistiği Yılığı 2022 ön sonuçlarıdır.

(2) 10 bin kişiye düşen yatak sayısı OECD-38 ile AB-27, yatak doluluk oranı ise OECD-29 ile AB-22'nin 2021 yılına veya en yakın yıla ait 
verileridir.

(3) Toplam yataklara yoğun bakım yatakları dâhil edilmemiştir.

(4) OECD ve AB'nin 2021 yılına ait akut bakım verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil değildir.

TABLO II: 47-Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı

Kurum: Sağlık Bakanlığı
2003: 113 849
2007: 209 630
2011: 254 343
2014: 292 100
2021: 308 174
2022 (1): 379 607

Kurum: Üniversite
2003: 9 638
2007: 15 025
2011: 24 437
2014: 32 144
2021: 40 103
2022 (1): 45 747

Kurum: Özel
2003: 6 158
2007: 24 486
2011: 59 069
2014: 72 333
2021: 69 311
2022 (1): 74 778

Kurum: Toplam
2003: 129 645
2007: 249 141
2011: 337 850
2014: 396 578
2021: 417 588
2022 (1): 500 131
Kaynak: (1) Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistiği Yıllığı 2022 ön sonuçlarıdır.
Kamu özel işbirliği yöntemiyle toplam 28.438 yatak kapasitesine sahip 18 şehir hastanesi projesinin sözleşmesi imzalanmış olup Ekim 2023 itibarıyla söz konusu projelerden Mersin, Yozgat, Isparta, Adana, Kayseri, Elazığ-Fethi Sekin, Manisa, Eskişehir,Ankara-Bilkent, Bursa, İstanbul-Başakşehir Çam ve Sakura, Konya, Tekirdağ Dr. İsmail Fehmi Cumalioğlu, Ankara-Etlik, Kocaeli Gaziantep ve İzmir Bayraklı Şehir Hastaneleri toplam 27.828 yatak kapasitesiyle hizmet vermektedir. İlave olarak 610 yatak kapasitesine sahip Kütahya Şehir Hastanesi geçici kabul çalışmaları devam etmektedir. Ayrıca, toplam 19.050 yatak kapasiteli 17 şehir hastanesi projesinin de merkezi yönetim bütçesinden yapımına devam edilmekte olup toplam 4.900 yatak kapasiteli altı şehir hastanesinin proje çalışmaları yürütülmekte, toplam 14.150 yatak kapasiteli 11 şehir hastanesinin (Aydın,Antalya, Samsun, Trabzon, Ordu, Denizli, Sakarya, Şanlıurfa, Diyarbakır-Kayapınar,İstanbul Sancaktepe ve Mardin) ise inşaat çaliışmaları devam etmektedir.

TABLO II: 48- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler 
Sağlık Bakanlığı: 163 207
Üniversiteler: 43 914
Özel Hastaneler: 55 069

Sağlık Bakanlığı: 379 607
Üniversiteler: 45 747
Özel Hastaneler: 74 778

Sağlık Bakanlığı: 7 167
Üniversiteler: 2 045
Özel Hastaneler: 4 068

Sağlık Bakanlığı: 2 998
Üniversiteler: 1 077
Özel Hastaneler: 1 698

Sağlık Bakanlığı: 0,79
Üniversiteler: 2,35
Özel Hastaneler: 2,27

Sağlık Bakanlığı: 18,4
Üniversiteler: 24,5
Özel Hastaneler: 30,8

Sağlık Bakanlığı: $^{56,1}$
Üniversiteler: 66,9
Özel Hastaneler: 57

Sağlık Bakanlığı: 4,7
Üniversiteler: 5,2
Özel Hastaneler: 2,8

Sağlık Bakanlığı: 43,9
Üniversiteler: 46,6
Özel Hastaneler: 73,9

Sağlık Bakanlığı: 50 289
Üniversiteler: 14 795
Özel Hastaneler: 30 516
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistikleri Yılığı 2022 ön sonuçlarıdır.
2022 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 21'ine, uzman hekim sayısının 31,9'una sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 29,4'ünü gerçekleştirirken, toplam yatak kapasitesinin yüzde 16,7'sine ve uzman hekim sayısının yüzde 15,5'ine sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 18,7'sini gerçekleştirmiştir.
2022 yılında ülkemizde toplam hekim sayısı 194.688, toplam diş hekimi sayısı 42.359,hemşire sayısı 243.565 ve ebe sayısı 59.632 olmuştur. Aynı yılda yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 228 iken hemşire ve ebe sayısı 356'dır. 2021 yılı için bu sayılar sırasıyla AB'de 402 ve 886, OECD'de ise 372 ve 932'dir. Hekim başına hemşire ve ebe sayısı AB'de 2,2, OECD ortalamasında 2,5 iken ülkemizde ise bu oran 2022 yılında 1,56 olarak gerçekleşmiş olup sağlık personeli sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.
Bulaşıcı olmayan hastalıkların toplam hastalık yükü içerisindeki payı, yaşlanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadır. 2022 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 68,6'si dolaşım sistemi hastalıklari, tümörler, solunum yolu hastalikları ile beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmıştır. Bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel risk faktörleri; tütün kullanımı, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenmedir.Risk faktörleriyle mücadele kapsamında halk sağliğının korunması önem arz etmekte olup buna yönelik kurulan Sağlıklı Hayat Merkezlerinin sayısı Eylül 2023 itibarıyla 247'ye ulaşmıştır.

Kronik hastalıkların erken teşhisinde, tedavisinde ve süreç yönetiminde birinci basamak sağlik hizmetlerinin daha aktif bir rol üstlenmesinin sağlanmasi; tarama ve tedavi sürecinin kanıta dayalı klinik uygulama yönergeleri doğrultusunda yürütülmesi, hastalıkların semptom ve bulgularının kontrol altına alınmasi, bireylerin fonksiyon kayıplari yaşamalarının ve engelli hale gelmelerinin önüne geçilmesi amaçları ile Hastalık Yönetim Platformu (HYP)uygulaması geliştirilmiş,hipertansiyon, diyabet, kardiyovasküler risk değerlendirmesi,obezite ve çok yönlü yaşlı değerlendirmesi parametrelerinin yer aldığı yazılım aile hekimlerinin kullanımına açılmış olup geliştirme çaliışmaları devam etmektedir. HYP aracıliğıyla Temmuz 2021-Ağustos 2023 tarihleri arasında aile hekimlerince yaklaşık 15milyon kişiye, 42 milyon sağlik taraması yapılmıştır.


Sağlık probleminin, ortaya çıkmadan diş çürüğü ve risk faktörlerini dikkate alarak önlenmesini ve kontrolünü hedefleyen aile diş hekimliği modeli Ağustos 2022'de üç ilde (Eskişehir, Karabük, Kırşehir) pilot olarak uygulanmaya başlamıştır. Aile diş hekimliğine ilişkin olarak uygulamanın önümüzdeki süreçte ülke geneline yaygınlaştırılması ile aile dişhekimliklerinin bireylerin ağız ve diş sağlığı açısından ilk başvuru noktası olması, bireysel ve toplumsal düzeyde ağız ve diş sağlığının korunması ile koruyucu hizmetlerin süreklilik içinde sunulduğu bir yapılanmanın oluşturulması amacıyla çalışmalar yürütülmektedir. Aile dişhekimliği uygulamasının kademeli olarak ülke geneline yaygınlaştırılması kapsamında uygulamanın 2024 yılında 20 ilimize yayginlaștırılması hedeflenmektedir. Engelli hastalara yönelik ağız ve diş sağlığı hizmetlerinin bütüncül bir yaklaşımla güncel ihtiyaç ve beklentilere uygun olarak sunulmasını teminen 2023 yılında yedi engelli diş tedavi merkezi açılmış olup,2024 yılında 25 adet engelli diş tedavi merkezinin daha açılmasi hedeflenmektedir. Ayrica tanısı zor, tedavi imkânları ise kısıtlı olan nadir hastalıklara yönelik Ulusal Nadir Hastalıklar Eylem Planı hayata geçirilmiştir. Bununla birlikte, Bireysel Hizmet Danışmanlığı Projesiyle özel gereksinimi olan çocukların almış oldukları sağlık hizmet kalitesinin artırılmasıamaçlanmiştir.

İlaç harcamalarının kontrol altına alınmasına yönelik tedbirlerle ilaç ve tedaviye ilişkin provizyon sistemlerindeki iyileştirmeler sonucunda toplam sağlik harcamalarının GSYH'ye oranı 2009 yılında yüzde 5,8 iken bu oran 2021 yılında yüzde 4,9 olarak gerçekleşmiştir.
Kamu sağlık harcamasının toplam sağlık harcaması içindeki payı ise 2021 yılı için yüzde 79,2'dir. Diğer taraftan sağlik harcamalarının; pandeminin devam etmesi, bulaşıcı olmayan hastalıkların hastalık yükü içerisindeki payının yaşam tarzı ve demografik yapıdaki değişimle beraber artmasi, sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler, daha kaliteli sağlık hizmeti talebindeki artış gibi sebeplerle önümüzdeki yıllarda yükselmesi beklenmektedir.
Akılcı ilaç kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. OECD ülkelerinde 2021 yılında ortalama 15,7 olan bin kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı (Daily Defined Dose-DDD), Türkiye'de 2022 yılında 34,2 olmuştur.
Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında Eylül 2023 itibarıyla toplam 1.202 yatak kapasiteli 47 yetişkin bağımlılık arındırma merkezi, toplam 202 yatak kapasiteli 13 çocuk ergen bağımlilik arındırma merkezi, 4 adet yataklı BAHAR merkezi hizmet vermektedir.Ayrıca 81 ilde yaygınlaştırma çalışmaları kapsamında aynı tarih itibarıyla ayaktan hizmet veren 69 yetişkin bağımlıilık arındırma merkeziyle sekiz çocuk ergen bağımlılık arındırma merkezi hizmet sunmaktadır. Hâlihazırda 81 ilde yataklı ya da ayaktan arındırma merkezi bulunmaktadir.

b) Amaç
Bireylerin bedenen ve ruhen tam bir iyilik halinde sağlıklı yaşam sürdürmeleri, ihtiyaçhalinde kaliteli, güvenilir, etkin, veriye dayalı süreçlerle desteklenen, hazırlik ve uyum kapasitesi yüksek, mali açıdan sürdürülebilir sağlık hizmeti sunumunun sağlanması temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sağlıklı yaşam tarzı teşvik edilerek bulaşıcı olmayan hastalık risklerine karşı koruyucu sağlık hizmetleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.706)

Politika/Tedbir: Tedbir 706.1. Sağlıkl yaşam tarzının teşvik edilmesine yönelik sağlıklı beslenme, fiziksel aktivitenin artırılması gibi alışkanlıkların toplumsal tutuma dönüşmesi sağlanacak, bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecek, sağlık okuryazarlığı teşvik edilerek birey sorumluluğunun geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler, Belediyeler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sağlıklı beslenme ve hareketli yaşam alışkanlıkları kazandırılmasına yönelik görsel medya paylaşımları yapılacak ve halk eğitim faaliyetleri düzenlenecektir. 2. İl sağlık müdürlükleri tarafından okullarda sağlıklı beslenme konularında eğitimler verilecektir. 3. Birinci basamakta bulaşıcı olmayan hastalıikların önlenmesi amacıyla beslenme danışmanlığı hizmetleri artırılacaktır. 4. Bireyin ve toplumun doğru sağlık bilgisine erişimini sağlayacak internet sayfası ve mobil uygulama geliştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 706.2. İklim değişikliğinin sağlık üzerine olan etkisinin belirlenmesi ve azaltılması için kurumsal kapasite güçlendirilerek kurumlar arası işbírliği artırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, Üniversiteler, STK'lar, Belediyeler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İklim değişikliğinin sağlık üzerine etkilerini değerlendirmek üzere komisyon çalışmaları yürütülecektir. İklim Değişikliğinin Sağlık Üzerine Olumsuz Etkilerinin Azaltilmasi Ulusal Programi ve Eylem Plani güncellenecek ve bu doğrultuda faaliyetler yürütülecektir. İklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerine ilişkin vatandaşlara yönelik farkındalık çalışmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 706.3. Sağlık sorumluluğunun geliştirilmesine yönelik çok paydaşlı sağlık sorumluluğu modeli güçlendirilecek, sektörler ve kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler, YÖK, Belediyeler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programi kapsamında Bakanlık ve diğer paydaşlarla ilgili bileşenlerin izlenmesi ve değerlendirilmesi yapilacaktır.

Tedbir 706.4. Bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik risk faktörlerinin azaltılması için kanser tarama programlari da dâhil olmak üzere çeşitlendirilmiş tarama programları yaygınlaştırılacak, erken teşhis oranları artırılacaktır.: Tedbir 706.5. Çocuk, kadın ve üreme sağlığı hizmetleri güçlendirilecek, evlilik öncesi ve yenidoğan tarama programları yaygınlaştırılacak, anne ve bebek ölümlerinin azaltıması sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler
1. Birinci basamak sağlık tesisleri bünyesinde kanser tarama merkezleri nicelik ve nitelik olarak artırılacaktır. 2. Tarama ve Tarama Sonrasi Teşhis Eğitimleri, KETEM Uyum Eğitimleri ve erken teşhise yönelik farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 3. Bulaşıcı olmayan hastalıkların taranmasi, periyodik olarak izlenmesi, erken teşhisi, tedavisi ve süreçlerin yönetimi için geliştirilen Hastalik Yönetim Platformu (HYP) hakkında yöneticilerin, sağlık çalışanlarının ve hastaların farkındalığı artırılarak platformun etkin kullanımı sağlanacaktır. 4. HYP kapsamında Kronik Böbrek Hastalığı ile İnme ve Koroner Arter Hastaliğı modülleri ülke genelinde aile hekimliği birimlerinin kullanımına açılacaktır. 5. Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görev yapan sağlık personeline hipertansiyon, kardiyovasküler risk değerlendirmesi, koroner arter hastalığı, inme, kronik böbrek hastalığı, astım, KOAH yönetimi, çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi: konularında eğitimler verilecektir. 1. Her gebenin durumu değerlendirilerek izlemlerin sıklığı ve hangi sağlık kuruluşunda yapılacağı protokoller doğrultusunda belirlenecek, bebek ve çocukların ilk bir yaşta en az 9 kez, altı yaşa kadar toplam 16 kez izlemlerinin yapılması sağlanacaktır. 2. Anne ölümlerinin azaltılması kapsamında ilgili birimlerde çalişan sağlık personeline yönelik Acil Obstetrik Bakım Eğitimleri yapılacak, gebe bilgilendirme eğitimi alan gebe sayısı artırılacaktır. 3. Afet döneminde bebek ve çocuk sağlığına bütüncül yaklaşımı içeren materyaller hazırlanacaktır. 4. Saha rehberlerinin erken çocukluk gelişimini de içerecek şekilde güncellenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 706.4. Bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik risk faktörlerinin azaltılması için kanser tarama programlari da dâhil olmak üzere çeşitlendirilmiş tarama programları yaygınlaştırılacak, erken teşhis oranları artırılacaktır.: Tedbir 706.6. Ergen sağlığı hizmetleri güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler
1. Birinci basamak sağlık tesisleri bünyesinde kanser tarama merkezleri nicelik ve nitelik olarak artırılacaktır. 2. Tarama ve Tarama Sonrasi Teşhis Eğitimleri, KETEM Uyum Eğitimleri ve erken teşhise yönelik farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 3. Bulaşıcı olmayan hastalıkların taranmasi, periyodik olarak izlenmesi, erken teşhisi, tedavisi ve süreçlerin yönetimi için geliştirilen Hastalik Yönetim Platformu (HYP) hakkında yöneticilerin, sağlık çalışanlarının ve hastaların farkındalığı artırılarak platformun etkin kullanımı sağlanacaktır. 4. HYP kapsamında Kronik Böbrek Hastalığı ile İnme ve Koroner Arter Hastaliğı modülleri ülke genelinde aile hekimliği birimlerinin kullanımına açılacaktır. 5. Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görev yapan sağlık personeline hipertansiyon, kardiyovasküler risk değerlendirmesi, koroner arter hastalığı, inme, kronik böbrek hastalığı, astım, KOAH yönetimi, çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi: 1. Birinci basamakta ergenlere yönelik danışmanlık hizmetleri güçlendirilecektir. 2. Saha rehberlerinde ergen sağlığı bölümünün güncellenmesi sağlanacaktır.

Tedbir 706.7. Geleneksel ve Tamamlayıcı Tip (GETAT) uygulamalarının kanıta dayalı şekilde standardize edilerek ulusal ve uluslararası çaliışmalarla güvenli kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 706.8. Takviye edici gida ve bitkisel içerikli ürünlerin güvenli şekilde piyasaya arzını sağlayacak yeni mekanizmalar geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler
1. Her bir GETAT uygulama alanı için uzmanların katılımıyla komisyonlar oluşturulacak; uygulamaya ilişkin kılavuzlar yayınlanacaktır.: 1. Takviye edici gida ve bitkisel içerikli ürünler konusunda farkındalığı artirmak amacıyla görsel materyaller hazırlanarak sosyal medya hesaplarında paylaşımlar yapılacaktır. 2. Takviye edici gıdaların, beşeri tibbi ürün statüsünde değerlendirilebilecek dozlarda piyasaya arzını önlemeye yönelik çalışmalar yapılacaktır. 3. Gida güvenliği çalışmaları kapsamında Gida Tebliği komisyon

Tedbir 706.7. Geleneksel ve Tamamlayıcı Tip (GETAT) uygulamalarının kanıta dayalı şekilde standardize edilerek ulusal ve uluslararası çaliışmalarla güvenli kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: çalışmalarına katılım sağlanacaktır. Özel gereksinimi ve nadir hastalığı olan bireylere sunulan sağlık hizmetlerinin

Tedbir 706.7. Geleneksel ve Tamamlayıcı Tip (GETAT) uygulamalarının kanıta dayalı şekilde standardize edilerek ulusal ve uluslararası çaliışmalarla güvenli kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 707.1. Nadir hastalıkların erken dönemde teşhisi için tarama programlari geliştirilerek
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler: kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.707) Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Her bir GETAT uygulama alanı için uzmanların katılımıyla komisyonlar oluşturulacak; uygulamaya ilişkin kılavuzlar yayınlanacaktır.: 1. Evlilik öncesi tarama programlarına ilişkin farkındalık çalışmaları yürütülecek, tarama yapılan hastalık sayısı artırılacaktır. 2.Yeni doğanlara yapılan taramalar

Tedbir 706.7. Geleneksel ve Tamamlayıcı Tip (GETAT) uygulamalarının kanıta dayalı şekilde standardize edilerek ulusal ve uluslararası çaliışmalarla güvenli kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 707.2. Nadir hastalıklara ilişkin tedavi ve araştırma merkezi sayısı artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB
1. Her bir GETAT uygulama alanı için uzmanların katılımıyla komisyonlar oluşturulacak; uygulamaya ilişkin kılavuzlar yayınlanacaktır.: artırılacaktır. 1. Nöromüsküler hastalık (kas ve sinir hastalıkları) birimlerinin sayısı 30'a çıkarılacaktır. 2.Ulusal Nadir Hastalıklar Eylem Planı

Tedbir 706.7. Geleneksel ve Tamamlayıcı Tip (GETAT) uygulamalarının kanıta dayalı şekilde standardize edilerek ulusal ve uluslararası çaliışmalarla güvenli kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 707.3. Zihinsel özel gereksinimli bireyler ve ailelerinin etkin sağlık hizmet sunumuna ulaşması kolaylaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlıği, Millí Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler
1. Her bir GETAT uygulama alanı için uzmanların katılımıyla komisyonlar oluşturulacak; uygulamaya ilişkin kılavuzlar yayınlanacaktır.: güncellenecektir. 1. Çok Disiplinli Çocuk ve Genç Ruh Sağlığı Merkezleri (ÇÖZGEM) sayıları artirılacaktır. 2. ÇÖZGEM'de görev yapacak personelin donanımini artırmak üzere uygulamalı davranış analizi ve erken müdahale eğitim programları düzenlenecektir.

Tedbir 706.7. Geleneksel ve Tamamlayıcı Tip (GETAT) uygulamalarının kanıta dayalı şekilde standardize edilerek ulusal ve uluslararası çaliışmalarla güvenli kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 707.4. Evde sağlık hizmetleri güçlendirilecek ve izleme takip sistemi geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Belediyeler sağlanacaktır.
1. Her bir GETAT uygulama alanı için uzmanların katılımıyla komisyonlar oluşturulacak; uygulamaya ilişkin kılavuzlar yayınlanacaktır.: 1. Evde sağlık ve bakım hizmetlerine yönelik mevcut durum incelenecek ve yeni performans göstergeleri belirlenecektir. 2. Evde sağlık ekipleri için mobil uygulamalar geliştirilecektir. 3. Sağlik tesisinden taburculuk sonrası otuz güne kadar (gerektiğinde hekim tarafindan otuz güne kadar sürelerle uzatılabilen) tibbi bakıma ihtiyacı olan bireylere evde hizmet sunumu yapılması sağlanacaktır. 4.Evde Sağlık Hizmeti ile Sağlıklı Yaş Alma Merkezlerinin entegrasyonu

5. Evde Sağlık Hizmetleri aylık ziyaret sıklığı değerinin 3,1'e ulaşması hedeflenmektedir. 6. 650 bin hastaya Evde Sağlık Hizmetleri ulaştırılacak ve hasta memnuniyetinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Olası zoonotik ve vektörel bulaş kaynakları belirlenerek gerekli koruyucu önlemler alınacak, olası riskler ve akademik çalışmalar takip edilecektir. 2. Bakanlik bünyesinde ilgili bakanlık ve kamu kuruluşlarıyla etkin bir koordinasyon sağlanarak kaynakların ortak ve etkin kullanımı sağlanacaktır. 3. Vektör haritasının oluşumu için komisyon çalışmaları yapılacaktır. 4. Bilim kurulları ile birlikte rehber, afiş, broşür ve sunumlar gözden geçirilerek güncellenecektir.

5. Evde Sağlık Hizmetleri aylık ziyaret sıklığı değerinin 3,1'e ulaşması hedeflenmektedir. 6. 650 bin hastaya Evde Sağlık Hizmetleri ulaştırılacak ve hasta memnuniyetinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Türkiye Hifzıssıhha Aşı ve Biyoteknolojik Ürün Araştırma ve Üretim Merkezi Projesi tamamlanacaktir. 2. Dijital teknolojiler kullanılarak web tabanlı interaktif eğitimler geliştirilerek sahada çalişan personellerin eğitime katılımı kolaylaştırılacaktır.

5. Evde Sağlık Hizmetleri aylık ziyaret sıklığı değerinin 3,1'e ulaşması hedeflenmektedir. 6. 650 bin hastaya Evde Sağlık Hizmetleri ulaştırılacak ve hasta memnuniyetinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Beşli karma aşı üçüncü doz oranının en az yüzde 98 olması için Genişletilmiş Bağışıklama Programının (GBP) takibi yapilacaktır. 2. Çocukluk çağı aşılarının zamanında ve düzenli uygulanması için eksik aşılıi, aşısız çocukların belirlenmesi ve takip edilmesi sağlanacaktır. 3. GBP Genelgesi ve Saha Rehberi güncellenecek ve bu kapsamda Bilimsel Kurul toplantıları ve eğitim faaliyetleri düzenlenecektir.

5. Evde Sağlık Hizmetleri aylık ziyaret sıklığı değerinin 3,1'e ulaşması hedeflenmektedir. 6. 650 bin hastaya Evde Sağlık Hizmetleri ulaştırılacak ve hasta memnuniyetinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.: 1. Yol haritalarinin belirlenmesine yönelik bilimsel kurul oluşturularak belli dönem aralıklarıyla toplanması sağlanacaktır. 2. Koordinasyonun sağlanmasına yönelik olarak mobil uygulamalar geliştirilecektir. 3. UMKE ATAK Eğitimi alacak personele yönelik eğitim materyalleri ve kişisel koruyucu kıyafet ve donanımları temin edilecektir. 4. UMKE ATAK personeli tarafindan kullanılacak olan kentsel arama kurtarma ekipmanlarıni ve kurtarma araçlarınin standartları belirlenecek ve temin edilmesi sağlanacaktır.

5. UMKE ATAK bünyesinde görev alacak personele yönelik mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. 6. Türk Dünyası Acil Medikal Kurtarma Ekibi kurulacak ve mesleki kapasite geliştirme programları düzenlenecektir.: 1. Acil durumlarda güvenilir bilgi akışı sağlanmasına yönelik uygulama rehberi hazırlanacaktır. 2. Sağlik Afet ve Koordinasyon Merkezi Birimi personeline kapasite geliştirme eğitimi verilecektir.

5. UMKE ATAK bünyesinde görev alacak personele yönelik mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. 6. Türk Dünyası Acil Medikal Kurtarma Ekibi kurulacak ve mesleki kapasite geliştirme programları düzenlenecektir.: 1. Aile Hekimliği Birimleri ve Birinci Basamak Sağlık Kuruluşlarının faaliyetleri internet üzerinden izlenecektir. 2 Aile Sağlığı Merkezi ve Aile Hekimliği Birimi izleme değerlendirme formları güncellenerek rehber haline getirilerek takibi yapılacaktır. 3. 50 adet birinci basamak sağlık tesisinin inşaatı tamamlanacaktır. 4. Yeni aile hekimliği birimleri hizmete açılarak aile hekimi başına düşen nüfusun 2.900 kişiye düşürülmesi sağlanacaktır. 5. Birinci basamak sağlık hizmetlerinin etkinliği artırılarak ikinci ve üçünü basamaklara başvuruların azaltılması

5. UMKE ATAK bünyesinde görev alacak personele yönelik mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. 6. Türk Dünyası Acil Medikal Kurtarma Ekibi kurulacak ve mesleki kapasite geliştirme programları düzenlenecektir.: sağlanacaktır. 1. Bulaşıcı olmayan hastalıkların taranmasi, periyodik olarak izlenmesi, erken teşhisi, tedavisi, izlenmesi ve süreçlerin yönetimi için kullanılan HYP uygulamasının etkin kullanılması sağlanacak, uygulama kapsamına yeni hastalik modülleri eklenecektir. 2. Aile Hekimliği Birinci Aşama Uyum Eğitimleri kapsamında, aile hekimleri ve aile sağlığı çalışanlarına bulaşıcı olmayan hastalıklar ve risk faktörleri, bulaşıcı olmayan hastalıkların yönetimi ve HYP hakkında yüz yüze yöntemle farkındalik ve bilgilendirme eğitimleri

5. UMKE ATAK bünyesinde görev alacak personele yönelik mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır. 6. Türk Dünyası Acil Medikal Kurtarma Ekibi kurulacak ve mesleki kapasite geliştirme programları düzenlenecektir.: verilecektir. 1. Bebek, çocuk, ergen izlem protokollerinin güncellemesi tamamlanarak aile hekimlerine güncelleme eğitimi verilecektir. 2. Her bir aile hekimliği biriminde sunulan hizmetlere ilişkin belirli dönem araliklarında memnuniyet anketi uygulanacaktır.

Tedbir 709.4. Aile hekimlerinin üst basamaklara yönlendirdikleri hastaların tetkik ve tedavi sonuçlarına ilişkin geri bildirimlerini sağlayacak bir sistem oluşturularak hizmet basamakları arasındaki etkileşim güçlendirilecektir.: Tedbir 709.5. Sağlıklı hayat merkezlerinin sayısı artırılacak, hizmet sunum niteliği geliştirilecek ve bu merkezlerin aile sağlığı merkezleriyle etkileşimi sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
1. Birinci, ikinci ve üçüncü basamaklar arasında kişilerin tetkik ve tedavi sonuçlarının paylaşımı için ilgili sistemlerde bütünleşme sağlanacaktır.: 1.40 yeni Sağlıklı Hayat Merkezi açılacaktır.

Tedbir 709.4. Aile hekimlerinin üst basamaklara yönlendirdikleri hastaların tetkik ve tedavi sonuçlarına ilişkin geri bildirimlerini sağlayacak bir sistem oluşturularak hizmet basamakları arasındaki etkileşim güçlendirilecektir.: Tedbir 709.7. Aile diş hekimliği uygulaması ülke genelinde yaygınlaştırılacak, aile diş hekimliği birimlerinde koruyucu tedavileri tamamlanan bireylerin tedavi gereksinimlerinin ikinci basamak sağlık kuruluşlarında öncelikli karşılanmasına yönelik sevk zinciri oluşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Birinci, ikinci ve üçüncü basamaklar arasında kişilerin tetkik ve tedavi sonuçlarının paylaşımı için ilgili sistemlerde bütünleşme sağlanacaktır.: 1. Aile diş hekimliği uygulaması yıl sonuna kadar 20 ilde yaygınlaştırılacaktır. 2 Ağız ve diş sağlığı hizmeti sunan ikinci basamak sağlık kuruluşları ile aile diş hekimliği birimleri arasında gerekli koordinasyon sağlanarak, sağlık kuruluşları arasında bir sevk zinciri oluşturulacaktır. 3. Sevk zinciri ile birlikte tüm bireylerin ağız ve diş sağlığı verileri mevcut bilgi sistemleri altyapısı kullanılarak takip edilebilir hale getirilecektir.

Tedbir 709.4. Aile hekimlerinin üst basamaklara yönlendirdikleri hastaların tetkik ve tedavi sonuçlarına ilişkin geri bildirimlerini sağlayacak bir sistem oluşturularak hizmet basamakları arasındaki etkileşim güçlendirilecektir.: Tedbir 709.8. Göç sağlığı hizmetlerinin, ülke sağlık sistemiyle bütünleşik bir biçimde sunularak hizmetin sürdürülebilirlik ve etkinlik bakımından geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı
1. Birinci, ikinci ve üçüncü basamaklar arasında kişilerin tetkik ve tedavi sonuçlarının paylaşımı için ilgili sistemlerde bütünleşme sağlanacaktır.: 1. Göçmenlerin sağlık okuryazarlığının artırılmasına yönelik çaliışmalar yapılacaktır. . Koruyucu sağlık hizmetleri ve sağlığı geliştirmeye yönelik yürütülen programlara ülkemizde bulunan göçmenlerin de dâhil edilmesi sağlanacaktır. 3. Sağlık çalışanlarının, kültürel farklılıklariını da gözetecek şekilde, göç sağlığı konusunda hizmet içi eğitimler verilecektir.

Tedbir 709.4. Aile hekimlerinin üst basamaklara yönlendirdikleri hastaların tetkik ve tedavi sonuçlarına ilişkin geri bildirimlerini sağlayacak bir sistem oluşturularak hizmet basamakları arasındaki etkileşim güçlendirilecektir.: Bağımlılıkla mücadeleye yönelik sunulan hizmetlerin kapasitesi ile kalitesi iyileştirilecek, erişilebilirlik artırılacak ve hizmetlerin tamamlayıcı şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.710)

Tedbir 709.4. Aile hekimlerinin üst basamaklara yönlendirdikleri hastaların tetkik ve tedavi sonuçlarına ilişkin geri bildirimlerini sağlayacak bir sistem oluşturularak hizmet basamakları arasındaki etkileşim güçlendirilecektir.: Tedbir 710.1. Danışmanlık, tedavi, sosyal uyum ve iyileştirme hizmetlerinin bütüncül biçimde sunulması kapsamında hizmet kalitesi yükseltilecek, kurum ve kuruluşlar arasında işbirliği ve eşgüdüm sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı: Sağlık Bakanlığı (S), Adalet Bakanlıği, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu Başkanlığı, Üniversiteler, Belediyeler, STK'lar
1. Birinci, ikinci ve üçüncü basamaklar arasında kişilerin tetkik ve tedavi sonuçlarının paylaşımı için ilgili sistemlerde bütünleşme sağlanacaktır.: 1. Danişmanlik hizmet sunum algoritmaları gözden geçirilerek danışmanlık merkezlerinde bağımlılıkla mücadelede görev alan personele hizmet içi eğitimler verilecektir. 2. Bağımlılikla mücadele kapsamında paydaşlara yönelik bilgilendirme, eğitim faaliyetleri ve çalıştaylar gerçekleştirilecektir. 3. Mevcut Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Planına ilişkin etki değerlendirme çalışması yapılacaktır. 4. Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Plani güncellenecektir.

5. Danışmanlık ve tedavi hizmeti sunulan bireylerin takibi ile ihtiyaçlarının daha hızlı tespit edilebilmesine yönelik olarak aile hekimleri, danışmanlık merkezleri ile ayaktan/yataklı tedavi merkezlerinin yazılımla bütünleşmesi sağlanacaktır.: 1. Ülke genelinde bağımlılığın sağlık üzerindeki olumsuz etkilerine dikkat çekecek etkinlikler düzenlenecek ve bilgilendirme yapılacaktır. 2. Bağımlılıkla mücadeleyi destekleyici içerikler hazırlanarak Bağımlılıkla Mücadele Yüksek Kurulu sosyal medya hesaplarında paylaşımlar yapılacaktır. 3. Hedef kitle tarafindan kullanılan sosyal ağ siteleri, sık ziyaret edilen internet siteleri ve çok izlenen videoların içerisine konu ile ilgili hazırlanan görsel ve videoların yer aldığı izlenmeden geçilemeyen açılır pencereler yerleştirilecektir. 4. Gebe okulu ve gebe siniflarına müracaat eden anne adaylarına bağımlılık türleri ve bağımlılıkla mücadele konularında bilgilendirme yapılacaktır.

5. Danışmanlık ve tedavi hizmeti sunulan bireylerin takibi ile ihtiyaçlarının daha hızlı tespit edilebilmesine yönelik olarak aile hekimleri, danışmanlık merkezleri ile ayaktan/yataklı tedavi merkezlerinin yazılımla bütünleşmesi sağlanacaktır.: 1. Yüz yüze bağımlılık danışmanlığı hizmeti veren merkezlerin sayısı artırılacaktır. 2. Danışmanlik merkezlerinde sunulan hizmetlerin kalitesi artırılacaktır. 3. Çağrı merkezleri aracılığıyla sunulan tütün bağımlılığı danışmanlık hizmetleri etkinleştirilerek sigara bırakma oranları iyileştirilecektir. 4. Aile hekimliklerinde uygulanmak üzere bağımllığa yönelik risk faktörleri dikkate alınarak bireye özel kısa klinik müdahale programlari geliştirilecektir.

5. Danışmanlık ve tedavi hizmeti sunulan bireylerin takibi ile ihtiyaçlarının daha hızlı tespit edilebilmesine yönelik olarak aile hekimleri, danışmanlık merkezleri ile ayaktan/yataklı tedavi merkezlerinin yazılımla bütünleşmesi sağlanacaktır.: 1. Danışma, arındırma ve rehabilitasyon merkezlerinin ihtiyaçlar doğrultusunda planlamaları yapılarak sayıları artırilacaktır. 2. Standardize hizmet sunumu yaygınlaştırılacaktır. 3. BAHAR merkezlerinde verilen hizmetlerin bilinirliği sağlanacaktır. 4. Sigara bırakma polikliniklerinin sayısı artırılacaktır.

Tedbir 710.5. Bağımlılık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 710.6. Bağımllığa ilişkin tanı, tedavi ve izlem sürecinde klinik kalitenin artırılmasına yönelik klinik protokollerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Bağımlılık alanında çalışan sağlık personelleriyle bağımlı hasta ile karşılaşma durumu olan personele yönelik kapasite geliştirilecektir. 2. Uzmanlik eğitim müfredatları madde bağımlılığı bağlamında güncellenecektir. 3. Bağımlilik alanında çalişan personel için klinik yetkinlik kriteri kavramının geliştirilmesi sağlanacaktır.: 1. Madde bağımlılığına ilişkin sağlık hizmet standartlari oluşturulacak ve uygulamaya geçilecektir. 2. Yeni klinik protokol ve rehberler için ihtiyaç analizi yapılacaktır.

Tedbir 710.5. Bağımlılık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 710.7. Bağımlılıikla mücadeleye ilişkin faaliyetlerin kanıta dayalı olarak tasarlanabilmesi için madde kullanım davranışlarına yönelik dönemsel araştırmalar yapılacak ve veri mahremiyeti gözetilerek kurum kuruluşlar arası veri paylaşımı sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetier Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, STK'lar
1. Bağımlılık alanında çalışan sağlık personelleriyle bağımlı hasta ile karşılaşma durumu olan personele yönelik kapasite geliştirilecektir. 2. Uzmanlik eğitim müfredatları madde bağımlılığı bağlamında güncellenecektir. 3. Bağımlilik alanında çalişan personel için klinik yetkinlik kriteri kavramının geliştirilmesi sağlanacaktır.: 1. Sosyodemografik özelliklere göre bağımlilik yapıcı maddelerin kullanım sıklığı ve risk düzeyini belirlemeye yönelik yürütülen çalışmaların etkinlikleri artırılacaktır.

Tedbir 710.5. Bağımlılık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Sağlıkta insan kaynağı ile fiziki altyapı nicelik ve nitelik olarak iyileştirilecek ve bölgeler arası dağılımda denge sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.711)

Tedbir 710.5. Bağımlılık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 711.1. Başta tıp, diş hekimliği ve eczacılık olmak üzere sağlık meslek gruplarında eğitimin kalitesi artırılacak ve uzmanlık eğitimindeki müfredatları bilişim altyapısıyla desteklenerek ülke genelinde standart sağlanacak, sağlık alanında geleceğin ihtiyaç ve şartlarına uygun bir şekilde ve ülke ihtiyaçları göz önünde bulundurularak her alanda yeterli ve nitelikli işgücü oluşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S), YÖK, Üniversiteler
1. Bağımlılık alanında çalışan sağlık personelleriyle bağımlı hasta ile karşılaşma durumu olan personele yönelik kapasite geliştirilecektir. 2. Uzmanlik eğitim müfredatları madde bağımlılığı bağlamında güncellenecektir. 3. Bağımlilik alanında çalişan personel için klinik yetkinlik kriteri kavramının geliştirilmesi sağlanacaktır.: 1. Tıp, diş hekimliği ve eczacılık uzmanlık eğitimi müfredatları güncellenerek uygulamaya alınacaktır. 2. Uzmanlık Eğitimi Yönetim Sistemi yazılım programı ülke genelindeki eğitim kurumlarında yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 710.5. Bağımlılık alanında çalışacak sağlık personelinin nitelik ve niceliği ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecektir.: Tedbir 711.2. Performansa dayalı ek ödeme sistemi sağlık çıktıları, hasta ve çalışan memnuniyeti ve kalite göstergelerini de içerecek şekilde güncellenecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Bağımlılık alanında çalışan sağlık personelleriyle bağımlı hasta ile karşılaşma durumu olan personele yönelik kapasite geliştirilecektir. 2. Uzmanlik eğitim müfredatları madde bağımlılığı bağlamında güncellenecektir. 3. Bağımlilik alanında çalişan personel için klinik yetkinlik kriteri kavramının geliştirilmesi sağlanacaktır.: 1. Performansa dayali ek ödeme sisteminin iyileştirilmesine yönelik olarak uluslararası örnekler incelenecektir.

Tedbir 711.3. Başta hekim, hemşire ve ebe olmak üzere ihtiyaçlar doğrultusunda ülke çapında bölgeler ve sağlık tesisleri arasında yeterli sayıda ve dengeli bir şekilde dağılımı sağlanacaktır.: Tedbir 711.4. Ulusal düzeyde sağlık tesisi yatırım planlamalarına yönelik nesnel kriterler doğrultusunda makro planlar oluşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler
1. Sağlık işgücü istihdamının nüfus yoğunluğu gözetilerek ihtiyaçlar doğrultusunda ve uluslararası örnekler dikkate alinarak dengeli dağılımı sağlanacaktır. 2. Eğitim kontenjanlarının yüz bin kişiye düşen hekim sayısınin OECD ortalamasına yakınsamaya yönelik Plan dönemi hedefini gerçekleştirecek yol haritası belirlenerek uygulamaya konulacaktır.: 1. Sağlık tesisi yatırımlarında ülke geneli ihtiyaçları ortaya koyacak nesnel kriterler belirlenerek sağlik tesisi ihtiyacına ilişkin mevcut durum tespit edilecektir.

Tedbir 711.3. Başta hekim, hemşire ve ebe olmak üzere ihtiyaçlar doğrultusunda ülke çapında bölgeler ve sağlık tesisleri arasında yeterli sayıda ve dengeli bir şekilde dağılımı sağlanacaktır.: Tedbir 711.5. Fiziki altyapının dengeli dağılımı sağlanacak, mevcut hastane yataklarının kullanım etkinliği yükseltilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler
1. Sağlık işgücü istihdamının nüfus yoğunluğu gözetilerek ihtiyaçlar doğrultusunda ve uluslararası örnekler dikkate alinarak dengeli dağılımı sağlanacaktır. 2. Eğitim kontenjanlarının yüz bin kişiye düşen hekim sayısınin OECD ortalamasına yakınsamaya yönelik Plan dönemi hedefini gerçekleştirecek yol haritası belirlenerek uygulamaya konulacaktır.: 1. Sağlık tesisi yatırımlari, mevcut altyapi, kapasite kullanım oranları ve nüfus dağılımı dikkate alınarak bölgesel ihtiyaçlar doğrultusunda planlanacaktır. 229 adet yataklı sağlık tesisinin inşaati tamamlanacaktır.

Tedbir 711.3. Başta hekim, hemşire ve ebe olmak üzere ihtiyaçlar doğrultusunda ülke çapında bölgeler ve sağlık tesisleri arasında yeterli sayıda ve dengeli bir şekilde dağılımı sağlanacaktır.: Tedbir 711.6. Olasi afet durumlarında kesintisiz sağlık hizmeti sunumu sağlanabilmesi amacıyla sağlık tesislerinin afetlere karşı dayanıklılığı artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Üniversiteler
1. Sağlık işgücü istihdamının nüfus yoğunluğu gözetilerek ihtiyaçlar doğrultusunda ve uluslararası örnekler dikkate alinarak dengeli dağılımı sağlanacaktır. 2. Eğitim kontenjanlarının yüz bin kişiye düşen hekim sayısınin OECD ortalamasına yakınsamaya yönelik Plan dönemi hedefini gerçekleştirecek yol haritası belirlenerek uygulamaya konulacaktır.: 1. Afet riski olan bölgelerde yeni projeler, detayli zemin, tasarım ve yapısal analiz çalışmaları yapılarak planlanacaktır.

Tedbir 711.3. Başta hekim, hemşire ve ebe olmak üzere ihtiyaçlar doğrultusunda ülke çapında bölgeler ve sağlık tesisleri arasında yeterli sayıda ve dengeli bir şekilde dağılımı sağlanacaktır.: Tedbir 711.7. Uluslararası sağlıkta insan kaynağı hareketliliğinin yönetilmesine ilişkin politikalar geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), YÖK, Üniversiteler
1. Sağlık işgücü istihdamının nüfus yoğunluğu gözetilerek ihtiyaçlar doğrultusunda ve uluslararası örnekler dikkate alinarak dengeli dağılımı sağlanacaktır. 2. Eğitim kontenjanlarının yüz bin kişiye düşen hekim sayısınin OECD ortalamasına yakınsamaya yönelik Plan dönemi hedefini gerçekleştirecek yol haritası belirlenerek uygulamaya konulacaktır.: 1. Ulusal ve uluslararası veri takip sistemleri incelenerek, ilgili paydaşlarla işbirliği ve koordinasyon çalışmaları yürütülecektir. 2. Türkiye'de sağlık insan gücü mevcut durum analizi yapılacaktır. 3. Yurt dışındaki sağlık insan gücünün ülkemizde istihdam edilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 711.3. Başta hekim, hemşire ve ebe olmak üzere ihtiyaçlar doğrultusunda ülke çapında bölgeler ve sağlık tesisleri arasında yeterli sayıda ve dengeli bir şekilde dağılımı sağlanacaktır.: Tedbir 711.8. Doku, organ, kemik iliği ve kök hücre nakil işlemleri başta olmak üzere özellikli sağlık hizmetlerinin kapasitesi artırılarak bu hizmetlere ulusal ve uluslararası düzeyde ulaşılabilirlik artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Sağlık işgücü istihdamının nüfus yoğunluğu gözetilerek ihtiyaçlar doğrultusunda ve uluslararası örnekler dikkate alinarak dengeli dağılımı sağlanacaktır. 2. Eğitim kontenjanlarının yüz bin kişiye düşen hekim sayısınin OECD ortalamasına yakınsamaya yönelik Plan dönemi hedefini gerçekleştirecek yol haritası belirlenerek uygulamaya konulacaktır.: 1. Gönüllü bağışçı sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2.Kemik iliği nakli merkezleri sayısı artırılacaktır. 3. Organ nakli merkezlerinin nitelikleri ve hizmet kapasitesi geliştirilecektir.

Aktif yaşlanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerinin kapasitesi iyileştirilecek ve artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.712): Tedbir 712.1. Yaşlı bakımında sağlık ve sosyal hizmetleri bir araya getiren bakış açısıyla yeni bir model oluşturulacak, bu kapsamda kurumlar arası koordinasyon sağlanacaktır.

Aktif yaşlanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerinin kapasitesi iyileştirilecek ve artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.712): Tedbir 712.2. Yaşlılara yönelik koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin güçlendirilmesi sağlanacaktır.

Aktif yaşlanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerinin kapasitesi iyileştirilecek ve artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.712): Tedbir 712.3. Yaşlı sağlığı (geriatri) ve palyatif bakım hizmetleri sunan merkezlerin sayısı artırılacak, evde sağlık ve bakım hizmetleriyle entegrasyonu sağlanacak ve yaşlıların sağlık hizmetlerine ulaşımı kolaylaştırılacaktır.

Aktif yaşlanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerinin kapasitesi iyileştirilecek ve artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.712): Sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecek, uluslararası alanda ülkemizin tercih edilirliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.713)

Aktif yaşlanmaya yönelik koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerinin kapasitesi iyileştirilecek ve artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.712): Tedbir 713.1. "Health Türkiye" küresel bir markaya dönüştürülecek, bu kapsamda sağlık turizmi alanında ülkemizin tanıtım ve pazarlama faaliyetleri yürütülecektir.

6. Uluslararası aktif sağlik meslek eğitimi veren sağlık tesisi sayısı beşe çıkarılacaktır. 7. 100 uluslararası katılımcıya eğitim verilecektir. 8. Sağlık turizmi alanındaki sertifika programlarının eğitim içeriklerinin yabancı dillere çevrilecektir.: 1. Uluslararası sağlık turizmi yetki belgeli aracı kuruluş ve sağlık tesislerinin yüzde 5'i eğitim programlanmasi kapsamina dahil edilecektir. 2. Sağlık turizmi faaliyetlerine yönelik düzenlemeler gözden geçirilerek denetim ve idari yaptırımların güçlendirilmesine yönelik güncelleme yapılacaktır.

6. Uluslararası aktif sağlik meslek eğitimi veren sağlık tesisi sayısı beşe çıkarılacaktır. 7. 100 uluslararası katılımcıya eğitim verilecektir. 8. Sağlık turizmi alanındaki sertifika programlarının eğitim içeriklerinin yabancı dillere çevrilecektir.: 1. Sağlık turizmi denetim ve akreditasyon alt yapısını güçlendirmek amacıyla sağlık tesislerine yönelik Türkiye Sağlık Hizmetleri Kalite ve Akreditasyon Enstitüsü (TÜSKA) sertifikasyon kriterleri oluşturulacaktır.

6. Uluslararası aktif sağlik meslek eğitimi veren sağlık tesisi sayısı beşe çıkarılacaktır. 7. 100 uluslararası katılımcıya eğitim verilecektir. 8. Sağlık turizmi alanındaki sertifika programlarının eğitim içeriklerinin yabancı dillere çevrilecektir.: 1. Ülkemizin sağlık hizmet potansiyeli göz önünde bulundurularak sağlık turizminde katma değeri yüksek alanların tespitine ilişkin analitik çalışmalar yapılacaktır. 2. Sağlık turizminde kayıt dışılığın önüne geçilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. 3. Termal turizm, palyatif ve yaşlı bakımın sağlık turizmi potansiyellerine ilişkin analiz çalışması yapılacaktır.

6. Uluslararası aktif sağlik meslek eğitimi veren sağlık tesisi sayısı beşe çıkarılacaktır. 7. 100 uluslararası katılımcıya eğitim verilecektir. 8. Sağlık turizmi alanındaki sertifika programlarının eğitim içeriklerinin yabancı dillere çevrilecektir.: 1. Sağlik turizmi faydalanıcılarının uzaktan takibini sağlayacak dijital uygulamalar geliştirilecektir. 2. Health Türkiye Portalında yer alan ikinci ve üçüncü basamak sağlık tesisi sayısı 29'dan 32'ye çıkarılacaktır.

6. Uluslararası aktif sağlik meslek eğitimi veren sağlık tesisi sayısı beşe çıkarılacaktır. 7. 100 uluslararası katılımcıya eğitim verilecektir. 8. Sağlık turizmi alanındaki sertifika programlarının eğitim içeriklerinin yabancı dillere çevrilecektir.: 1. Klinik kalitenin ölçümüne yönelik klinik kalite raporlari yayımlanacak, yeni sağlık olguları belirlenerek klinik kalitenin geliştirilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. 2. Sağlık kurumlarında klinik kalite çalışmalarından sorumlu çalışanlara yönelik hizmet içi eğitim gerçekleştirilecektir.

Tedbir 714.2. Klinik rehberlerin çok paydaşlı bir anlayışla üretilmesi, güncellenmesi ve kullaniminın yaygınlaştırılması sağlanacak, klinik süreç ve sonuçlardaki başarı düzeyini doğru ve etkin bir şekilde ölçmeye yönelik klinik kalite sistemleri geliştirilecektir.: Tedbir 714.3. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik gerekli yasal ve idari düzenlemeler yapılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Yayımlanan klinik kalite raporlarının düzenli aralıklarla güncellenmesi sağlanacak, klinik rehberlerin yaygınlaştırılması amacıyla faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Hasta güvenliğinin sağlanmasına yönelik Sağlıkta Kalitenin Geliştirilmesi ve Değerlendirilmesine Dair Yönetmelik güncellenecektir. 2. Sağlık kurum ve kuruluşlarında hasta güvenliği uygulamaları düzenli olarak denetlenecek, hasta güvenliğine ilişkin bilinç ve farkındalık geliştirilecektir.

Tedbir 714.2. Klinik rehberlerin çok paydaşlı bir anlayışla üretilmesi, güncellenmesi ve kullaniminın yaygınlaştırılması sağlanacak, klinik süreç ve sonuçlardaki başarı düzeyini doğru ve etkin bir şekilde ölçmeye yönelik klinik kalite sistemleri geliştirilecektir.: Tedbir 714.4. Normal doğuma yönelik bilinçlendirme ve özendirme faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. Yayımlanan klinik kalite raporlarının düzenli aralıklarla güncellenmesi sağlanacak, klinik rehberlerin yaygınlaştırılması amacıyla faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Normal doğum oranlarının OECD ortalamasına yakınsanmasına yönelik başarılı ülke örnekleri incelenecektir. 2. Normal doğumu sağlık sisteminde özendirici ve yönlendirici mekanizmalar performans sistemine yansıtılacak şekilde oluşturulacaktır. 3. Normal doğuma ilişkin toplum genelinde bilinç ve farkındalık geliştirilecektir.

Tedbir 714.2. Klinik rehberlerin çok paydaşlı bir anlayışla üretilmesi, güncellenmesi ve kullaniminın yaygınlaştırılması sağlanacak, klinik süreç ve sonuçlardaki başarı düzeyini doğru ve etkin bir şekilde ölçmeye yönelik klinik kalite sistemleri geliştirilecektir.: Tedbir 714.5. Akreditasyon altyapısı geliştirilecek, akredite olan sağlık tesis sayısı artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), TÜSEB, Üniversiteler
1. Yayımlanan klinik kalite raporlarının düzenli aralıklarla güncellenmesi sağlanacak, klinik rehberlerin yaygınlaştırılması amacıyla faaliyetler düzenlenecektir.: 1.Yetkilendirilen tesis sayısı 16'ya çıkarılacaktır.

Tedbir 714.2. Klinik rehberlerin çok paydaşlı bir anlayışla üretilmesi, güncellenmesi ve kullaniminın yaygınlaştırılması sağlanacak, klinik süreç ve sonuçlardaki başarı düzeyini doğru ve etkin bir şekilde ölçmeye yönelik klinik kalite sistemleri geliştirilecektir.: Dijital sağlık çözümlerinin sağlık sistemi içerisinde etkin ve verimli kullanımı sağlanacak, dijital sağlık teknolojilerinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.715)

Tedbir 714.2. Klinik rehberlerin çok paydaşlı bir anlayışla üretilmesi, güncellenmesi ve kullaniminın yaygınlaştırılması sağlanacak, klinik süreç ve sonuçlardaki başarı düzeyini doğru ve etkin bir şekilde ölçmeye yönelik klinik kalite sistemleri geliştirilecektir.: Tedbir 715.1. Dijital sağlık çözümlerinin sağlık sistemiyle etkin bir şekilde bütünleşmesi sağlanacak, hastanelerin dijitalleşme altyapısı desteklenecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Yayımlanan klinik kalite raporlarının düzenli aralıklarla güncellenmesi sağlanacak, klinik rehberlerin yaygınlaştırılması amacıyla faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Tele sağlık sistemleri geliştirilerek ilişkili sistemler ile birlikte çalışabilirliği sağlanarak kullanımı yaygınlaştırılacaktır. 2.Uzaktan sağlık hizmeti sunumuna yönelik pilot uygulama örnekleri yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 714.2. Klinik rehberlerin çok paydaşlı bir anlayışla üretilmesi, güncellenmesi ve kullaniminın yaygınlaştırılması sağlanacak, klinik süreç ve sonuçlardaki başarı düzeyini doğru ve etkin bir şekilde ölçmeye yönelik klinik kalite sistemleri geliştirilecektir.: Tedbir 715.2. Kronik hastalıkların izlem ve takibi başta olmak üzere "tele sağlık" sistemleri geliştirilecek, ilişkili sistemlerle birlikte çalışabilirliği sağlanarak kullanimi yaygınlaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Yayımlanan klinik kalite raporlarının düzenli aralıklarla güncellenmesi sağlanacak, klinik rehberlerin yaygınlaştırılması amacıyla faaliyetler düzenlenecektir.: 1. Tele sağlık görüntülü görüşme sistemi değişen ihtiyaçlara ve gelişen teknolojiye uygun olarak yeniden geliştirilecektir. 2. Uzaktan sağlık sistemi kapsamında hizmet sunulacak kronik hastaliklar, uzaktan sağlık hizmetlerinin kapsamı ve türü ile bu hizmetlere ilişkin muayene ve takip standartları belirlenecektir.

Tedbir 715.3. Dijital teknolojilerin kullanımı ile dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.: Tedbir 715.4. Dijital teknolojilerin sağlık alanında kullanımına ilişkin toplum genelinde farkındalık oluşturulacak, dijital sağlık okuryazarlığı geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanli, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1.Dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin esaslar belirlenecek, kurumlar arası iş birliği faaliyetleri güçlendirilecektir.: 1. Sağlık alanında kullanılan dijital teknolojiler ve geliştirilen mobil uygulamalarla ilgili bilinç ve farkındalığı artırmaya yönelik açıklayıcı ve tanıtıcı materyaller hazırlanacaktır.

Tedbir 715.3. Dijital teknolojilerin kullanımı ile dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.: Veri ve kanıta dayalı politika oluşturmada girdi olarak kullanılabilecek, bilimsel araştırma ve analizlerde kullanılmaya elverişli, uluslararası karşılaştırmalara olanak sağlayan kalite ve ayrıntıda veri üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.716)

Tedbir 715.3. Dijital teknolojilerin kullanımı ile dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.: Tedbir 716.1. Uluslararası kıyaslamaya olanak verecek detay ve kalitede veri üretimi sağlanacak, sağlık verilerinin ulusal/uluslararası normlara uygun olarak standardizasyon süreçleri yürütülecek, veri kalitesi ve güvenilirliği artırılacak, sağlık verilerinin siber güvenliği güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanli, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlıği, Üniversiteler
1.Dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin esaslar belirlenecek, kurumlar arası iş birliği faaliyetleri güçlendirilecektir.: 1. Sağlık uygulamalarının siber güvenliğini sağlamak üzere güvenlik testleri uygulamaya alinacaktır.

Tedbir 715.3. Dijital teknolojilerin kullanımı ile dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.: Tedbir 716.2. Kurumlar arası veri paylaşımı için işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanli, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Üniversiteler
1.Dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin esaslar belirlenecek, kurumlar arası iş birliği faaliyetleri güçlendirilecektir.: 1. Kurumlar arasında veri paylaşımına ilişkin protokoller oluşturulacak, web servis entegrasyonları alanındaki eksiklikler belirlenerek tamamlanacaktır.

Tedbir 715.3. Dijital teknolojilerin kullanımı ile dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.: Tedbir 716.3. Sağlık verileri anonimleştirilerek başta Ar-Ge olmak üzere ekonomik değere dönüştürülmesi amacıyla ikincil kullanımına ilişkin gerekli hukuki ve idari altyapı oluşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanli, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Üniversiteler
1.Dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin esaslar belirlenecek, kurumlar arası iş birliği faaliyetleri güçlendirilecektir.: 1. Anonim sağlık verisinin üretimi ile paylaşımının sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütülerek mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. 2 Sağlık verileri, uluslararası standartlara uyumlu hale getirilecektir.

Tedbir 715.3. Dijital teknolojilerin kullanımı ile dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.: Sağlık sisteminde mali sürdürülebilirlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.717)

Tedbir 715.3. Dijital teknolojilerin kullanımı ile dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin gerekli mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.: Tedbir 717.1. Geri ödeme sisteminde kanıta dayali modellerin uygulanması sağlanacak, sağlık harcamalarına ilişkin denetim altyapısı güçlendirilecek, hizmet sunum ve ilaç fiyatlarının etkin maliyet değerlendirmeleri yapılarak belirlenmesi sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanli, Üniversiteler: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler
1.Dijital sağlık hizmetlerinin geri ödemesi ve personel ücretlendirilmesine ilişkin esaslar belirlenecek, kurumlar arası iş birliği faaliyetleri güçlendirilecektir.: 1. Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) kapsamında kurumca geri ödemesi yapılan tanı ve tedavi hizmetlerinin etkin kullanılmasının sağlanmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Akılcı ilaç kullanımi teşvik edilerek ilaç ve tedavi harcamaları rasyonelleştirilecektir.

Tedbir 717.2. Akılcı laboratuvar ve tibbi görüntüleme uygulamaları gerçekleştirilecek, ihtiyaç dışı tetkik, tahlil ve diğer işlemlerin azaltılması için denetim mekanizmaları oluşturulacak ve güçlendirilecektir.: Tedbir 717.3. Üniversite hastanelerinin yönetim modeli eğitim, araştırma ve hizmet sunum fonksiyonları itibarıyla etkin ve sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler
1. Akılcı laboratuvar uygulamaları kapsamında ulusal test rehberi hazırlanarak yürürlüğe konulacak ve söz konusu uygulamalara ilişkin farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 2. Akılcı görüntüleme uygulamaları kapsaminda tibbi işınlama kaynaklı radyasyon yükünü azaltmak amacıyla Ulusal Radyasyon Doz Takip Sistemi için belirlenecek sağlik kuruluşlarında pilot çalışmalara başlanacaktır.: 1. Üniversite hastanelerinin yeniden yapılanma ihtiyacı doğrultusunda yeni bir yönetim modeli oluşturulmasına yönelik komisyon çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 717.2. Akılcı laboratuvar ve tibbi görüntüleme uygulamaları gerçekleştirilecek, ihtiyaç dışı tetkik, tahlil ve diğer işlemlerin azaltılması için denetim mekanizmaları oluşturulacak ve güçlendirilecektir.: Tedbir 717.4. Akılcı ilaç kullanımı konusunda bilinç düzeyi artırılacak, hekimlerin desteklenmesi ve denetimi sağlanacak, akılcı ilaç kullanımına ilişkin sistem altyapısı güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler, TİTCK
1. Akılcı laboratuvar uygulamaları kapsamında ulusal test rehberi hazırlanarak yürürlüğe konulacak ve söz konusu uygulamalara ilişkin farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 2. Akılcı görüntüleme uygulamaları kapsaminda tibbi işınlama kaynaklı radyasyon yükünü azaltmak amacıyla Ulusal Radyasyon Doz Takip Sistemi için belirlenecek sağlik kuruluşlarında pilot çalışmalara başlanacaktır.: 1. Akılcı ilaç kullanım konusunda farkındalık çalışmaları yürütülerek yeni reçeteleme göstergeleri belirlenecek ve buna göre analiz, değerlendirme ve izleme çalışmaları yapılacaktır. 2. İlaç tüketim hesaplamaları için sistem alt yapısı oluşturulacak ve reçeteleme verilerinin entegrasyonuyla sistem güçlendirilecektir. 3. Antimikrobiyallerin tüketimi ve direnç verileri birlikte analiz edilecektir.

Tedbir 717.2. Akılcı laboratuvar ve tibbi görüntüleme uygulamaları gerçekleştirilecek, ihtiyaç dışı tetkik, tahlil ve diğer işlemlerin azaltılması için denetim mekanizmaları oluşturulacak ve güçlendirilecektir.: Tedbir 717.5. Sağlığın korunması ve geliştirilmesinde değer temelli sağlık hizmeti yaklaşımına ilişkin çalışmalar desteklenecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. Akılcı laboratuvar uygulamaları kapsamında ulusal test rehberi hazırlanarak yürürlüğe konulacak ve söz konusu uygulamalara ilişkin farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 2. Akılcı görüntüleme uygulamaları kapsaminda tibbi işınlama kaynaklı radyasyon yükünü azaltmak amacıyla Ulusal Radyasyon Doz Takip Sistemi için belirlenecek sağlik kuruluşlarında pilot çalışmalara başlanacaktır.: 1. Aile hekimliği birimlerinde değer temelli yaklaşımlara ilişkin bilinç ve farkındalık geliştirilecektir.

Tedbir 717.2. Akılcı laboratuvar ve tibbi görüntüleme uygulamaları gerçekleştirilecek, ihtiyaç dışı tetkik, tahlil ve diğer işlemlerin azaltılması için denetim mekanizmaları oluşturulacak ve güçlendirilecektir.: Tedbir 717.6. Kişiselleştirilmiş tıp konusunda sağlıklı ve güvenilir veriyle bilgi üretilmesi sağlanarak yenilikçi ürünler desteklenecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler, TÜSEB
1. Akılcı laboratuvar uygulamaları kapsamında ulusal test rehberi hazırlanarak yürürlüğe konulacak ve söz konusu uygulamalara ilişkin farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 2. Akılcı görüntüleme uygulamaları kapsaminda tibbi işınlama kaynaklı radyasyon yükünü azaltmak amacıyla Ulusal Radyasyon Doz Takip Sistemi için belirlenecek sağlik kuruluşlarında pilot çalışmalara başlanacaktır.: 1. Kişiselleştirilmiş tip uygulamalarının kliniğe geçişi ve rutin sağlık hizmetlerine entegrasyonu için gerekli veri analizi, model geliştirme ve pilot çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 717.2. Akılcı laboratuvar ve tibbi görüntüleme uygulamaları gerçekleştirilecek, ihtiyaç dışı tetkik, tahlil ve diğer işlemlerin azaltılması için denetim mekanizmaları oluşturulacak ve güçlendirilecektir.: Tedbir 718.1. Etkin tedarik zinciri takibi ile güvenli ilaç ve tibbi cihaza erişimin kolaylaştırılması sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler: İlaç ve tıbbi cihaza erişimin kolaylaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.718)
1. Akılcı laboratuvar uygulamaları kapsamında ulusal test rehberi hazırlanarak yürürlüğe konulacak ve söz konusu uygulamalara ilişkin farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 2. Akılcı görüntüleme uygulamaları kapsaminda tibbi işınlama kaynaklı radyasyon yükünü azaltmak amacıyla Ulusal Radyasyon Doz Takip Sistemi için belirlenecek sağlik kuruluşlarında pilot çalışmalara başlanacaktır.: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Üniversiteler

Tedbir 718.2. İlaçta akılcı tedarik yönetimi altyapisinın güçlendirilmesi sağlanacak ve yapay zekâ uygulamalarıyla desteklenecektir.: Tedbir 718.3. Güvenli ürüne erişimi sağlamak amacıyla ulusal kontrol laboratuvar altyapisı güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TİTCK, Üniversiteler: Sağlık Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİTCK
1. İlaçta akılcı tedarik yönetimine yönelik uluslararası standartlarda yeni dijital çözümler geliştirilecektir.: 1. Ulusal kontrol laboratuvarının değişen ihtiyaçlar kapsamında cihaz altyapısı güçlendirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: On Bin Kişiye Düşen Hastane Yatağı Sayısı
Birim: Adet
2022 (1): 30,7
2023 (2): 32
2024 (3): 32,5

Performans Göstergeleri: Yüz Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı (4)
Birim: Kişi
2022 (1): 228
2023 (2): 240
2024 (3): 251

Performans Göstergeleri: Yüz Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısi (4)
Birim: Kişi
2022 (1): 356
2023 (2): 370
2024 (3): 380

Performans Göstergeleri: Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus
Birim: Kişi
2022 (1): 3 064
2023 (2): 3 040
2024 (3): 2 950

Performans Göstergeleri: Nitelikli Hastane Yataklarının Tüm Hastane Yataklarına Oranı (Yoğun bakım yatakları hariç, Sağlık Bakanlığı) (4)
Birim: Yüzde
2022 (1): 79,6
2023 (2): 80,2
2024 (3): 81,2

Performans Göstergeleri: Bebek Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda, Tüm Haftalar) (5)(6)
Birim: Binde
2022 (1): 9,1
2023 (2): 9,3
2024 (3): 9,0

Performans Göstergeleri: Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda) (5)(6)
Birim: Yüz Binde
2022 (1): 12,6
2023 (2): 12,6
2024 (3): 12,5

Performans Göstergeleri: Obezite Oranı (15 Yaş ve Üzeri) (Ölçüme Dayali)
Birim: Yüzde
2022 (1): 31,57
2023 (2): 29,1
2024 (3): 28,9

Performans Göstergeleri: Diyabet Oranı (15 Yaş ve Üzeri) (Ölçüme Dayali)
Birim: Yüzde
2022 (1): 12,57
2023 (2): 12,1
2024 (3): 12

Performans Göstergeleri: 15 Yaş ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanim Sikliğı (Her gün ve ara sira kullananların orani)
Birim: Yüzde
2022 (1): 32º
2023 (2): 32
2024 (3): 31,5

Performans Göstergeleri: Fiziki Altyapının Dengeli Dağılım Oranıº
Birim: Oran
2022 (1): 1,60
2023 (2): 1,42
2024 (3): 1,41

Performans Göstergeleri: Hekim Sayısının Dengeli Dağılım Oranı°
Birim: Oran
2022 (1): 2,29
2023 (2): 2,38
2024 (3): 2,25

Performans Göstergeleri: Sezaryen Doğum Oranı (Bin Canli Doğumda)
Birim: Binde
2022 (1): 584ª1
2023 (2): 580
2024 (3): 530
Kaynak: Sağlık Bakanlığı
(1) Sağlık İstatistikleri Yılığı 2022 ön sonuçlarıdır.

(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 

(4) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Sağlık Programının anahtar 
göstergelerinden biridir.

(5) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Koruyucu Sağlık Programının anahtar 
göstergelerinden biridir.

() TüİK tarafindan canlı doğum sayısı geriye dönük revize edildiğinden ölüm göstergelerine ait değerler 
güncellenmiştir.

(7) Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017 yıli verisidir.

(8) TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırmasi 2022

(9) İBBs Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait sayıların oranıdır.
(10) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait 
sayıların oranıdır.

(11) 2021 ylı verisidir.



2.3.4. Aile 
a) Mevcut Durum 
Toplumsal değerlerin taşıyıcısı ve bireyle toplum arasında önemli bir köprü görevi gören ve toplum hayatının devamını sağlayan en temel sosyal kurumlardan biri olan aile,sağlıklı nesillerin yetişmesinde, toplum refahının sağlanmasında ve ülkelerin kalkınmasında en temel unsurlarindan birisidir.

Son yillarda, aileyi ve toplumu etkileyen en önemli eğilimler; yeni teknolojiler, hızli kentleşme ve göç, demografik dönüşüm ve iklim değişikliğidir. Bu eğilimlerin olumsuz etkilerine karşı aileleri desteklemek, güçlendirerek korumak ve uyum kapasitelerinin gelişmesini sağlamak önem taşımaktadır. Artan yaşam maliyetleri, tekrarlanan ekonomik krizler ve afetler, şehirleşme sorunları dünya genelinde aile birliği, refahı ve yapısı üzerinde olumsuz etkilere neden olmaktadır. Ailenin her türlü zararlı eğilimden korunmasi, sağlıklınesillerin yetişmesi, dinamik nüfus yapısının ve kalkınmanın istikrarlı bir biçimde sürdürülmesini teminen aile kurumunun güçlendirilmesine yönelik politikaların iş hayatı ve sosyal hayatın her alanına nüfuz edecek şekilde uygulamaya konulması ihtiyacısürmektedir.

Türkiye'de tek kişilik hanehalkları ve tek çekirdek ailelerin oranı yükselirken en az bir çekirdek aile ve diğer kişilerden oluşan geniş ailelerin oranı düşmektedir. Bu eğilimin önümüzdeki yıllarda devam edeceği öngörülmektedir. Ülkemizde 2022 yılı sonu itibarıyla TÜÎK verilerine göre toplam 26.075.365 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalkı orani, geçtiğimiz yıla göre değişik göstermemiş ve yüzde 64,5 olarak gerçekleşmiştir. Geniş ailelerden oluşan hanehalkı oranı ise 2021 yılına göre yaklaşık yüzde bir azalarak yüzde 12,8 olmuştur. Tek kişilik hanehalkı oranı yıllara sâri olarak artma eğilimini 2022 yılında da sürdürerek yüzde 19,4'e ulaşmıştır. Benzer şekilde, baba veya anneyle yaşayan çocuklardan oluşan hanehalkı oranında da yıllar itibarıyla artışgözlenmekte olup 2022 yılında toplam hanehalkının yüzde 10,3'ü tek ebeveyn ve çocuklardan oluşmuştur. Bu oranın yüzde 2,3'lük kısmı baba ve çocuk, yüzde 8'lik kısmı ise anne ve çocuk olan hanehalkıdır. Ortalama yaşam sürelerinin uzamasi, doğurganlık oranlarının azalmasi, kurumsal bakim hizmetlerine yönelik ihtiyacın yeterince karşılanmaması gibi nedenlerle aile tipleri değişime uğramaktadır. Bu durum, tek ebeveynli aileler başta olmak üzere farklı aile tiplerine yönelik çeşitlendirilmiş hizmet modellerine olan ihtiyacı artırmaktadır.

TABLO II: 49- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı
Hanehalkı Tipleri: Tek Kişilik Hanehalkı
2017: 15,4
2020: 17,9
2021: 18,9
2022: 19,4

Hanehalkı Tipleri: Tek Çekirdek Aileden Oluşan Hanehalkı
2017: 66,1
2020: 65,2
2021: 64,4
2022: 64,5

Hanehalkı Tipleri: -Sadece Eşlerden Oluşan Çekirdek Aile
2017: 14,2
2020: 13,5
2021: 13,5
2022: 13,8

Hanehalkı Tipleri: -Eşler ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2017: 43,5
2020: 42
2021: 40,8
2022: 40,4

Hanehalkı Tipleri: -Tek Ebeveyn Ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2017: 8,5
2020: 9,7
2021: 10,1
2022: 10,3

Hanehalkı Tipleri: Baba ve Çocuklardan Olusan Çekirdek Aile
2017: 1,8
2020: 2,2
2021: 2,3
2022: 2,3

Hanehalkı Tipleri: Anne ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile En Az Bir Çekirdek Aile ve Diğer Kişilerden
2017: 6,7
2020: 7,5
2021: 7,8
2022: 8,0

Hanehalkı Tipleri: Oluşan Hanehalkı
2017: 16,0
2020: 14
2021: 13,5
2022: 12,8

Hanehalkı Tipleri: Çekirdek Aile Bulunmayan Birden Fazla Kişiden Oluşan Hanehalkı
2017: 2,5
2020: 2,8
2021: 3,2
2022: 3,3
Kaynak: TÜIK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçlari, 2017-2023

Boşanan çiftlerin sayısı 2021 yılında 175.779 iken 2022 yılında 180.954 olarak gerçekleşmiştir. Bin nüfus başına düşen boşanma sayısını ifade eden kaba boşanma hızı2022 yılında binde 2,13 olmuştur. Evlenen çiftlerin sayısı ise 2021 yılında 563.140 iken 2022yılında 574.358 olmuştur. Boşanmalarin altinda yatan temel sorunların incelenerek sayisının azaltılmasına yönelik çalışmalar yapılması önem arz etmekte olup evlilik oranlarının artmasıiçin gençlerin desteklenmesi çalışmalarına hız verilmesi gerekmektedir.
Aileye yönelik hizmetlerin niteliği ve niceliğinin geliştirilmesinin önemine binaen 2023yılında da Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından eğitim programları ve danışmanlık hizmetleri sunulmaya devam edilmiş, aileye yönelik eğitim ve danışma hizmeti sunan personelin hizmet içi eğitimlerle desteklenmesi çalışmaları sürdürülmüştür. Ailelerin eğitim,hukuk, iktisat, medya ve sağlık alanlarındaki hizmetlerden daha etkili biçimde yararlanmalarına, aile içi süreçlerini işlevselleştirerek aile yaşam kalitelerinin artmasına,sahip olduğu her türlü kaynağı etkili bir şekilde yönetmelerine ve karşılaşabilecekleri çeşitli risklere yönelik önlemler almalarına katkıda bulunmayı amaçlayan Aile Eğitim Programı(AEP) kapsamında Eylül 2023 itibarıyla 340.779 kişiye, Evilik Öncesi Eğitimleri kapsamında 107.951 kişiye, Aile Danışmanlığı ve Boşanma Süreci Danışmanlığı kapsamında 10.826kişiye ulaşılmıştır. Ailelerin ihtiyaçlarına yönelik danışmanlık ve eğitim hizmetlerinin niteliği ve niceliğinin geliştirilmesinin ihtiyacı önemini korumaktadır.

Türkiye Afet Müdahale Plani ve Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğına verilen afet ve acil durumlarda psikososyal destek hizmetleri kapsaminda yapılan çalişmalara devam edilmiştir. Bu kapsamda,Bakanlik personeline psikososyal destek eğitimi verilmiş,Kahramanmaraş merkezli depremde 11 bini aşkın personelle yaklaşık 2 milyon depremzedeye psikososyal destek hizmeti sunulmuştur.Psikososyal destek hizmetlerinin etkinliğinin artırılması için sürekliliğinin sağlanması ihtiyacıdevam etmektedir.

Aile ve bireylerin sosyal yardım ve sosyal hizmetlere olan ihtiyaçlarının tespiti, ihtiyaca göre sosyal yardım ve sosyal hizmet modellerinin planlanması ve gerektiğinde diğer kamu hizmetlerinden yararlanılmasının sağlanması amacıyla rehberlik ve danışmanlık hizmetlerini kapsayan Aile ve Sosyal Destek Programı (ASDEP) kapsamında çalışmalara devam edilmiş,Eylül 2023 itibarıyla 6.735.048 haneye ziyaret gerçekleştirilmiştir. Bu ziyaretler kapsamında ailelere ilgili rehberlik ve danışmanlık hizmeti sunulmuştur. ASDEP'e yönelik kapasite geliştirme çalışmalarının devamlılığının sağlanması önemlidir.

İş ve aile yaşamının uyumlaştırılması, engelli ve yaşlı bakımının sürdürülebilirliğinin sağlanması kapsamında Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda Sosyal Güvenlik Kurumu başta olmak üzere ilgili kurumların katılımıyla 5 Ekim 2023 tarihinde Uzun Süreli Bakım Güvence Sistemi Çalıştayı gerçekleştirilmiştir. Çocuk, yaşlı ve engelli bakımıyla ilgili çalışmaların hızlanarak devam etmesi ailelerin güçlenmesi açısından önem arz etmektedir.

b) Amaç
Kadın ve erkeğin evlilik bağıyla kurulan, milli ve manevi değerlerin taşıyıcısı olan ailenin her türlü zararlı eğilimden korunmasi, sağlıklı nesillerin yetişmesi, dinamik nüfus yapisının ve kalkınmanın istikrarlı bir biçimde sürdürülmesini teminen aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Aileye yönelik hizmetlerin niteliği ve niceliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.720) Tedbir 720.1. Aileye yönelik eğitim ve danışmanlik hizmetlerinin
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Hizmet sunan personele yönelik destekleyici programlar ve değerlendirme toplantıları düzenlenecektir.

Politika / Tedbir: içeriği kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler ve STKlarla işbirliği içerisinde çeşitlendirilerek yaygınlaştırılacak, eğitim, rehberlik ve danışmanlık hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacaktır. Tedbir 720.2. Milli ve manevi değerlerimiz gözetilerek sağlıklı nesillerin devamina ve aile
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 18 yaş üzeri bireylere ve ailelerine sosyal hizmet merkezlerinde danışmanlik ve yönlendirme hizmeti sunulacaktir. 2. Türkiye Bağımlılıkla Mücadele

Politika / Tedbir: yapısını olumsuz etkileyen kötü alışkanlıkların, bağımlılıkların ve zararlı akımların etkilerinin azaltılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İŞKUR, RTÜK, Üniversiteler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: Programı (TBM) kapsamındaki eğitim modüllerinin 15 yaş üstü kurum bakımındaki çocuklara, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı personeline ve diğer vatandaşlara uygulanması yönünde çalışmalara devam edilecektir. 3. Ebeveynlere sağlıklı çocuk yetiştirme ve risklerden korunma bağlamında destek olacak çalışmalar yapılacaktır. 4. Toplumsal bilinci geliştirmeye yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Politika / Tedbir: Tedbir 720.3. Aile bireylerinin, teknoloji ve dijitalleşmenin olumsuz etkilerinden korunmasına yönelik bilinçli medya kullanımi konusunda farkındalığını artırmak üzere eğitim programları yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, RTÜK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Aile Eğitim Programı kapsamında yer alan medya alanında bilgilendirme oturumları yapılacaktır. 2. Türkiye bağımlılıkla mücadele eğitimlerinin davranışsal bağımlılıklarla mücadele alanında bilgilendirme oturumları yapılacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 720.4. Aileye yönelik eğitim ve danışmanlık hizmetlerinde, ailede ihtiyacı olan her bireyin katılacağı, çalışma saatleriyle uyumlaştırılmış, merkezinde koruyucu ve önleyici çalışmaların yer alacağı evlilik öncesi eğitimleri de kapsayacak şekilde bir yapı oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK'lar, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Aile Danışmanlığı Hizmet Modelinin Geliştirilmesi Projesi gerçekleştirilecektir. 2. Aile Eğitim Programı kapsamında büyük gruplara yönelik halk eğitimleri ve küçük gruplara yönelik kurs programları uygulanacaktır.

Tedbir 720.5. Ailelerin demografik ve sosyokültürel yapıları ölçülerek istatistiksel veriler derlenecek ve aile yapısında meydana gelen/gelebilecek değişim/dönüşümlerin incelenebilmesi amacıyla sosyal araştırmalar gerçekleştirilecektir.: Afet ve kriz dönemlerinde ailelerin ekonomik, sosyal ve psikolojik olarak güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.724)

Tedbir 720.5. Ailelerin demografik ve sosyokültürel yapıları ölçülerek istatistiksel veriler derlenecek ve aile yapısında meydana gelen/gelebilecek değişim/dönüşümlerin incelenebilmesi amacıyla sosyal araştırmalar gerçekleştirilecektir.: Tedbir 724.1. Psikososyal destek sunan personelin hizmet içi eğitimlerle niteliği artırılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), TÜIK, Üniversiteler: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, AFAD
1. Türkiye'de Tek Çekirdek Aileler Araştırması gerçekleştirilecektir. 2. Türkiye'de Medya ve Dijital Ortamların Aile Üzerindeki Etkisi Araştırmasi gerçekleştirilecektir.: 1. Afet veya acil durum hallerinde uygulanacak psikososyal destek hizmetlerine iliskin 500 personele psikososyal destek eğitimi verilecektir.
2.3.5. Kadın 
a) Mevcut Durum 
Kadınların işgücüne katılımlarının artırılması ve insana yakışır, nitelikli işlerde çalışmaları, ülkemizin sürdürülebilir kalkınması ve ülke refahının adil bir şekilde paylaşımıaçısından kritik öneme sahiptir. Ülkemizde de bu çerçevede, kadınların güçlenmesi, kadın erkek firsat eşitliğinin sağlanması ve kadınların iyi olma halinin desteklenmesi hedefiyle politikalar oluşturulmakta ve çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Özellikle 203 yılında yaşanan deprem felaketi sonrasında kadın ve çocuklara yönelik yardım ve psikososyal destek gibigüçlendirme çalışmalarına ağırlik verilmiş ve deprem sonrasıbölgedeki kadınların geçim kaynaklarının geliştirilmesi için çeşitli program ve projeler kamu, özel sektör, sivil toplum ve uluslararası kuruluşların işbirliğiyle hayata geçirilmiştir. Bölgedeki çalışmaların özellikle kırsalda yaşayan kadınları da kapsaması önem arz etmektedir.
Kadınların istihdam piyasasındaki yeri bağlamında son yıllarda ilerleme kaydedilmekle birlikte, hâlen kadınların istihdam ve işgücüne katılım oranları erkeklere göre oldukça düşüktür. 2022 yılında kadın istihdam oranı yüzde 30,4, erkek istihdam oranı yüzde 65,kadın işsizlik oranı yüzde 13,4, erkek işsizlik oranı ise yüzde 8,9 olarak gerçekleşmiştir. Yine aynı dönemde kadınların işgücüne katılım oranı yüzde 35,1, erkeklerin işgücüne katılım oranı ise yüzde 71,4 olmuştur. Ülkemizde 2022 yılı için işgücüne dâhil olmayan 21,2 milyon kadın bulunmaktadır. İşgücüne dâhil olamama nedenlerine bakıldığında, erkekler için ilk sırada emekli olma gerekçesi gelmekte iken kadınlarda ev işleriyle meşgul olma gerekçesi ön plana çıkmaktadır. Buradan hareketle, iş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik çözümler geliştirilmesine ağırlık verilmesi, gerek çocuklar gerekse yaşlılar için kaliteli ve erişilebilir bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılmasının önemini bir kez daha ortaya çıkarmaktadır.

