2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programının Onaylanması Hakkında Karar (Karar Sayısı: 4633)
CUMHURBAŞKANI KARARI | 2021-10-25

25 Ekim 2021 PAZARTESi 
Resmî Gazete 
Sayı : 31639 (Mükerrer)
CUMHURBAŞKANI KARARI 
Karar Sayısi: 4633
Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan ekli “2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı"nın onaylanmasına karar verilmiştir 
25 Ekim 2021
Recep Tayyip ERDOĞAN CUMHURBAŞKANI 

2022 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI  YILLIK PROGRAMI 
BİRİNCİ BÖLÜM 
1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 
Son yllarda başta ABD'nin korumacı yaklaşımından beslenen uluslararası ticaret gerginlikleri olmak üzere yatırım ve verimlilik kaynaklı sorunlar nedeniyle tarihsel eğilimine göre daha zayıf bir büyüme performansı kaydeden dünya ekonomisi, artan yoğunlukta ekonomik, siyasi ve jeopolitik gerilimlere maruz kalmaktadır. Söz konusu belirsizlikler küresel büyümede istenilen düzeyde toparlanmayı baskılamaktadır. Küresel düzeyde ticaret gerilimleri, Brexit sürecinin yansımalari, Avro Bölgesinin düşük büyüme performansı ve gelişmekte olan ülkelerdeki makroekonomik dengesizlikler ile görece zayıf yatırım isteği,küresel ekonominin toparlanmasinda Covid-19 pandemisi öncesinde en önemli zorluklar olarak gündeme gelmiştir. Bu süreçte Amerikan Merkez Bankası (Fed) ile Avrupa Merkez Bankası (AMB) başta olmak üzere gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin merkez bankaları,para politikasında faiz indirimleri vasıtasıyla daha genişlemeci yaklaşımlara yönelmişlerdir.Böylece, azalan ticaret gerilimlerinin de katkısıyla 2020 yılının başlarında piyasalarda görece iyimser bir görünüm gözlenmiş ve küresel ekonomi açısından ılımlı bir toparlanma ortamıoluşmuştur.

Bu gelişmelere karşın, 2020 yılının ilk çeyreği sonunda Covid-19'un küresel salgına dönüşmesiyle birlikte söz konusu olumlu seyir sekteye uğramıştır. Küresel düzeyde görülen sağlık krizi ekonomik kapanma tedbirlerinin uygulanmasını bir zorunluluk haline getirmiş,finansal piyasalarda riskli varlıklardan çıkış ve güvenli limanlara yönelim gözlenmiştir.Finansal piyasalarda artan oynaklıkla birlikte hisse senedi piyasalarında tarihi düşüşler,sermaye hareketlerinde dengesizlikler ve gelişmekte olan ülkelerin para birimlerinde gözlenen değer kayıipları neticesinde küresel salgin, otoritelerin olağanüstü tedbirlere başvurmalarına neden olmuştur. Başlıca merkez bankaları salgının yarattığı kriz yönetimine;varlık alımlari, finansal kuruluşlara likidite desteği, swap (takas) hatları ve kredi akımlarının devamını sağlayacak makro ihtiyati tedbirleri almak suretiyle katkı sağlamışlardır. Başta petrol fiyatları olmak üzere emtia fiyatları tarihi azalışlar kaydederken yatırım amaçlı talep gören altın ve gümüş fiyatları yükselmiştir. Aynı dönemde kripto varlıklarda da keskin değer artışları gözlenmiştir. Bu süreçte, özellikle Fed’in uyguladığı kapsamlı varlık alımları küresel finansal sistemde risk iştahının aşırı düşmesini dizginlemiştir. Uluslararası kuruluşlar ise ağırlıklı olarak düşük gelirli ülkelere finansal imkânlar yaratarak muhtemel bir küresel borçkrizinin oluşmasına engel olmuşlardır. Ayrıca bu süre zarfında yükselen piyasa ekonomisi olarak sınıflandırılan ülke merkez bankaları ilk defa varlık alımı programı uygulamışlardır.Bu programlarla, hazine bonolarının, devlet garantili bonoların, özel kesim borçlarının ve ipotekli konut kredilerine dayalı menkul kıymetlerin gelişmekte olan ülkelerin merkez bankaları tarafından alındığı görülmüştür. Hükümetler ise hanehalkı ve firmalara destek paketleri yoluyla teşvik programlarını hayata geçirmişlerdir. Sonuç olarak, 2020 yılında tüm dünyada hızla genişleyen merkez bankası bilançoları ve negatif reel faiz ortamı ile küresel düzeyde ekonomiler desteklenmeye çalışılmiştır.

Anılan politika uygulamaları özellikle küresel finansal sistemin olası çöküşünüengellerken 2020 yılı için tahmin edilen ekonomik daralmanın daha sinırlı kalmasına yardımcı olmuştur. Salgının küresel düzeyde keskin etki gösterdiği 2020 yılı içerisinde 

ülkelerin neredeyse tamamında çeyreklik bazda sert ekonomik daralmalar kaydedilmiştir.Bununla birlikte salgının büyüme üzerinde etkileri, ülkeler ve sektörlere göre ayrışma göstermiştir. Turizm gibi temas yoğun sektörlere ve enerji fiyatlarına duyarlı ekonomilerde iktisadi faaliyetteki düşüş daha keskin olmuştur. Ayrıca, salgınla mücadele yöntemleri,verimlilik ve ekonomilerin yapısal farklılıklari, kriz öncesi büyüme eğilimleri ve yurtdışıfinansal akımlara bağımlılıkları bu farklılaşmaları tetiklemiştir. IMF verilerine göre, bir önceki yılla kıyaslandığında 2020'de ABD yüzde $^{3,4,}$ ,Almanya yüzde $^{4,6,}$ Japonya yüzde $^{4,6,}$ Birleşik Krallık yüzde $^{9,8,}$ Fransa yüzde $^{8,0}$ daralırken Avro Bölgesi de yüzde $^{6,3}$ küçülmüştür. Aynı dönemde Meksika yüzde $^{8,3,}$ ., Hindistan yüzde $^{7,3,}$ , Rusya yüzde $^{3,0,}$ Brezilya yüzde $^{4,1}$ küçülürken Çin gelişmekte olan ülkeler bloku içinde pozitif ayrışarak yüzde 2,3 büyümüştür. 2020 yılındaki küresel küçülme, salgının başladığı dönemdeki tahminlere göre daha sınırlı gerçekleşerek yüzde $^{3,1}$ olmuştur. Bununla birlikte, alinan tedbirler ileriye dönük ekonomik kırılganlıklar oluşturmuş, tedbirler küresel arz ve talep dengesizliklerini tam olarak engelleyememiştir. Tedarik zincirlerinde oluşan bozulma nedeniyle görülen düşük üretim düzeyi ile genişlemeci parasal yaklaşımlarla canlı tutulan küresel talep arasındaki dengesizliğin etkileri halen sürmektedir.2021 yılında küresel toparlanmaya en fazla katkı sağlayan faktörün aşılama programlarının küresel düzeyde yaygınlaşması olduğu değerlendirilmektedir. Aşıya erişim dengeli olmasa bile dünya genelinde aşılama 2021 yılının ikinci yarısı itibarıyla hızlanmıştır.Bu durum tedbirlerin gevşetilmesine ve ekonomilerin ilk aşamada ABD, Íngiltere ve Avro Bölgesi ülkelerinde açılmasına olanak sağlamıştır. Öte yandan, aşıya erişimin zayıf olduğu ülkelerde çıkan virüs varyantları bölgesel salgınlara ve buna bağlı olarak kısmi tedbirlerin alinmasina neden olmuştur. Bu durum, beraberinde küresel toparlanmanın yavaşlamasıihtimaline yol açmakta ancak hâlihazırda söz konusu riskler küresel düzeyde yönetilmeye çalışılmaktadır. Nitekim bu ortamda 2021 yılının ilk çeyreğinde ABD ve Japonya oldukça büyük ölçekli mali destek paketleri açıklamış, Avrupa ülkeleri ise salgının olumsuz ekonomik ve sosyal etkilerini gidermenin yani sira, çevre ve dijitalleşmeyi de önceliğe alan yeni nesil AB fonlarının dağıtımını kararlaştırmıştır. Gelişmekte olan ülkelerde ise mali destekler daha sinırlı ölçüde kalmaya devam etmiştir. Bu dönemde küresel ölçekte sanayi sektöründeki ve uluslararası ticaretteki hizlı toparlanma devam ederken, birçok ülkede azalsa da uygulanmaya devam eden kisıtlayıcı önlemler nedeniyle hizmet sektörleri daha zayıf bir görünüm sergilemiştir. Bu kapsamda 2021 yılının ilk çeyreğinde salgına karşı alınan önlemler ve farklı düzeylerdeki aşılama oranları ülkeler arasında ayrışmaları beraberinde getirmiştir.
Mevsimsel etkilerden arındırılmiş OECD verilerine göre, 2021 yılının ikinci çeyreğinde ABD ekonomisi yüzde 1,6 oranında büyümüştür. Aynı dönemde, Almanya yüzde $^{1,6,}$ , Fransa yüzde $^{1,1}$ , Birleşik Krallık yüzde 5,5, İspanya yüzde 1,1 ve İtalya yüzde 2,7 ekonomik genişleme kaydetmiştir. Bu gelişmeler Avro Bölgesindeki büyümenin 2021 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 2,2 oranında gerçekleşmesine neden olmuştur. Japonya ekonomisi de yüzde 0,5 oranında görece düşük hizda büyüyerek küresel hasılanın toparlanmasına sınırlıkatkı vermiştir.
Dünya ekonomisinin büyüme dinamiğinde önemli paya sahip olan diğer bir unsur küresel ticaret hacmindeki gelişmelerdir. Tedarik zincirindeki aksaklıklar, hammadde temininde yaşanan problemler, üretim faaliyetlerinin sekteye uğraması ve uluslararasıturizmin durma noktasına gelmesiyle birlikte küresel mal ve hizmet ticaret hacmi IMF verilerine göre 2020 yılında yüzde 8,2 oraninda daralmiştir. Küresel mal ticaretinde 2021yılina ilişkin gerçekleşmeler incelendiğinde ise özellikle yılın ikinci yarısında hızlı bir ivmelenme yaşandiği görülmektedir. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansi (UNCTAD) verilerine göre küresel mal ticareti yılın ilk çeyreğinde bir önceki yılın ayni 

çeyreğine göre yüzde 5,1 oranında artmış, aynı değer yılın ikinci çeyreğinde yüzde 22,5seviyesine yükselmiştir. Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) verilerine göre ise yılın ilk çeyreğinde bir önceki yılın aynı çeyreğine göre küresel hizmet ticaretindeki düşüş yüzde 13,9 ile devam etmiştir. Bununla birlikte, yılın ikinci çeyreğinde geçen yıldan gelen düşük baz kaynaklıolarak güçlü bir toparlanma beklenmektedir.

2021 yılında etkileri azalarak devam eden salgina rağmen IMF tahminlerine ${\mathsf{g}}{\ddot{\mathsf{o}}}{\mathsf{r e}}_{\prime}$ küresel mal ve hizmet ticaretinde yüzde $^{9,7}$ oranında büyüme gerçekleşmesi beklenmektedir. 2022 yılında ise aynı büyüklüğün yüzde $^{6,7}$ ile son dönem ortalamalarınin üzerinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. DTö tahminlerine göre ise küresel mal ticaretinin 2021 yılında yüzde 10,8, 2022 yılında ise yüzde $^{4,7}$ düzeyinde artış göstereceği öngörülmektedir.

