Anayasa Mahkemesinin 29/11/2023 Tarihli ve 2018/10997 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2024-01-09

9 Ocak 2024 SALI 
Resmî Gazete 
Sayı : 32424
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
GENEL KURUL  KARAR  EBUBEKİR SURATLI BAŞVURUSU 
Başvuru Numarası: 2018/10997Karar Tarihi : 29/11/2023
Başkan : Zühtü ARSLAN Başkanvekili : Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Muammer TOPAL M. Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇYusuf Şevki HAKYEMEZ Yıldız SEFERÍNOĞLU Selahaddin MENTEŞBasri BAĞCI İrfan FİDAN Kenan YAŞAR Muhterem INCE Raportör : Ayhan KILIÇBaşvurucu : Ebubekir SURATLI Vekili : Av. Hasan ATAY 
I. BAŞVURUNUN KONUSU 
1. Başvuru, kanun hükmünde kararnameyle kapatılan eğitim kurumundan yapılan taşınmaz alış işleminin muvazaalı olduğunun aksi ispat edilemez kanuni karine hâline getirilmesi nedeniyle mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 9/4/2018 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yõnden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.


4. Komisyonca başvurunun kabu! edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafindan yapılmasına karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafindan başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık)gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşıbeyanda bulunmamiştir.

7. Birinci Bölüm başvurunun Genel Kurul tarafindan incelenmesine karar vermiştir.

III. OLAY VE OLGULAR 
8.Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şõyledir:
9. Başvurucu 1981 doğumlu olup Mersin'de ikamet etmektedir.
10. Başvurucu, Mersin ili Tarsus ilçesi İnceark Mahallesi'nde kâin 3564 ada 6parsel sayılı taşınmaz üzerindeki on bir bağımsız bölümü Koza Özel Eğitim Hizmetleri Küłtür Turizm Yemekçilik İnşaat Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketinden ($irket) 10/12/2015tarihinde intifa hakkı Şirkette kalmak kaydıyla satın almıştır.

11. Türkiye 15 Temmuz 2016 gecesi silahlı bir darbe teşebbüsüyle karşı karşıya kalmış ve Bakanlar Kurulu tarafından ülke genelinde 21/7/2016 tarihinden itibaren doksan gün süreyle olağanüstü hâl (OHAL) ilan edilmesine karar verilmiştir. OHAL 19/7/2018tarihinde son bulmuştur. Darbe teşebbüsüne ilişkin süreç, OHAL ilanı, OHAL döneminin gerektirdiği tedbirlere ilişkin detaylı açıklamalar Anayasa Mahkemesinin Aydın Yavuz ve diğerleri ([GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, §§ 12-20, 47-66) kararında yer almaktadır.
12. OHAL tedbirleri kapsamında çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerle, terör örgütleriyle bağlantılı görülen eğitim kurumları, öğrenci yurtları ve dershanelerin faaliyetlerine son verilmiştir. Bu çerçevede 22/7/2016 tarihli ve 667 sayılı Olağanüstü Hâl Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararname'nin (667 sayılı KHK) 2.maddesinin (1) numaralı fikrasının (b) bendiyle Şirkete ait eğitim kurum ve kuruluşları ile õğrenci yurtları ve pansiyonlar kapatılmıştır. Aynı maddenin (2) numaralı fikrası uyarınca,kapatılan kurum ve kuruluşlar ile öğrenci yurtlarına ve pansiyonlara ait taşınırlar ile her türlümal varlığı, alacak ve haklar, belge ve evrak Hazineye bedelsiz olarak devredilmiştir.
13. 15/8/2016 tarihli ve 670 sayıh Olağanüstü Hal Kapsamında Alınması Gereken Tedbirler Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin (670 sayıhı KHK) 5. maddesinin (3)numaralı fikrasıyla da Şirketin faaliyetleri sonlandırıarak ticari sicil kayıtları resen terkin edilmiştir.

14. 29/10/2016 tarihinde yürürlüğe giren 3/10/2016 tarihli ve 675 sayılı OlağanüstüHal Kapsamında Bazı Tedbirler Alınması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin (675sayılı KHK) I2. maddesinde, OHAL kapsamında yürürlüğe konulan kanun hükmünde kararnameler gereğince kapatılan õzel öğretim kurum ve kuruluşları ile özel öğrenci yurtlarıve pansiyonlarının faaliyetlerinin sürdürüldüğü dönemde üzerlerinde bulundukları, mülkiyeti 

kapatılanların sahibi gerçek veya tüzel kişilere ait olan taşınmazlardan 1/1/2014 tarihi ile bahse konu yerlerin kapatılma tarihleri arasında üçüncü kişilere devri yapılan ve üzerinde kapatılanlar tarafından aynı faaliyete kapatılma tarihi itibarıyla devam edilen taşınmazların devir işlemlerinin muvazaalı kabul edileceği, tapuda ilgisine göre Hazine veya Vakıflar Genel Müdürlüğü adına her türlü kısıtlama ve taşınmaz yükünden ari olarak resen tescil edileceği düzenlenmiştir.

15. Mersin Valiliğince başvurucu ile $irket arasındaki 10/12/2015 tarihli satışsõzleşmesinin muvazaalı olduğu kabul edilerek 675 sayılı KHK'nın 12. maddesi uyarınca taşınmazın Hazine adına tescili için Tarsus Tapu Müdürlüğüne yazı yazılmış ve taşınmaz 11/11/2016 tarihinde Hazine adına tescil edilmiştir.