Dünyada yeni gelişen meslek alanlarına, özellikle yeşil dönüşüm ve dijital dönüşümün gerektirdiği becerilere odaklanan eğitim öğretim faaliyetlerine kadınların ve kiz çocuklarının erişimlerinin artırılması ve genç kizların fen, teknoloji, mühendislik ve matematik 

alanlarindaki I mesleklere yönlendirilmesi içinilgili kurumlarca çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Ancak bu alandaki politika ve çalışmaların önceliklendirilmesi ve yaygınlaştırılmasıönem arz etmektedir. Kadınların değişen işgücü piyasası dinamikleri doğrultusunda çalışma hayatında daha aktif yer almalarını sağlamak ve nitelikli kadın istihdaminı artirmak üzere, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği koordinasyonunda 81 ilde yürütülmekte olan Finansal Okuryazarlik ve Kadınların Ekonomik Güçlenmesi Seminerleri kapsamında 2023 yılının ilk 6 ayında 1.652 kişiye ulaşılmıştır.
Kadın kooperatiflerinin güçlendirilmesi, sürdürülebilirliklerinin sağlanmasi, kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi ve görünürlüklerinin artırılması hedefine yönelik olarak Tarım ve Orman Bakanliğı ve Ticaret Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğınca 2018'de imzalanan Kadın Kooperatiflerinin Güçlendirilmesi İşbirliği Protokolünün de desteğiyle, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca yürütülen Kadınların Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesi kapsamında, kooperatif kurmuş ve/veya kurmak isteyen kadınlara yönelik eğitim,ziyaret, deneyim paylaşımı çalışmaları 2023 yılında da sürdürülmüş ve www.kadinkoop.org internet sitesi hizmete sunulmuştur.
18-29 yaş arasında olup eğitimde ve istihdamda olmayan genç kadınları hedefleyen Geleceğini Kuran Genç Kadınlar Projesi kapsamında, 2023 yılında kapasite geliştirme ve mesleki beceri eğitimleri ile yönderlik desteği çalışmaları gerçekleştirilmiştir.
2022 yılı verilerine göre ülkemizde kadınların yüzde 20,6'si tarım sektöründe istihdam edilmektedir. Tarımda çalışan kadınların yüzde 77'si ise ücretsiz aile işçisidir. Bu çerçevede,kırsalda tarım işçisi olarak çalışan kadınların ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi, kadın girişimciliğinin artırılmasi, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulması, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunulması konusunda çalışmalar yürütülmesi önem arz etmektedir. Bu amaçla, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafindan sağlanan tarımsal destek programlarında kadın çiftçi projelerine ek puan verilmektedir.Ayrıca Bakanlıkça yürütülen Kadın Çiftçiler Tarımsal Yayım Projesi kapsamında, kadın çiftçilere yönelik il özel projeleri ile kadın çiftçilerin istihdam edilebilirlikleri, girişimcilik kapasitelerinin artırılması ve bölgesel kalkınmaya katkı sağlanması amaçlanmakta, proje konularına göre farklılaştırılmış eğitimler verilmektedir. Bu çalışmaların farklı paydaşlarla da desteklenerek ve yaygınlaştırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır.
Ülkemizde, 2022 yılı verilerine göre, kendi hesabına çalışan kadınların oranı yüzde 18,1, işveren olan kadınların oranı ise yüzde 11,9'dur. Kadın girişimciliğinin, özellikle eticaret faaliyetlerinin desteklenmesi yönünde çalışmalar sürdürülmekte olup Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca düzenlenen çevrimiçi girişimcilik eğitimleri kapsamında 2023 yılının ilk altı ayında 27.340 kadın girişimciye ulaşılmıştır.
Kadınların karar alma mekanizmalarına katılımlarının sinırlı olmasi, bireylere sunulan hak ve imkânlardan eşit oranda yararlanmalarını engellemektedir. 2023 yıli genel seçimleri sonrasında parlamentodaki kadın milletvekili oranı yüzde 20'ye yükselmekle birlikte henüz hedeflenen seviyelerde değildir. Kadın belediye başkanı oranı yüzde iki olup 2024 yerel seçimlerinde bu oranın da artması beklenmektedir. TüiKin Hanehalkı İşgücü Araştırmasısonuçlarına göre şirketlerde orta ve üst düzey yönetici konumundaki kadınların oranı yüzde 20,7'dir. Bu çerçevede, kadınların kamu, özel sektör ve siyaset dâhil tüm karar alma mekanizmalarına her seviyede katılımlarına yönelik çalışmaların yürütülmesi önemlidir.

Son dönemde, kadına yönelik şiddetle mücadele alanında önemli bir gelişme Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planının (2021-2025) yürürlüğe girmesidir.Bununla birlikte, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca, 2008 ve 2014 yıllarında yürütülen Türkiye'de Kadına Yönelik Aile İçi Şiddet Araştırmasını güncellemek üzere, araştırmanın saha çalışmalarına 2024 yılında başlanması planlanmaktadır. Araştırmanın sonuçlarına göre kanıta dayaliı politika yapimına ve kadınlara yönelik şiddetle ve erken yaşta ve zorla evliliklerle mücadeleye sifir tolerans ilkesiyle devam edilecektir.
Öte yandan, kadınlara yönelik şiddetle etkin ve bütüncül bir şekilde mücadele amacıyla, Kadına Yönelik Şiddet Uygulayanlara Yönelik Çok Yönlü Sosyal Hizmet Müdahalesini İçeren Bir Modelin Oluşturulması Projesine, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca 2023 yılında başlanmış olup proje kapsamında şiddet faillerine yönelik bir sosyal hizmet modeli oluşturulmasi hedeflenmektedir.

Kadınların maruz kaldıkları her türlü şiddetten korunmasi, kadına yönelik şiddetin önüne geçilmesi ve nedenlerinin araştırılması amacıyla Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞöNİM) ve kadın konukevleri hizmet vermektedir. Kurumsal hizmetlerin yanı sıra kadına yönelik şiddetle mücadelede mevzuatı güçlendirme çalişmaları devam etmektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca, kadın konukevlerinin ihtisaslaştırılması ve standardizasyonu çalışmalarına, şiddet mağduru kadınların ve beraberindeki çocuklarının gerek güvenlik riskleri, gerekse ihtiyaçlari dikkate alinmak suretiyle devam edilmektedir.
Kadın erkek firsat eşitliği perspektifinin ulusal ve yerel düzeyde politika oluşturma ve bütçeleme süreçlerinin tüm aşamalarına sistematik ve sürdürülebilir entegrasyonu ile Türkiye'de kadınların güçlenmesine ve kadın erkek fırsat eşitliğinin sağlanmasına katkısunulması amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafindan bir proje yürütülmektedir.Proje ile merkezi ve yerel yönetimlerde kadın erkek firsat eşitliğine duyarlı bütçeleme uygulamalarına yönelik farkındalığın artırılması, kadınların ve erkeklerin eşit hak, firsat ve imkânlara erişimini gözeten plan ve programlar geliştirme kapasitelerinin artırılması ve denetim ve izlenebilirlik altyapisının güçlendirilmesi hedeflenmektedir. Bu kapsamda, 2023yılında, temel stratejik politika belgeleri tamamlanarak pilot illerdeki çalişmalara başlanmıştir.

Türkiye Cumhuriyeti'nin 100. yılında Türk kadınının sosyal, kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetlerde başarılarıni ortaya koymak amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca 100. Yılda Türk Kadını Fotoğraf Yarışması düzenlenmiştir.
b) Amaç
Ailede merkezi role sahip kadınların hak ettiği üstün kıymeti görmesi ve kalkınmamıza ivme kazandırılması için kadınların başta eğitim ve istihdam olmak üzere hayatın tüm alanlarındaki hak ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarının ve her tür şiddet ve ayrımcıliktan uzak şekilde yaşamalarının sağlanması, her alanda ve düzeyde temsil ve katiliminin artırilmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kadınların eğitim, istihdam ve karar alma mekanizmalarına katılımı ile temsillerinin artırılması için kota ve ilave destekler gibi "geçici özel önlemler” tanımlanarak uygulanacaktır. (Kalkınma Plani p.727)

Politika/Tedbir: Tedbir 727.1. Kamu, özel sektör, siyaset dâhil tüm karar alma mekanizmalarında ve yönetimin her kademesinde nüfusun yarısını oluşturan kadınların temsili ve katılımının artırılması hedefiyle, aşamalı bir geçiş için çalışmalar yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), TBMM KEFEK, İlgili Kurum ve Kuruluşlar, Türkiye Belediyeler Birliği, Meslek Kuruluşlari, STK'lar, Özel Sektör Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Politika eksenlerinden biri "Liderlik ve Karar Alma Mekanizmalarına Katılım" olan Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2024- 2028) yürürlüğe konulacaktır. 2. Eğitimde ve istihdamda olmayan genç kadınların ekonomik ve toplumsal hayata katılımlarının artırılmasi, bilgi ve beceri düzeylerinin artırılması ve işgücü piyasasında aktif olarak yer almaları amacıyla güçlendirici ve yönlendirici çalışmalar yapılacaktır. 3. Kadınların ve kiz çocuklarının bilime, bilgi ve iletişim teknolojilerine tam ve eşit katılımını teşvik etmek ve bu alanda kariyer gelişimleri ile ilgili farkındalik artırmak amacıyla özel günlerde etkinlikler düzenlenecektir. 4. Kadın kooperatiflerinin güçlenmesine yönelik eğitimler ve danışmanlık hizmetleri verilecektir.

Politika/Tedbir: Kadınların ekonomik, sosyal ve kültürel hayata eşit katılımının yanı sıra eşit işe eşit ücret ilkesinin benimsendiği koşullarda istihdamının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.728)

Politika/Tedbir: Tedbir 728.1. Merkezi yönetim, yerel yönetimler, özel sektör ve STK'larla işbirliğiyle kadın istihdamını artırmak üzere kaliteli, ekonomik ve erişilebilir bakım hizmetlerine ilişkin alternatif modeller geliştirilmesi ve pilot uygulamaları takiben yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Mahalli Idareler, STK1lar, Özel Sektör Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Merkezi yönetim, yerel yönetimler, özel sektör ve STK'larla işbirliğiyle kadın istihdamıni artırmak üzere kaliteli, ekonomik ve erişilebilir bakım hizmetlerine ilişkin alternatif modeller geliştirilmesi konusunda çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 728.3. İkiz dönüşümle değişen işgücü piyasasına kadınların tam, eşit, güvenceli ve etkin katılımlarının sağlanması, bu kapsamda ortaya çıkacak yeni beceri ve yeteneklerin kadınlara kazandırılmasına yönelik programlar geliştirilecektir.: Tedbir 728.4. Kadın temsilinin düşük olduğu matematik, fen, teknoloji ve mühendislik alanlarında kadınların eğitim ve istihdamının artırılması için kamu ve özel sektörün eşitlik ve kapsayıcılıik temelinde dönüşümüne yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İŞKUR, SGK, STK'lar, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: YÖK (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İŞKUR, Üniversiteler, Özel Sektör Kuruluşları
1. İkiz dönüşümün işgücü piyasasına etkilerine uyum sağlamak amacıyla ihtiyaç duyulan becerilere yönelik aktif işgücü programları kapsamında mesleki eğitim kursu ve işbaşı eğitim programı uygulanacaktır.: 1. Farklı nedenlerle üniversiteye gidememiş 34 yaş üstü kadınlara devlet üniversitelerinin önlisans ve lisans programlarinda kontenjan ayrılacaktır. 1. Kadın üretici ve girişimcilere

Tedbir 728.3. İkiz dönüşümle değişen işgücü piyasasına kadınların tam, eşit, güvenceli ve etkin katılımlarının sağlanması, bu kapsamda ortaya çıkacak yeni beceri ve yeteneklerin kadınlara kazandırılmasına yönelik programlar geliştirilecektir.: Tedbir 728.5. Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen kadın üretici ve girişimcilerin hayata yeniden katılmalarıni ve tutunmalarını sağlamak için üretimin, yenilikçi teknolojilerin, işbirliğinin, psikolojik güçlenmenin de içinde olduğu program ve projeler hayata geçirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İŞKUR, SGK, STK'lar, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Mahalli İdareler, STK'lar
1. İkiz dönüşümün işgücü piyasasına etkilerine uyum sağlamak amacıyla ihtiyaç duyulan becerilere yönelik aktif işgücü programları kapsamında mesleki eğitim kursu ve işbaşı eğitim programı uygulanacaktır.: yönelik finansal okuryazarlık konusunda farkındalık çalışması yürütülecektir.

Tedbir 728.3. İkiz dönüşümle değişen işgücü piyasasına kadınların tam, eşit, güvenceli ve etkin katılımlarının sağlanması, bu kapsamda ortaya çıkacak yeni beceri ve yeteneklerin kadınlara kazandırılmasına yönelik programlar geliştirilecektir.: Tedbir 728.6. Kirsalda kadın girişimciliğinin ve teknoloji okuryazarlığının artırılması, kadınlara yönelik sosyal alanların oluşturulmasi, bakım hizmetlerinin kaliteli, ekonomik ve erişilebilir olarak sunulmasi, tarim işçisi olarak çalışan kadınların ücretli ve kayıtlı hale getirilmesi için çalışmalar yürütülecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İŞKUR, SGK, STK'lar, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, SGK, Mahalli Idareler
1. İkiz dönüşümün işgücü piyasasına etkilerine uyum sağlamak amacıyla ihtiyaç duyulan becerilere yönelik aktif işgücü programları kapsamında mesleki eğitim kursu ve işbaşı eğitim programı uygulanacaktır.: 1. Kadın girişimciliğinin artırılması için Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programi kapsamında projelerinin değerlendirilmesi aşamasında kadinlara ek puanlar verilecektir. 2. IPARD Programi kapsamında tüm yatırım tedbirlerinde kadın girişimcilere siralama kriterlerinde ek puan verilecektir.

Tedbir 728.3. İkiz dönüşümle değişen işgücü piyasasına kadınların tam, eşit, güvenceli ve etkin katılımlarının sağlanması, bu kapsamda ortaya çıkacak yeni beceri ve yeteneklerin kadınlara kazandırılmasına yönelik programlar geliştirilecektir.: Kadınlara yönelik şiddet ile erken yaşta ve zorla evliliklerle sifır tolerans ilkesiyle mücadele edilecek, şiddetin önlenmesi ve şiddet mağdurlarının güçlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.729)

Tedbir 729.1. Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik şiddet ve erken yaşta evliliklerle mücadeleye ilişkin yasal düzenlemelerin siddete sifir tolerans anlayışıyla daha etkin bir şekilde uygulanması sağlanacaktır.: Tedbir 729.3. Kadınlara ve kız çocuklarına karşı her türlü şiddet ile topyekûn mücadele kapsaminda toplumsal farkındalık ve duyarlılığın artırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlıği, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, TÜİK, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kadınlara ve kiz çocuklarına yönelik şiddet ve erken yaşta eviliklerle mücadeleye ilişkin mevcut yasal düzenlemelerin güncellenmesine yönelik çalıştay ve seminerler düzenlenecektir.: 1. Kadınlara yönelik şiddet ve erken yaşta ve zorla evliliklerle mücadele politikalarının oluşturulmasında doğrudan ve/veya dolaylı rolü olabilecek ilgili tüm kurum ve kuruluşlardaki personele yönelik farkındalik artırma ve bilinçlendirme çalışmaları gerçekleştirilecektir. 2. Vatandaşlara yönelik farkındalık artırma ve bilinçlendirme çalişmaları gerçekleştirilecektir. 3. Kadın konukevlerinden hizmet alan kadınların güçlenmesine yönelik farkındalık artırma çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 729.1. Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik şiddet ve erken yaşta evliliklerle mücadeleye ilişkin yasal düzenlemelerin siddete sifir tolerans anlayışıyla daha etkin bir şekilde uygulanması sağlanacaktır.: Tedbir 729.4. Yeni teknolojiler ile tüm iletişim kanalları dâhil medyanın kadınlara yönelik olumlu tutum ve davranış oluşturma çabaları desteklenecek, toplumdaki algısını olumsuz gösteren her türlü içerikle etkin bir şekilde mücadeleye devam edilecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlıği, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, TÜİK, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar: RTÜK (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Üniversiteler, Özel Sektör Kuruluşları, STK'lar
1. Kadınlara ve kiz çocuklarına yönelik şiddet ve erken yaşta eviliklerle mücadeleye ilişkin mevcut yasal düzenlemelerin güncellenmesine yönelik çalıştay ve seminerler düzenlenecektir.: 1. Medya hizmet sağlayıcı kuruluşlarla yapılan görüşmelerde, kadınlara yönelik olumlu tutum ve davranış oluşturma çabalarını destekleyecek unsurlara yayınlarda yer verilmesi sağlanacaktır. 2. Kadınların toplumdaki algısını olumsuz gösteren içeriklere yönelik denetimler yapılacak ve 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanunun öngördüğü müeyyideler uygulanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Okullaşma Orani, Kadın (Ortaöğretim) (3)
Birim: Yüzde
2022: 89,3
2023 (1): 89,3
2024 (2): 91,0

Performans Göstergeleri: Okullaşma Orani, Kadın (Yükseköğrenim) (3)
Birim: Yüzde
2022: 49,2
2023 (1): 49,2
2024 (2): 51,0

Performans Göstergeleri: Kadın İstihdam Oranı
Birim: Yüzde
2022: 30,4
2023 (1): 31,4
2024 (2): 32,3

Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılım Oranı, Kadın
Birim: Yüzde
2022: 35,1
2023 (1): 35,9
2024 (2): 36,8

Performans Göstergeleri: Kadın Belediye Başkanı Oranı
Birim: Yüzde
2022: 2
2023 (1): 2
2024 (2): 5

Performans Göstergeleri: Parlamentodaki Kadın Temsil Orani
Birim: Yüzde
2022: 17,8
2023 (1): 19,8
2024 (2): 19,8
Kaynak: TÜIK 

(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) MEB 2021-2022 örgün eğitim istatistikleri verisidir.


2.3.6. Çocuk 
a) Mevcut Durum 
Güçlü ve sürdürebilir bir toplumun önemli bir parçası olan çocuklar, ülkemizin kalkınma hızi, gelişmişlik seviyesi ve uluslararası konumu bakımından geleceğimizin teminatıdır.
Ülkemiz nüfusunun 2022 yıl sonu itibarıyla yüzde 26,5'ini 0-17 yaş grubundaki çocuklar oluşturmaktadır. AB-27 ülkeleri ortalaması olan yüzde 18,1 ile karşılaştırıldığında ülkemiz, AB ülkeleri içinde çocuk nüfus orani en yüksek olan ülke konumundadır.
Toplumumuzda çocuk hakları kültürünün yerleştirilmesi, çocuğun sosyal ve fiziksel çevresinin, çocuk adalet sisteminin, çocuk koruma sisteminin ve eğitim sisteminin iyileştirilmesi, çocuklara yönelik etkin bir izleme sisteminin geliştirilmesi amacıyla çocuk haklarını ve çocuk katılımını ön planda tutan politikalar içeren 2023-2028 Türkiye Çocuk Hakları Strateji Belgesi ve Eylem Plani 18 Mart 2023 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Ayrıca, ilgili Planda aktif rol verilen ve etkinleştirilmesi planlanan 2012 yılında oluşturulan Çocuk Hakları İzleme ve Değerlendirme Kurulu 31 Mart 2023 tarihinde yayımlanan 2023/7 sayılı Genelgeyle ile çocuklarla ilgili karar verici ve uygulayıcı konumunda olan kamu kurumlarının ve çocuk temsilcilerinin yer aldığı bir yapıya kavuşturulmuştur.

Erken çocuk döneminden başlayarak çocukların sağlık, karşılık veren bakım,beslenme, eğitim ve gelişimine yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılmasına ve niteliğinin yükseltilmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir. CumhurbaşkanlığıStrateji ve Bütçe Başkanlığı koordinasyonunda hazırlanan Ulusal Erken Çocukluk Strateji Belgesi Taslağının kabulüyle bu alanda daha sistematik ilerlemeler sağlanmasıplanlanmaktadır. Bu kapsamda anne babalardan başlamak üzere çocuklara hizmet sunan tüm çalışanların kapasitesini artırıcı davranış değişikliği yaratıcı eğitimler verilecek, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarınca sunulan hizmetler bir plan dahilinde daha koordinasyonlu ve etkileşimli bir şekilde sunulmaya devam edilecektir. Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek,yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hâle getirilecektir. Gerek çocukların gelişimi gerek bakım verenlerin istihdamı ve sosyal ve ekonomik hayata katılımlarıni artırmak için erken dönem çocuk bakım imkânları artırılarak daha erişilebilir hâle getirilecektir.
Çocuklara yönelik hizmetleri ve çocukların ihtiyaçlarını bütünsel olarak ele alan politikaları destekleyecek verilerin elde edilmesi amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığıve TüİK tarafindan yapılan Çocuk Araştırması sonuçları Mart 2023'te açıklanmıştır. Bu araştırmaya göre; kendine ait odası olan çocukların oranı yüzde 34, günde en az bir defa diş firçalayan 3-17 yaş grubundaki çocukların oranı yüzde 66,5, konsantre olmakta zorluk yaşayan 5-17 yaş grubundaki çocukların oranı yüzde 1,4, okul derslerinin baskısı altında hisseden 6-17 yaş grubundaki çocukların oranı yüzde 13,4, ebeveynlerin ev ödevlerine yardım ettiği 6-17 yaş grubundaki çocukların oranı yüzde 54,8, peynir ve yoğurt gibi süt ürünlerini her gün tükettiği belirtilen çocukların oranı yüzde 57,8, son 12 ayda sinema ve/veya tiyatroya giden 6-17 yaş grubundaki çocukların oranı yüzde 39,1, diğer çocuklar tarafından zorbalığa uğrayan 6-17 yaş grubundaki çocukların oranı ise yüzde 13,8 olmuştur.

Depremin ardından, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğınca; çocuk alanında hizmet veren yatıli bakım kuruluşlarından hizmet alan 1.964 kapasiteli (çocuk evleri dâhil) 35 adet çocuk bakım kuruluşundaki çocuklardan 862'si aynı veya farklı ildeki kuruluşlara nakledilmiştir. Yakınlarına ulaşılamayan, kimliksiz olan ve/veya kendini ifade edemeyen ve hastanelerde tedavisi devam eden çocuklar süreçte yakından takip edilmiş, tedavisi tamamlanan çocuklar Bakanlığın çocuk bakım kuruluşlarında korunma ve bakım altına alınmıştır. Kuruluşlara alınan çocukların öncelikle ailesine/yakınlarına ulaşılmasına yönelik çalışmalar yürütülerek çocuklar ailelerine teslim edilmiştir. Koruma ihtiyacı içinde olan çocuklar 5395 sayılı Kanun gereğince korunma ve bakım hizmetinden faydalandırılmıştır.Afet nedeniyle ailesinden ayrı düşmüş/refakatçisi olmayan 1.914 çocuk Bakanlığın Afet Yönetim Çocuk Modülünde kayıt altına alınmıştır. Yapılan kimlik kontrolü, kimliklendirme ve rehberlik, danışmanlık hizmetleri sonucunda 1.861 çocuk ailesine veya aile yakınlarına teslim edilmiştir. Beş çocuk aile odakli hizmetlerden faydalandırılmiştır. Halen hastanelerde tedavisi devam eden üç çocuk bulunmaktadır. 28 çocuk ise Bakanlığa bağlı kuruluşlarda bakım ve koruma altındadır. 15 çocuk vefat etmiş olup kimliği belirlenemeyen çocuk bulunmamaktadir.
Ebeveyn kaybi, çocukların baş etmekte güçlük yaşadığı en zorlu yaşam deneyimlerinden biridir. Çocuğun hayatta kalan ebeveyninin olup olmamasi, vefat sonrasında çocuğun yaşamında olumsuz değişimler olmasi, maddi güçlükler ve çocuğun yakın çevresi tarafından sosyal desteğe erişebilmesi gibi etkenler ebeveyn kaybı yaşamışçocuğun yaşam kalitesini etkilemektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığınca yürütülen faaliyetlere etkinlik kazandırmak ve çeşitlendirmek üzere çalışmalar başlatılmıştır. Bu çaliışmalarla ülkemizde ebeveyn kaybı yaşamış çocukların mevcut durumlarının tespit edilmesi, ihtiyaç alanlarının belirlenmesi ve ebeveyn kaybı yaşamişçocuklara yönelik farklı sosyal politikaların oluşturulması hedeflenmektedir.
Ülkemizde çocuk alanında önleyici ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesi, alanda çalışan personelin nitelik ve niceliğinin artırılmasi, rehberlik ve araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetlerinin güçlendirilmesi ve özellikle risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarının yaygınlaştırılması çalişmaları devam etmektedir.
Çocukları risklere karşı korumak ve zamanında müdahaleler yapabilmek amacıyla İl Milli Eğitim Müdürlükleri ile işbirliği halinde tespit edilen illerin dezavantajlı bölgelerinde bulunan okullar ile eşleştirilen mobil sosyal hizmet birimleri eşleştiği okullarda rehberlik servisi, okul yönetimi ve sınıf öğretmenleriyle görüşmeler gerçekleştirmekte, okula devamsızlığı olan, ihmal veya istismara uğrama riski olan, suça yönelme riski bulunan veya sosyal hizmet müdahalesine ihtiyaç duyan çocukları tespit etmektedir. Tespit edilen çocuğun ihtiyaçlarının belirlenmesine yönelik ailesiyle de görüşmeler gerçekleştirilmektedir.Görüşmeler sonrası çocuğun ve ailenin ihtiyaçları belirlenerek, buna yönelik koruyucu,önleyici ve destekleyici tedbirler alınmakta, gerekli çalışmalar gerçekleştirilmekte veya ilgili kurum ve kuruluşlarla iletişime geçilmekte (Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları(SYDv), İş-Kur vb.) çocuğun sorunu çözülmekte, çocuğun aile ve okul ortamında takibi yapılmaktadır. Ağustos 2023 itibarıyla 360 Çocuk Koruma Mobil Ekiple toplamda 17.846ziyaret gerçekleştirilmiş; okul yetkilileri, çocuklar ve aileleriyle 164.765 görüşme yapılmıştır.

Çocuğa yönelik koruyucu ve önleyici faaliyetler kapsamında çocukların, ailelerin ve çocukla çalışan personelin farkındalıklarının artırılmasına ve çocukların ihmal, istismar ve şiddetten korunmasına yönelik eğitimler sürdürülmektedir.

Çocukların gerek cep telefonu, tablet, televizyon ve bilgisayarlar aracılığı ile yaşlarına uygun olmayan içeriklere maruz kalması gerekse kendi kişisel bilgilerini bilinçsiz bir şekilde paylaşmaları çocuklar açısından siber zorbalık ve istismar başta olmak üzere çeşitli riskleri ortaya çıkarmaktadır. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunması ve bilişim teknolojileriyle yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tanışmalarıamacıyla yürütülen bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri devam etmektedir.
Çocukların dijital ortamlar üzerinden karşılaşabilecekleri risklerin tespit edilmesi ve önleyici çalışmalar yapılması amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde oluşturulan Sosyal Medya Çalışma Grubu internet ortamında çocukların maruz kaldığı ihmal,istismar gibi olaylara Dijital Dönüşüm Ofisi, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, Emniyet Genel Müdürlüğü Siber Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığıyla işbirliği içerisinde müdahale etmektedir. Bu kapsamda sosyal medya platformlarında çocukların sağliklı gelişimleri açısından zararlı olduğu değerlendirilen toplam 1.805 içeriğe bugüne kadar müdahale edilmiştir.

Kişilerin çocuklar için zararlı olduğunu düşündükleri yayınları ve uygulamalarıdoğrudan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına ulaştırabilmeleri için bir ihbar mekanizmasi,Muzır İçeriklere Müdahale İhbar Platformu (Çocuklar İçin Duyarlı Ol-DUY) İhbar Platformu oluşturulmuştur. Bu platform üzerinden mesajlaşma uygulamaları veya e-posta ile ihbarlar alınıp değerlendirilmektedir. Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulunca Ağustos 2023sonuna kadar, 27.952 süreli yayın ile 77 kitap incelenmiş 38 kitap hakkında küçükler için zararlı olduğu yönünde karar vermiştir. Müstehcenlik suçunun tespiti için Ağustos 2023sonuna kadar 20.325 adlî dosya incelenerek rapor hazırlamiştır.
Korunma ihtiyacı olan çocukların öncelikli olarak aile odaklı hizmetlerden faydalanmasıönem taşımaktadır. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin geliştirilmesine,hizmet standartlarinin oluşturulmasına,bakimhizmetlerinin ihtisaslaştırılmasına ve bu konuda toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Ağustos 2023 itibarıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı 1.366 yatılı kuruluşta (116 adet Çocuk Evleri Sitesi, 1.185 adet Çocuk Evleri, 65 adet İhtisaslaştırılmiş Çocuk Evleri Sitesi olmak üzere) 14.364 çocuğa koruma ve bakım hizmeti sağlanmaktadır. Kurum bakımındaki çocuklara yönelik yaşam becerilerini geliştirici programlar ve sosyal kültürel faaliyetler yürütülmektedir.

2022 yılında aile odaklı hizmetler bağlamında biyolojik ailesi ile yaşama imkânıkalmamış ama evlat edinilme koşullarını taşıyan 556 çocuk, Ağustos 2023 itibarıyla toplam 19.340 çocuk evlat edinme hizmetinden faydalandırılmıştır. Ağustos 2023 itibarıyla aileleri yanında bakım imkânı bulunmayan ve evlat edindirilemeyen 9.335 çocuk ise koruyucu aile yanında yaşamaktadır.

Gelir seviyesi düşük ailelere yönelik olarak çocukların öz aile veya yakınları yanında daha iyi koşullarda yetişmelerini sağlamak amacıyla ailelere sunulan Sosyal ve Ekonomik 

Destek (SED) hizmetlerinden 2023 yıli Ağustos ayi itibariyla 164.765 çocuk yararlanmiştir.2023 yılı itibarıyla SED hizmeti kapsamında çocuk başına ödenen aylık destek miktarıçocukların devam ettiği eğitim kademesine göre artan oranda yaklaşık 2.500 ila 4.500araliğında olup Ağustos 2023 itibarıyla yapılan ödeme tutarı toplam 4.504.177.035 TL'dir.SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi kapsamında da ailelerde farkındalık oluşturmaya, çocukların kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân sağlamaya yönelik faaliyetler yürütülmektedir. Ayrıca SED hizmetinden yararlanan ailelerin İşkUR meslek edindirme kurslarına yönlendirilerek kendi ekonomik hayatlarınısürdürebilmeleri için iş ve meslek edindirme çalışmaları yapılmaktadır.Maddî imkânları kısıtlı olan ailelerin çocuklarına yönelik firsat eşitliğini artırmaya,yaşam kalitelerini yükseltmeye ve potansiyel riskleri azaltmaya yönelik programlar sürdürülmektedir. İhtiyaç sahibi durumunda bulunan ailelere çocuklarını sağlik kontrolüne göndermeleri, anne adaylarının ise hamilelik süresince sağlik kontrolüne gitmeleri ve doğumlarını hastanede yapmaları şartıyla yapılan şartlı sağlık yarımı kapsamında Ağustos 2023 itibarıyla 988.041 kişiye 646 milyon TL yardım yapılmıştır. İhtiyaç sahibi olan ailelere,çocukların örgün eğitime devam etmeleri ve okulun açık olduğu aylarda bir ay içerisinde dört günden fazla devamsızlık yapmamaları şartıyla yapılan şartlı eğitim yardımıkapsamında ise Ağustos 2023 itibarıyla 1.858.482 kişiye 1,2 milyar TL yardım yapılmıştır.Çocukların üstün yararı ilkesinden hareketle çocuk refahının artırılması ve çocukların eğitime erişimini artırmak eğitimde firsat eşitliğini sağlamak üzere sosyal yardım faydalanıcısı hanelerdeki ilköğrenim ve ortaöğrenim düzeyinde örgün eğitime devam eden öğrencilerin giyim, ayakkabi, çanta, kırtasiye gibi eğitim ile ilgili temel ihtiyaçlarının karşılanması için 973 Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı'na (SYDV) 450 milyon TL kaynak aktarılmiştir.
İhtiyaç sahibi çocukların özel öğretim kurumlarından ücretsiz olarak yararlanmasıkapsamında çalışmalar devam etmekte olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca açılış izni verilen özel kreş, gündüz bakımevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3'üçeşitli nedenlerle okul öncesi eğitimden yararlanamayan dezavantajlı durumdaki çocukların desteklenmesi için ayrılmaktadır. Bu kapsamda Ağustos 2023 itibarıyla 2.721 çocuk ücretsiz kreş hizmetinden yararlanmiştır.
En kötü biçimlerdeki çocuk işçiliğinin sonlandırılması ve çalışan çocuklara yönelik bütünsel bir çaliışma yürütülmesi amacıyla süresi biten Ulusal Programın yenilenmesi için yeni program çalışmalarına başlanacaktır. Bu bağlamda sorumlu ve ilgili kuruluşların kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi, mevsimlik tarım işçilerinin çocuklarının örgün eğitime yönlendirilmesi ve telafi eğitimleri, sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler yoluyla desteklenmesi çalışmaları yürütülmektedir. 2022 yılı Hanehalkı İşgücü Araştırmasına göre 15-17 yaş grubunda cinsiyete göre işgücüne katılma oranı erkek çocuklarda yüzde 27, kız çocuklarda yüzde 10, toplamda ise yüzde 18,7 olmuştur.
Zorla çalıştırılan, sokakta satıcılık ve dilencilik yaptırılan çocukları korumak ailelerini desteklemek, çocuklarin okula devamini sağlamak üzere her ilde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağli olarak çocuk koruma mobil ekipleri oluşturulmuştur. 375 ekiple müdahale edilen çocuk sayısi son dört yılda 43.873 olmuştur.


Çocuk yaşta ve zorla evlilikleri önlemeye yönelik çalışmaların çocukların yoksulluk,göçmen olma gibi özel durumları ve salgın, deprem ve benzeri riskler de dikkate alınarak geliştirilmesi gerekmektedir. 2022 yılında resmi evlilikler içerisinde cinsiyete göre 16-17 yaşgrubunda, yıllara göre azalmakla beraber, 11.520 kız çocuğunun, 688 erkek çocuğunun evlendiği görülmektedir.

Çocuk koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onarıcı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerinin sayısı Eylül 2023 itibarıyla 167'e yükselmiştir. Özel ortamlarda ifade ve beyanlarının alınması gerektiği veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğu değerlendirilen mağdur, tanık ve suça sürüklenen çocukların, cinsel suç ve aile içi şiddet suçu mağdurları ile diğer mağdurların ifade ve beyanlarının alınmasında kullanılan adli görüşme odalarının sayısı ise Ekim 2023itibariyla 169'a çıkmiştir.

Ülkemizde yaklaşık 1,6 milyon geçici koruma statüsünde çocuk (0-18 yaş)bulunmaktadır. Çocuk Hakları Komitelerince kamp dışında yaşayan ve geçici koruma altındaki yabancı çocukların topluma uyumlarının sağlanması amacıyla düzenlenen Sosyal Uyum Programı ile 376 bin 89 çocuğa ulaşılmıştır. Çocuk haklarına yönelik farkındalık çalışmalari, koruyucu ve önleyici hizmetler kapsamında farkındalık çalışmalari, Suriyeli ve Türk çocukların bir arada yaşama becerisini ve uyumlanmasıni, birlikte zaman geçirmesini sağlayacak etkinlikler düzenlenmektedir. Diğer yandan Avrupa Birliği tarafindan finanse edilen, Suriyeli ve diğer yabancı uyruklu kişilere düzenli ödeme niteliğindeki yardımlar bulunmaktadır. Bu kapsamda yürütülen yardım programlari; Sosyal Uyum Yardımi,Tamamlayıcı Sosyal Uyum Yardımı ve Yabancılara Yönelik Şartlı Eğitim Yardımıdır. Sosyal Uyum Yardımı kapsamında yaklaşık 2 milyon kişiye yardımın başlangıcı olan 2016 yılından Ağustos 2023 sonuna kadar 21,5 milyar TL yardım yapılmıştır. Tamamlayıcı Sosyal Uyum Yardımı kapsamında yaklaşık 490 bin kişiye yardımın başlangıcı olan 2021 yılından Ağustos 2023 sonuna kadar 3,8 milyar TL yardım yapılmıştır. Yabancılara Yönelik Şartlı Eğitim Yardım programı kapsamında yaklaşık 670 bin kişiye yardımın başlangıcı olan 2017 yılından Ağustos 2023 sonuna kadar 2,2 milyar TL yardım yapılmıştır. Ayrıca söz konusu çocukların psikososyal gelişimi açısından önem arz eden özel politika ve uygulamaların geliştirilerek çeşitlendirilmesi çalişmalarına devam edilmektedir.

b) Amaç
Geleceğimizin teminatı çocuklarımızın üstün yararı temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, hayata eşit ve sağlıklı koşullarda başlayabilmeleri, erken yaşlardan itibaren nitelikli eğitim imkânlarına eşit firsatlarda erişebilmeleri, sağlıklı bir şekilde beslenmeleri,barınmaları ve gelişmeleri için en uygun ortamın oluşturulmasi, potansiyellerini gerçekleştirmeye yönelik imkânların artırılmasi temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Doğum öncesi dönemden başlayarak çocukların sağlık, beslenme, erken öğrenme, karşılık verici duyarlı bakım, güvenli çevre ve sosyal koruma politikalarına yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılması ve niteliğinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.731)

Politika/Tedbir: Tedbir 731.2. Anne ve babalara yönelik çocukların yaş ve gelişme düzeylerine uygun bütüncül gelişimlerini ve öğrenme kapasitesini artırıcı eğitim ve oyun içerikli araç ve gereçler ile rehber hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Aile eğitimi ve katılımı çalışmaları daha işlevsel hale getirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 731.3. Erken çocukluk dönemi bakım ve eğitim hizmeti veren kurumlar için ortak bir düzenleme yapılacak, bu kurumların açılmasına ve faaliyet göstermesine yönelik kriterler hizmet çeşitliliğine imkân tanıyacak şekilde belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Okul öncesi kurum standartları güncellenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 731.4. Erken çocukluk dönemi bakım ve eğitim hizmeti veren kurumların sayısı artırılacak, hizmet sunum modelleri çeşitlendirilecek ve denetimler etkinleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Okul öncesi eğitim kurumlarinın fiziki mekân kapasitesi ihtiyaç doğrultusunda artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 731.5. Erken dönem çocuk bakım ve gelişimine hizmet veren kurumlarda çalışan personelin kapasitesi artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Okul yöneticileri ve öğretmenlere hizmet içi eğitimler düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici, anne babalarıyla nitelikli zaman geçirmelerini sağlayan kültür, sanat, bilim ve spor faaliyetleri özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.732)

Politika/Tedbir: Tedbir 732.1. Çocukların kültür, sanat, bilim ve spor faaliyetlerine yönelmesini özendirmeye yönelik uygulamalar geliştirilecek, her çocuğun bir spor ve bir kültür- sanat alanında beceri kazanması için çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Öğrencilerin bilimsel, kültürel, sanatsal, sportif, toplum hizmeti etkinliklerine katılımı artırmak amacıyla çok yönlü destekleme ve izleme-değerlendirme mekanizmaları hayata geçirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 732.2. Çocukların karar alma süreçlerine katılımlarını sağlayan mekanizmalar artırılarak güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararası Çocuk Forumu ve İl Çocuk Hakları Komitelerince düzenlenen sosyal, kültürel, sportif, eğitsel çok yönlü faaliyetlere çocukların katılım sağlayabilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Yerel Yönetimler, Kültür ve Turizm Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Yerel Yönetimler, İlgili Kurum ve kuruluşlar, STK'lar
1. Toplumda çevre ve iklim değişikliği bilinci oluşturmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. 2. Sifir atık ve geri dönüşüm uygulamalarının yaygınlaştırılması amacıyla okul/kurumlarda "Sifir Atık Projesi" kapsamında atıkların (ambalaj atığı, özel atık, tıbbi atık, tehlikeli atıkların) kaynağından ayrı ayrı toplanarak geri dönüşüm ve geri kazanım süreci içerisinde değerlendirilmesi sağlanacaktır. 3. Milli Eğitim Bakanlığı ile Türk Standartları Enstitüsü işbirliğinde, "okulum temiz" belgelendirme programi kapsamında sertifika alan okul sayısı artırılacak, daha önce sertifika alan okulların da belge yenileme tetkikleri gerçekleştirilecektir. 4. Öğrenci, öğretmen ve velilerin toplumsal sorumluluk ve gönüllülük faaliyetleri ile çevrelerine karşı duyarlılıklarının ve farkındalıklarının artırılmasi amacıyla Sürdürülebilir Yaşam İçin Sürdürülebilir Çevre projesi başlatılacaktır. 5. Çocukların akademik ve sosyal: becerilerinin gelişmesine katkı sağlanacak, alacakları bu eğitimleri gönüllülük temelinde yaygınlaştırmaları teşvik edilecektir. 6. Çocuklarda çevre bilincini artırmaya yönelik eğitimler ve çevre konusunda akran eğitimleri düzenlenecek, doğal alanlarda gerçekleştirilecek faaliyetlerle çocuklarda doğa bilincinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. 7. Kamu kurum ve kuruluşları ve STKlarla gerçekleştirilecek çevre politikası çalışmalarına çocukların dâhil edilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Tedbir 732.3. Kendi geleceğini inşa eden bir neslin oluşturulmasina katkı sunulmasıni teminen iklim değişikliği ve sürdürülebilirliğe yönelik faaliyetlere çocukların katılımı sağlanacak, gönüllülük faaliyetleri hakkında çocuklar, aileler ve öğretmenler bilinçlendirilecek, çocukların yaşlılar ve engelliler ile aile içi ve kuşaklararası iletişimleri güçlendirilecektir.: Tedbir 732.4. Çocukların gençlik merkezlerine, spor salonlarına, kültür merkezlerine ve kütüphanelere erişimlerinin kolaylaştırılmasına yönelik düzenlemeler ve uygulamalar yapılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Yerel Yönetimler, Kültür ve Turizm Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. Toplumda çevre ve iklim değişikliği bilinci oluşturmaya yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. 2. Sifir atık ve geri dönüşüm uygulamalarının yaygınlaştırılması amacıyla okul/kurumlarda "Sifir Atık Projesi" kapsamında atıkların (ambalaj atığı, özel atık, tıbbi atık, tehlikeli atıkların) kaynağından ayrı ayrı toplanarak geri dönüşüm ve geri kazanım süreci içerisinde değerlendirilmesi sağlanacaktır. 3. Milli Eğitim Bakanlığı ile Türk Standartları Enstitüsü işbirliğinde, "okulum temiz" belgelendirme programi kapsamında sertifika alan okul sayısı artırılacak, daha önce sertifika alan okulların da belge yenileme tetkikleri gerçekleştirilecektir. 4. Öğrenci, öğretmen ve velilerin toplumsal sorumluluk ve gönüllülük faaliyetleri ile çevrelerine karşı duyarlılıklarının ve farkındalıklarının artırılmasi amacıyla Sürdürülebilir Yaşam İçin Sürdürülebilir Çevre projesi başlatılacaktır. 5. Çocukların akademik ve sosyal: 1. Çocuklara yönelik olarak gençlik merkezleri ve spor tesislerinde düzenlenen faaliyetlere ilişkin tanıtım çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 732.5. Okul bahçelerinin çocuklar tarafiından daha nitelikli kullanılması açısından, geleneksel çocuk oyunlarını teşvik etmek amacıyla "geleneksel çocuk oyunlari" kapsamında hazırlanan oyun kılavuzları ve görselleri doğrultusunda çalışmalar yapılacaktır.: Yoksulluğun nesiller arası aktarımını azaltmak ve fırsat eşitliğini artırmak üzere çocukların bireysel ihtiyaçlarına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.733) Tedbir 733.1. Erken Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Okul öncesi eğitimde yaz eğitimi çocukluk döneminden Aile ve Sosyal Hizmetler uygulanacak, ders yıli içerisinde başlamak üzere çocukların Bakanlığı, Yerel okul öncesi eğitime erişemeyen eğitim hayatlarındaki Yönetimler çocukların yaz eğitimine devam yoksunlukları dikkate alınarak etmesi sağlanacak ve böylece okul bireysel ihtiyaçlarını gidermeyi öncesi eğitime erişim artirilacaktir. sağlayacak yeni ve esnek uygulamalar geliştirilecektir.

Tedbir 732.5. Okul bahçelerinin çocuklar tarafiından daha nitelikli kullanılması açısından, geleneksel çocuk oyunlarını teşvik etmek amacıyla "geleneksel çocuk oyunlari" kapsamında hazırlanan oyun kılavuzları ve görselleri doğrultusunda çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 733.1. Erken çocukluk döneminden başlamak üzere çocukların eğitim hayatlarındaki yoksunlukları dikkate alınarak bireysel ihtiyaçlarını gidermeyi sağlayacak yeni ve esnek uygulamalar geliştirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı: 1. Okul öncesi eğitimde yaz eğitimi uygulanacak, ders yıli içerisinde okul öncesi eğitime erişemeyen çocukların yaz eğitimine devam etmesi sağlanacak ve böylece okul öncesi eğitime erişim artirilacaktir.

Tedbir 732.5. Okul bahçelerinin çocuklar tarafiından daha nitelikli kullanılması açısından, geleneksel çocuk oyunlarını teşvik etmek amacıyla "geleneksel çocuk oyunlari" kapsamında hazırlanan oyun kılavuzları ve görselleri doğrultusunda çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 733.2. Mevcut destekler de dikkate alinarak farklı alanlarda başarılı ve yetenekli olan ancak maddi imkânsızlıklanı nedeniyle bu alanlarda ilerleyemeyen çocuklara yönelik destekler geliştirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Okul bahçeleri geleneksel çocuk oyunlarına yönelik düzenlenecektir. 2. e-Okul sisteminde bulunan sosyal etkinlik modülünde geleneksel çocuk oyunlarının izleme ve değerlendirme çaliışması gerçekleştirilecektir. 3. Ders içerikleri geleneksel çocuk oyunlarına yönelik desteklenecek ve öğrenci seviyesine uygun geleneksel çocuk oyunları kılavuzu hazırlanacaktır.: 1. Özel yetenekli bireylere sunulan eğitim hizmetinin niteliğinin artirilmasi amacıyla fiziki ve beşerî imkânlar güçlendirilecektir.

Tedbir 732.5. Okul bahçelerinin çocuklar tarafiından daha nitelikli kullanılması açısından, geleneksel çocuk oyunlarını teşvik etmek amacıyla "geleneksel çocuk oyunlari" kapsamında hazırlanan oyun kılavuzları ve görselleri doğrultusunda çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 733.3. Özel öğretim kurumlarında ihtiyaç sahibi çocuklar için ayrılan ücretsiz kontenjanların kullanım oranını artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
1. Okul bahçeleri geleneksel çocuk oyunlarına yönelik düzenlenecektir. 2. e-Okul sisteminde bulunan sosyal etkinlik modülünde geleneksel çocuk oyunlarının izleme ve değerlendirme çaliışması gerçekleştirilecektir. 3. Ders içerikleri geleneksel çocuk oyunlarına yönelik desteklenecek ve öğrenci seviyesine uygun geleneksel çocuk oyunları kılavuzu hazırlanacaktır.: 1. Özel kreş, gündüz bakımevi ve çocuk kulüplerinde ücretsiz kontenjan kullanım oranının artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 732.5. Okul bahçelerinin çocuklar tarafiından daha nitelikli kullanılması açısından, geleneksel çocuk oyunlarını teşvik etmek amacıyla "geleneksel çocuk oyunlari" kapsamında hazırlanan oyun kılavuzları ve görselleri doğrultusunda çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 733.4. Kirsal bölgelerdekilerin yanı sıra afetler nedeniyle barinma sorunu yaşayan çocuklar için eğitim, kültür, spor faaliyetleri ile koruyucu ve önleyici hizmetlére erişimi artırmaya ve fırsat eşitliğini sağlamaya yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Okul bahçeleri geleneksel çocuk oyunlarına yönelik düzenlenecektir. 2. e-Okul sisteminde bulunan sosyal etkinlik modülünde geleneksel çocuk oyunlarının izleme ve değerlendirme çaliışması gerçekleştirilecektir. 3. Ders içerikleri geleneksel çocuk oyunlarına yönelik desteklenecek ve öğrenci seviyesine uygun geleneksel çocuk oyunları kılavuzu hazırlanacaktır.: 1. Kırsal bölgelerde çocuklara yönelik koruyucu, önleyici hizmetler kapsamında tespit, izleme ve yönlendirme çalişmaları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 732.5. Okul bahçelerinin çocuklar tarafiından daha nitelikli kullanılması açısından, geleneksel çocuk oyunlarını teşvik etmek amacıyla "geleneksel çocuk oyunlari" kapsamında hazırlanan oyun kılavuzları ve görselleri doğrultusunda çalışmalar yapılacaktır.: Planı p.734)

Tedbir 732.5. Okul bahçelerinin çocuklar tarafiından daha nitelikli kullanılması açısından, geleneksel çocuk oyunlarını teşvik etmek amacıyla "geleneksel çocuk oyunlari" kapsamında hazırlanan oyun kılavuzları ve görselleri doğrultusunda çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 734.2. Çocuk işçiliği ile mücadelede, merkezi düzeyde üretilen politikaların yerel düzeyde uygulanabilirliği ve izlenebilirliği artırılacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı: Çaliışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Okul bahçeleri geleneksel çocuk oyunlarına yönelik düzenlenecektir. 2. e-Okul sisteminde bulunan sosyal etkinlik modülünde geleneksel çocuk oyunlarının izleme ve değerlendirme çaliışması gerçekleştirilecektir. 3. Ders içerikleri geleneksel çocuk oyunlarına yönelik desteklenecek ve öğrenci seviyesine uygun geleneksel çocuk oyunları kılavuzu hazırlanacaktır.: 1. Kamu kurum ve kuruluşları, sosyal taraflar, uluslararası kuruluşlar, meslek kuruluşları, STK'lar ve sektör temsilcileri ile istişare halinde çocuk işçiliğinin önlenmesine ilişkin yeni bir ulusal politika ve program çerçevesi hazırlanacaktır. 2. Çocuk işçiliği ile mücadele birimlerinin çalışma usul ve esasları hazırlanacaktır.

Tedbir 734.3. Çocuk işçiliği ile mücadele birimlerinin kapasitesi artırılacak, yerelde çocuk işçiliği ile mücadele alanında çalışan kurum, kuruluş, üniversite, STK'lar ve özel sektör arasında işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 734.4. Mevsimlik gezici tarımda çalışan ailelerin çocuklarının gelişimlerine katkı sağlayacak faaliyetler düzenli, sürekli ve erişilebilir hale getirilerek eğitimden kopmamaları ve bu alanda desteklenmeleri için çalışmalar yürütülecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlıği, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Üniversiteler, İlgili STK'lar, Özel Sektör: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı
1. Çocuk işçiliği ile mücadele birimleri personeline hazırlanan çalışma usul ve esasları kapsamında eğitimler düzenlenecektir.: 1. Okul öncesi eğitim almamı çocuklara yönelik yaz eğitimi uygulaması ihtiyaç duyulan bölgelerde gerçekleştirilecektir.

Tedbir 734.3. Çocuk işçiliği ile mücadele birimlerinin kapasitesi artırılacak, yerelde çocuk işçiliği ile mücadele alanında çalışan kurum, kuruluş, üniversite, STK'lar ve özel sektör arasında işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 734.5. Çalışan çocukların çocuk hakları, İş Kanunu, ilk yardım ile iş sağlığı ve güvenliği eğitimi almalari, işverenlerin de "Çocuk Hakları İş İlkeleri" bağlamında eğitilmeleri sağlanacak ve çocuk çalıştırma kapsamındaki sorumlulukları hakkında bilinçlendirme çalışmaları yürütülecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlıği, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Üniversiteler, İlgili STK'lar, Özel Sektör: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İşçi ve İşveren Konfederasyonları
1. Çocuk işçiliği ile mücadele birimleri personeline hazırlanan çalışma usul ve esasları kapsamında eğitimler düzenlenecektir.: 1. Belirlenecek sektörlerde çocuk hakları ve iş ilkeleri kapsamında çalışma şartları ve çalışma ortamına yönelik bilinçlendirme çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 734.3. Çocuk işçiliği ile mücadele birimlerinin kapasitesi artırılacak, yerelde çocuk işçiliği ile mücadele alanında çalışan kurum, kuruluş, üniversite, STK'lar ve özel sektör arasında işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 734.6. Ülkemizin çocuk işçiliği ile mücadele çalışmalarının uluslararası platformlarda yer alması sağlanacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlıği, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Üniversiteler, İlgili STK'lar, Özel Sektör: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. Çocuk işçiliği ile mücadele birimleri personeline hazırlanan çalışma usul ve esasları kapsamında eğitimler düzenlenecektir.: 1. Ülkemizin "BM İttifak 8.7 Rehber Ülkelerinden biri olması sürecinde ulusal stratejik çalıştay düzenlenecek ve bir yol haritası oluşturulacaktır.

Tedbir 734.3. Çocuk işçiliği ile mücadele birimlerinin kapasitesi artırılacak, yerelde çocuk işçiliği ile mücadele alanında çalışan kurum, kuruluş, üniversite, STK'lar ve özel sektör arasında işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Çocuk adalet sisteminin çocuğun üstün yararı ilkesi ve onarıcı adalet yaklaşımıyla yapılandırılması sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.735)

Tedbir 734.3. Çocuk işçiliği ile mücadele birimlerinin kapasitesi artırılacak, yerelde çocuk işçiliği ile mücadele alanında çalışan kurum, kuruluş, üniversite, STK'lar ve özel sektör arasında işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 735.1. Risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programları yaygınlaştırılacak ve alanda çalışan personelin niteliği ve niceliği artırılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlıği, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Üniversiteler, İlgili STK'lar, Özel Sektör: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. Çocuk işçiliği ile mücadele birimleri personeline hazırlanan çalışma usul ve esasları kapsamında eğitimler düzenlenecektir.: 1. Çocuklar Güvende Ekipleri aracılığıyla tespit, yönlendirme ve izleme çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 734.3. Çocuk işçiliği ile mücadele birimlerinin kapasitesi artırılacak, yerelde çocuk işçiliği ile mücadele alanında çalışan kurum, kuruluş, üniversite, STK'lar ve özel sektör arasında işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.: Tedbir 735.2. Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin uygulanması ve tedbir kararlarının izlenmesine ilişkin mekanizmalar geliştirilecek ve çocuk dostu uygulamalar artırılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlıği, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Üniversiteler, İlgili STK'lar, Özel Sektör: Adalet Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Çocuk işçiliği ile mücadele birimleri personeline hazırlanan çalışma usul ve esasları kapsamında eğitimler düzenlenecektir.: 1. Sorumlu kuruluşların koordine edilmesi suretiyle bir ihtiyaç analizi raporu hazırlanacaktır. 2. Çocuk adalet merkezlerinin sayısı artırılacaktır.

Tedbir 735.3. Cocuk adalet sisteminin onarici adalet yaklaşımıyla yapılandırılmasına yönelik etki analizleri yapılarak yeni modeller geliştirilecektir.: Tedbir 735.4. Adli süreçte çocuklara özgü koruma mekanizmaları güçlendirilecek, çocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adli görüşme odaları yaygınlaştırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S), Ilgili Kurum ve Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Suça sürüklenen çocuklar için uzlaştırma sürecinin bu konuda eğitim almış uzman uzlaştırmacılar tarafindan yürütülmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Onarıcı adalet yaklaşımı kapsamında 15 yaşından küçük çocukların ilk defa işledikleri ağır suçlar dışındaki fillerin soruşturma ve kovuşturmaya konu edilmeksizin alternatif tedbirlerle karşılanması için uluslararası uygulamalar da incelenerek ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Aile mahkemesi ve çocuk mahkemesi kurulan ya da yeni oluşturulan ağır ceza merkezlerinde adli görüşme odaları kurulacaktır. 2. Adli görüşme odalarında ifade ve beyan alma işlemlerinde yol gösterici olmak üzere görüşme tekniklerini ve yaklaşım ilkelerini içeren bir kılavuz hazırlanacaktır.

Tedbir 735.3. Cocuk adalet sisteminin onarici adalet yaklaşımıyla yapılandırılmasına yönelik etki analizleri yapılarak yeni modeller geliştirilecektir.: Tedbir 735.5. Çocukların suça maruz kalmalarının önlenmesine yönelik kurumların kapasitesi artırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S), Ilgili Kurum ve Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Yerel Yönetimler, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Suça sürüklenen çocuklar için uzlaştırma sürecinin bu konuda eğitim almış uzman uzlaştırmacılar tarafindan yürütülmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Onarıcı adalet yaklaşımı kapsamında 15 yaşından küçük çocukların ilk defa işledikleri ağır suçlar dışındaki fillerin soruşturma ve kovuşturmaya konu edilmeksizin alternatif tedbirlerle karşılanması için uluslararası uygulamalar da incelenerek ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Çocukların zamanlarını geçirdikleri, ev, sokak, okul, oyun sahaları gibi yaşam alanlarının çocukların güvenli bir şekilde hareket edebilmelerini, ebeveynlerin çocuklarını güvenilir şekilde bırakabilmelerini sağlamak üzere bu alanlarda ki hizmetlerden sorumlu kurum ve kuruluş çalışanlarının kapasiteleri artırılacaktır.

Tedbir 735.3. Cocuk adalet sisteminin onarici adalet yaklaşımıyla yapılandırılmasına yönelik etki analizleri yapılarak yeni modeller geliştirilecektir.: Tedbir 735.6. Ebeveynleri ceza ve tutukevinde olan çocukların sorunlarının çözümüne ve iyilik hallerinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S), Ilgili Kurum ve Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. Suça sürüklenen çocuklar için uzlaştırma sürecinin bu konuda eğitim almış uzman uzlaştırmacılar tarafindan yürütülmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Onarıcı adalet yaklaşımı kapsamında 15 yaşından küçük çocukların ilk defa işledikleri ağır suçlar dışındaki fillerin soruşturma ve kovuşturmaya konu edilmeksizin alternatif tedbirlerle karşılanması için uluslararası uygulamalar da incelenerek ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Yakınları ceza infaz kurumunda bulunan çocukların, yakınları ile sosyal ilişkilerini daha rahat yürütmelerine ve çocukların gelişimine hizmet edecek şekilde yapabilmelerine yönelik çalışmalara devam edilecektir. 2. Hükümlü/tutuklu ve yakınlarına sunulan hizmetlerde kullanılan teknolojik imkanlar geliştirilerek çeşitliliği artırılacaktır. 3. Hükümlü ve tutuklu yakınlarının ziyaret sürecinde yaşanabilecek kalabalıklaşma ve sıra bekleme gibi sorunların giderilmesi sağlanacaktır. 4. lgili kurumlarla imzalanan iş birliği protokolü çerçevesinde çocukların ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir.

5. Ebeveyni ceza infaz kurumunda olan çocukların tespiti ve ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik işleyiş süreci geliştirilecektir.: 1. Cezaevinde kalan çocukların örgün öğretime dahil edilmesi amacıyla kapaliı ceza infaz kurumunda kurulan çok programlı liseler yaygınlaştırılacaktir. 2. Cezaevinde kalan çocukların Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı gençlik kamplarından faydalandırılması yönündeki uygulama geliştirilecektir.

5. Ebeveyni ceza infaz kurumunda olan çocukların tespiti ve ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik işleyiş süreci geliştirilecektir.: 1. Cezaevinde kalan çocukların mesleki ve teknik eğitime erişimi desteklenecektir. 2. Cezaevinde kalan çocukların eğitime erişimlerinin artırılması amacıyla İnsan Kaynakları Kapasitesi ve Kurumların Fiziki Kapasitesinin Artirilmasi projeleri yürütülecek ve personel hareketliliği desteklenecektir.

5. Ebeveyni ceza infaz kurumunda olan çocukların tespiti ve ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik işleyiş süreci geliştirilecektir.: 1. Çocuk Destek Gelişim ve Eğitim Programının uygulaması takip edilecektir.

5. Ebeveyni ceza infaz kurumunda olan çocukların tespiti ve ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik işleyiş süreci geliştirilecektir.: 1. Kurum bakim hizmetlerinden yararlandırılan bireylere talepleri doğrultusunda iş hayatına uyum konusunda eğitim verilecektir.

5. Ebeveyni ceza infaz kurumunda olan çocukların tespiti ve ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik işleyiş süreci geliştirilecektir.: 1. Koruyucu aile hizmet modelinin güçlendirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik eğitim, bilinçlendirme ve tanitim faaliyetleri geliştirilecektir.

Tedbir 737.2. "Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti"nin etkinliği ve sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.: Tedbir 737.3. Çocukların ihtiyacı doğrultusunda kuruluşların ihtisas alanları düzenlenecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetinde görevli personelin kapasitesinin geliştirilmesine yönelik eğitimler düzenlenecektir. 2. SED Hizmetinden yararlanan çocuklar için akademik, sosyal, kültürel ve sportif etkinlikler düzenlenecektir.: 1. İhtisas kuruluşlarındaki mevcut durum gözden geçirilecek ve ihtiyaç durumunda yeni ihtisas alanlarının oluşturulmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 737.2. "Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti"nin etkinliği ve sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.: Tedbir 737.4. Danışmanlık tedbiri uygulamalarının güçlendirilmesi sağlanacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S),İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetinde görevli personelin kapasitesinin geliştirilmesine yönelik eğitimler düzenlenecektir. 2. SED Hizmetinden yararlanan çocuklar için akademik, sosyal, kültürel ve sportif etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Danışmanlık Tedbiri Uygulama Usul ve Esasları Rehberi hazırlanacaktır.

Tedbir 737.2. "Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti"nin etkinliği ve sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.: Tedbir 737.5. Sosyal hizmet alanında çalışan işgücünün kapasitesinin geliştirilmesi sağlanacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), YÖK, Üniversiteler, STK'lar
1. Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetinde görevli personelin kapasitesinin geliştirilmesine yönelik eğitimler düzenlenecektir. 2. SED Hizmetinden yararlanan çocuklar için akademik, sosyal, kültürel ve sportif etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Çocuk Koruma Alanında Çalışan Meslek Elemanları İçin Değerlendirme Çerçevesi Rehberi"nin Yaygınlaştırma Eğitimleri verilecektir.

Tedbir 737.2. "Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti"nin etkinliği ve sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.: Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddeti önleyecek program ve uygulamalar geliştirilecek, risk altındaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psikososyal destek programları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Plani p.738)

Tedbir 737.2. "Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti"nin etkinliği ve sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.: Tedbir 738.1. Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddetin nedenlerini ve mevcut durumunu tespit eden bilimsel araştırmalar yapılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar, Üniversiteler, STK'lar
1. Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetinde görevli personelin kapasitesinin geliştirilmesine yönelik eğitimler düzenlenecektir. 2. SED Hizmetinden yararlanan çocuklar için akademik, sosyal, kültürel ve sportif etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Türkiye Çocuk Araştırması raporlama faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 2. Çocuk Şurasına ilişkin hazırlık çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 737.2. "Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti"nin etkinliği ve sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.: Tedbir 738.2. Erken çocukluk döneminden başlamak üzere çocuklara ve ebeveynlerine ihmal, istismar ve şiddet konularında farkındalık eğitimleri verilecek, çocukların yaşam becerileri güçlendirilecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetinde görevli personelin kapasitesinin geliştirilmesine yönelik eğitimler düzenlenecektir. 2. SED Hizmetinden yararlanan çocuklar için akademik, sosyal, kültürel ve sportif etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Çocukların Yaşam Becerilerinin Güçlendirilmesi ve Geliştirilmesine Yönelik Farkındalık Eğitim Programi kapsamında ebeveyn eğitimleri yaygınlaştırılacaktır. 2. Erken çocukluk döneminden başlamak üzere çocuklara verilen ihmal, istismar ve şiddet konularında farkındalık eğitimleri kapsamında 7-18 yaş grubuna yönelik eğitim modülleri hazırlanacaktır. 3. Ebeveynlere, bakim verenlere ve çocuk bakım ve eğitimiyle ilgili personele yönelik çocuklarda mahremiyet bilinci eğitimi verilecektir.

Tedbir 737.2. "Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmeti"nin etkinliği ve sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.: Tedbir 738.3. Çocuklarla çalişan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. Sosyal ve Ekonomik Destek (SED) hizmetinde görevli personelin kapasitesinin geliştirilmesine yönelik eğitimler düzenlenecektir. 2. SED Hizmetinden yararlanan çocuklar için akademik, sosyal, kültürel ve sportif etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Ebeveynlere, bakim verenlere ve çocukla bakim ve eğitimiyle ilgili personele eğitim verilecektir.

Tedbir 738.5. Çocuk koruma ilk müdahale ve değerlendirme birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 738.6. Ülke genelinde tarama, tespit ve izleme faaliyetleri yürüten "Çocuklar Güvende Ekipleri"nin kapasiteleri artırilacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Meslek Elemanları İçin Değerlendirme Çerçevesi eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. "Çocuklar Güvende Ekiplerine yönelik personel eğitimleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 738.5. Çocuk koruma ilk müdahale ve değerlendirme birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 738.7. Adliyelerde çocuklara nitelikli destek sunan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri yaygınlaştırılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Meslek Elemanları İçin Değerlendirme Çerçevesi eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Aile mahkemesi ve çocuk mahkemesi kurulan ya da yeni oluşturulan ağır ceza merkezlerinde Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri kurulacaktır.

Tedbir 738.5. Çocuk koruma ilk müdahale ve değerlendirme birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Çocuklara yönelik psikososyal destek hizmetleri yaygınlaştırılacak, bilgilendirme, izleme ve yönlendirmeler yapılacak, riskli veya atipik gelişim gösteren çocuklara uygun gelişimsel müdahaleler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.739)

Tedbir 738.5. Çocuk koruma ilk müdahale ve değerlendirme birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 739.1. Rehberlik araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetleri güçlendirilecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S) İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Meslek Elemanları İçin Değerlendirme Çerçevesi eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Psikolojik Danışma ve Rehberlik Hizmetleri güçlendirilecektir.

Tedbir 738.5. Çocuk koruma ilk müdahale ve değerlendirme birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 739.2. Ebeveyn kaybi yaşamış çocukların bütüncül gelişimleri desteklenecek ve bu alanda çalişan personelin kapasitesi artırılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
1. Meslek Elemanları İçin Değerlendirme Çerçevesi eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Ebeveyn kaybi yaşamış çocuklar ile çalişan personele bilgilendirme, yas danışmanlığı ve hukuki destek konularında bilgilendirici eğitimler düzenlenecektir. 2. Ebeveyn kaybı yaşamış çocukların sportif ve kültürel imkânlara erişimlerinin artırılması amacıyla faaliyetler düzenlenecektir.

Tedbir 738.5. Çocuk koruma ilk müdahale ve değerlendirme birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 739.3. Eğitim ve sağlık kurumlarında ebeveyn rehberliğine yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı
1. Meslek Elemanları İçin Değerlendirme Çerçevesi eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Aile eğitimi ve katılımı çalışmaları daha işlevsel hale getirilecektir.

Tedbir 738.5. Çocuk koruma ilk müdahale ve değerlendirme birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 739.4. Okullarda ve sosyal hizmet merkezlerinde sağlik, ilk yardım, beslenme, finansal okuryazarlık, teknoloji, hukuk ve sosyal medya okuryazarlığı becerilerini güçlendirecek programlar yürütülecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
1. Meslek Elemanları İçin Değerlendirme Çerçevesi eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Tüm eğitim kademelerinde okutulan derslerin eğitim-öğretim programları çağın ihtiyaçları, güncel gelişmeler, milli ve manevi değerlerimiz temelinde gözden geçirilecektir.

Tedbir 738.5. Çocuk koruma ilk müdahale ve değerlendirme birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 739.5. Çocuklara yönelik danışmanlık ve destek hizmetlerinin kapsamının genişletilmesi amacıyla çocuk yaşam merkezlerinin sayıları artırilacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Meslek Elemanları İçin Değerlendirme Çerçevesi eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Çocuk yaşam merkezleri açılacaktır.

Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.740): Tedbir 740.1. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunmasına yönelik çalışmalar artırılacaktır.

Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.740): Tedbir 740.3. Çocuk dostu yayınlar desteklenecektir.

Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.740): Tedbir 740.4. Çocukların siber suçlar ve siber zorbalıklar konusunda bilinçlendirilmesi sağlanacaktır.

Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.740): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı, BTK

Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.740): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, BTK, İlgili Kurum ve Kuruluşlar

Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.740): Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve Tedbir 741.1. Uluslararasi

Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.740): veya geçici koruma altında olan çocuklara yönelik sosyal uyum programları yaygınlaştınlacaktır. Tedbir 741.2. Refakatsiz çocuklara yönelik hizmetlerin sunumunda ilgili kurumların daha etkin çalışması sağlanacaktır.

Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.740): Bakanlığı Aile ve Sosyal Hizmetler

Çocukların sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap ve sosyal medya içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacak, siber suçlar konusunda bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.740): Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar

Bağımlılık oluşturan davranış ve maddelerden çocukların korunmaları sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.742): Tedbir 742.1. Çocukların bağımlılık yapıcı maddelerle tanışmasına ve tedarik etmelerine yol açan ortamlardan uzak kalmaları sağlanacak, bu ortamlarin denetimleri artırılacaktır.

Bağımlılık oluşturan davranış ve maddelerden çocukların korunmaları sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.742): Tedbir 742.4. Bağımlılıkla mücadele amacıyla çocuklara, ailelere ve çocuklarla çalışan profesyonellere yönelik bilinçlendirme çalışmaları ve eğitimler sürdürülecektir.

Bağımlılık oluşturan davranış ve maddelerden çocukların korunmaları sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.742): Çocuk alanındaki politika önceliklerinin belirlenmesine ve izlenmesine temel teşkil edecek verilerin temin edilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.743)

Bağımlılık oluşturan davranış ve maddelerden çocukların korunmaları sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.742): Tedbir 743.1. Cocuk alanındaki politika önceliklerinin belirlenmesine ve izlenmesine temel teşkil edecek verilerin temin edilmesi sağlanacaktır.

Bağımlılık oluşturan davranış ve maddelerden çocukların korunmaları sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.742): Afet durumlarında çocukların maruz kalacağı olumsuzlukların giderilmesine ve haklarının korunmasına yönelik projelerle afet öncesi bilinçlendirme ve afetlere hazırlıklı olma çalışmaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.744)

Bağımlılık oluşturan davranış ve maddelerden çocukların korunmaları sağlanacaktır.(Kalkınma Planı p.742): Tedbir 744.1. Afet durumlarında çocukların maruz kalacağı olumşuzlukların giderilmesine ve haklarının korunmasına yönelik projelerle afet öncesi bilinçlendirme ve afetlere hazırlıkli olma çalışmaları yaygınlaştırılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: 3-5 Yaş Net Okullaşma Orani(3)
Birim: Yüzde
2022: 44,7
2023(1): 52,2
2024(2): 55,0

Performans Göstergeleri: Koruyucu Aile Hizmetinden Yararlanan Çocuk Sayısı (0-18 Yaş)(4)
Birim: Kişi
2022: 9 011
2023(1): 9 500
2024(2): 10 000

Performans Göstergeleri: SED Hizmetinden Yararlanan Çocuk Sayısı (0-18 Yaş)(4)
Birim: Kişi
2022: 157 248
2023(1): 170 000
2024(2): 180 000
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 2022 yıli verisi Mili Eğitim Bakanlığına aittir.
(4) 2022 yılı verisi Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğına aittir.

2.3.7. Gençlik 
a) Mevcut Durum 
Gençlerin insani ve millî değerleri haiz, yaşam becerileri yüksek, öz güven sahibi, bilgi toplumunun gerekleriyle donanmış, yetenekleri, eğitimleri ve tercihleri ile sosyal, siyasal ve ekonomik hayata aktif katılan, yaşadığı topluma ve sorunlarına duyarlı nitelikli ve sağlıklıbir biçimde yetişmesi önem arz etmektedir. Toplumun araştıran, sorgulayan, yeniliğe ve gelişmeye açık, farklı bakış açılarıyla çözüm önerileri geliştirebilme yönünü temsil eden gençlerin, ülkenin gelecek tasarımı ve kalkınma vizyonuna katkı sunan, aile hayatı başta olmak üzere içinde bulunduğu toplumun değerlerine, meselelerine ve çevreye duyarlıolması kapsamında yürütülen çalişmalara devam edilecektir.

Ülkemiz genç nüfusu (15-24 yaş) 2022 yıl sonu rakamlarına göre toplam nüfusun yaklaşık yüzde 15,2'sini (13 milyon genç) oluşturmaktadır. Bu genç nüfus ortalamasıyla ülkemiz yüzde 10,5 olan AB-27 ortalamasının da üstünde yer almaktadır 
Söz konusu kapanmakta olan demografik firsatın kullanılabilmesi ve değerlendirilmesi,ülkemiz kalkınması açısından bir fırsata dönüşebilmesi ve gençlerimizin potansiyellerini gerçekleştirebilmeleri için sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, eğitimde kalite, işsizlik,teknolojinin doğru kullanımı, toplumsal aidiyet ve dayanışma duygusunun güçlendirilmesi ve bağımlılıkla mücadele gibi alanlarda politika ve hizmetlerin geliştirilmesi ve kurumsallaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir.

Genç nüfus (15-24 yaş) yasal medeni duruma göre incelendiğinde, cinsiyetler arasında önemli farklılıklar olduğu görülmektedir. Genç erkek nüfusun 2022 yılında yüzde 96,3'ü hiçevlenmemiş, yüzde 3,6'sı evli, yüzde 0,1'i boşanmış iken genç kadın nüfusun yüzde 85,8'i hiç evlenmemiş, yüzde 13,7'si evli, yüzde 0,4'ü ise boşanmıştır.
TÜİK verilerine göre 15-24 yaş araliğında, eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin oranı 2021 yılında yüzde 24,7 iken 2022 yılında bu oran yüzde 24,2'ye gerilemiştir. Gençerkeklerde eğitimde ve istihdamda olmayanların oranı 2021 yılında yüzde 17,5 iken 2022yılında yüzde 16,4, genç kadınlarda ise bu oran 2021 yılında yüzde 32,4 iken 2022 yılında yüzde 32,3 olmuştur. Bu alanda kadınlara özel koşullar da dikkate alınarak özellikle daha erken yaşlarda etkin iş ve meslek danışmanlığı hizmetlerinin sunulması, uygun dönemlerde mesleki eğitime yönlendirmelerin yapılması ve ev-iş yaşam dengesini kurmaya imkan sağlayacak ve destek olacak olanakların çoğaltılması ve bakım hizmetlerinin daha erişilebilir 

hale gelmesi gibi politika ve hizmetler geliştirilmesi yönündeki çalışmalara odaklanılmasıihtiyaci bulunmaktadir.

Salgın, deprem gibi olağandışı dönemlerde eğitime erişim ulaşım gibi önemli sorunlar yaşanmakla beraber eğitim alanında olumlu gelişmeler istatistiklerde görülmüştür.Türkiye'de 2020-2021 öğretim yılında yüzde 44,4 olan yükseköğretim net okullaşma oranı,2021-2022 öğretim yılında yüzde 44,7'ye yükselmiştir. Yükseköğretim net okullaşma oranıcinsiyete göre incelendiğinde, erkeklerde bu oran yüzde 40,5'ten yüzde 40,3'e düşerken kadınlarda yüzde 48,5'ten yüzde 49,2'ye yükselmiştir.

Gençlerin niteliklerini geliştirmek, staj imkânlarını artırmak, işgücü piyasasına geçişlerini ve kariyer olanaklarına erişimini kolaylaştırmak üzere staj faaliyetlerinin yayginlaştırılmasi, üniversiteli gençlerin yarı zamanlı olarak istihdam edilmesi ve ülkemizdeki büyük projelerle ilgili olarak gençlere farkındalık kazandırılması yönünde çalişmalar yürütülmektedir. Pilot uygulamasını 2020 yılında yapan Ulusal Staj Programi ile 2020 yılında yaklaşık 6 bin beş yüz, 2021 yılında 90 bin, 2022 yılında ise 110 bin öğrenciye staj imkânı sunulmuştur. 2023 yılında başvuru sayısı 407 bini aşan programda Eylül sonu itibari ile 290 binden fazla gence staj teklifi iletilmiş 175 binden fazlası stajina başlamıştır.
İdari kayıtların bütünleşik bir veri tabanında eşleştirilmesiyle kurulan Eğitim-İşgücüVeri Tabanı çalışması esas alınarak 2012-2021 döneminde Türkiye'de bir yükseköğretim programindan lisans ve ön lisans düzeyinde mezun olan ve 2022 yılinda Adrese Dayal Nüfus Kayıt Sistemi'nde (ADNKS) yer alan bireylerin kayıtlı istihdam oranlari, mezuniyetleri sonrası ilk iş bulma süreleri ve aylık ortalama kazançları hesaplanmaktadır. Bu çalışmaya göre; lisans mezunlarının kayıtlı istihdam oranı 2021 yılında yüzde 71,1 iken, 2022 yılında yüzde 71,7 olarak, ön lisans mezunları için kayıtlı istihdam oranı ise 2021 yılında yüzde 63,0iken 2022 yılında yüzde 64,9 olarak gerçekleşmiştir. Lisans seviyesinde en yüksek kayıtl istihdama sahip olan bölümler özel eğitim öğretmenliği (yüzde 96,0), tıp (yüzde 94,3),elektrik öğretmenliği (yüzde 91,3), elektronik öğretmenliği (yüzde 90,6) ile otomotiv öğretmenliği (yüzde 90,1) olmuştur. Lisans mezunlarında ortalama ilk iş bulma süresi 2021yılında 13,6 ay iken bu süre 2022 yılında 13,9 ay, ön lisans mezunlarının ortalama ilk işbulma süresi ise 2021 yılında 14,8 ay iken 2022 yılında 15,3 ay olarak hesaplanmıştır. Lisans mezunlarının kazanç durumları incelendiğinde, aylik ortalama kazancı en yüksek olan beşbölüm sırasıyla pilotaj, uçak mühendisliği, matematik mühendisliği, havacılık elektrik ve elektroniği, uçak bakım ve onarım, ön lisans mezunlarında ise polis meslek eğitimi,perakende satış ve mağaza yönetimi, uçak teknolojisi, marka iletişimi ile elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtım programıdır. Bu tür çalışmaların sonuçları analiz edilerek gençlerin kariyer planlamasında ve yükseköğretimde bölüm ve kontenjanların belirlenmesinde dikkate alınmasi önem taşımaktadır.

Hanehalkı işgücü araştırması sonuçlarına göre genç nüfusun istihdam oranı bir önceki yıla göre 3,1 puan artışla 2022 yılında yüzde 35,3 olmuş, genç erkeklerde istihdam oranı4,1 puan artışla yüzde 46,9, genç kadınlarda bu oran 2,1 puan artışla yüzde 23,2 olarak gerçekleşmiştir.

Genç nüfusun istihdamı sektörlere göre incelendiğinde, istihdam edilen gençlerin 2022yılında yüzde 15,1'inin tarım sektöründe, yüzde 31,4'ünün sanayi sektöründe, yüzde 53,5'inin ise hizmet sektöründe yer aldığı görülmektedir. İstihdam edilen genç erkeklerin 

yüzde 14'ünün tarım sektöründe, yüzde 36,7'sinin sanayi sektöründe, yüzde 49,3'ünün hizmet sektöründe, genç kadınların yüzde 17,5'inin tarım, yüzde 20,3'ünün sanayi, yüzde 62,2'sinin ise hizmet sektöründe yer aldığı görülmektedir.

Hanehalkı bilişim teknolojileri kullanım araştırması sonuçlarına göre 16-24 yaşgrubundaki genç nüfusun internet kullanım oranları 2022 yılında toplamda yüzde 96,9, gençerkeklerde yüzde 97,6, genç kadınlarda ise yüzde 96,1 olmuştur.
Gençlik merkezleri ve kamplarında yürütülmekte olan hizmetler, hareketlilik programlari ve sosyo-kültürel faaliyetler vasitasıyla gençlerin toplumsal hayata aktif katılimlarının artirılmasi, umut, özgüven ve toplumsal aidiyet duygularının güçlendirilmesi,gençler arasında sosyal sorumluluk ve gönüllülük bilinci ve kültürünün geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Ekim 2023 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı 474 gençlik merkezinde hizmet sunulmaktadır. Gençlik merkezlerinin üye sayısı Ekim 2023 itibarıyla 1,8milyonu kadın, 1,65 milyonu erkek olmak üzere toplam 3,45 milyondur.
Gençlerin sosyal, kültürel ve mesleki gelişimlerinde, bilgi, beceri ve yeterliliklerini artırmalarında ve vizyon sahibi olmalarında önemli bir araç olan hareketlilik ve dayanışma programlarının çeşitlendirilmesi, kapsam olarak genişletilmesi ve erişilebilirliğinin, başta özel politika geliştirilmesi gereken gençler için olmak üzere, artırılması yönünde çalışmalar devam etmektedir. Ülkemiz, hareketlilik ve gönüllülük faaliyetlerini Avrupa genelinde geliştirmeye yönelik mevcut AB eğitim ve gençlik programlarının yanı sira 2019 yılından beri gönüllülük, dayanışma, istihdam ve staj faaliyetlerini destekleyen Avrupa Dayanışma Programına (ESC) katilmaktadır. Bu çerçevede 2014-2023 yıllarında 15-29 yaș arasinda yaklaşık 237 bin genç Erasmus+ ve ESC Programları kapsamında yurt dişında eğitim, staj,iş başı gözlem, gönüllülük, kurumsal işbirliği faaliyetlerine katılmıştır. Söz konusu projelerle,yaklaşık 66 bin genç 2014-2020 yıllarında diğer Program ülkeleri Ulusal Ajansları tarafından finanse edilmiş projelerle hareketlilik programlarından yararlanmıştır.
Madde bağımlılığı ile mücadelede etkinlik sağlanması amacıyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleriyle mevcut kurumsal yapıların ve uygulamaların geliştirilmesine, ilgili kurumlar arasındaki eşgüdüm ve bilgi paylaşımının güçlendirilmesine yönelik çalişmalar Bağımlılıkla Mücadele Yüksek Kurulu kapsamında Uyuşturucu ile Mücadele Eylem Planı (2018-2023) çerçevesinde sürdürülmektedir.Bağımlılık Danışma, Arındırma ve Rehabilitasyon Merkezleri Hakkında Yönetmelik kapsamında AMATEM ve ÇEMATEM olarak bilinen merkezler sırasıyla erişkin arındırma merkezi ve çocuk-ergen arındırma merkezi olarak tanımlanmıştır. Sağlik Bakanlığına,üniversitelere ve özel sektöre ait 60' yataklı (1.404 yatak kapasiteli) ve 77'si ayakta hizmet veren toplam 137 merkez bulunmaktadir.