Bu gelişmelerle, 2020 yılında yüzde 3,1 oranında küçülen küresel ekonominin toparlanmaya devam ederek, güncel IMF tahminlerine göre 2021 yılında yüzde $^{5,9}$ oraninda büyümesi öngörülmektedir. Öte yandan, 2021 yıli küresel büyüme tahminini OECD yüzde $^{5,7}$ , Dünya Bankası ise yüzde $^{5,6}$ olarak öngörmektedir. IMF, OECD ve Dünya Bankası 2022büyüme öngörülerini ise sırasıyla yüzde 4,9, yüzde 4,5 ve yüzde 4,3 olarak açıklamıştır.
Küresel büyüme performansında ülkeler arası ve ülke grupları arası ayrışmanın bir süre daha devam etmesi beklenmektedir. IMF'nin güncel tahminlerine göre 2021 yılinda Avro Bölgesi'nin yüzde 5,0 oranında büyümesi öngörülmektedir. Avrupa'nın önde gelen ekonomilerinden olan Almanya’nın aynı dönemde yüzde $^{3,1}$ , Birleşik Krallıkın yüzde $^{6,8,}$ Fransa'nın yüzde 6,3, İspanya'nın yüzde $^{5,7,}$ İtalyanın yüzde $^{5,8}$ oranlarında büyümesi beklenmektedir. 2021 ylında, Japonya ekonomisinin yüzde $^{2,4}$ oraninda büyümesi beklenirken, diğer gelişmiş ülkelerin yer aldığı grubun yüzde $^{4,6,}$ , gelişmiş ekonomilerin ise toplamda yüzde 5,2 büyümesi beklenmektedir.

ABD, sağlık sistemindeki açıklar ve önlemlerin yetersiz kalması nedeniyle salgına hızlıtepki vermekte zorlanmış ve buna bağli olarak ülke ekonomisinde daralma 2020 yılında kuvvetli bir biçimde hissedilmiştir. Ancak yaygın aşı programını ilk uygulayan ülkelerden biri olması ve büyük ölçekli teşvik paketleri ABD ekonomisinin 2021 yılında önemli ölçüde toparlanmasını sağlamıştır. ABD, 2021 yılı ilk çeyreğinde mevsimsel etkilerinden arındırılmışverilere göre bir önceki çeyreğe göre yüzde 1,5, ikinci çeyreğinde ise yüzde 1,6 oranında büyümüştür. Yılın üçüncü çeyreği itibarıyla öncü veriler, ABD'deki toparlanmanın ivme kaybederek de olsa devam ettiğine işaret etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2021 yılında yüzde $^{6,0}$ , 2022 yılında yüzde 5,2 büyümesi beklenmektedir.
Avro Bölgesi ekonomisi mevsim etkilerinden arındırılmış olarak 2021 yılının ilk çeyreğinde bir önceki döneme göre yüzde $^{0,3}$ oranında daralırken, 2021 yılı ikinci çeyreğinde yüzde 2,2 oranında büyüme kaydetmiştir. Toparlanma, salgına karşı aşılamanın hizı ve süregelen hükümet yardımları sayesinde yeniden açılma çabalarının devam etmesiyle ivme kazanmıştır. Avro Bölgesi imalat ve hizmet sektörleri PMI endeksleri 2021yılının ilk yarısında artış göstermiş ve eşik değerin üzerinde seyrederek toparlanmanın devam edeceğine işaret etmiştir. Aynı zamanda, kapasite kullanım oranlarında görülen artışlar ve sanayi üretim endeksinin yılın ilk yarısındaki performansıyla işsizlik oranında görülen ılımlı düşüş, ekonomik toparlanma açısından olumlu bir tablo çizmiştir. Ayrıca,Covid-19 varyantlarından etkilenen bazı AB ülkelerinde; işletmeler, etkilenen çalışanlar ve sağlik sistemi için mali desteklerin süresi uzatılmış veya ek bütçeler onaylanmıştır. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesinin 2021 yıliında yüzde $^{5,0}$ , 2022 yılında ise yüzde 4,3oranında büyümesi beklenmektedir.


TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler 
(Yüzde Değişim)
2020: -3,1
2021: 5,9
2022: 4,9
2021 (1): -0,1
2022 (1): 0,0

2020: -4,5
2021: 5,2
2022: 4,5
2021 (1): -0,4
2022 (1): 0,1

2020: -3,4
2021: 6,0
2022: 5,2
2021 (1): -1,0
2022 (1): 0,3

2020: -4,6
2021: 2,4
2022: 3,2
2021 (1): -0,4
2022 (1): 0,2

2020: -6,3
2021: 5,0
2022: 4,3
2021 (1): 0,4
2022 (1): 0,0

2020: -4,6
2021: 3,1
2022: 4,6
2021 (1): -0,5
2022 (1): 0,5

2020: -2,1
2021: 6,4
2022: 5,1
2021 (1): 0,1
2022 (1): -0,1

2020: -2,0
2021: 6,0
2022: 3,6
2021 (1): 1,1

2020: -3,0
2021: 4,7
2022: 2,9
2021 (1): 0,3
2022 (1): -0,2

2020: -0,8
2021: 7,2
2022: 6,3
2021 (1): -0,3
2022 (1): -0,1

2020: 2,3
2021: 8,0
2022: 5,6
2021 (1): -0,1
2022 (1): -0,1

2020: -7,3
2021: 9,5
2022: 8,5
2021 (1): 0,0
2022 (1): 0,0

2020: -7,0
2021: 6,3
2022: 3,0
2021 (1): 0,5

2020: 5,2
2021: 1,5
2022: -0,1
2021 (1): -0,4

2020: -1,7
2021: 3,7
2022: 3,8
2021 (1): 0,3
2022 (1): -0,3

2020: -8,2
2021: 9,7
2022: 6,7
2021 (1): 0,0
2022 (1): -0,3

2020: -9,0
2021: 9,0
2022: 7,3
2021 (1): -0,7
2022 (1): -0,3

2020: -8,0
2021: 12,1
2022: 7,1
2021 (1): 0,7
2022 (1): 0,0

2021 (1): 0,4

2020: 2,8
2021: 2,3

2020: 4,3
2021: 3,5

2020: 0,3
2021: 2,2
2022: 1,7

2020: 5,1
2021: 5,5
2022: 4,9
2021 (1): 0,1
2022 (1): 0,2

2020: İşsizlik Oranı (Yüzde) Gelişmiş Ekonomiler ABD Avro Bölgesi
2022: 6,6

2020: 5,0
2021: -
2021 (1): 8,1
2022 (1): 5,4

2020: 8,0
2021: 8,1
2022: -

2020: -14,9
2021: -10,8
2022: -6,9
2021 (1): -

2020: -7,7
2021: -3,4

2020: 133,9
2021: 133,3
2022: 130,7

2020: 98,9
2021: 96,3
2022: -
2021 (1): -

2020: 41,3
2021: 65,7
2022: 65,5
2021 (1): .
2022 (1): -

2020: 0,7
2021: 0,2
2022: 0,4
2021 (1): -0,1
2022 (1): 0,0
Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Ekim 2021, IMF Mali İzleme Raporu Ekim 2021(1) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Haziran 2021 Güncellemesinden Farklar.
Aşıya erişimdeki eşitsizlikler ve azalan teşvikler nedeniyle yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomiler büyüme performansı açısından gelişmiş ülkelerden olumsuz ayrışmaktadır. Bu nedenle, 2021 yıli büyüme performansının bu ülkeler ve özelikle de gelişmekte olan Asya ekonomileri için önceki beklentilere göre bir miktar daha zayıf olmasımuhtemeldir. Nitekim erişim güçlüğü nedeniyle yaygın aşılamada yavaş kalan Hindistan'da ortaya çıkan ve kolay bulaşıcı olan virüs varyanti, bu ülkenin iktisadi faaliyetlerine zarar vermistir. Benzer dinamikler Endonezya, Malezya, Filipinler, Tayland ve Vietnami da olumsuz etkileyerek ekonomik faaliyetleri yavaşlatmıştır. Bununla birlikte başta Brezilya ve Meksika olmak üzere Latin Amerika ülkelerinin beklenenden daha iyi büyüme performansıgöstereceği tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2021 yılında yüzde 6,4 ve 2022 yılında yüzde 5,1 büyümesi beklenmektedir.Söz konusu büyümenin önemli bir bölümünün Çin, Hindistan, Brezilya ve Meksika tarafından sağlanması öngörülmektedir.

Çin ekonomisi, 2021 yılının ikinci çeyreğinde, güçlü ihracat ve sanayi üretiminden destek bularak bir önceki döneme göre yüzde 1,3 oranında büyümüştür. Böylelikle, 2021'in 

ilk yarısında ülke ekonomisi, geçen yıl salgının tetiklediği çöküşün düşük baz etkisi nedeniyle güçlü büyümesini sürdürmüştür. Diğer taraftan, imalat faaliyetlerindeki yavaşlama, artan hammadde maliyetleri, bazı bölgelerdeki yeni Covid-19 vakaları ve azalan baz etkisi ekonomik büyümeyi baskılayarak ikinci çeyrekte daha ılımlı bir büyümenin gerçekleşmesine neden olmuştur. Çin ekonomisi, hâlihazırda küresel emtia fiyatlari, küresel krize dönüşme ihtimali olan emlak sektörü ve ABD ile olan ticaret ilişkilerindeki belirsizliklere rağmen güçlütoparlanmasına devam etmektedir. 2020 yılında yüzde 2,3 oranında büyüyen Çin ekonomisinin yerel ve küresel olumsuz koşullara karşın, 2021 yılında yüzde 8,0, 2022 yılında ise yüzde 5,6 oranında büyümesi öngörülmektedir.

Pandemiye karşı ülke ekonomisini desteklemek için Fed 2020 yılında faiz indirim politikasını hızlandırmış ve büyük ölçekli bilanço genişletme programını devreye sokmuştur.Yılın ilk çeyreğinde, fonlama faiz oraninı yüzde 0 ila 0,25 araliğında belirleyen Fed ilave parasal genişlemenin üst tavanını kaldırmıştır. Bu gelişmeler neticesinde Eylül 2021itibarıyla Fed bilançosu yaklaşık 8,5 trilyon ABD dolarına yükselmiştir. Bununla birlikte,Fed’in varlık alımlarını bu yıl içinde azaltmaya başlaması, 2022 yılının ilk yarısı sonunda azaltım programını sonlandırmasi, faiz artırımı konusunda ise yılın ikinci yarısindaki gelişmelere göre pozisyon alması beklenmektedir. Bu çerçevede, gelişmekte olan ekonomiler üzerindeki olumsuz etkileri en aza indirgemek için gerek varlik azaltimi gerekse faiz artışı konusunda Fed'in dikkatli bir yaklaşım izlemesi de olası görünmektedir.
2021 yılı ikinci çeyreğinde salgını önlemeye yönelik alınan tedbirlerin etkisiyle küresel ekonomilerde bir önceki yıla kıyasla toparlanmaların yaşanmasıyla işgücü piyasaları da hem talep hem de arz yönlü olarak kısmen toparlanmıştır. Ancak, istihdamdaki artış eğilimine rağmen işsizlik oranları hala salgın öncesindeki ortalamaların üzerinde seyretmektedir. Bu çerçevede, 2021 yılında işsizlik oranının gelişmiş ekonomilerde yüzde 5,8, ABD'de yüzde 5,4, Avro Bölgesi'nde yüzde 8,0, Almanya'da yüzde 3,7, İspanya'da yüzde 15,4, Japonya'da yüzde 2,8, Ingiltere'de yüzde 5,0, Güney Kore'de yüzde 3,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Yükselen ve gelişen ülkeler açısından bakıldığında ise işsizlik oranının,Çin'de yüzde 3,8, Brezilya'da yüzde 13,8 ve Güney Afrika'da ise yüzde 33,5 olmasıöngörülmektedir.