16. Başvurucu, taşınmazların Hazine adına tesciline ilişkin işlemin iptali talebiyle 3/4/2017 tarihinde Ankara 12. İdare Mahkemesinde dava açmiştir. Dava dilekçesinde başvurucu, satış işleminin muvazaalı olmadığını ileri sürmüştür.

17. Ankara 12. İdare Mahkemesi 13/7/2017 tarihinde yetkisizlik kararı vererek dosyayı Mersin idare mahkemelerine göndermiştir.

18. Davaya bakan Mersin 1. İdare Mahkemesi (İdare Mahkemesi) 21/9/2017tarihinde, konusu kalmayan dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar vermiştir.Kararın gerekçesinde 675 sayılı KHK'nın 12. maddesine 29/4/2017 tarihinde yürürlüğe giren 17/4/2017 tarihli ve 689 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Tedbirler AlınmasıHakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin (689 sayıl KHK) 5. maddesinin (2) numaralıfıkrasıyla eklenen (3) numaralı fikrasına yer verilerek sözü edilen 675 sayılı KHK'nın 12.maddesi kapsamında görülmekte olan davalarda konusuz kalma nedeniyle davanın esası ve yargılama giderleri hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmedileceğinin düzenlendiği belirtilmiştir. Kararda, anılan (3) numaralı fikra uyarınca dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesi gerektiği ifade edilmiştir.
19. Başvurucu, bu karara karşı istinaf kanun yoluna başvurmuştur. Konya Bölge İdare Mahkemesi 5. İdari Dava Dairesi (Bölge İdare Mahkemesi) [3/2/2018 tarihinde istinaf talebini esastan ve kesin olarak reddetmiştir. Nihai karar 15/3/2018 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir.

IV. İLGİLİ HUKUK 
20.667 sayılı KHK'nın 2. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) Milli güvenliğe tehdit oluşturduğu tespit edilen Fethullahçı Terör Örgütüne (FETÖ/PDY) aidiyeti, iltisakı veya irtibatı belirlenen:
*..
b) Ekli (II) sayılı listede yer alan özel öğretim kurum ve kuruluşları ile özel öğrenci yurtları ve pansiyonlari,
...
kapatılmıştır.

(2) .…. kapatılan diğer kurum ve kuruluşlara ait olan taşınırlar ile her türlü mal varlığı,alacak ve haklar, belge ve evrak Hazineye bedelsiz olarak devredilmiş sayılır. bunlara ait taşınmazlar tapuda resen Hazine adına, her türlü kısulama ve taşınmaz yükünden ari olarak tescil edilir ...

(3) Milli güvenliğe tehdit oluşturduğu tespit edilen yapı. oluşum veya gruplara ya da terör örgütlerine üyeliği veya iltisakı ya da bunlarla irtibatı belirlenen ve ekli listelerde yer almayan özel ve vakıf sağlık kurum ve kuruluşları, özel öğretim kurum ve kuruluşları ile özel öğrenci yurtları ve pansiyonları, vakıflar, dernekler, vakıf yükseköğretim kurumları,sendikalar. federasyonlar ve konfederasyonlar, ilgili bakanlıklarda bakan tarafindan oluşturulacak komisyonun teklifi üzerine bakan onayı ile kapatılır. Bu fikra kapsamında kapatılan kurum ve kuruluşlar hakkında da ikinci fikra hükümleri uygulanır.
"
21. 670 sayılı KHK'nın 5. maddesinin (3) numaral fikrasının ilgili kısmı şöyledir:
"Kapatılan kurum, kuruluş, özel radyo ve televizyonlar, gazete, dergi, yayınevi ve dağıtım kanallarıın bağlı oldukları şirketlerin faaliyetleri sonlandırılarak ticari sicil kayıları resen terkin edilir. Bunların devralınan varlıkları dışındaki varlıkları da Hazineye bedelsiz devredilmiş sayılır .."
22. 675 sayılı KHK'nın 12, maddesi şõyledir:
"(1) 20/7/2016 tarihli ve 2016/9064 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla ülke genelinde ilan edilen olağanüstü hal kapsamında yürürlüğe konulan kanun hükmünde kararnameler gereğince kapatılan özel öğretim kurum ve kuruluşları ile özel öğrenci yurtları ve pansiyonlarıın faaliyetlerinin sürdürüldüğü dönemde üzerlerinde bulundukları, mülkiyeti kapatılanların sahibi gerçek veya tüzel kişilere ait taşınmazlardan 1/1/2014 tarihi ila bahse konu yerlerin kapatılma tarihleri arasında üçüncü kişilere devri vapılmış olan ve üzerinde kapatılanlar tarafindan aynı faaliyete kapatılma tarihi itibarıyla devam edilen taşınmazların devir işlemleri muvazaalı kabul edilir ve tapuda ilgisine göre Hazine veya Vakiflar Genel Müdürlüğü adına her türlü kasıtlama ve taşınmaz yükūnden ari olarak resen tescil edilir."
23. 675 sayılı KHK'nın 12. maddesi 6/2/2018 tarihli ve 7082 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Tedbirler Alınması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanun'un 8/3/2018 tarihli ve 30354 mükerrer sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmesi sonucu aynen kanunlaşmıştır.