Ekim 2023 itibarıyla ülkemizde geçici koruma altında bulunan kişilerin yaklaşık yüzde 70,6'sı 30 yaş altı olup bunların yaklaşık 950 bini (yaklaşık yüzde 29'u) 15-29 yaş arasındaki gençlerdir. Söz konusu gençlerin yüksek oranı dikkate alınarak ekonomik ve sosyal hayata katılımlarını sağlamak üzere dil, eğitim, sağlık, istihdam ve uyum gibi alanlarda özel politika ve uygulamaların geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi yönünde faaliyetler yürütülmektedir.

b) Amaç
Gençlerin güçlü yaşam becerilerine, eğitim ve istihdam imkânlarına, insani ve millîdeğerlere sahip olarak yetişmelerinin, iktisadi ve sosyal hayat ile karar alma mekanizmalarına aktif katılımlarının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Gençlerin fiziki, sosyal ve muhakeme yönüyle gelişimleri ile yenilikçi ve girişimci niteliklerini destekleyen bilim, sanat, kültür ve spor faaliyetlerine katılımları özendirilecektir.(Kalkınma Planı p.746)

Politika/Tedbir: Tedbir 746.1 Gençlerin spor, kültür ve sanat faaliyetler ile özellikle matematik, fen, teknoloji ve mühendislik alanlarına yönelmesini sağlayacak programlar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mesleki ve teknik ortaöğretime katılım ve tamamlanma oranlari, mesleki eğitimin gençler arasında tercih edilmesinin özendirilmesi, tanıtim faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi, güncel meslek ve yeterlilikler konusunda eğitimler verilmesi yoluyla artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 746.2. Gençlerin yeşil ve dijital dönüşümün etkilerine ve geleceğin ihtiyaçlarına uyum sağlayabilmesi ve üretkenliklerinin desteklenmesi için gerekli becerileri kazanmalarına yardımcı programlar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Üniversiteler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Öğrenci, öğretmen ve velilerin toplumsal sorumluluk ve gönüllülük faaliyetleri ile çevrelerine karşı duyarlılıklarının ve farkındalıklarının artırılması amacıyla "Sürdürülebilir Yaşam İçin Sürdürülebilir Çevre" projesi başlatılacaktır. 2. Talep eden herkesin meslekî ve teknik eğitime erişim imkânları artırilacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 746.3. Gençlik merkezleri ile genç ofislerin sayısı ihtiyaca göre artırılacak ve benzer faaliyetler yürütülen kuruluşlarla ortaklıklar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gençlik merkezlerinin yapımına devam edilecek ve yükseköğrenim öğrenci yurtlarında, spor salonlarında, üniversitelerde ve Milli Eğitim Bakanlığı okullarında, mahallelerde ve organize sanayi bölgelerinde genç ofislerin açılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 746.4. Gençlerin okuma, anlama, düşünme yetilerini geliştirici, kendilerini sözel ve yazılı olarak ifade edebilmelerine imkân sağlayıcı ortamların sayısı ve niteliği artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kültür-sanat yarışmalarının kategorileri yeniden düzenlenecek ve daha fazla gencimizin katılımı sağlanacaktır. 2. Eğitim Yönetim Sisteminin, tüm ülke genelindeki gençler ve gençlik çalışanları/eğiticiler için daha kullanıcı dostu bir sistem olmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecek, Eğitim Deneyim Uygulama internet sitesindeki (edu.gsb.gov.tr) eğitimlerin arttırılmasi, ceşitlendirilmesi ve gençlerin ihtiyaçlarını karşılanması sağlanacak, sistem üzerinden ilgi, ihtiyaç ve istekleri doğrultusunda her türlü kurs, atölye, tematik kamp, yarışma, geleneksel sanatlar ve hobi kurslari, gezi, seminer, konferans, konser, rehberlik ve danışmanlık ile sportif etkinlikler gerçekleştirilecektir.

3. Yayın faaliyetlerinin sayısı ve niteliği artırılarak başta yurtlar, gençlik merkezleri, genç ofisleri, kitap kafeler, spor tesisleri olmak üzere okullar, çeşitli STKlar ile diğer kamu kurumları aracılığı ile gençlerin istifadesine sunulacaktır. 4. Gençlik Radyosu'nda gençlerin gelişimlerine katkı sağlayacak konulara ilişkin yayınlar yapılacak, bilgilendirme ve farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 5. Gençlik Araştırmaları Dergisi gençlik alanında akademisyenler tarafindan üretilen akademik ve uluslararası hakemli bir dergi olarak yılda üç sayı halinde yayımlanacaktır.: 1. Gençlik merkezleri ve genç ofislerde Kişisel Gelişim Atölyesi başlığı altında verilen eğitimler ve gerçekleştirilen atölye çalışmaları artırılarak daha fazla gence ulaşılacaktır. 2. Gençlerin girişim potansiyellerinin artirilmasi ve desteklenmesine yönelik çeşitli alanlarda eğitimler düzenlenerek, girişimciliğe dair bilgilendirme çalışmaları yürütülecektir. 3. Kariyer yönlendirme programları ve gençlerin iş hayatının gerektirdiği bilgi, beceri ve yeterliliklere sahip olmalarına imkân sağlayan eğitim programları düzenlenerek gençlerin istihdam ve kariyer süreçleri desteklenecektir.

3. Yayın faaliyetlerinin sayısı ve niteliği artırılarak başta yurtlar, gençlik merkezleri, genç ofisleri, kitap kafeler, spor tesisleri olmak üzere okullar, çeşitli STKlar ile diğer kamu kurumları aracılığı ile gençlerin istifadesine sunulacaktır. 4. Gençlik Radyosu'nda gençlerin gelişimlerine katkı sağlayacak konulara ilişkin yayınlar yapılacak, bilgilendirme ve farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 5. Gençlik Araştırmaları Dergisi gençlik alanında akademisyenler tarafindan üretilen akademik ve uluslararası hakemli bir dergi olarak yılda üç sayı halinde yayımlanacaktır.: 1. Tematik Güzel Sanatlar Lisesi ve Spor liseleri açılacaktır.

3. Yayın faaliyetlerinin sayısı ve niteliği artırılarak başta yurtlar, gençlik merkezleri, genç ofisleri, kitap kafeler, spor tesisleri olmak üzere okullar, çeşitli STKlar ile diğer kamu kurumları aracılığı ile gençlerin istifadesine sunulacaktır. 4. Gençlik Radyosu'nda gençlerin gelişimlerine katkı sağlayacak konulara ilişkin yayınlar yapılacak, bilgilendirme ve farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 5. Gençlik Araştırmaları Dergisi gençlik alanında akademisyenler tarafindan üretilen akademik ve uluslararası hakemli bir dergi olarak yılda üç sayı halinde yayımlanacaktır.: 1. Gençlik merkezlerinde yürütülen akademi ve kulüp faaliyetlerinin içerikleri zenginleştirilerek ana faaliyet alanlarının sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

3. Yayın faaliyetlerinin sayısı ve niteliği artırılarak başta yurtlar, gençlik merkezleri, genç ofisleri, kitap kafeler, spor tesisleri olmak üzere okullar, çeşitli STKlar ile diğer kamu kurumları aracılığı ile gençlerin istifadesine sunulacaktır. 4. Gençlik Radyosu'nda gençlerin gelişimlerine katkı sağlayacak konulara ilişkin yayınlar yapılacak, bilgilendirme ve farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 5. Gençlik Araştırmaları Dergisi gençlik alanında akademisyenler tarafindan üretilen akademik ve uluslararası hakemli bir dergi olarak yılda üç sayı halinde yayımlanacaktır.: 1. Dezavantajli gençlere dönük hareketlilik firsatları Gençlik ve Spor Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığının sağladığı personele Ulusal Ajans tarafından düzenlenecek faaliyetler ile tanıtilacaktır.

Tedbir 746.9. Gençlik: merkezleri ve gençlik kamplarında yürütülen programlar başta olmak üzere, gençlerin kişisel ve sosyal gelişimine katkı sağlayan programlar ile faaliyetlerin sayısı ve niteliği artırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı: (S)
2.Gençlik ve Spor Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ile işbirliği içerisinde dezavantajli gençlerin ihtiyaç ve taleplerinin belirlenmesi için kurumlar arası işbirliği faaliyetleri düzenlenecektir. 3. Avrupa çapında işbirliğini ve ilgili kurumların hareketlilik kapasitesini geliştirmek için uluslararası ortaklık kurma faaliyetleri düzenlenecektir. 4. Çalışmaların takip edilmesi için Milli Eğitim Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı ve Ulusal Ajans tarafindan sorumlu personel seçilerek "takip ve değerlendirme grubu" kurulacak, söz konusu grup tarafindan yapılacak ihtiyaç analizinden doğan sonuçlara göre yeni faaliyetler geliştirilecektir. 1. Gençlik merkezleri ve genç: ofislerde sosyal, kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetleri kapsayan akademi ve kulüp faaliyetlerinden daha fazla gencin yararlanması erişilebilirliğin ve faaliyetlerin artırılması yoluyla sağlanacaktır. 2. Gençlik kampları kapsamında gerçekleştirilecek olan deniz, doğa ve çadır kamplarından 220 bin gencin yararlanması sağlanacaktır. 3. 22 ilde farklı temalarda tematik kamplar düzenlenecektir. 4. Gençliğin çağımızın gerektirdiği niteliklere sahip olmalarını sağlayarak yaşamın her alanında mutlu, başarıli, etkili ve verimli olabilmeleri için oluşturulan bir çevrim içi platform olan Hayat Becerileri Eğitim Modülü'nün bilinirlik, görünürlük, tanıtım ve farkındalık çalışmalarına devam edilecek, gençlerin programa katılımi artırılacaktır. 5. Gençlerin kişilik özellikleri, mesleki ilgi, değer ve eğilimleri ile yetenek ve becerilerini değerlendirerek mesleki gelişim süreçlerini desteklemek üzere tasarlanan bir çevrimiçi e-rehberlik sistemi projesi yürütülecektir.

6. Spor teknolojileri alanında yaratıcı, yenilikçi, teknik mükemmeliyete ve rekabet özelliklerine sahip ürünlerin ve özgün farklılıkları olan, ulusal teknolojik birikime katkı sağlayan belirli alanlarda spor teknolojisi ürünlerinin ödüllendirilmesi ve kamuoyuna tanıtılması amacıyla "BiGG Spor Ödülleri" programi gerçekleştirilecektir. 7. Bilim ve Teknoloji Kulübü ve Yenilik Atölyesi başlığı altında bilimsel faaliyetler yapılacak, sınavla alınan gençlere özel olarak tasarlanmis atölyelerde verilen deneyap eğitimlerine 16 bin gencin katılımı sağlanacaktır.: 1. "Türkiye Ulusal Gençlik Konseyi"nin aktif hale getirilmesine yönelik mevzuat çalışmaları yürütülecektir.

6. Spor teknolojileri alanında yaratıcı, yenilikçi, teknik mükemmeliyete ve rekabet özelliklerine sahip ürünlerin ve özgün farklılıkları olan, ulusal teknolojik birikime katkı sağlayan belirli alanlarda spor teknolojisi ürünlerinin ödüllendirilmesi ve kamuoyuna tanıtılması amacıyla "BiGG Spor Ödülleri" programi gerçekleştirilecektir. 7. Bilim ve Teknoloji Kulübü ve Yenilik Atölyesi başlığı altında bilimsel faaliyetler yapılacak, sınavla alınan gençlere özel olarak tasarlanmis atölyelerde verilen deneyap eğitimlerine 16 bin gencin katılımı sağlanacaktır.: 1. Gençlik merkezleri ve genç ofislerde Gönüllülük Kulübü-Gençlerin İyilik Ağacı başlığı altında sosyal, kültürel ve eğitsel faaliyetler olmak üzere kulüp faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 2. Gönüllü gençlerin Gençlik Radyosu faaliyetlerinde aktif görev alması sağlanacaktır. 3. Gönüllülük Çalışmaları dersinin üniversitelerde yaygınlaştırılması ve öğrencilerin ders konusunda farkındalığının artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 4. Damla Gönüllülük Hareketi ve Anadoluyuz Biz Projesi ile 81 ilde gönüllülük programları gerçekleştirilecek ve gönüllülüğün yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 5. Gönüllü arayan kurum ve kuruluşlarla gönüllü olmak isteyenleri bir araya getiren "Gönüllüyüz Biz Platformu"nun bireysel ve kurumsal üye sayısını artıracak farkındalık çalışmaları yürütülecektir. 6. Gönüllülere, kurum ve kuruluşlara yönelik "Gönüllülük ve Gönüllü Yönetimi Eğitimleri gerçekleştirilecektir. 7. Gönül bağı etkinlikleri, bilgiden bilince konferanslari, çevre faaliyetleri ile Komşum Projesi uygulanacaktır.

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgil kamu kurum ve kuruluşları, STKlar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 746.13. Gençlik alanında faaliyet gösteren STK'ların kurumsal yapıları, iletişim kabiliyetleri ve proje yapma kapasiteleri geliştirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı
1. Gençlik Projeleri Destek Programi (GPDP) kapsamında proje başvurularının alınmasi, izlenmesi, değerlendirilmesi ve sonuçlandırılması süreçlerine ilişkin konularda eğitim programları hazırlanacak, proje süreçlerinde yürütülen tüm iş ve işlemlerin GPDP Sistemi üzerinden elektronik ortamda yapılması sağlanacak ve kurumsal kapasite artırılacaktir. 2. Gençler arasında şiddeti daha ortaya çıkmadan aile, okul ve diğer sosyal ortamlarda önlemek için etkin tedbirler almak, her tür şiddet bağlamında yaşanabilecek travmalara karşı korucuyu-iyileştirici hizmet modellerini hayata geçirerek şiddetle ve suçla sivil mücadele ağı oluşturmak ve gençler arasında sosyal diyaloğun güçlendirilmesi için sertifikali "Yeminli Sosyal Arabuluculuk", "Yeminli Şiddet Önleme Formatörlüğü" ve "Yeminli İnsan Hakları Danışmanlığı" konularında gençlere ve gençlik çalışanlarına yönelik farkındalık ve eğitici eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Gençlik Alanında Faaliyet Gösteren STK'ları güçlendirmek amacıyla 100 STK temsilcisinin katılımıyla iki bölgesel toplantı düzenlenecektir. 2. Türkiye'nin dört farklı bölgesinde 100 gençlik çalışanına yönelik Proje Döngüsü Eğitimleri yapılacaktır.

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgil kamu kurum ve kuruluşları, STKlar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Gençlerin ve ebeveynlerin özellikleri ile sorun alanlarına özelleştirilmiş psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacak, yetkinlik kazandırıcı ve bilgilendirici eğitimler artırılacaktır.(Kalkınma Planı p.747)

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgil kamu kurum ve kuruluşları, STKlar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 747.1. Okullarda, yükseköğrenim öğrenci yurtlarında ve gençlik merkezlerinde; sağlık, ilk yardım, teknoloji, sosyal medya, finansal ve hukuk okuryazarlığı konularında farkındalık artırıcı faaliyetler ile beceri güçlendirecek programlar yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı
1. Gençlik Projeleri Destek Programi (GPDP) kapsamında proje başvurularının alınmasi, izlenmesi, değerlendirilmesi ve sonuçlandırılması süreçlerine ilişkin konularda eğitim programları hazırlanacak, proje süreçlerinde yürütülen tüm iş ve işlemlerin GPDP Sistemi üzerinden elektronik ortamda yapılması sağlanacak ve kurumsal kapasite artırılacaktir. 2. Gençler arasında şiddeti daha ortaya çıkmadan aile, okul ve diğer sosyal ortamlarda önlemek için etkin tedbirler almak, her tür şiddet bağlamında yaşanabilecek travmalara karşı korucuyu-iyileştirici hizmet modellerini hayata geçirerek şiddetle ve suçla sivil mücadele ağı oluşturmak ve gençler arasında sosyal diyaloğun güçlendirilmesi için sertifikali "Yeminli Sosyal Arabuluculuk", "Yeminli Şiddet Önleme Formatörlüğü" ve "Yeminli İnsan Hakları Danışmanlığı" konularında gençlere ve gençlik çalışanlarına yönelik farkındalık ve eğitici eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Öğrenci, öğretmen ve velilerin toplumsal sorumluluk ve gönüllülük faaliyetleri ile çevrelerine karşı duyarlılıklarının ve farkındalıklarının artirilmasi amacıyla "Sürdürülebilir Yaşam İçin Sürdürülebilir Çevre" projesi başlatılacaktır.

Tedbir 746.12. Ülkemizin geliştirilebilecek alanlarında çalışmalar üretmek üzere ilgil kamu kurum ve kuruluşları, STKlar, üniversite ve özel sektör ile gençleri bir araya getiren yönetişim modelleri geliştirilecektir.: Tedbir 747.2. Gençler ve ebeveynler dijital ortamlardaki risklere karşı bilgilendirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Gençlik Projeleri Destek Programi (GPDP) kapsamında proje başvurularının alınmasi, izlenmesi, değerlendirilmesi ve sonuçlandırılması süreçlerine ilişkin konularda eğitim programları hazırlanacak, proje süreçlerinde yürütülen tüm iş ve işlemlerin GPDP Sistemi üzerinden elektronik ortamda yapılması sağlanacak ve kurumsal kapasite artırılacaktir. 2. Gençler arasında şiddeti daha ortaya çıkmadan aile, okul ve diğer sosyal ortamlarda önlemek için etkin tedbirler almak, her tür şiddet bağlamında yaşanabilecek travmalara karşı korucuyu-iyileştirici hizmet modellerini hayata geçirerek şiddetle ve suçla sivil mücadele ağı oluşturmak ve gençler arasında sosyal diyaloğun güçlendirilmesi için sertifikali "Yeminli Sosyal Arabuluculuk", "Yeminli Şiddet Önleme Formatörlüğü" ve "Yeminli İnsan Hakları Danışmanlığı" konularında gençlere ve gençlik çalışanlarına yönelik farkındalık ve eğitici eğitimleri gerçekleştirilecektir.: 1. Temel eğitim kademesindeki zorunlu ve seçmeli derslere ait öğretim programlarına mahremiyet, siber güvenlik, akran zorbalığı gibi konular dâhil edilecektir.

Tedbir 747.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılarak gençlere ve ebeveynlere yönelik hizmetler verilecektir.: gerçekleştirilecektir. Bağımlılık yapıcı maddelerle etkin mücadele edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.748)

Tedbir 747.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılarak gençlere ve ebeveynlere yönelik hizmetler verilecektir.: Tedbir 748.2. Gençlerin ve gençlik alanındaki profesyonellerin bağımlılıikla mücadele konusunda bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesi yönünde çalışmalara devam edilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Gençlere yönelik yürütülecek koruyucu ve önleyici faaliyetlerde gençlerin psikolojik iyi oluşlarını ve dayanıklılıklarını desteklemeye odaklanılacak, gençlerin ruhsal iyi olma halini destekleyici çalışmaların yürütülmesi ve geliştirilmesine yönelik etkinlikler yapılacaktır. 2. Ülke genelinde yaşanabilecek doğal afet ve kriz durumlarında ihtiyaç duyulabilecek psikososyal destek çalışmalarında yer alınarak Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurtlarda barınan gençlerin sosyal ve psikolojik iyi oluşunu güçlendirmeye yönelik çalışmalar: 1. Gençlik Özelinde Madde Bağımlılığı, Algısı ve Farkındalığı Araştırması saha çalışmaları yapılacaktır. 2. Gençlik merkezleri, gençlik kamplari, spor tesisleri ve yurtlardan yararlanan gençler başta olmak üzere gençlere, gençlik çalışanlarına, antrenörlere, il, ilçe ve gençlik merkezi müdürlerine bağımllığın her türüyle mücadele ve farkındalik eğitimleri verilecek ve bağımlilikla mücadele hakkinda gerçekleştirilecek program ve projelere destek verilecektir. 3. Gençlik merkezleri ve genç ofislerde "Sağlıklı Yaşam ve Spor Atölyesi" ve "Sağlıklı Yaşam ve Spor Kulübü" başlığı altında sosyal, kültürel ve sportif faaliyetler düzenlenecektir. 4. Yurtlarda bilgiden bilince konferansları dahilinde tütünle mücadele ve uyuşturucu ile

Tedbir 747.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılarak gençlere ve ebeveynlere yönelik hizmetler verilecektir.: Tedbir 748.6. Çocuk ve gençlerin teknolojiyi daha bilinçli ve gelişimlerine yönelik kullanabilmeleri için eğitim ve yönlendirme çalışmaları yapılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Milli Eğitim Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Gençlere yönelik yürütülecek koruyucu ve önleyici faaliyetlerde gençlerin psikolojik iyi oluşlarını ve dayanıklılıklarını desteklemeye odaklanılacak, gençlerin ruhsal iyi olma halini destekleyici çalışmaların yürütülmesi ve geliştirilmesine yönelik etkinlikler yapılacaktır. 2. Ülke genelinde yaşanabilecek doğal afet ve kriz durumlarında ihtiyaç duyulabilecek psikososyal destek çalışmalarında yer alınarak Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurtlarda barınan gençlerin sosyal ve psikolojik iyi oluşunu güçlendirmeye yönelik çalışmalar: mücadele konferansları düzenlenecektir. 1. Eğitimde yeni teknolojilerin etkin kullanıminın desteklenmesi ve yenilikçi eğitim uygulamalarının kullanılması ile öğretmen ve öğrencilerin akademik ve dijital yeterliklerinin artırılmasina katkı

Tedbir 747.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılarak gençlere ve ebeveynlere yönelik hizmetler verilecektir.: sağlanacaktır. Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.749)

Tedbir 749.1. Uluslararasi veya geçici koruma altında olan gençlere yönelik sportif, kültürel, eğitsel faaliyet ve programlar uygulanacaktır. Tedbir 749.3. Gençler arasında kaynaştırıcı ve: etkileşimlerini artırıcı programların sayısı artırılacaktir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar Gençlik ve Spor Bakanlığı: (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Gençlerimiz ve uluslararası veya geçici koruma altında olan gençler için Dayanışma İçin Spor, Sosyal Uyum ve Gençlik Katılımi, Türkiye'de Depremden Etkilenen Bölgelerde Psikososyal Destek Pilot Projesi ve Mülteciler ve Ev Sahibi Toplum İçin Hizmetlerin Geliştirilmesi Projesi gerçekleştirilecektir. 1. Yurt içi ve yurt dışında tarih,: medeniyet ve kültür faaliyeti nitelikli hareketlilik programları gerçekleştirilecektir. 2. Sarıkamış Şehitlerini Anma Yürüyüşü, Anadolu'nun Kapısı Malazgirt, 57. Alay Vefa Yürüyüşü Programları ve Atatürk ve İstiklal Yolu Yürüyüşü ile gençlerde tarih bilinci, milli ve manevi aidiyet duygusu pekiştirilecektir. 3. Ceza İnfaz Kurumları ile Denetimli Serbestlik kapsamındaki hükümlü ve yükümlü gençlere yönelik eğitsel, sosyal, kültürel, sportif ve gönüllülük faaliyetleri çalışmaları yapılacak ve ülke genelinde yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 4. Türkiye-Kazakistan Gençlik Köprüsü ve Türkiye-Azerbaycan Kardeş Kömeği projeleri kapsamında, ülkelerin tarihi ve kültürel değerlerini tanımak amacıyla karşılıklı ülke ziyaretlerine katılım sağlayacaktır. 5. Gençlik ve uzman değişimleri gerçekleştirilecektir. 6. Yurtlarda seminer, atölye faaliyetleri, gezi ve kamp programları ile el sanatlari kurslari, müzik- görsel sanatlar kurslari, kültür-sanat programları ile sportif kurslar ve turnuvalar düzenlenecektir. 7. Farklı sosyo-kültürel arka plana sahip gençlerin spor yoluyla bir araya getirilerek, toplumda farklı kültürler arasında karşılıklı saygı ve güven ortamının oluşturulmasına katkı sağlanması, gençlerin kendini ve karşıdakini tanıyarak güçlendirilmesi ve birlikte yaşama kültürünün geliştirilmesi amacıyla "Biz Bir Takimız" projesi gerçekleştirilecektir.

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırılacaktır.: Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlere yönelik yapılan analizler çerçevesinde birey, aile ve toplum odaklı bütüncül bir yaklaşımla eğitime veya istihdama katılımlarını destekleyen program ve projeler geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.750)

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırılacaktır.: Tedbir 750.2. Gençlerin liderlik becerileri geliştirilerek girişimciliklerinin desteklenmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Gerçekleştirilen eğitimlerin yanı sira özellikle dezavantajli durumda olup okul süreci içerisinde akranlarına göre gelişme gösteremeyen öğrencilere yönelik Türkçe, Matematik, Sosyal Bilgiler ve Fen Bilimleri gibi alanlarda etüt sınıfları oluşturulacaktır. 2. Geçici koruma altında olan çocuk-ergen ve ebeveynlere yönelik psikososyal destek hizmetleri verilecek, koruyucu ve önleyici çalışmaların yanında psikolojik iyi olma haline ilişkin programlar gerçekleştirilecektir. 3. Gençlik merkezleri aracılığıyla sosyal uyum faaliyetleri gerçekleştirilecek ve beceri geliştirme ve katılım merkezli projeler geliştirilerek uygulanacaktır.: 1. Teknoloji odağında mühendislik ve fen bilimleri başta olmak üzere önceliklendirilecek bölümlerde, girişimciliğin ve girişimci yetkinliklerinin müfredatta daha fazla yer almasını sağlamak amacıyla üniversiteler ile iş birliği yapılacak ve girişimcilik eğitimleri vaka analizi dersleriyle desteklenecektir.

Tedbir 749.4. Ülkemizdeki uluslararası veya geçici koruma altındaki gençlerin yaşadığı toplumun değerleriyle uyumuna ve ülke kalkınmasına katkı sağlamasına yönelik faaliyetler artırılacaktır.: Tedbir 750.4. Gençlerin beceri ve yetenekleriyle uyumlu, özellikle yazılım gibi yenilikçi alanlarda kısa süreli sertifika ve diploma programlari düzenlenecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Gerçekleştirilen eğitimlerin yanı sira özellikle dezavantajli durumda olup okul süreci içerisinde akranlarına göre gelişme gösteremeyen öğrencilere yönelik Türkçe, Matematik, Sosyal Bilgiler ve Fen Bilimleri gibi alanlarda etüt sınıfları oluşturulacaktır. 2. Geçici koruma altında olan çocuk-ergen ve ebeveynlere yönelik psikososyal destek hizmetleri verilecek, koruyucu ve önleyici çalışmaların yanında psikolojik iyi olma haline ilişkin programlar gerçekleştirilecektir. 3. Gençlik merkezleri aracılığıyla sosyal uyum faaliyetleri gerçekleştirilecek ve beceri geliştirme ve katılım merkezli projeler geliştirilerek uygulanacaktır.: 1. Gençlerin işgücü piyasasına katılımını artırmaya yönelik bilişim sektöründe 15-24 yaş grubunda yer alan 500 kişinin işbaşı eğitim programları ve mesleki eğitim kurslarından yararlanması sağlanacaktır.

Tedbir 750.5. Gençler, KOSGEB ve İŞKUR'un mesleki yönlendirme, girişimcilik ve meslek edindirme hizmetlerine yönlendirilecektir.: Tedbir 750.6. Eğitimde ve istihdamda olmayan gençlere yönelik STK'larla işbirliği çalışmaları yapılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Baanliği
1. Gençlerin meslek seçimine ilişkin 50 meslek tanıtım günü gerçekleştirilecektir. 2. Mesleki eğilimlerin tespiti amacıyla 10 bin gence mesleki Yönelim Test bataryasının uygulanması sağlanacaktır. 3. Meslek seçimine destek dergisinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: 1. Eğitimde ve istihdamda olmayan ve risk grubundaki gençlerle ilgili saha araştırmaları yapılacak, IPA III programı kapsamında Türkiye'de eğitimde ve istihdamda olmayan (NENİ) ve NENİ olma riski taşıyan gençlerin becerilerinin ve istihdam edilebilirliğinin artırılmasını amaçlayan proje yürütülecektir.

Tedbir 750.5. Gençler, KOSGEB ve İŞKUR'un mesleki yönlendirme, girişimcilik ve meslek edindirme hizmetlerine yönlendirilecektir.: Tedbir 750.7. Gençlerin kişisel, sosyal gelişimleri ile geleceğin mesleklerini de içeren kariyer planlamalarına katkı sağlayacak programlar uygulanacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı
1. Gençlerin meslek seçimine ilişkin 50 meslek tanıtım günü gerçekleştirilecektir. 2. Mesleki eğilimlerin tespiti amacıyla 10 bin gence mesleki Yönelim Test bataryasının uygulanması sağlanacaktır. 3. Meslek seçimine destek dergisinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: 1. 25 bin katılimcı gence yönelik Meslek Tanıtım Günü düzenlenecektir.

Tedbir 750.5. Gençler, KOSGEB ve İŞKUR'un mesleki yönlendirme, girişimcilik ve meslek edindirme hizmetlerine yönlendirilecektir.: Tedbir 750.8. Başta kırsal bölgelerde yaşayan genç kadınlar olmak üzere gençlerin çalışma hayatına girmeleri desteklenecek, kirsala tersine göçü sağlayıcı, ekonomik ve sosyal hayatı canlandırıcı projeler geliştirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı
1. Gençlerin meslek seçimine ilişkin 50 meslek tanıtım günü gerçekleştirilecektir. 2. Mesleki eğilimlerin tespiti amacıyla 10 bin gence mesleki Yönelim Test bataryasının uygulanması sağlanacaktır. 3. Meslek seçimine destek dergisinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: 1. Kırsal bölgelerdeki ekonomik gelişmeye paralel olarak işveren talepleri doğrultusunda gençlerin işgücü piyasasıyla bağı aktif programlar kapsamındaki mesleki eğitim kursu ve işbaşı eğitim programı aracılığıyla güçlendirilecektir.

Tedbir 750.5. Gençler, KOSGEB ve İŞKUR'un mesleki yönlendirme, girişimcilik ve meslek edindirme hizmetlerine yönlendirilecektir.: Tedbir 750.9. Eğitimde ve istihdamda olmayan genç kadınların yaşam becerilerinin geliştirilmesi ve istihdama katılımlarının sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Gençlerin meslek seçimine ilişkin 50 meslek tanıtım günü gerçekleştirilecektir. 2. Mesleki eğilimlerin tespiti amacıyla 10 bin gence mesleki Yönelim Test bataryasının uygulanması sağlanacaktır. 3. Meslek seçimine destek dergisinin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: 1. 2024-2028 dönemi için hazırlanacak olan yeni Ulusal İstihdam Strateji Belgesi ve Eylem Planında özel politika gerektiren gruplar içinde bulunan ne eğitimde ne istihdamda yer alan genç kadınların ekonomik ve sosyal hayata katılımlarının desteklenmesi adina politika, hedef ve tedbirlere yer verilecek, belirlenen sorumlu kurumlarla işbirliği ve koordinasyon sağlanacaktır. 2. 15 bin NEET potansiyelindeki genç kadın istihdam edilebilirlik becerilerinin yükseltilebilmesi amacıyla İş Kulübü eğitimlerine yönlendirilecektir. 3. Aktif işgücü piyasası programları vasıtasıyla gençlerin işgücü piyasasindan kopuşu engellenecek, ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin eğitime ve istihdama katılımları teşvik etmek için mesleki eğitim kursu ve işbaşı eğitim programı düzenlenecektir.

Gençlere ilişkin uluslararası karşılaştırmalara imkân veren, düzenli toplanan veri sayısı ve kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.751): Tedbir 751.1. Gençlerin ihtiyaç ve beklentilerini ölçmek için anketler düzenlenecek ve araştırmalar yapılacaktır.

Gençlere ilişkin uluslararası karşılaştırmalara imkân veren, düzenli toplanan veri sayısı ve kalitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.751): Tedbir 751.2. Gençlerin mevcut durumlarini ortaya koyan ve diğer ülke gençleri ile karşılaştırmaya imkân sunan verilerin sayısı ve niteliği artırılacaktir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Genç İstihdam Oranı (15-24 Yaș)(3)
Birim: Yüzde
2022: 35,3
2023(1): 37,9
2024(2): 38,8

Performans Göstergeleri: Eğitimde ve İstihdamda Olmayan Genç Oranı (15-24 Yaş)(3)
Birim: Yüzde
2022: 24,2
2023(1): 23,6
2024(2): 22,9

Performans Göstergeleri: Gençlik Merkezi Sayısı(4)
Birim: Adet
2022: 432
2023(1): 468
2024(2): 498

Performans Göstergeleri: Genç Ofis Sayısı(4)
Birim: Adet
2022: 359
2023(1): 370
2024(2): 390
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 2022 yılı TüİK verisidir.

(4) 2022 yılı verisi Gençlik ve Spor Bakanlığına aittir.

2.3.8. Engelli Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Engellilik kavramı, uzun süreli fiziksel, zihinsel, düşünsel ya da algısal bozukluğu sebebiyle toplumun geri kalan kesimi gibi hayata eşit ve etkili şekilde katılmasının önünde engel bulunan kesimleri tanimlamaktadır.

Ülkemizde TüİK verilerine göre toplumun yüzde 5,1'i görme sorunu, yüzde 3,4'üişitme sorunu yaşamakta ve yüzde 4,9'u herhangi bir yardım almadan ya da yardımcı araçkullanmadan yürüyememektedir. Toplumun yüzde 4,5'i ise yaşıtlarına göre öğrenmede ve hatırlamada zorluk çekmektedir. Engellilikle ilgili tüm bu göstergelerde kadınlarin oranıerkeklerden daha fazladır. Her alt kırılımda yıllar bazında iyileşmeler görülmekte olup görme sorunu olan bireylerin oranı 2016 yılında yüzde 6,9 iken 2022 yılında yüzde 5,1e, işitme sorunu olan bireylerin oranı 2016 yılında yüzde 4,5 iken 2022 yılında yüzde 3,4'e, herhangi bir yardım almadan ya da yardımcı bir araç kullanmadan yürüyemeyenlerin oranı 2016yılında yüzde 6,5 iken 2022 yılında yüzde 4,9'a, yaşıtlarına göre öğrenmede ve hatırlamada zorluk çekenlerin oranı ise 2016 yılında yüzde 6,7 iken 2022 yılında yüzde 4,5'e gerilemiştir.

TABLO II: 50- Engellilikle İlgili Göstergeler 
(Yüzde)
Gösterge: Toplam
2016: Erkek
2019: Kadın
2022: Toplam

Gösterge: Görme Sorunu Olan Bireylerin Orani
2016: 6,9
2019: 5,3
2022: 8,6

Gösterge: İşitme Sorunu Olan Bireylerin Orani
2016: 4,5
2019: 3,9
2022: 5,0

Gösterge: Herhangi Bir Yardım Almadan ya da Yardımcı Bir Araç Kullanmadan Yürüyemeyenlerin Orani
2016: 6,5
2019: 4,0
2022: 8,9

Gösterge: Yaşıtlarına Göre Öğrenmede Ve Hatırlamada Zorluk Çeken Bireylerin Oranı
2016: 6,7
2019: 3,3
2022: 10
Kaynak: TÜÍK, Sağlık Araştırmasi, 2016, 2019, 2022
Engellilerin istihdamı kapsamında engelli çalıştırmakla yükümlü işyeri sayısı Temmuz 2023 sonu itibarıyla kamu sektöründe 1.331, özel sektörde 19.824 olarak gerçekleşmiştir.Engelli çalıştırmakla yükümlü işyerlerinde çalıştırılması gereken engelli sayısı kamu sektöründe 20.601'e, özel sektörde ise 115.693'e yükselmiştir. 2002 yılında 5.777 olan engelli memur sayısı Eylül 2023 sonu itibarıyla 68.724'e yükselmiştir. Engellilerin istihdama erişiminin artırılması için toplumdaki önyargıların giderilmesine ve işyerlerinin erişilebilirliğinin sağlanmasına yönelik çalışmaların yaygınlaştırılmasına ihtiyaçbulunmaktadır.

Engelli bireylerin eğitimi kapsamında örgün eğitimde özel eğitim okulları ve sıniflarıhizmet sunmaya devam etmektedir. 2001-2002 eğitim öğretim yılında 342 olan okul sayısi,2021-2022 eğitim öğretim yılında 1.573'e yükselmiştir. Bu okullarda görev yapan öğretmen sayısı ise 18.770'tir. Özel eğitime gereksinim duyan öğrencilerin okullarına ücretsiz taşınmalarının sağlanması amacıyla 2021-2022 yıli eğitim öğretim yılında 874,7 milyon TL ödenek ayrılmıştır. Engelli bireylerin eğitime katılımının artırılması ve sürdürülebilirliğin sağlanması için erken dönem eğitime ağırlık verilmesi önem taşımaktadır.
2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında verilen engelli maaşlari, engelli yakını aylığı ve evde bakım yardımı uygulamaları sürdürülmekte olup engelliler ve engelli bireylerin ekonomik açıdan desteklenmelerine yönelik çalışmalar devam edecektir. Bakıma muhtaçengellilerin bakımının sağlanması için hizmet sunan yatılı ve gündüzlü bakım merkezlerinin sayısı 2002 yılında 47 iken günümüzde 390'a yükselmiştir. Bu sayının 256'sını yatılı hizmet veren umut evleri ile bakim ve rehabilitasyon merkezleri oluşturmaktadir. Engellilere ve bakmakla yükümlü oldukları kişilere yönelik çeşitlendirilmiş hizmet modellerinin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

2023-2025 yıllarını kapsayan Engelli Hakları Ulusal Eylem Planının hayata geçirilmesi için Engelli Hakları İzleme ve Değerlendirme Kurulu oluşturulmuştur. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı'nın başkanlığında toplanan Kurul Eylem Planı'nın etkin bir şekilde izlemesinin sağlanmasi amacıyla çalişmalarına devam etmektedir.

b) Amaç
Engelliliğin önlenmesi, erken tanı ve teşhisle müdahale edilerek ortadan kaldırılmasıveya en aza indirilmesi, başta bakım, eğitim ve istihdam olmak üzere engelli bireylere sunulan hizmetlerin iyileştirilmesi, engelli bireylerin toplumsal yaşamın tüm alanlarına engellerini hissettirmeyecek şekilde katılımlarinın ve erişilebilirliğin sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çalışmalar etkinleştirilecek, engellilere yönelik sağlık hizmetlerinin niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 753.4. Engelli bireylerin engellilik durumlarından dolayı gereksinim duyduğu tibbi malzemelere erişimlerinin kolaylaştırılması için çalışmalar yapılacaktır.
Politika / Tedbir: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Genel sağlık sigortalı vatandaşların ayakta tedavileri için gerekli olan tıbbî malzemelerden, geri ödeme listelerinde yer alan tibbi malzemelerin fiyat artışları ile temin edilmelerine ilişkin kriterler belirlenecektir.

Politika / Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çalışmalar etkinleştirilecek, engellilere yönelik sağlık hizmetlerinin niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 754.1. Engellilere yönelik gündüzlü bakım hizmetleri etkinleştirilecek ve ülke geneline yaygınlaştırılacaktır.
Politika / Tedbir: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S),Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Engelli bireylere yönelik yeni gündüzlü bakım ve rehabilitasyon merkezleri hizmete açılacaktır.

Politika / Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çalışmalar etkinleştirilecek, engellilere yönelik sağlık hizmetlerinin niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 754.2. Engellilere evde bakım hizmeti sunanların desteklenmesi için engellilere yönelik geçici misafir bakım hizmetinin kapasitesi artırılarak yaygınlaştırılacaktır.
Politika / Tedbir: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Engelli bireylere yönelik yatılı bakım kuruluşları bakım hizmetleri kalite standartlarına göre iyileştirme programina alinacaktır.

Politika / Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çalışmalar etkinleştirilecek, engellilere yönelik sağlık hizmetlerinin niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 754.3. Evde bakıma destek hizmetleri çeşitlendirilerek yaygınlaştırılacaktır.
Politika / Tedbir: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Engelli yakınına evde bakım hizmeti veren kişilerin bakım yükünü hafifletmek ve bakim kalitesini artırmak amacıyla üç ilde pilot evde bakıma destek uygulaması hayata geçirilecektir.

Politika / Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Engellilik konusunda koruyucu ve önleyici çalışmalar etkinleştirilecek, engellilere yönelik sağlık hizmetlerinin niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 754.4. Engelli bireylerin toplumsal yaşama katılımı ile bakım ve rehabilitasyon hizmetlerine ilişkin yerel yönetimler ve STKlar da dâhil olmak üzere ilgili kurumlar arası koordinasyon geliştirilecektir.
Politika / Tedbir: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Engelli Hakları Ulusal Eylem Plani (2023-2025) kapsamında kamu kurum ve kuruluşları, sivil toplum temsilcilerine yönelik hizmetten yararlanmada engelliliğin mani olmayacak şekilde hizmet sunumunun sağlanması ve hak temelli yaklaşım konularında eğitim verilecektir. 2. Engelli Hakları İzleme ve Değerlendirme Kurul toplantiıları gerçekleştirilecektir.

Bakım finansman modeli geliştirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.756): Tedbir 756.2. Engelli bireye evde bakım hizmeti sunan ve herhangi bir sosyal güvenliğe veya istihdam olanağına sahip olmayan kişilerin sosyal güvenlik sistemine dahil edilerek evde istihdamin desteklenmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Bakım finansman modeli geliştirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.756): Bakım hizmetlerinde görev alan insan kaynağının nitelik ve niceliği artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.757)

Bakım finansman modeli geliştirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.756): Tedbir 757.1. Bakim hizmeti veren kuruluşlardaki bakım personelinin mesleki yeterlilik standartları belirlenecektir.

Bakım finansman modeli geliştirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.756): Tedbir 757.2. Bakım kuruluşlarında görevli meslek gruplarına yönelik ihtiyaç temelli eğitim programlan çeşitlendirilerek etkinliği artırılacaktır.

Bakım finansman modeli geliştirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.756): Engellilere sunulan eğitim hizmetlerinin mümkün olan en erken yaşta, bütünleştirilmiş ortamlarda, kapsayıci ve nitelikli bir şekilde sunulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.758)

Bakım finansman modeli geliştirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.756): Tedbir 758.1. Engellilere yönelik eğitim hizmetlerini düzenleyen mevzuat gözden geçirilerek kapsayıcı bir müfredat oluşturulacaktır.

Bakım finansman modeli geliştirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.756): Tedbir 758.2. Özel eğitimin her kademesinde etkin bir izleme, değerlendirme ve denetleme mekanizmasi geliştirilecektir.

Bakım finansman modeli geliştirilerek sosyal güvenlik sistemi içerisinde yer almasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.756): Tedbir 758.3. Erken çocukluk döneminden başlamak üzere, çocukların eğitime yönlendirilmesi ve destekler konusunda, engelli bireye sahip ailelerin bilgilendirilmelerine yönelik eğitimler verilecektir.

Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759): Tedbir 759.1. Engelli bireylerin çalışma hakları ve işyerlerinde engellilerin üretkenliklerinin artırılmasına yönelik yapılabilecek düzenlemeler gibi konularda eğitimler verilecektir.

Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759): Tedbir 759.2. Kamu spotlari, sosyal medya gibi araçlarla engelli bireylerin çalişma yaşamında yer alma hakkı ve bu konuda işveren ve çalışanlarca alınabilecek tedbirlere yönelik bilgi ve farkındalık çalışmaları yürütülecektir.

Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759): Engelli işçi çalıştırma yükümlülüğüne ilişkin mekanizmalar değerlendirilerek güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.760)

Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759): Tedbir 760.1. Kota/ceza yönteminin ve İŞKUR tarafından uygulanan idari para cezalarinın etkinliği ve istihdama katkısı ile uygulamaya ilişkin denetimler artirilacaktır.

Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759): Tedbir 760.2. Idari para cezalarinin engellilere yönelik istihdam projelerinde etkin kullanımını sağlamaya yönelik bilgilendirme ve farkındalık çalışmaları yürütülerek proje üretme kapasitesi geliştirilecektir.

Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759): İşe alım ve çalışma süreçlerinde danışmanlık, yönlendirme, işbaşı eğitim ve iş ve meslek danışmanlığı hizmetlerinin etkinliği ve yaygınlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.761)

Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759): Tedbir 761.1. İl ve işkolu düzeyinde ihtiyaçlar belirlenerek bu çerçevede danışmanlık, yönlendirme, işbaşı eğitim ve iş ve meslek danışmanlığı hizmetlerinin planlaması yapılacaktır.

Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759): istihdam modeli olarak uygulanacaktır. (Kalkinma Plani p.762)

Engelli bireylerin istihdamında işverenlerin, engelli olmayan diğer çalışanların ve toplumun genelinin farkındalığı artırılarak olumsuz yargıların giderilmesi ile bilgi ve bilinç düzeyinin yükseltilmesi ve iyi uygulamaların özendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759): Tedbir 762.1. Engelli istihdaminda engelli bireyin iş öncesi, iş sırası ve iş sonrasında bir iş ve meslek danışmanı tarafından desteklenmesini içeren destekli istihdam modeline ilişkin mevzuat ve personel altyapısı oluşturulacaktır.

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Fiziksel çevre şartlari, ulaşım hizmetleri, internet siteleri, mobil uygulamalar, basılıi, dijital ve görsel medya yayınları ile kamusal hizmetler engellilerin erişilebilirliğine uygun hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.763)

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 763.1. Erişilebilirliği ilgilendiren işlerde çalışan meslek grupları başta olmak üzere toplumun tüm kesimlerinde erişilebilirlik konusunda bilgi ve farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı
1. Destekli istihdam modeli kapsamında yürütülen engelli iş danışmanlığı ve yönderliği faaliyeti ülke genelinde tüm hizmet birimlerinde yaygınlaştırılacaktır.: 1. Farklı meslek gruplarına yönelik erişilebilirlik konusunda bilgilendirme toplantıları düzenlenecektir.

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Ulusal Engelliler Veri Tabanında ulusal bakım ihtiyaçları ve uluslararası standartlarla uyumlu, güncel, kapsamlı ve kaliteli engellilik göstergelerinin üretilmesi için çalışmalar yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.764)

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 764.2. Engelli bireylere ilişkin verilerin toplanmasinda ve analizinde kadın erkek firsat eşitliğine duyarlı bir yaklaşım benimsenerek engelli kadınlar ile kiz çocuklarını kapsayan veriler oluşturulacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, TÜIK
1. Destekli istihdam modeli kapsamında yürütülen engelli iş danışmanlığı ve yönderliği faaliyeti ülke genelinde tüm hizmet birimlerinde yaygınlaştırılacaktır.: 1. Ulusal Engelli Veri Tabanındaki veriler analiz edilerek Türkiye Engelli Profili Raporu hazırlanacaktir.

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Engelli bireylerin iyileşme ve gelişme süreçlerine katkı sağlamak amacıyla spor faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.765)

Tedbir 762.2. Destekli istihdama yönelik yürütülen pilot projeler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 765.1. Spor tesisleri ve aletleri erişilebilir hale getirilecek ve kullanımları desteklenecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Destekli istihdam modeli kapsamında yürütülen engelli iş danışmanlığı ve yönderliği faaliyeti ülke genelinde tüm hizmet birimlerinde yaygınlaştırılacaktır.: 1. Engelli bireylerin spor tesislerinden daha fazla yararlanmasına yönelik proje ve faaliyetler gerçekleştirilecektir.
2.3.9. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardımlar ve Yoksullukla Mücadele 
a) Mevcut Durum 
Yoksulluğun azaltılması, özel politika gerektiren çocuklar, gençler, kadınlar, engelliler,yaşlılar gibi toplumun tüm kesimleri gözetilerek kimsenin geride bırakılmamasi, sosyal yardım ve sosyal hizmetlerin etkinleştirilerek yaygınlaştırılması ile genel yaşam standardının artırılması ülkemizin sürdürülebilir kalkınma öncelikleri arasında yer almaktadır.
2023 yılı boyunca sosyal hizmet sunan kuruluş sayısında artış yaşanmış olup 2021yılında 165 olan huzurevi sayısı 2023 yılında 168'e, engelli bakım ve rehabilitasyon merkezi sayısı 273'ten 283'e, sosyal hizmet merkezi sayısı 376'dan 405'e, kadın konukevi sayısı81'den 82'ye, çocuk evleri sitesi sayısı 112'den 116'ya yükselmiştir. 1.185 çocuk evi, 65çocuk destek merkezi de halihazırda hizmet vermektedir. Sosyal hizmet kuruluşlarının ihtiyaç halinde sayılarının yükseltilmesi ve sunulan hizmetin etkinliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalar önem taşımaktadır.


TABLO II: 51- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarının Sayı ve Kapasiteleri 
Kuruluş Türleri: Sayı
2021: Kapasite
2022: Sayi
2023(1): Kapasite

Kuruluş Türleri: Çocuk Evi (0-18 Yaş) (2)
2021: 1 193
2022: 6 847
2023(1): 1 187

Kuruluş Türleri: Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evleri)
2021: 112
2022: 7 137
2023(1): 113

Kuruluş Türleri: Çocuk Destek Merkezleri
2021: 66
2022: 2 147
2023(1): 65

Kuruluş Türleri: Huzurevi
2021: 165
2022: 17 091
2023(1): 169

Kuruluş Türleri: Engelli Bakiım ve Rehabilitasyon Merkezi (3)
2021: 273
2022: 8 312
2023(1): 283

Kuruluş Türleri: Sosyal Hizmet Merkezi
2021: 376
2023(1): 397

Kuruluş Türleri: Kadın Konuk Evi ve İlk Kabul Birimi (4)
2021: 112
2022: 2 779
2023(1): 112

Kuruluş Türleri: ŞÖNİM
2021: 81
2023(1): 81
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığ

(1) Ağustos 2023 itibarıyla 

(2) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir.

(3) Yatılıi engelli bakım ve rehabilitasyon merkezileri, umutevleri ve gündüzlü bakım kuruluşlanın toplamıdır.
(4) Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı kadın konukevlerini ifade etmektedir.

Sosyal hizmet kapsamında yapılan harcamalarda artış yaşanmiş olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinden çocuk ve gençlere yaklaşık 7,5 milyar TL, yaşlı bireylere yaklaşık 2,8 milyar TL, engelli bireylere yaklaşık 4,4 milyar TL, aile, toplum ve kadına yönelik faaliyetler için ise yaklaşık 0,9 milyar TL kaynak kullanılmıştır. Milli Eğitim Bakanlığıbünyesinde ise yaklaşık 5,5 milyar TL engelli bireylerin özel eğitimleri için kullanılmıştır.
TABLO II: 52-Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapılan Kesime Göre Dağılımı

Harcama Yapilan Kesim: Çocuk-Genç
Kuruluş: ASHB
2020: 3 250 068
2021: 4 111 621
2022: 7 529 799

Harcama Yapilan Kesim: Yaşlı
Kuruluş: ASHB
2020: 1 033 739
2021: 1 338 082
2022: 2 786 799

Harcama Yapilan Kesim: Engelli
Kuruluş: Kurum Bakımı
2020: ASHB
2021: 860 588
2022: 1 120 843

Harcama Yapilan Kesim: Özel Kuruluşta Bakım
Kuruluş: ASHB
2020: 999 057
2021: 1 270 333
2022: 2 447 973

Harcama Yapilan Kesim: Özel Eğitim
Kuruluş: MEB
2020: 3 680 000
2021: 4 806 000
2022: 5 532 000

Harcama Yapilan Kesim: Aile, Toplum, Kadın
Kuruluş: ASHB
2020: 363 805
2021: 477 054
2022: 860 608

Harcama Yapilan Kesim: Toplam
Kuruluş: 6 777 257
2020: 8 317 933
2021: 13 199 052
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı
Sosyal yardımlar ihtiyacı olanlara yönelik eğitim ve sağlık alanlarını da kapsayacak şekilde kamu kurum ve kuruluşları tarafından yaygınlaştırılmıştır. 2008 yılında yüzde 1,02olan sosyal yardım harcamalarının GSYH'ye oranı 2022 yılında da benzer bir seviye olan yüzde 0,95 seviyesinde seyretmiştir. Sosyal yardımlarda salgın etkisinin giderek azaldığıgörülmektedir.

Kişi başına düşen gelir tutarını esas alarak ihtiyaç sahibi tüm hanelerin güçlendirilmesi için uygulanan programlardan biri olan Aile Destek Programı 2023 yılında da devam etmişolup kişi başına düşen gelir miktarı 450 TL ve altı olanlara 1.250 TL, 450-911 TL arasıolanlara 1.100 TL, 911-1.372 TL arasında olanlara 950 TL ve 1.372-3.800 arasinda olanlara 850 TL aylık yardım yapılmıştır.


Sosyal yardımların şeffaf ve hızlı bir şekilde ihtiyaç sahibi kişilere ulaşmasınıhedefleyen Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sisteminin verimini artırmak için gerçekleştirilen çalişmalar kapsamında Aile BilgiSistemi ve e-belediye sistemi arasinda entegrasyon sağlanmış olup sosyal yardımların daha etkin ve etkili bir şekilde uygulanması için belediyeler ilgili kamu kuruluşları ve sivil toplum kuruluşları arasındaki bilgi paylaşımının daha sağlıklı hale gelmesine yönelik çalışmalar önem arz etmektedir.
TABLO II: 53- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamaları

2020: Yararlanicı Sayısi
2021: Tutar (Bin TL)
2022: Yararlanıcı Sayısı

Kurum: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yardım Türü: Sosyal Yardımlardan Faydalanan Toplam Hane Sayisi
2020: 6 630 682 (1)
2021: 5 903 515 (1)
2022: 4 419 286

Kurum: Yaşlı ve Engelli Aylığı (2022)
Yardım Türü: 1[TELEFON]: 11[TELEFON]: 1[TELEFON]: 13 233 342

Kurum: Sosyal ve Ekonomik Destek (Çouklan Muhtaç Aileler)
Yardım Türü: 220 022
2020: 1 639 909
2021: 216 645
2022: 1 959 161

Kurum: Evde Bakım
Yardım Türü: [TELEFON]: 9 266 679
2021: [TELEFON]: 10 683 999

Kurum: SYDVler (Fon) Tarafindan Verilen Tüm Sosyal Yardımiara Aktanlan Kaynak
Yardım Türü: 16 802 348
2020: 12 782 513
2021: 31 518 565

Kurum: Genel Sağlık Sigortası Primleri
Yardım Türü: 7 810 588
2020: 14 454 883
2021: 9 482 940
2022: 34 473 958

Kurum: Vakıflar Genel Müdürlüğü
Yardım Türü: Muhtaç Aylığı (yetim ve engelliler)
2020: 4 598
2021: 50 949
2022: 4 486

Kurum: Imaret Hizmetleri
Yardım Türü: 82 280
2020: 52 712
2021: 101 225
2022: 75 684

Kurum: Burs (ilk ve ortaöğretimdeki muhtaç öğrenciler
Yardım Türü: 20 659
2020: 24 948
2021: 21 342
2022: 40 279

Kurum: MEB
Yardım Türü: Burs (ilk ve ortaöğretimdeki muhtaç öğrenciler
2020: 185 159
2021: 56 912
2022: 277 156

Kurum: YURT-KUR
Yardım Türü: Burs (yükseköğretimdeki muhtaç öğrenciler) (2)
2020: 414 282
2021: 2 728 942
2022: 949 717

Kurum: TKI-TTK
Yardım Türü: Kömür Yardımı
2020: 1 774 130 (hane)
2021: 983 249
2022: 1 874 806 (hane)

Kurum: Belediyeler (2)
Yardım Türü: Tüm Sosyal Yardımiar
2021: 8 045 646

Kurum: TOPLAM
Yardım Türü: 65 702 735
2020: 93 683 555
2021: 143 108 297

Kurum: TOPLAM/GSYH (Yüzde)
2020: 1,30
2022: 1,29
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığ
( Salgın özelinde hayata geçirilen yardımlardan faydalanan hane saylan dahil edilmiştir. Bu haneler dahil edilmediğinde ulaşılan hane sayısı 2020yılinda 3.747.002, 2021 yılinda ise 4.332.805'tir.
(2) Belediyelerin sosyal yardım harcamalan projeksiyon yöntemi ile tahmin edilmiştir.

Küresel salgının da etkisiyle en zengin yüzde 20'lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldığı payın en yoksul yüzde 20'lik grubun aldığı paya oranı (P80/P20) da 2021 yılında 7,6iken 2022 yılında 7,9'a yükselmiştir. Eşdeğer hane halkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı alınarak hesaplanan göreli yoksulluk oranı sınırlı bir biçimde artış göstererek 2022 yılında bir önceki yıla göre 0,3 puan yükselmiştir.

TABLO II: 54- Yoksulluk Göstergeleri (1)
2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022: P80/P20
2016: 7,7
2017: 7,5
2018: 7,8
2019: 7,4
2020: 8,0
2021: 7,6
2022: 7,9

2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022: Göreli Yoksulluk (2)
2016: 21,2
2017: 20,1
2018: 21,2
2019: 21,3
2020: 21,9
2021: 21,3
2022: 21,6
Kaynak: TÜğK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları

(1) Gelir ve Yaşam Koşullan Araştırması sonuçlanına ilişkin gelir bilgileri, bir önceki takvim yılını referans almaktadır.
(2) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60'i yoksulluk sınırı olarak alınmıştır.


b) Amaç
İhtiyaç duyan toplum kesimlerinin bakım, rehabilitasyon, psikososyal destek gibi sosyal hizmetlere en iyi şekilde erişimlerinin sağlanmasi, sosyal yardımların etkinliğinin artırılması, aile odaklı bir yaklaşımla sosyal dışlanma riskinin en aza indirilmesi, başta eğitim,sağlık ve barınma gibi temel hizmetlere erişimi de içeren yoksulluğun tüm yönleriyle mücadele edilerek giderilmesi ve sosyal içermenin sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal hizmetler ve yardımlar arasındaki bağ güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.767): Tedbir 767.1. Sosyal sorunların ortaya çıkmadan önce engellenmesi ve bu sorunlarla etkin bir mücadelenin sağlanmasına yönelik kurgulanan Aile Sosyal Destek Programi (ASDEP) aracılığıyla sosyal hizmet ve yardim programlarının etkinliği artırılacaktir.
Politika/Tedbir: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. ASDEP bilişim altyapısı ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenecektir. 2. ASDEP personeline yönelik eğitim programları gerçekleştirilecektir.

Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal hizmetler ve yardımlar arasındaki bağ güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.767): Tedbir 771.1. Sosyal yardım sisteminin etki analizi yapilacaktır.
Politika/Tedbir: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal yardım programlarına yönelik analizler gerçekleştirilerek raporlar hazirlanacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal hizmetler ve yardımlar arasındaki bağ güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.767): Tedbir 771.2. Sosyal yardım sistemi gözden geçirilecek, işgücüne katılıma mani olmayacak şekilde bütünleşik bir yapıda, aile odaklı ve fert başına asgari bir geliri garanti edecek şekilde yeniden kurgulanacaktır.
Politika/Tedbir: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sisteminin hayata geçirilmesine yönelik mevzuat, teknik altyapi, analiz ve raporlama çaliışmaları yürütülecektir.

Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal hizmetler ve yardımlar arasındaki bağ güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.767): Tedbir 772.1. Sosyal yardım sistemi ile aktif ve pasif işgücü programları arasında bağlantı kurulacaktır.
Politika/Tedbir: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (Š), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İŞUR
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal yardım yararlanıcilarının İŞKUR tarafindan uygulanan Toplum Yararina Programlar, Mesleki Eğitim Programlan, İşbaşı Eğitim Programları ve Açık İşler aracılığı ile istihdama yönlendirilmeleri sağlanacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal hizmetler ve yardımlar arasındaki bağ güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.767): Tedbir 772.2. Sosyal yardım faydalanıcılarına yönelik iş arama desteği gibi uygulamalar yaygınlaştırılacaktır.
Politika/Tedbir: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İŞKUR
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Düzenli sosyal yardımlardan faydalanan ve istihdam edilen kişilerin, işveren sigorta primleri karşılanacaktır. 2. Çalışabilir durumdaki sosyal yardım yararlanıcıları tespit edilerek istihdama kazandırılmak üzere İŞKUR sistemine kaydedilecektir.

Sosyal yardım ve hizmetler altyapısı, afetler gibi olağanüstü durumlara hazırlıklı olma doğrultusunda güçlendirilecek ve kurumlar arası koordinasyon artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.774): Tedbir 774.2 Kirsal kesimde iklim değişikliği ve kuraklık kaynaklı yoksulluğun etkilerinin hafifletilmesi için tarimsal faaliyetler çeşitlendirilecek, tarım arazilerinin etkin ve verimli kullanımı sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Göreli Yoksulluk (3)
Birim: Yüzde
2022: 21,6
2023(1): 21,5
2024(2): 20,8

Performans Göstergeleri: P80/P20 (4)
2022: 7,9
2023(1): 7,9
2024(2): 7,6
(3) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60' yoksulluk sınırı olarak alınmıştır (4) En yüksek gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin gelirinin en düşük gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin gelirine oranıdır.
2.3.10. Gelir Dağılımı
a) Mevcut Durum 
Gelir dağılımı göstergesi olan Gini katsayısı 2022 yılında bir miktar artış göstererek 2021 yılındaki 0,401 seviyesinden 2022 yılında 0,415 seviyesine yükselmiştir. Aynı dönemde sosyal transferler hariç Gini katsayısı ise 0,487 olarak hesaplanmıştır.
Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert gelirine göre sıralı yüzde 10'luk gelir gruplarıitibarıvla fertlerin bir önceki vıla göre vüzdelik gecisleri incelendiğinde, bir önceki vılda birinci yüzde 10'luk grupta olan fertlerin 2022 yılında yüzde 55,4'ünün, son yüzde 10'luk grupta olan fertlerin ise yüzde 70,5'inin gelir grubunun değişmediği görülmektedir.
TABLO II: 55- Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar, Gini Katsayısıve Yoksulluk Oranlari (1)

2016: 6,3
2017: 6,3
2018: 6,1
2019: 6,5
2020: 6,0
2021: 6,4
2022: 6,1

2016: 10,6
2017: 10,6
2018: 10,5
2019: 11,0
2020: 10,7
2021: 10,9
2022: 10,4

2016: 15,2
2017: 15,1
2018: 15,1
2019: 15,5
2020: 15,2
2021: 15,3
2022: 14,8

2016: 21,6
2017: 21,4
2018: 21,5
2019: 21,7
2020: 21,6
2021: 21,5
2022: 21,1

2016: 46,3
2017: 46,7
2018: 46,8
2019: 45,4
2020: 46,5
2021: 45,9
2022: 47,6

2016: 100
2017: 100
2018: 100
2019: 100
2020: 100
2021: 100
2022: 100

2016: 0,404
2017: 0,405
2018: 0,408
2019: 0,395
2020: 0,410
2021: 0,401
2022: 0,415
Kaynak: TÜİK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Araştırmaları
(1) Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması sonuçlarına ilişkin gelir bilgileri, bir önceki takvim yılını referans almaktadır.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından açıklanan İnsani Gelişme Endeksi sıralamasında ülkemiz son üç yıl kesintisiz olarak en yüksek kategoride yer almıştır. Türkiye 2005 yılında Orta İnsani Gelişme kategorisinde yer alırken 2021 yılı verisine göre 0,838endeks değeri ile 191 ülke arasında bir önceki yıla göre altı basamak yükselip 48. sırada yer alarak çok yüksek insani gelişme kategorisine yerleşmiştir.

b) Amaç
Gelirler politikası başta olmak üzere enflasyonla mücadelede kullanılacak makroekonomik politikaların gelir dağılımını iyileştirici yönde uygulanmasi, vergi yapısının gelir dağılımını iyileştirecek şekilde gözden geçirilmesi, sosyal transferler aracılığıyla fırsat eşitliğinin artırılması, işgücü piyasasında ortalama ücret seviyesinin yükseltilmesine yönelik politikalar yoluyla tüm refah bileşenlerinin toplum içinde adil dağıtılması, suretiyle gelir dağılımının iyileştirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Adalet, eşitlik, ödeme gücü ve artan oranlılık ilkeleri gözetilerek vergilemenin gelir dağılımını iyileştirici etkisi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.776)

Politika/Tedbir: Tedbir 776.1. Mükelleflerin beyanlarının doğruluğunu sağlamaya yönelik olarak banka hesaplari, nüfus kayıtları ve kamu kurumlarında bulunan diğer idari verilerin entegrasyonu ile etkin bir kontrole tabi tutulmasına yönelik altyapı çalışmaları sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), GİB, Bankalar Birliği, TCMB, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Vergilemede beyan edilmeyen kazançların tespitine yönelik vergi iş ve işlemleri ile vergi denetimi süreçlerinde finansal kayıt ve hareketlerin etkin olarak kullanimi sağlanacaktır. 2. Mükellef beyanlarının doğruluğunu sağlamaya yönelik olarak Vergi Usul Kanunu kapsamında devamli bilgi vermek mecburiyetinde olan kesimler gözden geçirilerek gerektiğinde özel sektörden veri edinimi dahil kapsam genişletilecektir. 3. Risk analizi sürecinde idari verilerin daha etkin kullanımı sağlanacaktır. 4. Vergi denetiminde vergiye tabi işlemlerin doğruluğunun tespitinde idari verilerden daha etkin yararlanılacaktır. 5. Kamu kurum ve kuruluşlarından vergi analiz ve denetiminde kullanıma uygun olarak ve veri güvenliğine riayet edilerek vergi idaresine otomatik, anlik ve kapsamlı veri akışı sağlanacaktır. 6. Vergi idaresi iş ve işlemleri ile vergi denetiminde ihtiyaç duyulan verilerin ilgili kurum ve kuruluşlarca üretilmesine yönelik çalışma yapılacaktır.

Tedbir 776.2. Gayrimenkul değerlemesi için taşınmazların güncel değerlerini ilgili kurumlarla koordinasyon ile kayıt altına alan bir veri tabanı oluşturulacak ve bilgisayar destekli toplu değerleme yöntemlerinin uygulanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 776.3. Muafiyet, istisna ve indirimlerin uygulanmasında yoksulluk sınırı eşiği de dikkate alinacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, GİB
1. Taşınmazların güncel değerlerini tespit etmeye yönelik bilgisayar destekli toplu değerleme yöntemlerini kullanan bir sistem oluşturmaya yönelik çalışmalar yapılacaktir.: 1. Muafiyet, istisna ve indirimlerin uygulanmasında yoksulluk sınırı eşiğinin de dikkate alınmasına yönelik gerekli düzenlemeler yapilacaktır.

Tedbir 776.2. Gayrimenkul değerlemesi için taşınmazların güncel değerlerini ilgili kurumlarla koordinasyon ile kayıt altına alan bir veri tabanı oluşturulacak ve bilgisayar destekli toplu değerleme yöntemlerinin uygulanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Sosyal yardım sisteminin kapsamı ve yeterliliği artırılacak, sosyal transferler yoluyla fırsat eşitliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.777)

Tedbir 776.2. Gayrimenkul değerlemesi için taşınmazların güncel değerlerini ilgili kurumlarla koordinasyon ile kayıt altına alan bir veri tabanı oluşturulacak ve bilgisayar destekli toplu değerleme yöntemlerinin uygulanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 777.2. Aktif işgücü programlarının kapsami genişletilerek dijitalleşme ve teknolojik gelişmenin getirdiği daha yüksek ücretli işlerde istihdamın artırılması sağlanacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), YÖK
1. Taşınmazların güncel değerlerini tespit etmeye yönelik bilgisayar destekli toplu değerleme yöntemlerini kullanan bir sistem oluşturmaya yönelik çalışmalar yapılacaktir.: 1. Aktif işgücü programlanı teknolojik gelişmelerin işgücü piyasasına etkileri göz önünde bulundurularak yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 776.2. Gayrimenkul değerlemesi için taşınmazların güncel değerlerini ilgili kurumlarla koordinasyon ile kayıt altına alan bir veri tabanı oluşturulacak ve bilgisayar destekli toplu değerleme yöntemlerinin uygulanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 777.3. Kayıt dışi istihdama yönelik denetim faaliyetleri artırılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S)
1. Taşınmazların güncel değerlerini tespit etmeye yönelik bilgisayar destekli toplu değerleme yöntemlerini kullanan bir sistem oluşturmaya yönelik çalışmalar yapılacaktir.: 1. Kayıt dışı istihdamın önlemesine yönelik olarak sektörel, yaygın/yoğun ve risk odaklı denetimler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 776.2. Gayrimenkul değerlemesi için taşınmazların güncel değerlerini ilgili kurumlarla koordinasyon ile kayıt altına alan bir veri tabanı oluşturulacak ve bilgisayar destekli toplu değerleme yöntemlerinin uygulanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 777.4. Gençlere yönelik işbaşı eğitim programları kapsamında verilen prim ve ücret desteklerinin etkinliği artırılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S): Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S)
1. Taşınmazların güncel değerlerini tespit etmeye yönelik bilgisayar destekli toplu değerleme yöntemlerini kullanan bir sistem oluşturmaya yönelik çalışmalar yapılacaktir.: 1. İşbaşı eğitim programları; sektör, meslek, hedef grup odaklı uygulanmaya devam edecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergesi: Gini Katsayısı
2022: 0,415
2023(1): 0,415
2024(2): 0,40
2.3.11. Kültür ve Sanat 
a) Mevcut Durum 
Yurt içinde ve dişında somut ve somut olmayan kültürel mirasımızın korunmasına yönelik restorasyon, sayısallaştırma ve envanter çalışmalarına devam edilmiştir.Restorasyon çalışmalarında tek eser ölçeğinden tematik projelere doğru daha bütüncül bir anlayışa yönelme gözlenmektedir. Bu bağlamda Bitlis il merkezinde ve Ahlat ilçesinde devam eden tarihi dokunun ihyasına yönelik yürütülen projeler olumlu örnekler olarak sayılabilmektedir. Sayısallaştırma çalişmalari tamamlanan yazma eserler internet ortamında faydalanıcıların erişimine açılmıştır. Bu gelişmelere karşılık restorasyon çalışmalarında niteliğin geliştirilmesi ve eserin özgün amacına göre işlevlendirilmesi, envanter 

çalışmalarında kapasitenin geliştirilmesi ve kurumlar arası eşgüdümün sağlanması ihtiyacıbulunmaktadır.

Kahramanmaraş ve Hatay depremleri, birçok medeniyetin izlerini uhdesinde barındıran 11 kentimizde kültürel mirasımızi da olumsuz yönde etkilemiştir. Deprem bölgesi,yoğun anıtsal nitelikli yapıları, sivil mimarlık örneği yapılarını, arkeolojik kalıntıları, şehitlikler gibi tescilli kültür varlıkları ile kültürel dokunun yoğun olduğu korunması gerekli sokaklarıiçinde barındırmaktadır. Bölgede, büyük kısmı özel mülkiyette olan yaklaşık 8.500 tescilli taşınmaz kültür mirası yapı bulunmaktadır. Bu minvalde Taşınmaz Kültür Varlıklarına Yardım Sağlanmasına Dair Yönetmelik kapsamında 2005 yılından bu yana özel mülkiyette bulunan tescilli taşınmaz kültür varlıklarının korunması amacıyla verilen destekler artırılarak deprem bölgesine yönlendirilmiştir. Koruma mevzuatında gerekli düzenlemeler yapılmış, deprem bölgesindeki tescilli yapıların kültür enkazı ayrıştırılmasi, restorasyon ve onarım çalışmalarıönceliklendirilmiştir.

Ülkemiz kültür ve tabiat varlıkları açısından oldukça zengin bir mirasa sahiptir. Ülke genelinde toplam tescilli kültür varlığı sayısı 122 binin üzerindedir. Kültürümüzün uluslararası düzeyde tanıtimı amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda, UNESco Dünya Kültür Mirası Listelerinde ülkemize ait varlıkların sayısı artmıştır. 2023 itibarıyla Dünya Miras Listesinde bulunan kültür varlığı sayısı 21'e, geçici listeye giren kültür varlığı sayısı ise 82'ye ulaşmıştır. Ayrıca, Türkiye Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerine kaydettirdiği 25 unsur ile üçüncü ülke konumundadır.

Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri kapsamında kayıtlı unsur sayısı 326'ya ulaşmıştır. Somut olmayan kültürel mirasımızın belirli unsurlarının icrası ve yeniden yorumlanması için yüksek derecede bilgi ve becerileri haiz kişileri içeren Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri kapsamında kayıtlı kişi sayısı 92'dir. Kültür ve Turizm Bakanlığı Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezine alan araştırması, faaliyet ve etnografik belge bağışı yoluyla kaydedilen belge sayısı 205.252'dir. Ayrıca, 2023 yılında Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı olarak merkeze 708 sanatçı kaydedilmiş ve kayıtlı toplam sanatçısayısı 5.975'e yükselmiştir.

Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapı unsurları nicelik olarak artmıştır. Ekim 2023 itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı 122 kültür merkezi,1.281 halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi hizmet vermektedir. 2021-2022sezonunda hizmet veren tiyatro salonu sayısi 817, opera-bale salonu sayısı ise 13'tür.Bunun yanı sıra, 2023 yılı itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı 214 müze ve 144ören yeri, 387 özel müze, 22 yazma eser kütüphanesi ve 2.402 sinema salonu hizmet vermektedir. Nicelikte yaşanan gelişmelerle birlikte kültürel altyapı unsurlarının mimarî,işletme modeli, fiziki büyüklük planlaması ve alanın verimli kullanımı açısından yeniden değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

TABLO II: 56- Kültürel Altyapı İstatistikleri 
Gösterge: Kütüphane Sayısı
2005: 1 144
2010: 1 136
2015: 1 131
2020: 1 212
2021: 1 252
2022: 1257
2023(1): 1 281

Gösterge: Sinema Salonu Sayısı
2005: 987
2010: 1 834
2015: 2 356
2020: 2 850
2021: 2 537
2022: 2 705
2023(1): 2 402

Gösterge: Kültür Merkezi SayıSı
2005: 49
2010: 79
2015: 105
2020: 116
2021: 122
2022: 122
2023(1): 122

Gösterge: Müze Sayısı
2005: 180
2010: 188
2015: 195
2020: 199
2021: 209
2022: 211
2023(1): 214

Gösterge: Özel Müze Sayısı
2005: 94
2010: 146
2015: 216
2020: 291
2021: 319
2022: 357
2023(1): 387
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı(1) 2023 verisi Ekim ayi itibanıyladır 

Kütüphanelerimiz yaşayan kütüphaneler anlayışı çerçevesinde yalnızca bilgi kaynaklarının korunduğu ve ödünç verildiği yerler olmaktan çıkarılarak; bilginin üretildiği,deneyimlendiği ve toplumun sosyalleştiği alanlar haline dönüştürülmektedir. Tüm dünyada ev ve iş/okul haricinde üçüncü mekân arayışına bir seçenek olan kütüphaneler kendini bina ve tefriş bakımından yenileyerek yeni cazibe merkezlerine dönüşmektedir. Bu çerçevede 2015 yılından bu yana 14 yeni nesil kütüphane binasının yapımı tamamlanmış ve 308kütüphane modern donanım ve yeni bir anlayış ile yeniden yapılandırılarak hizmete açılmıştır. Yerel yönetimlerle yürütülen iş birlikleri ve kütüphanesi olmayan ilçelerde kütüphane açılması çalışmaları neticesinde 2012 yılından itibaren 200 yeni kütüphane açılmış, 2009 yılından bu yana yürütülen Kamu Eliyle Yapılan Kültür Yatırımlarını Destek Projesi kapsamında 70 yerel yönetime kütüphane inşasında destek verilmiştir. Böylelikle,130 bin kişilik kapasiteye sahip 475 bin metrekareyi aşan kapalı alanda 1.281 halk kütüphanesi hizmet verir hale gelmiştir.

GRAFİK II: 1- Kütüphane Sayısındaki Gelişmeler 
13001281 180125015114414013412521257160115012001121113111381148411641281184116a 121210888014012010010501100101016202840264360402010000L00l 200Z 2000200Z 827020192020202120222023M Irandtedan sednndad    Kütüphanesi Olmayan İlçe Sayısi 

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlıği, 2023 verisi Ekim ayı itibarıyladır.
Kütüphanecilik alanında farklı vizyona sahip örnek projeler hayata geçirilmektedir.Okuma alışkanlığının yaygınlaştırılması için toplumun yoğun kullandığı alışverişmerkezlerinde 11, garlarda iki ve havalimanlarında üç kütüphane açılmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Adalet Bakanlığı arasında imzalanan işbirliği protokolleri neticesinde yedi adalet halk kütüphanesi açılmıştır. Edebiyat müze, sanat, bilimler tarihi ile tasavvuf kültürü ve edebiyatı konularındaki ihtisas kütüphanelerinin sayısı 17'ye, ikram hizmeti yanında uzun mesai saatlerine sahip millet kiraathanesi formatinda hizmet veren halk kütüphanesi sayısı ise 93'e ulaşmıştır.


İçi modern kütüphane amaçlarına göre tasarlanmış taşıtlar aracılığıyla yerleşik kütüphane hizmetlerinden yararlanamayan kullanıcılara hizmet götüren gezici kütüphane sayısi 75'e ulaşmıştır.

Milli Eğitim Bakanlığı tarafından okullarda oluşturulan Zenginleştirilmiş Kütüphanelerin (Z-kütüphane) sayısı 1.908'e ulaşmıştır. DAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından 2016-2022 yılları arasında kırsal bölgelerde çocuk ve gençler için bir cazibe alanı olan 182semt kütüphanesi kurulmuştur. Aynı dönemde KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığıtarafindan Okuma Kültürünün Geliştirilmesi (KOP Okuyor) Projesi ile 247 projeye yaklaşık 22 milyon TL ödenek tahsis edilmiştir.

Türk Edebiyatının Dışa Açılımı Projesi kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığınca edebiyat ve yayıncılıik alanında 2014 yılından bu yana desteklenen eser sayısı Ekim 2023itibarıyla 3.878'e, destek miktarı ise 52 milyon TL'ye ulaşmıştır. Türk edebiyatı alanında yeni ve özgün eserlerin üretilmesi, yayımlanması ve yeni yazarların desteklenmesi amacıyla Edebiyat Eserlerini Destek Projesi kapsaminda ise aynı dönemde 459 esere 6 milyon 546bin TL destek verilmiştir. Yayıncılık sektörü tarafından üretilen kitap başlık sayısı(Uluslararası Standart Kitap Numarası-ISBN almış kitap) 2022 yıliı sonu itibarıyla 83.653'tür.Eylül 2023 itibarıyla yaklaşık 317 milyon adet kitap üretimi gerçekleştirilmiştir. Ekim 2023itibarıyla Uluslararası Standart Süreli Yayın Numarası (ISSN) verilen yayın sayısı 462'dir.
GRAFİK II: 2- Yayın Sayısı
100087.23190.00095092893891383.65385.000900©87778.500.80.000850818802A 80975.000800S 867.13568.55©70.000°0744.•75060.3354665.00070056:41460.00054.446
65050.75262555.000600S 50.00055045.000201420152016201720182019202020212022 .•ISSN @ISBN 
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı
Milli gelire, istihdama ve ticarete yaptığı katkıların yanı sıra toplumsal bütünlük, sosyal içerme, kültürel çeşitlilik ve beşerî sermayeye faydaları nedeniyle diğer ekonomik alanlardan farklılık arz eden kültür ekonomisi ülkelerin ve uluslararası kuruluşların gündemindeki önemini giderek artırmaktadır. Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatının belirlediği çerçeve kapsamında yapılan çalışmalara göre kültür ekonomisinin Türkiye GSYH'sine katkısı2009-2018 yılları arasında yüzde 2,6 ila yüzde 2,8 arasında değişmiştir.
Kültür ekonomisi hem ekonominin genelinden daha hizlı büyümesi hem de cirosuna oranla ürettiği katma değer açısından imalat, inşaat ve ulaştırma gibi sektörleri geride 

bırakması hasebiyle Türkiye'nin sürdürülebilir kalkınması için önemli bir potansiyel vaat etmektedir. Türkiye'de kültür ekonomisi ağırliklı olarak kamu sektörü tarafından desteklenmekte olup özel sektör ve üçüncü sektörün alana katkıları son derece sınırlıdır.Pandemi ve dijitalleşme gibi küresel sınamaların getirdiği tehditler karşısında çeşitliliği ve sürdürülebilirliği risk altında olan kültür endüstrileri için etkili ve yerinde kamu desteklerine ihtiyaç daha da artmiştir.