Küresel enflasyon, genişlemeci para politikalarinın devam etmesi, 2021 yılında petrol ve emtia fiyatlarındaki yukarı yönlü gelişmelerle küresel talepteki toparlanmaya bağlı olarak yüksek seyretmektedir. Küresel ölçekte büyüme beklentilerinin artması ve bazı emtialarda arz yönlü sorunların öne çıkması, emtia fiyatlarını 2021 yılı ikinci çeyreğinde artıran unsurlar olmuştur. Özellikle enerji emtialarında fiyatlar tarihi zirvelere ulaşmıştır. Benzer şekilde,metal fiyatlarında da yüksek artışlar kaydedilmiştir. Metal fiyatlarının artmasında Çin ve diğer gelişmiş ekonomilerde yeniden canlanan endüstriyel faaliyet ve ABD'nin mali teşvikine ilişkin iyimserliğin metallere karşı duyarlılığı tetiklemesi etkili olmuştur. Dolayısıyla, birçok gelişmiş ülkede üretici fiyatları zirve seviyeleri sinamakta ve küresel enflasyonun geçici olmayabileceği endişelerini beslemektedir. Bu ortamda IMF tahminlerine göre, gelişmişekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2020 yılında yüzde 0,7 oranındaki seviyesinden, 2021 yılı itibarıyla yüzde 2,8'e yükseleceği öngörülmektedir. Diğer taraftan,Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ekonomilerde ise 2020 yılında yüzde 5,1 olan yıllık ortalama tüketici fiyatları artışının, 2021 yılında yüzde 5,5 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Petrol fiyatlari, 2018 yılının son çeyreğinden itibaren zayif küresel ekonomik görünüm nedeniyle gerilemiştir. 2019 yılında arz kisıtlamaları ve artan jeopolitik riskler nedeniyle petrol fiyatlarında göreli artış yaşanmışsa da, salgınla birlikte küresel talebin tarihi bir çöküşyaşaması ve petrol ihraç eden ülkeler arasındaki anlaşmazlıklar fiyatlarda tarihi düşüşlere 

neden olmuştur. Brent petrol fiyatları 2020 yılına 70 dolar/varil seviyesinden başlamasına rağmen oldukça düşük seviyelere geriledikten sonra 40-45 dolar/varil bandına yerleşmiştir.Salgın tedbirlerinin gevşetilmesiyle küresel talepte yaşanan toparlanma, Covid-19 aşılama oranlarındaki artış, ekonomilerin hızlı toparlanmalarına yönelik iyimserlikler ve OPEC+ülkeleri arasında süregelen üretim kısıntısı kararlarının uygulanamaması gibi faktörler ile arzda yaşanan belirsizliklere bağlı olarak Brent tipi ham petrol fiyatları 2021 yılı Haziran ayında varil başına ortalama 73 ABD doları seviyesine yükselmiştir. 2021 yılının üçüncüçeyreği itibarıyla, yatırımcılarda petrolde arz-talep dengesizliğinin devam edeceği beklentisinin güçlenmesinin ardından Brent petrol fiyatları yukarı yönlü eğilimini koruyarak 80 ABD doları eşiğini aşmiştır.
Küresel ekonomiye yönelik riskler aşılamanın yanısıra uygulanan politika tedbirleriyle azaltılmaya çalışılmaktadır. Ancak aşıya erişim ve dağıtım açısından ülke grupları arasındaki uçurum mevcut küresel belirsizlikleri beslemekte, eşit olmayan hizlarda toparlanma performansları gözlenmektedir. ABD'nin genişlemeci teşvikleri gelişmiş ülke gruplarıyla yükselen piyasalar arasındaki ayrışmayı güçlendirmektedir. Buna paralel olarak çok sayıda gelişmekte olan ülke mali tamponlar oluşturmak suretiyle bloklar arası ayrişmanın yavaşlamasına katkı yapmaktadır. Ayrıca, yeni virüs varyantları küresel ekonomi önünde ciddi risk kaynağı olup yayılma hızı ve tehlike derecesiyle kalıcı toparlanmayı sınırlamaktadır.Aşıya karşı bazı ülkelerde görülen protesto eğilimleri sosyal huzursuzluk riski yaratmakta,otoriteler ise aşıyı teşvik eden pozitif ayrımcılık tedbirlerini uygulamaya koyma konusunda arayışlar sergilemektedirler.
Küresel emtia ve enerji fiyatlarının yanı sıra, evden çalışmaya bağlı elektronik araçgereçler başta olmak üzere tüketim harcamalarında önemli artışlar yaşanmıştır. Bu dönemde küresel düzeyde düşük faiz ortamının etkisiyle konut talebi artmış ve tüm dünyada konut fiyatlarında tarihi yüksek artışlar görülmüştür. Elektrikli dayanıklı mal tüketimi, mikro yonga (çip) tedarikinde gecikmeler yaşanmasına yol açmış, başta otomotiv sektöründe olmak üzere birçok ürün grubunda üretim aksaklıkları ve fiyat artışları gözlenmiştir.Enflasyonun beklenenin aksine geçici karakterde ve kısa vadeli olmadığının ortaya çıkmasıhalinde küresel para politikalarında yeniden ayarlamalar gündeme gelebilecektir. Bu durum özellikle kötüleşen sağlık krizinden olumsuz etkilenen yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomiler açısından küresel düzeyde daha sıkı dış finansal koşullara bağlı olarak olumsuz bir görünüm riski barındırmaktadır.
Küresel sermaye piyasalarında meydana gelebilecek oynaklıiklar, kur geçişkenliği,enerjiyle emtia fiyatlarının yüksek seviyede kalmaya devam etmesi ve ABD'nin varlık alımıazaltımı yoluyla genişlemeci para politikasından çıkış stratejisi, Türkiye ekonomisi üzerinde belirli düzeyde baskılar oluşturabilecektir. Bununla birlikte söz konusu belirsizliklere karşın,küresel düzeyde olası riskleri yönetmeye yönelik çabalar da bulunmaktadır. Küresel ticaret gerilimlerinde uzlaşı arayışlari, bölgesel ticaret işbirlikleri, Fed’in genişleme politikasından dikkatli ve ılımlı hızda çıkacağı yönünde verdiği sinyaller, Türkiye'nin güçlenen makro politikalarıyla birleştiğinde söz konusu risklerin yönetilebilir olduğu değerlendirilmektedir.Ayrıca, salgın dünya üretim merkezlerinin farklı coğrafyalara dağılmasına yol açmaktadır.Bu durum, coğrafi konum avantaji ve esnek üretim olanaklarıyla küresel ekonominin yeni üretim merkezlerinden biri haline gelmesi için Türkiye'ye önemli bir firsat sunmaktadır.

2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER 
2019 yılının ikinci yarısından itibaren toparlanma kaydetmeye başlayan Türkiye ekonomisi, 2020 yılının ilk çeyreğinden itibaren kısa sürede tüm dünyayı etkisi altında alan Covid-19 pandemisi nedeniyle yılın ikinci çeyreğinde yüzde 10,4 gibi belirgin bir oranda daralma kaydetmesine rağmen, yılın tamamında yüzde 1,8 oranında büyüyerek hem kesintisiz büyüme eğilimini sürdürmüş hem de bu dönemde büyüme kaydetmeyi başaran az sayıda ülke arasında yer almıştır. Bu süreçte, salgının yayılmasını sınırlandırmak ve toplumsal sağlığı korumak amacıyla birçok önlem alınırken, salgının ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi kapsamında; kamu bankaları kredi destekleri, vergi ertelemeleri, kısa çalışma ödenekleri, hanehalkına yönelik karşılıksiz parasal destek verilmesi gibi uygulamaların hayata geçirilmesinin yanı sıra,ekonomik faaliyette yaşanan yavaşlamayı sınırlandırmak için genişleyici para politikasıuygulanmıştır. Bu önlemler sayesinde, yurtiçi talep öncülüğünde yılın ikinci yarısında hızlıbir toparlanma süreci yaşanmıştır. Bu iyileşmede sanayi sektörü büyümeye önemli katkıverirken, hizmetler sektörü salgına karşı uygulanan kısmi kapanma önlemleri ve değişen tüketici davranışlarının etkisiyle daha sınırlı bir toparlanma kaydetmiştir. Ayrıca, ulaştırma e s d c dnca c  c a a m a daata a c aa a ed m  tn nn u 
 m ma  a a c  ea aa  m  t  m  yüzde $^{3,0}$ oranında artmiştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatirımlari yüzde $^{7,2}$ na e  a en a  ne    ce e m a  a  mb d a m m a  a ihracatındaki azalıştan, 1,6 puanı ise mal ve hizmet ithalatındaki artıştan kaynaklanmıştır.Bu gelişmede salginın yayılımının azaltılmasi amacıyla ülkeler arası sinırların kapatılmasısonucu turizm gelirlerinin önemli ölçüde düşmesi ve salgına bağlı olarak dış talebin daralmasi rol oynamiştir.

2020 yılında sanayi sektörü yüzde 3,1 oranında büyürken, hizmetler sektörü yılın ikinci yarisindaki toparlanmanın sinırli kalmasi sonucunda yüzde 0,5 oranında daralma kaydetmiştir. Tarım sektörü ise diğer sektörlerden olumlu yönde ayrışarak yüzde 5,9 gibi yüksek bir büyüme oranı kaydetmiştir. Yıl genelindeki yüzde 1,8 oranındaki büyümeye ise tarım sektörü$^{0,4}$ puan, sanayi sektörü$^{0,6}$ puan olumlu yönde katkı verirken, hizmetler sektörü 0,3 puan daraltıci etkide bulunmuştur.

2021 yılının ilk yarısında da, aşı çalışmalarının sonuç vermesi, aşılamanın ülke genelinde hızla yaygınlaşmasi, kısıtlayıcı önlemlerin hafifletilmesi ve tüketici davranışlarının normalleşmeye başlamasının tüketici ve yatırımcı güveninde yol açtığı artışlar sayesinde toparlanma süreci devam etmiştir. Kasım 2020-Şubat 2021 döneminde uygulanan kisıtlayıci önlemlere rağmen Türkiye ekonomisi yılın ilk çeyreğinde sanayi sektörü öncülüğünde yüzde $^{7,2}$ oranında büyüme kaydetmeyi başarmıştır. Yılın ikinci çeyreğinde vaka sayılarındaki artışın sonucunda kapanma önlemleri bir süre için tekrar uygulanmıştır. Önlemlerin etkisini göstermesiyle vaka sayıları tekrardan azalmış, Haziran ayı itibarıyla kısıtlamalar hafifletilmiştir. Bu dönemde ekonomik faaliyetlerdeki canlılığın yanı sıra, bir önceki yıldan gelen düşük baz etkisiyle GSYH yüzde 21,7 oranında büyümüştür. Böylece, yılın ilk yarısında Türkiye ekonomisindeki büyüme yüzde 14,3 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemdeki GSYH 

büyümesine sanayi sektörü 4,9 puan, hizmetler sektörü$^{8,2}$ puan, tarım sektörü$^{0,2}$ puan katki vermiştir.