24. 689 sayılı KHK'nın 5. maddesinin (2) numaralı fikrasıyla 675 sayılı KHK'nın 12. maddesine eklenen (2) ve (3) numaralı fikralar şõyledir:
"(2) Birinci fikrada belirtilen taşınmazların devredildiği üçüncü kişilerin terör örgütlerine veya Milli Güvenlik Kurulunca Devletin milli güvenliğine karşı faaliyette bulunduğuna karar verilen yapi, oluşum veya gruplara üyeliği, mensubiyeti, iltisakı veya irtibatı olması halinde, taşınmaz üzerinde aynı faaliyete devam edildiğine bakılmaksızın devir işlemleri muvazaalı kabul edilir ve tapuda ilgisine göre Hazine veya Vakıflar Genel Müdürlüğü adına her türlū kısılama ve taşınmaz yükünden ari olarak resen tescil edilir.

(3) Bu madde kapsamında görülmekte olan davalarda konusuz kalma nedeniyle davanın esası ve yargılama giderleri hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmedilr."
25. 689 sayılı KHK'nın 5. maddesinin (2) numaralı fikrası 7/2/2018 tarihli ve 7088sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Tedbirler Alınması Hakkında Kanun Hükmünde Karamnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanun'un 8/3/2018 tarihli ve 30354 mükerrer sayılıResmî Gazete'de yayımlanarak yürürlūğe girmesi sonucu aynen kanunlaşmıştır.
26. Anayasa Mahkemesi 7082 sayıl Kanun'un 12. maddesine benzer bir hüküm içeren 6/2/2018 tarihli ve 7086 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Tedbirler AlımmasıHakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabu! Edilmesine Dair Kanun'un 4. maddesinin iptali talebini incelemiş, 24/6/2021 tarihlive E.2018/81, K.2021/45 sayıl kararla anılan maddeyi iptal etmiştir. İptal kararının iłgili kısmı şöyledir:
"...
367. Kuralda, 5271 sayılı Kanun'un 133. maddesi gereği kayyım atanan şirketlerde ortaklık pay ve haklarına ilişkin olarak soruşturmanın başladığı tarihten, kuralın yürürlüğe girdiği tarihe kadarki süreçte yapılan devir ve temliklerin muvazaalı kabul edilerek iptal edileceği hükme bağlanmıştır.

...
370. Kuralla, 5271 sayılı Kanun'un 133. maddesi gereği kayyım atanan şirketlerde ceza soruşturmasının başladığı tarih ile kuralın yürürlüğe girdiği tarihler arasında hukuk düzeninin öngördüğü şekilde şirket ortaklık pay ve hakkı elde eden kişilerin devir ve temliklerinin geçersiz sayılarak iptal edilmesi, Anayasa'nın 35. maddesinde düzenlenen mülkiyet hakkını sınırlandırdığı gibi hukuk düzeninin öngördüğü şekilde geçerli olarak yapılan devir ve temliklerin temelinde yatan işlemlerin (hisse devir sözleşmesi. alacağın temliki vs.) geçersiz sayılması suretiyle Anayasa'nın 48.maddesinde güvence altına alınan sözleşme özgürlüğü de sınırlandırımakaadır.

371. Mülkiyet hakkı ve sözleşme özgürlüğüne sınırlama getirilirken temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasanın 13.maddesinin de göz önünde bulundurulması gereknektedir. Anayasanın anılan maddesi uyarınca temel haklara sınırlama getiren düzenlemelerin. Anayasada öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerekir.

372. Kuralın milli güvenliğe ve kamu düzenine aykırı faaliyetlerin odağı háline gelebilecek şirketlerin mal varlığının kaçırılmasının önlenerek bunların anılan faaliyetlerde finanse edilmesini engellemek amacıyla ihdas edildiği dolayıstyla meşru bir amacının olduğu ve bu amacı gerçekleştirmek için elverişli ve gerekli olduğu söylenebilir.
373. Kuralla, kayyım atanan şirkętlerde ceza soruşturmasının başladığı tarihten 8/3/2018 tarihine kadarki süreçte şirket ortaklarının pay ve haklarına ilişkin üçüncükişilerle yaptikları devir ve temlikler muvazaalı kabul edilerek iptal edilmekte ve resen ticaret sicilinden terkin edilmektedir. Kural. yapıldığı dönemde yürürlükteki hukuk kurallarına göre geçerli olarak varlık kazanmış ve tamamlanmış hukuki işlemlere doğrudan müdahale ederek bu işlemlerin geçerliliğini ortadan kaldırmaktadır.

374. Kural kapsamındaki devir ve temlikler (sözleşmeler). aksinin iddia ve ispat edilmesi mümkün olmayan kanuni bir karine oluşturulmak suretiyle geçersiz hale getirilmektedir. Başka bir ifadeyle kayyım atanan şirketlerde ortaklık pay ve hakkınıdevralan iyiniyetli üçüncü kişilerin kuralla getirilen kanuni karinenin aksini yani işlemin muvazaalı olmadığını iddia ve ispat etme imkànları bulunmamaktadır. Bu yönüyle kuralın ihdas amacına uygun kullanıłmasını sağlavacak ve bu konudaki keyfilikleri önleyecek yasal güvencelerin temin edilmediği anlaşılmaktadır.

375. Buna göre hukuki ilişkinin kurulduğu tarih itibariyle yürürlükte olan kanun hükümlerine uygun olarak kazanılan şirket ortaklık pay ve hakkının aksinin iddia ve ispat edilmesi mümkün olmayan kanuni bir karineyle muvazaalı olduğu kabul edilerek ortadan kaldırımasını öngören kural, kişilere aşırı bir külfet yükleyerek mülkiyet hakkı ve sözleşme őzgürlüğüne orantısız ve dolayısıyla ölçüsüz bir sınırlama getirmektedir.
376. Bu çerçevede kuralın olağan dönemde Anayasaya aykırı olduğu yönünde yapılan tespit, kuralların olağanüstü dönemde Anayasaya aykarı olup olmadığı hususunda herhangi bir değerlendirmeyi kapsamamakadır.