2022-2023 sezonunda Devlet Tiyatroları tarafindan 100'ü yerli, 107'si çeviri olmak üzere 207 oyun sahnelemiş olup yerleşik sahnelerindeki ve turnelerindeki faaliyetleri sonucu 4.800 temsil ile 1.316.637 seyirciye ulaşılmıştır. Kamyon Tiyatrosu projesi kapsamında 2023yılında depremzede çocuklar için 61 temsilde 21.078 çocuk izleyici ile buluşulmuştur. Sahne sanatlarının gelişimi için yerli eserlerin nitelik ve nicelik olarak zenginleşmesini sağlamak amacıyla Yerli Telif Eserlerin Desteklenmesi Projesi kapsaminda yedi projeye destek sağlanmıştır. İkisi ulusal, yedisi uluslararası olmak üzere dokuz tiyatro festivali gerçekleştirilmiş, 208 temsil ile 66.529 seyirciye ulaşılmıştır. 2022 yılında özel tiyatrolara yapılan yardımlar 32 milyon TL'ye çıkarılmış ve 441 özel tiyatro desteklenmiştir.
2022-2023 sezonunda Devlet Opera ve Balesi Müdürlüklerince yerleşik sahnelerde 538temsil gerçekleştirilerek 280.813 seyirciye ulaşılmiştır. Eylül 2023 tarihi itibarıyla gerçekleştirilen dört uluslararası opera-bale festivalinde sahlenenen 23 temsili 38.828seyirci izlemiştir. Deprem bölgesinde yaşayan çocuklara yönelik 43 etkinlik gerçekleştirilmiştir.

2021 yılında Beyoğlu Kültür Yolu Festivaliyle başlayan ve şehirlerimizin kent kültürüne,marka değerine ve tanıtımına katkı sağlamayı amaçlayan Kültür Yolu Festivallerine Ankara,Konya, Çanakkale ve Diyarbakır illerinden sonra 2023 yılında Nevşehir, Trabzon, Erzurum,Antalya, Ízmir ve Gaziantep illeri dâhil edilmiştir.

Kültür ekonomisini oluşturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne yönelik yapılmaktadır. Bu bağlamda uluslararası rekabet gücümüzün artırılması ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amacıyla 7163 sayılıKanun çerçevesinde sinema sektörüne destek sağlanmaya devam edilmiştir. 2005 yılından bu yana 670 uzun metraj film projesine 413,5 milyon TL olmak üzere sektöre 884 milyon TL kaynak aktarılmıştır. 2023 yılı içerisinde sağlanan kaynak Ekim ayı itibarıyla 140,5 milyon TL'ye ulaşmıştır. Bununla birlikte, Ekim 2023 itibarıyla, 103'ü yerli, 195'i yabancı olmak üzere 298 yeni film gösterime girmiştir. 7,5 milyonu yerli film izleyicisi olmak üzere 22milyon seyirci sayısına ulaşılmıştır. Yerli filmlerin gişe hasılatı 510,9 milyon TL, toplam gişe hasılatı 1.873 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Son yıllarda nitelikli yapımların ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanmasi, Türk sinemasının bir marka olma yolunda önemli adımlar attığının bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir.

TABLO II: 57- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler 
Vizyona Giren Yerli Film Sayısi: 27
2005: 65
2010: 139
2015: 57
2020: 189
2022: 103

Vizyona Giren Yerli Film Sayısi: 221
2005: 252
2010: 406
2015: 176
2020: 389
2022: 298

Vizyona Giren Yerli Film Sayısi: Vizyona Giren Toplam Film Sayisı Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin)
2005: 11 000(1)
2010: 21 706
2015: 34 700
2020: 13 949
2022: 18 200
2023(2): 7 545

Vizyona Giren Yerli Film Sayısi: Toplam Seyirci Sayısı (Bin)
2005: 27 000(1)
2010: 41 064
2015: 60 739
2020: 17 414
2022: 35 800
2023(2): 22 886

Vizyona Giren Yerli Film Sayısi: Yerli Film Hasilat (Bin TL)
2005: 69 811
2010: 186 997
2015: 684 230
2020: 235 130
2022: 631 941
2023(2): 510 983

Vizyona Giren Yerli Film Sayısi: Toplam Hasılat (Bin TL)
2005: 177 374
2010: 380 202
2015: 316 987
2020: 299 712
2022: 1 350 268
2023(2): 1 873 233

Vizyona Giren Yerli Film Sayısi: Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL)
2005: 8 816
2010: 27 234
2015: 38 723
2020: 68 088
2022: 92 148
2023(2): 140 508
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü
(1 Yaklaşık seyirci sayılarıdır.

(2) 12 Ekim 2023 itibanyla verilmiştir.


5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, bu alanda sponsorluk uygulaması henüz istenen seviyeye ulaşamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, yerel yönetimlerin kültürel faaliyetlerini artırmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi ve devletin destekleyici rolünün artırılması önemli görülmektedir.
Kültür ve sanat alanında kapsamlı ve düzenli araştırmaların yapılması konusu önemini korumaktadır. Kültür istatistiklerinin uluslararası raporlarda yayımlanan biçim ve içerikten farklı olması nedeniyle kıyaslama yapmakta sıkıntılar yaşanmaktadır. Bu konudaki eksikliği gidermek ve politika yapicılara analiz imkânı verecek verileri temin etmek amacıyla, kültür alanına ilişkin toplanan istatistiklerin yöntem ve kapsam itibarıyla gözden geçirilerek güncellenmesine, Kültür İstatistiklerini Geliştirme Projesinin tamamlanmasına ve Kültüre Katılım Araştırmasının yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç
Kültür ve sanat mirasımızın zenginlik ve çeşitliliğinin korunup geliştirilerek gelecek nesillere aktarılmasi, milli kültür ve kadim medeniyetimizin ortak değerleri etrafında toplumsal bütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesi, kültür ve sanat faaliyetlerinin toplum genelinde yayginlaştırılarak kalkınmadaki çok boyutlu etkisinin artırılması temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacak, taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.780)

Politika/Tedbir: Tedbir 780.1. Yurt içi ve yurt dışında taşınmaz kültür varlıklarımızın ihyasına yönelik bakım, onarım ve yenileme faaliyetleri nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Bölge Kalkınma İdareleri, Kalkınma Ajanslari, Kapadokya Alan Başkanlığı, TİKA, Türk Tarih Kurumu, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler, Üniversiteler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt içinde 100, yurt dışında beş vakif eserinin restorasyonu uluslararası standartlara göre tamamlanacaktır. 2. Ulusal Restorasyon Îlke ve Standartları Konferansı düzenlenecektir. 3. Açil müdahale gerektiren dört peribacasının onarımi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 780.2. Tarihi kent dokularına yönelik kentsel tasarımlar yapılacak, tarihi kent bölgeleri bu tasarımlara göre bütüncül anlayışla iyileştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Vakiflar Genel Müdürlüğü, Bölge Kalkınma İdareleri, Kalkınma Ajansları, Yerel Yönetimler, Üniversiteler, Bitlis Eren Üniversitesi, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bitlis ve Tokat kent merkezindeki tarihi eserlerin bütüncül bir anlayışla restore edilerek kente açık hava müzesi hüviyeti kazandırılacaktır. 2. El-Aman Han'ın sanatçı konukevi ve kültür sanat merkezi olarak hizmet vermesi sağlanacaktır. 3. Ahlat kümbetlerinin onarım ve restorasyonları gerçekleştirilecek, Sahil Kalesinde yüzey araştırması yapılacak, tarihi mezarlıktaki arkeolojik kazı çalışmaları artırılacak ve kentin açık hava müzesi haline gelmesi için kültürel mirasın korunması çalışmaları gerçekleştirilecektir. 4. Kuzey Van Gölü havzasındaki kümbet ve mezarlık gibi Selçuklu eserlerini onarım ve koruma faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 5. Beş kentin koruma amaçlı imar planı hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 780.3. Yurt içi ve yurt dışındaki taşınmaz kültür mirasımızın korunmasına yönelik yürütülen tespit ve envanter çalışmalarına devam edilecek ve elde edilen veriler dijital ortama aktarılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Kapadokya Alan Başkanlığı, Dokuz Eylül Üniversitesi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kapadokya Alan Başkanlığı sınırları içindeki taşınmaz kültür varlıkları ile sit alanlarına ilişkin tespit ve tescil işlemleri tamamlanarak envanter çalışmaları dijital ortama aktarılacaktır. 2. Kapadokya Alan Başkanlığı sinırlarında koruma amaçli imar planları hazırlanacaktır. 3. Dokuz Eylül Üniversitesi SUDEMER'de sürdürülebilir bir kurumsal kapasite oluşturulması için insan kaynakları geliştirilecek ve ihtisas kütüphanesi kurulacaktır. 4. TUES ve MUES projeleri kapsamında veri girişleri tamamlanacaktır.

Tedbir 780.4. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye sartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Tedbir 780.6. Kültürümüzün temel unsurlari, tarihimizin önemli şahsiyetleri ve olayları, masal kahramanları ve kültürel zenginlik unsurlarımız tiyatro, sinema, belgesel, dizi ve çizgi filmlerle anlatılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakiflar Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (), RTÜK, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi,
1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda yeniden işlevlendirilmesi sağlanacak ve denetimler artırilacaktir.: 1. Çocuklar için Türk masallarından seçilen metinlerin yeniden yazilmasi, resimlendirilmesi, seslendirilmesi ve yabancı dillere çevrilerek yayımlanmasi, animasyon filmlerinin yaptırılması sağlanacaktır. 2 Türk Masal Külliyatı Projesi kapsamında sisteme bin yeni Türk masalının daha yüklenmesi sağlanacaktır. 3. Türk Devlet ve Düşünce Hayatına Yön Veren Şahsiyetlerin Kısa Yaşam Öyküleri Serisi ve Çevirisi Projesi kapsamında Cezeri Orta Çağın Ünlü Türk Mühendisi ve Fârâbî adlı eserlerin yabancı dillere çevirileri tamamlanacak, iki set halinde yayımlanacaktır.

Tedbir 780.4. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye sartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Tedbir 780.7. Çanakkale şehitlikleri ve savaş alanları ihya edilerek Tarihi Alan açık hava müzesine dönüştürülecek, yurt dışı Türk şehitliklerinin ihya edilmesiyle ilgili gerekli çalışmalar ve düzenlemeler gerçekleştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakiflar Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı, TİKA
1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda yeniden işlevlendirilmesi sağlanacak ve denetimler artırilacaktir.: 1. Ziyaretçi ve risk yönetimi ana planları ile teknik şartnamelerin hazırlanması çalışmaları sürdürülecektir. 2. Yeni tespit edilen şehitliklerin ihyası sağlanacaktır. 3. Namazgâh Tabyasına ilişkin bütüncül tasarım projesi hazırlanacaktır. 4. Mustafa Kemal Yolu Projesi tamamlanarak ziyarete açılacaktır. 5. Yurt dışındaki Türk Şehitliklerinin tespiti ve ihyası konusunda çalişmalar başlatılacaktır. 6. Gelibolu Tarihi Sualtı Parkının dünyanın önde gelen dalış parkurlarından biri olması için çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 780.4. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye sartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Tedbir 780.10. Yazma ve nadir eserler ile bu eserlere ilişkin çalışmalar çeşitli yöntemlerle yayımlanarak okuyuculara sunulacak, ihya ve dijitalleştirme çalışmalarıyla sonraki nesillere aktarımı sağlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakiflar Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yazma Eserler Kurumu, Üniversiteler
1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda yeniden işlevlendirilmesi sağlanacak ve denetimler artırilacaktir.: 1. Yazma eserlerden 30 temel Türk- İslam klasiği tıpkıbasım, transkripsiyon, çeviri gibi yöntemlerle yayınlanacak, bu çalışmaların tematik farklılaşmayla birlikte akademik olarak yeniden üretime katkı sağlamasına dair çalışmalar yürütülecektir. 2. 350 yazma eserin restorasyonu yapılacaktır.

Tedbir 780.4. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye sartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.: Tedbir 780.13. Kültürel mirasın korunmasına yönelik mevzuat ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakiflar Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, Yerel Yönetimler
1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda yeniden işlevlendirilmesi sağlanacak ve denetimler artırilacaktir.: 1. Kültür ve tabiat varlıklarını koruma mevzuatı ihtiyaçlar doğrultusunda güncellenecektir.

Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781): Tedbir 781.1. Kültür yapilarının sosyal hayatın bir parçası olarak ev ve işten sonra üçüncü mekân olarak benimsenmesi için ulaşılabilir, yaygın ve cazip yapılar tasarlanacaktır.

Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781): Kentsel tasarımların, imar planlarının, toplu konut ve kamu binalarının peyzaja, şehrin dokusuna, estetiğine ve kimliğine katkı sağlamasına özen gösterilecek ve kentsel dönüşüm uygulamalarının kültürel kimliğe ve yapıya uygunluğu gözetilecektir. (Kalkınma Planı p.782)

Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781): Tedbir 782.1. Yerel yönetimler ve ilgili kamu kurumlarının, şehre kimlik katan önemli mekânlara ilişkin markalaştırma uygulamaları teşvik edilip yaygınlaştırılacaktır.

Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781): Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.783)

Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781): Tedbir 783.1. Kültür ve sanatın bir yaşam alışkanlığı olarak gelişmesi için erken yaşlardan itibaren kültür ve sanat eğitimi verilecektir.

Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781): Tedbir 783.3. Gezici kütüphane ve gezici tiyatro sayısı artırılacaktır.

Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.781): Tedbir 783.4. Kültür ve sanat hizmetlerinin sunumunda mahalli idareler, özel sektör ve sivil toplumun rolü güçlendirilecektir.



Tedbir 785.2. Türkçenin hayatın her alanında doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere her türlü araç etkin bir şekilde kullanılacaktır.: Tedbir 785.3. Mevzuat, resmi yazişma ve raporlar başta olmak üzere kamu kurum ve kuruluşlarının yazıli, görsel ve işitsel tüm yayınlarında ve yükseköğretim kuruluşlarının başta yüksek lisans ve doktora tezleri olmak üzere Türk dilinde hazırlanan tüm akademik yayınlarda Türkçe'nin doğru ve yerinde kullanımı sağlanacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, RTÜK, Üniversiteler: YÖK (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, RTÜK, TDK, Üniversiteler
1. Türkçenin doğru ve güzel kullaniminın artirılmasına ve öğrencilerin söz dağarcığının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Türk dilinin doğru ve yerinde kullanılması için enstitüler düzeyinde tüm akademik yayınlara yönelik yazılıma dayalı dil denetim araçları geliştirilerek uygulamaya konulacaktır.

Tedbir 785.2. Türkçenin hayatın her alanında doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere her türlü araç etkin bir şekilde kullanılacaktır.: Tedbir 785.4. Türk dilinin zenginliğinin kayıt altına alınması için etimolojik sözlük tamamlanacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, RTÜK, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), TDK, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
1. Türkçenin doğru ve güzel kullaniminın artirılmasına ve öğrencilerin söz dağarcığının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Türkiye Türkçesi Köken Bilgi Sözlüğü çalışmasına belirlenen program dâhilinde devam edilecektir. . Türkiye Türkçesi Ağız Atlası Projesi tamamlanacaktır.

Tedbir 785.2. Türkçenin hayatın her alanında doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere her türlü araç etkin bir şekilde kullanılacaktır.: Tedbir 785.5. Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımı faaliyetleri geliştirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, RTÜK, Üniversiteler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü
1. Türkçenin doğru ve güzel kullaniminın artirılmasına ve öğrencilerin söz dağarcığının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Tercihim Türkçe Projesinin uygulandığı ülkelerin ve okulların sayısı artırılacaktır. 2. Türkçenin dijital platformlarda öğretilmesi için Türkçe Öğretim Portalı geliştirilecek, çevrimiçi Türkçe kursları düzenlenecektir. 3. Yabancılara Türkçe öğretimi alanında yetişmiş insan kaynağını geliştirmek üzere eğitimci eğitimleri düzenlenecek ve yeni araç-gereç geliştirme çalışmaları yürütülecektir. 4. Çocuklar için Türk Masallarından Seçmeler 1-2-3 serilerinde yer alan ve yabancı dillere çevirileri tamamlanan 25 masal yayımlanacaktır. 5. Çocuklar için Türk Masallarından Seçmeler 3 serisinde yer alan 10 masalın yabancı dillere çeviri çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 785.2. Türkçenin hayatın her alanında doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere her türlü araç etkin bir şekilde kullanılacaktır.: Kültürel alana ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.786)

Tedbir 785.2. Türkçenin hayatın her alanında doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere her türlü araç etkin bir şekilde kullanılacaktır.: Tedbir 786.1. Kültür istatistikleri uluslararası standartlara uygun bir şekilde geliştirilecek ve tek bir veri tabaninda toplanarak kullanıcıların faydasına sunulacaktir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, RTÜK, Üniversiteler: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK
1. Türkçenin doğru ve güzel kullaniminın artirılmasına ve öğrencilerin söz dağarcığının geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1 Mevcut kültür istatistikleri uluslararası standartlar kapsaminda analiz edilerek uyuşmazlık ve eksiklikler giderilecek, çeşitlendirilecek ve kültür uydu hesabı oluşturulacaktır.

Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecek, fikri mülkiyet hak sahipliği korunacaktır. (Kalkınma Planı p.787): Tedbir 787.4. Kültür endüstrilerine sağlanan destekler çeşitlendirilecek, eğitim, belgelendirme ve Ar- Ge faaliyetlerine öncelik verilecek, destek kararlarında emsal değerlendirmesi esas alınacaktır.

Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecek, fikri mülkiyet hak sahipliği korunacaktır. (Kalkınma Planı p.787): Nitelikli din hizmetleri ile toplumun birlik, beraberlik, barış ve huzur içinde manevi bütünlüğüne katkı sağlanacak, yaygın din eğitimi toplumun tüm kesimlerine ulaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.789)

Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecek, fikri mülkiyet hak sahipliği korunacaktır. (Kalkınma Planı p.787): Tedbir 789.1. İlk ve ortaöğretim kurumlarındaki din kültürü ve ahlak öğretiminin niteliği artırılacaktır.

Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecek, fikri mülkiyet hak sahipliği korunacaktır. (Kalkınma Planı p.787): Tedbir 789.4. Ailenin korunmasına yönelik manevi destek programları ve eğitimleri artırılacaktır.

Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecek, fikri mülkiyet hak sahipliği korunacaktır. (Kalkınma Planı p.787): Kültürümüz yurt dışında tanıtılacak, kamu ve STK'larca yürütülen kültürel diplomasi faaliyetleri geliştirilerek eşgüdüm artırılacak ve uluslararası ilişkilerde kültürün yapıcı rolünden istifade edilecektir. (Kalkınma Plani p.790)

Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecek, fikri mülkiyet hak sahipliği korunacaktır. (Kalkınma Planı p.787): Tedbir 790.1. Yurt dışında kültürel diplomasi alaninda faaliyet gösteren kuruluşların idari ve hizmet sunum kapasiteleri geliştirilecektir.

Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecek, fikri mülkiyet hak sahipliği korunacaktır. (Kalkınma Planı p.787): Tedbir 790.3. Kültür alanında ülkemiz dış politikası doğrultusunda çeşitli ülkelerin hükümetleriyle ikili anlaşmalar ve eylem planları hazırlanacak, kültür yılları ve kültür günleri düzenlenecektir.

Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecek, fikri mülkiyet hak sahipliği korunacaktır. (Kalkınma Planı p.787): Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerin meydana getirdiği tahribatın giderilmesi çalışmalarında yerleşik kültürü yaşatan nüfusun ikametlerine dönmesinin sağlanması, tarihi ve kültürel dokunun bütüncül olarak ihya edilmesi ve tarihi dokunun bulunduğu eski kent bölgeleriyle yeni kent yerleşimleri arasındaki ilişkinin güçlendirilerek devam ettirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.792)


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Onarım ve Restorasyonu Yapılan Taşınmaz Kültür Varlığı Sayısı (Kümülatif)(3)
Birim: Adet
2022: 210
2023(1): 444
2024(2): 700

Performans Göstergeleri: Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanterine Kayıtlı Unsur Sayısı
Birim: Adet
2022: 326
2023(1): 340
2024(2): 360

Performans Göstergeleri: Kültürel ve Doğal Miras Devlet Harcaması (SAGP) (Dolar/Kişi Başına)
Birim: Dolar
2022: 29(4)
2023(1): 35
2024(2): 40
(2) Program 

(3) Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesindeki taşınmaz kültür varlıklan ile Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesindeki vakıf 
kültür varlıklarını kapsamaktadır.

(4) 2021 yılıi verisidir.


2.3.12. Spor 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'de spora ilgi artan şekilde devam etmektedir ve bu doğrultuda sporcu, spor kulübü ve antrenör sayılarındaki artış eğilimi sürmektedir. Eylül 2023 itibarıyla toplam spor tesisi sayısı 4.389'a ulaşırken sporcu sayısı 14.796.183, faal spor kulübü sayısı 21.817 ve antrenör sayısi 306.030 olarak gerçekleşmiştir. 2023 yıli sonuna kadar 21 spor tesisi yapimının tamamlanması beklenmektedir.

2032 Avrupa Futbol Şampiyonasina (EURO 2032) yönelik yatirımların yani sira geleneksel sporlara yönelik tesislerin faaliyete alınmasına ve elit sporcuların yetiştirilmesi için Sporcu Eğitim Merkezleri ile Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri yatırımlarına devam edilmektedir.

Engellilerin spora katılımını artırmak amacıyla hayata geçirilen özel projeler kapsamında engelli otobüslerinin temini ve engelli sporcularla çalışabilmek için antrenörlerin formasyon eğitimi çalışmaları sürdürülmektedir.

Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan protokol kapsamında 8-10 yaş grubu çocukların spora yönlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen Sportif Yetenek Taraması Projesiyle nitelikli sporcuların erken yaşta spora kazandırılmasına devam edilecektir.


Her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere düzenli katılmasına, spor eğitiminin iyileştirilmesine, spor turizminde ülkemizin marka olmasına yönelik faaliyetlere ve spor hekimi ihtiyacının giderilmesi çalişmalarına devam edilmektedir.
b) Amaç
Spor kabiliyeti olanların erken yaşta yetenek havuzuna dâhil edilmesi, spor profesyonellerinin niteliğinin artırılmasi, sporun her dalında küresel ölçüde rekabet edebilen bir seviyeye ulaşılarak uluslararası organizasyonlarda başari elde edilmesi ve herkes için spor anlayışıyla sporun toplum geneline yaygınlaşan bir yaşam biçimine dönüştürülmesi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere düzenli katılımları teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.795)

Politika/Tedbir: Tedbir 795.1. Spor imkânları yerel düzeyde geliştirilerek erken yaşlardan itibaren spor eğitimi verilecek, her yaştan vatandaşın sportif faaliyetlere düzenli katılımı teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. GSB Spor Okulları ve GSB Engelsiz Spor Okulları faaliyetleri, yil boyunca tüm spor dallarinda sürdürülecektir. 2. 28 spor dalında Anadolu Yıldızlar Ligi projesi gerçekleştirilecektir. 3. Yüzme Bilmeyen Kalmasın Projesi ile ücretsiz temel yüzme eğitimi verilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 795.2. Yerel yönetimler başta olmak üzere tüm paydaşlarla işbirliği yapılarak vatandaşların spora olan ilgisi artırılacak, sağlık için spor ve rekreasyon temal projeler ile kampanyalar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sokaklar Bizim, Evinin Sultanlari, Koşabiliyorken Koş ve Diyanet Yaz Kur'an Kursuna Kayıtlı Çocuklara Yönelik Spor Programı ve Yüzme Bilmeyen Kalmasın projeleri ile vatandaşın spora olan ilgisinin artırılması sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 795.3. Başta engelliler olmak üzere özel politika gerektiren vatandaşların spora erişimi kolaylaştırılacak, sportif faaliyetlere katılımları teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Spor Federasyonları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mutlu Çarşamba Projesi ve Sevgi Evlerinde Kalan Çocuklara Yönelik Spor Etkinlikleri yıl boyunca gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 795.4. Antrenörlerin nicelik ve niteliklerini artirmak amacıyla kurs ve seminerler düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Fedarasyonlari, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Antrenörlerin gelişimine katkı sağlamak ve çalışmalarına bilimin ışığı altında rehberlik etmek amacıyla eğitim gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: İlkokul çağındaki öğrencilerin spor dallarını tanımaları ve yaşam boyu aktif olarak düzenli spor yapmaları spor kulüpleriyle işbirliği içerisinde sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.796)

Politika/Tedbir: Tedbir 796.1. İlkokul, ortaokul ve lise kademelerindeki öğrencilerin, belirli dallarda ve oyun türlerinde spor yapmaları ve yarışmalara katılmaları teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 86 spor dalinda ve oyun türlerinde Okul Spor Faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Tedbir 796.3. Okul ve mahalle spor kulüplerinin dijital ortama entegrasyonuyla izlenmesi ve değerlendirilmesi kolaylaştırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari, Yerel Yönetimler
1. 4. sınıf öğrencilerine 26 branşta spor dali eğitimi verilecektir.: 1. Okul ve mahalle spor kulüplerinin sayılarınin artirılmasi ve kapasitelerinin geliştirilmesi amacıyla çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Sporcu sağlığı merkezleri, hizmet kalitesi ve çeşitliliği artırılarak yaygınlaştırılacak, spor hekimi ihtiyacının giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.797)

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Tedbir 797.1. Olimpik, paralimpik sporcular ile milli takım ve Türkiye Olimpiyat Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularına sağlık ve performans desteği veren sporcu sağlığı merkezleri ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari
1. 4. sınıf öğrencilerine 26 branşta spor dali eğitimi verilecektir.: 1. Sporcu Sağlık ve Araştırma Merkezlerinin ihtiyaç duyulan bölgelerde yaygınlaştırılması ve mevcut kapasitenin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Tedbir 797.2. Sporcu sağlığında uzmanlaşmış sağlık çalışanlarının yetiştirilmesi için ilgili birim, kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı
1. 4. sınıf öğrencilerine 26 branşta spor dali eğitimi verilecektir.: 1. İlgili sağlık personelinin yetiştirilmesi hususunda başta üniversiteler olmak üzere kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılacaktır.

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Profesyonel sporcuların uluslararası alanda başarılarının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.798)

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Tedbir 798.1. Uluslararası organizasyonlardaki sportif performansları ve istatistiki bilgileri içeren veri altyapısı oluşturulacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari
1. 4. sınıf öğrencilerine 26 branşta spor dali eğitimi verilecektir.: 1. Federasyon Başkanlıklarının kullanıminda olan veri altyapısının mevcut veri altyapısi ile eşgüdümü sağlanacaktır.

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Tedbir 798.2. Geleneksel ve olimpik spor dalları başta olmak üzere tüm spor dallarının gelişimi ve yeni spor dallarındaki oluşumlar izlenerek tanitımlarınin yapilması sağlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari
1. 4. sınıf öğrencilerine 26 branşta spor dali eğitimi verilecektir.: 1. Yeni spor dallarının gelişimi için federasyon yapilanmaları desteklenecek, medya, sosyal medya ve diğer alanlarda tanıtımları yapılacaktır.

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Tedbir 798.3. Milli sporcularin ortaöğretim ve yükseköğretim kademelerine geçişlerini kolaylaştırıcı düzenlemeler yapılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı
1. 4. sınıf öğrencilerine 26 branşta spor dali eğitimi verilecektir.: 1. Milli sporcuların ortaöğretim ve yükseköğretim kademelerine geçişlerini kolaylaştırmak amacıyla Milli Sporcu Bursu çalışmalarına devam edilecektir.

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Tedbir 798.4. Sporun geliştirilmesi ve spor altyapısının güçlendirilmesi amacıyla başarılı olan sporcuların bağlı oldukları federasyonlar ile amatör spor kulüpleri desteklenecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari
1. 4. sınıf öğrencilerine 26 branşta spor dali eğitimi verilecektir.: 1. Spor Toto Teşkilat Başkanlığı kaynakları aracılığıyla spor federasyonları ile amatör spor kulüplerine ayni ve nakdi yardım yapılacaktır.

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Tedbir 798.5. Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanununun uygulanmasina yönelik mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari
1. 4. sınıf öğrencilerine 26 branşta spor dali eğitimi verilecektir.: 1. Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanununun uygulanmasına yönelik mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 796.2. Örgün eğitimde beden eğitimi ve spor dersinin niteliği artırılacaktır.: Tedbir 798.6. Olimpik ve paralimpik havuzda bulunan sporculara destek sağlanarak olimpiyat ve paralimpik oyunlarda başarılı olmaları sağlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Federasyonlari
1. 4. sınıf öğrencilerine 26 branşta spor dali eğitimi verilecektir.: 1. Türkiye Olimpik Hazırlık Merkezleri ve Sporcu Eğitim Merkezlerinde yer alan sporcular desteklenecektir.

Spor yapma kültürünü geliştirmek ve sporu geniş kitlelere yaymak amacıyla spora başlama yaşında bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarına yönlendirilecek ve üst düzey sporcu olarak yetiştirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.799): Tedbir 799.1. Spora özel yeteneği olduğu tespit edilen öğrencilerin Sporcu Eğitimi ve Gelişimi Programı kapsamında spora başlamaları sağlanacaktır.

Spor yapma kültürünü geliştirmek ve sporu geniş kitlelere yaymak amacıyla spora başlama yaşında bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarına yönlendirilecek ve üst düzey sporcu olarak yetiştirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.799): Tedbir 799.2. Sportif Yetenek Taraması Programi kapsamında spor karnesi almaya hak kazanan öğrencilerin ilgili spor dallarına yönlendirilmesi sağlanacaktır.

Spor yapma kültürünü geliştirmek ve sporu geniş kitlelere yaymak amacıyla spora başlama yaşında bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarına yönlendirilecek ve üst düzey sporcu olarak yetiştirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.799): Tedbir 799.3. Türkiye Sportif Yetenek Taraması Programi kapsamında yer alan engelli öğrencilerin sportif faaliyetlere katılımı teşvik edilerek sosyalleşmelerine ve rehabilitasyon süreçlerine katkı sağlanacak ve paralimpik sporcu olabilecek bireylerin gelişimi desteklenecektir.

Spor yapma kültürünü geliştirmek ve sporu geniş kitlelere yaymak amacıyla spora başlama yaşında bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarına yönlendirilecek ve üst düzey sporcu olarak yetiştirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.799): Türkiye'nin dünya spor turizm pazarından alacağı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.800) Tedbir 800.1. Dünyadaki spor Gençlik ve Spor Bakanlığı 1. Spor turizmi stratejisi belgesi turizmi talebinin yoğun olduğu (S), Kültür ve Turizm hazırlanacaktır. ülkelerde spor turizmine yönelik Bakanlığı, Spor 2. Türkiye Spor Diplomasisi yeni pazarlama stratejileri Federasyonları Stratejisinin desteklenmesi ve geliştirilerek tanıtım ve reklam güçlendirilmesi amacıyla faaliyetler faaliyetleri yürütülecektir. yürütülecektir. 3. Spor turizmine yönelik dijital ve mobil uygulamalar geliştirilecektir.

Spor yapma kültürünü geliştirmek ve sporu geniş kitlelere yaymak amacıyla spora başlama yaşında bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarına yönlendirilecek ve üst düzey sporcu olarak yetiştirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.799): Tedbir 800.2. Katma değeri yüksek olan uluslararası spor organizasyonlarına ev sahipliği yapılarak ülkemiz dünyada bir spor turizmi markası haline getirilecektir.

Spor yapma kültürünü geliştirmek ve sporu geniş kitlelere yaymak amacıyla spora başlama yaşında bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarına yönlendirilecek ve üst düzey sporcu olarak yetiştirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.799): Tedbir 800.3. Bölgelerin kendine özgü spor turizm potansiyeli dikkate alınarak spor turizminde marka şehirler belirlenecek, tanıtim faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Spor yapma kültürünü geliştirmek ve sporu geniş kitlelere yaymak amacıyla spora başlama yaşında bulunan yetenekli çocuklar tespit edilerek ilgili spor dallarına yönlendirilecek ve üst düzey sporcu olarak yetiştirilmeleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.799): Tedbir 800.4. Tanitim ve pazarlama faaliyetlerinin etkin bir şekilde yürütülmesine yönelik kamu ve özel sektör paydaşlarıyla işbirliği yapılacak ve stratejiler geliştirilecektir.

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Gençlik ve spor yatırımlarında dış finansman kaynaklı uluslararası proje desteklerinin kullanılması ve yeni dış finansman kaynaklarının ülkemize kazandırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.801)

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Tedbir 801.1. Başta özel politika gerektiren gençler olmak üzere gençlerin sosyal uyumunu güçlendirmek amacıyla gençlik kampi, gençlik merkezi, yurt ve spor tesislerinin mevcut yapılarının güçlendirilmesi ve sayılarının artirılması ile daha fazla uluslararası fon sağlanmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Fedarasyonlari
1. Spor turizmi envanteri oluşturulacaktır.: 1. Savunmasız Gençlerin Daha İyi ve Kapsayıcı Gençlik ve Spor Altyapısı ile Güçlendirilmesi Projesi ile yoğun göç alan 12 ilimizde çeşitli branşlarda 22 spor tesisi (spor salonu, futbol sahasi, tenis kortu) ve gençlik merkezleri inşa edilecektir.

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Uluslararası spor diplomasisinden bir kamu diplomasi aracı ve yumuşak güç unsuru olarak yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.802)

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Tedbir 802.1. İyi uygulama örnekleri ve stratejileri yakından takip edilerek ülkemize özgü bir spor diplomasisi stratejisi hazırlanacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Fedarasyonlari
1. Spor turizmi envanteri oluşturulacaktır.: 1. İlgili kurum/kuruluşlarla işbirliği içerisinde, Türkiye'nin insan odaklı dış politika stratejisine hizmet edecek ve daha geniş bir coğrafyayla iletişimini güçledirecek bir spor diplomasisi stratejisi hazırlanacaktır.

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Tedbir 802.2. Sporla ilgili uluslararası kuruluşların karar organlarında ülkemizin temsil gücü artırılmasına yönelik çabalar artırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Fedarasyonlari
1. Spor turizmi envanteri oluşturulacaktır.: 1. Başta Uluslararası Olimpiyat Komitesi olmak üzere, uluslararası spor federasyonlarının yönetim ve karar organlarında ülkemizin temsiliyetinin artirılmasi için lobi ve iletişim çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 800.5. Spor turizmi ihracatına yönelik farkındalık artırılacak, ülkemizin spor turizmi ihracatinın artırılmasına yönelik bölgesel çalışmalar yürütülecek ve bu alandaki istatistiki veri temini sağlanacaktır.: Tedbir 802.3. Olimpiyatlar başta olmak üzere uluslararası spor müsabakalarında başarılı olan sporcularimız marka elçisi olarak görevlendirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Spor Federasyonları: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Spor Fedarasyonlari
1. Spor turizmi envanteri oluşturulacaktır.: 1.Ülkemizin algısına ve imajına olumlu katki yapabilecek sporcular aracılığıyla tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İlkokullarda Spor Dalı Eğitimine Katılan Öğrenci Sayısı
Birim: Bin Kişi
2022: 281
2023 (1): 326
2024 (2): 500

Performans Göstergeleri: Okul Sporlarına Katılan Toplam Öğrenci Sayısı
Birim: Bin Kişi
2022: 1 958
2023 (1): 2 300
2024 (2): 2 750

Performans Göstergeleri: Ulusal Spor Projelerinden Faydalanan Katılımci Sayısı
Birim: Bin Kişi
2022: 600
2023 (1): 620
2024 (2): 650

Performans Göstergeleri: GSB Spor Okulları ve GSB Engelsiz Spor Okulları Katılımcı Sayısı
Birim: Bin Kişi
2022: 4 205
2023 (1): 4 400
2024 (2): 4 600

Performans Göstergeleri: Sportif Yetenek Taramasi Programi Kapsamında Test ve Ölçümleri Yapılan Öğrenci Sayısı (3)
Birim: Bin Kişi
2022: 1 459,0
2023 (1): 733,4
2024 (2): 900

Performans Göstergeleri: Sportif Yetenek Taraması Programi Kapsamında Spora Özel Yeteneği Olduğu Saptanan ve Spora Başlatılan Öğrenci Sayısı
Birim: Bin Kişi
2022: 95,9
2023 (1): 83,9
2024 (2): 100

Performans Göstergeleri: Sportif Yetenek Taramasi Programi Kapsaminda Spor Dallarına Yönlendirilen Öğrenci Sayısı (3)
Birim: Bin Kişi
2022: -
2023 (1): 36,8
2024 (2): 20

Performans Göstergeleri: Engellilere Hizmet Veren Spor Kulübü Sayısi
Birim: Adet
2022: 3 207
2023 (1): 2 278
2024 (2): 2 700

Performans Göstergeleri: Engelli Sporcu Sayısı
Birim: Kişi
2022: 48 265
2023 (1): 49 262
2024 (2): 50 500

Performans Göstergeleri: Uluslararası Müsabakalarda Kazanılan Madalya Sayısı
Birim: Adet
2022: 6 492
2023 (1): 5 776
2024 (2): 7 000

Performans Göstergeleri: Lisansli Sporcu Sayısı
Birim: Bin Kişi
2022: 13 313
2023 (1): 14 796
2024 (2): 16 000
Kaynak: Gençlik ve Spor Bakanlığı
(1) Gerçekleşme tahmini, (2) Program, (3) Sportif Yetenek Taraması Programı sadece ilkokul 3. sinif öğrencilerine uygulanırken, Covid-19 küresel salgını nedeniyle 2020 ve 2021 yıllarında uygulanamadığı için 2022 yılında hiçbir öğrenci spor dallarına yönlendirilememiştir. Program 2023 yılında istisnai olarak 3, 4 ve 5. sınıf öğrencilerine uygulanmıştır.

2.3.13. Nüfus ve Yaşlanma 
a) Mevcut Durum 
Bir ülkenin sahip olduğu nüfus yapısı, o ülkenin sosyoekonomik gelişmesinde önemli olup toplumda uygulamaya konulacak kalkınma politikalarının oluşturulmasında belirleyici bir faktördür.

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verilerine göre Türkiye nüfusu 2022 yılı sonunda 85.279.553'e ulaşmıştır. Erkek nüfus 42 milyon 704 bin 112 kişi olurken, kadın nüfus 42milyon 575 bin 441 kişi oldu. Diğer bir ifadeyle toplam nüfusun yüzde 50,1'ini erkekler,yüzde 49,9'unu ise kadınlar oluşturmuştur. 2014 yılında 2,14 olan toplam doğurganlık hizi,devam eden yıllarda düşmeye başlayarak nüfusun yenilenme düzeyi olan 2,10'un altında kalmış, 2021 yılında 1,70'ya, 2022 yılında ise 1,62'ye gerilemiştir. Yıllık nüfus artış hızı 2021yılında binde 12,7 iken, 2022 yılında binde 7,1 olarak gerçekleşmiştir.
Türkiye'de 2021 yılında yüzde 93,2 olan il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların orani,2022 yılında yüzde 93,4 olmuştur. Diğer yandan belde ve köylerde yaşayanların oranı yüzde 6,8'den yüzde 6,6'ya düşmüştür. Türkiye'nin en fazla nüfusa sahip İstanbul'un nüfusu, bir önceki yıla göre 67 bin 51 kişi artarak 15 milyon 907 bin 951 kişi olarak gerçekleşmiştir.

Bayburt, 84 bin 241 kişi ile en az nüfusa sahip olan il oldu. Bayburt'u, 84 bin 366 kişi ile Tunceli, 92 bin 481 kişi ile Ardahan, 144 bin 544 kişi ile Gümüşhane ve 147 bin 919 kişi ile Kilis takip etmiştir.

Ortanca yaş, yeni doğan bebekten en yaşlıya kadar nüfusu oluşturan kişilerin yaşlarıküçükten büyüğe doğru sıralandığında ortada kalan kişinin yaşıdır. Ortanca yaş aynızamanda nüfusun yaş yapısının yorumlanmasında kullanılan önemli göstergelerden biridir.Türkiye'de 2021 yılında 33,1 olan ortanca yaş, 2022 yılında 33,5'e yükselmiştir. Cinsiyete göre incelendiğinde, ortanca yaşin erkeklerde 32,4'ten 32,8'e, kadınlarda ise 33,8'den 34,2'ye yükseldiği görülmüştür.

Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapısının korunması amacıyla Onuncu Kalkınma Planından itibaren doğurganliğı artırmayı hedefleyen nüfus politikaları benimsenmiş, aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu politikaların etkinliğinin artırılması için yapılan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki değerlendirmesi yapılarak ilave tedbirlerin hayata geçirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.
TABLO II: 58- Demografik Göstergeler 
Gösterge: Toplam Doğurganlık Hızi (Kadın Başina)
2020: 1,76
2021: 1,70
2022: 1,62

Gösterge: Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi (Yil) (1)
2020: 78,6
2021: 78,6
2022: 77,5

Gösterge: Erkek
2020: 75,9
2021: 75,6
2022: 74,8

Gösterge: Kadın
2020: 81,3
2021: 81,2
2022: 80,3

Gösterge: Nüfus Artış Hızı (Binde)
2020: 5,5
2021: 12,7
2022: 7,1

Gösterge: Nüfus (Bin)
2020: 83 614
2021: 84 680
2022: 85 279

Gösterge: 0-14 Yaş
2020: 19 068
2021: 22 738
2022: 18 735

Gösterge: 15-64 Yaş
2020: 56 593
2021: 54 459
2022: 58 092

Gösterge: 65+ Yas
2020: 7 953
2021: 8 245
2022: 8 452
Kaynak: TÜİK Nüfus Projeksiyonları ve ADNKS verileridir.
(1) Doğuşta beklenen yaşam süresi 2022 yılı verileri Hayat Tabloları 2020-2022'den alınmıştır.
Demografik dönüşüm sürecinde olan Türkiye'de, doğurganlık ve ölüm hızlarındaki azalma ile birlikte sağlık alanında kaydedilen gelişmeler, yaşam standardının, refah düzeyinin ve doğuşta beklenen yaşam süresinin artması sonucu nüfusun yaş yapısı değişmişve yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı artmıştır. 2022 yılı itibarıyla yaşlı nüfus (65+yaş) yaklaşık 8,4 milyon kişi olup, yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payı yüzde 9,9'a ulaşmıştır. Nüfus projeksiyonlarına göre yaşlı nüfus oranının 2030 yılında yüzde 12,9, 2040yılında yüzde 16,3, 2060 yılında yüzde 22,6 ve 2080 yılında yüzde 25,6 olacağıöngörülmektedir. 2022 yılında yüzde 68,1 olan çalışma çağı nüfusunun (15-64 yaş) toplam nüfus içindeki payının ise 2060 yılında yüzde 60'a gerileyeceği tahmin edilmektedir. Bunun yansıra 2017 yılında yaşlı nüfusun yüzde 61,6'sının 65-74 yaş grubunda, yüzde 29,7'sinin 75-84 yaş grubunda ve yüzde 8,6'sının 85 ve daha yukarı yaş grubunda yer aldığıgörülürken, 2022 yılında yüzde 64,5'inin 65-74 yaş grubunda, yüzde 27,7'sinin 75-84 yaşgrubunda ve yüzde 7,9'unun 85 ve daha yukarı yaş grubunda yer aldığı görülmüştür. Bu değişim sonucunda özellikle uzun süreli bakım hizmetine duyulan ihtiyaç hızla artmaktadır.Demografik yapıdaki bu değişimlerin işgücü piyasaları, sosyal güvenlik sistemleri, kamu 

maliyesi, kamu hizmetleri ve finansmanı üzerinde daha fazla yük oluşturmasi beklenmektedir.

Yaşlanan nüfusa yönelik sağlık, bakım ve sosyal güvenlik alanlarında etkin politikaların hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapının güçlendirilmesine, yaşlılık alanında araştırmaların ve veri kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
b) Amaç
Doğurganlığın nüfusun yenilenme seviyesinin üzerinde tutulmasi, aile kurumunun güçlendirilmesi, yükselen ortalama evlenme yaşının evliliklerin özendirilerek daha gençyaşlara düşürülmesi ve ikiden fazla çocuk sahibi olmanın desteklenmesi suretiyle sağlıklı ve dinamik nüfus yapısının korunması, yaşlanan nüfusun bedensel ve ruhsal sağlık düzeyinin ve yaşam kalitelisinin yükseltilmesi, işlevselliğinin artırılarak aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürmeleri, ekonomik ve sosyal hayata katılımının sağlanması, kaliteli bakım ve sağlik hizmetlerinden yararlanabilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Demografik fırsat penceresinin sunmuş olduğu avantajlardan azami düzeyde faydalanılacaktır. (Kalkınma Planı p.804)

Politika/Tedbir: Tedbir 804.1. Genç nüfusun eğitim, iş ve üretim yaşamına katılımını artıracak çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 2024-2028 dönemi için hazırlanacak olan yeni Ulusal İstihdam Strateji Belgesi ve Eylem Planında genç nüfusun eğitim, iş ve üretim yaşamina katılimıni artirmak adina politika, hedef ve tedbirlere yer verilecek, belirlenen sorumlu kurumlarla işbirliği ve koordinasyon sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 804.3. Özel sektörün çalışanları için sunduğu kreş ve gündüz bakım evleri konusundaki mevzuat ve devlet yardımları geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Özel sektörün çalışanlar için sunduğu kreş ve gündüz bakımevleri konusundaki teşviklerin tanıtımı yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Aktif ve sağlıklı yaşlanma için yaşlılara sunulan sağlık ve bakım hizmetlerinin etkinliğinin ve kalitesinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.805)

Politika/Tedbir: Tedbir 805.6. Gündüzlü bakım ve uzun süreli bakım hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Yaşlı bireylere yönelik gündüzlü bakım ve aktif yaşam merkezleri hizmete alınacaktır. 2.Yaşlı bireylere yönelik yatılı bakım kuruluşları bakım hizmetleri kalite standartlarına göre iyileştirme programına alinacaktır. 3. Alzheimer alanında ihtisaslaşmış yatılı tesis sayısı artırılacaktır.

Yaşlı dostu, erişilebilir ve güvenli konutların/kentlerin tasarlanması ve olusturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.806): Tedbir 806.1. Yaşlı dostu ve erişilebilir konut tanımına ilişkin standartlar belirlenecek ve konut tasarimları bu standartlara uygun yapılacaktır.

Yaşlı dostu, erişilebilir ve güvenli konutların/kentlerin tasarlanması ve olusturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.806): Yaşlılara yönelik eğitim ve yaşam boyu öğrenme olanakları geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.809)

Yaşlı dostu, erişilebilir ve güvenli konutların/kentlerin tasarlanması ve olusturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.806): Tedbir 809.2. İleri yaştaki bireylerin hayat boyu öğrenme yaklaşımıyla aktif yaşlanmalarını desteklemeye yönelik üçüncü yaş üniversite programları artırılacaktır.

Yaşlı dostu, erişilebilir ve güvenli konutların/kentlerin tasarlanması ve olusturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.806): Yaşlı haklarının korunması, geliştirilmesi ve yaşlı ayrımcılığının önlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı 812)

Yaşlı dostu, erişilebilir ve güvenli konutların/kentlerin tasarlanması ve olusturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.806): Tedbir 812.1. Yaşlanan nüfusa yönelik hizmet ve politikalar veriye dayalı olarak geliştirilecektir.

Yaşlı dostu, erişilebilir ve güvenli konutların/kentlerin tasarlanması ve olusturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.806): Afet ve acil durumlarda yaşlıların korunmasına yönelik tedbirler alınacaktır. Kalkınma Planı p.813)

Yaşlı dostu, erişilebilir ve güvenli konutların/kentlerin tasarlanması ve olusturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.806): Tedbir 813.1. Afet ve acil durumlarda yaşlıların korunmasına yönelik tedbirler alınacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam Doğurganlık Hızı (Kadın Başına Çocuk Sayısı
Birim: Adet
2022: 1,62
2023(1): 1,7
2024(2): 1,8

Performans Göstergeleri: 65 Yaşındakilerin Hayatta Kalma Beklentisi
Birim: Yil
2022: 17,1
2023(1): 17,5
2024(2): 17,7

Performans Göstergeleri: Kadın
Birim: Yil
2022: 18,8
2023(1): 19,2
2024(2): 19,5

Performans Göstergeleri: Erkek
Birim: Yil
2022: 15,3
2023(1): 15,7
2024(2): 15,9

Performans Göstergeleri: 65 Yaş ve Üstü Nüfusun İşgücüne Katılma Oranı
Birim: Yüzde
2022: 12,1
2023(1): 12,3
2024(2): 12,4
Kaynak: 2022 yılı verileri TÜİK'e aittir.
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 



2.3.14. Uluslararasi Göç
a) Mevcut Durum 
Göç hareketleri tarih boyunca gerek göçe kaynaklık eden, gerekse varış ülkelerini etkilediğinden önemli siyasal, sosyal ve ekonomik konulardan biri haline gelmiştir. Türkiye,bulunduğu coğrafi konumu ve sosyoekonomik gelişmişlik düzeyi nedeniyle yoğun gög olaylarıyla karşı karşıya kalmaktadır.

Ülkemiz 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaşla zorla yerinden edilmiş bir göçmen akınıyla karşılaşmış ve insani yardım refleksiyle hareket ederek 2015 yılından bu yana dünyada en fazla sığınmacı kabul eden ülke konumuna gelmiştir. Göçmen krizinin başlangıcından itibaren ihtiyaç duyulan idari ve hukuki düzenlemeler yapılmış, geçici koruma statüsü sahiplerinin sağlık, eğitim, sosyal yardım ve benzeri hizmetlere erişimleri sağlanmış ve işgücü piyasasına girmelerine imkân tanınmıştır.

Ülkemizdeki yabancı sayısı Ekim 2023 verilerine göre 4,9 milyon dolayında olup geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısı 3,27 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancıların sayısı 1,15 milyon, uluslararası koruma başvuru sahibi kişilerin sayısı 300 bin ve düzensiz göçmen sayısı 172 bin civarındadır. Geçici koruma altındaki Suriyelilerin yüzde 41'ini 15 yaş altı çocuklar oluştururken, çalışma çağındaki nüfusun payı yüzde 57, yaşlınüfusun payı ise yüzde iki düzeyinde olup mevcut genç nüfus yapısının önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir.

Geçici koruma altındaki Suriyelilerin gönüllü geri dönüşünün desteklenmesi amacıyla AFAD koordinasyonunda yerel sivil toplum kuruluşları ve uluslararası yardım kuruluşlarıyla işbirliği içinde Suriye'nin güvenli bölgelerinde yapımı projelendirilen 100 bin briket evin çoğu tamamlanmiştır. Bölgede hayatın normalleşmesiyle Türkiye'de geçici koruma kapsamında bulunan Suriyelilerin gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüş politikası kapsamında Temmuz 2023'e kadar yaklaşık 562 bin kişinin ülkelerine dönmesi sağlanmıştır.
Ülkemizde ikamet izniyle bulunan yabancıların yüzde 71'i İstanbul, Antalya ve Ankara'da yaşamaktadır. Bu illerdeki ikamet izni sahibi sayısı sırasıyla 580 bin, 136 bin ve 74 bin kişidir. 2023 yılında ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancılar arasında Rusya Federasyonu, Türkmenistan, Irak, Suriye ve İran uyruklular ön sıralardadır. 2018 yılında 115 bin olan uluslararası koruma başvuru sayısı 2022 yılında büyük ölçüde azalarak 33 bin olarak gerçekleşmiştir.

Ülkemiz düzensiz göçmenler için hem transit hem de hedef ülke konumundadır. Bu çerçevede ülkemizde yakalanan düzensiz göçmen sayısı 2010 yılında 33 bin iken 2019yılında 455 bine yükselmiş, devam eden yıllarda azalarak Ekim 2023 itibarıyla 172 bin düzeyine inmiştir. Yakalanan düzensiz göçmenler arasında Afganistan, Suriye ve Filistin uyruklular çoğunluktadır.

Uluslararası işgücü hareketliliğinin artması, insan hareketliliğini bir işgücü hareketliliği bağlamında da ele almayı gerektirmektedir. Bu kapsamda zorunlu göçle ülkemize gelen kişilerin işgücü piyasasına uyumunun sağlanarak sosyal yardım bağımlılıklarının azaltılmasıönemlidir. Ayrıca yüksek nitelikli işgücünün yüksek katma değer üretmesi, bu alanda gelişen ekonomiler arasındaki rekabeti artırmış ve yüksek nitelikli işgücü göçünün istenen bir göç

formu olarak rekabet alanı haline gelmesine yol açmıştır. Bu durum Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenen çalışma izinleri sayısının hızla artmasına neden olmaktadır. 2021 yılında 168 bin çalışma izni düzenlenmiş, bir önceki yıla göre yüzde 36 artış kaydedilmiştir.

Ülkemizde uluslararası ve geçici koruma altında bulunan yabancıların sosyal uyumunun artırılmasi çalişmaları devam etmektedir. Bu kapsamda eğitim faaliyetleri, hem sosyal uyumu artırmaları hem de çocuklarin potansiyellerini hayata geçirmeleri, becerilerini geliştirmeleri ve döndüklerinde kendi ülkelerinin kalkınmasına katkıda bulunmaları açısından önem arz etmektedir.

Ülkemizde 5-17 yaş arası yabancı uyruklu 1.317.122 nüfus bulunmaktadır. Ekim 2023itibarıyla bunların 998.567'si eğitim-öğretime devam etmektedir. Yabancı uyruklu çocukların genel okullaşma oranı yüzde 75 düzeyindedir. Yabancı uyruklu çocuklar için örgün eğitim sisteminde (okul öncesi eğitimden ortaöğretim sonuna kadar) kayıt, okula devamlılıik ve bir üst kademeye geçişi arttırmaya yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede erken çocukluk eğitimi ve mesleki eğitime erişimin artırılması amacıyla projeler yürütülmektedir.Yabancı uyruklu öğrencilerin eğitime erişimlerini ve okula devam etmelerini sağlamak amacıyla teşvik mekanizmaları uygulanmakta olup Yabancılara Yönelik Şartlı Eğitim Yardımı(YşEY) Programı ve mesleki eğitim bursu sağlanmakta, söz konusu öğrenciler yaygın eğitim hizmetlerinden de faydalandırılmaktadır.

2014 yılından Eylül 2023'e kadarki sürede toplamda 3.680.045 yabancı uyruklu kursiyer halk eğitimi merkezlerinde düzenlenen kurslara katılım sağlamıştır. Halk eğitimi merkezlerinde yabancı uyrukluların Türkçe dil becerilerinin artırılması amacıyla düzenlenen Türkçe öğretimi kurs programından 892.065 ve Türkçe okuma-yazma kurs programından 246.022 yabancı uyruklu kursiyer faydalanmıştır. Ayrıca, yasal kalış hakkına sahip tüm yetişkin yabancıların (17-65 yaş üstü) ülkemizdeki sosyal, ekonomik ve kültürel hayata uyumlarının kolaylaştırılması amacıyla geliştirilen Sosyal Uyum ve Yaşam Kurs Programıülke genelinde halk eğitimi merkezlerinde uygulanmaktadır. Sosyal uyumun temininde toplumda göçmenlere yönelik bilgi eksikliği ve olumsuz algıların giderilmesine, yabancıların Türkçe dil becerilerinin geliştirilmesine ve ortaöğretim başta olmak üzere tüm kademelerde eğitime erişimin artırılmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir.
b) Amaç
Kanıta dayalı, kamu ve özel kurumların farklı sektörlerini kapsayan bütüncül, özgün,değişen ihtiyaç ve şartlara göre yenilenebilen, etkin ve sürdürülebilir bir göç yönetimi sağlanarak düzensiz göçün önlenmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Göç yönetimine ilişkin kurumsal kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.815)

Politika/Tedbir: Tedbir 815.2. GöÇ yönetiminde veri ve bilgiye dayalı karar alma sürecini desteklemek üzere menşe ülke raporlamalarının düzenli yapılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S). Dışişleri Bakanlığı, TİKA, Maarif Vakfi, Yunus Emre Enstitüsü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Menşe ülke araştırma ve raporlama faaliyetlerini geliştirerek bölgesel ve ülkesel bağlamda uzmanlaşmayı sağlamak amacıyla 30 rapor düzenlenecektir.

Tedbir 815.4. Göç yönetimi alanında çalışanların gereken bilgi ve tecrübeye ulaşması için eğitim ve uygulama programlari geliştirilecektir.: Tedbir 815.5. Vize ve ikamet uygulamaları düzenli göçü sağlıklı yönetmek, düzensiz göçü önlemek üzere planli, öngörülü ve etkin olarak yürütülecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı
1. Beşeri ve fiziki kaynakların yapısının ve niteliğinin geliştirilmesi amacıyla iki hizmet içi eğitim gerçekleştirilecektir.: 1. Vize başvuru değerlendirmelerinin daha etkin yapilabilmesi, kurumlar arasi entegrasyonun sağlanması ve vize sisteminin güçlendirilmesi için düzenleme yapılacaktır. 2. Amacına uygun vize ve ikamet izni sistemi oluşturulacaktır.

Tedbir 815.4. Göç yönetimi alanında çalışanların gereken bilgi ve tecrübeye ulaşması için eğitim ve uygulama programlari geliştirilecektir.: Türkiye'de bulunan yabancıların sosyal, ekonomik ve kültürel hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p. 816)

Tedbir 815.4. Göç yönetimi alanında çalışanların gereken bilgi ve tecrübeye ulaşması için eğitim ve uygulama programlari geliştirilecektir.: Tedbir 816.1. Göçmenlerin sosyal ve kültürel hayata uyumlarını sağlamak üzere Türkçe dil eğitimi gibi yaygın eğitim programlari düzenlenecek, iletişim ve bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Milli Eğitim Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, İletişim Başkanlığı
1. Beşeri ve fiziki kaynakların yapısının ve niteliğinin geliştirilmesi amacıyla iki hizmet içi eğitim gerçekleştirilecektir.: 1. Ülkemizde bulunan yabancıların Türkçe dil becerileri geliştirilerek sosyal hayata uyumları artırılacaktır.

Tedbir 815.4. Göç yönetimi alanında çalışanların gereken bilgi ve tecrübeye ulaşması için eğitim ve uygulama programlari geliştirilecektir.: Düzensiz göçle etkin mücadele edilecek ve yabancıların gönüllü geri dönüşleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.817)

Tedbir 815.4. Göç yönetimi alanında çalışanların gereken bilgi ve tecrübeye ulaşması için eğitim ve uygulama programlari geliştirilecektir.: Tedbir 817.1. Bireysel ve kitlesel düzensiz göç hareketliliklerini en aza indirmek üzere kaynak ve transit ülkelerle kalkınma, hukuk, diplomasi ve güvenlik alanlarında işbirlikleri artırılacak, buna ilişkin programlar önalıcı bir biçimde uygulanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, TİKA
1. Beşeri ve fiziki kaynakların yapısının ve niteliğinin geliştirilmesi amacıyla iki hizmet içi eğitim gerçekleştirilecektir.: 1. Ülkemizin üyesi olduğu uluslararası kuruluşlar ve göç süreçlerine aktif katılım sağlanarak düzensiz göçün engellenmesi ve göçün düzenli olarak gerçekleşmesi için uluslararası işbirliği geliştirilecektir. 2. Kaynak ülkelerle ilgili profilleme çalışması yapılarak insani yardımların ve kalkınma yardımlarının, kaynak ülkelerde düzensiz göç aldığımız bölgelere yoğunlaştırılması için girişimlerde bulunulacaktır.

Tedbir 815.4. Göç yönetimi alanında çalışanların gereken bilgi ve tecrübeye ulaşması için eğitim ve uygulama programlari geliştirilecektir.: Tedbir 817.2. Düzensiz göçle mücadelede kaynak ülkelerde ve sınırlarımızda önleyici uygulamalar artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. Beşeri ve fiziki kaynakların yapısının ve niteliğinin geliştirilmesi amacıyla iki hizmet içi eğitim gerçekleştirilecektir.: 1. Giriş koşullarını sağlamayan yabancıların ülkemize gelişleri kaynağında önlenmesi için kaynak ülkelerle işbirliği yapılacaktır. 2. Sınırdışı süreçlerinin hızlandırılabilmesi için kaynak ülkelerin ülkemizdeki temsilcilikleriyle görüşmeler gerçekleştirilecektir. 3. Sınır güvenliğinde etkinliğin artırılmasına yönelik fiziki güvenlik sistemleri ile teknolojik gözetleme ve tespit sistemlerinin kurulumuna devam edilecektir.

Tedbir 817.3. Sınır dişi etme işlemleri etkin bir şekilde gerçekleştirilmeye devam edilecektir.: Tedbir 817.4. Gönüllü, güvenli ve onurlu geri gönderme mekanizmaları yaygınlaştırılarak etkin bir şekilde uygulanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. Düzensiz göçmenlerin sınır dışı işlemleri hızlandırılacaktır.: 1. Ülkemizde bulunan Suriyeli yabancıların gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüşlerinin sağlanması çerçevesinde 200 bin kişinin ülkelerine dönüşü sağlanacaktır. 2. Etkin sınır dişı mekanizması ve geri dönüş programları geliştirilecektir.
2.3.15. Yurt Dışında Yaşayan Türkler 
a) Mevcut Durum 
Yurt dışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın vatandaşımızın yaklaşık 5,5 milyonu Bat Avrupa ülkelerine yerleşmiş bulunmaktadır. Türkiye'ye kesin dönüş yapmış olan 3 milyon kadar insanımızla birlikte düşünüldüğünde yaklaşık 9,5 milyonluk bir kitleyi ilgilendiren,geniş kapsamlı bir göç olgusunun varlığı ortaya çıkmaktadır. Batı Avrupa ülkeleriyle ilişkilerimizin en önemli boyutlarından birini teşkil eden söz konusu göç kapsamındaki vatandaşlarımızın ihtiyaçlarının karşılanması ve sorunlarının çözülmesi dışpolitikamızın öncelikli konularından biri olarak görülmektedir.

Avrupa ülkeleri ile yapılan iş gücü anlaşmaları neticesinde 1960'lı yıllardan itibaren başlayan göçlerle birlikte yurt dışında yaşayan 6,5 milyonu aşkın Türk, Türkiye ile hukuki,sosyal ve ekonomik bağlarını güçlü bir şekilde devam ettirmektedir. Söz konusu kitlenin bazıları Türk vatandaşı ve çoklu vatandaşlık sahibi bazılarıysa izinle çıkan Mavi Kart sahipleridir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın misafir işçi statüsünden çıkıp bulundukları ülkenin vatandaşlığını almış ve bu ülkelerin asli unsurlarından biri haline gelmişolmalari, bu vatandaşlarımıza bulundukları ülkelerde ve Türkiye'de giderek daha çeşitli ve kapsamlı hizmetler götürülmesi ihtiyacını doğurmuştur. İhtiyaçlar zaman içinde artıp nitelik değiştirirken özellikle son 13 yılda yurt dışındaki vatandaşlarımıza yönelik hizmetlerde de önemli atılımlar gerçekleştirilmiştir.

Göçmenlerin yaşadıkları toplumun kültürel çeşitliliğini ve zenginliğini artırdığı genel kabul gören bir gerçektir. Uyum ve katılım, çift taraflı bir süreç olup, bu süreçte göçmenlere düşen sorumlulukların yanında göç alan ülkelerin de katılımı teşvik edici ve kucaklayıcınitelikte politikalar oluşturma sorumlulukları bulunmaktadır.

Yurt dışındaki Türk toplumu mensuplarının, anadilleri ve kültürleri ile bağlarınıkoparmadan bulundukları toplumların, sosyal, ekonomik, siyasal ve kültürel hayatına katkıda bulunan, hukuk düzenine saygıli, mutlu ve refah içinde yaşayan bireyler olmalarıönemlidir.

Vatandaşlarımızın yaşadıkları ülkelerde maruz kaldıkları yabancı düşmanlığı, nefret söylemi ve hukuki sorunlara yönelik birçok çalışma gerçekleştirilmekte ve bilgilendirme faaliyetleri yapılmaktadır. Vatandaşlarımızın yoğun olarak yaşadığı ülkelere ilişkin çeşitli saha araştırmaları yapılmakta ve ülke raporları ile rehberler hazırlanarak vatandaşlarımızin kullanımına sunulmaktadır. Bununla birlikte, vatandaşlarımızın maruz kaldığı fiziksel 

saldırılar ve nefret söylemleri tespit edilerek kayit altına alınmakta ve hem yurt içinde hem yurt dışında bu saldırılara karşı farkındalık oluşturmak için raporlar hazırlanarak dört dilde yayımlanmaktadır.

Ev sahibi toplumlarla göçmenler arasında anlayış ve hoşgörünün tesisinde yapıcı bir rol oynama potansiyeli bulunan politikacılarin ve medyanin bu konuda sorumlu bir tutum benimsemeleri önemlidir. Politikacıların ve medyanın yabancı düşmanlıği, ayrımcılık ve İslam karşıtlığını tırmandıracak beyan ve tutumlardan kaçınmaları; göçmenlerle içinde yaşadıkları toplumlar arasındaki güvenin geliştirilmesinin önemi vurgulanmaktadır. Öte yandan, Nefret Suçları ve Ayrımcılıkla Mücadele Portalı oluşturularak yurt dışındaki Türk vatandaşlarını doğrudan ya da dolaylı hedef almış irkçı ve İslam düşmanı saldırılar Yurt Dışındaki Türk Varlığını Hedef Alan Saldırılar Raporu ile 2018 yılından bu yana kayıt altına alınmakta ve kamuoyu ile yıllık raporlar yoluyla paylaşılmaktadır. Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının, Türkiye'deki kamu hizmetlerinden kolaylıkla yararlanmaları için hazırlanan Yurt Dışı Türkler Başkanlığı (YTB) Cep Rehberi her yıl düzenli olarak kamuoyu ile paylaşılmaktadır.

Aktif katılım açısından eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanmasi, Türk çocuklarına anadil,kültür ve tarih eğitimi verilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu çerçevede, Türk toplumunun Türkçe anadil dersleri alabilmelerine imkân taninması konusu da kamu kurumlarimiz tarafindan yakından takip edilmektedir. Vatandaşlarımızın kimliklerini kaybetmeden küreselleşen dünyada hem Türkçe'yi hem de yaşadikları ülkenin dilini bilen donanımli bireyler olmaları bu ülkelerle ikili ilişkilerimizi daha da geliştirecektir. Türkiye ilgili ülke makamlarıyla işbirliğiçerçevesinde vatandaşlarımızınbulunduğu ülkelerdeki okullarda eğitim vermek üzere Türkçe anadil ve Türk kültürü öğretmenleri göndermektedir.Çoğunluğu Avrupa ülkelerinde olmak üzere, yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın, dini bilgi edinebilmeleri ve vecibelerini yerine getirebilmelerini teminen Diyanet İşleri Başkanliğınca din görevlileri gönderilmektedir.

Vatandaşlarımızın işsizlik oranı mesken ülke ortalamalarının üzerinde seyretmektedir.Vatandaşlarımiza her düzeyde ve her vesileyle gerek yükseköğrenimin gerek meslek eğitiminin önemi konusunda telkinde bulunulmakta, ayrica ilgili kamu kurumlarımız mesken ülkelerin yerel makamlarıyla vatandaşlarımızın bu konuda bilinçlendirilmesine yönelik işbirliği içinde çalışmalar yapmaktadır.

Batiı Avrupa ülkelerinde yaşayan Türk toplumunun reşit olmayan çocuklari, ailelerin eğitim, sağlık, maddi ve sosyal durumları ile çocuklarına karşı tutumları gerekçe gösterilerek, mahkeme kararlarıyla belediyelere bağlı gençlik dairelerinin veya koruyucu ailelerin velayeti altına verilebilmektedir. Son çare olarak başvurulabilecek koruyucu aile sisteminde, çocukların kendi kültürlerine, kendi değerlerine uygun ailelere verilmesi gerekmektedir. Kamu kurumları gerekli hukuki destek dâhil olmak üzere vatandaşlarımızıyönlendirmektedir. Yurt dışındaki vatandaşlarımızın koruyucu aile olmaları konusunda bilinçlendirilmelerine ihtiyaç duyulmaktadır.

Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağlarının artırılması ve sosyal,kültürel, hukuki ve ekonomik ihtiyaç ve isteklerinin tespit edilmesi, bu gereksinimlere yönelik uygun politika ve stratejilerin yürütülmesi amacıyla belirlenen hedefler ve tematik 

ihtiyaçlar doğrultusunda çeşitli çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Yurt dışında yaşayan gençlerimizin milli, manevi, tarihi ve kültürel değerlerimizi tanımalari, özümsemeleri ve gelecek kuşaklara aktarmalarını gerçekleştirmek adına düzenlenen Kültürel Hareketlilik ve Eğitim Programlarına 30 bini aşkın gencimiz katılım sağlamıştır. Gençlik kamplari, staj programlari, liderlik akademileri, kişisel gelişim programlari, Evliya Çelebi Kültür Gezileri,tecrübe paylaşım programlari, gençlik buluşmaları gibi faaliyetler Kültürel Hareketlilik ve Eğitim Programlari çerçevesinde icra edilmektedir.

Yurt dışında 25 yaş altı 2 milyon genç nüfusumuzun olduğu tahmin edilmektedir. Yurt dışında yaşayan çocuk ve gençlerimizin Türkiye ve Türkçe ile bağlarını güçlendirmek için Türkçe Saati Destek Programı ile Türkçe eğitim ve eğitici yetiştirme programları bünyesinde 2022 yıli itibarıyla 9.766 çocuk ve gencimiz fayda sağlarken 15.718 eğitim araç ve gereçleri dağıtımı yapılmıştır. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın akademik alandaki başarılarınıdesteklemek ve bilimsel çalışmaları teşvik etmek amacıyla Yurt Dışı Vatandaşlar Burs Programlari kapsamında burs desteği verilmektedir.

Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımız tarafından kurulan sivil toplum kuruluşlarının güçlendirilmesi ve Türk toplumunun sosyal katılımının artırılmasına yönelik STK kapasite geliştirme programları ile sivil toplum buluşmaları düzenlenmekte ve mali destekler sağlanmaktadır. 2022 yılı içerisinde toplam 168 projeye 32 milyon TL üzerinde destek verilmiştir.

2022 yılı itibarıyla 6.823.118 yurt dışında yaşayan vatandaşımız Türkiye'ye girişyapmıştır. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın özellikle yaz aylarında tatillerini Türkiye'de geçirmek üzere karayolu üzerinden geliş ve gidişleri göç hareketliliği içerisinde önemli yer tutmaktadır. 2 milyonu aşkın vatandaşımıza YTB tarafından Sırbistan,Hirvatistan, Macaristan ve Bulgaristan sinır kapıları ile Kapıkule ve İpsala sinır kapılarında stantlar kurulmasi, vatandaşlara tercüme ve yol yardım hizmetlerinin sağlanmasi, bekleme sürelerinin azaltılmasi, hastane ve mahkeme işlerinin kolaylaştırılmasi, çağrı merkezi oluşturulmasi, özel otopark ve çocuk ve gençlere yönelik oyun alanlarının oluşturulması gibi birçok hizmetler sunulmuştur.

Vatandaşlarımızın hem bulundukları ülkelerdeki temsilciliklerimizde hem de Türkiye'de gerçekleştirdiği birçok idari ve yasal işlemi kolaylaştırmak için Yurt Dışındaki Vatandaşlarımıza Yönelik Kamu Hizmetlerinin Geliştirilmesi Projesi hayata geçirilmiştir.Vatandaşlarımızın karşılaştıkları insan hakları ihlalleri ve hukuki sorunlara çözüm üretebilmek amacıyla, İnsan Hakları Eğitimi Programı ve mevzuat çalişmalarıyürütülmektedir.

b) Amaç
Kültürel kimliğini muhafaza eden, anavatan bağını sürdüren, yaşadığı ülkede bireysel ve toplumsal haklarını koruyarak sosyoekonomik hayata dâhil olan yurt dışinda yaşayan Türklerin, Türkiye ile yaşadıkları ülke arasındaki siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel ilişkilere olumlu katkı yapması ve geleceğinin güvence altına alınması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yurt dışında yaşayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelişimini sağlamak üzere örgün ve yaygın eğitim destekleri artırılacak müfredat, eğitim araç ve gereçleri ile insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.819): Tedbir 819.1. Yurt dışında yaşayan Türklerin genç nesillerin Türkçeye ilgisini artırıcı çalışmalar yapılarak yaşadıkları ülkelerde Türkçenin seçmeli diller arasında yer almasına yönelik girişimleri teşvik edilecektir.
Politika/Tedbir: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, TİKA, YTB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkçenin ve Türk kültürünün yurt dişında tanıtılmasi, yayılması ve korunması amacıyla işbirliği yapılacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yurt dışında yaşayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelişimini sağlamak üzere örgün ve yaygın eğitim destekleri artırılacak müfredat, eğitim araç ve gereçleri ile insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.819): Tedbir 819.2. Türkçenin eğitim dillerinden biri olduğu okul öncesi, ilk ve ortaöğretim seviyelerinde çift dilli eğitim kurumları ile programların yaygınlaştırılması için müfredat, eğitim araç ve gereçleri ile eğitmen desteği sağlanacak ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir.
Politika/Tedbir: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Öğretmen görevlendirilemeyen ülkelerdeki vatandaşlarımızın çocuklarına yönelik çevrim içi Türkçe ve Türk Kültürü dersleri verilecektir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yurt dışında yaşayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelişimini sağlamak üzere örgün ve yaygın eğitim destekleri artırılacak müfredat, eğitim araç ve gereçleri ile insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.819): Tedbir 819.3. Kisa süreli hareketlilik programlari ile orta ve yükseköğretim düzeyinde değişim programları yürütülerek yurt dışında yaşayan Türklerin hareketliliği etkin, yaygın ve sürekli hale getirilecektir.
Politika/Tedbir: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, YÖK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yükseköğretim düzeyinde öğrenci ve öğretim elemanı değişim programları teşvik edilecektir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yurt dışında yaşayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelişimini sağlamak üzere örgün ve yaygın eğitim destekleri artırılacak müfredat, eğitim araç ve gereçleri ile insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.819): yükseköğretim düzeyinde Kültür ve Turizm 2. Yurt dışında yaşayan ve mühendislik değişim programları Bakanlığı (S), Dışişleri alanında eğitim alan genclerimizin yürütülerek yurt dışında Bakanlığı, Yurtdışı Türkler TEKNOFEST programina dâhil edilmeleri yaşayan Türklerin ve Akraba Topluluklar sağlanacaktır. hareketliliği etkin, yaygın Başkanlığı ve sürekli hale getirilecektir. Yurt dışında yaşayan Türklerin ekonomik, sosyal, kültürel ve kurumsal kapasitesinin

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yurt dışında yaşayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelişimini sağlamak üzere örgün ve yaygın eğitim destekleri artırılacak müfredat, eğitim araç ve gereçleri ile insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.819): gelişmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p. 820)

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Yurt dışında yaşayan Türklerin anadilini muhafaza etmesini ve gelişimini sağlamak üzere örgün ve yaygın eğitim destekleri artırılacak müfredat, eğitim araç ve gereçleri ile insan kaynağı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.819): Tedbir 820.3. Yurt dışında yaşayan Türklerin yaşadığı ülkelerde istihdamini kolaylaştırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Politika/Tedbir: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt dışındaki muhatap kurum ve kuruluşlarla yurt dışında yaşayan Türklerin istihdamlarını artırmaya, bu konudaki bariyerleri ve sorunları ortadan kaldırmaya yönelik proje ve işbirlikleri geliştirilecek, var olan işbirliklerini sürekli hale getirmek için protokoller yapilacaktır. 2. Yurt dışında yaşayan Türklerin bulundukları ülkelerdeki mesleki gelişim imkânlarından yararlanmalarına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 820.4. Yurt dışında yaşayan Türklerin çalışma ve sosyal güvenlik haklarına yönelik bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri etkin bir şekilde yürütülecektir.: Tedbir 820.5. Türk vatandaşlarının diğer ülkelerdeki sosyal güvenlik hak ve menfaatlerinin korunması ve geliştirilmesi için ikili ve çok taraflı sosyal güvenlik anlaşmaları yaygınlaştırılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı
1. Yurt dışındaki Türk sivil toplum kuruluşlarında, Türklerin yoğun olarak bulunduğu iş yerleri ve sosyal kurum ve kuruluşlarda düzenli bilgilendirme toplantıları ve bilinçlendirici yayınlar yapılacaktır.: 1. Vatandaşlarımızın hak ve menfaatleri ile devletimizin çıkarları gözetilerek müzakeresi ve tadil çalışmaları devam eden sosyal güvenlik anlaşmaları sonuçlandırılacak, yeni sosyal güvenlik anlaşmalarının bağıtlanmasına yönelik müzakereler yürütülecektir.

Tedbir 820.4. Yurt dışında yaşayan Türklerin çalışma ve sosyal güvenlik haklarına yönelik bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri etkin bir şekilde yürütülecektir.: Tedbir 820.6. Ülkemize kesin dönüş yapan vatandaşlarımızın ve geride kalanlarının yaşadıkları ülkelerdeki çalışma ve sosyal güvenlikle ilgili haklarının temininde mevcut altyapi iyileştirilerek iş ve işlemleri hızlandırılacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı
1. Yurt dışındaki Türk sivil toplum kuruluşlarında, Türklerin yoğun olarak bulunduğu iş yerleri ve sosyal kurum ve kuruluşlarda düzenli bilgilendirme toplantıları ve bilinçlendirici yayınlar yapılacaktır.: 1. Ülkemize kesin dönüş yapan vatandaşlarımızın ve geride kalanlarının yoğun olarak bulundukları illerde, yaşadıkları ülkelerdeki haklarına yönelik bilgilendirme ve yönlendirme faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 820.4. Yurt dışında yaşayan Türklerin çalışma ve sosyal güvenlik haklarına yönelik bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri etkin bir şekilde yürütülecektir.: Tedbir 820.8. Yurt dışında yaşayan Türklerin yetenekleri ve ihtiyaçları dikkate alınarak sahip oldukları kültür-sanat kapasitesinin geliştirilmesine destek verilecektir. Tedbir 820.9. Yurt
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Türkiye Maarif Vakfi
1. Yurt dışındaki Türk sivil toplum kuruluşlarında, Türklerin yoğun olarak bulunduğu iş yerleri ve sosyal kurum ve kuruluşlarda düzenli bilgilendirme toplantıları ve bilinçlendirici yayınlar yapılacaktır.: 1. YTB Medya Ödülleri, Türkçe Ödülleri, Genç Destek Programi, Diaspora Bizim platformu, Telve Dergisi, genç sanatçılara sunulan destekler ile sergi ve kültür buluşmaları ile yurt dışında yaşayan Türklerin kültür-sanat kapasitesinin gelişmesi desteklenecektir.

Tedbir 820.4. Yurt dışında yaşayan Türklerin çalışma ve sosyal güvenlik haklarına yönelik bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri etkin bir şekilde yürütülecektir.: dışında yaşayan Türk ailelere bireysel ve toplumsal haklarıni korumalarının desteklenmesi ve bulundukları ülkelerin sosyal hizmetlerinden kolayca ve ayrımcılığa uğramadan faydalanabilmeleri için danışmanlık hizmeti
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı
1. Yurt dışındaki Türk sivil toplum kuruluşlarında, Türklerin yoğun olarak bulunduğu iş yerleri ve sosyal kurum ve kuruluşlarda düzenli bilgilendirme toplantıları ve bilinçlendirici yayınlar yapılacaktır.: 1. Yurt dışında yaşayan Türklerin koruyucu aile olma konusundaki farkındalıklarının artırılması amacıyla koruyucu aile bilgilendirme toplantıları düzenlenecektir.

Tedbir 820.4. Yurt dışında yaşayan Türklerin çalışma ve sosyal güvenlik haklarına yönelik bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri etkin bir şekilde yürütülecektir.: sunulacaktır. Yurt dışında yaşayan Türklerin mesken ülkelerde ayrımcılık ve asimilasyonla mücadele kapasitelerini geliştirmeleri desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.821)

Tedbir 820.4. Yurt dışında yaşayan Türklerin çalışma ve sosyal güvenlik haklarına yönelik bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri etkin bir şekilde yürütülecektir.: Tedbir 821.1. Yükselen ayrımcılık ve İslam düşmanlığına karşı STK'ların mücadele kapasitesi artırılacak, kamuoyu bilgilendirilecek, bu kapsamdaki verilerin toplanmasi, raporlanmasi, ulusal ve uluslararasi hukuki takiplerin yapılması desteklenecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı: Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlıği, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı
1. Yurt dışındaki Türk sivil toplum kuruluşlarında, Türklerin yoğun olarak bulunduğu iş yerleri ve sosyal kurum ve kuruluşlarda düzenli bilgilendirme toplantıları ve bilinçlendirici yayınlar yapılacaktır.: 1. Yurt dışında vatandaşlarımızca kurulan STK'ların kapasitesinin geliştirilmesi için Dış Temsilciliklerimizce düzenli görüşmeler yapılacak, uluslararası teşkilatlar nezdinde mevcut nefret suçu şikayet ve bildirim mekanizmalarıni aktif olarak kullanmalar teşvik edilecektir.

Tedbir 821.2. Yurt dışında yaşayan Türklere ait yaşam alanlarına, dini mekânlara ve Türk kültürüne ait yapılara yönelik nefret saldırılarının tespiti, raporlanmasi ve saldırılara karşı önleyici tedbirlerin alinması sağlanacaktır.: Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanığı, Diyanet İşleri Başkanlığı: 1. Yurt dışında yaşayan Türklere yönelik saldırıları içeren rapor ve hak günceleri yayımlanacak ve önleyici tedbirler alınması için ilgili ülkenin resmi kurumları nezdinde girişimlerde bulunulacaktır.