2021 yılının ilk yarısında özel tüketim harcamaları yüzde 14,8 oranında artarken büyümeye 8,9 puan katkı yapmış, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 2,5 oranında artarken büyümeye 0,4 puan katkı yapmıştır. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde 12,3 oranında artmış ve büyümeye 9,2 puan katkı vermiştir. Bu yükselişte dayanıklı ve yarı dayanıklı tüketim mallarına yapılan harcamalarda gözlenen kuvvetli artışlar dikkat çekmiştir. Bu gelişmede de salgın nedeniyle ertelenen talebin ortaya çıkması ve baz etkisi rol oynamıştır. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde 16,4 oranında artarken büyümeye 4,2 puan olumlu yönde katkı yapmıştır. Bu katkının 0,5 puanı inşaat sektöründeki artıştan kaynaklanmıştır. Diğer taraftan, makine ve teçhizat yatırımları büyümeye 3,3 puanla kuvvetli katkı vermiştir. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı ise 3,9 puan olmuştur.

2021 yılının ikinci yarısında ise yurtiçi talepte bir miktar yavaşlama beklenmesine rağmen dış talebin de katkısıyla ekonomik faaliyetteki olumlu görünümün korunması, turizm sektörünün büyümeye önemli katkı sunması ve aşılamanın devam etmesinin oluşturduğu olumlu etkiyle Türkiye ekonomisinin 2021 yılının tamamında yüzde 9 oranında ve dengeli bir iç ve dış talep kompozisyonuyla büyümesi beklenmektedir.

Büyümenin kaynakları açısından bakıldığında, 2020 yılında yüzde 1,8 oranında gerçekleşen büyümeye, kapasite kullanım orani ve istihdamın azalması nedeniyle sermaye stoku ve istihdam negatif katkı vermiş, çalışan başına çıktı miktarındaki artış sebebiyle toplam faktör verimliliği ise büyümeye 4,9 puan pozitif katkı sağlamıştır. 2021 yılında ise aşılamanın hızlanması ve kademeli normalleşme adımlarıyla beraber talepteki güçlü seyrin yatırım ve istihdama olumlu yansiması ve böylece üretim faktörlerinin büyümeye pozitif yönde katkı vermesi beklenmektedir. 2022 yılina gelindiğinde ise yüzde 5 oranındaki büyümeye ağırlıklı olarak sermaye stoku ve istihdamın katki vereceği tahmin edilmektedir.
2020 yılında bir önceki yıla göre, toplam istihdam salgının etkisiyle 1 milyon 268 bin kişi, tarım dışı istihdam ise 887 bin kişi azalmıştır. Benzer şekilde, işgücüne katılma oranıyıllık bazda 3,6 puan azalmış, işsizlik oranı ise azalan işgücüne katılım ile 0,6 puan azalarak yüzde 13,2'ye gerilemiştir. Aynı yılda tarım dışı işsizlik oranı yüzde 15,3, genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 25,3 olarak gerçekleşmiştir.

2021 yılı Ağustos ayında geçen yılın aynı ayına göre istihdam edilenlerin sayısı 1 milyon 975 bin kişi artarak 29.481 bin kişi, istihdam oranı ise 2,4 puanlık artış ile yüzde 46,2olmuştur. Aynı ayda işsizlik oranı 1 puanlık azalış ile yüzde 12 seviyesinde gerçekleşmiştir.2021 yılında işsizlik oranı ortalamasının yüzde 12,6 olması beklenmektedir.
Küresel salgının çıktığı ilk aylarda sert düşüş gösteren ithalat, salgının ekonomi üzerindeki olumsuz etkilerini en aza indirgemek amacıyla uygulanan politikalar sonrasında artan iç talebin yani sira tarihi seviyelere yükselen altin ithalatı neticesinde 2020 yıl genelinde artış kaydederek 219,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte,küresel ekonomik aktivite ve ticaret hacminde meydana gelen sert düşüşler sonrasında özellikle ana ihracat pazarları kaynaklı dış talepteki daralma nedeniyle ihracat 2020 yılında azalarak 169,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Böylece, 2020 yılı dış ticaret açığı49,9 milyar ABD doları seviyesinde olmuştur. Diş ticaret açığındaki artışın yanı sıra salgın nedeniyle azalan uluslararası seyahat hareketliliği turizm gelirlerinde sert düşüşe neden 

olmuş,bu gelişmeler sonrasinda cari işlemler açığı 35 milyar ABD doları seviyesine yükselerek GSYH'ya oranı yüzde 4,9 olarak gerçekleşmiştir.

2021 yılında Covid-19 pandemisinin küresel ekonomi ve ticaret üzerindeki etkilerinin azalması sonrasında uluslararası ticaret faaliyetlerinde hizli bir toparlanma yaşanmıştır.Özellikle ana ihracat pazarlarındaki ekonomik aktivite hızının yükselmesi sonucunda dıştalep artışı ihracatta hızlı bir yükselişi beraberinde getirmiştir. Bu kapsamda ihracat, 2021yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 36,9 oranında artarak 140,2 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Ayni dönem için ithalatta da artışgözlenmekle birlikte ithalat artış hızı ihracat artış hızının altında kalmıştır. İthalat artışının başlıca sebebi küresel ölçekte emtia fiyatlarındaki artış eğiliminin ithalat fiyatlarına yansiması olmuştur. Ocak-Ağustos döneminde ithalat, bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 25,5 oranında artarak 170 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Bu dönemde,uluslararasi turizm faaliyetlerinde salgın kapsamında alınan kısıtlamaların görece azalmasıyla toparlanma yaşanmiştir. Ocak-Ağustos döneminden seyahat gelirleri yüzde 97,1 oranında artarak 10,5 milyar ABD dolarına yükselmiştir.

Yılın kalan aylarında ihracat ve ithalatta yaşanan artışın yavaşlayacaği, ihracatın ve ithalatın sirasıyla 211 milyar ABD doları ve 258 milyar ABD doları seviyelerinde gerçekleşeceği öngörüsüyle 2021 yılı dış ticaret açığının bir önceki yıla göre azalarak 47milyar ABD doları seviyesine ineceği tahmin edilmektedir. Söz konusu ihracat ve ithalat tutarlarının yıl sonunda OvP tahmininden bir miktar daha yüksek gerçekleşme ihtimali bulunmaktadır. Cari işlemler dengesinin ise, diş ticaret açığındaki ılımlı iyileşme ve seyahat gelirlerindeki artışa bağlı olarak 2021 yılı sonunda 21 milyar ABD doları seviyesine düşmesi ve GSYH'ya oraninın yüzde 2,6 olmasi beklenmektedir.

Toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2020 yılında özel tasarruflarda kaydedilen 1,8 puanlık artış kaynaklı olarak yüzde 26,8'e yükselmiştir. 2021 yılında ise toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,6 puan artarak yüzde 27,4 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2020 yılına göre GSYH'ya oran olarak hem kamu hem özel tasarruflarda öngörülen artışların belirleyici olması öngörülmektedir.
2020 yılı genelinde öngörülen seviyelerde seyreden yıllik TÜFE artış hızi, yılın son çeyreğinde küresel düzeyde emtia fiyatlarında görülen önemli artışların yanı sıra gida ve dayanıklı mal fiyat artışları kaynaklı olarak ivme kazanmış ve yüzde 14,6 oranında gerçekleşmiştir.

2021 yılında; olumsuz iklim koşulları, emtia fiyatlarındaki yüksek seyir, küresel tedarik zincirinde yaşanan aksaklıklar, artan taşımacılık ücretleriyle kur geçişkenliği TüFE yıllık artışhızını ivmelendirmiştir. Bu doğrultuda, enflasyon oranı Eylül 2021 itibarıyla yüzde 19,6'ya yükselmiştir.

Yılın geri kalanında, TüFE yıllık artış hızının baz etkisinin yanı sıra kur gelişmelerinin birikimli etkisindeki gerileme ve gida fiyatlarında beklenen düzeltme etkisiyle birlikte yıl sonunda yüzde 16,2 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir.


2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM 
2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları
a) Mevcut Durum 
2020 yılının ilk ceyreğinde yıllık yüzde 4,4 oranında büyüyen Türkiye ekonomisi, ikinçi çeyrekte Covid-19 pandemisinin ekonomik faaliyetleri olumsuz etkilemesi sonucunda yüzde 10,4 oranında daralmıştır. Yılın ikinci yarısından itibaren vaka sayılarındaki azalmaya bağlıolarak kısıtlamaların hafifletilmesi faaliyet koşullarının yeniden canlanmasını sağlamış ve yıl genelinde GSYH artış hızı yüzde 1,8 olarak gerçekleşmiştir. Böylece küresel kriz nedeniyle 2009 yılında yaşanan daralma sonrasında ekonomimiz kesintisiz büyüme sürecini sürdürmüş ve pandemi döneminde büyüme kaydetmeyi başaran az sayıdaki ülkelerden biri olmuştur. Bu dönemde katma değer, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 0,5oranında azalırken, sanayi sektöründe yüzde 3,1 oranında artmıştir. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 3,2 oranında artarken, hizmetler sektöründe kaydedilen azalışta;inşaat, ulaştırma, konaklama faaliyetleri ve mesleki, idari ve destek hizmetleri faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı azalışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü ise yüzde 5,9oranında büyümüştür.

TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları
2020: II
2021: III
Yıllık: IV

2020: 3,1
2021: 5,4
Yıllık: 6,7

2020: 7,5
2021: -15,9
Yıllık: 8,1

2020: 2,5
2021: -11,2
Yıllık: 3,7

2020: 4,4
2021: -10,4
Yıllık: 6,3

2020: (Cari Fiyatlarla, Yüzde Pay) (4)

2020: 2,8
2021: 5,3
Yıllık: 11,7

2020: 23,4
2021: 21,5
Yıllık: 21,5

2020: 63,9
2021: 62,5
Yıllık: 55,3
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
(3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir.
(4) Vergi-sübvansiyon hariçtir.

2021 yılının ilk yarısında GSYH'da yüzde 14,3 oranında büyüme kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer tarım sektöründe yüzde 4,7, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil)sektörlerinde ise sırasıyla yüzde 24,7 ve yüzde 12,7 oranlarında artmıştır.
2021 yılının ikinci yarısına ilişkin reel sektörde bazı öncü göstergeler ekonomik büyümenin üçüncü çeyrekte de sürdüğüne işaret etmektedir. Yılın ilk yarısında sanayi üretimi baz etkisinin de desteğiyle yüzde 24,5 oranında artarken, Temmuz ve Ağustos aylarında sanayi üretim endeksi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 9 oranında artarak güçlü görünümünü sürdürmüştür. Kapasite kullanım oranları ve PMI yılın ilk yarısına göre daha güçlü bir görünüm sergilemektedir. Bu nedenle, yılın üçüncü çeyreğinde GSYH'nın büyüme patikasındaki seyrini sürdürmesi beklenmektedir. Ekonomideki büyüme eğiliminin dördüncü çeyrekte de devam edeceği öngörüsüyle GSYH artışının 2021 yılının tamamında yüzde 9 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının tarım sektöründe yüzde 2,9, sanayi sektöründe yüzde 14,3 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 8,3 oranlarında olması beklenmektedir.

b) Hedefler 
2022 yılında, Orta Vadeli Program kapsamında öngörülen iç ve diş talep arasında dengeli görünümün korunmasının yanı sıra, büyüme potansiyelinin istikrarlı ve sağlıklı bir biçimde artırılarak sürdürülebilir ve kapsayıcı büyümenin sağlanması amacıyla para, maliye ve gelirler politikalarının tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir.Büyümenin kaliteli, kapsayıcı ve sürdürülebilir olması için makroekonomik dengeleri gözeten ve yapisal reformlarla desteklenen kalkınma modelinin uygulanmasına devam edilecektir.Tasarrufların büyümenin finansmanı amacıyla kullanılmasında etkinlik, denge ve rekabetçilik ilkeleri gözetilerek nitelikli büyüme kompozisyonunun sürdürülmesi ve makrofinansal risklerin en aza indirilmesi sağlanacaktır.