377. Açıklanan nedenierle kural Anayasa'nın 13.. 35. ve 48. maddelerine aykırıdır.Iptali gerekir.

"
27. Anayasa Mahkemesi 7082 sayılı Kanun'un 12. maddesinin (1), (2) ve (3)numaralı fikralarının iptali talebini incelemiş, 31/5/2023 tarihli ve E.2018/77, K.2023/105sayılı kararıyla anıłan fikraları iptal etmiştir. İptal kararının ilgili kısmı şõyledir:
a 
260. Dava konusu kurallar ile 7086 sayılı Kanun'un 4. maddesi benzer niteliktedir.Anayasa Mahkemesinin 24/6/2021 tarihli ve E.2018/81, K.2021/45 sayılı kararıyla söz konusu maddenin Anayasa ya aykırı olduğuna ve iptaline hükmedilmiştir.
261. Anılan kararın gerekçesinde kural kapsamındaki devir ve temliklerin (sözleşmeler), aksinin iddia ve ispat edilmesi mümkün olmayan kanuni bir karine oluşturulmak suretiyle geçersiz håle getirildiği, başka bir ifadeyle kayyım atanan şirketlerde ortaklık pay ve hakkını devralan iyiniyetli üçüncü kişilerin kuralla getirilen kanuni karinenin aksini yani işlemin muvazaalı olmadığını iddia ve ispat etme imkânlarının bulunmadığı, bu yönüyle kuralın ihdas amacına uygun kullanılmasını sağlayacak ve bu konudaki keyfilikleri önleyecek yasal güvencelerin temin edilmediği: hukuki ilişkinin kurulduğu tarih itibarıyla yürürlükte olan kanun hükümlerine uygun olarak kazanılan şirket ortaklık pay ve hakkının aksinin iddia ve ispat edilmesi mümkün olmayan kanuni bir karineyle muvazaalı olduğunun kabul edilerek ortadan kaldırılmasımı öngören kuralın,kişilere aşırı bir külfet yükleyerek mülkiyet hakkı ve sözleşme özgürlüğüne orantısız ve dolayısıyla ōlçüsüz bir sınırlama getirdiği belirtilmiştir (AYM. E.2018/81, K. 2021/45,24/6/2021, §§ 369-376) .

262, Dava konusu kurallar açısıdan söz konusu karardan ayrılmayı gerektiren bir durum bulunmadığından 7086 sayılı Kanun'un 4. maddesinin Anayasa'ya uygunluk denetiminde belirtilen gerekçeler bu kurallar yönünden de geçerlidir.
263. Açıklanan nedenlerle kurallar, Anayasa'nın 13., 35. ve 48. maddelerine aykırıdır.Iptalleri gerekir."

V. İNCELEME VE GEREKÇE 
28. Anayasa Mahkemesinin 29/1 1/2023 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucunun İddiaları ve Bakanlık Görüşü
29. Başvurucu; taşınmazları terör õrgütüne yardım amacıyla değil ticari faaliyet kapsamında ve ticari gerekçelerle satın aldığını, satın alma işleminin muvazaaya dayanmadığını ileri sūrmüştür. Taşınmazları 1.675.000 TL'ye satın aldığını ancak satışbedelinin piyasa rayicinin altında olması sebebiyle satıcıya dört yıl süreyle kullanma hakkısağladığıni iddia etmiştir. Başvurucu; taşınmazların tapułarinın Hazine adına tescil edilmesinin masumiyet karinesini, suçta ve cezada kanunilik ilkesini, mülkiyet hakkını,mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak ayrımcılık yasağını ihlal ettiğini belirtmiştir.
30. Bakanlık görüşünde, başvurucunun temyiz yolunu tüketmeden bireysel başvuruda bulunması dolayısıyla başvurunun başvuru yollarının tüketilmemesi sebebiyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerektiği savunulmuştur.
B. Değerlendirme 
31. Anayasa'nın iddianın değerlendirilmesinde dayanak alınacak "Mülkiyet hakkı"kenar başlıklı 35. maddesi şðyledir:
"Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.
Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla smırlanabilir.
Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz."
32. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafindan yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucu, mülkivet hakkının ihlal edildiğini ileri sūrmüş ise de başvurucunun temel şikâyeti taşınmazın devrinin muvazaałı kabul edilmesine yõneliktir. İdare Mahkemesinin devir işleminin muvazaalı olup olmadığını incelemediği ve davanın esası hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verdiği gözetildiğinde başvurucunun şikâyetinin Anayasa'nın 35. maddesinde düzenlenen mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkıkapsamında değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Öte yandan Anayasa Mahkemesinin 31/5/2023 tarihli ve E.2018/77, K.2023/105 sayilı kararında bireysel başvuruya konu işlemin dayanağını oluşturan hükmün iptali talebine yõnelik incelemenin Anayasa'nın 15. maddesi kapsamında yapılmadığı gõzetildiğinde eldeki bireysel başvuruda da Anayasa'nın 15. maddesi kapsamında bir inceleme yapılmayacaktır.
1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 
33. Bakanlık, temyiz yolunun tüketilmediği itirazında bulunmuştur. Somut olayda Bölge İdare Mahkemesinin istinaf talebini kesin olarak karara bağladığı ve başvurucunun Bōlge İdare Mahkemesinin bu değerlendirmesine yönelik bir itirazının olmadığı görülmüştür.