Tedbir 821.2. Yurt dışında yaşayan Türklere ait yaşam alanlarına, dini mekânlara ve Türk kültürüne ait yapılara yönelik nefret saldırılarının tespiti, raporlanmasi ve saldırılara karşı önleyici tedbirlerin alinması sağlanacaktır.: Tedbir 821.3. İslam düşmanlığının ulusal ve uluslararası hukukta nefret suçları kapsamına alınması için çalışmalar yapılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanığı, Diyanet İşleri Başkanlığı: Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı
1. Yurt dışında yaşayan Türklere yönelik ayrımcılık ve hak ihlali konularının ele alındığı eğitim ve bilgilendirme toplantıları yapılacaktır.: 1. İslam düşmanlığının ulusal ve uluslararası hukukta nefret suçu olarak kabul edilmesi için girişimlerde bulunulacaktir.
2.4. AFETLERE DİRENÇLİ YAŞAM ALANLARI, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 
2.4.1. Afet Yönetimi 
a) Mevcut Durum 
Türkiye, üzerinde bulunduğu coğrafyanın jeolojik özellikleri ve iklim değişikliğinin etkileri nedeniyle başta depremler olmak üzere heyelan, sel/su baskıni, kaya düşmesi,kuraklık ve erozyon, orman yangınları ve çığ gibi doğa kaynaklı birçok afet ve tehlikeye maruz kalmaktadır. Bu olaylar, hızlı ve plansız kentleşme, kentlerdeki nüfus yoğunluğu,yanlış arazi kullanımı, altyapı yetersizliği, ekosistemlerin tahrip edilmesi, biyolojik çeşitlilik kaybı ve afetler konusunda bilinç ve eğitim eksikliği gibi nedenlerle önemli can kayıpları ile sosyal ve ekonomik zararlara neden olmaktadır.

6 Şubat 2023 tarihinde saat 04:17'de ve 13:24'te merkez üssü Kahramanmaraş'in Pazarcık ve Elbistan ilçeleri olan, Mw 7.7 (derinlik=8,6 km) ve Mw 7.6 (derinlik=7 km)büyüklüklerinde iki deprem meydana gelmiştir. Akabinde 20 Şubat 2023 tarihinde saat 20:04'te merkez üssü Hatay'ın Yayladağı ilçesi olan Mw 6.4$\scriptstyle{\mathrm{(d e r i n l i k=}21,7}$ km)büyüklüğünde bir deprem daha meydana gelmiştir. Yaşanan depremler sonucunda 50.783kişi hayatını kaybetmiştir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafindan depremden etkilenen illerde Ekim 2023 itibarıyla 2.383.895 binada hasar tespit çalişmasıyapılmıştır. Bu çalişmalar sonucunda 39.458 binanın yıkıldıği, 21.239 binanın acil olarak yıkılması gerektiği ve 209.044 binanın ağır, 43.615 binanın orta ve 648.404 binanın ise az hasarlı olduğu belirlenmiştir.

Depremlerin yol açtığı kayıp ve zararlarin boyutunun ortaya konulmasına yönelik "2023 Kahramanmaraş ve Hatay Depremleri Raporu" Mart ayında hazırlanmış olup ağır insani kayıpların yanı sıra fiziki varlıklarda oluşan hasarlara, kayıplara ve ihtiyaçlara ilişkin sektörel tespitler yapılmiştir. Raporda, depremin ülke ekonomisine olan maliyetinin toplam 103,6 milyar dolar düzeyinde olduğu, bu tutarın 85 milyar dolarlık kısmının doğrudan hasar maliyetinden, 18,6 milyar dolarlik kisminın ise ekonomik aktivite kaybi ile dolaylımaliyetlerden oluştuğu ortaya konulmuştur. Ayrıca, toplam maliyetin yüzde 54,9'unun (56,9milyar dolar) konut hasarından oluştuğu, bunu sırasıyla 12,9 ve 11,8 milyar dolar ile kamu kesimi ve özel kesim hasarlarının takip ettiği hesaplanmıştır.


Tablo II: 59- Toplam Maliyet-Hasar ve Acil Harcama 
Toplam Maliyet Tahmini (1): Acil Harcama
Milyar Dolar: 6,8
GSYH Orani (Yüzde): 0,6

Toplam Maliyet Tahmini (1): Kamu Kesimi Hasar Tahmini (2)
Milyar Dolar: 12,9
GSYH Orani (Yüzde): 1,1

Toplam Maliyet Tahmini (1): Özel Kesim Hasar Tahmini (3)
Milyar Dolar: 11,8
GSYH Orani (Yüzde): 1,0

Toplam Maliyet Tahmini (1): Konut Zarar Tahmini (Acil Yıkılacak+Yıkık+Ağır ve Orta Hasarlı Konut)
Milyar Dolar: 56,9
GSYH Orani (Yüzde): 5,0

Toplam Maliyet Tahmini (1): Ev içi Eşya Maliyeti
Milyar Dolar: 3,1
GSYH Orani (Yüzde): 0,3

Toplam Maliyet Tahmini (1): Hafriyat Maliyeti (100-120 milyon Metreküp)+Konkasör (Kamu+Özel)
Milyar Dolar: 2,2
GSYH Orani (Yüzde): 0,2

Toplam Maliyet Tahmini (1): Özel Motorlu Araç Hasarı (4)
Milyar Dolar: '0
GSYH Orani (Yüzde): 0'0

Toplam Maliyet Tahmini (1): o
Milyar Dolar: 0't6
GSYH Orani (Yüzde): '8

Toplam Maliyet Tahmini (1): mmorrmitooe
Milyar Dolar: T'0
GSYH Orani (Yüzde): 0'0

Toplam Maliyet Tahmini (1): DASK (5)
Milyar Dolar: 1,9
GSYH Orani (Yüzde): 0,2

Toplam Maliyet Tahmini (1): Esnaf Gelir kaybi (6)
Milyar Dolar: 0,7
GSYH Orani (Yüzde): 0,1

Toplam Maliyet Tahmini (1): GSYH Çıktı Kaybı (7)
Milyar Dolar: 6,9
GSYH Orani (Yüzde): 0,6

Toplam Maliyet Tahmini (1): Genel Toplam
Milyar Dolar: 103,6
GSYH Orani (Yüzde): 9,0
(1) 01/03/2023 tarihi itibarıyla tespit edilen hasar üzerinden yapılan tahmin.
(2) Kamu hizmet binalan ve makine techizat dâhil sahadan bildirilen tutar.
(3) Esnaf, sanayi, ibadethane dâhil 

(4) SEDDK bölgesel motorlu taşıt sigorta bilgilerinden derlenmiştir.

(5) Bölgeden toplam ihbar sayısı ve hasar üzerinden DASK'tan elde edilen tahmin.
(6) Kira geliri ve gayrimenkul sektörü gelir kayıpları ve ilgili bankacılık sektörü kayıpları hariçtir.
(7) GSYH çkti kaybi üzerinden cari kur ile hesaplanan zımni tutardır.

Arama kurtarma faaliyetlerinin ve sonrasındaki çalışmaların hızla yürütülebilmesi için deprem bölgesindeki illerde 8 Şubat 2023 tarihinde 3 ay süreyle Olağanüstü Hal (OHAL)ilan edilmiştir.

Depremin ardından bölgede, afette ihtiyaç duyulan hizmetlerin yürütülebilmesi için 2023 yılı Mart ayı başına kadar 35.250'si arama kurtarma personeli olmak üzere kamu görevlileri, STK'lar, uluslararası arama kurtarma personeli ve gönüllüler dâhil toplam 271.060 personel görev yapmıştır. Afet bölgesine ilk aşamada geçici barınma için 1 milyon çadır sevk edilmiş, daha sonra 371 konteyner kent kurulmuştur.
Genel hayata etkili afet bölgesi ilan edilen alanlarda imar, altyapı ve üstyapı çaliışmalarıiçin gerekli kaynağın sağlanmasi, yönetilmesi ve ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına aktarılmasi amacıyla Afet Yeniden Imar Fonunun Kurulması Hakkında Kanun 21 Mart 2023tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konmuş olup, ikincil mevzuat çaliışmalarıdevam etmektedir.

Kahramanmaraş ve Hatay depremleri sonrasında yeniden yapım işleri kapsamında başta konutlar olmak üzere temel altyapı ile hastane ve okul gibi kamu hizmetlerinin sunumuna yönelik inşa işleri ivedilikle başlatılmıştır.

Binalarda depremin doğrudan ve dolaylı neden olduğu maddi zararların karşılanmasıamacıyla çıkarılan 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu kapsamında Ekim 2022 itibarıyla 10,8milyon olan sigortalı sayısı 2023 yılında aynı dönem itibarıyla 11,7 milyona ulaşmıştır. DASK verilerine göre sigortalilik oranı yüzde 58,6'dır. En fazla sigortalilık orani, yüzde 66,8 ile Marmara Bölgesinde olup en düşük sigortalılık oranı yüzde 48,2 ile Karadeniz Bölgesindedir.Afet Sigortaları Kanununun deprem dişındaki diğer afet türlerine de yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

İstanbul'da afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barinma alanlarının kesin tespitinin yapılıp güncellenmesi, belirlenecek bu alanlarda Valilik ve ilgili belediye 

tarafindan geçici barınma merkezlerinin elektrik, su, kanalizasyon altyapılarının hazir hale getirilmesi ve imar planlarına işlenmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
İstanbul Sismik Riskin Azaltılması ve Acil Durum Hazırlık Projesi (İSMEP) kapsamında Temmuz 2023 itibarıyla İstanbul'da güçlendirmesi tamamlanan okul binası sayısı 930'a,hastane binası sayısı 48'e, yeniden inşası tamamlanan okul binası sayısı 355'e, hastane binası sayısı 6'ya ulaşmıştır. Proje kapsamında toplamda 1.124 kamu binasının güçlendirmesi, 390 binanın ise yeniden inşası tamamlanmıştır.

Afet risklerinin belirlenmesi ve bu risklerin bütüncül bir şekilde önlenmesi ve azaltılmasına yönelik hazırlanan Türkiye Afet Risk Azaltma Planına (TARAP) ilişkin 5787sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı 8 Temmuz 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında kesintisiz iletişim sağlayacak haberleşme sisteminin ülke geneline yaygınlaştırılmasına devam edilmekte olup 49 ilde Sayısal Telsiz Sistemi kurulumu tamamlanmıştır. 81 ile yaygınlaştırılmasına yönelik çalişmalara devam edilmektedir.

Ülkemizdeki yerleşim yerlerini etkileyebilecek tüm tehlikeleri birlikte ele alan bütünleşik afet tehlike ve risk haritalarının hazırlanmasına yönelik standartlar ve kılavuzlar geliştirilmektedir. Afet Risk Analiz Sistemi kullanılarak heyelan, kaya düşmesi ve çığduyarliılık ve tehlike haritaları tamamlanmıştir. Risk haritalarının hazırlanmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir.

Afet ve acil durumlara ilişkin planlama, müdahale ve iyileştirme süreçlerinin elektronik ortamda takip edilmesi ve daha hizlı ve etkin yönetilmesine yönelik oluşturulan Afet Yönetim ve Karar Destek Sisteminin (AYDES) geliştirilmesi kapsamında 115 modül tamamlanmıştır.
Son yıllarda küresel iklim değişikliği dolayısıyla yağış şiddetlerindeki artış, yağışın zamansal ve mekânsal dağılımındaki değişiklikler sonucunda ülkemizde noktasal yağışmiktarları oldukça artmakta ve taşkınlara sebep olmaktadır. Ülkemizde 1975 yılından bu yana 2.600'ün üzerinde taşkın meydana gelmiş olup bu taşkınlarda 900'den fazla vatandaşımız hayatını kaybetmiş, 990 bin hektar alan taşkına maruz kalmış ve taşkınlardan kaynaklanan ekonomik kayıp 4 milyar doları geçmiştir. Dolayısıyla bütün dünyada ve ülkemizde can ve mal kaybına sebep olan taşkınlara karşı gerek yapisal, gerekse yapısal olmayan çalışmaların yapılması zarureti bulunmaktadır. Bu sebeple taşkin koruma ve kontrol çalışmaları daha da önem kazanmıştır. 2022 yılı sonu itibarıyla ülkemizde tamamlanan taşkın kontrol tesisi sayısı 10.413'e ulaşmıştır. 2023 yılında ise ülkemizde 284adet taşkın kontrol tesisinin yapılması ile birlikte toplam taşkın kontrol tesisi sayısının 10.697'ye ulaşacağı öngörülmektedir.

Taşkınlara yönelik gerekli tedbirlerin alınması durumunda, can ve mal kayıpları önemli ölçüde engellenebilmektedir. Taşkın koruma ve kontrol çalışmaları kapsamında geliştirilmesi planlanan ve insan hayatini, ekosistemi ve altyapiyi koruma, maddi kayıpları azaltma gibi önemli avantajlara sahip olan erken uyarı sistemlerinin yaygınlaştırma çaliışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz, Antalya, Doğu Akdeniz,Susurluk ve Batı Akdeniz havzalarında erken uyarı sistemi kurulması çalışmalarıbaşlatılmiştir.


b) Amaç
Yerleşim yerlerinin ve toplumun afetlere karşı dirençliliğinin artırılmasi, afet risk ve zararlarının azaltılarak can ve mal kayıplarının asgari düzeye indirilmesi, afet yönetiminin tüm süreçlerinin etkin bir şekilde yürütülmesi, toplumun ve tüm kuruluşların afet farkındaliğının artırılmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülke genelinde, bölgelerin sosyoekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alınarak tüm afet tehlike türlerine göre önceliklendirme yapılacak, afet risk ve zararlarını azaltıcı çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.829)

Politika/Tedbir: Tedbir 829.3. Afet riski yüksek alanlar öncelikli olmak üzere afet risklerinin belirlenmesine yönelik mikro bölgeleme çalışmaları yapılacak ve imar planlaması süreçlerinde afet risklerinin dikkate alınması için mevzuat güncellenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, AFAD
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mekânsal planlara esas jeolojik, jeolojik-jeoteknik, mikrobölgeleme etütlerine ilişkin yönetmelik, uygulama ve teknik esaslar genelgesi çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Afet yönetimi mevzuat ile beşeri, kurumsal ve teknik kapasite açısından güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.830)

Politika/Tedbir: Tedbir 830.2. Afet risklerinin belirlenmesi, değerlendirilmesi, azaltılmasına yönelik faaliyetlerin yürütülmesi ve denetlenmesi ile afet esnasinda ve sonrasinda yapılan müdahale çalışmalarının etkinliğinin artırılması için kurumların uzmanlık alanları dikkate alınarak yetki ve sorumluluklar yeniden düzenlenecek, kurumlar arası
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İnternet ağı tabanlı Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) Hazirlama Sistemi geliştirilecektir. 2. TAMP'da yer alan senaryoların deprem dışındaki afet türlerini kapsayacak şekilde hazırlanacağı bir sistem kurulacaktır. 3. TAMP kapsamında iş birliği yapılacak Bakanlıklarla bir araya gelinerek operasyon planlarınin ulusal düzey çalışma planlarıyla uyumuna ilişkin toplantılar düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: koordinasyon güçlendirilecektir. Tedbir 830.4. "Il Afet Risk Azaltma Planları (İRAP)" izlenerek güncelleme çalışmaları yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Íl Risk Azaltma Planları (İRAP) izleme-değerlendirme sisteminin güncelliği sağlanacaktır. 2. İllerde İRAP İzleme ve Değerlendirme toplantıları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 830.6. Afet yönetimi alanında uluslararası işbirlikleri artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, Dışişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 3. İRAP kılavuzu güncellenecektir. 1. Türk Devletleri Teşkilatina (TDT) üye ülkelerin iç hukuk süreçlerinin tamamlanmasina müteakip Sivil Korunma Mekanizması oluşturulması çalişmaları yürütülecektir.

Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir.: Afet yönetiminde etkinliği artırmak üzere veri üretimi ve kurumlar arası paylaşımı iyileştirilerek afet yönetimi bilişim altyapısı ve karar destek sistemleri geliştirilmeye devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.831)

Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir.: Tedbir 831.2. Afet tehlike türlerine göre ülke ve bölge ölçeğinde bütünleşik erken uyarı ve tahmin sistemleri kurulacak, erken uyarı amaçı veri analizini, afetlerin izlenmesini, komuta ve sevkiyatı sağlamak üzere yeni teknolojik imkânlardan faydalanılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), AFAD
1. Il Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezlerinin personel kapasitesi artırılacaktır. 2. AFAD merkez ve taşra teşkilatında görevli personele afet yönetimine ilişkin eğitimler verilecektir.: 1. Kuvvetli meteorolojik olaylarla ilgili önlemlerin alınabilmesi için meteorolojik erken uyanlar hazırlanıp yayınlanacaktır.

Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir.: Tedbir 831.3. Afet anında tüm kaynakları etkin bir şekilde yönetebilen ve coğrafi bilgi sistemi temelli karar destek mekanizması geliştirilecek ve güncelliği sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Il Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezlerinin personel kapasitesi artırılacaktır. 2. AFAD merkez ve taşra teşkilatında görevli personele afet yönetimine ilişkin eğitimler verilecektir.: 1. AYDES'in geliştirilmesine ve gerekli bilgilerin sisteme girilmesine yönelik faaliyetlere devam edilecek, afet yönetimi süreçlerini daha etkin bir şekilde desteklemek amacıyla dört kurumsal yazılım tamamlanacaktır.

Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir.: Tedbir 831.5. Afetlere hazırlık ve afet sonrası müdahalede kritik önemi haiz yapı türleri izlenerek gerekli önlemlerin alınması sağlanacak, yapı sağlığı izleme sistemlerinin kurulumu ülke genelinde yaygınlaştırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Il Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezlerinin personel kapasitesi artırılacaktır. 2. AFAD merkez ve taşra teşkilatında görevli personele afet yönetimine ilişkin eğitimler verilecektir.: 1. AFAD Yapı Sağlığı İzleme Merkezinde kurulan sistem geliştirilerek ülke genelinde kritik öneme haiz yapı türleri dahil edilerek yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir.: Mevcut ve yeni yapılacak olan tüm alt ve üst yapıların afetlere karşı dirençliliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.832)

Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir.: Tedbir 832.4. Eğitim ve sağlık başta olmak üzere kamu hizmetlerinin sunulduğu yapıların afet ve olağanüstü durumlara karşı hazırlıik durumu güçlendirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Il Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezlerinin personel kapasitesi artırılacaktır. 2. AFAD merkez ve taşra teşkilatında görevli personele afet yönetimine ilişkin eğitimler verilecektir.: 1. Kamu Binaları Deprem Dayanımi ve Enerji Verimlilik Projesi kapsaminda kamu binalarının depreme karşı güçlendirilmesi ve enerji verimli hale getirilmesine devam edilecektir.

Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir.: İklim değişikliğiyle ilgili afet tehlikelerine karşı toplumsal dirençlilik artırılarak uyum kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.833)

Tedbir 830.7. Afet yönetiminden sorumlu merkezi ve yerel birimlerin teknik ve idari kapasitelerinin güçlendirilmesi çalışmaları yapılarak teknik personele deprem yönetmelikleri ve afet yönetimi konusunda düzenli eğitimler verilecektir.: Tedbir 833.1. Taşkın yönetim planları tamamlanarak güncel tutulacaktir.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), DSİ
1. Il Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezlerinin personel kapasitesi artırılacaktır. 2. AFAD merkez ve taşra teşkilatında görevli personele afet yönetimine ilişkin eğitimler verilecektir.: 1. Meriç Ergene Havzası Taşkın Yönetim Planı kapsamında Taşkın Tehlike ve Risk Haritaları hazırlanacaktır.

Tedbir 833.2.Taşkın koruma ve kontrol yatırımlarında bölgelerin mevsimsel yağış şartları, nüfusu, stratejik tesisler ve tarım arazilerinin durumu dikkate alınacak, taşkın koruma ve kontrol tesislerinin sayısı artırılacaktır.: Tedbir 833.3. Taşkınların etkilerinin asgari seviyeye indirilebilmesi, dere yataklarına yapılan müdahalelerin önlenmesi ve taşkın riskinin yapılacak tüm çalışmalarda dikkate alınması amacıyla gerekli mevzuat hazırlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), DSI: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), DSİ, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, AFAD
1. 314 taşkın kontrol tesisi tamamlanacaktir.: 1. Taşkın mevzuatı çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 833.2.Taşkın koruma ve kontrol yatırımlarında bölgelerin mevsimsel yağış şartları, nüfusu, stratejik tesisler ve tarım arazilerinin durumu dikkate alınacak, taşkın koruma ve kontrol tesislerinin sayısı artırılacaktır.: Tedbir 833.4.Tüm havzalarda ulusal taşkın ve kuraklık tahmini ve erken uyarı sistemi kurulacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), DSI: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. 314 taşkın kontrol tesisi tamamlanacaktir.: 1. Taşkın Tahmini ve Erken Uyarı Sisteminin altı havzada yaygınlaştırılması çalışması kapsamında 40 noktada taşkın tahmini ve erken uyarı sistemi kurulacaktır.

Tedbir 833.2.Taşkın koruma ve kontrol yatırımlarında bölgelerin mevsimsel yağış şartları, nüfusu, stratejik tesisler ve tarım arazilerinin durumu dikkate alınacak, taşkın koruma ve kontrol tesislerinin sayısı artırılacaktır.: Tedbir 833.6. Aşırı hava olayları, çölleşme, erozyon, su ve toprak koruma hususunda eğitim ve farkındalık çalışmalarıyla iklim değişikliğine karşı direncin artırılması sağlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), DSI: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. 314 taşkın kontrol tesisi tamamlanacaktir.: 1. İklim değişikliği ve yanlış arazi kullanımı sonucu artan çölleşme, erozyon, sel, çiğ ve heyelan zararlarıni azaltmaya yönelik yukarı havzalarda rehabilitasyon, yutak alan oluşturma, ağaçlandırma, toprak muhafaza, sel, çığ, heyelan kontrol projeleri ile AR-GE projeleri ve entegre havza projeleri hazırlanacak, farkindalik artirma çalışmaları yürütülecektir. 2 Meteorolojik okuryazarlık seviyesini artırabilmek için bilinçlendirme faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 833.2.Taşkın koruma ve kontrol yatırımlarında bölgelerin mevsimsel yağış şartları, nüfusu, stratejik tesisler ve tarım arazilerinin durumu dikkate alınacak, taşkın koruma ve kontrol tesislerinin sayısı artırılacaktır.: Afet ve acil durumlara müdahale kapasitesi artırılarak her türlü afete ve acil duruma hızli, etkili ve kapsamlı bir müdahale yapılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.834)

Tedbir 833.2.Taşkın koruma ve kontrol yatırımlarında bölgelerin mevsimsel yağış şartları, nüfusu, stratejik tesisler ve tarım arazilerinin durumu dikkate alınacak, taşkın koruma ve kontrol tesislerinin sayısı artırılacaktır.: Tedbir 834.1. Afet sirasinda aksamadan hizmet verebilecek kesintisiz güvenli haberleşme sistemi oluşturulması amacıyla 81 ilde sayısal telsiz altyapisının kurulumu tamamlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), DSI: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlıği, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, AFAD, Jandarma Genel Komutanlığı
1. 314 taşkın kontrol tesisi tamamlanacaktir.: 1. 13 ilde sayisal telsiz sisteminin kurulumu tamamlanacaktır.

Tedbir 833.2.Taşkın koruma ve kontrol yatırımlarında bölgelerin mevsimsel yağış şartları, nüfusu, stratejik tesisler ve tarım arazilerinin durumu dikkate alınacak, taşkın koruma ve kontrol tesislerinin sayısı artırılacaktır.: Tedbir 834.2. Afet sonrasi ihtiyaç duyulan malzeme, ekipman ve araçların tedariki yapılarak lojistik depolarda hazir bulundurulmasi sağlanacaktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı (S), DSI: İçişleri Bakanığı (S), AFAD
1. 314 taşkın kontrol tesisi tamamlanacaktir.: 1. Bölgesel lojistik depo sayısı artırılacak, lojistik barınma malzemelerinin tedariki yapilacaktir.

Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekiplerinin becerilerini test etmek, kabiliyetleri geliştirmek, müdahale planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar: gerçekleştirilecektir. Afet sonrasında yapılacak iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 835)

Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekiplerinin becerilerini test etmek, kabiliyetleri geliştirmek, müdahale planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar: Tedbir 835.1. Belirlenen çoklu afet senaryolarına göre olası afetlerden etkilenenlerin ve afet bölgesindeki ekonomik ve sosyal hayatın iyileştirilmesi için yapılacak çalışmalara yönelik "Türkiye Afet Sonrası İyileştirme Planı"
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Afetlere müdahale tatbikatlarının analizi, kurgulanmasi, yönetilmesi, izlenmesi ve değerlendirilmesi kapsamında Tatbikat Yönetim Sistemi tamamlanacaktır.: 1. Türkiye Afet Sonrası İyileştirme Planı (TASİP) uygulanmasına yönelik mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekiplerinin becerilerini test etmek, kabiliyetleri geliştirmek, müdahale planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar: tamamlanacaktır. Tedbir 835.2. Afet tehlike ve riski yüksek olan yerler için yerel düzeyde yürütülecek faaliyetleri planlamaya, izlemeye ve değerlendirmeye yönelik "Türkiye Afet Sonrası İyileştirme Planı Uygulama Planı" hazırlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Afetlere müdahale tatbikatlarının analizi, kurgulanmasi, yönetilmesi, izlenmesi ve değerlendirilmesi kapsamında Tatbikat Yönetim Sistemi tamamlanacaktır.: 1. TASİP'in bilişim altyapısı oluşturulacak, AYDES'e entegrasyonu sağlanacaktır.

Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekiplerinin becerilerini test etmek, kabiliyetleri geliştirmek, müdahale planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar: Afet risk aktarım yöntemleri ve finansman imkânları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.836)

Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekiplerinin becerilerini test etmek, kabiliyetleri geliştirmek, müdahale planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar: Tedbir 836.2. Tüm afet tehlikelerini kapsayacak zorunlu afet sigorta mekanizması geliştirilerek yaygınlaştırılacak, afet sigortası beyanı ve ödemesinin etkin takibi sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, SEDDK, AFAD
1. Afetlere müdahale tatbikatlarının analizi, kurgulanmasi, yönetilmesi, izlenmesi ve değerlendirilmesi kapsamında Tatbikat Yönetim Sistemi tamamlanacaktır.: 1. Zorunlu Afet Deprem Sigorta Sisteminin deprem dışında kalan diğer tehlikeleri de içerecek şekilde kapsamı genişletilerek Zorunlu Afet Sigortası mekanizmasının oluşturulmasına yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekiplerinin becerilerini test etmek, kabiliyetleri geliştirmek, müdahale planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar: Tedbir 836.3. Afet yönetimiyle bağlantılı sermaye piyasası ürünlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, AFAD, Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası
1. Afetlere müdahale tatbikatlarının analizi, kurgulanmasi, yönetilmesi, izlenmesi ve değerlendirilmesi kapsamında Tatbikat Yönetim Sistemi tamamlanacaktır.: 1. Yeşil ve afet bağlantılı sermaye piyasası ürünlerinin yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir.

Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekiplerinin becerilerini test etmek, kabiliyetleri geliştirmek, müdahale planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar: Olası bir deprem sonrasında can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için Marmara bölgesinde gerekli risk azaltma çalışmalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı

Tedbir 834.5. Her türlü ölçekteki afet ve acil durumlara müdahale ekiplerinin becerilerini test etmek, kabiliyetleri geliştirmek, müdahale planlarının uygulanabilirliğini ölçmek ve gerekli iyileştirmeleri yapmak amacıyla tatbikatlar: p.838) Tedbir 838.2. Marmara bölgesinde afet ve acil durumlarda kullanilması planlanan geçici barınma alanlarının kapasitelerinin artırılması ve gerekli sosyal donatilarınin tamamlanması sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), AFAD: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, AFAD, Yerel Yönetimler, İlgili Kuruluşlar
1. Afetlere müdahale tatbikatlarının analizi, kurgulanmasi, yönetilmesi, izlenmesi ve değerlendirilmesi kapsamında Tatbikat Yönetim Sistemi tamamlanacaktır.: 1. Marmara Bölgesindeki afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarının kesin tespiti yapılarak güncellenecek, belirlenecek bu alanlarda valilik ve ilgili belediye tarafından geçici barınma merkezlerinin altyapılarının hazir hale getirilmesi ve imar planlarına işlenmesi sağlanacaktır.

Afet ve acil durumlara ilişkin toplumsal farkındalık artırılacak ve gönüllülük sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.839): Tedbir 839.1. Afet ve acil durumlara karşı ülke genelinde toplumsal bilinçlendirme çalışmaları yapılarak farkındalığın artırılması sağlanacaktır.

Afet ve acil durumlara ilişkin toplumsal farkındalık artırılacak ve gönüllülük sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.839): Tedbir 839.2. "AFAD Gönüllülük Sisteminin geliştirilmesi ve gönüllü niteliğinin artırılması sağlanacaktır.

Afet ve acil durumlara ilişkin toplumsal farkındalık artırılacak ve gönüllülük sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.839): Tedbir 839.3. Eğitimin tüm kademelerinde afet farkındalığının artırılmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Zorunlu Deprem Sigortasına Dâhil Olan Konut ve İşyeri Sayısı (Milyon)
Birim: Adet
2022: 10,9
2023 (1): 11,7
2024 (2): 12,7

Performans Göstergeleri: Sayısal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen İl Sayısı
Birim: Adet
2022: 33
2023 (1): 49
2024 (2): 62

Performans Göstergeleri: AFAD Lojistik Depo Sayısı
Birim: Adet
2022: 81
2023 (1): 81
2024 (2): 84

Performans Göstergeleri: Tamamlanan Taşkın Kontrol Tesisi Sayısı
Birim: Adet
2022: 10 413
2023 (1): 10 697
2024 (2): 11 011

Performans Göstergeleri: Havza Bazlı Tamamlanan Taşkın Erken Uyarı Sistemi
Birim: Adet
2022: 0
2023 (1): 0
2024 (2): 6
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.4.2. Kentsel Dönüşüm 
a) Mevcut durum 
Şubat 2023'te yaşanan depremler sonucu meydana gelen yıkım ile can ve mal kaybi,standartlara uygun olmayan yapı stokunun dönüşüm sürecinin hızlandırılması gerektiğini göstermiştir. Bu çerçevede, başta İstanbul olmak üzere kentsel dönüşümü teşvik edici programların geliştirilmesine, toplumsal farkındaliğın artırılmasina ve mevzuata yönelik çalışmalara hız verilmiştir.

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında 59 ilde 282 riskli alan, 38 ilde 184 kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı ve 11 ilde 21yenileme alanı ilan edilmiştir. Ayrıca yeni yerleşim alani olarak kullanılmak üzere 70 ilde 60bin hektar büyüklüğünde rezerv yapı alanı belirlenmiştir.

Riskli yapıları tespit etmek üzere Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca lisanslandırılan üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kuruluşu, tüzel kişi, yapı denetim kuruluşu ve yapı laboratuvarının da bulunduğu 1.552 kurum ve kuruluş görevini yürütmektedir. Bu kurum ve kuruluşlar tarafindan 973.611 bağımsız birimin riskli yapı olduğu tespit edilmiş olup dönüşüm alanları ile birlikte kentsel dönüşüm kapsamına alınan toplam bağımsiz birim sayısi 1.945.866 adettir.

Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren başta kurumsal ve bireysel kira yardımı, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamaları olmak üzere Ekim 2023 itibarıyla (cari fiyatlarla) yaklaşık 46,3 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir.
Afet riski altındaki alanlar ile bu alanlar dışındaki riskli yapılarla ilgili kentsel dönüşüm uygulamalarını yürütmek üzere 16 Ekim 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 153 sayılıCumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle kamu tüzel kişiliğini haiz ve özel bütçeli Kentsel Dönüşüm Başkanlığı kurulmuştur.

Ülkemizin afetselliği ve yapı stoku durumu nedeniyle kentsel dönüşüm ihtiyacının önemli bir büyüklüğe sahip olduğu göz önünde bulundurulduğunda dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesi çalışmaları önemini korumaktadır. Bu çerçevede afet ve iklim tehlikeleri,toplumsal ve ekonomik güçlükler, yapı stoku niteliği ve risk analizlerini dikkate alan bir değerlendirme sistemi geliştirilmesi gerekmektedir.

Kentsel dönüşüm sürecinde alanın özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüşüm senaryosu uygulanması ve dönüşüm alanlarının bir stratejiye bağlı olarak geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Bu çerçevede 45 ilde kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlanmış, diğer il ve ilçelerde kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlama çalışmaları sürdürülmektedir.

b) Amaç
Afet tehlikesi ve riski altındaki alanlar ile bu alanların dışındaki riskli yapıların sağlıklıve güvenli yaşamayı esas alacak şekilde dönüştürülmesine yönelik uygulamalarıetkinleştirmek ve yayginlaştırmak temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kentsel dönüşümün şehir dokusuna, estetiğine ve kimliğine uygun şekilde yerinde dönüşüm anlayışıyla, yaşam kalitesini yükseltme ile kent aidiyetini ve yerel bağları güçlendirme amacı çerçevesinde farklı müdahale türlerini içeren bütüncül bir bakış açısıyla yürütülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.843)

Politika/Tedbir: Tedbir 843.1. Kentsel dönüşüm uygulamaları, farklı kentsel sorunlarla ortaya çıkan dönüşüm ihtiyaçlarını gözetecek ve farklı müdahale türlerini içerecek şekilde bütüncül bir yaklaşımla geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Kentsel Dönüşüm Başkanlığı, İLBANK, TOKİ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İstanbul başta olmak üzere riskli alan ilan edilen alanlarda mevcut durum analizleri yapılarak alanın çevresel, sosyal, fiziki ve ekonomik yapı özellikleri doğrultusunda dönüşüm çalışmaları yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 843.3. Kentsel dönüşüm strateji belgelerinin hazırlanması zorunlu hale getirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Kentsel Dönüşüm Başkanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kentsel dönüşüm strateji belgelerinin hazırlanmasının zorunlu hale getirilmesi için mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Kentsel dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesine ilişkin afet ve iklim tehlikeleri, toplumsal ve ekonomik güçlükler, yapı stoku niteliği ve risk analizlerini dikkate alan bir değerlendirme sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.844)

Politika/Tedbir: Tedbir 844.1. Kentsel dönüşüm alanlarının önceliklendirilmesine ilişkin analizlerde kullanılmak üzere veri altyapısı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Kentsel Dönüşüm Başkanlığı, AFAD
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Veri altyapısı ve değerlendirme sistemine yönelik yazılım geliştirilecektir. 2. Doğal ve yapılı çevreye ilişkin verilerin bütüncül olarak yer aldığı coğrafi bilgi sistemi kapsamında öncelik analizleri yapılacaktir.

Politika/Tedbir: Kentsel dönüşümün yaygınlaştırılması için finansman modelleri ve araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.845)

Politika/Tedbir: Tedbir 845.2. Değer artışının yüksek ve düşük olduğu dönüşüm alanları arasında çapraz finansmanın kullaniminın yaygınlaştırılması için merkezi ve yerel kurumlarda farkındalik ve yetkinlik artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Kentsel Dönüşüm Başkanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Değer artışının yüksek ve düşük olduğu dönüşüm alanları arasında çapraz finansman kullanılmasina yönelik yerel yönetimlere rehberlik çalışmaları yapılacaktir.

Ulusal ölçekte kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin proje verilerinin ilgili paydaşlar tarafından izlenebilmesini sağlayacak bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.848): Tedbir 848.1. Ulusal ölçekte kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin proje verilerinin izlenebilmesini sağlayacak bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir.

Ulusal ölçekte kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin proje verilerinin ilgili paydaşlar tarafından izlenebilmesini sağlayacak bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.848): Olası Marmara depremine karşı riskli yapı stokunun yenilenmesi için gerekli çalışmalar hızlı ve etkin bir şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.849)

Ulusal ölçekte kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin proje verilerinin ilgili paydaşlar tarafından izlenebilmesini sağlayacak bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.848): Tedbir 849.1. Kentsel dönüşüm konusunda toplumsal farkindalik artırılarak teşvik edici programlarla dönüşüm süreci hızlandırılacaktır.

Ulusal ölçekte kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin proje verilerinin ilgili paydaşlar tarafından izlenebilmesini sağlayacak bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.848): Tedbir 849.2. İstanbul başta olmak üzere riskli yapı stokunun dönüşümünün hızlandırılması amacıyla mevzuat düzenlemesi gerçekleştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanan İl Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2022: 42
2023(1): 45
2024(2): 55

2.4.3. Şehirleşme 
a) Mevcut Durum 
Kahramanmaraş ve Hatay'da yaşanan depremler, şehirlerin iklim değişikliğine ve afetlere karşı dirençliliğinin artırılmasının önemini bir kez daha hatırlatmıştır. Şehirlerin planlanmasında afet tehlikelerinin dikkate alınmasi, yaşam kalitesinin yükseltilmesi, nitelikli yaşam alanlarının oluşturulması yönünde gerekli standartların belirlenmesi ve tedbirlerin alınmasi önem taşimaktadir.

Depremlerden etkilenen ve OHAL kapsamına aliınan illerde yerleşme ve yapılaşma hususunda tedbirlerin alinması için 24 Şubat 2023 tarihli ve 126 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Yerleşme ve Yapılaşmaya İlişkin Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ve akabinde 10 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete'de söz konusu Kararnamenin kabul edilmesine dair Kanun yayımlanmıştir. Bahse konu mevzuat kapsamında afetten etkilenenlerin geçici veya kesin iskan alanlarının fay hattına mesafesi, zeminin elverişliliği, yerleşim merkezine yakınlığı gibi kriterler gözetilerek Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca resen belirlenebileceği ve köy yerleşme alanlarında, kesin iskan alanlarında ve mevcut kentsel alanlarda yapılan jeolojik etüt raporları ve zemin etüt raporları doğrultusunda hazırlanan vaziyet planına ve düzenlenecek yapı ruhsatına göre uygulama yapılabileceği hüküm altına alınmiştir. Yapilan düzenlemeler çerçevesinde, depremden etkilenen bölgelerde planlama çalişmalarına devam edilmektedir. Depremden etkilenen şehirlerin tarihi, sosyal ve kültürel dokuları gözetilerek iklim değişikliği ile afetlere dirençli ve yaşam kalitesini yükselten şehircilik anlayışıyla yeniden inşa edilmesi önem taşımaktadır.

Afet tehlikelerini dikkate alarak planlama yapılması ve yerleşim alanlarında yaşanabilecek olası afet risklerinin bertaraf edilmesi amacıyla mekânsal planlara esas jeolojik-jeoteknik ve mikro bölgeleme etütleriyle ilgili çalışmalara devam edilmektedir. Söz konusu etüt çalışmalarının elektronik ortamda tutularak gerekli veriye daha hızlı ve doğru bir şekilde erişimin sağlanabilmesi için bilgi sistemleri altyapısını geliştirme çalışmalarıyürütülmektedir. Ayrıca, kentsel alanlarda 1/1000 ölçekli aktif fay haritalarının hazırlanmasıçalışmaları sürdürülmektedir.

TüİK tarafından kent-kır yapısını daha doğru yansıtmak üzere, Avrupa İstatistik Ofisince geliştirilen Kentleşme Derecesi esas alınarak yeni bir sıniflama yapılmıştır.Sınıflandırmada veri kaynağı olarak İçişleri Bakanlığının sorumluluğunda olan Mekânsal Adres Kayıt Sistemi (MAKS) ve Adrese Dayali Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) kullanılmiştır.Yeni sınıflamaya göre, 2022 yılı itibarıyla nüfusumuzun yüzde 67,9'u yoğun kent, yüzde 14,8'i orta yoğun kent ve yüzde 17,3'ü kır olarak sınıflandırılan yerlerde yaşamaktadır.
Kentlerin gelişim süreçlerinin ve yaşanabilirlik düzeylerinin izlenebilmesi amacıyla kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesine yönelik bir mekanizmaya ihtiyaç duyulmaktadır.
Şehirlerimizde kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri yapım çalışmaları yürütülmektedir. Ekim 2023 itibarıyla 23,4 milyon m²Millet Bahçesi yapımi tamamlanmiştir.

İmar Planı Değişikliğine Dair Değer Artış Payı Hakkında Yönetmelik hükümleri çerçevesinde imar planı değişikliği sonucu oluşan değer artışının belli oranlarda kamuya kazandırılması çalişmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, 2020 yılından itibaren 2.106milyon TL kamu adına tahakkuk ettirilmiştir.

Ülkemizde, özellikle binalara ilişkin mülkiyet haklarının yönetimi ve mevcut yapıstokumuzun 3 boyutlu dijital ortamda izlenmesi amacıyla kentsel alanlarda 3 boyutlu şehir 

modelleri üretimi ve 3 boyutlu kadastro altlıklarının oluşturulması çalişmalarıgerçekleştirilmektedir. Bu çalışmalar kapsamında 41 ilde yaklaşık 2 milyon hektar kentsel alanda çalışmalar tamamlanmış olup 5 ilde çalışmalar yürütülmektedir.
Gayrimenkul piyasasının daha etkin işlemesini sağlamak üzere nesnel ölçütlere dayal bir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.
b) Amaç
İklim değişikliği ve afetlere karşı dirençli, tarihi ve kültürel birikimiyle uyumlu nitelikli yerleşim alanlarına sahip, herkes için erişilebilir kentsel hizmetler sunulan, yaşam kalitesi yüksek, yeşil ve dijital teknolojilere dayalı akılli, güvenli, sürdürülebilir şehir ve yerleşimler oluşturmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Şehirlerin planlamasında iklim değişikliği ve afetlere karşı dirençliliğin sağlanması, coğrafi özellikler ile kültürel ve doğal değerlerin gözetilmesi esas alınacak, başta yeşil alanlar olmak üzere kamusal alanların erişilebilirlik ve kapsayıcılık ilkesi çerçevesinde oluşturulması ve korunması sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.851)

Politika / Tedbir: Tedbir 851.1. Mekânsal planların yapiminda ve uygulanmasında dirençliliğin sağlanmasına yönelik önlem ve kriterler belirlenerek yerleşme ve yapılaşma koşullarına ilişkin mevzuat yeniden düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mekânsal planların yapımında ve uygulanmasında iklim değişikliğine ve afetlere karşi dirençliliğin sağlanmasına yönelik belirlenen önlem ve kriterler doğrultusunda yerleşme ve yapılaşma koşullarına ilişkin usul ve esaslar geliştirilecek ve ilgili mevzuat yeniden düzenlenecektir.

Politika / Tedbir: Tedbir 851.2. Mekânsal planların yapiminda afet tehlike ve riskleri ile dirençliliğe yönelik analizlerin yapılmasında kullanılacak veri ve bilgi sistemi altyapısı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ímar planlarının hazırlanmasına yönelik afet tehlike ve riskleri ile dirençliliğe dair analizlerde kullanılacak veri altyapısının oluşturulmasına yönelik coğrafi bilgi sistemleri geliştirilecektir.

Politika / Tedbir: Tedbir 851.4. 1/1000 ölçekli aktif fay haritaları hazırlanarak, fay sakınım hattı kriterler çerçevesinde belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Beş ilde 1/1000 ölçekli aktif fay haritaları hazırlanacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 851.7. Şehirlerde yeşil alanlar şehir büyüklüğü, nüfus yoğunluğu, erişilebilirliği ile iklim ve coğrafyaya göre belirlenen tasarım kriterleri gözetilerek yeşil şehir vizyonu çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla planlanarak artırılacak, bu kriterler doğrultusunda tüm illerde millet bahçesi çalışmaları sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), TOKİ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 83 milyon m² alanda millet bahçelerine ilişkin yer seçimi, projelendirme ve yapım çalışmaları yürütülecektir.

Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854): Tedbir 854.1. Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesine ilişkin kriterler uluslararası göstergeler dikkate alınarak geliştirilecek, ölçüm ve izlemeye yönelik mekanizma oluşturulacaktır.

Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854): Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen şehirler tarihi, sosyal ve kültürel dokuları gözetilerek iklim dostu, afete dirençli ve yaşam kalitesini yükselten bir şehircilik anlayışıyla yeniden inşa edilecektir. (Kalkınma Planı p.855)

Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854): Tedbir 855.1. Yeni yerleşim alanlarının, yıkıma uğramış mevcut kent merkezleriyle ekonomi, toplum, tarih, kültür ve çevre ilişkisinin kurulmasını sağlamak üzere mevcut mekânsal planlar revize edilecektir.

Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854): Yerel yönetimlerin akıllı şehir uygulamaları yerel ihtiyaçlara göre belirlenen öncelikler ve geliştirilen standartlar çerçevesinde gerçekleştirilecek,uygulamalarda yerli ürünlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.857)

Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854): Tedbir 857.2. Yerel ihtiyaçlara göre belirlenen öncelikler ve geliştirilen standartlar çerçevesinde yerel yönetimlerde akıllı şehir uygulamaları yaygınlaştırılacak, yerli ürün ve teknoloji oranları kaynak tahsisinde dikkate alınacaktır.

Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854): Sayısal, güncel ve güvenilir kadastro verilerinin sunulması için altyapı çalışmaları tamamlanacak, bütünleşik mülkiyet verilerinin elektronik ortamda sunulması sağlanacaktır (Kalkınma Planı p.858)

Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854): Tedbir 858.1. Tek koordinat sistemine geçilecek ve kadastro modernizasyonu tamamlanacaktır.

Kentsel yaşam kalitesinin ölçülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.854): Tedbir 858.3. Kentsel alanlarda üç boyutlu şehir ve bina modelleri üretimi gerçekleştirilecek, çok boyutlu kadastro altyapısı kurulacaktır.

Gayrimenkul piyasasının etkin işlemesine katkı sağlanması amacıyla gayrimenkullerin gerçek değerinin takibine yönelik mekanizma kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.859): Tedbir 859.1. Gayrimenkul değer değişimlerinin takip edilmesi ve taşınmaz değer haritalarının oluşturulabilmesi için Yerel Yönetimler teknik altyapı geliştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kadastro Modernizasyonu Kapsamında Yenilenen/Sayısallaştirılan Parsel Sayısı
Birim: Bin Adet
2022: 17 650
2023(1): 21 000
2024(2): 22 000

Performans Göstergeleri: Türkiye Kentleri İzleme Çerçevesinde İzlenen Kent Sayısı
2024(2): 1
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.4.4. Konut 
a) Mevcut Durum 
TüİK verilerine göre 2022 yılında belediyeler tarafindan 695.246 daire için yapı ruhsatıdüzenlenmiştir. 2023 yılının ilk altı aylıik döneminde ise 188.740 daire için yapı ruhsatıverilmiştir. 2022 yılında 642.353 konuta yapı kullanma izni verilmiştir. Haziran 2023itibarıyla 106.881 konuta yapı kullanma izni verilmiştir.

Türkiye genelinde konut satışları, 2023 yılı Ocak-Eylül döneminde bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 14,9 azalmıştır. Aynı dönemde, 268.597'si ilk satış, 631.477'si ikinci el satış olmak üzere toplam 900.074 konut satılmiştır. 2022 yılında ise aynı dönemde 312.118'i ilk satış, 745.075'i ikinci el satış olmak üzere toplam 1.057.193 konut satışıyapılmıştır. İpotekli konut satışları, Eylül 2023'te bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 50,2azalarak 8.446 olarak gerçekleşmiştir. Toplam satışların yaklaşık yüzde 8,2'si ipotekli konut satışıdır.

2023 yılı Eylül sonu itibarıyla Türkiye'de toplam konut sayısı 41,3 milyondur. TOKİtarafindan 2019-2022 döneminde 153.198 konutun inşaatı tamamlanarak hak sahiplerine teslim edilmiştir. Üretilen konutların yüzde 88,75'i sosyal konut niteliğindedir. 2023 yılında TOKİ tarafindan dar ve orta gelirlilere yönelik 125 bin konutun üretilmesi hedeflenmektedir.
Konut üretiminde yaşliların, gençlerin, engellilerin ve kadınların konuta erişiminin artırılması dar gelirliler için ekonomik olarak karşılanabilir konut üretilmesi, konut piyasasında beşeri ve teknik kapasitenin artırılmasi, uygulamada etkinlik, afetlere karşı risk azaltma ve dirençlilik, eskisinden daha sağlam inşa prensipleri doğrultusunda konutun çevresiyle bir bütün olarak ele alınması hedeflenmektedir. Bu kapsamda arz ve talep yönlüihtiyaç duyulan veri kaynakları geliştirilerek, konut arz ve talebinin niteliğini veriye dayalıanalizlerle belirlemeye yönelik araştırma ve projeler öncelikli görülmektedir.

Ülkemizde Şubat 2023'te meydana gelen depremler sonrasında zarar gören vatandaşların barınması en öncelikli konu haline gelmiştir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yapılan hasar tespit çalışmalarına göre Ekim 2023 itibarıyla acil yıkılacak, yıkık, ağır hasarlı veya orta hasarlı kategorilerine giren toplam konut sayısı676.188 olarak belirlenmiştir. Deprem bölgesinde acil yıkılacak, yıkık, ağır hasarlı ve orta hasarlı kategorisinde 115.272 ticarethane ile 25.508 ahır ve samanlık olduğu belirlenmiştir.Meydana gelen depremler nedeniyle genel hayata etkili afet bölgesi olarak kabul edilen yerlerde depremzedelerin barınma ihtiyacının karşılanması amacıyla ulusal ve uluslararası projeler yürütülmektedir. 7269 Sayılı Kanun kapsamında yıkık, ağır ve orta hasarlı konut, işyeri ve ahır sahibi afetzedeler için hak sahipliği süreçleri tamamlanarak her türlü üstyapi, altyapı ve sosyal donatının inşası ve kredi desteği sağlanmasına ilişkin çalişmalar devam etmektedir.
Kahramanmaraş ve Hatay depremleri sonrasinda evleri hasar gören hane halklarına 10 bin TL tutarında nakdi yardım yapılması kararı verilmiştir. Evi yıkık, acil yıkılacak, ağır ve orta hasarli olan hane halklarina 15 bin TL taşınma yardımi ve bunlardan ev sahibi olanlara aylık 5 bin TL, kiracı olanlara aylık 3 bin TL olmak üzere bir yıllık kira yardımı yapılmaktadır.
Depremden zarar gören vatandaşlara acil ve geçici barınma hizmeti sağlanmasının yanında kalıcı afet konutlarının yapımı için de çeşitli adımlar atılmış ve mevzuat düzenlemeleri hayata geçirilmiştir. 24 Şubat 2023 tarihli 126 sayılı CumhurbaşkanlığıKararnamesi ile OHAL kapsamında yer alan illerde yerleşme ve yapılaşmayı düzenleyen mevzuat değişiklikleri gerçekleştirilmiştir. Olağanüstü Hal Kapsamında Yerleşme ve Yapılaşmaya İlişkin 126 numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 9. maddesi ile kalıcıkonut yapımı süreci ile ilgili yeni yetkiler tanımlanmıştır. Buna göre Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı depremler dolayısıyla genel hayata etkili afet bölgesi ilan edilen yerlerde afetten etkilenenlerin geçici veya kalicı iskân alanlarını fay hattina mesafesi,zeminin elverişliliği, yerleşim merkezine yakınliğı gibi kriterleri gözeterek resen belirleme yetkisini üstlenmiştir.
Bakanlık, bağlı ve ilgili kuruluşları ile birlikte altyapı ve üstyapı dâhil her türlü inşaatıyapmaya ve yaptırmaya, arsa paylarını belirlemeye, cins değişikliği yapmaya, kat irtifakı ve kat mülkiyeti kurmaya yetkili kılınmıştır. Kararnameye göre AFAD tarafindan Çevre,Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına ve Bakanlığın bağlı, ilgili ve ilişkili kurum, kuruluşlar ile bunların iştiraklerine, akdedilecek protokoller çerçevesinde konut, işyeri ve altyapıtesisleri ile bunlar için gerekli her tür ve ölçekte harita, etüt, proje, imar plani, parselasyon gibi mühendislik hizmetlerinin yaptırılabilmesi ya da hak sahibi olanlara verilmek üzere yapılan konut veya işyerlerinin bu idarelerden satın alınabilmesi mümkün hale gelmiştir. Bu kapsamda AFAD tarafından, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına ve Bakanlığın bağli, ilgili ve ilişkili kurum, kuruluşları ve bunların iştiraklerine kaynak aktarımıyapilabilecektir.
Bakanlık tarafından AFAD koordinasyonunda belirlenen yeni yerleşim alanlarında TOKI Başkanlığı, Emlak Konut Genel Müdürlüğü ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığıtarafindan konut yapimina başlanmiştir. Ayrica, hak sahiplerince talep edilmesi durumunda 7452 sayılı Kanun çerçevesinde Yerinde Dönüşüm Projesi kapsamında konut üretimi de gerçekleştirilecektir.


15 Temmuz 2023 tarih Resmi Gazetede yayımlanan 7456 Sayılı Kanun ile 7269 sayılıi Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alinacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanunda önemli değişiklikler gerçekleştirilmiştir.

b) Amaç
Sürdürülebilir kentsel çevre için konut planlaması ve yönetiminin bütüncül olarak ele alınması ve veriye dayalı etkin işleyen konut piyasasında barınma hakkı çerçevesinde başta dar gelirliler olmak üzere herkesin ekonomik olarak karşılanabilir, enerji verimli, dirençli,güvenli ve sağlıklı konutlara erişiminin sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Arz ve talep dengesi gözetilerek herkesin güvenli, dirençli, ekonomik olarak karşılanabilir konutlara erişimi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.862)

Politika/Tedbir: Tedbir 862.1 Özellikle kentlerdeki barınma sorununa sağlıklı çözümler üretilebilmesi için dar gelirlilere, kadınlara, engellilere ve gençlere yönelik toplu konut uygulamaları yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), TOKİ (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal Konut Projesi kapsamında 100 bin konut tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Afetler sonucunda ortaya çıkan konut ihtiyacının karşılanmasında bütüncül, adil, maliyet etkin, şeffaflığı ve hesap verebilirliği esas alan çözümler geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.863)

Politika/Tedbir: Tedbir 863.1. Afetlerden etkilenenlere temel insani ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri, güvenli, ulaşılabilir, afetlere karşı dayanıklı ve asgari hayati hizmetleri içeren afet konutları bütüncül bir planlama dâhilinde inşa edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Afet konutları ve altyapıları yürütücü kuruluşlarla işbirliği içerisinde ve maliyet-etkin çözümler geliştirilerek tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 863.2. Afet konutlarinın yapimında afetzedelerin barınma ihtiyacını en kisa zamanda karşılayacak şekilde hak sahipliği, geri ödeme ve finansman yöntemleri ile ilgili mevzuat yeniden ele alinacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Hak sahipliği mevzuat güncelleme çalışmalarına başlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Dar ve Orta Gelirlilere Yönelik Yillik Üretilen Konut Sayısı
Birim: Adet
2022: 60 440
2023(1): 125 000
2024(2): 100 000
(1) Gerçekleşme Tahmini 2) Program 

2.4.5. Çevrenin Korunmasi 
a) Mevcut Durum 
Çevrenin etkin korunmasının sağlanmasi, Türkiye'nin ve dünyanın sosyo-ekonomik açıdan refahını uzun dönemde geliştirecek en önemli konulardan biridir. Hızla artan nüfus,şehirleşme, ekonomik faaliyetler ve çeşitlenen tüketim alışkanlıkları çevre üzerindeki baskıyıartırmakta ve başta iklim değişikliği olmak üzere, çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kuraklık gibi birçok çevre probleminin her geçen gün insan yaşamını ve kalkınma sürecini daha belirgin bir şekilde etkilemesine neden olmaktadır. Bu kapsamda çevre ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadır.
Türkiye'de çevre sorunlarına yönelik politikalar, 2053 yılı net sifir emisyon hedefi doğrultusunda, Birleşmiş Milletler üyesi ülkelerin 2030 yılına kadar ulaşmayı hedeflediği Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarıyla (SKA) uyumlu bir şekilde geliştirilmekte ve uygulanmaktadır. Bu kapsamda çevre alanında kurumsal kapasite, mevzuat ve standartların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Türkiye, iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında kararlı hedefler ortaya koyarak konuya ilişkin hassasiyetini küresel ölçekte ifade etmektedir. Bu bağlamda, 7 Ekim 2021tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7335 sayıli Paris Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanunla ülkemiz Paris Anlaşmasına taraf olmuştur. Bununla birlikte, 7Ekim 2021 tarihli Mükerrer Resmî Gazete'de yayımlanan Paris Anlaşmasının İlişik Beyanla Birlikte Onaylanması Hakkında 4618 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Paris Anlaşmasının ve mekanizmalarının gelişmekte olan bir ülke olarak ekonomik ve sosyal kalkınma hakkına halel getirilmeden uygulanacağı beyan edilmiştir. Paris Anlaşmasının onaylanmasının ardından 2053 yılı net sifir emisyon hedefi beyan edilmiştir. Bu hedef çerçevesinde, İklim Değişikliği ve Uyum Koordinasyon Kurulu tarafından alınan karar doğrultusunda, Türkiye'nin Ulusal Katkı Beyani, 2030 yılında referans senaryoya göre yüzde 41 oranında azaltım yapılacak şekilde güncellenerek, 13 Nisan 2023 tarihinde Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Sekretaryasına (BMİDçS) güncellenen ilk Ulusal Katkı Beyanı olarak sunulmuştur.

Türkiye'nin iklim değişikliğiyle mücadele politikalarına uyumunu sağlamayı ve yeşil dönüşümün desteklenmesini hedefleyen bir yol haritası niteliğindeki Yeşil Mutabakat Eylem Planı 2021 yılı Temmuz ayında yayımlanmıştır. 2022 yılında, dokuz başlıkta yer alan 32hedefe ulaşılması için 20 ihtisas çalişma grubu (İçG) kapsamında kamu, özel sektör ve üniversitelerden katılım sağlayan paydaşlarla 36 adet toplantı düzenlenmiştir. 2023 yılında Eylem Planı kapsamındaki gelişmeleri içeren 2022 Yıliı Yillik Faaliyet Raporu yayımlanmıştır.
Ülkemiz coğrafi konumu itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer aldığından, uyum kapasitesinin geliştirilmesi ile ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığının artırılmasına yönelik sürdürülen çalışmalar önem arz etmektedir.
Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması için değişik statülerde korunan alan sayısı 2022 yılında 5.548'e çıkarılarak korunan alanların yüzölçümü yaklaşık 10,3 milyon hektara ulaşmıştır. 2022 yılında kara üzerindeki toplam korunan alanların ülke yüzölçümüne oranı yüzde 7,8'dir. Türkiye'de iller bazında biyolojik çeşitliliğin tespiti yapılarak ulusal biyolojik çeşitlilik envanteri geliştirilmektedir. Ayrıca,biyolojik çeşitlilikle genetik kaynaklarımızın korunması ve kullanımında sürdürülebilirliğin sağlanmasına temel teşkil edecek mevzuat ve planlama çalışmaları yürütülmekte, konuya ilişkin çalışan kuruluşlar arasında işbirliği artırılmaktadır.

Çevre kalitesinin izlenmesi için laboratuvar altyapisı güçlendirilmekte ve izleme sistemleri geliştirilmektedir. 2005 yılında 36 olan Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağındaki istasyon sayısi 2023 yılında 380 istasyona ulaşmıştır.


2021 yılı verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ile hanehalkının çevre koruma harcamaları geçen yıla nazaran yüzde 59,2 artışgöstererek 66,3 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu harcamanın yüzde 64,3'ü özel sektör, yüzde 28,3'ü kamu ve kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, yüzde 7,3'ü ise hanehalkı tarafindan gerçekleştirilmiştir. Çevre koruma amaçlı kamu ve özel sektör yatırım harcamaları 13,6milyar TL olarak kayda geçmiştir.

Sürdürülebilir çevre hedefleri doğrultusunda yaşam döngüsü boyunca olumsuz çevresel etkileri azaltılmış ürün veya hizmetleri teşvik etmek amacıyla oluşturulan çevre etiketi sistemi kapsamında kriteri belirlenmiş ürün ve hizmet grubu sayısı 2023 yılında 12'ye yükseltilmiştir.

Bazı Tehlikeli Kimyasallar ve Pestisitlerin Uluslararası Ticaretinde Ön Bildirimli Kabul Usulüne Dair Rotterdam Sözleşmesi'nin Türkiye'de etkin bir şekilde uygulanması ve AB'nin ilgili Tüzüğünün Türkiye mevzuatına aktarılması amacıyla Bazı Zararlı Kimyasalların İhracatıve İthalati Hakkında Yönetmelik 28 Ocak 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.
b) Amaç
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA) doğrultusunda iklim değişikliğinin etkilerine karşı dirençli ve düşük karbonlu bir ekonomiye geçişin sağlanması, sosyal adalet anlayışıyla çevre ile doğal kaynakların korunması ve yönetilmesi, toplumun çevreye karşı duyarlılığı ve bilincinin artırılmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İklim risklerine karşı, uluslararası iklim değişikliği müzakereleri, Paris Anlaşması ve Türkiye'nin Ulusal Katkı Beyanı çerçevesinde ulusal koşullar gözetilerek sera gazı emisyonlarının azaltımı ve iklim değişikliğine uyum eylemlerinin güçlendirilmesine yönelik ilgili tüm paydaşlarla işbirliği içinde yol haritaları hazirlanacak, mevzuat düzenlemeleri yapılacak ve kurumlar arası eşgüdüm sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.865)

Politika/Tedbir: Tedbir 865.1. İklim değişikliğiyle ilgili uygulamaların bütüncül bir biçimde ele alındiğı temel mevzuat hazırlığı tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İklim mevzuatı hazırlıkları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 865.2. 2053 net sifir emisyon hedefi doğrultusunda ara dönemler ve ilgili hedefler belirlenerek "Uzun Dönemli İklim Değişikliği Stratejisi" hazırlanacak ve sera gazı emisyonlarının azaltımı ve iklim değişikliğine uyum hedefleri ile taahhütleri içeren "İkinci Ulusal Katkı Beyani" güncellenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uzun Vadeli (2024-2053) Gelişmenin Stratejisi ve On İkinci Kalkınma Planıyla uyumlu olarak iklim değişikliğine yönelik strateji belgesi hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: 2. Enerji sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejisi hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: 3. Sanayi sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejsi hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: 4. Arazi kullanımi, arazi kullanımı değişimi ve ormancılık faaliyetlerine yönelik iklim değişikliği stratejisi hazırlanacaktır.

Kurum ve Kuruluşları: Tedbir 865.3. "Paris Anlaşması" hedeflerine ulaşmak amacıyla sera gazı emisyonlarını azaltmak, iklim değişikliğine uyum ve iklim değişikliği ile mücadele kapsamında atılacak adımları ortaya koymak üzere strateji ve eylem planları hazırlanacak ve uygulamaya geçirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe hazırlanacaktır. Başkanlığı, İlgili Kamu 7. Binalara yönelik iklim: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İklim Değişikliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
5. Ulaştırma sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejisi hazırlanacaktır. 6. Atık sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejisi: değişikliği stratejisi hazırlanacaktır. 8. İkinci Ulusal Katkı Beyanının hazırlık çalışmaları yürütülecektir. 1. Uzun Vadeli (2024-2053) Gelişme Stratejisi ve On İkinci Kalkınma Planiyla uyumlu Ulusal İklim Değişikliğine Üyum Stratejisi ve Eylem Plani (2023- 2030) hazırlanacak, izleme ve değerlendirme mekanizması oluşturulacaktır. Yerel İklim Değişikliği Eylem

Kurum ve Kuruluşları: Kaynakların verimli kullanımını sağlamak üzere döngüsel ekonomiye geçiş çerçevesinde sürdürülebilir üretim ve tüketim kalıpları hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.866) Tedbir 866.1. Sürdürülebilir tüketim
5. Ulaştırma sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejisi hazırlanacaktır. 6. Atık sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejisi: Planlarının hazırlanmasina ve izlenmesine ilişkin ilke ve yöntemleri içeren teknik kılavuz hazırlanacaktır.

Kurum ve Kuruluşları: ve üretime ilişkin mevcut en iyi çevresel uygulamaların

Kurum ve Kuruluşları: yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 866.3. Tüm atıkların insan sağlığına ve çevreye olan zararlı etkilerinin en aza indirilebilmesi için havaya, suya ve toprağa salımına ilişkin gerekli tedbirler alınacaktır. Tedbir 866.4. Deniz çöplerine sebep olan atıkların kaynağında önlenmesi ve mevcut deniz çöplerinin deniz çevresine zararinin engellenmesi
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe hazırlanacaktır. Başkanlığı, İlgili Kamu 7. Binalara yönelik iklim: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, İlgili Kamu
5. Ulaştırma sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejisi hazırlanacaktır. 6. Atık sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejisi: 1. Ulusal Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Eylem Planı hazırlanarak izlemeye ilişkin mekanizma oluşturulacaktır.

Kurum ve Kuruluşları: Kurum ve Kuruluşları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe hazırlanacaktır. Başkanlığı, İlgili Kamu 7. Binalara yönelik iklim: 1. En iyi tekniklerle endüstriyel emisyonların yönetimi ikincil mevzuat hazırlanacaktır.

Kurum ve Kuruluşları: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Tarim ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetim, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe hazırlanacaktır. Başkanlığı, İlgili Kamu 7. Binalara yönelik iklim: 1. Deniz çöpleri yönetimine ilişkin mevzuat gözden geçirilecektir. 2. Denizlerdeki petrol ve diğer zararli maddelerin salimından kaynaklanan büyük çaplı kirliliklere karşı etkin müdahalenin sağlanması amacıyla 5312 sayılı Kanun

Kurum ve Kuruluşları: amacıyla çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 866.5. Çevre etiketi sistemi yayginlaştirılacak, çevre dostu ürün ve hizmetlerin rekabet gücü
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe hazırlanacaktır. Başkanlığı, İlgili Kamu 7. Binalara yönelik iklim: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
5. Ulaştırma sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejisi hazırlanacaktır. 6. Atık sektörüne yönelik iklim değişikliği stratejisi: kapsamında hazırlanan ulusal ve bölgesel acil müdahale planları güncellenecektir. 1. 15 ürün ve hizmet grubunda çevre etiketi kriteri geliştirilecektir. zararlarının en aza indirilmesi için mevzuat güncellenecektir.

Kurum ve Kuruluşları: artırılacaktır. Kimyasalların insan sağlığı ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek şekilde etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.867) Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Kimyasalların çevreye olan

Kurum ve Kuruluşları: Tedbir 867.1. Bütüncül kimyasallar yönetimiyle yaşam döngüsü boyunca Değişikliği Bakanlığı (S), kimyasalların insan sağlığı ve çevreye Sanayi ve Teknoloji olan olumsuz etkilerinin en aza Bakanlığı indirilmesi sağlanacaktır.

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Tedbir 869.1. Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS)'nin kurulmasına yönelik mevzuat ve diğer altyapı hazırlıkları tamamlanarak sistem uygulamaya geçirilecektir.

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Çevresel veri setleri ve göstergelerin uluslararası standartlara uygun olarak düzenli bir şekilde üretimi ve paylaşımı sağlanacak, izleme ve değerlendirme sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.871)

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Tedbir 871.2. Tüm alici ortamlardaki çevresel izleme verilerinin değerlendirilmesi ve yönetimine yönelik altyapı geliştirilecektir.

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Karasal ve denizel ekosistemler ile ekosistem hizmetlerinin korunması, iyileştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı ile biyolojik çeşitliliğin korunması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.872)

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Tedbir 872.1. Karasal ve denizel korunan alanlar artırılacak, karbon yutak alanları genişletilecektir.

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Tedbir 872.2. Ekolojik sürekliliği, ekosistem bütünlüğünü ve biyolojik çeşitliliği korumaya yönelik canlıların barınma ve beslenme amacıyla kullanabileceği korunan alanlar ve doğal yaşami destekleyen diğer alanlar arasında bağlantıyı sağlayan ekolojik koridorlar belirlenecektir.

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Tedbir 872.3. Alanların etkin bir şekilde korunması ve yönetilmesi amacıyla korunan alanlar için planlama, projelendirme ve uygulama çalışmaları yürütülecektir.

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Tedbir 872.4. Tahrip olmuş ekosistemlerin iyileştirilmesine yönelik çabalar artırılacaktır.

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Tedbir 872.5. Nesli tehlike altında olan ve koruma altına alınan yaban hayvanlarının üretimi ve uygun doğal alanlara yerleştirilmesine ilişkin envanter ve izleme çalışmaları yapılacak, av ve yaban hayatının sürdürülebilir yönetimi sağlanacaktır.

Yeşil dönüşüm süreçleri desteklenerek rekabet gücünün korunması için ulusal karbon fiyatlandırma araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.869): Tedbir 872.6. İklim değişikliğinin biyolojik çeşitlilik, ekosistem hizmetleri ve arazi tahribati üzerindeki etkilerinin belirlenebilmesi için araştırma, izleme ve değerlendirme faaliyetleri sürdürülecektir.

Tedbir 872.7. Genetik kaynakların toplanmasi, saklanması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için arazi ve tohum gen bankalarinda korunan bitki ve tohum çeşidi ile sayısı artırılacak, Ar-Ge çalişmaları yürütülecektir.: Hava kirliliğinin önlenmesi ve kalitesinin iyileştirilmesi için hava kalitesi yönetim uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.873)

Tedbir 872.7. Genetik kaynakların toplanmasi, saklanması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için arazi ve tohum gen bankalarinda korunan bitki ve tohum çeşidi ile sayısı artırılacak, Ar-Ge çalişmaları yürütülecektir.: Tedbir 873.1. Sanayi, enerji ve ulaştırma sektörlerinden kaynaklanan hava kirliliğinin önlenmesi ve kalitesinin iyileştirilmesine yönelik hava kalitesi yönetim uygulamaları etkinleştirilecek ve emisyonların kontrolü sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Bitki genetik kaynaklarının kayıt altına alınması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik projeler yürütülecektir. 2. Arazi ve tohum gen bankalarında korunan bitki ve tohum örneklerinde artış sağlanacaktır. 3. Genetik kaynakların karakterize edilmesine yönelik çalışmalarda yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: 1. Yerel düzeyde hazırlanan kirlilik haritaları dikkate alınarak kaynak bazlı azaltım planları hazırlanacaktır.

Tedbir 872.7. Genetik kaynakların toplanmasi, saklanması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için arazi ve tohum gen bankalarinda korunan bitki ve tohum çeşidi ile sayısı artırılacak, Ar-Ge çalişmaları yürütülecektir.: Tedbir 873.2. Hava kalitesi izlenmesine yönelik altyapı güçlendirilecek, bilgi ve iletişim teknolojileri kullanılarak envanter ve modellemeye yönelik kapasite geliştirilecek ve araştırmalar yapilacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S): Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S)
1. Bitki genetik kaynaklarının kayıt altına alınması ve sürdürülebilir kullanımına yönelik projeler yürütülecektir. 2. Arazi ve tohum gen bankalarında korunan bitki ve tohum örneklerinde artış sağlanacaktır. 3. Genetik kaynakların karakterize edilmesine yönelik çalışmalarda yeni teknolojilerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.: 1. Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağında yer alan istasyon sayısı artırılacaktir. 2. Hava kalitesinin iyileştirilmesi için isıtma kaynaklı hava kirliliğinin azaltılmasıyla ilgili mevzuat güncellenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hava Kalitesi İzleme Ağındaki İstasyon Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2022: 365
2023(1): 380
2024(2): 382

Performans Göstergeleri: Karasal Korunan Alanların Ülke Yüzölçümüne Oranı
Birim: Yüzde
2022: 7,7
2023(1): 7,9
2024(2): 8,0

Performans Göstergeleri: Çevre Etiket Sistemi Kapsamında Belirlenen Ürün ve Hizmet Grubu Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2022: 9
2023(1): 12
2024(2): 15

Performans Göstergeleri: Planlı Birleşik Çevre Denetimi Sayısı
Birim: Adet
2022: 2 060
2023(1): 2 165
2024(2): 2 200
2.4.6. Kentsel Altyapi 
a) Mevcut Durum 
İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2023 yılı itibarıyla yüzde 99 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalışmaları dışında içmesuyu şebeke inşaatı ihtiyacı azalırken içmesuyunu arıtma ihtiyacı artmıştır. Kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2022 yılında yüzde 91seviyesindeyken Eylül 2023 itibarıyla yüzde 95'tir.

Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısı Eylül 2023itibariyla 1.510'a ulaşmiş olup 1.345 proje tamamlanmiş ve 165 proje devam etmektedir.

2011-2023 döneminde 2024 yılı fiyatlarıyla toplam 74,4 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 110,9 milyar TL kredi İLBANK aracılığıyla belediyelere proje karşılığı tahsis edilmiştir.
Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre, içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerindeki su kayıp oranı ülke genelinde 2022 yılında yüzde 33,5 iken 2023 yılında yüzde 30 olarak hesaplanmıştır. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerine karşı su kaynaklarının verimli kullanılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu doğrultuda, su kaynaklarının sürdürülebilirliğinin sağlanması ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla Ulusal Su Verimliliği Seferberliği başlatılmıştır. Bu kapsamda su verimliliği konusunda yol haritası mahiyeti taşıyan Değişen İklime Uyum Çerçevesinde Su Verimliliği Strateji Belgesi ve Eylem Plani (2023-2033) 4 Mayıs 2023 tarihli ResmîGazete'de 2023/9 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki olarak yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Ülkemizde yer alan 25 havzadan 11 havza için Nehir Havza Yönetim Planlarıtamamlanmış olup kalan havzalarda çalışmalara devam edilmektedir. Altı havzada Sektörel Su Tahsis Planları onaylanmış olup eylem planları ile takibi sağlanmaktadır. Su kalitesi ve miktarının izlenmesine yönelik çalışmalar 18 havzada tamamlanmıştır.
Yağmur suyu ve gri suyun yeniden kullanim alternatiflerinin, uygulama analizlerinin ve tip projelerin hazırlanarak kurumlarla paylaşıldığı su kaynaklarında iklim değişikliğine uyum çalışmaları tamamlanmıştır. 2023 yılında başlatılan Su Döngüselliği ve Verimliliğin Arttırılması Projesi ülkemizin su kıtlığı ve kirliliği ile ilişkili artan riskleri azaltacak ve sulama için su hizmetleri sunumunu sürdürülebilir hale getirecek uygun iklim değişikliği azaltma ve uyum önlemleri yoluyla iklim değişikliğine karşı direnci sağlama çabalarını destekleyecektir.Ülkemizde birçok alanda hissedilmeye başlanan iklim değişikliği ile ilgili daha etkin mücadele edebilmek maksadıyla iklim projeksiyonları doğrultusunda su potansiyelinin havzalar ölçeğinde değişiminin tespit edilerek sektörlere etkisinin belirleneceği iklim değişikliğinin su kaynaklarına etkisi çalışmalarına başlanacaktır.

Depremler sonrasında bölgede içme suyu ve kanalizasyon altyapisının yeniden inşasıamacıyla deprem illerinde kullanılmak üzere dış finansman kredi sağlanmış olup İLBANK aracılığıyla belediyeleri borçlandırmadan yürütülecek Türkiye Deprem Sonrası İyileşme ve Yeniden Ímar Projesi başlatılmıştır.

Belediyelerin teknik ve ekonomik imkânlarının kısıtlı olması sebebiyle atıksu arıtma tesislerinin inşa ve işletilmesinde kamu özel işbirliğinin bir alternatif olarak kullanılabilmesi amacıyla, 15 Haziran 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan düzenleme ile 3996 sayıli Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanuna eklenen ek maddenin uygulanmasına yönelik hazırlanan yönetmelik çalışmalarıdevam etmektedir.

TüİK verilerine göre 2020 yılında toplanan evsel nitelikli atık miktarı yaklaşık 32,3milyon tondur. Mevcut atik yönetim planlarının sifir atık yönetim planı ile uyumlu hale getirilmesi, ayrı toplama verimliliğinin kaynağında artırılması ve yaygınlaştırılmasi, geri kazanım ve bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi amacıyla 2023-2035 yıllarını kapsayacak Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı revizyonu çaliışmaları başlatılmıştır. Ayrıca, daha verimli kaynak ve atık yönetimine katkıda bulunacak Ulusal Döngüsel Ekonomi Eylem Plan hazırlanması çalışmalarına başlanmiştır.

2023 yılı üçüncü çeyreği itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 93'e yükselmiş olup bu tesislerle 1.241 belediyede 71,9 milyon nüfusa hizmet verilmektedir.

2016 yılında 2 yakma ve 56 tibbi atık sterilizasyon tesisi bulunurken bu tesislerin sayısısırasıyla 2023 yıli Ekim ayı itibarıyla 3 ve 68 olmuştur.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 28 Şubat 2023 tarihinde yayımlanan 2021 yılı Ambalaj Bültenine göre yaklaşık 9,7 milyon ton ambalaj üretilmiş, 4 milyon ton ambalaj ise piyasaya sürülmüştür. Diğer taraftan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ile Sifir Atık Yönetmeliği hükümleri esas alınarak sifir atık yönetim sisteminin uygulanmasına ve İl Sifir Atık Yönetim Sistemi Planlarına uygun olarak toplanmasına yönelik düzenleme yapilmiştir.

2023 yılı üçüncü çeyreği itibarıyla 423 Tehlikeli Atık Geri Kazanım Tesisi ve 11 adet 1.Sınif Düzenli Depolama Tesisi, 105 yakma ve beraber yakma tesisi bulunmaktadır.
Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen atık miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazır hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi çalışmaları ile yerel yönetimlerin atığın kaynakta ayrı toplanmasına ilişkin kapasitesinin artırılmasi faaliyetleri devam etmektedir.

Belediyeler katı atik yönetiminde toplama, taşima ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmiş olup bu tesislerin çevresel sorunlara yol açmaması için usulüne uygun olarak işletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Düzenli depolama tesisi sayısı artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artırılmasıiçin ilave depolama alani ve ön işlem tesislerinin yapimina devam edilmektedir. Ayrica düzensiz döküm sahalarının rehabilitasyonu ve kirsal alanda katı atıkların yönetimiyle ilgili çalışmalar yürütülmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zamanı ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkinliğinin artırılması önemli görülmektedir. Bu yöntemle yürütülen katı atık projelerinin sayısıartmakla birlikte kurulan tesislerin daha iyi işletilmesi ihtiyacı bulunmaktadır.
Belediye atıklarının insan ve çevre sağliğına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için 2017 yılında başlatılan Katı Atik Programı (KAP) kapsamında Eylül 2023 itibarıyla onbeş aktarma istasyonu uygulama projesi hazirlanmasi, beş adet aktarma istasyonu yapimi, altı düzenli depolama lotu yapimi, onbir düzenli depolama tesisi uygulama projesi hazırlanması işleri tamamlanmış; iki aktarma istasyonu yapımı, iki entegre atık yönetim tesisi yapımi, iki entegre atık yönetim tesisi uygulama projesi hazırlanmasi, bir ön işlem tesisi ve bir yeni lot uygulama projesi hazırlanması işleri devam etmektedir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen Sifir Atık Projesi kapsamında Haziran 2017-Ekim 2023 döneminde 172 bin bina ve yerleşkede Sifir Atik Yönetim Sisteminin uygulanmasına başlanmıştır. Aynı dönemde sifir atık uygulamalarıhakkında 19,5 milyon kişiye eğitim verilmiştir. Sifır atık yönetim sisteminin idari, mali ve teknik unsurları açısından tasarım ve planlama kriterlerini, değerlendirme unsurlarını ve uygulama esaslarını belirlemek; sistemin geliştirilmesi, iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları düzenlemek amacıyla 11 kılavuz hazırlanmıştır. Diğer taraftan yerel ölçekte strateji belirlemek, kisa ve uzun vadeli hedefler koymak amacıyla 81 ilin İl Sifır Atık Yönetim Planları hazırlanmıştır. Ekim 2023 itibarıyla belediye hizmet alanı içerisinde sifir atık yönetim sistemini kurarak Temel Seviye Sifir Atık Belgesi alan belediye sayısı 122'ye ulaşmiştir.

Sifir atık uygulamasının başladığı 2017 tarihinden itibaren 25,4 milyon ton kağıtkarton, 6,6 milyon ton plastik, 2,6 milyon ton cam, 0,7 milyon ton metal ve 10,2 milyon ton organik ve diğer geri dönüştürülebilir atıklar olmak üzere toplam 45,5 milyon ton geri 

kazanılabilir atık, lisans almış işletmelerce işlenerek ekonomiye kazandırılmıştır. Proje başlangıcında yüzde 13 olan geri kazanım orani, 2021 yıli itibarıyla yüzde 27,2'ye ve 2022yılında yüzde 30,1'e çıkarılmış olup 2023 yılı sonu itibarıyla bu oranın yüzde 35'e çıkarılmasıhedeflenmektedir.

Plastik poşetlerin ücretlendirilmeye başlandığı 2019 yılından 2022 yılına kadar olan süreçte plastik poşet kullanımı yüzde 62,5 oranında azalmış olup plastik poşet kaynaklı 760bin ton plastik atığın oluşumu engellenmiştir. Bu azalmayla plastik poşet üretimi için gerekli plastik hammadde ithalatı düşmüş ve 5,24 milyar TL tasarruf edilerek 31.500 ton sera gazısalımı engellenmiştir. Ayrıca, toplumda konuya ilişkin bilgi ve farkındalık seviyesi oluşmuşve çok kullanımlık çanta ve benzeri ürünlerin kullanımı yaygınlaşmıştır.
Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, bitkisel atık yağlar, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünütamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanmasi, taşınmasi, geri kazanimı ve bertarafina yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çalişmaları devam etmektedir.
Genel hayata etkili afet bölgesi ilan edilen alanlarda enkaz kaldırma faaliyetleri Çevre,Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının teknik desteğiyle AFAD koordinasyonunda valiliklerce yapılmaktadır. Hasar tespit sonuçları doğrultusunda yıkık, acil yıktırılacak ve ağır hasarlı yapıların Ekim 2023 itibarıyla yüzde 55'nin enkaz kaldırma işlemleri tamamlanmıştır.Geri kazanılabilir atıklar yıkıntı atıkları içerisinden ayrılmakta ve çevre lisanslı tesislere gönderilerek geri kazanimi sağlanmaktadır. Tehlikeli atıkların ise belirlenen geçici depolama alanlarında usulüne uygun ayriştirılip çevre lisansli tesislerde bertaraf edilmektedir.
Ülkemizde toplu taşımanın ve motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilerek kentiçi ulaşımda yaşanan trafik sıkışıklığının ve buna bağlı olarak ortaya çıkan zaman kaybı, yakıt tüketimi ile çevre ve gürültü kirliliğisorunlarının azaltılabilmesi amacıyla önemli yatırımlar yapılmaktadır. Trambüs, elektrikli otobüs gibi emisyon üretmeyen toplu taşıma araçlarının yani sira tramvay, metro gibi raylı sistem araçlarının kullanımı yaygınlaşmaktadır. Ekim 2023itibarıyla 12 büyükşehirde Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul,İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun raylı sistemlerle toplu taşıma hizmeti verilmektedir.