2022 yılında ekonomik faaliyetlerdeki normalleşmenin devam etmesiyle, mal ve hizmet ihracatındaki artiş ve yurtiçi talepte genele yayılan toparlanma sonucunda dengeli bir büyüme kompozisyonunun gerçekleşmesi beklenmektedir. Aşılama sürecinin olumlu seyrinin ve salgına yönelik önlemlerin hafiflemesiyle birlikte ekonomik ve sosyal aktivite üzerindeki baskının azalması, hizmetler sektörünün toparlanmasını ve sanayi sektörünün GSYH'nın üzerinde büyümesini sağlayacaktır. Bu dönemde tarım sektörünün ise GSYH büyümesine uzun dönem ortalaması civarında katkı vermesi beklenmektedir.
GRAFİK I: 1- Sektörel Büyüme Hızları
(Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme)
14

12

10

8

5,0
9

b 8l 

26'0

o 000000
201920202021(1)2022(2)
Tarim  Sanayi 0000000Hizmetler · GSYH 

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TüİK.
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 



TABLo I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler 
2015: 5,1
2016: 4,8
2017: 5,8
2018: 1,7
2019: 2,0
2020: 3,0
2021 (1): 6,9
2022 (2): 4,0

2014: 3,1
2019: 1,8

2014: 2,8
2015: 5,2
2016: 10,5
2017: 1,9
2018: 6,4
2020: 0,3
2021 (1): 2,6
2022 (2): 0,7

2014: 3,2
2015: 5,0
2016: 4,0
2017: 6,4
2018: 0,9
2019: 2,0
2020: 3,5
2021 (1): 7,6
2022 (2): 4,4

2014: 4,9
2015: 9,3
2016: 2,2
2017: 8,3
2018: -0,2
2019: -12,4
2020: 7,2
2021 (1): 9,0
2022 (2): 5,4

2014: -6,3
2015: 9,4
2016: 3,0
2017: 8,2
2018: -0,1
2019: -28,1
2020: -2,5
2021 (1): 7,2
2022 (2): 5,1

2014: 6,9
2015: 9,3
2016: 2,1
2017: 8,3
2018: -0,3
2019: -10,0
2020: 8,5
2021 (1): 9,2
2022 (2): 5,4

2014: 28,7
2015: 29,6
2016: 29,1
2017: 29,9
2018: 29,7
2019: 25,9
2020: 27,4
2021 (1): 29,5
2022 (2): 29,6

2014: 24,9
2015: 25,2
2016: 25,0
2017: 26,0
2018: 27,7
2019: 26,0
2020: 26,8
2021 (1): 27,4
2022 (2): 28,3

2014: 1,6
2015: 0,6
2016: -1,1
2017: 0,2
2018: 3,6
2019: 2,3
2020: -5,3
2021 (1): 3,4
2022 (2): 1,1

2014: 7,1
2015: 3,2
2016: -1,7
2017: 12,4
2018: 8,8
2019: 4,6
2020: -14,8
2021 (1): 18,0
2022 (2): 12,2

2014: 0,3
2015: 0,7
2016: 3,0
2017: 10,6
2018: -6,2
2019: -5,4
2020: 7,6
2021 (1): 1,9
2022 (2): 8,1

2014: 4,9
2015: 6,1
2016: 3,3
2017: 7,5
2018: 3,0
2019: 0,9
2020: 1,8
2021 (1): 9,0
2022 (2): 5,0

2014: 2 054 898
2015: 2 350 941
2016: 2 626 560
2017: 3 133 704
2018: 3 758 774
2019: 4 317 787
2020: 5 046 883
2021 (1): 6 648 086
2022 (2): 7 879 666

2014: 940
2015: 867
2016: 869
2017: 859
2018: 797
2019: 760
2020: 717
2021 (1): 801
2022 (2): 850

2014: 12 178
2015: 11 085
2016: 10 964
2017: 10 696
2018: 9 793
2019: 9 208
2020: 8 597
2021 (1): 9 489
2022 (2): 9 947

2014: 24 105
2015: 25 856
2016: 26 696
2017: 28 193
2018: 28 267
2019: 27 584
2020: 28 435
2021 (1): 31 436
2022 (2): 33 362

2014: 77 182
2015: 78 218
2016: 79 278
2017: 80 313
2018: 81 407
2019: 82 579
2020: 83 385
2021 (1): 84 405
2022 (2): 85 410

2014: 50,5
2015: 51,3
2016: 52,0
2017: 52,8
2018: 53,2
2019: 53,0
2020: 49,3
2021 (1): 51,4
2022 (2): 52,4

2014: 25 933
2015: 26 621
2016: 27 205
2017: 28 189
2018: 28 738
2019: 28 080
2020: 26 812
2021 (1): 28 641
2022 (2): 29 918

2014: 9,9
2015: 10,3
2016: 10,9
2017: 10,9
2018: 11,0
2019: 13,7
2020: 13,2
2021 (1): 12,6
2022 (2): 12,0

2014: 166,5
2015: 151,0
2016: 149,2
2017: 164,5
2018: 177,2
2019: 180,8
2020: 169,6
2021 (1): 211,0
2022 (2): 230,9

2014: 251,1
2015: 213,6
2016: 202,2
2017: 238,7
2018: 231,2
2019: 210,3
2020: 219,5
2021 (1): 258,0
2022 (2): 282,7

2014: -84,6
2015: -62,6
2016: -52,9
2017: -74,2
2018: -54,0
2019: -29,5
2020: -49,9
2021 (1): -47,0
2022 (2): -51,8

2014: -38,9
2015: -27,3
2016: -27,0
2017: -40,8
2018: -21,7
2019: 5,3
2020: -35,0
2021 (1): -21,0
2022 (2): -18,6

2014: -4,1
2015: -3,2
2016: -3,1
2017: -4,8
2018: -2,7
2019: 0,7
2020: -4,9
2021 (1): -2,6
2022 (2): -2,2

2014: 33,6
2015: 34,0
2016: 34,4
2017: 32,8
2018: 32,9
2019: 33,1
2020: 32,4
2021 (1): 30,7
2022 (2): 29,8

2014: 34,2
2015: 34,1
2016: 35,8
2017: 34,6
2018: 35,3
2019: 36,1
2020: 36,4
2021 (1): 34,3
2022 (2): 33,3

2014: 0,5
2015: 0,1
2016: 1,4
2017: 1,8
2018: 2,4
2019: 3,0
2020: 3,9
2021 (1): 3,6
2022 (2): 3,5

2014: 2,5
2015: 2,3
2016: 2,0
2017: 1,9
2018: 2,1
2019: 2,5
2020: 2,8
2021 (1): 2,9
2022 (2): 3,2

2014: 0,5
2015: 0,5
2016: -1,0
2017: -1,0
2018: -2,3
2019: -3,5
2020: -3,2
2021 (1): -2,1
2022 (2): -1,2

2014: 0,5
2015: 0,0
2016: 1,1
2017: 1,8
2018: 2,4
2019: 3,2
2020: 3,9
2021 (1): 3,9
2022 (2): 3,7

2014: 0,5
2015: 0,6
2016: -0,7
2017: -1,0
2018: -2,4
2019: -3,7
2020: -3,2
2021 (1): -2,4
2022 (2): -1,4

2014: 28,4
2015: 27,3
2016: 27,9
2017: 27,9
2018: 30,1
2019: 32,6
2020: 39,7
2021 (1): 36,6
2022 (2): 35,8

2014: 7,4 8,2
2015: 7,8 8,8
2016: 8,1 8,5
2017: 11,0 11,9
2018: 16,5 20,3
2019: 13,9 11,8
2020: 14,8 14,6
2021 (1): 20,9 16,2
2022 (2): 12,9 9,8
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlıği, TÜfK 
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (5) OECD verileridir.(6) TÜIK-Nüfus Projeksiyonlani (7) 2021-2022 verileri Program tahminleridir.


TABLO I: 4- Fert BaşIna GSYH 
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): Yıl Ortası Nüfusu (1)
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: Fert Başına TL ABD Doları

(Cari Fiyatlarla): Yıllar
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): (Bin Kişi)
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: (1) (1)

(Cari Fiyatlarla): 1998
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 62 464
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 1 152

(Cari Fiyatlarla): 1999
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 63 364
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 1 695

(Cari Fiyatlarla): 2000
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 64 269
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 2 668

(Cari Fiyatlarla): 2001
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 65 166
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 3 794

(Cari Fiyatlarla): 2002
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 66 003
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 5 486

(Cari Fiyatlarla): 2003
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 66 795
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 7 069

(Cari Fiyatlarla): 2004
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 67 599
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 8 622

(Cari Fiyatlarla): 2005
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 68 435
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 9 940

(Cari Fiyatlarla): 2006
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 69 295
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 11 484

(Cari Fiyatlarla): 2007
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 70 158
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 12 653

(Cari Fiyatlarla): 2008
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 71 052
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 14 113

(Cari Fiyatlarla): 2009
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 72 039
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 13 970

(Cari Fiyatlarla): 2010
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 73 142
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 15 964

(Cari Fiyatlarla): 2011
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 74 224
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 18 928

(Cari Fiyatlarla): 2012
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 75 176
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 21 037

(Cari Fiyatlarla): 2013
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 76 148
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 23 946

(Cari Fiyatlarla): 2014
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 77 182
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 26 624

(Cari Fiyatlarla): 2015
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 78 218
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 30 056

(Cari Fiyatlarla): 2016
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 79 278
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 33 131

(Cari Fiyatlarla): 2017
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 80 313
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 39 019

(Cari Fiyatlarla): 2018
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 81 407
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 46 173

(Cari Fiyatlarla): 2019
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 82 579
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 52 287

(Cari Fiyatlarla): 2020
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 83 385
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 60 525

(Cari Fiyatlarla): 2021 (4)
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 84 405
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 78 764

(Cari Fiyatlarla): 2022 (5)
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP): 85 410
SAGP'ye Göre Fert Başına GSYH: 92 257
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlıği, TÜİK, OECD 
(1) 1998-2020 TÜIK, 2021-2022 Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (2) OECD tarafindan GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafindan 9 haneli olarak verilen katsayı 2haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafından geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2021-2022 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında OECD'nin 9haneli katsayi kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP‘ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini (5) Program 

2.1.2. İstihdam 
a) Mevcut Durum 
2020 yılında Covid-19 pandemisinin etkisiyle istihdam, 2019 yılına göre 1.268 bin kişi azalarak 26 milyon 812 bin kişi olurken, işgücüne katılma oranı 3,6 puan azalarak yüzde 49,3 olarak gerçekleşmiştir. Bu çerçevede, işsizlik oranı$^{0,6}$ puan azalışla yüzde 13,2seviyesine gerilemiştir.

TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler 
Çalışma Çağındaki Nüfus: 57 854
2015: 58 720
2016: 59 894
2017: 60 654
2018: 61 469
2019: 62 579

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşgücü
2015: 29 678
2016: 30 535
2017: 31 643
2018: 32 274
2019: 32 549
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 30 873

Çalışma Çağındaki Nüfus: İstihdam
2015: 26 621
2016: 27 205
2017: 28 189
2018: 28 738
2019: 28 080
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 26 812

Çalışma Çağındaki Nüfus: Tarim
2015: 5 483
2016: 5 305
2017: 5 464
2018: 5 297
2019: 5 097
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 4 716

Çalışma Çağındaki Nüfus: Sanayi
2015: 5 332
2016: 5 296
2017: 5 383
2018: 5 674
2019: 5 561
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 5 497

Çalışma Çağındaki Nüfus: Hizmetler (1)
2015: 15 805
2016: 16 604
2017: 17 342
2018: 17 766
2019: 17 422
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 16 598

Çalışma Çağındaki Nüfus: İnşaat
2015: 1 914
2016: 1 987
2017: 2 095
2018: 1 992
2019: 1 550
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 1 538

Çalışma Çağındaki Nüfus: Tarım Dışı İstihdam
2015: 21 138
2016: 21 900
2017: 22 725
2018: 23 441
2019: 22 983
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 22 096

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşsiz
2015: 3 057
2016: 3 330
2017: 3 454
2018: 3 537
2019: 4 469
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 4 061

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde)
2015: 51,3
2016: 52,0
2017: 52,8
2018: 53,2
2019: 53,0
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 49,3

Çalışma Çağındaki Nüfus: İstihdam Oranı (Yüzde)
2015: 46,0
2016: 46,3
2017: 47,1
2018: 47,4
2019: 45,7
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 42,8

Çalışma Çağındaki Nüfus: İşsizlik Oranı (Yüzde)
2015: 10,3
2016: 10,9
2017: 10,9
2018: 11,0
2019: 13,7
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 13,2

Çalışma Çağındaki Nüfus: Tarım Dışı İşsizlik Oranı (Yüzde)
2015: 12,4
2016: 13,0
2017: 13,0
2018: 12,9
2019: 16,0
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 15,3

Çalışma Çağındaki Nüfus: Genç Nüfusta İşsizlik Oranı (Yüzde)
2015: 18,5
2016: 19,6
2017: 20,8
2018: 20,3
2019: 25,4
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2020: 25,3
Kaynak: TÜIK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları(1) Inşaat dâhildir.

2020 yılında pandeminin etkisiyle bir önceki yıla göre tarım, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil)sektörleri istihdamında sırasıyla yüzde $^{7,5;}$ yüzde 1,2 ve yüzde 4,7 oranında azalma kaydedilmiştir. Toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin paylarısırasıyla yüzde 17,6; yüzde 20,5 ve yüzde 61,9 olmuştur.

TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı
2015: 67,0
2016: 67,6
2017: 67,3
2018: 68,0
2019: 68,4
(Yüzde) 2020: 69,8

Ücretli ve Yevmiyeli: Kendi Hesabına Çalışan
2015: 16,8
2016: 16,7
2017: 17,1
2018: 17,1
2019: 16,8
(Yüzde) 2020: 16,5

Ücretli ve Yevmiyeli: İşveren
2015: 4,4
2016: 4,6
2017: 4,5
2018: 4,5
2019: 4,5
(Yüzde) 2020: 4,5

Ücretli ve Yevmiyeli: Ücretsiz Aile İşçisi
2015: 11,8
2016: 11,2
2017: 11,1
2018: 10,5
2019: 10,3
(Yüzde) 2020: 9,2

Ücretli ve Yevmiyeli: Toplam
2015: 100
2016: 100
2017: 100
2018: 100
2019: 100
(Yüzde) 2020: 100
Kaynak: TüİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçlanı
2020 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli ve yevmiyeli olarak çalışanların payı artarken kendi hesabına çalışan ile ücretsiz aile işçilerinin paylarının azaldığıgözlenmektedir.


TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler 
(15+ Yaş, Bin Kişi)
2020 (1): 62 730
2021 (1): 63 831

2020 (1): 31 600
2021 (1): 33 500

2020 (1): 27 506
2021 (1): 29 481

2020 (1): 5 364
2021 (1): 5 503

2020 (1): 5 363
2021 (1): 6 152

2020 (1): 15 121
2021 (1): 15 974

2020 (1): 1 659
2021 (1): 1 851

2020 (1): 4 094
2021 (1): 4 019

2020 (1): 50,4
2021 (1): 52,5

2020 (1): 43,8
2021 (1): 46,2

2020 (1): 13,0
2021 (1): 12,0

2020 (1): 15,4
2021 (1): 14,2

2020 (1): 24,4
2021 (1): 22,0
Kaynak: TÜIK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları(1) Ağustos ayı itibarıyladır 
2021 yılının Ağustos ayında önceki yılın aynı ayına göre istihdam 1.975 bin kişi artmıştır. İşsizlik oranı bir önceki yılın aynı ayına göre 1 puan azalarak yüzde 12 olarak gerçekleşmiştir.

Tarım dışı işsizlik oranı bir önceki yılın aynı ayına göre 1,2 puan azalarak yüzde 14,2seviyesinde gerçekleşirken, genç nüfusta işsizlik oranı 2,4 puan azalışla yüzde 22'ye düşmüştür. Söz konusu ayda istihdam, 2020 yılının aynı ayına göre; tarımda 139 bin kişi,tarım dışi sektörlerde ise 1.836 bin kişi artmıştır. Söz konusu artışlar, sanayi sektörüistihdamında 789 bin kişi, hizmetler (inşaat dâhil) sektörü istihdamında ise 1.045 bin kişi olarak gerçekleşmiştir.

2021 yılı Ağustos ayında mevsim etkilerinden arındırılmış istihdam bir önceki aya göre 14 bin kişi azalarak 28 milyon 706 bin kişi olurken istihdam oranı 0,1 puan azalarak yüzde 45 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 12,1, işgücüne katılma oranı ise yüzde 51,2 olarak gerçekleşmiştir.

TABLO I: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri 
(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: 2022 (2) 63 744 64 920

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: İşgücü 32 752 34 008

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: İstihdam 28 641 29 918

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: Tarım Dışı İstihdam 23 718 24 894

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: İşsiz 4 111 4 090

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: İşgücüne Katılma Oranı (Yüzde) 51,4 52,4

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: İstihdam Oranı (Yüzde) 44,9 46,1

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: İşsizlik Oranı (Yüzde) 12,6 12,0

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: Tarım Dışı İşsizlik Oranı (Yüzde) 14,5 13,9

(15+ Yaş, Bin Kişi) 2021 (1) Çalışma Çağı Nüfus: Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (1) Gerçekleşme Tahmini

2021 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 1.829 bin kişi artacağı, işgücüne katılma oranının ise yüzde 51,4 olacağı beklenmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 13,2'den yüzde 12,6'ya düşmesi tahmin edilmektedir.

b) Hedefler 
2022 yılında, pandemi sonrası ekonomideki toparlanma süreci ve bu sürecin ima ettiği yüksek büyüme oranları çerçevesinde istihdam artışının ivme kazanmasıyla istihdamın bir önceki yıla göre 1.277 bin kişi artacaği, işsizlik oranının ise yüzde 12'ye gerileyeceği öngörülmektedir. İşgücüne katılma oranının da toparlanarak, 2022 yılında 1 puan artışla yüzde 52,4'e ulaşması beklenmektedir.

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi 
a) Mevcut Durum 
2020 yılında ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarındaki artışın olumlu katkısıyla GSYH yüzde 1,8 oranında büyümüştür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatinın büyümeye katkısi negatif 5,3 puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı pozitif 2,2 puan olmuştur. Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki artış ise büyümeye 1,8 puanlık katkıda bulunmuştur. 2020 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının altında kalırken, kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış ise kamu kesimi harcanabilir gelir değişiminin üzerinde gerçekleşmiştir.

Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2020 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 3,5,kamu tüketim harcamaları ise yüzde 0,3 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre sabit kalarak yüzde 61,4, kamu kesimi tüketim harcamalarının payi da 0,3 puan azalarak yüzde 10,6 olmuştur.
2020 yılında, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarındaki reel artış yüzde 7,2oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 0,1 puan azalarak yüzde 3,2 olurken, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 1,6 puan artarak yüzde 24,2'ye yükselmiştir. 2020 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 14,8 oranında azalırken, reel mal ve hizmet ithalatı ise yüzde 7,6 oranında artmiştır.

2020 yılında toplam tüketimin GSYH'ya oranı 0,5 puan azalarak yüzde 71,9 olurken,toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranı 2019 yılına göre 0,8 puan artarak yüzde 26,8'e yükselmiştir. Bu gelişmede cari fiyatlarla özel tasarruflarda kaydedilen artış önemli rol oynarken kamu tasarruflarının GSYH'ya oranı yüzde -1,0 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde, özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışından düşük gerçekleşmesi neticesinde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre 1,8 puan artarak yüzde 27,8seviyesinde gerçekleşmiştir.

2021 yılının ilk yarısında yüzde 14,3 oranında gerçekleşen büyüme hızına en önemli katkı tüketim harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12,3 oranında artarak büyümeye 9,2 puanlık etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 16,4 artmiş ve bunun ekonomik büyümeye katkısı 4,2 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam 

nihai yurt içi talep yüzde 13,3 oranında artarak yüzde 14,3 oranındaki büyümeye 13,4puanlık önemli seviyede katkı yapmıştır.

2021 yılının ilk yarısında ihracat gelirlerindeki güçlü görünüm nedeniyle mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 26,5 oranında artış gösterirken mal ve hizmet ithalatı yüzde 8,0oranında artmıştır. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracatının ekonomik büyümeye katkısı3,9 puan olmuştur.

2021 yılında zincirlenmiş hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarının yüzde 7,6, kamu tüketim harcamalarının yüzde 2,6 artması ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 6,9 oranında artması öngörülmektedir.
Ayni dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde $^{7,2;}$ özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 9,2 artması ve böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 9,0 oranında artması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebi 7,0 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,5 puan pozitif yönde katkı yapması beklenmektedir. 2021 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeyi artırıcı yönde 3,4 puan katkı yapmasıöngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH'nın 2021 yılında yüzde 9,0 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir.

GRAFİK I: 2- GSYH Büyümesine Katkılar 
9,0 7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: 2017

9,0 7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: Net İhracat

9,0 7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: Yatırım

9,0 7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: Tüketim

9,0 7,0 5,0 3,0 1,0 -1,0 -3,0 -5,0 -7,0: GSYH
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH'ya oranının 2021 yılında bir önceki yıla göre $^{0,1}$ puan artarak yüzde 89,3'e yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranın ise $^{0,4}$ puan azalarak yüzde 9,2 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2021 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre $^{0,6}$ puan artarak yüzde $^{27,4}$ olacağıtahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2020 yılına göre GSYH'ya oran olarak hem kamu hem özel tasarruflarının I $^{0,3}$ puan artacağı yönündeki tahminlerin belirleyici olmasıöngörülmektedir.


b) Hedefler 
2022 yılında yüzde 5,0 olması hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artışının yanı sıra net mal ve hizmet ihracatının da katkısıyla dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2022 yılında bir önceki yıla göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarında sırasıyla yüzde 4,4 ile yüzde 0,7 oranlarında reel artış olması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 5,4; kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 5,1 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının reel olarak yüzde 5,4 artması öngörülmektedir.
2022 yıliı GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 2,8 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise 1,3 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde,kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkısının 0,1 puan olmasıbeklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatinın katkısinın ise 1,1 puan olacağı tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH'ya oranının 2022 yılında yüzde 9,1 oranında gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarının milli gelire oran olarak yüzde -0,6 seviyesinde, kamu yatırımlarının ise bir önceki yıla göre 0,2 puanlık artışla yüzde 3,4 olmasi beklenmektedir.