Başvurucunun kararın kesin olarak verilmesine yönelik bir şikâyetinin bulunması hâlinde Bölge İdare Mahkemesinin somut olaydaki kararına karşı temyiz yolunun açık olup olmadığının incelenmesinin gerekeceği muhakkaktır (bu konuda detaylı açıklama için bkz.Umut Öztürk [GK], B. No: 2017/37079, 29/9/2021, §§ 30-36). Ancak s0mut olayda başvurucunun bu yönde bir şikâyeti olmadığından Anayasa Mahkemesinin Bölge İdare Mahkemesinin kararın kesin olduğu yolundaki tespitinden ayrılmasını gerektiren bir durum bulunmamaktadır. Bu sebeple başvuru yollarının tüketildiğinin kabulü gerekir.
34. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşıłan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

Muhterem İNCE bu gõrüşe katılmamıştır.
2. Esas Yõnünden 
a. Mülkün Varlığı
35. Hazine adına tapuya kaydedilen taşınmazların tapusunun başvurucu adına kayıtlı olması mülkün var olduğu sonucuna ulaşılması için yeterli görülmüştür.
b. Genel İlkeler 
36. Etkili başvuru hakkı anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren herkese hakkın niteliğine uygun olarak iddialarını inceletebileceği makul, erişilebilir, ihlalin gerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye ya da sonuçlarını ortadan kaldırmaya (yeterli giderim sağlama) elverişli idari ve yargısał yollara başvuruda bulunabilme imkânı sağlanmasıolarak tanimlanabilir (Y.T. [GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2019, § 47; Murat Haliç, B. No:2017/24356, 8/7/2020, § 44).

37. Öte yandan şikâyetlerin esasının incelenmesine imkàn sağlayan ve gerektiğinde uygun bir telafi yöntemi sunan etkili hukuk yollarının olması ilgililere etkili başvuru hakkının sağlanmasının bir gereğidir. Buna göre kişilerin mağduriyetlerinin giderilmesi amacıyla õngörülen yargı yollarının mevzuatta yer alması tek başına yeterli olmayıp bu yolun aynızamanda pratiktę de başarı şansı sunması gerekir. Sõz konusu yola başvurulabilmesi için õngörülen şartlar somut olaylara tatbik edilirken dayanak işlem, eylem ya da ihmallerden kaynaklanan savunulabilir nitelikteki iddiaların bu doğrultuda geniş şekilde değerlendirilmesi, şartların oluşmadığısonucuna ulaşılması hâlinde ise bu durumun yargımakamları tarafindan ilgili ve yeterli gerekçelerle açıklanmasi gerekir (İlhan Gökhan, B. No:2017/27957, 9/9/2020, §§ 47, 49).

38. Anayasa'nın 35. maddesinde "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir."hükmüne yer verilerek mülkiyet hakkı güvence altına alınmıştır. Anayasa'nın 5. maddesi ise insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamayı devletin temel amaç ve görevleri arasında saymıştır. Mülkiyet hakkının etkili bir şekilde korunabilmesi yalnızca devletin bu haklara müdahaleden kaçınmasıyla sağlanamaz. Anayasa'nın 5. maddesi ile birlikte değerlendirildiğinde 35.maddesi uyarınca devletin pozitif yükümlülükleri de bulunmaktadır. Bu pozitif yükümlülükler kimi durumlarda özel kişiler arasındaki uyuşmazhklar da dâhil olmak üzere söz konusu temel hakların korunması için belirli tedbirlerin alinmasıni gerektirmektedir (AYM, E.2019/40, K.2020/40, 17/7/2020, § 37;

AYM, E.2019/11, K.2019/86, 14/11/2019, § 13; Türkiye Emekliler Derneği, B. No:2012/1035, 17/7/2014, §§ 34-38; Eyyüp Boynukara, B. No: 2013/7842, 17/2/2016, §§ 3941;Osmanoğlu Înşaat Eğitim Gıda Temizlik Hizmetleri Petrol Ürünleri Sanayi Ticaret Limited $irketi, B. No: 20[4/8649, 15/2/2017, § 43).

39. Devletin pozitif yükümlülükleri nedeniyle mülkiyet hakkı bakımından koruyucu ve düzeltici bazı önlemler alması gerekir. Koruyucu õnlemler mülkiyete müdahale edilmesini önleyici; düzeltici önlemler ise müdahalenin etkilerini giderici, diğer bir ifadeyle telafi edici yasal, idari ve fiilî tedbirleri kapsamaktadır. Mülkiyet hakkına müdahalenin malik üzerinde doğurduğu olumsuz sonuçların mümkünse eski hâle döndürülmesi, mümkün değilse malikin zarar ve kayıplarının telafi edilmesini sağlayan idari veya yargısal birtakım hukuki mekanizmaların oluşturulması devletin pozitif yükümlülüklerinin bir gereğidir (Osmanoğlu İnşaat Eğitim Gıda Temizlik Hizmetleri Petrol Ürünleri Sanayi Ticaret LimitedŞirketi, §§ 46,48).