Başta tamamlanan İstanbul Havalimanı-Kağıthane ve Başakşehir-Kayaşehir hatlarıolmak üzere, 2023 yılında hizmete alınması beklenen diğer raylı sistem hatlarıyla birlikte İstanbul'da raylı sistem hat uzunluğunun yüzde 22 artış göstererek 321 km'ye ulaşmasıbeklenmektedir. Ayrıca, Ankara'da AKM-Gar-Kızılay Metro Hattı ile Kayseri'de AnafartalarYHT Tramvay Hattı hizmete açılmiştır.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yapım çalışmalarına devam edilen BakırköyBahçelievler-Kirazli, Halkali-Istanbul Yeni Havalimani Metro Hattı ve Kocaeli Şehir Hastanesi Tramvay Hattı projeleriyle birlikte 2024 yılı sonuna kadar yaklaşık 43,5 km'lik kentiçi raylısistem hattinın hizmete açılması planlanmaktadır.

b) Amaç
Kentsel altyapıda sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişimin sağlandığı,atıksu ile katı atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirildiği, kentiçi ulaşımda ise maliyet etkin, temiz ve enerji verimli, tüm bireyler için kolay erişilebilir, modlar arasi güçlü bağlantının sağlandığı sürdürülebilir sistemlerin oluşturulması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Tedbir 875.1. Etkin su kaynakları yönetimi için su kanunu çıkarılacaktır.
Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.875) Tedbir 875.1. Etkin su Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Su yönetimine ilişkin kaynakları yönetimi için su Çevre, Şehircilik ve İklim mevzuat hazırlıkları kanunu çıkarılacaktır. Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır.: 1. Su yönetimine ilişkin mevzuat hazırlıkları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 875.3. Su Yönetimi Koordinasyon Kurulu ile havza kurulları ve il su kurullarının daha etkin hale getirilmesi sağlanacaktır.
Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.875) Tedbir 875.1. Etkin su Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Su yönetimine ilişkin kaynakları yönetimi için su Çevre, Şehircilik ve İklim mevzuat hazırlıkları kanunu çıkarılacaktır. Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır.: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Su Kurulu, Havza ve İl Su Kurullarının görev ve sorumluluklarına ilişkin mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. 2. Yerel kurullar başta olmak üzere, etkin paydaş katılımının sağlanmasına yönelik havza bazında çalıştaylar düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 876.1. İlgili tüm kurum ve kuruluşlarca güncel veri temin edilerek Ulusal Su Bilgi Sisteminin etkinliği artırılacak, mevzuat altyapısı güçlendirilecektir.
Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.875) Tedbir 875.1. Etkin su Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Su yönetimine ilişkin kaynakları yönetimi için su Çevre, Şehircilik ve İklim mevzuat hazırlıkları kanunu çıkarılacaktır. Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır.: Tarım ve Orman Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Su Bilgi Sistemi Geliştirme ve Bakım-Onarım projesi tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 876.2. Mevcut bilgi ve karar destek sistemleri ile çevresel altyapı tesislerindeki ekipmanlarda yerli üretim teşvik edilecektir.
Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.875) Tedbir 875.1. Etkin su Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Su yönetimine ilişkin kaynakları yönetimi için su Çevre, Şehircilik ve İklim mevzuat hazırlıkları kanunu çıkarılacaktır. Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır.: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerli üretimin desteklenmesine yönelik teşvik modeli çalışmaları başlatılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 877.1. İklim değişikliğiyle ilgili çevresel faktörlerin su kaynaklar üzerindeki etkileri izlenecektir.
Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.875) Tedbir 875.1. Etkin su Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Su yönetimine ilişkin kaynakları yönetimi için su Çevre, Şehircilik ve İklim mevzuat hazırlıkları kanunu çıkarılacaktır. Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır.: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İklim Değişikliğinin Su Kaynaklarına Etkisi Projesi Faz 2 çalışmalarına başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 877.2. Türkiye genelinde iklim değişikliğinin su kaynaklarına etkileri güncel veri setleri ve senaryolar kullanılarak belirlenecektir.
Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.875) Tedbir 875.1. Etkin su Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Su yönetimine ilişkin kaynakları yönetimi için su Çevre, Şehircilik ve İklim mevzuat hazırlıkları kanunu çıkarılacaktır. Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır.: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Küresel iklim değişikliği ve bölgesel iklim değişikliği modelleri analiz edilerek ülkemize uygun olan modeller belirlenecektir.

Politika/Tedbir: (Kalkınma Planı p.878)

Politika/Tedbir: Tedbir 878.1. Kalite ve toplam su potansiyeli bilgilerini içeren su kaynakları envanteri oluşturulacaktır.
Politika/Tedbir Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Su kaynaklarının koruma kullanma dengesi gözetilerek sürdürülebilir, bütüncül, etkin ve verimli şekilde yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.875) Tedbir 875.1. Etkin su Tarım ve Orman Bakanlığı (S), 1. Su yönetimine ilişkin kaynakları yönetimi için su Çevre, Şehircilik ve İklim mevzuat hazırlıkları kanunu çıkarılacaktır. Değişikliği Bakanlığı tamamlanacaktır.: Tarım ve Orman Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Havza, alt havza ve iller bazında mevcut durum su potansiyeli ve sektörlerin su kullanım miktarlarının tespit edilmesi çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Ulusal İzleme Ağı kapsamında dört havzada su kalitesi ve miktarının izlenmesine yönelik çalışmalara başlanılacaktır.

3. Su kalitesi ve miktarına yönelik izleme çalışmaları sonucunda tüm kurumlarca elde edilen verilerin Ulusal Su Bilgi Sistemine aktarılması sağlanacaktır.: 1.Yer altı suyu arama belgesine ilişkin mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

3. Su kalitesi ve miktarına yönelik izleme çalışmaları sonucunda tüm kurumlarca elde edilen verilerin Ulusal Su Bilgi Sistemine aktarılması sağlanacaktır.: 1. Su kaynaklannın kalite ve miktar olarak korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması maksadıyla sektörel su tahsis planları beş havzada başlayacaktır. 1. Arıtma Çamuru Eylem Planı ve Aritma Çamuru Yönetim Plani Genelgesinin yayımlanmasına yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Atıksu arıtma tesisi tesis sorumlularına yönelik olarak belgelendirme çalışmaları tamamlanacaktir.

3. Su kalitesi ve miktarına yönelik izleme çalışmaları sonucunda tüm kurumlarca elde edilen verilerin Ulusal Su Bilgi Sistemine aktarılması sağlanacaktır.: 1. Suyun tam maliyet, kullanan öder, kirleten öder presiplerini dikkate alarak fiyatlandırılmasına ilişkin

Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880) Tedbir 880.1. Değişen Tarım ve Orman Bakanlıği (S), 1. Su verimliliği sistem İklime Uyum Çerçevesinde Çevre, Şehircilik ve İklim kurulumu ve belgelendirmesi Su verimliliği Štrateji Belgesi Değişikliği Bakanlığı konusunda mevzuat ve Eylem Planında çaliışmaları tamamlanacaktır. tanımlanan eylemlerin 2. Su verimliliği eylem hayata geçirilmesi planınındaki eylemlerin sağlanacaktır. sorumlu ve ilgili kurumlarca dönemsel raporlanmasıni teminen bilgilendrime ve yönlendirme toplantıları yapılacaktır.: Tedbir 880.1. Değişen İklime Uyum Çerçevesinde Su verimliliği Štrateji Belgesi ve Eylem Planında tanımlanan eylemlerin hayata geçirilmesi sağlanacaktır.

Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880) Tedbir 880.1. Değişen Tarım ve Orman Bakanlıği (S), 1. Su verimliliği sistem İklime Uyum Çerçevesinde Çevre, Şehircilik ve İklim kurulumu ve belgelendirmesi Su verimliliği Štrateji Belgesi Değişikliği Bakanlığı konusunda mevzuat ve Eylem Planında çaliışmaları tamamlanacaktır. tanımlanan eylemlerin 2. Su verimliliği eylem hayata geçirilmesi planınındaki eylemlerin sağlanacaktır. sorumlu ve ilgili kurumlarca dönemsel raporlanmasıni teminen bilgilendrime ve yönlendirme toplantıları yapılacaktır.: Tedbir 880.2. Ekonomik kaçak seviyesi indeksleri kullanılarak suyun gerçek değeriyle su kayıp oranı ve gelir getirmeyen su hedefleri belirlenecektir.

Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880) Tedbir 880.1. Değişen Tarım ve Orman Bakanlıği (S), 1. Su verimliliği sistem İklime Uyum Çerçevesinde Çevre, Şehircilik ve İklim kurulumu ve belgelendirmesi Su verimliliği Štrateji Belgesi Değişikliği Bakanlığı konusunda mevzuat ve Eylem Planında çaliışmaları tamamlanacaktır. tanımlanan eylemlerin 2. Su verimliliği eylem hayata geçirilmesi planınındaki eylemlerin sağlanacaktır. sorumlu ve ilgili kurumlarca dönemsel raporlanmasıni teminen bilgilendrime ve yönlendirme toplantıları yapılacaktır.: Tedbir 880.3. Belediyelerin kayıp kaçakla mücadeleye yönelik faaliyetleri desteklenecektir.

Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880) Tedbir 880.1. Değişen Tarım ve Orman Bakanlıği (S), 1. Su verimliliği sistem İklime Uyum Çerçevesinde Çevre, Şehircilik ve İklim kurulumu ve belgelendirmesi Su verimliliği Štrateji Belgesi Değişikliği Bakanlığı konusunda mevzuat ve Eylem Planında çaliışmaları tamamlanacaktır. tanımlanan eylemlerin 2. Su verimliliği eylem hayata geçirilmesi planınındaki eylemlerin sağlanacaktır. sorumlu ve ilgili kurumlarca dönemsel raporlanmasıni teminen bilgilendrime ve yönlendirme toplantıları yapılacaktır.: Tedbir 880.4. Sanayide mevcut en iyi tekniklere geçilerek su verimliliği artirılacaktır. Tedbir 880.5. Deniz suyunun arıtılmasi, yağmur suyu hasadı ve gri suyun yeniden kullanımi gibi hususlarda mevzuat altyapisı geliştirilecektir.

Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880) Tedbir 880.1. Değişen Tarım ve Orman Bakanlıği (S), 1. Su verimliliği sistem İklime Uyum Çerçevesinde Çevre, Şehircilik ve İklim kurulumu ve belgelendirmesi Su verimliliği Štrateji Belgesi Değişikliği Bakanlığı konusunda mevzuat ve Eylem Planında çaliışmaları tamamlanacaktır. tanımlanan eylemlerin 2. Su verimliliği eylem hayata geçirilmesi planınındaki eylemlerin sağlanacaktır. sorumlu ve ilgili kurumlarca dönemsel raporlanmasıni teminen bilgilendrime ve yönlendirme toplantıları yapılacaktır.: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), DSİ

Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880) Tedbir 880.1. Değişen Tarım ve Orman Bakanlıği (S), 1. Su verimliliği sistem İklime Uyum Çerçevesinde Çevre, Şehircilik ve İklim kurulumu ve belgelendirmesi Su verimliliği Štrateji Belgesi Değişikliği Bakanlığı konusunda mevzuat ve Eylem Planında çaliışmaları tamamlanacaktır. tanımlanan eylemlerin 2. Su verimliliği eylem hayata geçirilmesi planınındaki eylemlerin sağlanacaktır. sorumlu ve ilgili kurumlarca dönemsel raporlanmasıni teminen bilgilendrime ve yönlendirme toplantıları yapılacaktır.: Tedbir 880.6. Yerel yönetimlerin su bütçelerini oluşturması sağlanacak, su dengesi ve kayıpların belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Suyun verimli kullanımı sağlanacak, gelir getirmeyen su kullanımının en aza indirilmesi için gerekli tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.880) Tedbir 880.1. Değişen Tarım ve Orman Bakanlıği (S), 1. Su verimliliği sistem İklime Uyum Çerçevesinde Çevre, Şehircilik ve İklim kurulumu ve belgelendirmesi Su verimliliği Štrateji Belgesi Değişikliği Bakanlığı konusunda mevzuat ve Eylem Planında çaliışmaları tamamlanacaktır. tanımlanan eylemlerin 2. Su verimliliği eylem hayata geçirilmesi planınındaki eylemlerin sağlanacaktır. sorumlu ve ilgili kurumlarca dönemsel raporlanmasıni teminen bilgilendrime ve yönlendirme toplantıları yapılacaktır.: Katı atık yönetiminin döngüsel ekonomi ilkeleri gözetilerek etkinleştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.881) Tedbir 881.1. Ulusal Çevre, Şehircilik ve İklim 1. Ulusal ölçekte döngüsel Döngüsel Ekonomi Eylem Değişikliği Bakanlığı (S), ekonomi ilkelerinin etkin Plani hazırlanacaktır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, şekilde uygulanabilmesini İlgili Kamu Kurum ve teminen eylem plani Kuruluşlari, Yerel Yönetimler hazırlanacaktır.

Tedbir 881.2. Atik yönetiminin her alanında veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve çevrimiçi veri giriş sistemlerinin uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 881.3. Döngüsel ekonomiye geçiş kapsamında atık yönetimine ilişkin beşeri ve teknik kapasitenin oluşturulması amacıyla programlar düzenlenecektir.
Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kurüluşlari, Yerel Yönetimler
1. Atıkların izlenmesi, raporlanmasi ve denetlenmesinin etkin olarak sağlanabilmesi amacıyla veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve veri giriş sistemleri uyumlu hale getirilecektir.: 1. Atık yönetimine ilişkin çalışmaların verimliliğinin artırılması için eğitim faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 881.2. Atik yönetiminin her alanında veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve çevrimiçi veri giriş sistemlerinin uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 881.4. Geri kazanılmış ikincil ürüne ait teknik standartlar geliştirilecek, teşvik ve yönlendirme mevzuatı iyileştirilecektir.
Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler
1. Atıkların izlenmesi, raporlanmasi ve denetlenmesinin etkin olarak sağlanabilmesi amacıyla veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve veri giriş sistemleri uyumlu hale getirilecektir.: 1. Geri kazanılmış ikincil ürüne ait standartların geliştirilmesi, teşvik ve yönlendirme sisteminin iyileştirilmesi amacıyla mevzuat değişikliklerini de içeren çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 881.2. Atik yönetiminin her alanında veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve çevrimiçi veri giriş sistemlerinin uyumu sağlanacaktır.: Sıfır atık uygulamaları yaygınlaştırılacak, atıkların geri dönüşümünde toplumun bilinçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.882)
Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler: Tedbir 882.1. "Sifir Atik Projesi" kapsamında eğitim farkındalik faaliyetleri gerçekleştirilecek ve eğitimin tüm kademelerinde sifir atık uygulamaları yürütülecektir.
1. Atıkların izlenmesi, raporlanmasi ve denetlenmesinin etkin olarak sağlanabilmesi amacıyla veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve veri giriş sistemleri uyumlu hale getirilecektir.: Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler

Tedbir 881.2. Atik yönetiminin her alanında veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve çevrimiçi veri giriş sistemlerinin uyumu sağlanacaktır.: Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.883)

Tedbir 881.2. Atik yönetiminin her alanında veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve çevrimiçi veri giriş sistemlerinin uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 883.1. Yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık yönetim projelerini desteklemek amacıyla yürütülen "Katı Atık Programının yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İLBANK, Yerel Yönetimler
1. Atıkların izlenmesi, raporlanmasi ve denetlenmesinin etkin olarak sağlanabilmesi amacıyla veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve veri giriş sistemleri uyumlu hale getirilecektir.: 1. Altı entegre atık yönetim tesisi yapımi, iki yeni lot yapımi, yedi aktarma istasyonu yapımına başlanacaktır.

Tedbir 881.2. Atik yönetiminin her alanında veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve çevrimiçi veri giriş sistemlerinin uyumu sağlanacaktır.: Mekânsal planlar ile ulaşım planlarının bütüncül bir şekilde ele alınması sağlanacak; bölge planları ile kentsel ulaşım ana planları eşgüdüm içerisinde oluşturulacak, kentiçi raylı sistem projelerine ilişkin mevzuat düzenlemesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.884)

Tedbir 881.2. Atik yönetiminin her alanında veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve çevrimiçi veri giriş sistemlerinin uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 884.1. Ulaşım planlarının mekânsal ve tematik planlarla eşgüdümünü sağlamaya yönelik mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.
Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
1. Atıkların izlenmesi, raporlanmasi ve denetlenmesinin etkin olarak sağlanabilmesi amacıyla veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve veri giriş sistemleri uyumlu hale getirilecektir.: 1. Planlar arası uyum ve koordinasyonun sağlanmasına yönelik kavramsal çerçeve oluşturulacaktır.

Tedbir 881.2. Atik yönetiminin her alanında veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve çevrimiçi veri giriş sistemlerinin uyumu sağlanacaktır.: Tedbir 884.3. Kentiçi raylı sistem projelerinin incelenmesi, değerlendirilmesi ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından devralınmasına ilişkin mevzuat hazırlanacak, istatistiki veri altyapısı oluşturulacaktır.
Çevre, Şehircilik ve Iklim Değişikliği Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, Yerel Yönetimler: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Atıkların izlenmesi, raporlanmasi ve denetlenmesinin etkin olarak sağlanabilmesi amacıyla veri tabanı oluşturulacak, izleme sistemi geliştirilecek ve veri giriş sistemleri uyumlu hale getirilecektir.: 1. Kentiçi raylı sistem projelerinin incelenmesi, onaylanmasi ve belediyelerin raylı sistem projelerinin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafindan devralınmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemeye yönelik yönetmelikler hazırlanacaktır. 2. Kentiçi ulaşıma ilişkin istatistiki veri altyapısı oluşturulacaktır.

Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kentiçi ulaşımda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düşük emisyonlu toplu taşıma sistemleri ile mikro- mobilite çözümleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Plani p.885): Tedbir 885.3. Yaya trafiğinin kesintisiz hale getirilmesini gözetecek şekilde yaya yolları ve kaldırımlara ilişkin standartlar güncellenecek, kent merkezlerinde tarihi ve kültürel cazibe noktaları ile alışveriş bölgelerinde motorlu taşıtlardan arındırılmış yaya bölgeleri oluşturulmaya devam edilecektir.

Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kentiçi ulaşımda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düşük emisyonlu toplu taşıma sistemleri ile mikro- mobilite çözümleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Plani p.885): Tedbir 885.4. Büyükşehirler başta olmak üzere, kentiçi ulaşım ağının daha verimli kullanılabilmesi, trafik güvenliğinin artırılmasi, ulaşım talebinin doğru şekilde yönetilebilmesi ve daha etkin planlama yapılabilmesini teminen ulusal akıllı ulaşım sistemi (AUS) mimarisine uyumlu uygulamalar yaygınlaştırılacak, dinamik yolcu, sürücü ve yaya bilgilendirme sistemleri ile katılımcı ulusal akıllı ulaşım sistemi (K-AUS) kurulumlarına devam edilecektir.

Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kentiçi ulaşımda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düşük emisyonlu toplu taşıma sistemleri ile mikro- mobilite çözümleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Plani p.885): Kentiçi ulaşım sistemlerinin afetlere karşıdirençli olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.886)

Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kentiçi ulaşımda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düşük emisyonlu toplu taşıma sistemleri ile mikro- mobilite çözümleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Plani p.885): Tedbir 886.1. Afet ve acil durumlarda kullanılacak tahliye koridoru niteliğindeki güzergâhların yeniden ele alınarak kentiçi ulaşım sistemlerinin beklenmedik hizmet kesintilerine sebep olacak afet risklerine karşı dirençli hale getirilmesi sağlanacaktır.

Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kentiçi ulaşımda talep yönlü politikalar uygulanacak, bireysel araç kullanımı yerine sürdürülebilir, çevreci, verimli ve düşük emisyonlu toplu taşıma sistemleri ile mikro- mobilite çözümleri teşvik edilecektir. (Kalkınma Plani p.885): Tedbir 886.2. Deniz seviyesinde yükselme, firtına ve taşkınlara yönelik denize kıyısı olan kentlerde ulaşım planlaması ve sistemleri gözden geçirilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Oranı
Birim: Yüzde
2022: 98,7
2023(1): 99,0
2024(2): 99,0

Performans Göstergeleri: Kanalizasyon Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani
Birim: Yüzde
2022: 91,1
2023(1): 95,0
2024(2): 96,0

Performans Göstergeleri: Atik Su Aritma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani
Birim: Yüzde
2022: 90,0
2023(1): 90,0
2024(2): 92,5

Performans Göstergeleri: Arıtılmış Atıksuların Yeniden Kullanım Oranı
Birim: Yüzde
2022: 4,7
2023(1): 5,2
2024(2): 6,0

Performans Göstergeleri: İçmesuyu Kayıp Oranı
Birim: Yüzde
2022: 33,5
2023(1): 31,0
2024(2): 30,0

Performans Göstergeleri: Atık Yönetim Hizmeti Verilen Belediye Nüfusu Orani
Birim: Yüzde
2022: 86
2023(1): 89
2024(2): 93

Performans Göstergeleri: Sifir Atık Projesi Kapsamında Atığın Geri Kazanım Orani
Birim: Yüzde
2022: 30,1
2023(1): 35
2024(2): 35,5

Performans Göstergeleri: Kentiçi Raylı Sistem Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2022: 810
2023(1): 925
2024(2): 983
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.4.7. Bölgesel Gelişme 
a) Mevcut Durum 
Bölgesel gelişme politikasi, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması yönünde bölgelerin ekonomik ve sosyal gelişmelerini sağlamak üzere bölgelerin nitelikleri dikkate alınarak uygulanmaktadır. Bölgesel gelişmenin çok sektörlü yapısı nedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaşlar arasında işbirliğinin temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır.

2023 sonrası dönem için bölgesel gelişme çalışmalarının bütüncül bir bakış açısıyla gerçekleştirilmesi, ulusal ve yerel düzeyde bölgesel kalkınma uygulamalarının etkinliğinin artırılmasi amacıyla Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (BGUs) ve bölge planlarıhazırlanmaktadır.

26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkınma ajansları tarafindan bölge, il ve ilçe düzeyinde çalışmalar gerçekleştirilerek bölgelerin potansiyellerini harekete geçirmek üzere kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere, sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre sonuç odaklı program (SoP) yönetimi yaklaşımıyla mali ve teknik destek sağlanmaktadır.Söz konusu hizmetler için 2008-2022 yılları arasında kalkınma ajanslarına merkezi bütçeden 36,4 milyar TL, yerel paylardan ise 23,2 milyar TL (2023 yıli fiyatlarıyla) kaynak aktarılmıştır.2023 yılı için ise 907,8 milyon TL merkezi bütçe payı tahsisatı yapılmış olup yerel pay katkısının 984 milyon TL olacaği tahmin edilmektedir. Bununla birlikte, 2008-2023döneminde 25.617 projeye 2023 yılı fiyatlarıyla yaklaşık 42 milyar TL destek sağlanmıştır.Bu destekle yapılan toplam yatırım tutarı 71 milyar TL'ye ulaşmıştır.

TABL0 II: 60- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (Ocak 2008 - Eylül 2023)
Destek Programi Türü: Bütçesi (1)

Destek Programi Türü: Proje Teklif Çağrısı
Ajans Desteği (1): 32 911
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 57 052
Proje Başvuru Sayısı: 49 104
Desteklenen Proje Sayısı: 11 274

Destek Programi Türü: Güdümlü Proje Desteği
Ajans Desteği (1): 6 278
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 9 606
Proje Başvuru Sayısı: 259
Desteklenen Proje Sayısı: 259

Destek Programi Türü: Finansman Desteği
Ajans Desteği (1): 372
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 1 235
Proje Başvuru Sayısı: 782
Desteklenen Proje Sayısı: 387

Destek Programi Türü: Faizsiz Kredi Desteği
Ajans Desteği (1): 284
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 284
Proje Başvuru Sayısı: 243
Desteklenen Proje Sayısı: 117

Destek Programi Türü: Doğrudan Faaliyet ve Fizibilite Desteği
Ajans Desteği (1): 1 265
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 1 395
Proje Başvuru Sayısı: 6 839
Desteklenen Proje Sayısı: 2 408

Destek Programi Türü: Teknik Destek
Ajans Desteği (1): 912
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 912
Proje Başvuru Sayısı: 21 971
Desteklenen Proje Sayısı: 10 975

Destek Programi Türü: Diğer Destek Türleri
Ajans Desteği (1): 296
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 530
Proje Başvuru Sayısı: 3 782
Desteklenen Proje Sayısı: 197

Destek Programi Türü: Genel Toplam
Ajans Desteği (1): 42 318
Eş-Finansman Dâhil Toplam Proje: 71 014
Proje Başvuru Sayısı: 82 980
Desteklenen Proje Sayısı: 25 617
(1) 2023 Yıli Fiyatlarıyla, Milyon TL 
Bölge kalkınma idareleri kapsadıkları illerdeki yatırımların gerektirdiği planlama,izleme, değerlendirme ve koordinasyon hizmetlerini yürütmekte olup 4 Haziran 2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 4072 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi, Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi ve Konya OvasıProjesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarının görev süreleri 8 Haziran 2026 tarihine 4Ağustos 2023 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7471 sayıli Cumhurbaşkanı Kararıyla Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığının görev süresi 31 Aralık 2028 tarihine kadar uzatılmiştır.

GAP, DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarına 2023 yılında toplam 923 milyon TL ödenek tahsis edilmiştir. Başkanlıklar tarafından 2014-2023 yılları arasında uygulayıcı kuruluşlara 2023 yılı fiyatlarıyla toplam 20,5 milyar TL kaynak aktarılmıştır.
Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmektedir.Bu çerçevede, yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimini analiz etmek amacıyla oluşturulan Türkiye'de Kentsel ve Kırsal Yerleşim Sistemleri Araştırması (YER-SiS) karar destek sisteminin geliştirilmesi çalişmalarına devam edilmiştir.


TABLO II: 61- Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimleri (İBB) Bazında Çeşitli Göstergeler 
Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): San Sektörü Payı (Yüzde)
unsngon (az) (2021) Payı: Hta Sektörü Payı (Yüzde)

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 1
unsngon (az) (2021) Payı: 18,7
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,4
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,4
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 30,4
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 163,3
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 10,2
- 25,4 71,4: 0,6
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 31,5

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 2
unsngon (az) (2021) Payı: 6,8
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,6
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,5
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 9,2
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 135,7
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 12,1
- 25,4 71,4: 3,1
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 25,4

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 3
unsngon (az) (2021) Payı: 5,2
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,8
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,1
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 6,4
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 121,6
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 13
- 25,4 71,4: 7,3
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 32,5

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 4
unsngon (az) (2021) Payı: 4,0
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 2,0
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 2,1
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 3,5
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 89,4
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 9,2
- 25,4 71,4: 17,1
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 15,5

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 5
unsngon (az) (2021) Payı: 5,1
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 1,3
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,6
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 5,6
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 111,4
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 8,9
- 25,4 71,4: 7,3
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 40,9

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 6
unsngon (az) (2021) Payı: 4,9
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 1,8
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 2,1
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 6,6
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 137,1
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 12,1
- 25,4 71,4: 37
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 50,9

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 7
unsngon (az) (2021) Payı: 3,8
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 1,4
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,5
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 3,2
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 84,4
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 8,6
- 25,4 71,4: 20,6
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 23,8

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 8
unsngon (az) (2021) Payı: 2,3
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 1,8
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,9
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 2,9
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 129,6
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 7,8
- 25,4 71,4: 15,4
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 38,7

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 9
unsngon (az) (2021) Payı: 3,0
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,8
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,1
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 2,3
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 77,1
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 7,4
- 25,4 71,4: 24,9
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 29,2

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 10
unsngon (az) (2021) Payı: 2,1
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,5
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,9
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 1,9
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 90,0
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 7,1
- 25,4 71,4: 21,8
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 24

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 11
unsngon (az) (2021) Payı: 4,9
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,9
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,0
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 3,9
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 78,9
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 12,3
- 25,4 71,4: 16,9
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 24,8

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 12
unsngon (az) (2021) Payı: 1,2
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,3
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,2
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 1,0
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 78,2
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 11,3
- 25,4 71,4: 21,6
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 28,8

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 13
unsngon (az) (2021) Payı: 3,7
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,6
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,7
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 3,2
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 84,8
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 7,1
- 25,4 71,4: 30,7
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 29,2

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 14
unsngon (az) (2021) Payı: 2,9
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,2
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,6
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 2,2
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 75,6
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 9,4
- 25,4 71,4: 20,4
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 26,1

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 15
unsngon (az) (2021) Payı: 3,3
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: -0,3
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,4
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 2,0
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 58,6
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 8,1
- 25,4 71,4: 34,7
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 20,1

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 16
unsngon (az) (2021) Payı: 3,4
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 1,0
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,5
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 2,5
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 71,8
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 10,7
- 25,4 71,4: 15,2
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 33,7

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 17
unsngon (az) (2021) Payı: 3,2
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: -0,1
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,6
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 1,9
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 60,8
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 39,6
- 25,4 71,4: 17,4
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 43,1

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 18
unsngon (az) (2021) Payı: 1,9
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,6
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,8
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 1,3
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 68,7
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 9,4
- 25,4 71,4: 27,1
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 21,2

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 19
unsngon (az) (2021) Payı: 4,0
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,8
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,2
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 2,7
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 67,0
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 14,6
- 25,4 71,4: 18,2
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 25

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 20
unsngon (az) (2021) Payı: 2,1
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,4
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,6
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 1,2
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 59,4
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 8,1
- 25,4 71,4: 28,1
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 19,7

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 21
unsngon (az) (2021) Payı: 0,9
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 0,5
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,6
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 0,7
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 72,9
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 6,2
- 25,4 71,4: 37,2
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 17,7

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 22
unsngon (az) (2021) Payı: 1,3
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: -0,6
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,0
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 0,8
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 63,7
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 9,2
- 25,4 71,4: 37,3
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 12,3

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 23
unsngon (az) (2021) Payı: 4,7
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 1,0
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,7
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 1,6
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 35,6
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 11,5
- 25,4 71,4: 28,8
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 23,3

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 24
unsngon (az) (2021) Payı: 1,3
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: -2,0
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: -0,7
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 0,6
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 42,6
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 12,7
- 25,4 71,4: 48,1
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 12,3

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 25
unsngon (az) (2021) Payı: 2,8
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 1,1
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 1,4
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 1,4
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 50,7
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 18,5
- 25,4 71,4: 19,6
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 23,1

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 26
unsngon (az) (2021) Payı: 2,5
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: -0,9
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 0,4
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 1,0
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 37,6
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 19,2
- 25,4 71,4: 34,5
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 23,9

Roor Pe Sosyo- Sirasi (2017): 100
unsngon (az) (2021) Payı: 0,7
T000-000 Ss (z) Yıllık Hizi: 1,2
2011-2021 Ortalama Nüfus Artış (Yüzde) Yıllık Hizi: 100
Bölgelerin GSYH'ye (Yüzde) Katkısı (2020): 100
Kişi Başına TR=100 Endeks (2020) GSYH: 15,8
İşsizlik (Yüzde) Orani (2021): 27,7
- 25,4 71,4: 56,5
Merkezi Yönetim Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karşılama (2021) Yüzde (2) Orani: 1,0
Kaynak: TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanliığı
(1) İnşaat sektörü sanayi içinde değerlendirilmiştir. (2) Bakanliklann merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il ayrımına tabi tutulmaksızın Türkiye verisinde yer almaktadır.

b) Amaç
Bölgelerin potansiyellerinin harekete geçirilmesi, kendilerine özgü imkân ve kabiliyetlerinin yenilik temelinde geliştirilmesi, bölge dirençliliklerinin artırılması ve afet sonrası ekonomik ve sosyal iyileşmenin sağlanması yoluyla ülkemizin dengeli kalkınmasına azami katkının sağlanması ile bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılmasıtemel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bölgesel kalkınmaya yönelik kurumsal yapı ve yönetişim mekanizması etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.888)

Politika/Tedbir: Tedbir 888.1. Kalkinma ajansları ve bölge kalkınma idarelerinin kurumsal kapasiteleri ve mevzuatı gözden geçirilerek etkinliklerinin artırılması yönünde düzenlemeler yapılacak, işbirlikleri artırılacak ve merkezi yönetimle etkileşim ve koordinasyon mekanizmaları geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Bölge Kalkınma İdareleri, Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kurumsal ve beşeri kapasitenin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 888.2. Bölgesel gelişme politikalarının tasarim ve uygulama aşamalarında karar destek süreçlerini güçlendirecek araştırma ve analizler gerçekleştirilecek, bölgesel farklılıkların ölçülmesine yönelik istatistiki altyapı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Kalkınma Ajanslan
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. YER-SİS Projesi Karar Destek Sistemi idame ettirilip sistemde iyileştirme çalışmaları yapılacaktır. 2. Düzey-2 bazında bölgesel girdi-çıktı tabloları oluşturularak bölgesel analiz raporları hazırlanacaktır. 3. Kalkinma Ajanslarinın mevcut mali destek uygulamalarına ilişkin etki değerlendirme çaliışmalanı yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Bölgesel düzeyde verilen mali destek mekanizmaları gözden geçirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.889)

Politika/Tedbir: Tedbir 889.2. Kaynak çeşitliliğinin sağlanması için alternatif finansman araçları geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kalkınma ajansları tarafindan tasarlanan destek araçları uygulanmaya devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Bölgelerin gelişmişlik düzeylerine, imkân ve kabiliyetleri ile farklılaşan yerleşim özelliklerine göre bölgesel stratejiler merkezi ve yerel düzeyde kurumlarla işbirliği içerisinde uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.890)

Tedbir 890.1. "Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi" ve 26 Düzey-2 bölgesi için hazırlanan bölge planları uygulamaya konulacaktır.: Bölgelerin kalkınmasında yeşil ve dijital dönüşüme yönelik altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.893)

Tedbir 890.1. "Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi" ve 26 Düzey-2 bölgesi için hazırlanan bölge planları uygulamaya konulacaktır.: Tedbir 893.2. Yeşil ve dijital dönüşüm konusunda bölgelerin potansiyel ve ihtiyaçları çerçevesinde stratejileri oluşturulacak, dönüşümden en çok etkilenecek sektörlere yönelik analizler yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, Kalkınma Ajansları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkinma Ajansları
1. BGUS ve bölge planlarının yenilenmesi çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Düzey 2 bölgelerin yeşil dönüşüm ve dijital dönüşümden en çok etkilenecek sektörlerine dair analizleri de içeren stratejileri hazırlanacaktır.

Tedbir 890.1. "Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi" ve 26 Düzey-2 bölgesi için hazırlanan bölge planları uygulamaya konulacaktır.: Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremlerden etkilenen illerin sosyoekonomik kalkınmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.894)

Tedbir 890.1. "Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi" ve 26 Düzey-2 bölgesi için hazırlanan bölge planları uygulamaya konulacaktır.: Tedbir 894.1. Depremden etkilenen bölgede kisa, orta ve uzun vadeli ekonomik, sosyal ve kurumsal alanlarda yapılacak iyileştirmeleri kapsayan bölgesel gelişme stratejisi hazırlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, Kalkınma Ajansları: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları
1. BGUS ve bölge planlarının yenilenmesi çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Depremden etkilenen illeri kapsayan kalkınma ajansları tarafindan deprem sonrası iyileşmenin sağlanmasına yönelik bölgesel gelişme stratejileri hazırlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: En Yüksek Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirinin En Düşük Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirine Orani
Birim: Oran
2022: 4,591
2023 (2): 4,30
2024(3): 4,2

Performans Göstergeleri: En Düşük Değere Sahip Düzey 2 Bölgesinde İşgücüne Katılma Oranı
Birim: Yüzde
2022: 41,5
2023 (2): 41,8
2024(3): 42,0
(1) 2021 yılı verisidir.() Gerçekleşme Tahmini 
(3) Program 
2.4.8. Kırsal Kalkınma 
a) Mevcut Durum 
TüİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre 2022 yılında belde ve köy nüfusu 5.666.274 kişi olmuştur. Cinsiyete göre köy nüfusunun 2.901.673'ünü erkek 

2.764.601'ini kadın nüfusu oluşturmaktadır. Köylerimizde nüfus yaşlanmakta olup 65 yaşve üzeri yaşlı nüfus toplam köy nüfusunun dörtte birini oluşturmaktadır. 6360 SayılıKanun’la birlikte büyükşehir belediyesi bulunan 30 ilde tüzel kişiliği kaldırılan 16.220 köy,mahalleye dönüştürülmüş, ülkedeki 34.434 olan köy sayısı 18.214e düşmüştür. İçişleri Bakanlığının verilerine göre 2022 yılı itibarıyla 18.291 köy, 23.825 köy bağlısıbulunmaktadir.

Kırsal kesimdeki altyapı hizmet faaliyetlerinde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafindan yürütülen Köylerin Altyapısının Desteklenmesi Projesi (KÖYDES) başta olmak üzere kırsal iskân ve yeniden iskân projeleri gelmektedir. Köylerin yol ve içmesuyu gibi temel altyapı ihtiyaçlarına yönelik 2005 yılında başlatılan KÖYDES Projesine 2005-2023döneminde toplam 23,8 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. On Birinci Kalkınma Plani döneminde ise (2019-2023) KÖYDES Projesine toplam 11,5 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. 2005-2022 döneminde kümülatif olarak 135.870 km köy yolu yapılmış veya onarılmiştir. 5.171 suyu olmayan ve 69.069 suyu yetersiz olan yerleşimlerde toplam 74.240ünitede içme suyu yatırımı yapılmıştır. Küçük sulama yatırımlarıyla 86 bin hektar tarım alanısulamaya açılmış, 97 bin çiftçi ailesi bu sulama yatırımlarından yararlanmıştır. Atıksu işlerinde 1.025 adet foseptik ve 61 adet atıksu aritma yapılmıştır.
İskan yatırımları kapsamında yeniden yerleşim işleri On Birinci Kalkınma Planında önemli bir yer tutmuştur. Kırsal iskan projeleri ile çeşitli nedenlerle yerleri kamulaştırılan (afet, baraj yapimi gibi) hanelerin yeniden iskani yapılmaktadır. Bu kapsamda son yıllarda yürütülen en önemli projeler; Yusufeli Barajı Yeniden Yerleşim, Ilısu Baraji Yeniden Yerleşim, Bozkır Barajı İskani, Mersin Alaköprü Barajı Yeniden Yerleşim Projeleridir. Ilısu Baraji Yeniden Yerleşim ve Bozkır Baraji İskanı Projeleri bu dönemde tamamlanmış, Yusufeli Baraji Yeniden Yerleşim ve Mersin Alaköprü Baraji Yeniden Yerleşim Projelerinde sona yaklaşılmıştır. Bu projelerin toplam maliyeti 10,6 milyar TL'dir.

2019 yılında yüzde 17,4 olan tarım istihdamının toplam istihdam içindeki payı Temmuz 2023 itibarıyla yüzde 14,9'a gerilemiştir. On Birinci Kalkınma Planı dönemi başında mutlak büyüklüğü 4,9 milyon kişi olan tarım istihdamı Temmuz 2023 itibarıyla 4,6 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Bu durum, ülkemizde hizmetler ve sanayi sektörlerinin istihdamda ağırlığının arttığını göstermektedir.

Ülkemizde kırsal ekonominin temelini oluşturan tarımsal üretim, aile çiftçiliğine dayalıolarak sürmektedir. Proje bazlı sunulan kirsal kalkınma destek programlarında çeşitlilik artmiştir.

IPARD I ve II uygulamaları kapsamında 10 Ekim 2023 tarihi itibarıyla toplam hibe miktarı 44,5 milyar TL, desteklenen toplam proje sayısı 25.341, devam eden proje sayısı1.750, desteklenen genç yatırımcı 13.671, desteklenen kadın yatırımci 6.510 ve oluşturulan toplam istihdam 95.000 kişi olmuştur. IPARD III uygulamalarına ise 2024 yılı itibarıyla başlanması planlanmaktadır.

2006 yılında başlatılan Kirsal Kalkınmanin Desteklenmesi Programlari kapsamında toplam 32.990 kırsal kalkınma projesine yaklaşık 5,1 milyar TL kaynak tahsis edilmiş olup 32.572 çiftçi ve 418 girişimci desteklenmiştir. Tarım ve kırsal kalkınma destek sisteminde aile işletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapısına kavuşturulmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir.

Kırsal Kalkınmanın Desteklenmesi Programi kapsamında Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programi (KKYDP) Desteği, Tarıma Dayalı Ekonomik Yatırımlar ve Kırsal 

Altyapı Yatırımlarının Desteklenmesi Programi, Tarımsal Yayım ve Danışmanlik Desteği,Çiftlik Muhasebe Veri Aği Sistemine Katılım Primi Desteği, Bireysel Sulama Sistemlerinin Desteklenmesi ve Uzman Eller Proje Desteği verilmektedir.

KKYDP kapsamında kırsal alanda ekonomik ve sosyal yapıyı geliştirmek, küçük ve orta ölçekli işletmelerin tarıma dayalı sanayi entegrasyonunu sağlamak ve yeni teknolojilerin üreticiler tarafından kullanılmasının yaygınlaştırılması amacıyla gerçek ve tüzel kişilere yüzde 50 hibe desteği verilmiştir. 2006 yılından bugüne kadar tamamlanan 16.607 projeye 4,8 milyar TL hibe ödemesi yapılmış, 10,4 milyar TL tutarında yatirım faaliyete geçirilmiş ve bu projelerle 119.800 kişiye istihdam sağlanmıştır.

Ekonomik altyapi yatırımları içerisinde yer alan çiftlik faaliyetlerinin geliştirilmesine, el sanatları ve kırsalda bilişim uygulamaları için hibe desteklerinin sağlanmasına devam edilmiş, 2023 yılında 16 projeye 3,45 milyon TL hibe desteği verilmiştir. Tarım ve kırsal kalkınma destek sisteminde, aile işletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapisına kavuşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. 2023 yılında Kırsal Kalkınmada Uzman Eller Projesi ile 1.068 hak sahibine toplam 263,8 milyon TL hibe ödemesi yapılmiş,bu desteklerle 313,5 milyon TL tutarında yatırım yapılmıştır.

TüİK tarafindan Nisan 2023 yılı itibarıyla yeni kır-kent tanımına göre istatistiklerin üretilmesine başlanmıştır.

b) Amaç
Kırsal kesimde üretken işgücü oluşturularak ekonominin canlandırılması, sürdürülebilir doğal kaynak yönetiminin sağlanması ve yaşam kalitesinin artırılması suretiyle nüfusun kırsalda tutundurulmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yöreye ve mekâna özgü özellikler dikkate alınarak kırsal alanlarda yaşam kalitesinin artırılması için kamu hizmet sunumu iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.896)

Politika/Tedbir: Tedbir 896.1. Kir ve kentin etkileşimini sağlayan ulaşım, iletişim ve enerji altyapısı güçlendirilecek, Köylerin Ältyapisının Desteklenmesi Projesi (KÖYDES) kapsamında köylerde ulaşım, kanalizasyon, içme suyu ve atik su altyapısinın iyileştirilmesi sağlanacak, suyun etkin kullanılmasina yönelik proje ve uygulamalar sürdürülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Il Özel İdareleri
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. KÖYDES Projesi kapsamında 2024 yılında yayınlanacak Cumhurbaşkani Kararı doğrultusunda 51 ilin yol, içme suyu, tarımsal sulama ve atiksu projeleri desteklenecektir. 2. Köy yolları envanterine ilişkin coğrafi bilgi sistemlerinin kurulumu 51 ilde tamamlanacaktir.

Politika/Tedbir: Tedbir 896.3. Kamulaştırma yapılan yerlerin iskânında yerleşim yeri seçiminde kamu harcamalarını asgariye indirmeye yönelik tedbirler alınacak ve hak sahipliğine ilişkin iskân mevzuatında düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, DSÍ
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. Kirsal alanda iskan faaliyetlerinde kamu harcamalarını asgariye indirmeye yönelik fizibilite çalışmaları yürütülerek, hak sahipliğine ilişkin iskân mevzuatında düzenleme yapilacaktır.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 897.1. Kirsalda başta kadınlar ve gençler olmak üzere özel politika gerektiren gruplara yönelik yenilikçi sosyal programlar hayata geçirilecektir.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 897.3 Kırsalda yoksulluğun azaltılması amacıyla ölçek ve dayanışma ekonomisine önem verilerek üretici örgütleri sektörel işbirliği, satış ve pazarlama, üretim teknikleri, finansman ve mevzuat gibi konularda eğitimlerle desteklenecektir.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 897.5. Kirsal mahalle, köy ve orman köylerinin sürdürülebilir geçim kaynaklarının oluşturulması için aile işletmelerine yönelik destekler geliştirilecektir.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 897.7. Önümüzdeki döneme ilişkin "Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi" hazırlanacaktır.

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Kırsal kalkınma destekleri çiftçi ve üretkenlik odaklı programlanacak, uygulanan farklı destekler arasında koordinasyon sağlanarak uygulamada tamamlayıcılık ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 898)

Kırsalda nüfus kaybını önlemek ve tersine göçü sağlamak için beşeri ve sosyal sermaye geliştirilerek istihdam imkânları iyileştirilecek ve ekonominin çeşitlendirilmesi yoluyla kırsal alanların çekiciliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.897): Tedbir 898.2. IPARD III döneminde tarimsal işletmelerin fiziki varlıkları, tarım ve balıkçılık ürünlerinin işlenmesi ve pazarlanmasi, kırsal alanda kamu altyapı yatırımları ile kırsalda çiftlik faaliyetlerinin çeşitlendirilmesi ve tarim/çevre tedbirlerinin desteklenmesine devam edilecek ve IPARD kapsamında Yerel Kalkınma Stratejileri (LEADER) uygulanacaktır.

Kırsal çevrenin iyileştirilmesine ve iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik çalışmalar yapılacak ve doğal kaynakların sürdürülebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 899): Tedbir 899.1. Toprak ve su kaynaklarının sürdürülebilir ve etkin kullanılması sağlanacak, ormansızlaşmayi, biyoçeşitlilik kaybını ve arazi tahribatını engelleyecek çevre odaklı kırsal kalkınma projeleri ve programları yürütülecektir.

Kırsal çevrenin iyileştirilmesine ve iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik çalışmalar yapılacak ve doğal kaynakların sürdürülebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 899): Kırsala yönelik istatistiki altyapı coğrafi bilgi sistemi tabanlı olarak iyileştirilecek ve mevzuat uyumu sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 900)

Kırsal çevrenin iyileştirilmesine ve iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik çalışmalar yapılacak ve doğal kaynakların sürdürülebilirliği sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p. 899): Tedbir 900.3. Kırsaldaki sosyoekonomik ve kültürel gelişmişlik düzeyini ölçmeye yönelik istatistiki çalışmalara devam edilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: KÖYDES ve KIRDES Kapsamında Yapılan Köy Yolu Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: Km
2022: 135 870
2023(1): 137 080
2024(2): 138 580

Performans Göstergeleri: Köylerde İçme Suyu Tesisi Yapilan ve Yenilenen Ünite Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2022: 74 240
2023(1): 78 040
2024(2): 79 848
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.5. ADALETİ ESAS ALAN DEMOKRATİK İYİ YÖNETİŞİM 
2.5.1. Adalet Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Program döneminde adalet hizmetlerinin sunumunda etkinliğin artırılmasi, adalete erişimin güçlendirilmesi, kolaylaştırılması ve adalet hizmetlerinden memnuniyetin artırılmasıamacıyla önemli adımlar atılmış, adalet hizmetlerinin sunumunda beşeri ve fiziki kapasite artışları sağlanmıştır. Bu kapsamda yargı reformu paketlerinin çıkarılmasına devam edilmişve diğer düzenlemeler gerçekleştirilmiştir.

Asrın felaketi olarak nitelendirilen, 6 Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler sonrasında 8 Şubat 2023 tarihli Cumhurbaşkanı Kararıyla Adana,Adıyaman, Diyarbakır, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Malatya, Osmaniye ve Şanlıurfa illerinde 8 Şubat 2023 tarihinden başlamak üzere üç ay süreyle olağanüstü hal ilan edilmiştir. Anılan karar Türkiye Büyük Millet Meclisinin 9 Şubat 2023 tarihli Kararıyla onaylanmıştır.


Olağanüstü hal döneminde, çeşitli alanlara ilişkin düzenlemeler içeren Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri yürürlüğe girmiştir. Bu çerçevede, 11 Şubat 2023 tarihli ve 120 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Yargi Alanında Alınan Tedbirlere İlişkin Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yayımlanmıştır.
Olağanüstü hal ilan edilen illerde, yargı alanında hak kayıplarının önlenmesi amacıyla dava açma, icra takibi başlatma, başvuru, şikâyet, itiraz, ihtar, bildirim, ibraz ve zamanaşımısüreleri, hak düşürücü süreler ve zorunlu idari başvuru süreleri de dâhil olmak üzere bir hakkın doğumu, kullanımı veya sona ermesine ilişkin tüm süreler, İdari Yargılama UsulüKanunu, Ceza Muhakemesi Kanunu ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile usul hükmü içeren diğer kanunlarda taraflar veya ilgililer bakımından belirlenen süreler ve bu kapsamda hâkim tarafindan tayin edilen süreler ile arabuluculuk ve uzlaştırma kurumlarındaki süreler, İcra ve İflas Kanunu ile takip hukukuna ilişkin diğer kanunlarda belirlenen süreler, nafaka alacaklarına ilişkin icra takipleri hariç olmak üzere tüm icra ve iflas takipleri, taraf ve takip işlemleri, yeni icra ve iflas takip taleplerinin alınmasi, ihtiyati haciz kararlarının icra ve infazına ilişkin işlemler, 6 Şubat 2023 tarihinden 6 Nisan 2023 tarihine kadar durdurulmuştur. 5 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 139sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle Adıyaman, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş ve Malatya illerinin bazı ilçeleri için 120 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 2'nci maddesinin 1 Mayıs 2023 tarihine kadar uygulanmasına karar verilmiştir.
Kamuoyunda Yedinci Yargi Paketi olarak bilinen 28 Mart 2023 tarihli ve 7445 sayılıİcra ve İflas Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla; konutlarda yapılacak hacizler bakımından icra müdürünün verdiği haciz kararının, hâkim onayından geçtikten sonra yerine getirilebilmesi sağlanmıştır. Borçlu ile aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşyalar ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyaları, haczi caiz olmayan mallar arasına alınmıştır. Adli yardım bürosunun gelirleri artırılmak suretiyle adli yardım sisteminin güçlendirilmesi sağlanmıştır. Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar (ilamsız icra yoluyla tahliye hariç), taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar, kat mülkiyetinden kaynaklanan uyuşmazlıklar ve komşu hakkıyla ilgili uyuşmazlıklar dava şartı olarak arabuluculuk kapsamina alinmiştir.
İş yoğunluğunun veya icra dairesi sayısının fazla olduğu illerde Adalet Bakanlığıtarafindan, yetki çevresi de belirlenmek suretiyle bir veya birden fazla icra daireleri başkanlığının kurulmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemek üzere, İcra Daireleri Başkanlıklarının Kuruluş ve Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik 8Kasım 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Ceza Infaz Kurumlarında Bulundurulabilecek Eşya ve Maddeler Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, 31 Ocak 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Avukatlık stajının, bir avukat yanında yapılması gereken kısmında bağımsız bürosu bulunan avukatlardan başka, bünyesinde hukuk müşavirliği mevcut kamu ve özel kurum ve kuruluşlarda görevli bir avukat yanında da yapılabilmesine olanak sağlayan Türkiye Barolar 

Birliği Avukatlık Staj Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 9 Mayıs 2023tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Tarımsal üretim sözleşmesinden doğan davalarda arabulucuya başvurulmuş olmasının dava şarti haline getirilmesi, 23 Mart 2023 tarihli Kanunla 5488 sayılı Tarım Kanununda değişiklik yapılarak sağlanmıştır. Bu düzenlemeye dayanılarak Tarımsal Üretim Sözleşmesinden Doğan Hukuk Uyuşmazlıklarına İlişkin Arabuluculuk Yönetmeliği 1 Eylül 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Program döneminde adalet hizmetlerinin sunumunda beşeri kapasite artırılmiştir. 10Ekim 2023 tarihi itibarıyla hâkim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 23.805'tir. Bunların 16.210'u hâkim, 7.595'i ise Cumhuriyet savcısıdır. Adli hizmetlerde çalışan adalet personeli sayısıceza infaz kurumları hariç 86.602'dir. Ceza infaz kurumlarında çalişan personel sayısı ise 77.531'dir. Ekim 2023 itibarıyla ülkemizde 180.853 avukat bulunmaktadır. Avukatların 94.754'ü erkek, 86.099'u kadındır.
Vatandaşların adalete erişiminin güçlendirilmesi ve kolaylaştırılmasının en önemli unsurlarından biri olan adli yardım kapsamında, Ocak-Ekim 2023 döneminde 1,9 milyar TL harcama yapılmiştir.
Yargının is yükünü hafifleterek uyuşmazlıkların kısa sürede sonuçlandırılmasınıamaçlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinden uzlaştırma kapsamında, 10 Ekim 2023 tarihi itibarıyla 441.337 dosya uzlaştırma bürolarına gönderilmiş, bunların 163.783'üuzlaşmayla sonuçlanmıştır. 31 Aralık 2022 tarihi itibarıyla arabuluculukla anlaşma sağlanan dosya sayısı 2.492.533'ken, 10 Ekim 2023 tarihi itibarıyla bu sayı 3.094.843'e ulaşmış ve arabuluculuk müessesesi kapsamında çözümlenen uyuşmazlıkların sayısı yüzde 25artmiştir.
Adalet hizmetlerinin sunumunda fiziki kapasitenin artırılması çalışmalarısürdürülmüştür. 10 Ekim 2023 itibarıyla adli ve idari yargı hizmetleri toplam 802 adalet binasında ifa edilmektedir. Adalet hizmeti verilen kapalı alan miktarı Ekim 2023 itibarıyla 5.759.577 m²'dir.
10 Ekim 2023 tarihi itibarıyla adli yargıda 7.118, idari yargida ise 221 mahkeme bulunmaktadır. Ekim 2023 itibarıyla Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) 15 yerde (Adana,Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Konya,Sakarya, Samsun, Trabzon, Van), Bölge İdare Mahkemeleri (BiM) ise dokuz yerde (Ankara,Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Konya, Samsun, Adana, Bursa) faaliyettedir. 2022yılında Denizli, Malatya ve Tekirdağ Bölge Adliye Mahkemeleri olmak üzere üç yerde daha BAM kurulmuş olmakla birlikte henüz faaliyete geçirilememiştir.
27 Mayıs 2023 tarihinde Adana, Adıyaman, Diyarbakır, Gaziantep, Hatay, İstanbul,İzmir, Kahramanmaraş, Malatya, Muğla, Osmaniye ve Şanlıurfa’da yeni idare mahkemeleri kurulmuştur.


İcra dairelerinin etkinliğinin artırılması amacıyla geliştirilen yeni icra dairesi modeli kapsamında 2023 yıli içinde 12 icra dairesi faaliyete geçirilmiş, böylece yeni icra dairesi modeli uygulanan yer sayısı 85'e yükselmiştir.

Son yıllarda ceza infaz kurumları ile tutukevlerinin sayısında ve kapasitesinde de iyileşmeler sağlanmıştır. 2023 yılında 5.712 kişi kapasiteli 14 ceza infaz kurumu kapatılırken,11.579 kişi kapasiteli 16 ceza infaz kurumu hizmete açılmıştır. 10 Ekim 2023 tarihi itibarıyla tutuklu ve hükümlü sayısı toplamı 263.815 kişi, ceza infaz kurumlarının toplam kapasitesi ise 297.634 kişidir. Ekim 2023 itibarıyla denetimli serbestlikten faydalanan kişi sayısı442.864 olmuştur.

UYAP'la ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. İfade ve savunma alınması ile duruşmalarda video kaydı alinması ve video konferans yönteminin kullanılmasını hedefleyen Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) projesi devam etmekte olup Ekim 2023 itibarıyla 3.436 duruşma salonu ve 964 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 4.400 mahalde sistem kurulmuştur.

Hukuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla temel eğitimde hukuk ve adalet dersi seçmeli olarak verilmeye devam edilmektedir. Bu kapsamda, bu dersi seçen öğrenci sayısı 20172018 eğitim-öğretim yılında 89.082 iken 2022-2023 eğitim-öğretim yılında 112.429'a yükselmiştir.

b) Amaç
Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, yargı süreçlerinin adil, hızlı ve etkin şekilde işlemesi, öngörülebilir olması, adalete erişimin kolaylaştırılması ve adalet sistemine duyulan güvenin daha da artırılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Anayasada güvence altına alınan temel hak ve özgürlükler güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.913)

Politika/Tedbir: Tedbir 913.1. Katılimcı bir hazırlık süreciyle yeni bir "Yargı Reformu Stratejisi" ve "İnsan Hakları Eylem Plani" hazırlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Geniş kapsamli toplantilarla paydaşların görüşleri alinacaktır. 2. Yargı teşkilatı için durum analizi yapılacak ve ihtiyaçlar belirlenecektir. 3. Uluslararası kuruluşların çalışmaları ve iyi uygulama örnekleri incelenecektir. 4. Yargi Reformu Stratejisi ve İnsan Hakları Eylem Planının hazırlıkları tamamlanıp kamuoyuna duyurulacaktır.

Tedbir 913.2. Ifade özgürlüğünün güçlendirilmesi amacıyla uygulamadaki eksikliklerin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 913.3. Ülkemizde: insan hakları alanında çalışan kurumların kurumsal kapasiteleri geliştirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S), Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu
1. İfade özgürlüğüne ilişkin uygulamanın analizi yapılacak ve değerlendirme raporu hazırlanacaktır. 1. Türkiye İnsan Hakları ve: Eşitlik Kurumunun yapısının, BM Ulusal İnsan Hakları Kurumlarının Statüsüne İlişkin İlkeler ile tam uyumlu hale getirilmesi için çalışmalar yürütülecektir. 2. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna yapılan başvuruların çevrimiçi alınması amacıyla yazılım ve entegrasyon altyapısı güçlendirilecektir.

Tedbir 913.2. Ifade özgürlüğünün güçlendirilmesi amacıyla uygulamadaki eksikliklerin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 913.3. Ülkemizde: Tedbir 913.4. Ceza infaz personeline yönelik verilen insan hakları eğitimleri artırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. İfade özgürlüğüne ilişkin uygulamanın analizi yapılacak ve değerlendirme raporu hazırlanacaktır. 1. Türkiye İnsan Hakları ve: 1. Personel Eğitim Merkezlerinde insan hakları derslerinin temel eğitim programlarinın tamamina eklenerek yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 2. Uzaktan eğitim ve yerinde eğitim yöntemiyle insan hakları eğitimi alan personel sayısı artırılacaktır.

Tedbir 913.2. Ifade özgürlüğünün güçlendirilmesi amacıyla uygulamadaki eksikliklerin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 913.3. Ülkemizde: Tedbir 913.5. Ulusal insan hakları kurumlarına başvurunun etkin bir hak arama yolu olarak görülmesi için farkındalık artırıcı faaliyetler yürütülecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
1. İfade özgürlüğüne ilişkin uygulamanın analizi yapılacak ve değerlendirme raporu hazırlanacaktır. 1. Türkiye İnsan Hakları ve: 1. Farkındalık artırıcı faaliyetler düzenlenerek insan hakları konusunda vatandaşların bilgilendirilmesi sağlanacaktır. 2. Çocuk hakları konusunda öğrencilere yönelik programlar düzenlenecektir. 3. Çocuk haklarıi, gençlik hakları, yaşlı hakları vb. hak kategorilerinde bilgilendirici broşürler hazırlanacaktır.

Tedbir 913.2. Ifade özgürlüğünün güçlendirilmesi amacıyla uygulamadaki eksikliklerin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır. Tedbir 913.3. Ülkemizde: Tedbir 913.6. Ceza muhakemesi sürecinde başta kadın ve çocuklar olmak üzere mağdur odaklı adalet anlayışına uygun uygulamaların güçlendirilmesine devam edilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. İfade özgürlüğüne ilişkin uygulamanın analizi yapılacak ve değerlendirme raporu hazırlanacaktır. 1. Türkiye İnsan Hakları ve: 1. Aile mahkemesi ve çocuk mahkemesi kurulan ya da yeni oluşturulan ağır ceza merkezlerinde adli görüşme odaları yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 913.7. BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) nezdindeki insan hakları mekanizmaları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile yapıcı işbirliği sürdürülecektir.: Tedbir 913.8. Uluslararasi insan hakları mekanizmalarının gündeminde bulunan veya gündeme getirilmesinde yarar görülen konularda kabul edilecek kararlara ortak sunucu olma yönünde faaliyetler yürütülecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı: Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı
1. Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı nezdindeki insan hakları mekanizmalarında ve Avrupa Insan Hakları Mahkemesinde düzenlenen resmi ve gayriresmi toplanti, oturum ve müzakerelere etkin katılim sağlanacaktır.: 1. BM Insan Hakları Konseyi ve BM Genel Kurulu III. Komitesi başta olmak üzere BM çatısı altında mutat olarak ana veya ortak sunucusu olduğumuz kararlara ve ayrıca yeni kararlara ana veya ortak sunucu olunmasına yönelik istişare ve değerlendirme süreçleri yürütülecektir.

Tedbir 913.7. BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) nezdindeki insan hakları mekanizmaları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile yapıcı işbirliği sürdürülecektir.: Ayrımcılik ve nefretle mücadele güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.914)

Tedbir 913.7. BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) nezdindeki insan hakları mekanizmaları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile yapıcı işbirliği sürdürülecektir.: Tedbir 914.1. Ayrımcılik ve nefretle mücadele alaninda izleme ve denetim mekanizmaları güçlendirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı: Adalet Bakanlığı (S)
1. Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı nezdindeki insan hakları mekanizmalarında ve Avrupa Insan Hakları Mahkemesinde düzenlenen resmi ve gayriresmi toplanti, oturum ve müzakerelere etkin katılim sağlanacaktır.: 1. Düzenlenen sempozyum ve seminer gibi etkinlikler ile basıli, görsel vb. yayın aracılığıyla ayrımcılık yasağına ilişkin farkındalık artırılacaktır. 2. Paydaş kurumlarla işbirliği yapılarak ayrımaılığın önlenmesi ve eşitliğin sağlanmasına yönelik politika belgelerinin oluşturulmasi sağlanacaktır.

Tedbir 913.7. BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) nezdindeki insan hakları mekanizmaları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile yapıcı işbirliği sürdürülecektir.: Yargının bağımsızlığı, tarafsızlığı ve şeffaflığı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.915)

Tedbir 913.7. BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) nezdindeki insan hakları mekanizmaları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile yapıcı işbirliği sürdürülecektir.: Tedbir 915.1. Yargi bağımsızlığı ve tarafsızlığı bakımından sorun oluşturan unsurların tespiti için durum analizi yapılacak, bu husustaki iyi uygulama örnekleri ile uluslararası standartlar incelenerek rapor hazırlanacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı: Adalet Bakanlığı (S)
1. Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı nezdindeki insan hakları mekanizmalarında ve Avrupa Insan Hakları Mahkemesinde düzenlenen resmi ve gayriresmi toplanti, oturum ve müzakerelere etkin katılim sağlanacaktır.: 1. Yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı konusunda uluslararası uygulamalara ilişkin rapor hazırlanacaktır.

Tedbir 913.7. BM, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) nezdindeki insan hakları mekanizmaları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile yapıcı işbirliği sürdürülecektir.: Tedbir 915.2. Hâkim ve savcılara ilişkin disiplin süreci hukuki öngörülebilirlik, hâkimlik teminatı ve hak arama hürriyeti çerçevesinde gözden geçirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı: Hâkimler ve Savcılar Kurulu (S), Adalet Bakanlığı
1. Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı nezdindeki insan hakları mekanizmalarında ve Avrupa Insan Hakları Mahkemesinde düzenlenen resmi ve gayriresmi toplanti, oturum ve müzakerelere etkin katılim sağlanacaktır.: 1. Çalişma grubu oluşturularak ön rapor hazırlanacaktır.

Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916): Tedbir 916.1. Mevzuatta yer alan adli yardım hükümleri adalete erişimin güçlendirilmesi amacıyla gözden geçirilecektir.

Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916): Tedbir 916.2. Adalete erişimin güçlendirilmesi amacıyla adli yardım başvurularının değerlendirilmesinde standartlar oluşturulacaktır.

Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916): Tedbir 916.3. Dava açma ve kanun yoluna başvuru süreleri yeknesak hale getirilecektir.

Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916): Tedbir 916.4. Adalet hizmetlerine erişimin kolaylaştırılması için dijital teknolojiler daha fazla kullanılacaktır.

Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916): Tedbir 916.5. Tüm adalet hizmet binaları engellilerin kolay erişimine uygun hale getirilecektir.

Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916): Adli ve idari yargılama sürecinin etkinliği artırılacak, makul sürede yargılanma hakkı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.917)

Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916): Tedbir 917.1. Hukuk yargilamalarında duruşmaya hazırlık döneminin eksiksiz yürütülmesi ve hızlandırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916): Tedbir 917.2. Hukuk mahkemelerinde itiraz usulünün etkinliği artırılacaktır.

Başta kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler olmak üzere vatandaşların adalete erişimi kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.916): Tedbir 917.3. Yargilamalarda usul kurallarının sadeleştirilmesine yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

Tedbir 917.4. Elektronik tebligat yaygınlaştırılacak ve bu konuda vatandaşların farkındalığı artırılacaktır.: Tedbir 917.5. Yeni bir Ícra ve İflas mevzuatı hazırlanarak icra ve iflas sisteminin etkinliği artırılacaktir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Zorunlu elektronik tebligatın kapsamının genişletilmesi için ihtiyaç analizi yapılacaktır. 2. Elektronik tebligat konusundaki farkındalığın artırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. Ícra ve iflas mevzuatinın günümüz şartları göz önüne alinmak suretiyle güncellenmesine ilişkin hazırlık çalışması yapılacaktır.

Tedbir 917.4. Elektronik tebligat yaygınlaştırılacak ve bu konuda vatandaşların farkındalığı artırılacaktır.: Tedbir 917.6. Elektronik dosya sistemi kullanımı artırilacak, icra dairelerindeki derdest fiziki dosyaların tamaminin UYAP sistemine aktarıması sağlanacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Zorunlu elektronik tebligatın kapsamının genişletilmesi için ihtiyaç analizi yapılacaktır. 2. Elektronik tebligat konusundaki farkındalığın artırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. UYAP sistemine icra dairelerindeki derdest fiziki dosyaların aktarılması çalışması tamamlanacaktır.

Tedbir 917.4. Elektronik tebligat yaygınlaştırılacak ve bu konuda vatandaşların farkındalığı artırılacaktır.: Tedbir 917.7. Makul sürede yargılanma hakkının daha etkin korunmasına yönelik mahkemeler teşkilatı güçlendirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Zorunlu elektronik tebligatın kapsamının genişletilmesi için ihtiyaç analizi yapılacaktır. 2. Elektronik tebligat konusundaki farkındalığın artırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. Adalet komisyonlarının yetki ve görevleri adalet hizmetlerinin etkinliğini sağlayacak şekilde yeniden düzenlenecektir. 2. İş yükü ve ortalama görülme süreleri dikkate alınarak yeni mahkemeler kurulacaktır. 3. Birden fazla adliye bulunan büyükşehirlerdeki yargı çevreleri iş yükü dikkate alınarak değerlendirilecek ve yeni adliyeler oluşturulmasına ilişkin ihtiyaç analizi yapılacaktır.

Tedbir 917.4. Elektronik tebligat yaygınlaştırılacak ve bu konuda vatandaşların farkındalığı artırılacaktır.: Tedbir 917.8. Istinaf mahkemelerinin daire sayıları iş yükü ile orantılı biçimde ve ihtisaslaşmayı sağlayacak şekilde artırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S), Hâkimler ve Savcılar Kurulu
1. Zorunlu elektronik tebligatın kapsamının genişletilmesi için ihtiyaç analizi yapılacaktır. 2. Elektronik tebligat konusundaki farkındalığın artırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. Dava türleri bazında iş yükü analizi yapılacak ve yeni daire ihtiyaçları belirlenecektir. 2. Belirlenen ihtiyaçlar çerçevesinde bölge adliye mahkemelerinin daire sayıları artırılacaktır.

Tedbir 917.4. Elektronik tebligat yaygınlaştırılacak ve bu konuda vatandaşların farkındalığı artırılacaktır.: Tedbir 917.9. Yargilamaların uzamasının önüne geçilmesi amacıyla görev ve kesin yetki itirazlarının belirli aşamayla sınırlandırılmasına yönelik çalışma yapılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Zorunlu elektronik tebligatın kapsamının genişletilmesi için ihtiyaç analizi yapılacaktır. 2. Elektronik tebligat konusundaki farkındalığın artırılması için çalışmalar yapilacaktır.: 1. Oluşturulacak bilim kurulu tarafindan yapilacak değerlendirmeler üzerine ihtiyaç analizi yapılacak ve seçenekli mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 917.10. Bilirkişi sisteminin etkinliği artırılacaktır.: Yargının iş yükünün hafifletilmesinde ve uyuşmazlıkların daha kısa sürede çözülmesinde önemli rol oynayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.918)

Tedbir 917.10. Bilirkişi sisteminin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 918.1. Arabuluculuk mevzuatı gözden geçirilerek aksayan yönlerinin çözümüne dair çalışma yapılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Bilirkişilik hizmetinin ve bilirkişi raporlarının kalitesinin artırılmasının sağlanması amacıyla tevzi ve performans puanlama sistemi geliştirilecektir. 2. Bilirkişilerin uzmanlıklarını geliştirmek amacıyla eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Arabuluculuğun mevzuat altyapisının güncel ihtiyaçlar çerçevesinde yeniden düzenlenmesine ilişkin hazırlık çalışması yapılacaktır.

Tedbir 917.10. Bilirkişi sisteminin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 918.2. Ceza uyuşmazlıklarında uzlaştırma konusunda toplumsal farkındalık artırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Bilirkişilik hizmetinin ve bilirkişi raporlarının kalitesinin artırılmasının sağlanması amacıyla tevzi ve performans puanlama sistemi geliştirilecektir. 2. Bilirkişilerin uzmanlıklarını geliştirmek amacıyla eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Adliyelerde uzlaştırma görüşme odalarının sayısı artırılacaktır. 2. Uzlaştırma konusunda seminer ve sempozyum gibi etkinlikler düzenlenecektir. 3. Uzlaştırmayı tanıtıcı broşürler hazırlanacaktır.

Tedbir 917.10. Bilirkişi sisteminin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 918.3. Uyuşmazlıkların tahkim yoluyla çözümü uygulaması yaygınlaştırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Bilirkişilik hizmetinin ve bilirkişi raporlarının kalitesinin artırılmasının sağlanması amacıyla tevzi ve performans puanlama sistemi geliştirilecektir. 2. Bilirkişilerin uzmanlıklarını geliştirmek amacıyla eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Farklı kurumlar tarafından uygulanan tahkim usulünün değerlendirilmesi ve etkinliğinin artırılması için ihtiyaç analizi yapılacaktır.

Tedbir 917.10. Bilirkişi sisteminin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 918.4. İhtiyari arabuluculuk uygulamasının etkinliği artırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Bilirkişilik hizmetinin ve bilirkişi raporlarının kalitesinin artırılmasının sağlanması amacıyla tevzi ve performans puanlama sistemi geliştirilecektir. 2. Bilirkişilerin uzmanlıklarını geliştirmek amacıyla eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Arabuluculuk müessesesini tanıtacak bilimsel etkinlikler yapılacak ve broşür gibi tanıtıcı materyaller hazırlanacaktır.

Tedbir 917.10. Bilirkişi sisteminin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 918.5. Soruşturma ve kovuşturma öncesi eleme araçları ile alternatif çözüm yolları geliştirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Bilirkişilik hizmetinin ve bilirkişi raporlarının kalitesinin artırılmasının sağlanması amacıyla tevzi ve performans puanlama sistemi geliştirilecektir. 2. Bilirkişilerin uzmanlıklarını geliştirmek amacıyla eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Mağdurun toplum olduğu bazı suçlarda uzlaştırma yoluna gidilmesine olanak sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 2. Kamu davasının açılmasının ertelenmesi ve ön ödeme kurumlarının uygulanma alanının genişletilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 917.10. Bilirkişi sisteminin etkinliği artırılacaktır.: Ceza adaleti sistemi bütüncül bir bakış açısıyla yeniden değerlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.919)

Tedbir 917.10. Bilirkişi sisteminin etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 919.1. Lekelenmeme hakkinin daha etkin korunmasi için Cumhuriyet savcılarının takdir yetkilerinin genişletilmesine yönelik çalışma yapılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Bilirkişilik hizmetinin ve bilirkişi raporlarının kalitesinin artırılmasının sağlanması amacıyla tevzi ve performans puanlama sistemi geliştirilecektir. 2. Bilirkişilerin uzmanlıklarını geliştirmek amacıyla eğitim programları düzenlenecektir.: 1. Kamu davasının açılabilmesi için aranan yeterli şüphenin daha yoğun şüpheye dönüştürülmesi yönünde mevzuat değişikliği önerisi bilim kurulunun görüşleri çerçevesinde hazırlanacaktır.

Tedbir 919.2. Cumhuriyet savcılıği teşkilatinda suç tiplerine göre uzmanlaşma sağlanacaktır.: Tedbir 919.3. Adli sicil mevzuati, lekelenmeme hakki çerçevesinde yeniden düzenlenecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Farklı suç tiplerine göre soruşturma rehberleri hazırlanacaktır. 2. İhtisas alanlarına göre eğitim çalışmaları düzenlenecektir.: 1. Adli sicil kaydının silinme sürelerinin kısaltılması, silinme sürecinin sadeleştirilmesi ve kesin nitelikteki mahkeme kararlarının adli sicil kaydına geçmemesi gibi konularda mevzuat çalışması yapılacaktir.

Tedbir 919.2. Cumhuriyet savcılıği teşkilatinda suç tiplerine göre uzmanlaşma sağlanacaktır.: Tedbir 919.4. Ceza mevzuati, suç, yaptırım ve infaz dengesi dikkate alınarak gözden geçirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Farklı suç tiplerine göre soruşturma rehberleri hazırlanacaktır. 2. İhtisas alanlarına göre eğitim çalışmaları düzenlenecektir.: 1. Ceza mevzuati, ceza yargılaması mevzuatı ve infaz mevzuati ile uygulamasi, bir bilim komisyonu marifetiyle takip edilecektir. 2. İhtiyaç kapsamında güncel tedbirler alinacak ve mevzuat önerisinde bulunulacaktır.

Tedbir 919.2. Cumhuriyet savcılıği teşkilatinda suç tiplerine göre uzmanlaşma sağlanacaktır.: Yargıda dijital dönüşüm sürdürülecek, adalet hizmetleri alanında yapay zekânın kullanımi artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.920)

Tedbir 919.2. Cumhuriyet savcılıği teşkilatinda suç tiplerine göre uzmanlaşma sağlanacaktır.: Tedbir 920.1. Yapay zekânın getirdiği imkânların dikkate alinmasi suretiyle karar destek sistemleri güçlendirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Farklı suç tiplerine göre soruşturma rehberleri hazırlanacaktır. 2. İhtisas alanlarına göre eğitim çalışmaları düzenlenecektir.: 1. Yargılama faaliyetlerini destekleyici yapay zekâ temelli öneri ve karar destek sistemleri geliştirilecektir. 2. UYAP Bilişim Sistemine entegre yapay zekâ destekli yazılımlar geliştirilerek yargılama süreçleri hızlandırılacaktır. 3. Yargilama sürelerinin uzamasina neden olan kullanıcı kaynaklı hatalı veri girişlerini önleyici sistemler geliştirilecektir.

Tedbir 919.2. Cumhuriyet savcılıği teşkilatinda suç tiplerine göre uzmanlaşma sağlanacaktır.: Tedbir 920.2. Yapay zekâ uygulamalarının etik ve hukuki çerçevesi oluşturulacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Farklı suç tiplerine göre soruşturma rehberleri hazırlanacaktır. 2. İhtisas alanlarına göre eğitim çalışmaları düzenlenecektir.: 1. Geniş katılımli komisyon kurularak etik ve hukuki çerçeve belirlenecektir.

Tedbir 919.2. Cumhuriyet savcılıği teşkilatinda suç tiplerine göre uzmanlaşma sağlanacaktır.: Tedbir 920.3. Bilişim teknolojileri üzerinden duruşmalara katılım sağlanmasına imkân veren sistemler yaygınlaştırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Farklı suç tiplerine göre soruşturma rehberleri hazırlanacaktır. 2. İhtisas alanlarına göre eğitim çalışmaları düzenlenecektir.: 1. Hukuk mahkemelerinde e- duruşma uygulaması yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 919.2. Cumhuriyet savcılıği teşkilatinda suç tiplerine göre uzmanlaşma sağlanacaktır.: Tedbir 921.1. Hukuk fakültelerine girişte aranan başarı sıralaması aşamalı olarak yükseltilecektir.
Adalet Bakanlığı (S): YÖK (S), Adalet Bakanlığı
1. Farklı suç tiplerine göre soruşturma rehberleri hazırlanacaktır. 2. İhtisas alanlarına göre eğitim çalışmaları düzenlenecektir.: 1. Hukuk fakültelerine yerleştirmede başarı sıralaması artırılacaktır.

Tedbir 919.2. Cumhuriyet savcılıği teşkilatinda suç tiplerine göre uzmanlaşma sağlanacaktır.: Tedbir 921.2. Etkili bir öğrenim metodu olarak hukuk klinikleri hukuk fakültelerinde yaygınlaştırılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): YÖK (S), Adalet Bakanlığı
1. Farklı suç tiplerine göre soruşturma rehberleri hazırlanacaktır. 2. İhtisas alanlarına göre eğitim çalışmaları düzenlenecektir.: 1.Hukuk kliniklerinin, üniversitelerin hukuk fakülteleri bünyesinde kurulması yaygınlaştırılacaktır.

YÖK (S), Adalet Bakanlığı: Adli tıp hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.922)

Tedbir 921.3. Hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem biliminin tüm hukuk fakültelerinde zorunlu ders haline getirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 922.1. Gelişen teknolojilere bağlı olarak Adli Tip Kurumunun kapasitesi güçlendirilerek yeni bilim üniteleri ile ihtisas kurulları kurulacaktır.
YÖK (S), Adalet Bakanlığı: Adalet Bakanlığı (S)
1. Hukuk fakültelerinde, hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem bilimi derslerinin zorunlu ders olarak okutulması sağlanacaktır.: 1. Adli Tip Kurumunun teşkilat yapısına ilişkin mevzuatın güncel gelişmeler çerçevesinde yeniden düzenlenmesine ilişkin hazırlık çalışması yapılacaktır. 2 Adli Tip İhtisas Kurullarının, şube müdürlüklerinin, ihtisas dairelerinin ve grup başkanlıklarının sayısı artırılacaktır. 3. Adli Tip Kurumunda uluslararası akreditasyon kapsamındaki metot sayısı artırılacaktır.

Tedbir 921.3. Hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem biliminin tüm hukuk fakültelerinde zorunlu ders haline getirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 922.2. Yargi ve kolluk teşkilatları ile Adli Tip Kurumu arasındaki iletişim güçlendirilecektir.
YÖK (S), Adalet Bakanlığı: Adalet Bakanlığı (S)
1. Hukuk fakültelerinde, hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem bilimi derslerinin zorunlu ders olarak okutulması sağlanacaktır.: 1. İlgili kurum ve kuruluşların katılımıyla bilimsel etkinlikler düzenlenecektir.

Tedbir 921.3. Hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem biliminin tüm hukuk fakültelerinde zorunlu ders haline getirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 922.3. Adli tip Adalet Bakanlığı (S) 1. Adli bilimlere ilişkin hizmetlerinde yapay zekânın işlemlerde ve adli bilimlere daha etkin kullanılması ilişkin eğitimlerde yapay zekâ sağlanacaktır. ve artırılmiş gerçeklik teknolojilerinin kullanılmasına ilişkin çalışmalar yapılacaktır. Yargıda ihtisaslaşma güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.923)

Tedbir 921.3. Hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem biliminin tüm hukuk fakültelerinde zorunlu ders haline getirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 923.1. Etki analizi yapılarak ihtisas mahkemelerine ilişkin yeni ihtiyaç alanları belirlenecektir.
YÖK (S), Adalet Bakanlığı: Hâkimler ve Savcılar Kurulu (S), Adalet Bakanlığı
1. Hukuk fakültelerinde, hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem bilimi derslerinin zorunlu ders olarak okutulması sağlanacaktır.: 1. Daha önce belirlenen ve uygulamasi devam eden ihtisas kararlarında ortaya çıkan sorunlar tespit edilerek ihtisas kararlarının güncellenmesi sağlanacaktır. 2. İhtiyaçlar doğrultusunda yeni ihtisas alanları belirlenecektir.

Tedbir 921.3. Hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem biliminin tüm hukuk fakültelerinde zorunlu ders haline getirilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 923.2. Hâkim ve savcıların mesleğin başından itibaren hukuk ve ceza alanında ihtisaslaşmaları sağlanacaktır.
YÖK (S), Adalet Bakanlığı: Hâkimler ve Savcılar Kurulu (S), Adalet Bakanlığı
1. Hukuk fakültelerinde, hukuki dayanak oluşturma ve hukuk yöntem bilimi derslerinin zorunlu ders olarak okutulması sağlanacaktır.: 1. Hukuk ve ceza alanında ihtisaslaşmanın sağlanmasına ilişkin yöntem belirlemek üzere çalışma grubu oluşturulacaktır.