40. Devletin taşınmaz mülkiyetinin kaybı sonucunu doğuran kamu gücüişlemlerinin hukuka aykırılığı iddialarının ileri sürülebileceği, gerekirse mülkten yoksun bırakan işlemin sonuçlarını telafi edebilecek başvuru yollarının oluşturulması Anayasa'nın 40. maddesinin gereğidir.

c. İlkelerin Olaya Uygulanması
41. Somut olayda başvurucunun 10/12/2015 tarihinde satın aldığı taşınmazların tapusu, 675 sayılı KHK'nın 12, maddesi gereğince devir işleminin muvazaalı olduğu kabul edilerek iptal edilmiş ve taşınmazlar Hazine adına tescil edilmiştir. Başvurucu İdare Mahkemesinde açtığı iptal davasında devir işleminin muvazaalı olmadığını ileri sürmüştür.Ancak İdare Mahkemesi 675 sayılı KHK'nın 12. maddesinin dava devam ederken yürürlüğe giren (29/4/2017 tarihinde) (3) numaralı fikrasına dayanarak davanın esası hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar vermiştir.

42. Etkili başvuru hakkı Anayasa'da düzenlenen hak ve Özgürlüklerle ilgili uyuşmazlığın bir mahkeme önüne getirilebilmesini, dava konusu edilen uyuşmazlığa ilişkin esaslı iddia ve savunmaların yargı merciince incelenerek değerlendirilmesini ve bir karara bağlanmasını güvence altına almaktadır. Buna göre etkili başvuru hakkı genel itibarıyla mahkeme önüne getirilen uyuşmazlığın esasının karara bağlanmasını da zorunlu kılmaktadır.Bu nedenle bir uyuşmazlığın dava konusu edilebiłmesi etkili başvuru hakkıyla ilgili yükümlülüklerin yerine getirilmiş sayılabilmesi için yeterli olmayıp uyuşmazlıktaki esaslıiddiaların dinlenilmesi ve karara bağlanması da zaruridir. Yargısal başvuru yollarına mūracaat eden kişinin amacı uyuşmazlık konusu ettiği talebinin esasıyla ilgili olarak davanın sonunda bir karar elde edebilmektir. Dava sonucunda şayet meselenin esası incelenmiyorsa ilgili işlemin dava konusu edilebilmesinin bir anlamı da kalmayacaktır.
43. Mahkemenin Önündeki uyuşmazliğın esasını incelememesi sadece adil yargılanma hakkını zedelemekle kalmaz, aynı zamanda davanın konusunu oluşturan medeni hakkın bağlantılı bulunduğu diğer (maddi) hak ve özgürlükler yönünden etkili başvuru hakkının ihlal edilmesine de yol açabilir. Yargısal başvuru yolları, çoğunlukla bir hak veya Özgürlükle bağlantılı uyuşmazlıkların çözüme kavuşturułması amacıyla ihdas edilmiştir.Kişiler dava açmak suretiyle mahkemelerden hak ve özgürlükleriyle ilgili olarak yargısal koruma talep etmektedir. Bireylerin yargisal koruma taleplerine cevap vermek, bu bağlamda 

dava konusu uyuşmazlığın esasını inceleyerek iddia ve savunmaları değerlendirdikten sonra davayı karara bağlamak yargı mercilerinin anayasal yükümlülüğüdür (Emin Arda Büyük.§52).

44. Anayasa Mahkemesince ilk incelenecek mesele, Idare Mahkemesinin dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar vermesinin kanuni bir temelinin olup olmadiğıdır. Somut olayda Ídare Mahkemesinin 675 sayılı KHK'nın 12. maddesinin (3)numaralı fikrasına dayandığı görülmüştür.

45. İdare Mahkemesinin dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar vermesine dayanak oluşturan ve 675 sayılı KHK'nın ilk hâlinde yer almayan (3) numaralıfikra, dava derdestken yürürlüğe giren 689 sayılı KHK'nın 5. maddesinin (2) numaralıfikrasıyla maddeye eklenmiştir. 675 sayılı KHK'nın 29/4/2017 tarihinde yürürlüğe giren (3)numaralı fikrasının İdare Mahkemesinin karar verdiği, ayrıca yargılamanın Bölge İdare Mahkemesi kararıyla kesinleştiği tarihte (13/2/2018 tarihinde) yürürlükte olduğu açıktır. Şu hâlde 675 sayılı KHK'nın 12. maddesinin (3) numaralı fikrasının gerek İdare Mahkemesince karar verildiği tarihte gerekse yargılamanın kesinleştiği tarihte yürürlükte bulunduğu anlaşıldığından davanın esası hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesinin kanuni temelden yoksun olmadığı anlaşıImıştır.

46. İkinci olarak incelenecek husus ise dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesinin başvurucunun satışın muvazaalı olmadığı iddiasının yargısal denetim konusu yapılmasını zorlaştırıp zorlaştırmadığı veya imkânsız kılıp kılmadığıdır.İdare Mahkemesinin dava hakkında karar verilmesine yer olmadığı yolundaki kararının başvurucunun muvazaanın bulunmadığı iddiasının bu davada incelenmemesi sonucunu doğurduğu açıktır. Öte yandan başvurucunun muvazaa bulunmadığı iddiasını başka yollarla da yargı mercilerinin õnünde tartıştırmasının zayıf bir ihtimal olduğu görülmüştür. Zira 675sayılı KHK'nın 12. maddesinin (1) numaralı fikrası ile 7082 sayılı Kanun'un söz konusu kuralın aynen kanunlaşmış hâlini içeren 12. maddesinin (1) numaralı fikrasının söz konusu kural kapsamındaki devirleri -aksinin iddia ve ispat edilmesi mümkün olmayan kanuni bir karine oluşturmak suretiyle- geçersiz hâle getirmektedir. Başka bir ifadeyle OHAL tedbirleri kapsamında kanun hükmünde kararnameyle veya idari işlemle kapatılan kurumların sahibi olan kişi ve şirketlerden taşınmaz devralan iyi niyetli üçüncü kişilerin kuralla getirilen kanuni karinenin aksini yani işlemin muvazaalı olmadığını iddia ve ispat etme imkânıbulunmamaktadır. Bu yönüyle kuralın ihdas amacına uygun kullanılmasını sağlayacak ve bu konudaki keyfilikleri önleyecek yasal güvencelerin temin edilmediği anlaşılmıştır.
47. Buna göre devrin gerçekleştiği tarih itibarıyla yürürlükte olan kanun hükümlerine uygun olarak kazanılan taşınmaz mülkiyetinin aksinin iddia ve ispat edilmesi mümkün olmayan kanuni bir karineyle muvazaalı olduğu kabul edilerek ortadan kaldırılmasını õngõren kural, taşınmazın tapusunun Hazine adına tescil edilmesine ilişkin işleme karşı dava açılmasını anlamsız hāle getirecektir. Bu durumda muvazaanın bulunmadığı iddiası başka yollarla yargı mercileri önüne taşınsa bile 7082 sayılı Kanun'un 12. maddesinin (1) numaralı düzenleme sebebiyle dava, başarı şansı sunma kapasitesini haiz olmayacaktir.

48. Nitekim Anayasa Mahkemesi 31/5/2023 tarihli ve E.2018/77, K.2023/105 sayılıkararıyla 7082 sayılı Kanun'un 12. maddesinin (1) numaralı fikrasını, hukuki ilişkinin aksinin iddia ve ispat edilmesi mümkün olmayan kanuni bir karinevle muvazaalı olduğunun kabul edilerek ortadan kaldırılmasının kişilere aşırı bir külfet yüklemek suretiyle mülkiyet hakkı ve 

sőzleşme özgürlüğüne orantısız ve dolayısıyla õlçüsüz bir sınırlama getirdiği gerekçesiyle iptal etmiştir.

49. Sonuç olarak devir işleminin muvazaalı olmadığının belirlenmesi imkânının ortadan kaldırlmış olması sebebiyle Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

50. Öte yandan somut olaydaki tedbirin bir olağanüstü hâl tedbiri olduğu kabu!edilse bile varılan sonuç değişmeyecektir. Olağanüstü hâl rejimi hukukun tamamen rafa kaldırıldığı bir rejim değildir. Keyfīlik, olağanüstü hâl döneminde de müsamaha gösterilebilmesi mümkün olmayan mutlak bir yasaktır. Bu nedenle olağanüstū hâl döneminde uygulanacak tedbirin keyfiliğe karşı yeterince ðnlem içermesigerekir. İşlettiği kurumların olağanüstü hâl tedbirleri kapsamında kanun hükmünde kararnameyle kapatılan, yine kanun hükmünde kararnameyle tüzel kişiliği sona erdirilen Şirketten başvurucunun I/1/2014tarihinden sonra (10/12/2015 tarihinde) gerçekleştirdiği taşınmaz devralma işleminin aksinin ispatı imkânı tanınmaksızın muvazaalı olduğu kabul edilmiştir. Aksinin ispatına imkân verilmeden taşınmazın devrinin muvazaalı olduğunun kesin bir karine olarak kabul edilmesi başvurucuyu keyfī uygulamalara karşı güvencesiz konuma getirmiştir. Dolayısıyla taşınmazın devrinin muvazaalı olmadığının ortaya konulması imkânı tanınmamasıolağanüstü hâlin gerektirdiği õiçüde bir tedbir olmadığından yukarıda varılan sonuç da değişmemektedir.
VI. GİDERİM 
51. Başvurucu; ihlalin tespit edilmesi, giderilmesi için gerekenlere hükmedilmesi,taşınmazların iadesinin sağlanmaması hâlinde 1.025.000 TL maddi tazminata karar verilmesi talebinde bulunmuştur.

52. Tespit edilen ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılmasına ilişkin usul ve esaslar 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. maddesinde yer almaktadır.

53. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Doğan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018)kararında ihlal sonucuna varıidığında ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmiştir. Anavasa Mahkemesi diğer bir kararında ise bu ilkelerle birlikte ihlal kararının yerine getirilmemesinin sonuçlarına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devamıanlamına geleceği gibi ilgili hakkın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanacağına da işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve diğerleri (2), B. No: 2016/12506, 7/11/2019).
54. Bireysel başvuru kapsamında bir temel hakkın ihlal edildiğine karar verildiği takdirde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırıldığından söz edilebilmesi için temel kural,mümkün olduğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden Önceki duruma dönülmesinin sağlanmasıdır. Bunun için ise õncelikle ihlalin kaynağı belirlenerek devam eden ihlalin durdurulması, ihlale neden olan karar veya işlemin ve bunların yol açtığı sonuçların ortadan kaldırlması, varsa ihlalin sebep olduğu maddi ve manevi zararların giderilmesi, ayrica bu bağlamda uygun görülen diğer tedbirlerin alınması gerekmektedir (Mehmet Doğan, §§55,57).


55. Başvurucunun gerçekleştirdiği devralma işleminin muvazaalı ołmadığının ortaya konulması imkânının ortadan kaldırılması sebebiyle Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkının ihlal edildiği. bunun 675 sayıl KHK'nın 12. maddesinden kaynaklandığı sonucuna ulaşılmıştır.