Tedbir 923.3. Kadastro mahkemelerinde yargilama usulleri makul sürede yargılanma hakkı çerçevesinde geliştirilecektir.: Tedbir 923.4. Tüketici mahkemelerinin görevi belirlenirken davanın taraflarının ve işin mahiyetinin esas alınması sağlanacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S)
1. Kadastro yargilamalarına ilişkin usul hükümlerinin makul sürede yargılanma hakkını etkin koruyacak şekilde düzenlenmesine ilişkin ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Tüketici mahkemelerinin görev alanı tüm yönleriyle ele alınacak ve ihtiyaç analizi yapılacaktır.

Tedbir 923.3. Kadastro mahkemelerinde yargilama usulleri makul sürede yargılanma hakkı çerçevesinde geliştirilecektir.: Yargılamanın temel unsurlarından biri olan avukatlık mesleği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.924)

Tedbir 923.3. Kadastro mahkemelerinde yargilama usulleri makul sürede yargılanma hakkı çerçevesinde geliştirilecektir.: Tedbir 924.1. Avukatların hak, yetki ve sorumluluklarina ilişkin mevzuat hazırlık çalışması yapılacaktır.
Adalet Bakanlığı (S): Adalet Bakanlığı (S), Türkiye Barolar Birliği
1. Kadastro yargilamalarına ilişkin usul hükümlerinin makul sürede yargılanma hakkını etkin koruyacak şekilde düzenlenmesine ilişkin ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. Kurulan bilim komisyonu çalışmaları tamamlanarak mevzuat hazırlanacaktır.
2.5.2. Güvenlik Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Küresel jeopolitik riskler, bölgemizde karşı karşıya kaldığımız jeopolitik ve güvenlik konularıyla iç ve dış kaynaklı terör tehditleri, uluslararası kitlesel düzensiz ve yasadışı göç,örgütlü suçlar, uyuşturucu üretimi, ticareti ve kullanımındaki gelişmeler güvenlik birimlerinin ihtiyaçlarının hızlı ve etkin şekilde karşılanmasını, yerli ve milli sanayimizin geliştirilerek güvenlik ve savunmada dışa bağımlılığın azaltılmasını zorunlu kılmaktadır.
Program döneminde güven ve huzur ortamının sağlanmasi, güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinliğin artırılması ve güvenlik birimlerinin kapasitesinin güçlendirilmesi için yürütülen çalışmalara devam edilmiştir.

Başta ulusal güvenliğin sağlanması için sınır güvenliğinde etkinliğin artırılması, devam eden uluslararası düzensiz göç hareketlerinin önlenmesi, yasadışı giriş-çıkış, kaçakçılık başta olmak üzere sinır aşan suçların engellenmesi ve muhtemel terör faaliyetlerinin gerçekleşmeden önlenebilmesi amacıyla 2016 yılında başlatılan Sınır Fiziki Güvenlik Sistemi Projesi kapsamında 12 Ekim 2023 tarihi itibarıyla, 2.949 km olan kara sınırlarının yüzde 39'luk kısmını oluşturan 1.141 km'de güvenlik duvarı, yaklaşık yüzde 41'lik kısmını oluşturan 1.215 km'de devriye yolu çalışmaları tamamlanmıştır.

Sınır güvenliği kapsamında birinci derecede riskli olduğu değerlendirilen toplam 1.471km uzunluğundaki Suriye ve İran sınırının yüzde 77,6'lik kısmında (1.141 km) güvenlik duvarı ve yüzde 82,6'lik kismında (1.215 km) devriye yolu tamamlanmıştır.
2015-2021 yılları arasında 1.295 kmlik güney sınırımızın 837 km'lik kısmında sınır duvarı tamamlanmıştır. Afrin Çayı, Asi ve Dicle Nehirlerinin olduğu yerlere 74 km yüksek güvenlikli panel çit sistemi yapılmıştır. 911 km devriye yolu tamamlanmiştır. Irak sınırında düzensiz göç, kaçakçılık ve terörle mücadele bakımından önem arz eden Habur ve Hezil Çayları boyunca yaklaşık 33 km'lik kısımda sedde ve yüksek güvenlikli panel çit yapımına 2023 yılında başlanmış ve 22,3 kmlik kısım tamamlanmıştır.


2017-2023 yılları arasında yapılan çalışmalarla 1.182 kmlik doğu sınırımızda yer alan Ağrıda 81 km, Iğdır'da 54 km, Hakkâri'de 19 km ve Van'da 150 km olmak üzere 560 km olan İran sınırının toplam 304 km'sinde güvenlik duvarı ve devriye yolu çaliışmalarıtamamlanmıştır. Hakkâri ve Van sınır hattında 58 kmlik (Hakkâri 24 km ve Van 34 km)güvenlik duvarı ve devriye yolu yapımına devam edilmiş, 54 km güvenlik duvarı 2023 yılında tamamlanmiştir.

Tüm sınırlarda 1.053 km'lik kısımda sinır aydınlatma sistemi bulunmaktadır. 2015yıliından bu yana İran sinırında 109 km, Ermenistan sinırında 140 km, Gürcistan sinırında 14 km, Suriye sınırında 452 km olmak üzere toplam 715 km aydınlatma yapılmıştır. Suriye sinırında 135 km, İran sinırinda 79 km, Ermenistan sinırında 140 km, Gürcistan sinırında 14km olmak üzere toplam 368 km'lik sınır hattında kamera ve algılayıcı sistem bulunmaktadır.2023 yılında Şanlıurfa'da 40 km, Mardin'de 25 km aydınlatma, kamera ve algılayıcıbileşenlerinden oluşan güvenlik sistemi kurulmuştur.

Yüksek teknolojik özelliklere sahip termal kamera sistemlerinin daha etkin kullanılabilmesi için 2022 yılında başlayan çalışmalarda bugüne kadar doğu ve güneydoğu sınırlarımızda toplam 121 asansörlü kule sistemi yapılmıştır. 2023 yılında 38 kulenin yapımısürdürülmüştür.

Doğu ve batı sinırlarımızdaki teknolojik gözetleme sistemlerinin enerji ihtiyaçlarının karşılanabilmesi için 2018 yılından bugüne kadar 380 km enerji nakil hattı yapılmıştır. 218km enerji nakil hatti yapimi devam etmektedir.

Bulgaristan ve Yunanistan sınırlarında sınır güvenliğinin iyileştirilmesi için 2023 yılında Trakya Sınır Fiziki Güvenlik Sistemleri Projesi başlatılmıştır.

Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler sonrasinda depremden etkilenen illere diğer illerden kolluk kuvvetleri, araç, makine ve teçhizat gönderilerek bölgenin güvenliğinin sağlanması için yoğun bir çaba harcanmış; tüm kolluk birimlerince arama-kurtarma,afetzedelere yardim ve faaliyetlerin koordinasyonunda etkin bir uygulama gerçekleştirilmiştir. Başta sınır güvenlik sistemleri olmak üzere depremden etkilenen güvenlik hizmetleri unsurlarının yeniden yapım, bakım ve onarım çalışmaları hızla başlatilmıştır.

Kitlesel, düzensiz ve yasa dışı göçle birlikte demografik açıdan bir dönüşümün meydana geldiği ve bu dönüşümün de sosyal, kültürel, ekonomik, siyasi, çevresel, sağlik,istihdam gibi pek çok unsurla birlikte toplumsal huzur ve güven ortamına yönelik bir sorun potansiyeli taşıdıği, düzensiz kitlesel göç tehdidinin, mevcut yabancı nüfus sayısinın ve belirli bölgelerde yoğunluğunun artmasının güvenlik açısından risk oluşturduğu görülmektedir. Göç yükü, risk ve tehlikeleriyle etkin bir şekilde mücadele edilmesi yönünde yapılan çalışmalara devam edilmiştir. Ancak, söz konusu risklerin dikkate alınarak ulusal güvenlik kapsamında göçe ilişkin politikaların geliştirilmesi, izlenmesi ve bu yönde uluslararası işbirliğinin artırılması önemli ve gerekli görülmektedir.
Birden fazla olan acil çağrı numarasının tek numara (112) altında toplanması için yürütülen ve 81 ilde faaliyete geçen Acil Çağrı Merkezleri (112) Projesi kapsamında 20 ilde eski nesil 112 yazılımı yeni nesil 112 yazılıma dönüştürülmüştür. 2023 yılında da mevcut eski nesil 112 yazılımının yeni nesil 112 yazılımına dönüşümüne ve sistemin bakım onariminin yapılmasina devam edilmiştir.


11 Ekim 2023 tarihine kadar Acil Çağrı Merkezlerine toplam 84.271.009 çağrı gelmiştir.Bu çağrıların 25.419.128'i (yüzde 30,16) asilli, 27.129.626'sı (yüzde 32,19) asılsız,31.722.255'i (yüzde 37,64) anons sırasında kapanan çağrı olarak gerçekleşmiştir. Kocaeli 112 Acil Çağrı Merkezi inşaatı, İzmir 112 Acil Çağrı Merkezi inşaatı, Kırşehir Acil ÇağrıMerkezi donanım ve tefrişat işi, Kocaeli Acil Çağri Merkezi tefrişat işi devam etmiştir. 81 İl Valiliği tarafindan 12.721 personele eğitim verilmiş ve 112 Acil Çağrı Merkezlerince tanıtım faaliyetleri kapsamında 1.429.714 materyal dağıtılmiştir.

Kent Güvenlik Yönetim Sistemleri (KGYS), Eylül 2023 sonu itibarıyla Emniyet Genel Müdürlüğü sorumluluk alanında tüm il merkezlerinde ve 922 ilçede 25.718 KGYS noktasında 84.826 KGYS kamerasi, 3.615 Plaka Tanıma Sistemi (PTS), 400 Mobil Plaka Tanıma Sistemi (MPTS); Jandarma Genel Komutanliğı sorumluluk bölgesinde 12 ilde 20 ilçede 239 KGYS noktasında 821 KGYS kamerasi, 304 PTS, 464 MPTS olmak üzere toplam 85.647 kamera ile 25.957 KGYS, 3.919 PTS, 864 MPTS noktası bulunmaktadır.

81 ilde faaliyette olan Narkotimler, 2022 yılında 76.841, kurulduğu 2015 yılından Eylül 2023 sonuna kadar 390.153 olmak üzere 2023 yılında toplam 393.306 olaya müdahale etmiştir.

2022 yılı sonunda 342.815 olan özel güvenlik personeli sayısı Eylül 2023 sonu itibarıyla 356.630 olmuștur.

TüİK verilerine göre asayiş hizmetlerinden vatandaşın memnuniyet orani, On Birinci Kalkınma Planının başlangıç yılı olan 2019'da yüzde 75,5 iken 2022 yılında yüzde 75,9olmuştur. Yaşadığı çevrede gece yalnız yürürken kendini güvende hissedenlerin oranı 2019yılında yüzde 61,5'ken 2022 yılında yüzde 61,4 olmuştur. Bunun içinde kadınların oranısırasıyla yüzde 49,6 ve yüzde 51,1, erkeklerin oranı yüzde 73,8 ve yüzde 71,9 olarak gerçekleşmiştir.

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığınca 2012 yılında başlatılan İkaz ve Alarm Sistemi (İKAS) çalişmaları kapsamında çeşitli şehirlerde bulunan ve halkı tehlikeler karşısında uyarmak amacıyla kurulan, ekonomik ve teknik ömürlerini tamamlamış olan eski tip siren sistemlerinin yeni teknoloji ürünü gelişmiş siren sistemleriyle yenilenmesine devam edilmiştir. Bu kapsamda dokuz ilde sistem kurulmuş, 2023 yılında Mersin, Kahramanmaraş,Çanakkale, Edirne, Tekirdağ, Rize, Trabzon ve Giresun illerinde kurulum çalişmaları devam etmiştir.

Uluslararası kuruluşlarla ve çeşitli ülkelerle ikili güvenlik ve işbirliği anlaşmalarıyapılmıştır. Ayrıca, Avrupa Birliğinin Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) fonlarından yararlanılarak, Türkiye'nin Doğu Sınırlarında Mayınların Temizlenmesi ve Sinır Denetim Kapasitesinin Artırılmasi, İç Güvenlik Sektörünün Sivil Gözetiminin Güçlendirilmesi, Ulusal Koordinasyon ve Ortak Risk Analizi Merkezi'nin (UKORAM) Kurumsal Kapasitesinin Desteklenmesi, Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi'nin (TUBİM)Veri Toplama Kapasitesinin Güçlendirilmesi projeleri yürütülmüştür. Avrupa Birliği fonlarının kullanılmasında güvenlik gereklerinin öncelikle dikkate alınmasi, geçici koruma altındaki nüfus yükünün diğer ülkelerle paylaşılmasına yönelik politika ve projelere öncelik verilmesi gereği önemini korumaktadır.

Son yillarda yaygınlaşan metamfetamin maddesinin,önümüzdeki süreçte uyuşturucuyla en büyük mücadele alanı olacağı öngörülmektedir. 2023 yılında da 

uyuşturucuyla mücadelede bilgilendirme ve bilinçlendirme çaliışmaları geliştirilerek yürütülmüştür.

El Yapımi Patlayıcılar ile Mücadele Ulusal Strateji Belgesi (2022-2027), Organize Suçlarla Mücadele Ulusal Strateji Belgesi (2022-2027) ile 2022-2024 dönemini içeren eylem planları yürürlüğe girmiştir.

Sanal güvenlik ve bireylerin sanal saldırılara karşı korunmasında önemli bilinçlendirme çalışmaları yürütülmüştür.

Biyometrik Veri Yönetim Sistemi, Parmak İzine Dayalı Anlık Kimlik Doğrulama Projesi çalışmaları devam etmektedir. Milli Balistik Test Merkezinin kurulması çalişmalarıbaşlatılmıştır.

31 Ağustos 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanunun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle özel güvenlik hizmetlerinin yürütülmesine ilişkin düzenleme yapılmıştır.
5 Eylül 2022 tarihli ve 6012 sayılı Cumhurbaşkanı Kararnamesiyle yürürlüğe giren Askeri Yasak Bölgeler ve Güvenlik Bölgeleri Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle ilgili idari düzenlemelerin yanısira, özel güvenlik bölgesi ilan ve iptal edilmesi,kamu ve özel sektöre ait önemli tesislerin coğrafiyerinin belirlenmesi konusunda yeni düzenlemeler yapılmıştır.

23 Haziran 2023 tarihli ve 7330 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla 12 maddenin daha 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun hükümlerine tabi tutulmasına karar verilmiştir.

5 Ağustos 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Askeralma Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle sözleşmeli erler, yükseköğretim öğrencileri,askerliğin ertelenmesi, bedelli askerlik konularındaki hükümler yeniden düzenlenmiştir.
2023 yılında uluslararası kuruluşlarla ve çeşitli ülkelerle ikili güvenlik ve işbirliği anlaşmaları yapılmıştır.

b) Amaç
Hukukun üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak huzur ve güven ortamının sürdürülebilir kılınması, vatandaş odaklılıik, şeffaflık,hesap verebilirlik ilkeleri doğrultusunda ve önetkin bir yaklaşımla güvenlik hizmetlerinin geliştirilmesi, güvenlikle ilgili ürün ve teknolojilerde kendine yeterliliğin güçlendirilmesi ve suçla mücadele bilincinin artırılarak vatandaş katılımının sağlanmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sınır güvenliğinin etkinliği artırılacak, teknolojik ve fiziki altyapı geliştirilecek, sınır yönetimi alanında ortak analiz ve raporlama çalışmalarının yapılabilmesi amacıyla veri toplama kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 926)

Politika/Tedbir: Tedbir 926.1. Kara sinir güvenliğinin sağlanması için risk değerlendirmesine dayalı güvenlik duvari, gözetleme kulesi, algilayıcı sistemler, güvenlik yolları gibi gerekli fiziki ve teknolojik güvenlik sistemleri geliştirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanığı (S), Mill Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 148 km güvenlik yolu yapılacaktır. 2. Ulusal kaynaklarla 200 km güvenlik duvari, devriye yolu ve tel çit yapılacak; AB projeleriyle 200 termal kamera sistemi, 150 km sabit gözetleme sistemi, 250 km sınır aydınlatma sistemi kurulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 926.2. Kıyı sınır güvenliği için gerekli karakol, liman, rihtim, makine ve teçhizat altyapısı güçlendirilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sahil güvenlik görevlerinin etkinliğinin artırılması ve özellikle kıyıya yakın sularda görev yapılması kapsamında bütçe imkânları çerçevesinde 31 kontrol botu alınacaktır. 2. Deniz sinir kapılarinda güvenlik altyapısı güçlendirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 926.3. Sahil Güvenlik Yönetim Sistemi Projesiyle Türk deniz yetki alanlarında teknolojik gözetleme, tespit ve teşhis imkân ve kabiliyeti artırılacaktir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Bir adet elektrooptik gözetleme kapasitesi olan sahil gözetleme istasyonu kurulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 926.4. Veri paylaşım altyapısı oluşturularak paydaş kurumlarla veri bütünlüğü sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İişleri Bakanığı (S), Mill Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı, Jandarma Genel Komutanliği, Emniyet Genel Müdürlüğü, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sahil-Net Deniz Projesi kapsamında Marmara Denizi, Akdeniz ve Karadeniz sorumluluk sahalarında iletişim altyapısının güçlendirilmesi için bir merkez, dört istasyon ve 10 platformda kurulum yapılacaktır. 2. Jandarma Kolluk İşlemleri Projesi Tahkikat Modülünün bileşenleri, alt bileşenleri ile modül ara yüzü, Jandarma Sanal Karakol Projesi bileşeni ve alt bileşenleri belirlenecektir. 3. GAMER ve İçişleri Veri Merkezi (IVME) projelerinin bütünleştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 926.5. Yasadışı göçle mücadelede etkinlik artırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Göç İdaresi Başkanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı Sahil Güvenlik Komutanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü,
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Düzensiz göçmenlerin göç yollarında saha araştırmasi, algi ölçümü yapılacaktır. Fiziki güvenlik sistemleri ve teknolojik gözetleme ve tespit sistemleriyle sinir güvenliğinde etkinlik artırılarak düzensiz göç sınırlarda önlenecektir.

3. Jandarma Genel Komutanlığında suçla mücadelede mesleki gelişim plani ve projeler kapsaminda görev etkinliğini artırmak için eğitim verilecek personel sayısı artırılacaktır. 4. Jandarma Genel Komutanliğında hizmet içi eğitim kapsamında broşür, kitap, belge hazırlanarak yayın sayısı artırılacaktır.: 1. KBRN Strateji Belgesi ve Eylem Planı taslağı hazırlanacaktır. 2. Türkiye Afet Müdahale Planı kapsamında Kimyasal ve Biyolojik Olay Türü Müdahale Planı hazirlanacaktır. 3. Aydın, İzmir, Kocaeli ve Muğla il ve ilçe merkezlerinde siren kurulum noktalarının belirlenmesi amacıyla siren sesi ses yayılim incelemesi yapılacaktır. 4. Kars, Ağri, Ardahan ve Artvin illerinde siren sistemi kurulacaktır. 5. Siren sistemi kurulumu tamamlanan iller (Kars, Ağri, Ardahan ve Artvin) için teknik ve kullanıcı eğitimleri verilerek sistem kullanılmaya başlanacaktır. 6. KBRN tehlike ve tehditlerine ilişkin hazırlanan rapor ilgili

3. Jandarma Genel Komutanlığında suçla mücadelede mesleki gelişim plani ve projeler kapsaminda görev etkinliğini artırmak için eğitim verilecek personel sayısı artırılacaktır. 4. Jandarma Genel Komutanliğında hizmet içi eğitim kapsamında broşür, kitap, belge hazırlanarak yayın sayısı artırılacaktır.: kurumlara dağıtılacaktır. 1. Sosyal medya aracılığıyla ülkemizin güvenliğini tehdit eden akımlarla mücadeleye yönelik yapılan çalışmalar ilgili kurumlarla paylaşılacaktır. 2. Ülkemizin güvenliğini tehdit eden unsurlarla etkin mücadele için strateji belgeleri ve eylem planları ilgili kurumların katkılarıyla hazırlanacaktır.

3. Jandarma Genel Komutanlığında suçla mücadelede mesleki gelişim plani ve projeler kapsaminda görev etkinliğini artırmak için eğitim verilecek personel sayısı artırılacaktır. 4. Jandarma Genel Komutanliğında hizmet içi eğitim kapsamında broşür, kitap, belge hazırlanarak yayın sayısı artırılacaktır.: 1. Siber suçtan zarar görenlere ilişkin verilerin belirlenmesi ve bu konuda farkındalık oluşturulması için hazırlanan yayınlar ilgili kurumlara dağıtılacaktır. 2. Uyuşturucu kullanma, aile içi cinsel istismar, kadına karşı şiddet suçlarına ilişkin önleyici risk yönetim planları ilgili kurumların katkılarıyla hazırlanacaktır.

Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 928): Tedbir 928.1. Güvenlik kuruluşlarının kurumsal, hukuki, teknik ve teknolojik altyapısı ile beşeri kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir.

Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 928): Tedbir 928.2. Güvenlik çalışanlarının uzmanlaşmasının geliştirilmesi yönünde düzenlemeler yapılacaktır.

Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 928): Tedbir 928.3. Güvenlik hizmetlerinde kullanılan yazılım, donanım, araç-gereç ve taşıtların yerlilik oranı artirılacaktir.

Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 928): Tedbir 928.4. 112 Acil Çağrı Merkezlerinde hizmet standartlarinin ve kalitesinin yükseltilmesi sağlanacak, 112 tek numara farkındalığının artırılması için tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

4. İçişleri Bakanlığından eğitici belgesi alan personel tarafindan illerde personel eğitimleri verilecektir.: 1. Sahil Güvenlik Komutanlığının denizde arama kurtarma kapasitesi artırılacaktır. 2. Jandarma Komando Arama Kurtarma Timlerinin (JAK) kadro sayısı 50'ye, Jandarma Komando Su Alti Arama Kurtarma Timlerinin (SAK) kadro sayısı 17'ye çıkartılacaktır.

4. İçişleri Bakanlığından eğitici belgesi alan personel tarafindan illerde personel eğitimleri verilecektir.: 1. Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığı bünyesinde KGYS, PTS, MPTS nokta sayısı bütçe imkânları çerçevesinde artırılacak, başta göçmen kaçakçılığıyla mücadele kapsamında, suçların yoğunlaştığı göç yolları üzerinde bu sistemler kurularak uygulama etkinliği artirılacaktir.

4. İçişleri Bakanlığından eğitici belgesi alan personel tarafindan illerde personel eğitimleri verilecektir.: 1. Hafif ateşli silah ve mühimmatları ile balistik koruyucu malzemelerin testlerine ilişkin uluslararası akreditasyona ve sertifika düzenleme yetkisine sahip olması planlanan Milli Balistik Test Merkezi yapımının yüzde 40'1 2024 yılında tamamlanacaktır.

4. İçişleri Bakanlığından eğitici belgesi alan personel tarafindan illerde personel eğitimleri verilecektir.: 1. Askeri sistemleri içeren TAFICS ağıyla kurulan bağlantının en aza indirilmesi, ayrıca KamuNet Aği, e-Devlet Kapisi ve e-Otoban sistemleriyle bütünleşmenin sağlanması için Sahil Güvenlik Komutanlığınca yürütülen Sahil- NET Kara projesinin yüzde 70'i tamamlanacaktır. 2.Gerekli güvenlik ve gizlilik kısıtları dikkate alınarak, etkin bir kriz yönetimi sağlamak üzere Yeni Nesil GAMER yazılımına ilgili kurumlardan veri incelemesine olanak sağlayacak şekilde sistem bütünleştirilecektir. 3. GAMER ve İVME projeleri kapsamında veri ambarında tutulan veriler güvenlik ve gizlilik kisıtları çerçevesinde talep eden kurumlarla paylaşılacaktır.

Tedbir 928.9. Güvenlikle ilgili iletişim altyapısı geliştirilip genişletilecek, iletişimin daha hızlı ve güvenli olması sağlanacaktır.: Tedbir 928.10. Güvenlik hizmetlerinin sunumunda yapay zekâ, robot teknolojisi, büyük veri analizi, iletişim ve uzay teknolojisi gibi teknolojilerden etkin olarak yararlanilacak, bu alanda yerli teknoloji ve üretim geliştirilecektir. Tedbir 928.11. Başta kolluk
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı İçişleri Bakanlığı (S), Milli
1. Emniyet Genel Müdürlüğü tarafindan 26 ilde kullanılan Kriptolu Emniyet Telsiz Muhabere Sistemi yaygınlaştırılacaktır. 2. Kolluk birimlerinin birbiriyle telsiz iletişiminin sağlanmasına yönelik ön çalışma yapılacaktır. 3. İletişim altyapısının yedeklenmesi ve olası ihtiyaçların karşılanabilmesi için karanlık lif altyapı çalışması yürütülecektir. 1. Yeni Nesil GAMER yazılımında: yapay zeka eklentileri geliştirilecektir. 2. Yapay zekâ kapsamında sohbet robotu, yüz ve ses tanıma sistemleri ve tahmin algoritmaları alanlarında çalışmalar yürütülecektir. 1. Emniyet Genel Müdürlüğü

Tedbir 928.9. Güvenlikle ilgili iletişim altyapısı geliştirilip genişletilecek, iletişimin daha hızlı ve güvenli olması sağlanacaktır.: birimleri olmak üzere tüm kuruluşlar arasında eşgüdüm ve işbirliği artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlan
1. Emniyet Genel Müdürlüğü tarafindan 26 ilde kullanılan Kriptolu Emniyet Telsiz Muhabere Sistemi yaygınlaştırılacaktır. 2. Kolluk birimlerinin birbiriyle telsiz iletişiminin sağlanmasına yönelik ön çalışma yapılacaktır. 3. İletişim altyapısının yedeklenmesi ve olası ihtiyaçların karşılanabilmesi için karanlık lif altyapı çalışması yürütülecektir. 1. Yeni Nesil GAMER yazılımında: Güvenlik Bilimleri Enstitüsü Araştırma Merkezi Müdürlüğü ve Trafik Enstitüsü Müdürlüğü tarafindan ulusal ve uluslararasi düzeyde sekiz sempozyum, çalıştay ve kongre düzenlenecektir. Güvenlik ve gizlilik kısıtları dikkate alınarak, kolluk birimlerine ait sistemler arasında eşgüdüm sağlanacak, GAMER Bütünleşik Yönetim Sistemindeki sistem ve programların sayısı artırılacaktır. 3. Kolluk kuvvetleri ve diğer kuruluşlar arasında işbirliğini artırmak için ağ servis bütünleşmeleri imzalanan protokoller kapsamında

Tedbir 928.9. Güvenlikle ilgili iletişim altyapısı geliştirilip genişletilecek, iletişimin daha hızlı ve güvenli olması sağlanacaktır.: Tedbir 928.12. Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezi (GAMER) toplumun huzur ve güven ortamınin sağlanması için daha etkin kullanilacaktir. Tedbir 928.13. Etkin bir kriz
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Emniyet Genel Müdürlüğü tarafindan 26 ilde kullanılan Kriptolu Emniyet Telsiz Muhabere Sistemi yaygınlaştırılacaktır. 2. Kolluk birimlerinin birbiriyle telsiz iletişiminin sağlanmasına yönelik ön çalışma yapılacaktır. 3. İletişim altyapısının yedeklenmesi ve olası ihtiyaçların karşılanabilmesi için karanlık lif altyapı çalışması yürütülecektir. 1. Yeni Nesil GAMER yazılımında: yürütülecektir. 1. GAMER'lerden sorumlu vali yardımcılarina, GAMER personeline, Il Sosyal Etüt ve Proje Müdürlerine birer eğitim programı düzenlenecektir. 1. 24 kriz yönetimi tatbikat

Tedbir 928.9. Güvenlikle ilgili iletişim altyapısı geliştirilip genişletilecek, iletişimin daha hızlı ve güvenli olması sağlanacaktır.: yönetimi sağlanarak bütünleşik sistemler geliştirilecek, kriz yönetimi tatbikat senaryoları hazırlanacak ve GAMER'de uygulanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Emniyet Genel Müdürlüğü tarafindan 26 ilde kullanılan Kriptolu Emniyet Telsiz Muhabere Sistemi yaygınlaştırılacaktır. 2. Kolluk birimlerinin birbiriyle telsiz iletişiminin sağlanmasına yönelik ön çalışma yapılacaktır. 3. İletişim altyapısının yedeklenmesi ve olası ihtiyaçların karşılanabilmesi için karanlık lif altyapı çalışması yürütülecektir. 1. Yeni Nesil GAMER yazılımında: senaryosu hazırlanarak uygulanacaktır. 2. Kurumsal kapasite ve performansın gözlenmesi amacıyla yurt içinde faaliyet gösteren 12 kriz merkezi ve 20 ilde GAMER yerinde incelenecektir.

Tedbir 928.14. Güvenlik konusunda uluslararası işbirliği ve eşgüdüm geliştirilecektir.: Güvenlik kuruluşlarının suçun incelenmesi ve aydınlatılması kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 929)

Tedbir 928.14. Güvenlik konusunda uluslararası işbirliği ve eşgüdüm geliştirilecektir.: Tedbir 929.1. Suçun ve suçluların soruşturulmasi, incelenmesi ve aydınlatıImasında bilgi ve iletişim teknolojileri daha etkin kullanılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S)
1. Emniyet Genel Müdürlüğünce yurt dışı terörist faaliyetlerin engellenmesi amacıyla ikili/çoklu görüşmelerle ülkemize yönelik olası tehditlerin ortadan kaldırılması için gerekli işbirliği geliştirilecek, bu kapsamda çeşitli toplantılar düzenlenecektir. 2. Jandarma Sanal Karakol Projesi kapsamında Fransa, Jandarma Kolluk İşlemleri Projesi Tahkikat Modülünün yazılım geliştirme çalışmaları kapsamında İtalya jandarma teşkilatlarının uygulamaları incelenerek değerlendirilecektir. 3. Kolluk hizmetlerinin uluslararası alanda etkinliğini artırmak için Çevre, Doğal Hayatı Koruma ve İklim Değişikliği, Kadına Yönelik ve Aile İçinde Çocuğa Yönelik Şiddetin Önlenmesi, Jandarma Zor Kullanma Modeli (JAZOK) gibi konularda uluslararası belgelendirme programlarina devam edilecektir.: 1. Jandarma Genel Komutanliğınca 2023 yılında yüzde 80 olan malvarlığına karşı işlenen suçları aydınlatma orani yüzde 81'e çıkarılacaktır. 2. Jandarma Genel Komutanlığınca, 2023 yılında 5 bin olan UYAP'ta aranma kaydı bulunanlardan Jandarma Suç Araștırma Timi (JASAT) tarafindan yakalanan kişi sayısı 8 bine çıkarılacaktır.

Tedbir 928.14. Güvenlik konusunda uluslararası işbirliği ve eşgüdüm geliştirilecektir.: Tedbir 929.2. Suç inceleme yöntemleri ve gerekli teknik altyapı geliştirilecek, ilgili personelin eğitimi sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanığı (S)
1. Emniyet Genel Müdürlüğünce yurt dışı terörist faaliyetlerin engellenmesi amacıyla ikili/çoklu görüşmelerle ülkemize yönelik olası tehditlerin ortadan kaldırılması için gerekli işbirliği geliştirilecek, bu kapsamda çeşitli toplantılar düzenlenecektir. 2. Jandarma Sanal Karakol Projesi kapsamında Fransa, Jandarma Kolluk İşlemleri Projesi Tahkikat Modülünün yazılım geliştirme çalışmaları kapsamında İtalya jandarma teşkilatlarının uygulamaları incelenerek değerlendirilecektir. 3. Kolluk hizmetlerinin uluslararası alanda etkinliğini artırmak için Çevre, Doğal Hayatı Koruma ve İklim Değişikliği, Kadına Yönelik ve Aile İçinde Çocuğa Yönelik Şiddetin Önlenmesi, Jandarma Zor Kullanma Modeli (JAZOK) gibi konularda uluslararası belgelendirme programlarina devam edilecektir.: 1. Jandarma Genel Komutanlığı bünyesinde dokuz ilde Suç Araştırma ve Inceleme Birimi oluşturulacaktır. 2. 2023 yılında 475 olan Jandarma Suç Araştırma Timi (JASAT) kadrosu 525'e çıkarılacaktır.

Tedbir 928.14. Güvenlik konusunda uluslararası işbirliği ve eşgüdüm geliştirilecektir.: Tedbir 929.3. Olay yeri inceleme ekiplerinin sayısi, suç inceleme ve olay yeri inceleme kapasitesi artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S)
1. Emniyet Genel Müdürlüğünce yurt dışı terörist faaliyetlerin engellenmesi amacıyla ikili/çoklu görüşmelerle ülkemize yönelik olası tehditlerin ortadan kaldırılması için gerekli işbirliği geliştirilecek, bu kapsamda çeşitli toplantılar düzenlenecektir. 2. Jandarma Sanal Karakol Projesi kapsamında Fransa, Jandarma Kolluk İşlemleri Projesi Tahkikat Modülünün yazılım geliştirme çalışmaları kapsamında İtalya jandarma teşkilatlarının uygulamaları incelenerek değerlendirilecektir. 3. Kolluk hizmetlerinin uluslararası alanda etkinliğini artırmak için Çevre, Doğal Hayatı Koruma ve İklim Değişikliği, Kadına Yönelik ve Aile İçinde Çocuğa Yönelik Şiddetin Önlenmesi, Jandarma Zor Kullanma Modeli (JAZOK) gibi konularda uluslararası belgelendirme programlarina devam edilecektir.: 1. Emniyet Genel Müdürlüğünce Bomba Uzmanı Eğitim Merkezinin yapımının yüzde 50'si tamamlanacaktır.

2. Olay yeri inceleme alaninda çalışanların yetkinliklerinin artırılması için Olay Yeri İnceleme Eğitim Merkezinin yapimının yüzde 20'si tamamlanacaktır.: 1. 81 Îl Terörle Mücadele Şube Müdürlükleri ve ilgili birimlerle işbirliği içinde terör örgütlerinin eylem ve finansman faaliyetlerine yönelik 4.760 operasyon yapılarak terör örgütlerinin maddi destekleri azaltılacak, lojistik destekleri kesilecek ve aktarım kapasiteleri daraltılacaktır. 2. Kırsal alanda iç güvenlik operasyon sayısı yüzde beş

2. Olay yeri inceleme alaninda çalışanların yetkinliklerinin artırılması için Olay Yeri İnceleme Eğitim Merkezinin yapimının yüzde 20'si tamamlanacaktır.: oranında artırılacaktır. 1. Operasyonel, hukuki, ahlaki, iletişim gibi konularda tecrübe ve bilgi birikimini artırmak için Emniyet Genel Müdürlüğü Terörle Mücadele Daire Başkanlığı ve bağlı taşra teşkilatı personeline farklı konularda eğitim verilecektir. 2. Eğitim, işbirliği, bilgi paylaşımı gibi konularda düzenlenen çalıştay, toplanti, seminer sayısı

2. Olay yeri inceleme alaninda çalışanların yetkinliklerinin artırılması için Olay Yeri İnceleme Eğitim Merkezinin yapimının yüzde 20'si tamamlanacaktır.: artırılacaktir. 1. Terörizmin finansmanının önlenmesine yönelik adlî operasyon sayısı artırılacaktır. 2. Terörizmin Finansmanıyla Mücadele Strateji Belgesi kapsamında ilgili kurumlarla eşgüdüm çalışmaları yürütülecektir. 1. AB projelerine ve çalişmalarına

2. Olay yeri inceleme alaninda çalışanların yetkinliklerinin artırılması için Olay Yeri İnceleme Eğitim Merkezinin yapimının yüzde 20'si tamamlanacaktır.: katılım sağlanacaktır. . Dost ve müttefik ülke teşkilatları veya askeri statülü kolluk kuvvetleriyle uluslararası kuruluşların ilgili organlarıyla işbirliğine devam edilecektir. 3. Uluslararası Jandarmalar ve Askerî Statülü Kolluk Kuvvetleri Birliği (FIEP), Avrupa Jandarma Kuvveti (AJK), NATO, BM, Türkiye ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) kapsamındaki toplantılara etkin katılım sağlanacaktır.

Tedbir 930.5. Ülkemiz için öncelik taşıyan konularda NATO üyeliğinin sağlamış olduğu imkânlardan azami bir şekilde faydalanılacak, terörizmin sadece ülkemiz için tehdit oluşturmadığının anlatılması yolunda gerekli adımlar atımaya devam edilecektir.: Tedbir 930.7. Terör örgütlerinin ülkemize deniz yoluyla girmesinin engellenmesine yönelik tedbirler artırılacaktır. Tedbir 930.8. Terör
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlıği, Milli Savunma Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı İçişleri Bakanlığı (S), Milli
1. NATO projelerine, çalişmalarına ve toplantılarına etkin katılım sağlanacaktır.: 1. Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafindan Doğu Akdeniz'de terör örgütlerinin ülkemize deniz yoluyla girmesinin önlenmesi için KKTC ve Doğu Akdeniz Sahil Yönetim Sistemi kapsamında bir adet sahil gözetleme istasyonu kurulacaktir. 1. Toplumda huzur ortamının sağlanmasi, terörle mücadelenin

Tedbir 930.5. Ülkemiz için öncelik taşıyan konularda NATO üyeliğinin sağlamış olduğu imkânlardan azami bir şekilde faydalanılacak, terörizmin sadece ülkemiz için tehdit oluşturmadığının anlatılması yolunda gerekli adımlar atımaya devam edilecektir.: örgütlerinin propagandasi, teröre yol açan radikalleşme ve şiddete varan aşırıcılıkla mücadele edilecek, devletin gerçekleştirdiği hizmetler konusunda kamuoyu düzenli olarak bilgilendirilecek, toplumu bilinçlendirmeye yönelik projeler uygulanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlıği, Milli Savunma Bakanlığı: Eğitim Bakanlığı, İlgili Diğer Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. NATO projelerine, çalişmalarına ve toplantılarına etkin katılım sağlanacaktır.: öneminin anlatılması için yürütülen çalışmalar kapsamında 8.250 etkinlikle 800 bin kişiye ulaşılacaktır. 2. Şiddete varan aşırıcılıkla mücadelede kolluk kuvvetlerine, eğitimcilere, kamu çalışanlarına, sivil toplum üyelerine ve ilgili diğer kurumlara gerekli eğitimler verilecek, taraflar arasindaki iletişim geliştirilecektir. 3. Terör örgütlerinin propaganda için kullandığı başlıca iletişim kanalları ve medya araçları incelerek gerekli önlemler alinacaktir. 4. Terörizmle mücadelede iletişim stratejileri ve eylem plani hazırlanacaktır. 5. Aşırıcılıkla mücadele

Tedbir 930.5. Ülkemiz için öncelik taşıyan konularda NATO üyeliğinin sağlamış olduğu imkânlardan azami bir şekilde faydalanılacak, terörizmin sadece ülkemiz için tehdit oluşturmadığının anlatılması yolunda gerekli adımlar atımaya devam edilecektir.: seminerleri düzenlenecektir. Uyuşturucuyla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam

Tedbir 930.5. Ülkemiz için öncelik taşıyan konularda NATO üyeliğinin sağlamış olduğu imkânlardan azami bir şekilde faydalanılacak, terörizmin sadece ülkemiz için tehdit oluşturmadığının anlatılması yolunda gerekli adımlar atımaya devam edilecektir.: edilecektir. (Kalkınma Planı p. 931) Tedbir 931.1. Her türlü uyuşturucu ve uyarıcı maddenin ülke genelinde ve uluslararası boyutta kaçakçılığı, üretimi, dağıtımı, kullanımı ve sokak düzeyinde satışı engellenecek, bunların üretiminde kullanılan ara kimyasalların üretimi ve ticaretinin denetiminde etkinlik artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlıği, Milli Savunma Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. NATO projelerine, çalişmalarına ve toplantılarına etkin katılım sağlanacaktır.: 1. Uyuşturucu suçlarıyla mücadele kapsamında yapılan operasyon sayısı yüzde beş artırılarak, 220 bin operasyon gerçekleştirilecektir. 2. Sinır kapıları ve sınırlarda uyuşturucu ve uyarıcı madde kaçakçılığını önlemeye yönelik güvenlik önlemleri artırılacaktır.

Tedbir 931.2. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucuyla mücadele kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 931.4. Uyuşturucu ile bağlantılı suçlar değerlendirilerek kolluk kuvvetlerine ve kamuoyuna yönelik eğitim ve bilinçlendirme çaliışmaları artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucu suçlarıyla mücadele için gerekli makine, teçhizat ve personel altyapısı geliştirilecektir.: 1. Ulusal düzeyde yürütülen uyuşturucuyla mücadeleye vatandaşların katılımının sağlanması, başta çocuk ve gençler olmak üzere toplumun her kesiminin uyuşturucu bağımllığından uzak tutulması ve uyuşturucunun zararlarına yönelik toplumsal farkındalığın sağlanması için 550 bin kişi bilgilendirilecektir. 2. Uyuşturucu madde suçlarının nedenlerinin ve risk etmenlerinin belirlenmesi için madde kullanım suçundan işlem gören kişilere yönelik 35 bin anket yapılacaktir. 3. Bağımlılıkla mücadele kapsamında gerçekleştirilecek eğitim ve bilinçlendirme çalışmalarıyla 30 bin kişiye ulaşılacaktır. 4. Uyuşturucu Kullanma Suçuyla Mücadele Seminerleri düzenlenecektir.

Tedbir 931.2. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucuyla mücadele kapasitesi artırılacaktır.: Organize suçlar ve kaçakçılıkla mücadeleye çok boyutlu, bütüncül ve önetkin bir yaklaşımla devam edilecektir. (Kalkınma Planı p. 932)

Tedbir 931.2. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucuyla mücadele kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 932.1. Organize suç türleri ve terör örgütleri arasındaki bağlantılar belirlenecek, suçun oluşmadan önlenmesine yönelik çalışmalar geliştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Diğer Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucu suçlarıyla mücadele için gerekli makine, teçhizat ve personel altyapısı geliştirilecektir.: 1. Organize suç örgütleriyle mücadele kapsamında yapılan operasyon sayısı yüzde bir oranında artırilacaktır. 2. Suçun oluşmadan önlenmesi, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerinin aklanmasıyla mücadele edilmesi, ekonomik ve sosyal alanda ortaya çıkabilecek sorunların önüne geçilmesi için dört hizmet içi eğitim ve çalıştay düzenlenecektir.

Tedbir 931.2. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucuyla mücadele kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 932.2. Kaçakçılık suçlarıyla mücadelede etkinliğin artırılmasına yönelik yeni yöntemler geliştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlıği, Ticaret Bakanlığı
1. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucu suçlarıyla mücadele için gerekli makine, teçhizat ve personel altyapısı geliştirilecektir.: 1. Suçtan kaynaklanan malvarliğı değerlerinin aklanmasıyla mücadele kapsamında gerçekleştirilecek operasyon sayısı yüzde beş oranında artırılacaktır.

Tedbir 931.2. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucuyla mücadele kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 932.3. Göçmen kaçakçılığı, insan/organ/doku ticareti, silah/mühimmat kaçakçılığı yapan organize suç örgütleriyle mücadeleye kararlılıkla devam edilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanliği
1. Güvenlik kuruluşlarının uyuşturucu suçlarıyla mücadele için gerekli makine, teçhizat ve personel altyapısı geliştirilecektir.: 1. Göçmen kaçakçılığı suçunu örgütlü olarak işleyen şüphelilere yönelik operasyon sayısı artırılacaktır.

7. Güvenlik kuruluşlarında: artırılacaktır. İçişleri Bakanlığı (S), Mill Savunma Bakanlıği, Ticaret bünyesinde kullanılmaya Bakanlığı, Savunma Sanayii başlayan cayrokopter sayısı Başkanlığı artırılacak, üç genel maksat helikopteri alinacaktır.

Tedbir 933.3. Dolandıricılik suçlarıyla etkin mücadele, toplumsal bilincin ve farkındalığın artırıması amacıyla vatandaşların bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.: Tedbir 934.1. Güvenlik kuruluşlarının teknik altyapısı güçlendirilerek siber suçlarla mücadele kapasitesi artırılacaktır.
Tedbir 933.3. Dolandıricılik İçişleri Bakanlığı (S), Adalet suçlarıyla etkin mücadele, Bakanlığı, Milli Eğitim çalışmaları kapsamında toplumsal bilincin ve Bakanlıği, Ulaştırma ve farkındalığın artırıması amacıyla Altyapı Bakanlığı, TRT vatandaşların bilgilendirilmesine mesaj gönderilecektir. yönelik faaliyetler yürütülecektir. alınacaktır. Siber suçlarla etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.934): İçişleri Bakanlığı (S), Milli Savunma Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
1. Dolandırıcılik suçuyla mücadele çalışmaları kapsamında dolandırıcılik suçunu konu alan uyarıcı nitelikte 166 milyon kısa mesaj gönderilecektir. 2. Vatandaşa gönderilen dolandıricı nitelikte olan kisa mesajların önlenmesine yönelik tedbirler alınacaktır.: 1. Siber suçlar ve suçlularla mücadele edecek birimlerin kapasitesi geliştirilmeye devam edilecek, bu alanda nitelikli, tecrübeli ve uzman personel istihdam edilerek personel sayısı artırılacak ve açık kaynak araştırma yazılım/program yeteneği kazandırılacak şube sayısı artırılacak, Jandarma Genel Komutanliğında bu sayı 61'e çıkarılacaktır. 2. Emniyet Genel Müdürlüğü tarafindan soruşturmalarda incelenmesi tamamlanan dijital materyalin toplam materyale orani yüzde 98,5'e çıkarılacaktir.

Tedbir 933.3. Dolandıricılik suçlarıyla etkin mücadele, toplumsal bilincin ve farkındalığın artırıması amacıyla vatandaşların bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.: Tedbir 934.2. Örgün ve yaygın eğitimde siber suçlara yönelik bilinçlendirme çalışmaları yapılacak, bu çalışmalarda iletişim araçları etkin kullanılacaktır.
Tedbir 933.3. Dolandıricılik İçişleri Bakanlığı (S), Adalet suçlarıyla etkin mücadele, Bakanlığı, Milli Eğitim çalışmaları kapsamında toplumsal bilincin ve Bakanlıği, Ulaştırma ve farkındalığın artırıması amacıyla Altyapı Bakanlığı, TRT vatandaşların bilgilendirilmesine mesaj gönderilecektir. yönelik faaliyetler yürütülecektir. alınacaktır. Siber suçlarla etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.934): Tedbir 934.2. Örgün ve İçişleri Bakanlığı (), Milli 1. Siber suçlarla mücadele yaygın eğitimde siber suçlara Eğitim Bakanlığı, Ticaret kapsamında vatandaşların siber suç yönelik bilinçlendirme Bakanlığı, TRT mağduru olmalarının engellenmesi çalışmaları yapılacak, bu ve bilinçlendirilmeleri amacıyla siber çalışmalarda iletişim araçları suç farkındalık ve bilinçlendirme etkin kullanılacaktır. çalışmaları düzenlenecektir. 2. Jandarma Genel Komutanliğı tarafindan siber suçlarla mücadele kapsamında, vatandaş ve personelin bilinçlendirilmesi amacıyla eğitim, kurs, konferans, seminer vb. düzenlenecektir. Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p. 935)
1. Dolandırıcılik suçuyla mücadele çalışmaları kapsamında dolandırıcılik suçunu konu alan uyarıcı nitelikte 166 milyon kısa mesaj gönderilecektir. 2. Vatandaşa gönderilen dolandıricı nitelikte olan kisa mesajların önlenmesine yönelik tedbirler alınacaktır.: 1. Siber suçlarla mücadele kapsamında vatandaşların siber suç mağduru olmalarının engellenmesi ve bilinçlendirilmeleri amacıyla siber suç farkındalık ve bilinçlendirme çalışmaları düzenlenecektir. 2. Jandarma Genel Komutanliğı tarafindan siber suçlarla mücadele kapsamında, vatandaş ve personelin bilinçlendirilmesi amacıyla eğitim, kurs, konferans, seminer vb. düzenlenecektir.

Tedbir 933.3. Dolandıricılik suçlarıyla etkin mücadele, toplumsal bilincin ve farkındalığın artırıması amacıyla vatandaşların bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.: Tedbir 935.1. Vatandaşla kolluk güçleri arasındaki güven esasına dayanan ilişkinin geliștirilmesi amacıyla toplum destekli kolluk yaklaşımı güçlendirilecektir.
Tedbir 933.3. Dolandıricılik İçişleri Bakanlığı (S), Adalet suçlarıyla etkin mücadele, Bakanlığı, Milli Eğitim çalışmaları kapsamında toplumsal bilincin ve Bakanlıği, Ulaştırma ve farkındalığın artırıması amacıyla Altyapı Bakanlığı, TRT vatandaşların bilgilendirilmesine mesaj gönderilecektir. yönelik faaliyetler yürütülecektir. alınacaktır. Siber suçlarla etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.934): İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Valilikler
1. Dolandırıcılik suçuyla mücadele çalışmaları kapsamında dolandırıcılik suçunu konu alan uyarıcı nitelikte 166 milyon kısa mesaj gönderilecektir. 2. Vatandaşa gönderilen dolandıricı nitelikte olan kisa mesajların önlenmesine yönelik tedbirler alınacaktır.: 1. İçişleri Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan Geleceğin Denizcilerini Bilgilendirme İş Birliği Protokolü çerçevesinde Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafından ilk ve ortaöğretim okullarında en az 500 bilgilendirme çalışması yapılacaktır. 2. Toplum destekli polislik faaliyetleri kapsamında genel güvenlik konularında toplumu bilgilendirme amacıyla görev alanı içinde ikamet eden vatandaşlar, site ve apartman yöneticileri, esnaf, kamu kurum ve kuruluş temsilcileri, belediye yetkilileri ve muhtarlarin katılımıyla gerçekleşen sorumluluk alanı huzur toplantılarıyla 360 bin ve mağdur destek ziyaretleriyle de 12.500 kişiye ulaşılacaktır.

Tedbir 935.2. Suçla mücadelede önleyici güvenlik tedbirleri artırılacaktır.: Tedbir 935.4. Güvenlik hizmetlerine erişim kolaylaştırılacaktır. Tedbir 935.5. Genel kolluk ile
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Diğer Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S) İçişleri Bakanlığı (S), İlgili
1. Sekiz adet eş zamanlı huzur uygulaması yapılacaktır. 2. Jandarma Asayiş Tim sayısı 400'e çıkarılacaktır. 3. Önleyici hizmet devriyesi sayısı 50 bine çıkarılacaktır. 4. PTS-EDS Projesi kapsamında devlet ve il yolları ağında kazaların yoğun olarak meydana geldiği yerleri kapsayacak şekilde Kent Güvenlik Yönetim Sistemi (KGYS) ve Plaka Tanima Sistemlerine (PTS) ait mevcut yazılım ve donanımlardan yararlanılarak yedi ilde yedi güzergâhta ve 14 noktada Ortalama Hiz Koridoru kurulacaktır.: 1. Sahil Güvenlik Komutanlığı personelinin etkinliğinin artırılması ve vatandaşa yerinde hizmet verilmesi amacıyla bütçe imkânları çerçevesinde yedi karakol/sahil kolaylık tesisi yapımı tamamlanacaktir. 2. Kadın Acil Destek Uygulamasinın (KADES) 6 milyon olan toplam indirme sayısı 6,6 milyona çıkarılacaktır. 1. Genel Kolluk Özel Güvenlik

Tedbir 935.2. Suçla mücadelede önleyici güvenlik tedbirleri artırılacaktır.: özel güvenlik arasındaki ilişki ve işbirliği güçlendirilecek, özel güvenlik hizmetlerinin geliştirilmesi sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Diğer Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Sekiz adet eş zamanlı huzur uygulaması yapılacaktır. 2. Jandarma Asayiş Tim sayısı 400'e çıkarılacaktır. 3. Önleyici hizmet devriyesi sayısı 50 bine çıkarılacaktır. 4. PTS-EDS Projesi kapsamında devlet ve il yolları ağında kazaların yoğun olarak meydana geldiği yerleri kapsayacak şekilde Kent Güvenlik Yönetim Sistemi (KGYS) ve Plaka Tanima Sistemlerine (PTS) ait mevcut yazılım ve donanımlardan yararlanılarak yedi ilde yedi güzergâhta ve 14 noktada Ortalama Hiz Koridoru kurulacaktır.: İşbirliği ve Entegrasyonu Uygulamasının (KAAN) etkinliği artırılarak özel güvenliğin genel güvenliğe katkısının sürekliliğinin sağlanması için KAAN uygulaması kapsamındaki özel güvenlik personeli sayısı 245 bine çıkarılacaktır. 2. Özel Güvenlik Bilgi Sistemi Otomasyonunun (ÖGNET) çağın ihtiyaç ve gelişmelerine uygun olarak sürekliliği sağlanacak, ÖGNET'le bağlı dış kurum sayısı 11'e çıkarılacaktır. 3. Patlayıcı Maddeler ve Silah Bilgi Sistemi (PATBİS) geliştirilecek, çalışmaların sürdürülebilirliği sağlanacak, PATBİS'e bağlı dış kurum sayısı dokuza çıkarılacaktır. 4. Düzenlenen silah ruhsat bilgilerinin dijital platforma taşınarak güvenli bir dijital arşiv oluşturulmasi, bu sayede silah ruhsat işlemlerinde zaman kaybının önlenmesi ve silah ruhsat kartlarının daha güvenli hale getirilmesi için hazırlanan Ateşli Silahlar Projesi (ASİP) geliştirilecek, ASİP'le bağlantılı dış kurum sayısı 22'ye çıkarılacaktır.


2.5.3. Sivil Toplum 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'de dernekler, vakiflar, sendikalar, sosyal kooperatifler, platformlar ve girişimler gibi farklı kurumlar, çeşitli sivil toplum bileşenlerini temsil ederek zengin bir sivil toplum ekosistemi oluşturmaktadır. 2000'li yıllardan itibaren, Türkiye'deki ekonomik ve sosyal gelişim süreci ve dünyadaki dönüşümün de etkisiyle sivil toplum kuruluşları (STK'lar)ekonomik ve sosyal gelişmede önemli bir rol oynamıştır. STK'ların etkilerini, çeşitliliği ve sayılarını artırmak ve karar alma süreçlerine daha etkin katılımlarını sağlamak için yoğun çalışmalar yürütülmektedir. Bu sayede Türkiye'de sivil toplumun en yaygın örgütlenme biçimleri olan dernekler ve vakıflar niceliksel olarak artmış, sivil toplum sektörü oluşturduğu istihdam ve katma değer ile kamu ve özel sektörün yanında üçüncü sektör niteliği kazanmıştır.

STK'lar, gönüllülük esasına dayalı olarak farklı tematik alanlarda faaliyet göstererek yerel toplum taleplerini kamu idarelerine iletmektedir. Bu bağlamda, STK'lar yerel ihtiyaçlara uygun politikaların geliştirilmesi ve etkili bir şekilde uygulanması için kolaylaştırıcıbir rol üstlenmekte ve diğer paydaşlarla işbirliği yapmaktadır. Yerel yönetimlerde iyi yönetişimin ve katılımcı süreçlerin etkili bir şekilde işlemesine katkı sağlama konusunda da önemli bir rol oynamaktadırlar. Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma uygulamalari, bu alanda iyi bir örnek teşkil etmekte ve günümüz koşullarına uygun yeni sivil katılım süreçlerinin geliştirilmesi konusundaki çalışmalar sürdürülmektedir. Sivil toplum sektörünün desteklenmesi, idari ve mali açıdan geliştirilmesi, kapsayıcı büyüme ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmada kritik bir öneme sahiptir.

Eylül 2023 itibarıyla toplam dernek sayısı 313.296'ya ulaşmıştır. Faal derneklerin sayısı101.281, yeni vakif sayısı ise 5.906'dır. Derneklerin yüzde 37,7'si mesleki ve sosyal dayanışma alanlarında yoğunlaşmaktadır. Yeni vakıflar ise daha çok eğitim ve sağlık alanında faaliyet göstermektedir.

Ülkemizde uluslararası sınıflamalara uyumlu şekilde STK'larla ilgili nicel ve nitel verilerin düzenli olarak toplanmasi, sosyal ve ekonomik etkileri ve ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleriyle ilgili alanlarda çalişmalar devam etmektedir. Derneklere COPNI ve NACE kodlarının verilmesi ve sınıflandırma çalişmaları kapsamında, Dernekler Bilgi Sistemi (DERBİS v.2.0.) yazılımı için ihtiyaç analiz çalışmaları tamamlanmıştır.
STK'ların kapasite gelişimi, gönüllülük ve sosyal girişimcilik gibi alanların yaygınlaştırılması kapsamında merkezi ve yerel kamu kurumlarıyla işbirliğinde ilerlemeler 

sağlanmıştır. İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü (STİGM) sivil toplumun güçlendirilmesi, STK'ların kurumsal kapasitesinin geliştirilmesi, sivil toplum alanındaki politikaların ve uygulamaların bütüncül biçimde koordinasyonunun sağlanmasıamacıyla kapsamlı çalışmalar yürütmektedir. STK'ların kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi kapsamında, kara paranın aklanması ve terörizmin finansmanı ile mücadele,dernek denetimlerine ilişkin rehberlik ve eğitim ile proje hazırlama, fon bulma ve kamu kurumları tarafindan STK'lara sunulan proje destekleri konularında bilgilendirilme eğitimleri gerçekleştirilmiştir. Ayrıca Sivil Toplum İstişare Kurulu düzenli olarak toplanarak katılımcıbir yaklaşımla kamu, akademi ve StK'larla yakın işbirliği içinde sivil toplumun ihtiyaçlarına yönelik politika önerileri geliştirmektedir.

STK'lar kaynaklara erişim, istihdam kapasitesi, hizmet sunumu, kapasite geliştirme,proje hazırlama, hibe kullanimi, fon toplama konularında sorunlar yaşamaya devam etmektedir. Bu kapsamda STK'ların işleyiş ve kapasitesini güçlendirici önlemler alınmasıgerekmektedir. STK'ların ihtiyaç duyduğu alanlarda kapasite geliştirme programlarının uygulanması, merkezi ve yerel kamu kurumları, üniversiteler ve özel sektörle işbirliği içinde ortak çalışmalarda bulunmasını sağlayıcı proje ve programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylaştırıcı imkânların sağlanmasıyla sosyal girişimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarının geliştirilmesine yönelik düzenlemeler ile uygulamaların hayata geçirilmesi planlanmaktadır.
Covid-19 küresel salginı ile Kahramanmaraş ve Hatay merkezli deprem felaketleri sonucu ortaya çıkan toplumsal ihtiyaçların karşılanmasında sivil toplum faaliyetleri önemli rol oynamıştır. Önümüzdeki dönemde, ekonomik, sosyal, çevresel sorunlarla temel haklar alanında karşılaşılacak sorunların çok boyutlu ve çok yönlü olacağı öngörülmektedir. Mevcut sorunların yanı sıra, gelecekte ortaya çıkabilecek zorluklarla başa çıkmak için STK'ların kamu politikalarının planlama, yapim, izleme ve denetleme aşamalarında etkili bir rol oynamasıönem kazanmaktadır. Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuatin güncellenmesi,STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri ile sivil topluma hizmet sunan kurumların kurumsal kapasitelerinin güçlendirilmesine olan ihtiyaç devam etmektedir.
b) Amaç
Demokratik, katılımci, kapsayıcı, hesap verebilir ve işbirliği, uyum yeteneği ve aktif vatandaşlik bilinci yüksek bir sivil toplumun yapısının oluşturulmasını teminen sivil toplum kuruluşları (STK)'nın kamu politikalarının planlama, yapım, izleme ve denetleme aşamalarında etkin bir rol oynaması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sivil toplumun güçlendirilmesine yönelik mevzuat güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.937)

Politika/Tedbir: Tedbir 937.1. Demokratik, katılımci, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü sivil toplumu geliştirici ve güçlendirici düzenlemeler yapilacaktir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gönüllülüğe ilişkin mevzuat hazırlık çalışmaları yapılacaktır.

STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.938): Tedbir 938.1. STKlara yönelik stratejik plan hazırlama, proje hazırlama ve fon bulma gibi alanlar başta olmak üzere kapasite geliştirme eğitimleri yaygınlaştırılacaktır.

STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.938): Tedbir 938.8. Kurumsal açıdan gelişmiş STK'ların daha küçük ölçekteki STKlara yönelik yönderlik faaliyetlerinin teşvik edilmesine yönelik çalışmalar yapilacaktır.

STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.938): Sivil topluma hizmet sunan kurumların kurumsal kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p. 940)

STK'ların kurumsal ve mali kapasiteleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.938): Tedbir 940.1. STK'lara yönelik kamu politika, program, faaliyet ve hizmetlerin bütüncül şekilde yürütülmesini sağlamak üzere kurumsal kapasite güçlendirilecektir.
2.5.4. Kamuda Stratejik Yönetim 
a) Mevcut Durum 
13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle stratejik yönetim ve planlama konularında merkezi uyumlaştırma fonksiyonu Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından yürütülmektedir.
Stratejik plan hazırlamakla yükümlü merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri,sosyal güvenlik kurumlari, KİT'ler, il özel idareleri ile nüfusu 50 bin ve üzerinde olan belediyelerde stratejik plan hazırlanmaktadır. Stratejik planlar, program bütçeye uygun bir şekilde hazırlanan performans programları aracılığıyla uygulanmakta ve faaliyet raporlarıyla izlenmektedir.

Stratejik yönetime ilişkin kılavuz ve rehberler, program bütçeye uyum çalışmalarıkapsamında güncellenerek yayımlanmıştır. 2023 yılı Ekim ayı itibarıyla 29 devlet üniversitesinin stratejik planlari, üst politika belgelerine ve stratejik planlamayla ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur. Ayrıca, Başkanlığımızdan talepte bulunan kamu idarelerinin stratejik plan hazırlık çalişmalarına rehberlik etmek amacıyla eğitim faaliyetleri gerçekleştirilmiştir.

Kanıta dayalı politika oluşturma çalışmaları bağlamında Türkiye İstatistik Kurumu tarafindan yürütülen Bina ve Konut Nitelikleri Araştırması neticesinde elde edilen veri, Ulusal Adres Veri Tabanı ve Mekânsal Adres Kayıt Sistemindeki bilgilerle karşılaştırılarak Adrese Dayali Nüfus Kayıt Sistemiyle entegre edilmiş ve çalişmalar neticesinde elde edilen sonuçlar kamuoyuyla paylaşılmıştır. Bununla birlikte, Nüfus Nitelikleri Veri Tabanı Projesi kapsamında 2018-2021 dönemi Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verileri ile diğer idari kayıtlarda yer alan kişisel düzeydeki bilgiler eşleştirilerek bütünleşik bir veri tabanı kurulmuştur.

Stratejik yönetim konusunda yol göstermek ve bilgi paylaşımını sağlamak amacıyla kamu idarelerince hazırlanan stratejik yönetime ilişkin belgeler kamuda stratejik yönetim internet sitesinde (www.sp.gov.tr) arşivlenerek kamuoyuyla paylaşılmaktadır.
b) Amaç
Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artırılması ve hesap verebilirlik anlayışının, planlamadan izleme ve değerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarında hayata geçirilmesi temel amaçtır. Bu amaç doğrultusunda kamu hizmetlerinin hız ve kalitesinin artırılması ile katılımcılık, şeffaflık ve vatandaş memnuniyetinin sağlanmasıhedeflenmektedir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu idarelerinde strateji geliştirme birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.942)

Politika/Tedbir: Tedbir 942.1. Kamu idarelerinde stratejik yönetime ilişkin idari ve beşeri kapasiteyi geliştirmeye yönelik eğitim programları tasarlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamuda stratejik yönetim kapasitesinin güçlendirilmesi amacıyla eğitim dokümanları hazırlanacaktır. 2. Kamu idarelerinin strateji geliştirme birimlerinin insan kaynağı yetkinlik analizi kapasitelerinin artırılmasına yönelik eğitimler düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.943)

Politika/Tedbir: Tedbir 943.1. Kamu idarelerinde iç kontrol sistemlerinin ve iç denetim uygulamalarının etkinliğini artırmaya yönelik eğitim ve rehberlik faaliyetleri yoluyla kurumsal kapasite geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S) Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu idarelerinin mali hizmetler birimi yöneticilerine yönelik bilgilendirme ve değerlendirme toplantısı yapılacaktır. 2. İç denetçi aday belirleme sinavı gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 943.2. İç kontrol uygulamalarının güçlendirilmesine yönelik kamu idarelerinin iç kontrol sistemlerinin izlenmesi ve değerlendirilmesi çalışmaları yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu idareleri tarafindan Hazine ve Maliye Bakanlığına iletilen iç kontrole ilişkin dokümanlar da dikkate alinarak kamuda iç kontrol sisteminin izlenmesi, değerlendirilmesi ve raporlanmasına yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 943.3. Kamu idarelerindeki iç denetçi sayısı artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu idarelerinde iç denetçi atamalarının artırılması teşvik edilecektir.

Tedbir 943.4. Kamu idarelerinde yürütülen iç denetim faaliyetlerine yönelik İç Denetim Kalite Güvence ve Geliştirme Programi uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 943.5. Iç Denetim: Koordinasyon Kurulu ile kamu idarelerinin iç denetim birimlerinin idari kapasiteleri güçlendirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Dış Değerlendirme Çalışma Ekibi oluşturularak Kalite Güvence ve Geliştirme Rehberi güncellenecektir. 2. Diş Değerlendirme Stratejisi Eylem Planı hazırlanacaktır. 3. Dış değerlendirme eğitimleri gerçekleştirilecektir. 4. Diş değerlendirme faaliyetlerine başlanacaktır. 1. Iç Denetim ve Koordinasyon: Kurulu ile iç denetim birimlerinin idari kapasitelerinin güçlendirilmesine yönelik bir çalışma raporu hazırlanacaktır.

Tedbir 943.4. Kamu idarelerinde yürütülen iç denetim faaliyetlerine yönelik İç Denetim Kalite Güvence ve Geliştirme Programi uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 943.5. Iç Denetim: Politika oluşturma süreçleri kanıta dayalı ve katılımcı şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.945) Tedbir 945.2. Politika
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İçişleri
1. Dış Değerlendirme Çalışma Ekibi oluşturularak Kalite Güvence ve Geliştirme Rehberi güncellenecektir. 2. Diş Değerlendirme Stratejisi Eylem Planı hazırlanacaktır. 3. Dış değerlendirme eğitimleri gerçekleştirilecektir. 4. Diş değerlendirme faaliyetlerine başlanacaktır. 1. Iç Denetim ve Koordinasyon: 1. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS)’nde yer alan tüm

Tedbir 943.4. Kamu idarelerinde yürütülen iç denetim faaliyetlerine yönelik İç Denetim Kalite Güvence ve Geliştirme Programi uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 943.5. Iç Denetim: oluşturma süreçlerinde karar alma, planlama ve izleme süreçlerinin kanıta dayalı gerçekleştirilebilmesini teminen mekânsal konuma dayalı gridler düzeyinde nüfus istatistiklerinin üretilmesi sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Bakanlığı, TÜIK
1. Dış Değerlendirme Çalışma Ekibi oluşturularak Kalite Güvence ve Geliştirme Rehberi güncellenecektir. 2. Diş Değerlendirme Stratejisi Eylem Planı hazırlanacaktır. 3. Dış değerlendirme eğitimleri gerçekleştirilecektir. 4. Diş değerlendirme faaliyetlerine başlanacaktır. 1. Iç Denetim ve Koordinasyon: kayıtlar bir kilometre karelik alanları ifade eden gridlere atanacaktır. 2. Gridlerde sunulacak bilgiler için 5429 sayılı Türkiye İstatistik Kanunu çerçevesinde uygun gizleme yöntemleri belirlenecektir. 3. Belirlenen gizleme yöntemleri çerçevesinde harita üzerinde veri görselleştirme yapılacaktır. 4.Verinin oluşturulan haritalar aracılığıyla dağıtımı için uygun dağıtım yöntemleri belirlenecektir. 5. Veri dağıtımı için belirlenen yöntemler üzerinde test çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 943.4. Kamu idarelerinde yürütülen iç denetim faaliyetlerine yönelik İç Denetim Kalite Güvence ve Geliştirme Programi uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 943.5. Iç Denetim: Açık yönetim politikalarına yönelik çerçeve oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.946) Tedbir 946.1. Ulusal Açık Yönetim Stratejisi hazırlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Dış Değerlendirme Çalışma Ekibi oluşturularak Kalite Güvence ve Geliştirme Rehberi güncellenecektir. 2. Diş Değerlendirme Stratejisi Eylem Planı hazırlanacaktır. 3. Dış değerlendirme eğitimleri gerçekleştirilecektir. 4. Diş değerlendirme faaliyetlerine başlanacaktır. 1. Iç Denetim ve Koordinasyon: 6. Uygun dağıtım yöntemiyle veri kullanıcılarla paylaşılacaktır. 1. Türkiye Ulusal Açık Yönetim Stratejisinin oluşturulmasına yönelik hazırlık çalışmalan kapsamında uluslararası iyi

Tedbir 943.4. Kamu idarelerinde yürütülen iç denetim faaliyetlerine yönelik İç Denetim Kalite Güvence ve Geliştirme Programi uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. Tedbir 943.5. Iç Denetim: Tedbir 946.2. Açık Yönetim Ortaklığının temel ilkeleri kapsamında ulusal eylem planı hazırlanmasına yönelik çalışma yürütülecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sayıştay, ÖSYM, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Dış Değerlendirme Çalışma Ekibi oluşturularak Kalite Güvence ve Geliştirme Rehberi güncellenecektir. 2. Diş Değerlendirme Stratejisi Eylem Planı hazırlanacaktır. 3. Dış değerlendirme eğitimleri gerçekleştirilecektir. 4. Diş değerlendirme faaliyetlerine başlanacaktır. 1. Iç Denetim ve Koordinasyon: uygulamalar analiz edilecektir. 1. Açık Yönetim Ortaklığının temel prensipleri doğrultusunda Ortaklığa üye ülkelerin eylem planlarının analiz çalışmaları yürütülecektir.

Daha hızlı, kaliteli ve güvenilir kamu hizmeti sunulması, sunulan hizmetlerin anlaşılır biçimde duyurulması ile vatandaşlarla çift yönlü iletişim kurularak katılımcı demokrasi anlayışının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.947): Tedbir 947.1. Kamu hizmetlerinin etkin tanıtımı yapılarak kamu hizmetlerine ilişkin farkındalık düzeyi artırılacaktır.

Daha hızlı, kaliteli ve güvenilir kamu hizmeti sunulması, sunulan hizmetlerin anlaşılır biçimde duyurulması ile vatandaşlarla çift yönlü iletişim kurularak katılımcı demokrasi anlayışının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.947): Tedbir 947.2. Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CiMER) sisteminin altyapısı geliştirilerek hizmet kalitesi yükseltilecektir.
2.5.5. Kamuda Düzenleyici Etki Analizi 
a) Amaç
Kamu yönetiminde kanıta dayalı politika oluşturma süreci qüçlendirilerek ve mevzuat düzenlemelerinin ilgili paydaşlar üzerindeki olası iktisadi ve sosyal etkileri ortaya konularak kaynakların etkin kullanımının sağlanması temel amaçtır.

a) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizde kanıta dayalı politika oluşturma süreci güçlendirilecek, düzenleyici etki analizinin farkındalığı artırılacak ve politika oluşturma ile bütçeleme arasındaki bağ kuvvetlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.949)

Politika/Tedbir: Tedbir 949.1. Kamu idarelerindeki düzenleyici etki analizi yapmaya yönelik idari yapı güçlendirilecek ve kurumsal kapasite artırılacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu idarelerinde düzenleyici etki analizi kapasitesinin geliştirilmesine yönelik irtibat noktası oluşturulması sağlanacaktır. 2 İrtibat noktalan düzenleyici etki analizinin koordinasyonu konusunda eğitilecektir. 3. Taslak düzenleyici etki analizi raporlarını hazırlayan kamu idarelerinin ihtiyaçları doğrultusunda çalışma toplantıları yapılacaktır.

Tedbir 949.2. Düzenleyici etki analizine ilişkin mevzuat, rehber ve yönlendirici dokümanlar uygulama tecrübeleri de dikkate alınarak bütüncül bir anlayışla gözden geçirilecek ve güncellenecektir.: Tedbir 949.3. Düzenleyici etki analizi konusunda uygulama tecrübesi ile iyileştirilebilecek hususlardan faydalanılmasını teminen yıllk değerlendirme raporları hazırlanacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
1.İhtiyaç tespit edilen alanlarda yeni düzenleyici etki analizi yaklaşımları incelenecek ve uygulanabilirlikleri değerlendirilecektir. Tespit edilen ihtiyaçlar ve uygulanabilir yaklaşımlar çerçevesinde rehber ve yönlendirici dokümanlar gözden geçirilecek ve güncellenecektir.: Düzenleyici etki analizi yılık değerlendirme raporu hazırlanacak ve kamu kurumlarıyla paylaşılacaktır.

Tedbir 949.2. Düzenleyici etki analizine ilişkin mevzuat, rehber ve yönlendirici dokümanlar uygulama tecrübeleri de dikkate alınarak bütüncül bir anlayışla gözden geçirilecek ve güncellenecektir.: Tedbir 949.4. Düzenleyici etki analizi konusunda farkındalığı artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili STK'lar, Üniversiteler
1.İhtiyaç tespit edilen alanlarda yeni düzenleyici etki analizi yaklaşımları incelenecek ve uygulanabilirlikleri değerlendirilecektir. Tespit edilen ihtiyaçlar ve uygulanabilir yaklaşımlar çerçevesinde rehber ve yönlendirici dokümanlar gözden geçirilecek ve güncellenecektir.: 1Düzenleyici etki analizine yönelik hazırlanacak olan yıllık değerlendirme raporu ve eğitim programlarına ilişkin bilgilendirici dokümanlar düzenleyici etki analizi internet sitesinde yayınlanacaktır. 2. Düzenleyici etki analizi konusunda çalışmalar yapan STKlar ve üniversiteler ile işbirliği mekanizmaları araştırılacaktır. 3. Ulusal ve uluslararası düzeyde düzenleyici etki analizi faaliyetlerine katılım sağlanacaktır.

Tedbir 949.2. Düzenleyici etki analizine ilişkin mevzuat, rehber ve yönlendirici dokümanlar uygulama tecrübeleri de dikkate alınarak bütüncül bir anlayışla gözden geçirilecek ve güncellenecektir.: Tedbir 949.5. Düzenleyici etki analizine ilişkin idari ve beşeri kapasiteyi geliştirmeye yönelik eğitim programları uygulanacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
1.İhtiyaç tespit edilen alanlarda yeni düzenleyici etki analizi yaklaşımları incelenecek ve uygulanabilirlikleri değerlendirilecektir. Tespit edilen ihtiyaçlar ve uygulanabilir yaklaşımlar çerçevesinde rehber ve yönlendirici dokümanlar gözden geçirilecek ve güncellenecektir.: 1Düzenleyici etki analizine ilişkin eğitim programı ve içerikleri hazırlanacaktır. 2. Kamu idarelerinde düzenleyici etki analizi yapmaya yönelik eğitimler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 949.2. Düzenleyici etki analizine ilişkin mevzuat, rehber ve yönlendirici dokümanlar uygulama tecrübeleri de dikkate alınarak bütüncül bir anlayışla gözden geçirilecek ve güncellenecektir.: Tedbir 949.6. Düzenleyici etki analizi kapsamında paydaş tespitinin etkin yapılması ve ilgil tarafların politika yapma süreçlerine katkılarının alınması sağlanacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
1.İhtiyaç tespit edilen alanlarda yeni düzenleyici etki analizi yaklaşımları incelenecek ve uygulanabilirlikleri değerlendirilecektir. Tespit edilen ihtiyaçlar ve uygulanabilir yaklaşımlar çerçevesinde rehber ve yönlendirici dokümanlar gözden geçirilecek ve güncellenecektir.: 1Paydaş tespiti ve analizi konusunda uygulama yaklaşımları incelenerek yönlendirici belge hazırlanacaktır.
b) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kamu İdarelerine Verilen Düzenleyici Etki Analizi Eğitim Sayısı
Birim: Adet
2022: 2
2023(1): 2
2024(2): 2

Performans Göstergeleri: Düzenleyici Etki Analizine İlişkin Yönlendirici Yeni Belge Sayısı
Birim: Adet
2022: 3
2023(1): 4
2024(2): 4

Performans Göstergeleri: Düzenleyici Etki Analizinin Uygulanmasına İlişkin Yıllik Değerlendirme Raporu Sayısı
Birim: Adet
2022: 0
2023(1): 0
2024(2): 1
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

2.5.6. Yerel Yönetimler 
a) Mevcut Durum 
2022 yılı itibarıyla 51 il özel idaresi, 1.393 belediye, 18.291 köy ile il özel idareleri,belediyeler ve köylerin üye oldukları 694 mahalli idare birliği bulunmaktadır. TÜIK tarafindan yayımlanan 2022 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre belediye sınırları içerisinde 80.785.141 kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa orani yüzde 94,7'dir.

Yerel yönetimlerde norm kadro yönetmelikleriyle personel istihdamına ilişkin standartlar belirlenmiş olup bu idarelerde çalişan personel sayısı 2011 yılında 258.540 iken 2022 yılı itibarıyla 205.884'e düşmüştür.

696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafindan personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı sözleşmeleri kapsamında çalıştırılan işçiler mahalli idare şirketlerine geçirilmiştir. Bu kapsamda 2022 yılı itibarıyla belediye ve bağlı idarelerin şirketlerinde 564.694 kişi istihdam edilmektedir. İl özel idarelerinde çalışan 9.576 ve belediye birliklerinde çalışan 493 kişi dâhil edildiğinde bu sayı 574.763 olmaktadır.
Merkezi idare ile yerel yönetimler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartların belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir.

Yerel yönetimlerin yeni yasal düzenlemelerle genişleyen hizmet alanları ile artan görev ve sorumlulukları da dikkate alınarak idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede, kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılması ile mali saydamlığı ve hesap verilebilirliği artırmak amacıyla yerel yönetimlerin performans esaslı program bütçeleme sistemine geçiş çalişmaları devam etmektedir. İklim değişikliğiyle mücadele ve uyum ile afetlere müdahale konusunda yerel yönetimlerin hizmet kapasitelerinin güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir.
Belediyelerin aldıkları kararların uygulanmasını ve kaynaklarının yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaşların katilım sürecinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
Yerel yönetimlerin şirket faaliyetlerinde ve kamu özel işbirliğiyle yapılacak çalışmalarda kamu yarari ve mahalli müşterek ihtiyaçların gözetilmesi önem arz etmektedir.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununda yapılan değişiklik ile köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen ve büyükşehir belediyesi sınırları içinde bulunup sosyoekonomik durumu, şehir merkezine uzaklıği, belediye hizmetlerine erişebilirliği,mevcut yapılaşma durumu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ilgili ilçe belediye meclisinin kararı ve teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisinin en geç doksan gün içinde alacağıkararla kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahallelerin kırsal mahalle kabul edileceği hükmü getirilmiştir. Bu kapsamda, köyden mahalleye dönüşen alanlarda hizmete erişimin kolaylaştırılması ve belirtilen alanların sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla çalışmalar yürütülmektedir.

14 Temmuz 2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7332 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile Türk Ceza Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla 5199 sayılı HayvanlarıKoruma Kanununda yeni düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu 75 bini aşan belediyeler 31 Aralik 2022, nüfusu 25 bin ile 75 bin arasında olan diğer belediyeler ise 31 Aralik 2024 tarihine kadar hayvan bakimevlerini 

kurmakla yükümlü tutulmuştur. Ayrıca, bütçelerinden belirli bir pay ayırma zorunluluğu da öngörülmüştür. Sahipsiz hayvanların rehabilitasyonu hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarım ve Orman Bakanlığı tarafindan desteklenmeye devam edilmektedir.

b) Amaç
Yerel yönetimlerin vatandaş memnuniyetini gözeten, etkin, hızlı ve kaliteli hizmet sunabilen, afetlere hazırlıkli, iklim değişikliğine dirençli, çevrenin korunmasını önceleyen,teknolojik gelişmelere uyum sağlayan, katılımci, şeffaf, hesap verebilir ve mali sürdürülebilirliği sağlayan bir yapıya kavuşturulması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yerel yönetim hizmetlerinin standartları belirlenecek ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak mekanizma geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.951)

Politika/Tedbir: Tedbir 951.1. Yerel yönetimlerin hizmetlerinin idari, mali ve teknik asgari standartları tespit edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerini vatandaşlara standart bir şekilde sunabilmelerine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 951.2. Standartların uygulanması ve denetlenmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel yönetimlerin hizmetlerine yönelik belirlenen standartların uygulanmasi ve denetlenmesine yönelik mevzuat çalışması yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Yerel yönetimlerde insan kaynağının uzmanlaşma düzeyi ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.952)

Politika/Tedbir: Tedbir 952.1. Yerel yönetimlerde çalışan personelin niteliğini artırmaya yönelik eğitimler verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, Türkiye Belediyeler Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Başta büyükşehir belediyeleri olmak üzere yerel yönetim personeline eğitimler verilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 952.2. Yerel yönetimlerdeki iyi uygulama örneklerinin yer aldığı bir platform oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, Türkiye Belediyeler Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel yönetimlerin yürütmüş olduğu başarılı çalışmalanının diğer yerel yönetimlere örnek olmasını sağlayacak bir platform oluşturulacaktır.

Politika/Tedbir: Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların ve muhtarların katılım rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.953)

Politika/Tedbir: Tedbir 953.1. Kent konseylerinin etkinleştirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevcut sorunlar tespit edilerek kent konseylerini daha aktif hale getirmek üzere mevzuat çalışması yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 953.2. Kadın, genç, yaşlı ve engellilerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel yönetimlerin karar alma sürecinde kadın, genç, yaşlı ve engellilerin bilgilendirilmesi ve görüşlerinin alınmasını temin edecek mekanizmalar geliştirilecektir.

Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954): Tedbir 954.1. Yerel yönetimlerin en uygun hizmet ve coğrafi alan büyüklüğü tespit edilerek yeniden yapılandırılmasina ilişkin modelleme ve mevzuat çalışması yapılacaktır.

Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954): Tedbir 954.2. Büyükşehir belediyeleriyle büyükşehir ilçe belediyeleri arasında koordinasyon eksikliği nedeniyle ortaya çıkan hizmet aksamalarının giderilmesi için gerekli çalışmalar yürütülecektir.

Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954): Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim değişikliği ile mücadele kapasitesinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.955)

Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954): Tedbir 955.1. Yerel yönetim altyapı tesisleri yapımında teknoloji ve yer seçimi ile inşa süreçlerinde afet risklerinin dikkate alınmasını sağlayacak mevzuat hazırlanacaktır.

Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954): Tedbir 955.2. Yerel yönetimlerin afetlerle ve iklim değişikliği ile daha etkin mücadele edebilmesi amacıyla finansal destek mekanizmaları oluşturulacaktır.

Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954): Tedbir 955.3. Itfaiye ve zabita hizmetlerinin afetlerle mücadele kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954): Yerel yönetimlerin girişimciliğin geliştirilmesine yönelik kapasiteleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.956)

Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik görev, yetki ve hizmet alanının yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.954): Tedbir 956.1. Yerel yönetimlerin üretim ve pazarlamaya yönelik kuracağı yapılara destek sağlanacaktır.

Sahipsiz hayvanların şehir hayatını olumsuz etkilemeyecek şekilde yerel yönetimlerin daha etkin çalışmasını sağlayacak uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.957): Tedbir 957.1. Yerel yönetimlerin şehirlerdeki sahipsiz hayvanların sağlık, beslenme ve barinma ihtiyaçlarına yönelik faaliyetlerinde birlik modeli dâhil alternatif yöntemler geliştirilerek bu çerçevedeki projeleri desteklenecektir.
2.5.7. Kamuda İnsan Kaynakları
a) Mevcut Durum 
Kamu kesiminde etkili bir insan kaynağı geliştirme politikası uygulanması ve kamu personel sisteminde mesleki yeterliliği, performansı esas alan bir düzenlemeye gidilmesi önem taşımaktadır. Haziran 2023 itibarıyla kamuda istihdam edilen 5.098.693 personelin 3.470.727'si kadrolu, 270.568'i sözleşmeli ve 1.251.946'sı işçi statüsündedir.
2022 yılı itibarıyla kamuda insan kaynağı planlama, yetenek ve kariyer yönetimi,eğitim ve geliştirme gibi modern insan kaynakları süreçlerinin veriye dayalı olarak yapılandırılmasına yönelik İş Analizi Projesinin ilk aşaması tamamlanmış, kamu kurumlarından beceri, yetenek, bilgi, sorumluluk, çalışma koşulları vb. gerekliliklere yönelik veriler elde edilmiştir. Elde edilen bu veriler ile kamu kurumlarının kendi iş analizlerini yapmaları mümkün olacaktır. Kamu kurum ve kuruluşlarının insan kaynakları birimlerinde görev yapan çalışanlara yönelik eğitim programlari, yeşil dönüşüm kapsamında da farkındalığın önemli bir bölümünü oluşturan iklim ve çevre sorunları ve bunları minimize edecek önerilerin sunulduğu çeşitli eğitimler Uzaktan Eğitim Kapısı üzerinden tüm kamu çalışanlarına sunulmuştur.

Kamuda İnsan Kaynakları Yönetimi (Kamu Personel Bilgi Sistemi) adı altında kurumsal düzeyde T.C. kimlik numarası esas alinarak toplanacak kamu personeli verilerinin, merkezi sisteme aktarılması için gerekli altyapı ve standartların oluşturulmasına ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Kamuda hizmet sunumunda etkinliğin ve verimliliğin artırılmasi, kamu kurumlarının insan kaynakları yönetiminde güncel tekniklerin kullanımı konusundaki kapasitelerinin güçlendirilmesi, kamu çalışanlarının motivasyonunun yükseltilmesi ihtiyaçlarıdevam etmektedir.

b) Amaç
Yüksek verimlilikle kaliteli hizmet sunan insan kaynağına sahip, objektif ölçütlerin ve liyakat ilkelerinin hâkim olduğu, değişen koşullara uyum sağlayan kamu personel sisteminin oluşturulmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu sektöründe stratejik insan kaynakları yönetimi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.959)

Politika/Tedbir: Tedbir 959.1. Merkezi kamu personeli bilgi sistemi kurulacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu Personeli Bilgi Sistemi kamu kurumlarının kullanımina açılacaktır.

Politika/Tedbir: Kamu personelinin verimliliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılarak iyi uygulamalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.960)

Politika/Tedbir: Tedbir 960.4. Kamu personeline yönelik eğitim ihtiyaç analizleri yapılarak hizmet öncesi ve hizmet içi eğitim faaliyetlerinin etkinliğini artırmaya yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Hayat boyu öğrenme kültürünü yaygınlaştırmaya yönelik çevrim içi, yüz yüze, karma eğitim programlarının hazırlanması ve etkin yöntemler ile sunulması koordine edilecektir. 2. Uzaktan Eğitim Kapısında yer alan eğitim içeriklerine işaret dili, alt yazı ve görsel betimleme seçenekleri eklenmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Politika/Tedbir: Kamu personel mevzuatı kamu personel statüleri ve sınıflandırma kriterleri dikkate alınarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.961)

Politika/Tedbir: Tedbir 961.1. Kamu personelinin iş ve görevler açısından yetki ve sorumluluklarınin belirlenmesine yönelik başta iş analizi çalışmaları gözetilerek uygun yöntemler geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Veriye dayalı olarak güncellenmiş iş aileleri ve hizmet sınıfları belirlenmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.
2.5.8. Dijital Devlet 
a) Mevcut Durum 
Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmiştir. e-Devlet Kapısına yeni hizmetler dâhil edilmiş; hizmetlerin çalışma hayatım, ikametgâhım, araçlarım gibi başlıklar etrafında bütünleşik bir yaklaşımla sunumu ön plana çıkarılmıştır. Ekim 2023 itibarıyla e-Devlet Kapısı üzerinden bin kurum ve kuruluşun 7.327 hizmetine ulaşıilabilmektedir. e-Devlet Kapisının mobil uygulamalarıüzerinden de 4.324 hizmete erişim sağlanabilmektedir. Buhizmetlerden ayni dönem itibarıyla 63,9 milyona ulaşan kayıtlı kullanıcı istifade etmektedir.
2023 yılı TüİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre e-devlet hizmetlerini kullananların oranı önceki yıla göre yaklaşık beş puan artarak yüzde 73,9olmuştur. Araştırmaya göre e-devlet hizmetlerini kullanim amaçlari arasinda, yüzde 69,6 ile resmi makamlar veya kamu hizmetleri tarafından kullanılan kişisel bilgilere erişim ilk sirayıalmıştır. Bunu, yüzde 51,3 ile kamu kurumlarından veya kamu hizmetlerinden bir randevu 

alma veya rezervasyon yaptırma ve yüzde 48,2 ile kamu kuruluşlarına ait internet sitelerinden bilgi edinme takip etmiştir.

2023 yılı Yatırım Programında BİT içerikli 335 proje için 21,2 milyar TL ödenek tahsis edilmiştir. 2023 yılı için planlanan kamu BİT yatırımlarının sektörler arası dağılımında; BTK,İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü gibi büyük ölçekli e-devlet projelerini yürüten kurumlara ait projelerin yer aldığı diğer kamu hizmetleri sektörü yaklaşık yüzde 66'lık payla birinci sıradadır. Milli Eğitim Bakanlığı ve üniversitelere ait yatırımların bulunduğu eğitim sektörü yaklaşık yüzde 16lık oranla diğer kamu hizmetleri sektörünütakip etmektedir. Öte yandan, idame ve yenilemeye yönelik yatırım ödeneklerinin tüm BİT yatırımı ödeneklerine oranı yüzde 50'ler seviyesini bulmuştur.

2023 yılı Programı çerçevesinde yürütülen çalışmalar kapsamında, OECD Dijital Devlet İncelemesi Türkiye Raporu yayımlanmıştır. Dijital Devlet Stratejisi hazırlıkları kapsamında taslak belge oluşturulmuştur. Dijital Dönüşüm Liderleri Gelişim Programı hayata geçirilerek 14 eğitim modülünü içeren ilk dönem programı uygulanmıştır. e-Devlet kurumsal mimarisinin hazırlanmasına yönelik kapsam, yöntem ve kullanılacak araçların belirlenmesi amacıyla çalişmalar yürütülmüştür. Açık Veri Portalı test ortamında hazır hale getirilmiştir.Ulusal ve uluslararası veri yönetişimi ve unsurlarına ilişkin mevcut strateji ve düzenlemeler incelenerek Yapay Zekâ Veri Yönetişimi Rehberleri Mevcut Durum Değerlendirmesi rapor taslağı hazırlanmıştır. Merkezi Kamu Veri Alani pilot çalışmasının hayata geçirilmesi için planlanan teknik altyapıyla ilgili paydaş istişareleri gerçekleştirilmiş; Kamu Veri Alanı kavram dokümanı tamamlanmıştır. Kamu Süreç Otomasyonu Platformu çalişmaları kapsamında kavramsal ve terminoloji belirleme çalişmalarına başlanmış ve iyi uygulama örnekleri ile uluslararasi araştırma dokümanları incelenmiştir. TucBS kapsamında yerel yönetimlerin sorumlu olduğu veri katmanları belirlenmiş ve veri paylaşım matrislerine ait taslaklar oluşturulmuştur. Kamuda açık kaynak kodlu yazılımların yaygınlaştırılması için kamu kurum ve kuruluşları tarafindan alınması gereken tedbirleri ortaya koyan CumhurbaşkanlığıGenelgesi yayımlanmıştır. Kurumların bilgi işlem altyapılarında yer alan ticari lisanslıyazılımların hangilerini açık kaynak kodlu yazılım muadilleriyle değiştirebileceklerine yönelik Açık Kaynak Kodlu Yazılım Geçişi Analiz ve Yol Haritası Raporu şablonu oluşturulmuştur.Kamu kurumlarının raporlarini bu şablona uygun bir şekilde Genelgenin yayımlanmasinıtakip eden dokuz ay içerisinde oluşturması öngörülmüştür. Kamu kurumlarının bilgi teknolojisi altyapısı ihtiyaçlarının karşılanmasında bulut bilişim imkânlarının kullanılmasına yönelik Kamu Bulut Bilişim Stratejisi çalışmaları tamamlanma aşamasına gelmiştir. Bilgi ve İletişim Güvenliği Uyum ve Denetim İzleme Sistemi (BİGDES) Ocak 2023'te devreye alınmıştır. Sistem aracıliğıyla, 1.150 kamu kurumu ile kritik altyapı işletmesine ait bilgi güvenliği uyum ve denetim çalışmalarının gözetiminin yapılmasi, ayrıca düzenleyici ve denetleyici kurumların, kendi sorumlulukları altında yer alan kritik altyapı işletmelerine ilişkin verileri takip edebilmesi sağlanmıştır. TÜBİTAK Bilişim ve Bilgi Güvenliği İleri Teknolojiler Araştırma Merkezi (BİLGEM) tarafindan yürütülen Dijital Devlet Ara Katman Projesi kapsamında kurumların ortak kullanımina yönelik yazılim modüllerinin geliştirilmesine başlanmiştır.

b) Amaç
Dijital kamu hizmetlerinin bütüncül, kullanıcı odaklı ve katılımcı bir yaklaşımla sunumunun yayginlaştırılmasi ve kullanimınin artırılmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Dijital kamu hizmetlerinin tasarımı ve sunumu, süreçler yeniden yapılandırılarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.963)

Politika/Tedbir: Tedbir 963.1. e-Devlet Kapısı, ortak ödeme ve kimlik doğrulama uygulamaları ile bütünleşik hizmetleri ön plana çıkaracak şekilde geliştirilecek, Kapıdan sunulan belediye hizmetlerinin standardizasyonu
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜRKSAT, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. e-Devlet Kapisi üzerinden sunulan belediye hizmetlerinin standardizasyonu sağlanacak ve sayısı artırılacaktır. 2. Mirasçılar tarafindan kullanılan hizmetler e-Devlet Kapisindan bütünleşik yapıda sunulacaktır.

Politika/Tedbir: sağlanacaktır. Tedbir 963.2. Dijital hizmet tasarım ve sunumuna yönelik kullanılabilirlik, gizlilik, bütünlük ve erişilebilirliğe ilişkin standart, usul ve esaslar ortaya konulacak, kamu internet siteleri rehberi güncellenecek ve uygulaması yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu internet siteleri, uygulama geliştirme ve hizmet tasarımına yönelik öncelikli ihtiyaç alanları paydaşların katılımı ile belirlenecektir. 2. Kamu Internet Siteleri Rehberi güncellenerek merkezi ve yerel yönetim internet sitelerinde

Politika/Tedbir: Tedbir 963.3. Merkezi süreç otomasyonu platformu ve ortak süreç kütüphanesi hayata geçirilerek kamu kurumlarında süreç sahipliği ve süreç yönetimi kapasitesi geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: kullanımı sağlanacaktır. 1. Kamu hizmetlerinin e-Devlet Kapısı üzerinden sunulmasında hizmetlerin bütünleştirilmesi ve süreç tasarımı için Merkezi Süreç Otomasyonu Platformu ve Ortak Süreç Kütüphanesinin oluşturulmasına yönelik pilot çalışma

Politika/Tedbir: Tedbir 963.4. Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi altyapısı güçlendirilecek ve e-Devlet Kapısıyla bütünleşmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: gerçekleştirilecektir. 1. Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi Entegrasyonu Projesi gerçekleştirilecektir. 2.Coğrafi Bilgi Sistemi Stratejisi ve Eylem Plani güncellenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 963.5. Dijital hizmet karnesi geliştirilecek, hizmet bazında performans göstergeleri, veri kullanımi, işlem istatistikleri, kullanıcı memnuniyeti gibi bilgiler
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kurum karnesi oluşturulmasına yönelik olarak ulusal ve uluslararası dijital hizmet karnesi örnekleri incelenecektir.

Politika/Tedbir: kamuoyuna ilan edilecektir. Tedbir 963.6. Dijital kamu hizmetlerine yönelik görüş ve önerilerin alınması amacıyla e-katılım ortami oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.e-Katilim platformunun oluşturulmasına yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır.

Tedbir 963.7. Dijital kamu hizmetlerini tasarlayan, sunan ve alan tarafları bir araya getirecek hizmet tasarım atölyesi kurulacaktır.: Dijital devlet çalışmalarına yönelik yönetim kapasitesi ve stratejik yönetim çerçevesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.964)

Tedbir 963.7. Dijital kamu hizmetlerini tasarlayan, sunan ve alan tarafları bir araya getirecek hizmet tasarım atölyesi kurulacaktır.: Tedbir 964.1. Türkiye'nin önümüzdeki dönemde takip edeceği yol haritasını ortaya koyacak dijital devlet stratejisi hazırlanacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Hizmet tasarım atölyesi için ulusal ve uluslararası örnekler değerlendirilecektir.: 1. Dijital Devlet Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanacaktır.

Tedbir 963.7. Dijital kamu hizmetlerini tasarlayan, sunan ve alan tarafları bir araya getirecek hizmet tasarım atölyesi kurulacaktır.: Tedbir 964.2. Kamunun dijital dönüşümünü desteklemek üzere kurumlar arası ve kurumsal düzeyde idari ve teknik koordinasyonu da kapsayacak şekilde düzenleme yapilacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Hizmet tasarım atölyesi için ulusal ve uluslararası örnekler değerlendirilecektir.: 1. Kurumlar arası koordinasyonu daha etkin hale getirecek ve dijital devlet ihtiyaçlarını kapsayacak çerçeve mevzuat hazırlık çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 963.7. Dijital kamu hizmetlerini tasarlayan, sunan ve alan tarafları bir araya getirecek hizmet tasarım atölyesi kurulacaktır.: Tedbir 964.3. Dijital devlet mimarisi oluşturulacak ve birlikte çalışabilirlik rehberi güncellenecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S)
1. Hizmet tasarım atölyesi için ulusal ve uluslararası örnekler değerlendirilecektir.: 1. Dijital devlet mimarisi ve birlikte çalışabilirlik çerçevesi için ulusal ve uluslararasi örnekler incelenerek taslak model olusturulacaktır.

Tedbir 963.7. Dijital kamu hizmetlerini tasarlayan, sunan ve alan tarafları bir araya getirecek hizmet tasarım atölyesi kurulacaktır.: Tedbir 964.4. Dijital devlet mimarisi ile uyumlu kurumsal dijital dönüşüm olgunluk modeli geliştirilecek, bu doğrultuda kurumsal dijital dönüşüm yol haritaları hazırlanacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Hizmet tasarım atölyesi için ulusal ve uluslararası örnekler değerlendirilecektir.: 1. Dijital dönüşüm olgunluk modeli için ulusal ve uluslararası örnekler incelenerek taslak model oluşturulacaktır.

Tedbir 963.7. Dijital kamu hizmetlerini tasarlayan, sunan ve alan tarafları bir araya getirecek hizmet tasarım atölyesi kurulacaktır.: Tedbir 964.5. Kamu bilgi teknolojileri denetim süreçlerinde iç kontrol ve iç denetim etkinieştirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. Hizmet tasarım atölyesi için ulusal ve uluslararası örnekler değerlendirilecektir.: 1. Kamu kurum ve kuruluşlarında bilgi teknolojileri denetiminin iç kontrol ve iç denetim süreçleriyle bütünleştirilmesine yönelik kurgu oluşturulacaktır.

Tedbir 963.7. Dijital kamu hizmetlerini tasarlayan, sunan ve alan tarafları bir araya getirecek hizmet tasarım atölyesi kurulacaktır.: Tedbir 964.6. İstatistiki veri altyapısını iyileştirmek üzere temel dijital devlet göstergeleri belirlenerek alana özgü ulusal endeks oluşturulacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜIK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Hizmet tasarım atölyesi için ulusal ve uluslararası örnekler değerlendirilecektir.: 1. Dijital Türkiye Endeksi ölçümleme yöntemi güncelleme çalışmaları tamamlanarak ilgili paydaşlarla endekslere yönelik yönetişim mekanizması oluşturulacaktır.

Tedbir 963.7. Dijital kamu hizmetlerini tasarlayan, sunan ve alan tarafları bir araya getirecek hizmet tasarım atölyesi kurulacaktır.: Tedbir 964.7. Dijital teknolojilerin kamu yönetimine etkilerini araştırmak ve alandaki gelişmelere yönelik stratejik karar alma kapasitesini artırmak amacıyla araştırma ve yenilik programı başlatılacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜBİTAK
1. Hizmet tasarım atölyesi için ulusal ve uluslararası örnekler değerlendirilecektir.: 1. Araştırma ve yenilik programi için kapsam ve öncelikler belirlenecektir.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 965.1. Kamu bilişim personelinin rol ve sorumluklarını belirleyen ve yetkinliklerini ortaya koyan kamu bilişim yeterlik çerçevesi hazırlanacak ve dinamik bir envanter oluşturulacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 965.2. Kamu bilişim personelinin istihdam rejimi hazırlanacak kamu bilişim yeterlik çerçevesi doğrultusunda ve nitelikli teknik personelin kamuda çalışmasını teşvik edecek şekilde yapılandırılacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 965.3. Kamu kurumlarının dijital dönüşüm alanındaki eğitim ve değişim yönetimi ihtiyaçlarını karşılamak üzere dijital devlet akademisi kurulacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 965.4. Kamu bilişim personeli arasinda tecrübe paylaşımı ve alan uzmanlığının geliştirilmesine yönelik çalışma ağları ve yönderlik mekanizması oluşturulacaktır.

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Kamu kurumlarının bilgi ve iletişim teknolojileri ürün ve hizmet alımlarında maliyet etkinlik, güvenlik, sürdürülebilirlik, yenilik ve yerli katma değer artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.966)

Kamu bilişim personeli istihdamı ihtiyaçlar doğrultusunda nitelik ve nicelik olarak iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.965): Tedbir 966.1. Kamu kurumlarınca bulut bilişim hizmetlerinin güvenli kullanımına yönelik mekanizmalar geliştirilecek, bulut bilişim göç yol haritaları oluşturulacaktır.

Tedbir 966.2. Açık kaynak kodlu yazılım geçiş analizleri doğrultusunda kamu kurumlarının açık kaynak kodlu yazılımlara geçişi hızlandırılacaktır.: Tedbir 966.4. Kaynak ve tecrübe paylaşımına yönelik kamu yazılım ürün ve teknolojileri kütüphanesi ve Türkiye geliştirici ve hizmet tasarım portaliı oluşturulacak, dijital devlet ara katmanı pilot çalışmalar doğrultusunda yaygınlaştırılacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜBİTAK
1. Açık kaynak kodlu yazılım olarak kabul edilecek lisanslar belirlenecektir. 2. Kamuda sıklikla kullanılan ticari yazılımlar ve bunların açık kaynak kodlu yazılım muadilleri tespit edilecektir. 3. Açık kaynak kodlu yazılım kataloğu hazırlanacaktır.: 1. Türkiye geliştirici ve hizmet tasarım portaliı ihtiyaç analizi ve kapsam belirleme çalışması yapılacaktır.

Tedbir 966.2. Açık kaynak kodlu yazılım geçiş analizleri doğrultusunda kamu kurumlarının açık kaynak kodlu yazılımlara geçişi hızlandırılacaktır.: Kamu kurumlarında veri yönetişimi ve ileri veri analitiği kapasitesi geliştirilecek ve kurumlar arası veri paylaşım mekanizmaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.967)

Tedbir 966.2. Açık kaynak kodlu yazılım geçiş analizleri doğrultusunda kamu kurumlarının açık kaynak kodlu yazılımlara geçişi hızlandırılacaktır.: Tedbir 967.1. Ulusal veri sözlüğü ile kurumsal ve tematik veri sözlüğü çalışmaları tamamlanacaktır.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofīsi (S), TSE, TÜİK
1. Açık kaynak kodlu yazılım olarak kabul edilecek lisanslar belirlenecektir. 2. Kamuda sıklikla kullanılan ticari yazılımlar ve bunların açık kaynak kodlu yazılım muadilleri tespit edilecektir. 3. Açık kaynak kodlu yazılım kataloğu hazırlanacaktır.: 1. Kurumsal düzeyde veri sözlükleri tamamlanacaktir. 2. Kurumlarin veri paylaşimina esas olan veri modellerinin tanimlanmasi için Ulusal Veri Sözlüğü üzerinde alt yapi hazirlanacak ve kurumların veri girişleri sağlanarak veri paylaşım kataloğu hazırlanacaktır.

Tedbir 966.2. Açık kaynak kodlu yazılım geçiş analizleri doğrultusunda kamu kurumlarının açık kaynak kodlu yazılımlara geçişi hızlandırılacaktır.: Tedbir 967.2. Kurumlar arası ileri veri analitiği ve yapay zekâ projeleri ile kurumsal kapasiteyi artırmaya yönelik kamu veri alanı altyapısı hayata geçirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Açık kaynak kodlu yazılım olarak kabul edilecek lisanslar belirlenecektir. 2. Kamuda sıklikla kullanılan ticari yazılımlar ve bunların açık kaynak kodlu yazılım muadilleri tespit edilecektir. 3. Açık kaynak kodlu yazılım kataloğu hazırlanacaktır.: 1. Kamu Veri Alanı pilot çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Pilot çalışmalar doğrultusunda veri paylaşım protokolü, mevzuat ve teknik standartlar belirlenecektir.

Tedbir 966.2. Açık kaynak kodlu yazılım geçiş analizleri doğrultusunda kamu kurumlarının açık kaynak kodlu yazılımlara geçişi hızlandırılacaktır.: Tedbir 967.3. Kurumlar arası veri paylaşımı ve protokol yönetimine yönelik uygulama programlama arayüzü geliştirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜBİTAK
1. Açık kaynak kodlu yazılım olarak kabul edilecek lisanslar belirlenecektir. 2. Kamuda sıklikla kullanılan ticari yazılımlar ve bunların açık kaynak kodlu yazılım muadilleri tespit edilecektir. 3. Açık kaynak kodlu yazılım kataloğu hazırlanacaktır.: 1. Kamu idarelerinde kullanılan uygulama programlama arayüzlerinin envanteri oluşturulacaktır.

Tedbir 966.2. Açık kaynak kodlu yazılım geçiş analizleri doğrultusunda kamu kurumlarının açık kaynak kodlu yazılımlara geçişi hızlandırılacaktır.: Tedbir 967.4. Kamu verisinin paylaşımına yönelik hukuki düzenlenme yapılacak, ulusal açık veri portalı hayata geçirilecektir.
Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kişisel Verileri Koruma Kurumu, TÜIK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Açık kaynak kodlu yazılım olarak kabul edilecek lisanslar belirlenecektir. 2. Kamuda sıklikla kullanılan ticari yazılımlar ve bunların açık kaynak kodlu yazılım muadilleri tespit edilecektir. 3. Açık kaynak kodlu yazılım kataloğu hazırlanacaktır.: 1. Açık veri konusunda kanun taslağı hazırlanacaktır.

Kamu kurumlarının siber güvenlik tehditlerine karşı korunması ve dijital hizmetlerin sunumunda kişisel bilgilerin mahremiyetinin sağlanması ile yapay zekâ etik ilkelerinin tatbikine yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.968): Tedbir 968.1. Kamu kurumlarında bilgi ve iletişim güvenliği tedbirlerinin uygulanması, bilgi güvenliği yönetim sisteminin kurulumu, işletimi ve denetimine ilişkin mekanizmalar

Kamu kurumlarının siber güvenlik tehditlerine karşı korunması ve dijital hizmetlerin sunumunda kişisel bilgilerin mahremiyetinin sağlanması ile yapay zekâ etik ilkelerinin tatbikine yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.968): güçlendirilecektir. Tedbir 968.2. Kamuda yapay zekâ uygulamalarının geliştirilmesi ile ürün ve hizmet tedarikinde güvenilir yapay zekâ etik ilkeleri tatbik edilecektir.
d) Hedefler 
Birim: Yüzde
2022: 68,7
2023: 73,9
2024: 75,0

Birim: Milyon
2022: 61,7
2023: 64,0
2024: 66,0

Birim: Adet
2022: 6 754
2023: 7 400
2024: 8 000

Birim: Adet
2022: 4
2023: 5
2024: 6

Birim: Adet
2022: 3 862
2023: 4 300
2024: 5 000
(1) 16-74 yaş araliığındaki bireyler içerisinde e-devlet hizmetlerinden yararlanma oranını ifade eden TüiK anket verisidir.
2.5.9. Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği 
2.5.9.1 Teknik İşbirliği ve Kalkınma Yardımları
a) Mevcut Durum 
Türkiye insan odakli, ülkeler arasında farklı gelişmişlik seviyelerini dikkate alarak refahın daha adil dağılımını önceleyen, ulusal refahı da artırmaya yönelik bir perspektifle kalkınma işbirliği faaliyetleri gerçekleştirmektedir. Ülkemiz başta; TİKA, YTB, AFAD, YEE,Türk Kızılayı, Türkiye Maarif Vakfı gibi kurum ve kuruluşlar aracılığıyla sağlık, eğitim, tarım ve gıda sektörlerinde dünyanın çeşitli bölgelerine yönelik kalkınma işbirliği faaliyetleri yürütmektedir.

Bu kapsamda Ülkemiz, OECD verilerine göre 2013 yılından itibaren yükselen bir donör olarak net kalkınma yardımı veren bir ülke konumundadır. Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımlarına (RKY) ayırdığı pay özellikle son yıllarda önemli bir artış göstererek 2013 yılında 3,3 milyar dolardan 2022 yılında öncül verilere göre 7,1 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. Bu çerçevede ülkemiz, 2016 yılından itibaren BM Sürdürülebilir Kalkınma 

Amaçları alt hedeflerinden biri olan binde 7 RKY/GSMH hedefini aşarak en çok yardım sağlayan ülkeler arasında yer almıştır.

TABLO II: 62- Türkiye'nin Resmî Kalkınma Yardımları
2013: 3 308
2014: 3 591
2015: 3 919
2016: 6 488
2017: 8 143
2018: 8 612
2019: 8 667
2020: 8 130
2021: 7 712
2022(1): 7 120

2013: 4,0
2014: 4,5
2015: 5,0
2016: 7,6
2017: 9,5
2018: 11,0
2019: 11,5
2020: 11,3
2021: 8,8
2022(1): 7,9
Kaynak: TİKA, Dünya Bankasi, OECD (1) Öncül veri 

Türkiye'nin 2022 yılında yapmış olduğu RKY'nin yüzde 98'i ikili resmi kalkınma yardımlarıdır. Yardımların bölgesel dağılımı incelendiğinde en yüksek payın sırasıyla Orta Doğu, Balkanlar/Doğu Avrupa ve Güney/Orta Asya'ya ait olduğu görülmektedir.
TABLO II: 63- Türkiye'nin İkili Resmî Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı
2013: 484
2014: 454
2015: 256
2016: 191
2017: 124
2018: 256
2019: 166
2020: 106
2021: 138
2022: 93

2013: 1 770
2014: 2 500
2015: 2 988
2016: 5 943
2017: 7 325
2018: 6 745
2019: 7 666
2020: 7 474
2021: 6 851
2022: 6 372

2013: 98
2014: 134
2015: 222
2016: 190
2017: 227
2018: 218
2019: 233
2020: 98
2021: 86
2022: 105

2013: 782
2014: 383
2015: 183
2016: -306(1)
2017: 153
2018: 135
2019: 103
2020: 75
2021: 99
2022: 60

2013: 18
2014: 26
2015: 6
2016: 13
2017: 20
2018: 8
2019: 13
2020: 9
2021: 7
2022: 7

2013: 4
2014: 4
2015: 19
2016: 6
2017: 10
2018: 21
2019: 21
2020: 5
2021: 19
2022: 23

2013: 3
2014: 1
2015: 169
2016: 198
2017: 540
2018: 1.050
2019: 267
2020: 266
2021: 425
2022: 316

2013: 3 160
2014: 3 502
2015: 3 845
2016: 6 237
2017: 7 951(2)
2018: 8 433
2019: 8 469
2020: 8 032
2021: 7 626
2022: 6 976
Kaynak: TİKA 

(1) Tavizli kalkınma kredisi geri ödemesinden dolayı negatif görünmektedir.
(2) Net iki tarafli kalkınma yardimi miktarıdır.


2022 yılında Türkiye tarafından gerçekleştirilen RKY'nin yüzde 75'i insani yardımlardır. 2016 yılında 5,9 milyar dolar olarak gerçekleşen RKY niteliğindeki insani yardım tutarı 2022 yılında 5,3 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. İnsani yardımların ardından eğitim, sağlık ve kültür alanında yapılan yardımlar ön plana çıkmakta olup bu durum Türkiye'nin insani kalkınma anlayışının sahadaki somut yansımasını göstermektedir.
Öte yandan, RKY'ye ek olarak, diğer resmi akımlar, özel sektör kuruluşlarıtarafindan diğer ülkelerde gerçekleştirilen doğrudan yatırımlar ve STKların diğer ülkelere yaptığı yardımları içeren Türkiyenin toplam yardımlarının büyüklüğü 2022 yılında 7,9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. OECD ortalaması üzerinde yardım gerçekleştiren bir ülke konumunda olan Türkiye'de, sivil toplum ve özel sektörünün kalkınma işbirliklerindeki rolüartma eğilimindedir. 2014 ile 2022 yılları arasında Türk sivil toplum kuruluşları tarafından 4,5 milyar dolar, Türk özel sektörü tarafından ise doğrudan yatırımlar şeklinde 5,6 milyar dolar tutarında kalkınma yardımı gerçekleştirilmiştir.


On Birinci Kalkınma Planında öngörülen çerçevede ilgili kurum ve kuruluşlarla eşgüdüm içerisinde Kalkınma İşbirliği Strateji Belgesi oluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülmüş ve taslak Strateji Belgesi hazırlanmıştır. Türkiye'nin kalkınma tecrübesinin bölge ülkeleri başta olmak üzere yakın işbirliği içinde olduğu ülkelere aktarılması amacıyla çeşitli proje ve faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Yurt dışı misyonlarında ve kamu kurumlarının dışilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinliklerini geliştirmek amacıyla dış görev yönlendirme kurslarıyla protokol, müzakere teknikleri ve dış politika konularında seminerler düzenlenmiştir. Türkiye'nin kalkınma tecrübesinin diğer ülkelerle daha etkin bir şekilde paylaşılmasına zemin hazırlamak için yabancı ülkelerin Diplomasi Akademileriyle işbirliği halinde diplomatlara yönelik olarak ikili ve çok taraflı eğitim programları gerçekleştirilmiştir.Ayrıca uluslararası görünürlüğün artırılması ve imajının güçlendirilmesi için kamu ve kültür diplomasisi faaliyetleri yoğunlaştırılarak Türkiye bursları kapsamında alıcı ülkelerdeki istihdam politikaları dikkate alınarak burs planlamaları gerçekleştirilmiştir.
b) Amaç
Dış politika öncelikleriyle uyumlu, bölgesel ve küresel sorunlara hızlı ve kalıcı çözümler sunan ve kaynakların etkin kullanımını sağlayan kalkınma işbirlikleri geliştirmek temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizin öncelikleri ve alıcı ülkelerin ihtiyaçları çerçevesinde sektörel ve tematik kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.970)

Politika/Tedbir: Tedbir 970.1. İhtiyaç duyan ülkelerde sürdürülebilir ve kaliteli sağlık hizmetlerine erişimi, gıda güvenliği ve güvenirliğini, özellikle mesleki eğitimin geliştirilmesine yönelik kültürel hassasiyetlerle uyumlu programlara dayalı temel eğitim kapasitesinin artırılmasını sağlamaya yönelik programlar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar Sağlık Bakanlığı (S),: Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığıi, Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler 1. Türkiye'nin sağlık turizminin: tanıtıldığı HealthTürkiye internet portalına uluslararası erişimin ve bilinirliğinin artırılmasına yönelik faaliyetler düzenlenecek ve dijital tanıtim projeleri gerçekleştirilecektir. 2. Uluslararası sağlık profesyonellerine yönelik sağlık meslek eğitimleri düzenlenerek ülkemizin güçlü sağlık sisteminin tanıtimi yapilacaktır. 3. Sağlık alanında yabancı ülkeler ve uluslararası kuruluşlarla var olan iş birliği artırılarak Türk sağlık reformu ile elde edilen bilgi ve tecrübelerin talep eden ülkelerle paylaşılmasına yönelik kapasite geliştirme eğitimleri verilecektir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: 5. Talep eden ülkelere mesleki ve teknik eğitim sistem tasarımi, program geliştirme, eğiticilerin eğitimi, öğrenci staj desteği, eğitim ortamlarının tasarlanması ve güçlendirmesi konularında destek verilecektir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler
4. Kalkınma işbirliği ortağı ülkelerde sağlık ve gida alanlarında tecrübe aktarımına yönelik eğitimler düzenlenecektir.: 1. Dijital devlet ve dijital dönüşüm alanında uluslararası işbirliği firsatları geliştirilecek ve öncelikli alanlar belirlenecektir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: 2. İnsan Kaynakları Ofisi tarafından geliştirilen dijital araçların, başta Türk Devletleri olmak üzere talep eden ülkelerle paylaşımına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Dışişleri Bakanlığı (S) Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı
4. Kalkınma işbirliği ortağı ülkelerde sağlık ve gida alanlarında tecrübe aktarımına yönelik eğitimler düzenlenecektir.: 1 Türkiye'nin bağlantısallık anlamında stratejik önemini ve bölge ülkeleriyle ticaret hacmini daha da artiracak proje kapsamında Irak makamlarıyla yetkili düzeyde istişareler sürdürülecek, 2028 yılında tamamlanması öngörülen proje süreci yakından takip edilecektir.

Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
4. Kalkınma işbirliği ortağı ülkelerde sağlık ve gida alanlarında tecrübe aktarımına yönelik eğitimler düzenlenecektir.: 1. Türkiye'nin birçok alanda sahip olduğu kalkınma tecrübesinin En Az Gelişmiş Ülkelerde (EAGÜ) kamu kurum kuruluşlarının fiziki kapasitelerinin geliştirilmesi amacıyla inça, onarim ve donatim projeleri gerçekleştirilecektir.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı
2. Ülkemizin bölgesel kalkınma politikaları ile bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tecrübelerinin başta komşu ülkeler olmak üzere işbirliği içinde olunan ülkelere aktarılmasını sağlamak ve destek olmak için teknik işbirliği çalışmaları yürütülecektir.: 1. EAGÜler başta olmak üzere, talep odaklı yaklaşım ile gelişmekte olan ülkelerin beşeri kapasitelerinin artırılmasina yönelik eğitim, sağlik ve tarım gibi alanlarda tecrübe paylaşımı programları düzenlenecektir.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
2. Ülkemizin bölgesel kalkınma politikaları ile bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tecrübelerinin başta komşu ülkeler olmak üzere işbirliği içinde olunan ülkelere aktarılmasını sağlamak ve destek olmak için teknik işbirliği çalışmaları yürütülecektir.: 1. Balkanlar ve Doğu Avrupa'da eğitim, sağlık, kültür, üretim ve kurumsal kapasitelerin geliştirilmesi başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program ve projeler gerçekleştirilecektir.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
2. Ülkemizin bölgesel kalkınma politikaları ile bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tecrübelerinin başta komşu ülkeler olmak üzere işbirliği içinde olunan ülkelere aktarılmasını sağlamak ve destek olmak için teknik işbirliği çalışmaları yürütülecektir.: 1. Türk devletlerine yönelik ekonomik ve ticari işbirliğine de katkı sunacak, eğitim, sağlık, kültür, üretim ve kurumsal kapasitelerin geliştirilmesi başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda program ve projeler

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: gerçekleştirilecektir. 2. Sanayi ve teknoloji alanında Türk devletlerindeki ilgili kurumlar arasında bilgi ve tecrübe paylaşımında bulunulacaktır.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
2. Ülkemizin bölgesel kalkınma politikaları ile bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tecrübelerinin başta komşu ülkeler olmak üzere işbirliği içinde olunan ülkelere aktarılmasını sağlamak ve destek olmak için teknik işbirliği çalışmaları yürütülecektir.: 1. Enerji arzı yüksek ülkelerde petrol dışi alanların geliştirilmesine hizmet eden faaliyetlere destek sağlanacaktır.

Tedbir 971.4. Orta Doğu ve Afrika'da altyapının iyileştirilmesine ilişkin talepler başta olmak üzere hedef ülkelerin kendi beşeri, doğal ve kurumsal kaynakları harekete geçirilerek STK ve özel sektör gibi paydaşlarla birlikte kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir.: Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STKlar: 2. İklim değişikliği nedeniyle tarimsal potansiyeli olumsuz etkilenen Batı ve Orta Afrika ülkeleriyle tarım alanında sürdürülebilir işbirlikleri çeşitlendirilerek geliştirilecektir.

Tedbir 971.4. Orta Doğu ve Afrika'da altyapının iyileştirilmesine ilişkin talepler başta olmak üzere hedef ülkelerin kendi beşeri, doğal ve kurumsal kaynakları harekete geçirilerek STK ve özel sektör gibi paydaşlarla birlikte kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir.: Tedbir 971.5. Asya-Pasifik ve Latin Amerika ülkeleriyle uluslararası kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STKlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STKlar
1 Orta Doğu ve Afrika'da eğitim, sağlık, kültür ve üretim başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda kurumsal kapasitenin geliştirilmesine yönelik STK ve özel sektör paydaşlarının da dâhil olduğu program ve projeler gerçekleştirilecektir.: 1. Asya-Pasifik ve Latin Amerika ülkelerinde eğitim, sağlık, kültür ve üretim başta olmak üzere ihtiyaç duyulan alanlarda kurumsal kapasitenin geliştirilmesine yönelik program ve projeler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 971.4. Orta Doğu ve Afrika'da altyapının iyileştirilmesine ilişkin talepler başta olmak üzere hedef ülkelerin kendi beşeri, doğal ve kurumsal kaynakları harekete geçirilerek STK ve özel sektör gibi paydaşlarla birlikte kalkınma işbirliği programları geliştirilecektir.: Dışişleri Bakanlığı , İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STKlar: 2. Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle karşılıklı üst düzey resmî görüşmelerin yanı sıra bölgeyle ticaretin artirılmasi ve çeşitlendirilmesi, yeni pazarlara erişim ve uluslararası adaylıklara destek sağlanması ve ülkemiz aleyhine çalışan lobilerle mücadele edilmesine yönelik faaliyetler yürütülecektir.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.1. Kalkınma işbirliğinin etkinliğini artırmak üzere planlama, uygulama, izleme ve değerlendirme süreçleri güçlendirilecektir.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.2. Uluslararasi kalkınma işbirliği alanında ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.3. Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin finansmanına yönelik mevcut araçlar da değerlendirilerek yeni finansman yöntemleri geliştirilecektir.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.4. Diş yardımlann izlenmesi ve raporlanmasina esas oluşturacak kalkınma yardımlan veri sistemi geliştirilecektir.

Kalkınma işbirliği faaliyetlerinin etkinliğinin artırılmasına yönelik ulusal altyapıyı güçlendirecek araçlar ve modeller geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.972): Tedbir 972.5. Uluslararası bağışçılar, STKlar ve özel sektör gibi paydaşlarla üçlü işbirliği program ve proje ortaklıkları geliştirilecektir.

Tedbir 972.6. Kalkınma işbirliğinde dış temsil ağının genişletilmesi ve etkinleştirilmesi sağlanacak, yurt dışı temsilcilikler ve kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalişan personelin yetkinlikleri geliştirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir.: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Dışişleri Bakanlığı (), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: 3. Yurt dişında görevlendirilecek öğretmen ve okutmanların görevlendirilecekleri ülkelerin dillerini öğrenmeleri ve mesleki gelişimlerinin artırılması amacıyla mesleki gelişim programları düzenlenecektir.

Tedbir 972.6. Kalkınma işbirliğinde dış temsil ağının genişletilmesi ve etkinleştirilmesi sağlanacak, yurt dışı temsilcilikler ve kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalişan personelin yetkinlikleri geliştirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir.: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Dışişleri Bakanlığı (), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: 4. Yurt dişında kültürel diplomasi alanında faaliyet gösteren kuruluşlara verilen destekler artirılarak idari kapasiteleri geliştirilecektir.

Tedbir 972.6. Kalkınma işbirliğinde dış temsil ağının genişletilmesi ve etkinleştirilmesi sağlanacak, yurt dışı temsilcilikler ve kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalişan personelin yetkinlikleri geliştirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir.: Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi için kamu, kültür ve eğitim diplomasisi faaliyetleri derinleştirilecek, uluslararası kamuoyunda Türkiye'nin tanıtımına yönelik etkili çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.973)

Tedbir 972.6. Kalkınma işbirliğinde dış temsil ağının genişletilmesi ve etkinleştirilmesi sağlanacak, yurt dışı temsilcilikler ve kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalişan personelin yetkinlikleri geliştirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir.: Tedbir 973.1. Insani yardımlarımız dâhil kalkınma yardımlarının görünürlüğünün artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Dışişleri Bakanlığı (), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İletişim Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kamu kurum ve kuruluşlarından yurt dışındaki diplomatik temsilciliklere atanan müşavir ve ataşeler için tayin öncesi dört yönlendirme kursu düzenlenecektir. 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının dış ilişkiler birimlerinde görevli personele diplomasi, müzakere teknikleri, protokol gibi konularda eğitim verilecektir.: 1. Kalkınma yardımları etkinliklerine katılım sağlanarak ülkemizin bu konudaki başat rolü anlatılacaktır.

Tedbir 972.6. Kalkınma işbirliğinde dış temsil ağının genişletilmesi ve etkinleştirilmesi sağlanacak, yurt dışı temsilcilikler ve kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalişan personelin yetkinlikleri geliştirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir.: Tedbir 973.3. Yurt dişındaki vatandaşlarımızla soydaş ve akraba topluluklarımıza yönelik eğitim, staj ve burs destekleri sağlanacak, Türkiye'de yükseköğretimin uluslararasılaşması çalışmaları kapsamında başta Türkiye Bursları olmak üzere "Study in Türkiye" gibi uluslararası programlarin planlama, değerlendirme ve seçim süreçleri geliştirilerek sürdürülecektir.
Dışişleri Bakanlığı (), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kamu kurum ve kuruluşlarından yurt dışındaki diplomatik temsilciliklere atanan müşavir ve ataşeler için tayin öncesi dört yönlendirme kursu düzenlenecektir. 2. Kamu kurum ve kuruluşlarının dış ilişkiler birimlerinde görevli personele diplomasi, müzakere teknikleri, protokol gibi konularda eğitim verilecektir.: 1. Yurtdışında yaşayan vatandaşlarımiz ve soydaşlarimiz ile Müslüman topluluklarin bulunduğu ülkelerde Türkiye Maarif Vakfı işbirliği ile Türk okulları açılacak ve yurt dışı okul ve kurumların derslik ihtiyaçları karşılanarak okul yönetici ve öğretmenleriyle işbirliği güçlendirilecektir.

Tedbir 972.6. Kalkınma işbirliğinde dış temsil ağının genişletilmesi ve etkinleştirilmesi sağlanacak, yurt dışı temsilcilikler ve kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çalişan personelin yetkinlikleri geliştirilecek ve bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir.: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Dışişleri Bakanlığı (), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: 1. Türkiye Bursları, Yurtdışı Vatandaşlar Burs Programi ve yerinde burslandırma projeleri ile yurt dışındaki vatandaşlarımıza, soydaş ve akraba topluluklara burs, çeşitli eğitim programları, gençlik okullari, staj programlarıyla destek sağlanacaktır. 2.Uluslararası öğrenciler değerlendirme kurulu oluşturulacaktır.

Tedbir 973.4. Türkiye mezunlarının ülkemizle ilişkilerinin kurumsallaşmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 973.5. Uluslararasi kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar yapan kurum ve kuruluşlar, üniversiteler, STK'lar ve bireylerle işbirliği geliştirilecek ve Türkiye'nin tanıtımına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İletişim Başkanlığı (), İlgli Kurum ve Kuruluşlar
1. Türkiye mezunları buluşmaları ve bu mezunlara yönelik akademik teşvik programı düzenlenecektir.: 1. Uluslararası kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar yapanlar başta olmak üzere farklı ülkelerden STKlar, düşünce kuruluşları, üniversiteler, akademisyenler, uzmanlar ile işbirliği geliştirilerek Türkiye'nin yurt dışındaki tezlerinin anlatılması hususunda ortak çalışmalar yapılacaktır. 2 Türkiye'nin tanıtımına yönelik projeler, yayın çalışmalari, tanıtım videoları gibi çalışmalar yapılacaktır. 3. Lider diplomasisi çerçevesinde uluslararası toplantı ve görüşmelerde paylaşılmak üzere Türkiye'nin uluslararası konulardaki duruşunu ve Türkiye Yüzyılı'nın boyutlarını anlatan özel yayınlar hazırlanacaktır.

Tedbir 973.4. Türkiye mezunlarının ülkemizle ilişkilerinin kurumsallaşmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 973.6. Türkiye'nin girişimci ve insani diş politikasına uygun şekilde geleneksel ve yeni medya araçlarıyla yürütülen kamu diplomasisi faaliyetleri sürdürülecek, Türkiye'nin tanıtımına katkı sağlayacak uluslararası nitelikteki organizasyonlara katılım sağlanacak ve söz konusu faaliyetlerin etkinliğini artırmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İletişim Başkanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Türkiye mezunları buluşmaları ve bu mezunlara yönelik akademik teşvik programı düzenlenecektir.: 1. Türkiye'nin tanıtımi ve ülke gündemi bağlamında hedef kitleye ve gündem konularının içeriğine uygun olacak şekilde başta BM, NATO, İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT), Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) etkinlikleri kapsamında olmak üzere konferans, panel, forum, eğitim gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir. 2. Kara propaganda ile mücadele kapsamında ulusal ve uluslararası platformlarda kamuoyunun doğru bilgilendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecek, FETÖ'nün küresel bir tehdit olduğunun duyurulması ve 1915 Olayları hakkında uluslararası kamuoyunun doğru bilgilendirilmesine yönelik faaliyetler gerçekleştirilecektir. 3. Ulusal ve uluslararasi platformlarda kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi amacıyla Türkiye'nin girişimci ve insani dış politikasını önceleyen kamu diplomasisi faaliyetlerinin ele alındığı nitelikli yayın serisi çıkarılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

2.5.9.2. Çok Taraflı Kalkınma İşbirliği 
a) Mevcut Durum 
Türkiye’nin uluslararası alandaki rolü, etkinliği ve görünürlüğünün artırılmasına ve bu kapsamda küresel kalkınma çabalarına katkı sağlamak üzere en az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin sorunlarinın uluslararasi platformların gündeminde tutulmasina ve bunlara yönelik yapıcı çözümler geliştirilmesine aktif katkı sağlanmaktadır.
Uluslararası kuruluşların çalışmaları yakından izlenmiş ve bu kuruluşlarda milli menfaatlerimiz doğrultusunda işbirliği sürdürülerek uygun bulunan ortak beyanlara ve kararlara katılım sağlanmıştır.

5-9 Mart 2023 tarihlerinde BM bünyesinde gerçekleştirilen En Az Gelişmiş Ülkeler Beşinci Konferansı (EAGÜ-V) sonucunda kabul edilen Doha Eylem Programına (DPoA)(2022-2031), Gebze'de ev sahipliği yapılan EAGÜ'ler için BM Teknoloji Bankasının görünürlüğünün artırılmasında önemli kararlar yansıtılmıştır. İstanbulda ev sahipliği yapılan UNDP İstanbul Uluslararası Kalkınmada Özel Sektör Merkezi (ICPSD) ile Banka tarafindan ortak yürütülen ve EAGü'lere yönelik, gençlerin dijital dönüşüm alanında beceri kazanmasını desteklemeyi amaçlayan İleri Teknoloji Liderleri programı başlatılmıştır.
Yaşanan deprem felaketi sonrası Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığıkoordinasyonunda UNDP, AB ve Dünya Bankası'nın katkılarıyla hazırlanan Türkiye Deprem Toparlanma ve Yeniden Imar Değerlendirmesi (TERRA) Raporu 17 Mart 2023'te yayimlanmiştir.

Bölgesel işbirlikleri kapsamında AB'ye Katılım için 2021-2023 Ulusal Eylem Planıuygulanmıştır. Ülkemize sağlanan mali yardımların ulusal önceliklere göre etkin bir şekilde kullanılmasını teminen Katilım Öncesi Mali Yardımın (IPA) Etkin Kullanımına İlişkin Yapılabilirlik Çalışması kapsamında hazırlanan eylem planındaki 18 eylem tamamlanmıştır.AB ile diyalog kanallarının açık tutulması kapsamında istatistik, araştırma, teknoloji ve terörle mücadele gibi kritik tematik konularda üst düzeyde çeşitli temaslar sağlanmış ve Avrupa Komisyonu ile alt komite toplantıları gerçekleştirilmiştir. Türkiye-AB arasında Siyasi Diyalog Toplantısi, Yüksek Düzeyli Göç ve Güvenlik Diyalog Toplantısı ve Yüksek Düzeyli Sağlık Diyalog Toplantısı gerçekleştirilmiştir.

İslam ülkeleri ile ekonomik ve ticari işbirliğinin derinleştirilmesi çabaları kapsamında dijital dönüşüm İSEDAKın işbirliği alanlarına dâhil edilmiş ve İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu kurularak işbirliği yapılacak öncelikli konular belirlenmiştir. İslam ülkelerinin KOBİlerden sorumlu kuruluşları arasında kapsamlı bir işbirliği zemini oluşturmak üzere İSEDAK KOBİ Programının teknik hazırlıkları başlatılmıştır. İSEDAK'ın ticaret, turizm,ulaştırma ve iletişim, tarım, yoksulluğun azaltılması ve mali işbirliği alanlarında 12 çalişma grubu toplantısı gerçekleştirilerek İslam ülkelerinin kalkınma sorunlarına yönelik politika tavsiyeleri ortaya konulmuştur. İSEDAK Proje Destek Programları ile üye ülkelerin ve ilgili İIT kuruluşlarının İSEDAK Bakanlar Toplantısı Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine dönük teknik işbirliği ve kapasite geliştirme projelerine Türkiye tarafından finansman desteği sağlanmıştır.


Üye Devletler Arasinda Tercihli Ticaret Sistemi'nin (TPS-OIC) uygulanmasina ve Sisteme taraf olan ülke sayısının artırılmasına yönelik Ticaret Müzakereleri Komitesi Toplantıları ve farkındalık eğitimleri gerçekleştirilmiştir. Ayrıca helal belgelerinin üye ülkeler arasında karşılıklı tanınmasına yönelik Helal Akreditasyon Kurumları İslami Forumunun (IFAB) kurulması amacıyla yürütülen hazırlıklara aktif katkı sağlanmıştır. Başta üye ülkeler arasında olmak üzere uluslararası ticaret ve yatırım uyuşmazliklarının çözümünde önemli bir adres olması beklenen İiT Tahkim Merkezi'nin kurumsallaşmasına ve uluslararasıgörünürlüğünün artırılmasına yönelik çalışmalara destek verilmiştir.
Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Gelişen Sekiz Ülke (D-8), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ) ile TDT ve TüRKSOY gibi kurucu üyesi olduğumuz bölgesel kuruluşların yürüttükleri faaliyetlere aktif katılım sağlanmıştır. TDT ve TüRKSOY üye ülkelerine dönük mali desteklere devam edilmiş, çeşitli kültürel ve akademik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. D-8'in genişletilmesi çalışmaları kapsamında Azerbaycan'ın üyeliğine yönelik çalışmalarda bulunulmuştur. Diğer yandan ticaretin kolaylaştırılması ile D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasına işlerlik kazandırılması hususlarında çalışmalar sürdürülmüştür.
Afrika ülkeleriyle işbirliğimizin geliştirilmesini teminen, Birlikte Kalkınma ve Refah için Güçlendirilmiş Ortaklık temasıyla İstanbul'da gerçekleştirilen Üçüncü Türkiye-Afrika Ortaklık Zirvesinde alinan kararlar, Uygulama Programı çerçevesinde uygulanmaya devam edilmiştir. Aynı Program kapsamında Türkiye-Afrika İş ve Ekonomi Forumu düzenlenmiştir 
b) Amaç
Ülkemizin çok taraflı kalkınma sistemindeki rolü, etkinliği ve görünürlüğünü artırmak ve uluslararası kuruluş ve platformların küresel kalkınma gündemine yönelik çalışmalarına aktif katkı sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizin çok taraflı kalkınma sistemindeki rolü, etkinliği ve görünürlüğü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.975)

Politika/Tedbir: Tedbir 975.2. Başta ev sahipliği yapılan kuruluşlar olmak üzere Güney-Güney ve üçgen işbirliği mekanizmaları da kullanılarak ülkemizin uluslararası kuruluşlara verdiği program bazli destekler artırılacak ve bu kuruluşlarla tecrübe paylaşımına yönelik program ve projeler geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve kKuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Küresel kalkınma sorunlarına yaklaşımda yeni mekanizmalar daha etkin kullanılarak uluslararasi ve bölgesel aktörlerle işbirliği geliştirilecek ve özellikle üçüncü ülkelere yönelik ortak proje ve faaliyetler yürütülecektir. 2. Türkiye’de temsilciliği bulunan BM kuruluşları ve İstanbul'da bölgesel ve küresel ofisleri bulunan BM kuruluşlarıyla kapsamlı projelerin geliştirilmesini teminen işbirliği sürdürülecektir.

Tedbir 975.3. Küresel kalkınma çabalarına katkı sağlamak üzere uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılmasına yönelik diplomatik girişimler sürdürülecek ve ev sahipliği yapılan kuruluşların uluslararasi platformlarda görünürlüğünün artırılmasına dönük çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 975.4. Uluslararasi düzeyde iş yapma kapasitesine sahip STK'ların ve özel sektör kuruluşlarının çok taraflı işbirliklerine dâhil olmaları teşvik edilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılması hususundaki çalışmalar sürdürülerek işbirliği imkânları geliştirilecektir.: 1. Özel sektör temsilcilerinin uluslararası kuruluşlarla işbirliği çabaları desteklenecektir. 2. ICPSD çalışmaları desteklenmeye devam edilecektir.

Tedbir 975.3. Küresel kalkınma çabalarına katkı sağlamak üzere uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılmasına yönelik diplomatik girişimler sürdürülecek ve ev sahipliği yapılan kuruluşların uluslararasi platformlarda görünürlüğünün artırılmasına dönük çalışmalar yapılacaktır.: BM, OECD, DTÖ, G20 ve İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) gibi uluslararası kuruluşların ve platformların küresel problemlerin tespiti ve çözüm önerilerine dönük çalışmalarında aktif rol üstlenilecektir. (Kalkınma Plani p.976)

Tedbir 975.3. Küresel kalkınma çabalarına katkı sağlamak üzere uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılmasına yönelik diplomatik girişimler sürdürülecek ve ev sahipliği yapılan kuruluşların uluslararasi platformlarda görünürlüğünün artırılmasına dönük çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 976.1. En az gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan ülkelerin kalkınma meselelerinin uluslararasi kuruluşların gündeminde daha fazla yer almasına yönelik çalışmalar sürdürülecek ve bu kapsamda ev sahipliği yaptığımız En Az Gelişmiş Ülkeler için BM Teknoloji Bankası faaliyetleri desteklenecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılması hususundaki çalışmalar sürdürülerek işbirliği imkânları geliştirilecektir.: 1. EAGÜlere olan destek sürdürülecek ve diğer ülkelerin desteğinin sağlanmasına çalışılacaktır. 2. EAGÜler için BM Teknoloji Bankasına ülkemizin yanı sıra diğer ülkelerin de destek vermesine yönelik girişimlerde bulunulacaktir.

Tedbir 976.2. Küresel kalkınma gündeminin iklim değişikliği, yeşil dönüşüm, yenilenebilir enerji, sürdürülebilir gıda sistemleri, afet risklerinin azaltılması ve dijitalleşme ile ülkemizin önçülüğünde yürütülen sifır atık hareketi bağlamında sürdürülebilir atık yönetimi gibi meselelerine ilişkin uluslararası kuruluşlar nezdinde yürütülen çalışmalara aktif katkı sağlanacaktır.: Tedbir 976.3. Düzensiz göçle mücadelede adil yük paylaşımı ve gönüllü geri dönüşlerin teşviki gibi konuların başta BM olmak üzere ilgili uluslararası kuruluşların gündeminde tutulması ile yapıcı çözüm önerileri ve ortak projeler geliştirilmesine dönük çabalar devam ettirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı
1. Çevre sorunları ve iklim değişikliğiyle mücadelede uluslararası görünürlüğü artıracak şekilde hareket edilecektir. 2. İnsan kaynaklarına ilişkin geliştirilen dijital araçların uluslararası kuruluşlarla paylaşımına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Düzensiz göçle mücadele konusunda başta BM kuruluşları olmak üzere uluslararası kuruluşların ilgili toplantılarına katılım sağlanacaktır.

Tedbir 976.2. Küresel kalkınma gündeminin iklim değişikliği, yeşil dönüşüm, yenilenebilir enerji, sürdürülebilir gıda sistemleri, afet risklerinin azaltılması ve dijitalleşme ile ülkemizin önçülüğünde yürütülen sifır atık hareketi bağlamında sürdürülebilir atık yönetimi gibi meselelerine ilişkin uluslararası kuruluşlar nezdinde yürütülen çalışmalara aktif katkı sağlanacaktır.: Tedbir 976.4. G20, MIKTA ve BRICS gibi uluslararası platformlarda ülkemizin etkinliği artırılacak ve önceliklerimiz doğrultusunda bu platformların olanaklarından daha fazla yararlanılacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Çevre sorunları ve iklim değişikliğiyle mücadelede uluslararası görünürlüğü artıracak şekilde hareket edilecektir. 2. İnsan kaynaklarına ilişkin geliştirilen dijital araçların uluslararası kuruluşlarla paylaşımına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. G20 Dönem Başkanı olacak Brezilya'nın belirleyeceği takvim çerçevesinde etkinliklere aktif katılim sağlanacaktır. 2. MIKTA ülkeleri arasında mevcut işbirliği ve eşgüdüm artırılacaktır. 3. BRICS kapsamında ortaya çıkabilecek yeni işbirliği imkânları takip edilecektir.

Tedbir 976.2. Küresel kalkınma gündeminin iklim değişikliği, yeşil dönüşüm, yenilenebilir enerji, sürdürülebilir gıda sistemleri, afet risklerinin azaltılması ve dijitalleşme ile ülkemizin önçülüğünde yürütülen sifır atık hareketi bağlamında sürdürülebilir atık yönetimi gibi meselelerine ilişkin uluslararası kuruluşlar nezdinde yürütülen çalışmalara aktif katkı sağlanacaktır.: Tedbir 976.5. Ülkemizin kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki politikalarının uluslararası kurum ve kuruluşların faaliyetlerine etkin bir şekilde yansıtılması suretiyle, ülkemizin bu alanlardaki görünürlüğü artırılacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, İletişim Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Çevre sorunları ve iklim değişikliğiyle mücadelede uluslararası görünürlüğü artıracak şekilde hareket edilecektir. 2. İnsan kaynaklarına ilişkin geliştirilen dijital araçların uluslararası kuruluşlarla paylaşımına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. Ülkemizin kültür, eğitim, bilim ve iletişim alanındaki politikalarının çok taraflı kuruluşlar bünyesindeki çalışmalara etkin bir şekilde yansıtılmasına çalışılacaktır. 2. UNESCO'nun başta Yürütme Kurulu ve Dünya Miras Komitesi olmak üzere karar alma organlarında ülkemizin aktif şekilde yer alması sağlanacaktır.

Tedbir 976.2. Küresel kalkınma gündeminin iklim değişikliği, yeşil dönüşüm, yenilenebilir enerji, sürdürülebilir gıda sistemleri, afet risklerinin azaltılması ve dijitalleşme ile ülkemizin önçülüğünde yürütülen sifır atık hareketi bağlamında sürdürülebilir atık yönetimi gibi meselelerine ilişkin uluslararası kuruluşlar nezdinde yürütülen çalışmalara aktif katkı sağlanacaktır.: Tedbir 976.6. BM ve diğer uluslararası platformlarda insani yardım konularında düzenlenen toplantılara aktif katılım sağlanacak, benzeri toplantılara ev sahipliği yapılması konusunda girişimlerde bulunulacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, İlgili Kurum ve Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
1. Çevre sorunları ve iklim değişikliğiyle mücadelede uluslararası görünürlüğü artıracak şekilde hareket edilecektir. 2. İnsan kaynaklarına ilişkin geliştirilen dijital araçların uluslararası kuruluşlarla paylaşımına yönelik çalışmalar yürütülecektir.: 1. İnsani yardım ve kalkınma yardımı planlamasında uluslararası kuruluşlar aracılığıyla yardım yapılmasına da yer verilecek ve uluslararası kuruluşlar tarafindan hazırlanan insani yardım ve ortak mukabele faaliyetlerine ayni veya mali katkıda bulunulmaya çalışılacaktır.

İslam dünyasıyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki ilişkilerimiz derinleştirilecek ve İSEDAK kapsamında İİT üyesi ülkelerin kalkınma çabaları: desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.977)

İslam dünyasıyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki ilişkilerimiz derinleştirilecek ve İSEDAK kapsamında İİT üyesi ülkelerin kalkınma çabaları: Tedbir 977.1. İIT üyesi ülkelerin ortak kalkınma meselelerine yönelik bilgi ve veriye dayali somut yol haritaları ve işbirliği önerileri geliştirilecektir.

İslam dünyasıyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki ilişkilerimiz derinleştirilecek ve İSEDAK kapsamında İİT üyesi ülkelerin kalkınma çabaları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, SPK, Borsa Istanbul, TCMB, İlgili Kurum ve Kuruluşlar

İslam dünyasıyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki ilişkilerimiz derinleştirilecek ve İSEDAK kapsamında İİT üyesi ülkelerin kalkınma çabaları: Tedbir 977.2. İSEDAK çalışma gruplarında ortaya konulan politika tavsiyelerinin İİT üyesi ülkelerde hayata geçirilmesine yönelik program ve proje destekleri geliştirilerek sürdürülecektir.

İslam dünyasıyla ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki ilişkilerimiz derinleştirilecek ve İSEDAK kapsamında İİT üyesi ülkelerin kalkınma çabaları: Tedbir 977.3. "İSEDAK Yüksek Düzeyli Dijital Dönüşüm Forumu" kapsamında üye ülkeler arasında somut işbirliği program ve projeleri geliştirilecektir. Tedbir 977.4. İIT üyes ülkelerdeki KOBİ'lere yönelik İSEDAK KOBİ Programı hayata geçirilecektir.

Tedbir 977.5. IIT Tahkim Merkezinin kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Tedbir 977.6. İT içi ticaretin geliştirilmesine yönelik İIT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS- OIC)'nin tüm katılımcı ülkelerde etkin bir biçimde uygulanmasına ve Sisteme taraf olan ülke sayısının artırılmasına yönelik girişimler sürdürülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. İIT Tahkim Merkezinin uluslararası ticaret ve yatirım uyuşmazlıklarının çözümü noktasında uluslararasi görünürlüğünün artmasına yönelik destekler sürdürülecektir.: 1. TPS-OIC'in taraf ülkelerde etkin bir şekilde uygulanmasına yönelik çabalar yoğunlaştırılacaktır. 2. TPS-OIC'in kapsaminın genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanmasına yönelik girişimlerde bulunulacaktır.

Tedbir 977.5. IIT Tahkim Merkezinin kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Tedbir 977.7. Helal belgelerinin İT üyesi ülkeler arasında karşılıklı tanınmasına yönelik Helal Akreditasyon Kurumları İslami Forumunun kuruluş ve faaliyete geçme süreçlerine aktif destek sağlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. İIT Tahkim Merkezinin uluslararası ticaret ve yatirım uyuşmazlıklarının çözümü noktasında uluslararasi görünürlüğünün artmasına yönelik destekler sürdürülecektir.: 1. Helal Akreditasyon Kurumları İslami Forumunun kuruluş sürecinin tamamlanmasi ve kurumsallaşmasına yönelik çalışmalara aktif destek sağlanacaktır.

Tedbir 977.5. IIT Tahkim Merkezinin kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Tedbir 977.8. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı "İslam Ülkeleri İstatistik, Ekonomik ve Sosyal Araştırma ve Eğitim Merkezi", "İslam Tarih, Kültür ve Sanat Araştırma Merkezi", "İİT İslam Ülkeleri Standartlar ve Metroloji Enstitüsü" ve "İslam İşbirliği Gençlik Forumu" çalışmalarına verilen destekler sürdürülecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. İIT Tahkim Merkezinin uluslararası ticaret ve yatirım uyuşmazlıklarının çözümü noktasında uluslararasi görünürlüğünün artmasına yönelik destekler sürdürülecektir.: 1. Ülkemizin ev sahipliği yaptığı İİT kuruluşlarının çalışmalarına destek sağlanacaktır.

Tedbir 977.5. IIT Tahkim Merkezinin kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Ülkemizin önemli stratejik hedeflerinden biri olan AB üyeliğine ilişkin politikalar kararlılıkla uygulanacak ve AB müktesebatına uyum çalışmaları yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.978)

Tedbir 977.5. IIT Tahkim Merkezinin kurumsallaşmasına ve uluslararası görünürlüğünün artırılmasına yönelik çabalar desteklenecektir.: Tedbir 978.1. Türkiye'nin AB'ye katilim müzakerelerinin yeniden canlandırılmasi, Türkiye ve AB arasındaki kritik tematik konularda yüksek düzeyli diyalog toplantılarının sürdürülmesi, "Vize Serbestisi Diyaloğu’nda ilerleme sağlanması ve Gümrük Birliği'nin güncellenmesi müzakerelerine başlanması için AB ile üst düzey diyalog ve temaslar artirilacaktir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı: Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. İIT Tahkim Merkezinin uluslararası ticaret ve yatirım uyuşmazlıklarının çözümü noktasında uluslararasi görünürlüğünün artmasına yönelik destekler sürdürülecektir.: 1. Başta kritik tematik konulara ilişkin olmak üzere yüksek düzeyli diyalog toplantılari sürdürülecek ve AB ile üst düzey temaslar artırılacaktır.

Tedbir 978.2. AB müktesebatına uyum çerçevesinde AB Komisyonu ile istişareler sürdürülecek, Alt Komite Toplantıları yapılacaktir.: Tedbir 978.3. AB'ye Katlım için Ulusal Eylem Plani güncellenecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. "1 No'lu Tarım ve Balıkçılık, 2 No'lu İç Pazar ve Rekabet, 4 No'lu Ekonomik ve Parasal Konular, Sermaye Hareketleri ve İstatistik ile 8 No'lu Gümrükler, Vergilendirme, Uyuşturucu Kaçakçılığı ve Kara Para Aklanmasinın Önlenmesi” başlikli alt komite toplantılarının yapılması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. AB'ye Katılım için Ulusal Eylem Planı'nın güncellenmesine ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır.

Tedbir 978.2. AB müktesebatına uyum çerçevesinde AB Komisyonu ile istişareler sürdürülecek, Alt Komite Toplantıları yapılacaktir.: Bölgesel işbirliklerinden daha fazla istifade edilmesi için çalışmalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.979) Tedbir 979.1. Türk Devletleri Dışişleri Bakanlığı (S), 1. Türk Devletleri Teşkilatının

Tedbir 978.2. AB müktesebatına uyum çerçevesinde AB Komisyonu ile istişareler sürdürülecek, Alt Komite Toplantıları yapılacaktir.: Teşkilatı (TDT) üye ülkeleriyle yürütülen ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel alanlardaki işbirliği "Türk Dünyası 2040 Vizyonu" doğrultusunda derinleştirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. "1 No'lu Tarım ve Balıkçılık, 2 No'lu İç Pazar ve Rekabet, 4 No'lu Ekonomik ve Parasal Konular, Sermaye Hareketleri ve İstatistik ile 8 No'lu Gümrükler, Vergilendirme, Uyuşturucu Kaçakçılığı ve Kara Para Aklanmasinın Önlenmesi” başlikli alt komite toplantılarının yapılması için girişimlerde bulunulacaktır.: faaliyetlerine öncülük edilerek diğer üye ülkelerin teşkilat içinde etkin rol oynamaları teşvik edilecektir. 2. Türk Dünyasındaki uluslararası kalkınma işbirliği kuruluşlarının kurumsal kapasitelerini artırmak amacıyla üçüncü ülkelerde ortak proje ve faaliyetler hayata geçirilecektir. 3. Türk Devletleri Teşkilatı üye ve gözlemci ülkeleri ile insan kaynaklarının geliştirilmesine yönelik tematik çalişma grubu toplantıları ve ortak eğitim programları düzenlenecektir.

Tedbir 978.2. AB müktesebatına uyum çerçevesinde AB Komisyonu ile istişareler sürdürülecek, Alt Komite Toplantıları yapılacaktir.: Tedbir 979.2. Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY) üyesi ülkeler arasında sosyal ve kültürel işbirliğinin artırılmasına ve Türk kültürünün uluslararası düzeyde tanınmasına yönelik çalışmalar desteklenecektir. Tedbir 979.3. Karadeniz
Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. "1 No'lu Tarım ve Balıkçılık, 2 No'lu İç Pazar ve Rekabet, 4 No'lu Ekonomik ve Parasal Konular, Sermaye Hareketleri ve İstatistik ile 8 No'lu Gümrükler, Vergilendirme, Uyuşturucu Kaçakçılığı ve Kara Para Aklanmasinın Önlenmesi” başlikli alt komite toplantılarının yapılması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. TÜRKSOY Daimi Konseyi ve Kidemli Memurlar Toplantiları ile Türk Dünyası Kültür Başkenti uygulaması kapsamında gerçekleşen faaliyet ve çalışmalara katılım sağlanacaktır. 1. D-8'in genişletilmesi için gerekli

Tedbir 978.2. AB müktesebatına uyum çerçevesinde AB Komisyonu ile istişareler sürdürülecek, Alt Komite Toplantıları yapılacaktir.: Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (KEİ), Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT) ve Gelişen Sekiz Ülke (D-8) gibi bölgesel kuruluşların sonuç odakl program ve projelere yoğunlaştırıması yönünde girişimlerde bulunulacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. "1 No'lu Tarım ve Balıkçılık, 2 No'lu İç Pazar ve Rekabet, 4 No'lu Ekonomik ve Parasal Konular, Sermaye Hareketleri ve İstatistik ile 8 No'lu Gümrükler, Vergilendirme, Uyuşturucu Kaçakçılığı ve Kara Para Aklanmasinın Önlenmesi” başlikli alt komite toplantılarının yapılması için girişimlerde bulunulacaktır.: girişimlerde bulunulacaktır. 2. EİT'in etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalara ve EİT faaliyetlerine düzenli katılım sağlanmasına devam edilecektir. 3. KEİ'nin bölgesel krizler nedeniyle ivme kaybeden işbirliği faaliyetlerinin ilerletilmesine yönelik çalışmalarda bulunulacaktır.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırilacaktır.: Tedbir 979.5. Yeniden Asya Girişimi kapsamında Asya'da üyesi ya da ortağı olduğumuz bölgesel kuruluşlar ve çok taraflı mekanizmaların çalışmalarına aktif ve yenilikçi bir vizyonla katkı sağlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. Yeniden Asya Girişimi kapsamında bölgesel örgütlerin toplantılarına katılım sağlanması, belgelerin müzakerelerinde aktif rol üstlenilmesi, geliştirilen proje, eğitim vb. faaliyetlere dâhil olunmasi amacıyla çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırilacaktır.: Tedbir 979.6. Üçüncü Türkiye- Afrika Ortaklık Zirvesinde alınan kararların etkin bir şekilde hayata geçirilmesine ve dördüncü zirvenin düzenlenmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir. Tedbir 979.7. Latin Amerika ve
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S) , İlgili Kurum ve Kuruluşları
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. 2022-2026 Türkive - Afrika Ortak Eylem Planının uygulanmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Afrika Birliği Ortaklıklar Birimiyle düzenli istişareler gerçekleştirilecek ve Türkiye-Afrika Birliği Ortaklığı Üçüncü Bakanlar Gözden Geçirme Toplantısı düzenlenecektir.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırilacaktır.: Karayipler Bölgesi ile yürütülen Açılım Politikası stratejik ve yapısal bir bakış açısıyla ve ortaklık anlayışıyla derinleştirilecek ve bölgedeki uluslararası kuruluşlara proje temelli katkılar sağlanacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S) ve İlgili Kurum ve Kuruluşları
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. Latin Amerika ve Karayipler Bölgesindeki bölgesel kuruluşlar ile toplantı ve karşılıklı ziyaretler düzenlenecek ve bölgedeki uluslararası kuruluşlar ile ülkemiz ilişkilerinin kurumsal bir çerçevede devam ettirilmesi ve bu kuruluşlar nezdindeki ülkemiz görünürlüğünün sürdürülmesine yönelik proje tabanlı katkı sağlanacaktır.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırilacaktır.: Bölgesel ve uluslararası kuruluşlarda görev yapan Türk vatandaşlarının sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.980)

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırilacaktır.: Tedbir 980.1. Bölgesel ve uluslararası kuruluşlarda görevlendirilen kamu personeli sayısı artırılacak ve ülkemizin uluslararası kuruluşlar nezdindeki daimi temsilciliklerinde yer alan uzman kadroları güçlendirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. Bölgesel ve uluslararası kuruluşlarda görevlendirilen kamu personeli sayısının artırılması için girişimlerde bulunulmaya devam edilecektir.

Tedbir 979.4. TDT, D-8 ve EIT bünyesinde ticaretin geliştirilmesi için çalışmalarda bulunulacak ve mevcut bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçirilmesine ilişkin çabalar artırilacaktır.: Tedbir 980.2. Yükseköğrenim düzeyindeki öğrencilere uluslararası kuruluşlardaki kariyer olanakları ve bu kuruluşlara başvuru süreçlerine ilişkin farkındalık artırma programları düzenlenecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynaklanı Ofisi (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK
1. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşmasının kapsamının genişletilmesi amacıyla müzakerelere başlanması için girişimlerde bulunulacaktır.: 1. Uluslararası kuruluşlardaki kariyer olanakları farkındalık eğitimleri ile gençlere aktarılacaktır.

2.5.10. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları
a) Mevcut Durum 
2024 yılında, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının (SKA) uygulanmasında ikinci yarıdöneme gelinmiştir. 18-19 Eylül 2023 tarihlerinde BM 78. Genel Kurulu marjinda düzenlenen Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Zirvesinde; artış gösteren pandemi, gida ve enerji güvensizliği, çatışmalar ile iklim değişikliğiyle bağlantılı çevresel felaketler gibi zorlukların SKAllardaki ilerlemeyi sınırladığı; bazı alanlarda geriye gidişlere sebep olduğu vurgulanmıştır. İkinci yarı dönemde, tüm ülkelerin SKA'lara ulaşılmasına yönelik gayretlerini artırmasi ve somut hedefler yoluyla ilerlemeyi izlemeleri beklenmektedir.
Türkiye, SKAların küresel ölçekte uygulamasının izlenmesi ve değerlendirilmesinden sorumlu BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumda (HLPF) 2016 ve 2019 yıllarında Ulusal GönüllüGözden Geçirme Raporlarıni (Voluntary National Reviews, VNR) sunmuştur. Türkiye'nin SKA'lara yönelik siyasi sahipliği ve ilerleme kararlılığını ulusal ve uluslararası düzeylerde göstermeye hizmet eden VNR'lar, SKA'larin uygulama sürecini etkinleştirmektedir. Bu doğrultuda, Türkiye'nin üçüncü VNR hazırlıkları Strateji ve Bütçe Başkanlığıkoordinasyonunda ve tüm paydaşların işbirliği ile 2024 yılında başlatılacaktır.
TÜİK tarafından SKA göstergeleri için ulusal düzeyde bir izleme sistemi kurulması ve gösterge setinin genişletilmesi amacıyla çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda, SKA göstergeleri ile ilgili gelişmelerin güncel olarak ortaya konulmasi, SKA'ların daha etkin,görselliği güçlü ve kullanıcı odaklı bir platformda yayımlanarak kullanıcıların hizmetine sunulması amacıyla Sürdürülebilir Kalkınma Göstergeleri internet portalı açılmıştır. Portalda 153 gösterge seti rapor edilmekte, 51 veri ise araştırılmaktadır. 2024 yılinda, portalın işlevselliğinin ve kapsamının artırılması için faaliyetlerin yürütülmesi hedeflenmektedir.
SKAların sektörel ve tematik politika belgelerine yansıtılmasıni, SKA'lara ilişkin ülke genelinde farkındalığın artırılmasını ve uygulamanın ulusal ölçekte izlenmesi ve değerlendirilmesini etkin ve katılımcı bir şekilde gerçekleştirmeyi amaçlayan Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulunun kurulmasına ilişkin 2022/12 sayılıCumhurbaşkanlıği Genelgesi 19 Temmuz 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. On İkinci Kalkınma Planı döneminde ve üçüncü VNR hazırlıkları sırasında Kurulun üst düzey bir sahiplikle etkili bir izleme ve değerlendirme sürecine katkı sağlayacağıöngörülmektedir.

On İkinci Kalkınma Planı hazırlıkları kapsamında Türkiye'nin politika öncelikleri ve potansiyel dönüşüm alanları SKA'lar bağlamında ele alınmıştır. SKA'ların uygulanmasında çok paydaşlı yaklaşımın, katılımcılığın ve politika tutarlılığının sağlanması amacıyla Plan hazırlıkları kapsamında gerçekleştirilen 87 Özel İhtisas Komisyonu ve Çalışma Grubunda SKAlardaki ilerlemeler, kamu, özel sektör, sivil toplum kuruluşları ve akademiden 8 binin üzerinde katılımcı ile ele alınmıştır. Geliştirilen politikalar ve öneriler On İkinci Kalkınma Planının politikalarina ve tedbirlerine yansıtılmiştir.

b) Amaç
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının (SKA) katılımcı bir yaklaşımla gerçekleştirilmesine yönelik uygulamaların sağlanması ile koordinasyon, takip ve gözden geçirme süreçlerinin etkinliğinin artırılmasi temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: SKA'ların etkin ve düzenli izleme ve değerlendirmesine devam edilecek ve uygulamaya ilişkin ilerleme düzeyi takip edilecektir. (Kalkınma Planı p.982)

Politika/Tedbir: Tedbir 982.2. Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulu SKAların uygulama sürecini düzenli olarak değerlendirecek ve önerilerde bulunacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulunun düzenli aralıklarla toplanması sağlanacak, SKA'ların uygulanmasında etkinlik ve koordinasyon artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 982.3. SKA'ların ilerleme düzeyinin değerlendirilmesine yönelik etkileşimli SKA haritaşı oluşturulacak ve karar alma süreçlerinde dikkate alınması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), TÜIK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. SKA'ların karar alma süreçlerinde daha etkin kullanımının sağlanması amacıyla SKA1ar kapsamında yürütülen politikaların birbiriyle etkileşimini ortaya koyan SKA haritası oluşturulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 982.4. Ulusal SKA gösterge setinde üretilmeyen göstergelerin üretilmesi sağlanacak, veri kırılım düzeyi artırılacak ve kalitesi iyileştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal SKA gösterge seti kapsamında üretilen gösterge sayısı ve mevcut göstergelerin kırılım düzeyi artırılacaktır.

Politika/Tedbir: SKA'ların yerel düzeyde uygulanmasının desteklenmesi amacıyla SKA'ların uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi konusunda yerel yönetimlerle işbirliği yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.983)

Politika/Tedbir: Tedbir 983.1. Yerel yönetimler tarafindan hazırlanan gönüllü gözden geçirme raporlarınin sayısı artırılacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Türkiye Belediyeler Birliği, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Belediyeler Birliği ile işbirliği içerisinde yerel yönetimlerde Yerel Gönüllü Gözden Geçirme Raporu hazırlama kapasitesinin artirılması için farkındalık oluşturma faaliyetleri yürütülerek yerel yönetimlerin VLR hazırlaması desteklenecektir.