56. 7082 sayılı Kanun'un 12. maddesinin (1), (2) ve (3) numaralı fikraları Anayasa Mahkemesinin 31/5/2023 tarihli ve E.2018/77, K.2023/105 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.Bununla birlikte sõz konusu kuralın iptal edilmesi başvurucunun bireysel mağduriyetini gidermemektedir. Başvurucunun mağduriyetinin giderilmesini sağlayacak araç yeniden yargılamaya hükmedilmesidir. Somut olayda ihlal mahkeme kararından kaynaklanmasa bile ihlalin kaynağı olan kanun hükmünün Anayasa Mahkemesince iptal edildiği gözetildiğinde yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunduğu sonucuna ulaşıłmıştır. Bu sebeple kararın bir örneğinin yeniden yargılama yapılmak üzere Mersin 1. İdare Mahkemesine gönderilmesine karar verilmesi gerekir.

57. İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasının yeterli giderim sağlayacağı anlaşıldığından tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

58. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 294,70 TL harç ve 18.800 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 19.094,70 TLyargılama giderinin başvurucuya ödenmesine karar verilmesi gerekir.

VII. HÜKÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A. Mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA Muhterem İNCE'nin karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,
B. Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile bağlantıh olarak Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE OYBİRLİĞİYLE,
C. Kararın bir örneğinin mülkiyet hakkıyla bağlantıłı olarak etkili başvuru hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Mersin 1.İdare Mahkemesine (E.2017/1205, K.2017/1504) GÖNDERİLMESiNE,
D.Başvurucunun tazminat talebinin REDDiNE,
E. 294,70 TL harç ve 18.800 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 19.094,70 TL yargılama giderinin başvurucuya ÖDENMESİNE,
F. Ödemenin kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dõrt ay içinde yapıłmasına, õdemede gecikme olmasıhâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAiZ UYGULANMASINA,
G. Kararın bir Örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 29/11/2023tarihinde karar verildi.


Başvuru Numarası : 2018/10997Karar Tarihi : 29/11/2023
KARŞIOY GEREKÇESİ
1. Başvurucu, kanun hükmünde kararnameyle kapatılan eğitim kurumundan yapılan taşınmaz alış işleminin muvazaalı olduğunun aksi ispat edilemez kanuni karine hâline getirilmesi nedeniyle mülkiyet hakkıyla bağlantıłı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Mahkememiz çoğunluğu; Bölge İdare Mahkemesi'nin istinaf talebini kesin olarak karara bağladığını ve başvurucunun Bölge İdare Mahkemesinin bu değerlendirmesine yönelik bir itirazının olmadığını, başvurucunun kararın kesin olarak verilmesine yõnelik bir şikäyetinin bulunması hâlinde Bölge İdare Mahkemesinin kararına karşı temyiz yolunun açık olup olmadığının incelenmesinin gerekeceğini, ancak somut olayda başvurucunun bu yönde bir şikâyeti bulunmadığından Anayasa Mahkemesinin Bölge İdare Mahkemesinin kararın kesin olduğu yolundaki tespitinden ayrılmasını gerektiren bir durum bulunmadığı gerekçesiyle başvuru yollarının tüketildiği sonucuna varmıştır.
2. Ístanbul Bölge Ídare Mahkemesi 10. 1dare Dava Dairesi'nin E.2019/866,K.2019/1155; E,2019/642, K.2019/1143 say1li ve 18/4/2019 tarihli kararlarında, 675 sayılıKHK'nın 12. maddesi ile düzenlenen koşulların varlığının belirlenmesi ve buna göre taşınmazın üçüncü kişiye devrinin muvazaalı olduğuna karar verilmesinin idari bir işlem olduğu, bu işlemin iptal davasına konu edilebileceğinin açık olduğu vurgulanmıştır. Somut olayda başvurucu, kanun hükmünde kararnamenin verdiği yetkiye dayanılarak idarece tesis edilen işleme ilişkin olarak idare mahkemeleri nezdinde bir iptal davası açmış olsa da başvurusunu son aşamada talebi inceleme yetkisi bulunan Danıştay'a taşımadan Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

3. Her ne kadar istinaf ret kararında başvuru ile ilgili olarak verilen kararın kesin olduğu ifade edilmiş ise de başvurucu, davasını avukat aracılığıyla takip etmiştir. 2577 sayılıIdari Yargılama Usulü Hakkında Kanun'un “Temyiz” başlıklı 46. maddesinin (1) numaralıfikrasının (b) bendinde, "Konusu yüz bin Türk lirasını aşan vergi davalari, tam yargıdavaları ve idari işlemler" hakkında açılan davalarda temyiz yolunun açık olduğu düzenlenmiştir. Davayı takip eden avukatın, kanunun anılan düzenlemesini bilmediğini kabul etmek mümkün görünmemektedir. Danıştay 5. Dairesi'nin E.2019/5878, K.2021/748 sayılıve 22/3/2022 tarihli kararından da dava konusu işlemle ilgili olarak başvurucunun temyiz kanun yoluna başvurulabileceği açıktır.

4. Sonuç olarak, başvurucunun istinaf ret kararı üzerine Danıştay'a temyiz başvurusunda bulunması gerekirken; bu yola başvurmadan, diğer bir deyişle olağan başvuru yollarını tüketmeden bireysel başvuruda bulunduğu görülmektedir. Bu yüzden başvurunun öncelikle "başvuru yollarının tüketilmemesi" nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerektiği düşüncesini taşıdığımdan çoğunluğun aksi yöndeki görüşüne katiılmıyorum.

Üye Muhterem INCE