2022 yılında özel tasarrufların GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,8 puan artarak yüzde 28,9, özel yatırım harcamalarının ise 0,4 puan artarak yüzde 27,1 olmasıbeklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH'ya oranının yüzde 1,8 seviyesinde gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2022 yılında toplam yurt içi tasarrufların GSYH'ya oranının bu gelişmelerle yüzde 28,3; toplam tasarruf-yatırım açığının GSYH'ya oranının ise yüzde -2,2 olması beklenmektedir.


TABLo I: 9- Ekonominin Genel Dengesi 
2020: (GSYH İçindeki Paylar, Yüzde)

2020: 3 629 954
2021 (1): 4 729 845
2022 (2): 5[TELEFON]: 71,9
2021 (1): 71,1
2022 (2): 70,1

2020: [TELEFON] (1): 658 949
2022 (2): 765 222
2020: 10,6
2021 (1): 9,9
2022 (2): 9,7

2020: 3 096 763
2021 (1): 4 070 896
2022 (2): 4 760 026
2020: 61,4
2021 (1): 61,2
2022 (2): 60,4

2020: 1 609 261
2021 (1): 1 992 568
2022 (2): 2 401 254
2020: 31,9
2021 (1): 30,0
2022 (2): 30,5

2020: 159 371
2021 (1): 215 788
2022 (2): 268 179
2020: 3,2
2021 (1): 3,2
2022 (2): 3,4

2020: 1 449 890
2021 (1): 1 776 780
2022 (2): 2 133 076
2020: 28,7
2021 (1): 26,7
2022 (2): 27,1

2020: 1 382 086
2021 (1): 1 960 415
2022 (2): 2 330 247
2020: 27,4
2021 (1): 29,5
2022 (2): 29,6

2020: 160 254
2021 (1): 224 509
2022 (2): 268 024
2020: 3,2
2021 (1): 3,4
2022 (2): 3,4

2020: 1 221 833
2021 (1): 1 735 907
2022 (2): 2 062 222
2020: 24,2
2021 (1): 26,1
2022 (2): 26,2

2020: 227 175
2021 (1): 32 153
2022 (2): 71 008
2020: 4,5
2021 (1): 0,5
2022 (2): 0,9

2020: -882
2021 (1): -8 720
2022 (2): 154
2020: 0,0
2021 (1): -0,1
2022 (2): 0,0

2020: 228 057
2021 (1): 40 873
2022 (2): 70 853
2020: 4,5
2021 (1): 0,6
2022 (2): 0,9

2020: 5 239 215
2021 (1): 6 722 413
2022 (2): 7 926 502
2020: 103,8
2021 (1): 101,1
2022 (2): 100,6

2020: -192 331
2021 (1): -74 326
2022 (2): -46 836
2020: -3,8
2021 (1): -1,1
2022 (2): -0,6

2020: 1 446 682
2021 (1): 2 150 812
2022 (2): 2 716 058
2020: 28,7
2021 (1): 32,4
2022 (2): 34,5

2020: 1 639 013
2021 (1): 2 225 139
2022 (2): 2 762 894
2020: 32,5
2021 (1): 33,5
2022 (2): 35,1

2020: 5 046 883
2021 (1): 6 648 086
2022 (2): 7 879 666
2020: 100,0
2021 (1): 100,0
2022 (2): 100,0

2020: -63 123
2021 (1): -102 978
2022 (2): -133 777
2020: -1,3
2021 (1): -1,5
2022 (2): -1,7

2020: 857
2021 (1): 7 757
2022 (2): 6 708
2020: 0,0
2021 (1): 0,1
2022 (2): 0,1

2020: 4 984 618
2021 (1): 6[TELEFON] (2): 7 752 597
2020: 98,8
2021 (1): 98,6
2022 (2): 98,4

2020: 484 431
2021 (1): 614 522
2022 (2): 718 466
2020: 9,6
2021 (1): 9,2
2022 (2): 9,1

2020: [TELEFON] (1): 658 949
2022 (2): 765 222
2020: 10,6
2021 (1): 9,9
2022 (2): 9,7

2020: -48 759
2021 (1): -44 427
2022 (2): -46 755
2020: -1,0
2021 (1): -0,7
2022 (2): -0,6

2020: 159 371
2021 (1): 215 788
2022 (2): 268 179
2020: 3,2
2021 (1): 3,2
2022 (2): 3,4

2020: -208 130
2021 (1): -260 215
2022 (2): -314 934
2020: -4,1
2021 (1): -3,9
2022 (2): -4,0

2020: 4[TELEFON] (1): 5 938 344
2022 (2): 7 034 130
2020: 89,2
2021 (1): 89,3
2022 (2): 89,3

2020: 3 096 763 1 403 424
2021 (1): [KART_NO]
2022 (2): 4 760 026 2 274 104
2020: 61,4
2021 (1): 61,2
2022 (2): 60,4

2020: 1 449 890
2021 (1): 1 776 780
2022 (2): 2 133 076
2020: 27,8
2021 (1): 28,1
2022 (2): 28,9

2020: -46 466
2021 (1): 90 668
2020: 28,7
2021 (1): 26,7
2022 (2): 27,1

2022 (2): 141 029
2020: -0,9
2021 (1): 1,4
2022 (2): 1,8

2020: 1 354 665
2021 (1): 1 823 021
2022 (2): 2 227 349
2020: 26,8
2021 (1): 27,4
2022 (2): 28,3
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanliğı

Not: Toplam tásarruf-yátırım farkıyla cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır.
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 



TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi 
2020: (Yüzde Değişme)

2020: 1 336 034
2021 (2): 1 428 718
2022(3): 1 485 394
2020: 3,0
2021(2): 6,9
2022(3): 4,0

2020: 176 799
2021 (2): 181 422
2022(3): 182 704 1 302 690
2020: 0,3
2021(2): 2,6
2022(3): 0,7

2020: 1 159 234
2021 (2): 1 247 296
2020: 3,5
2021(2): 7,6
2022(3): 4,4

2020: 480 280
2021 (2): 488 416
2022(3): [TELEFON]: 22,2
2021(2): 1,7
2022(3): 3,9

2020: 47 763
2021 (2): 49 471
2022(3): 54 140
2020: -9,2
2021(2): 3,6
2022(3): 9,4

2020: 432 517
2021 (2): 438 945
2022(3): 453 419
2020: 27,1
2021(2): 1,5
2022(3): 3,3

2020: 471 226
2021 (2): [TELEFON](3): [TELEFON]: 7,2
2021(2): 9,0
2022(3): 5,4

2020: 48 044 423 182
2021 (2): 51 508
2022(3): 54 110
2020: -2,5
2021(2): 7,2
2022(3): 5,1

2020: 9 054
2021 (2): 462 129 -25 220
2022(3): 487 263
2020: 8,5
2021(2): 9,2
2022(3): 5,4

2020: -281
2021 (2): -2 037
2022(3): -33 813 30
2020: 3,1
2021(2): -1,9
2022(3): -0,4

2020: 9 335
2021 (2): -23 183
2022(3): -33 843
2020: -0,2
2021(2): -0,1
2022(3): 0,1

2020: 1 816 313
2021 (2): 1 917 134
2022(3): 1 992 953
2020: 3,3
2021(2): -1,8
2022(3): -0,5

2020: -12 411
2021 (2): 49 120
2022(3): 71 613
2020: 7,5
2021(2): 5,6
2022(3): 4,0

2020: 384 189
2021 (2): 453 329
2022(3): [TELEFON]: -5,3
2021(2): 3,4
2022(3): 1,1

2020: 396 600
2021 (2): 404 209
2022(3): 437 078
2020: -14,8
2021(2): 18,0
2022(3): 12,2

2020: 1 803 902
2021 (2): 1 966 254
2022(3): 2 064 566
2020: 7,6
2021(2): 1,9
2022(3): 8,1

2020: -17 710
2021 (2): -23 484
2022(3): -27 061
2020: 1,8
2021(2): 9,0
2022(3): 5,0

2020: 205
2021 (2): 1 409
2022(3): 1 061
2020: -29,3 -84,6
2021(2): 32,6
2022(3): 15,2

2020: 1 786 397
2021 (2): 1 944 179
2022(3): 2 038 566
2020: 2,2
2021(2): 587,1
2022(3): -24,7

2020: 173 611
2021 (2): 182 323
2022(3): 188 923
2020: -10,3
2021(2): 8,8 5,0
2022(3): 4,9

2020: 176 799
2021 (2): 181 422
2022(3): 182 704
2020: 0,3
2021(2): 2,6
2022(3): 3,6

2020: -3 188
2021 (2): 901
2022(3): 6 219
2020: -118,6
2021(2): -128,3
2022(3): 0,7

2020: 47 763
2021 (2): 49 471
2022(3): 54 140
2020: -9,2
2021(2): 3,6
2022(3): 589,9

2020: -50 951
2021 (2): -48 569
2022(3): -47 921
2022(3): 9,4

2020: 1 612 786
2021 (2): 1 761 856
2022(3): 1 849 644
2020: 3,7

2020: 1 159 234
2021 (2): 1 247 296
2022(3): 1 302 690
2020: 3,5
2021(2): 9,2 7,6
2022(3): 5,0

2020: 453 552
2021 (2): [TELEFON](3): [TELEFON]: 4,4
2021(2): 13,5
2022(3): 4,4 6,3

2020: 432 517
2021 (2): 438 945
2022(3): 453 419
2020: 27,1
2021(2): 1,5

2020: 21 035
2021 (2): 75 615
2022(3): 93 535
2022(3): 3,3
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığ

(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



2.2. YATIRIMLAR 
2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı
a) Mevcut Durum 
Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2021 yılında reel olarak yüzde $^{7,2}$ oraninda artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 54'ünün merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 26,1'inin yerel yönetimler,yüzde 19,3'ünün işletmeci KİTler, yüzde 0,01'inin özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar,yüzde 0,6'sının döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafindan gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir.

Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde tarım,madencilik, imalat, enerji ve sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; ulaştırma,turizm, konut, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalmasıbeklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarıiçinde tarım, konut, eğitim, sağlık ve diğer hizmetler alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artmasi; madencilik, imalat, enerji, ulaştırma ve turizm alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalmasi öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım)
2020: Özel
2021(2): Toplam
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): Kamu

2020: 5,4
2021(2): 1,0
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 1,5

2020: 7,3
2021(2): 1,7
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 2,4

2020: 1,1
2021(2): 23,9
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 21,2

2020: 12,3
2021(2): 1,3
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 2,6

2020: 40,7
2021(2): 31,6
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 32,6

2020: 0,3
2021(2): 1,1
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 1,0

2020: 0,9
2021(2): 31,2
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 27,7

2020: 8,0
2021(2): 2,2
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 2,9

2020: 1,2
2021(2): 3,1
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 2,9

2020: 22,9
2021(2): 2,9
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 5,2

2020: 100
2021(2): 100
(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım) 2022(3): 100
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2020)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarim
Merkezi Yönetim (1): 6 267
İşletmeci KT'er: 112
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 768
ALT TOPLAM: 7 147
Yüzde Pay: 6,3
Mahalli İdareler: 842
TOPLAM KAMU: 7 989
Yüzde Pay: 5,3

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (1): 6 301
İşletmeci KT'er: 4 881
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 11 182
Yüzde Pay: 9,9
Mahalli İdareler: 0
TOPLAM KAMU: 11 182
Yüzde Pay: 7,4

Sektörler: İmalat
Merkezi Yönetim (1): 1 095
İşletmeci KT'er: 468
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 1
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 15
ALT TOPLAM: 1 579
Yüzde Pay: 1,4
Mahalli İdareler: 1
TOPLAM KAMU: 1 580
Yüzde Pay: 1,0

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (1): 10 770
İşletmeci KT'er: 7 321
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 18 091
Yüzde Pay: 16,0
Mahalli İdareler: 540
TOPLAM KAMU: 18 630
Yüzde Pay: 12,3

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (1): 34 452
İşletmeci KT'er: 10 855
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 1
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 242
ALT TOPLAM: 45 550
Yüzde Pay: 40,3
Mahalli İdareler: 16 384
TOPLAM KAMU: 61 935
Yüzde Pay: 40,8

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (1): 378
İşletmeci KT'er: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: o
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 23
ALT TOPLAM: 401
Yüzde Pay: 0,4
Mahalli İdareler: 17
TOPLAM KAMU: 419
Yüzde Pay: 0,3

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (1): 405
İşletmeci KT'er: o
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 405
Yüzde Pay: 0,4
Mahalli İdareler: 1 039
TOPLAM KAMU: 1 444
Yüzde Pay: 1,0

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (1): 10 442
İşletmeci KT'er: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: O
Döner Sermaye+ SGK: 163
ALT TOPLAM: 10 606
Yüzde Pay: 9,4
Mahalli İdareler: 1 166
TOPLAM KAMU: 11 772
Yüzde Pay: 7,7

Sektörler: Sağlık Diğer
Merkezi Yönetim (1): 1 655
İşletmeci KT'er: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 127
ALT TOPLAM: 1 782
Yüzde Pay: 1,6
Mahalli İdareler: 28
TOPLAM KAMU: 1 810
Yüzde Pay: 1,2

Sektörler: Hizmetler
Merkezi Yönetim (1): 16 043
İşletmeci KT'er: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 319
ALT TOPLAM: 16 362
Yüzde Pay: 14,5
Mahalli İdareler: 18 863
TOPLAM KAMU: 35 225
Yüzde Pay: 23,2

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (1): 87 809
İşletmeci KT'er: 23 638
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 1
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1 657
ALT TOPLAM: 113 105
Yüzde Pay: 100,0
Mahalli İdareler: 38 881
TOPLAM KAMU: 151 986
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (1): 77,6
İşletmeci KT'er: 20,9
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1,5
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (1): 57,8
İşletmeci KT'er: 15,6
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1,1
ALT TOPLAM: 74,4
Mahalli İdareler: 25,6
TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABL0 I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2021) (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarım
Merkezi Yönetim (2): 12 149
İşletmeci KİT'ler: 203
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 285
ALT TOPLAM: 12 638
Yüzde Pay: 8,0
Mahalli İdareler: 1 086
TOPLAM KAMU: 13 724
Yüzde Pay: 6,4

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (2): 467
İşletmeci KİT'ler: 12 842
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 13 309
Yüzde Pay: 8,4
Mahalli İdareler: o
TOPLAM KAMU: 13 309
Yüzde Pay: 6,2

Sektörler: Imalat
Merkezi Yönetim (2): 394
İşletmeci KİT'ler: 588
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 4
ALT TOPLAM: 600
Yüzde Pay: L'0
Mahalli İdareler: I
TOPLAM KAMU: 0000
Yüzde Pay: 0'0

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (2): 3 139
İşletmeci KİT'ler: 12 559
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 0
ALT TOPLAM: 15 699
Yüzde Pay: 9,9
Mahalli İdareler: 471
TOPLAM KAMU: 16 170
Yüzde Pay: 7,6

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (2): 33 307
İşletmeci KİT'ler: 15 029
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 11
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 139
ALT TOPLAM: 48 485
Yüzde Pay: 30,7
Mahalli İdareler: 25 695
TOPLAM KAMU: 74 180
Yüzde Pay: 34,7

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (2): 243
İşletmeci KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 22
ALT TOPLAM: 265
Yüzde Pay: 0,2
Mahalli İdareler: 25
TOPLAM KAMU: 289
Yüzde Pay: 0,1

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (2): 810
İşletmeci KİT'ler: O
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: o
ALT TOPLAM: 810
Yüzde Pay: 0,5
Mahalli İdareler: 2 116
TOPLAM KAMU: 2 926
Yüzde Pay: 1,4

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (2): 22 921
İşletmeci KİT'ler: 1
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 08T
ALT TOPLAM: 20210
Yüzde Pay: 9't
Mahalli İdareler: I19I
TOPLAM KAMU: E44
Yüzde Pay: 9'

Sektörler: Se
Merkezi Yönetim (2): 16 382
İşletmeci KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 140
ALT TOPLAM: 16 522
Yüzde Pay: 10,5
Mahalli İdareler: 40
TOPLAM KAMU: 16 563
Yüzde Pay: 7,8

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (2): 25 456
İşletmeci KİT'ler: 5
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye+ SGK: 474
ALT TOPLAM: 25 935
Yüzde Pay: 16,4
Mahalli İdareler: 24 581
TOPLAM KAMU: 50 516
Yüzde Pay: 23,7

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (2): 115 269
İşletmeci KİT'ler: 41 228
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 11
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 1 286
ALT TOPLAM: 157 794
Yüzde Pay: 100,0
Mahalli İdareler: 55 685
TOPLAM KAMU: 213 479
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (2): 73,1
İşletmeci KİT'ler: 26,1
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: o
Döner Sermaye+ SGK: 0,8
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (2): 54,0
İşletmeci KİT'ler: 19,3
İller Bankası: 0,01
Döner Sermaye+ SGK: o
ALT TOPLAM: 0,6
Yüzde Pay: 73,9
TOPLAM KAMU: 26,1
Yüzde Pay: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABL0 I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2022) (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Sektörler: Tarım
Merkezi Yönetim (2): 15 343
İşletmeci KİT'ler: 459
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 2 804
ALT TOPLAM: 18 607
Yüzde Pay: 10,1
Mahalli İdareler: 1 335
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 19 942
Yüzde Pay: 7,8

Sektörler: Madencilik
Merkezi Yönetim (2): 474
İşletmeci KİT'ler: 22 784
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 0
ALT TOPLAM: 23 258
Yüzde Pay: 12,6
Mahalli İdareler: 0
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 23 258
Yüzde Pay: 9,1

Sektörler: Ímalat
Merkezi Yönetim (2): 886
İşletmeci KİT'ler: 1 489
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 351
ALT TOPLAM: 2 726
Yüzde Pay: 1,5
Mahalli İdareler: 1
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 2 727
Yüzde Pay: 1,1

Sektörler: Enerji
Merkezi Yönetim (2): 3 607
İşletmeci KİT'ler: 19 909
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: o
ALT TOPLAM: 23 516
Yüzde Pay: 12,8
Mahalli İdareler: 561
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 24 078
Yüzde Pay: 9,4

Sektörler: Ulaştırma
Merkezi Yönetim (2): 33 104
İşletmeci KİT'ler: 17 222
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 2
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 228
ALT TOPLAM: 50 556
Yüzde Pay: 27,4
Mahalli İdareler: 33 248
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 83 804
Yüzde Pay: 32,7

Sektörler: Turizm
Merkezi Yönetim (2): 394
İşletmeci KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 25
ALT TOPLAM: 419
Yüzde Pay: 0,2
Mahalli İdareler: 32
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 450
Yüzde Pay: 0,2

Sektörler: Konut
Merkezi Yönetim (2): 690
İşletmeci KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 0
ALT TOPLAM: 690
Yüzde Pay: 0,4
Mahalli İdareler: 3 012
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 3 702
Yüzde Pay: 1,4

Sektörler: Eğitim
Merkezi Yönetim (2): 23 749
İşletmeci KİT'ler: 1
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: E00
ALT TOPLAM: E6 2
Yüzde Pay: 0'1
Mahalli İdareler: 72
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 13
Yüzde Pay: '0τ

Sektörler: Se
Merkezi Yönetim (2): 16 908
İşletmeci KİT'ler: 0
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 156
ALT TOPLAM: 17 065
Yüzde Pay: 9,3
Mahalli İdareler: 52
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 17 117
Yüzde Pay: 6,7

Sektörler: Diğer Hizmetler
Merkezi Yönetim (2): 22 917
İşletmeci KİT'ler: 6
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 593
ALT TOPLAM: 23 516
Yüzde Pay: 12,8
Mahalli İdareler: 31 651
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 55 167
Yüzde Pay: 21,5

Sektörler: Toplam
Merkezi Yönetim (2): 118 073
İşletmeci KİT'ler: 61 870
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 2
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 4 361
ALT TOPLAM: 184 307
Yüzde Pay: 100,0
Mahalli İdareler: 72 054
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 256 360
Yüzde Pay: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (2): 64,1
İşletmeci KİT'ler: 33,6
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 2,4
ALT TOPLAM: 100,0

Sektörler: Yüzde Dağılım
Merkezi Yönetim (2): 46,1
İşletmeci KİT'ler: 24,1
Özelleş. Kapsam. Kuruluş.: 0,0
İller Bankası: 0
Döner Sermaye + SGK: 1,7
ALT TOPLAM: 71,9
Mahalli İdareler: 28,1
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL) TOPLAM KAMU: 100,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Program 

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.


TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
2020: Özel
2021 (2): Toplam
2022 (3): Kamu

2020: 8 579
2021 (2): 12 576
2022 (3): 21 155

2020: 11 776
2021 (2): 21 225
2022 (3): 33 001

2020: 1 683
2021 (2): 291 458
2022 (3): 293 141

2020: 19 644
2021 (2): 16 318
2022 (3): 35 962

2020: 65 178
2021 (2): 385 873
2022 (3): 451 052

2020: 454
2021 (2): 13 491
2022 (3): 13 945

2020: 1 482
2021 (2): 381 270
2022 (3): 382 753

2020: 12 756
2021 (2): 27 093
2022 (3): 39 849

2020: 1 966
2021 (2): 37 664
2022 (3): 39 630

2020: 36 735
2021 (2): 34 864
2022 (3): 71 599

2020: 160 254
2021 (2): 1 221 833
2022 (3): 1 382 086
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



b) Hedefler 
2022 yılında, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 46,1'inin merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 28,1'inin yerel yönetimler, yüzde 24,1inin işletmeci KiT'ler, yüzde 1,6sının döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafindan gerçekleştirileceği öngörülmektedir. 2022 yılında kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının tarım, madencilik, enerji, ulaştırma, eğitim ve diğer hizmetler alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir.

Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının reel olarak yüzde 5,4 artışgöstereceği tahmin edilmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının imalat sanayii,ulaştırma ve konut alt sektörlerinde yoğunlaşması beklenmektedir.
2.3. ÖDEMELER DENGESİ
2.3.1. Cari İşlemler Hesabı
a) Mevcut Durum 
2020 yılında küresel ekonomi ve ticarette Covid-19 pandemisi kaynaklı ciddi bir daralma yaşanmış, emtia fiyatları genel olarak düşmüştür. Salgının etkisiyle ihracat yüzde 6,2 oranında azalarak 169,6 milyar ABD dolarına gerilemiştir. İhracattaki bu azalışa rağmen gerek altın ithalatındaki yüksek seyir gerekse de salgının etkisini azaltmak üzere uygulanan politikalar sonrasında artan iç talebin etkisiyle ithalat yüzde 4,4 artarak 219,5 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir.

2020 yılında dış talebin hızlı bir şekilde azalmasıyla birlikte ihracattaki keskin düşüş ve salgin kapsamında uygulanan uluslararası seyahat kisitlamaları sonucunda turizm gelirlerindeki azalma nedeniyle cari işlemler dengesi 35 milyar ABD doları açık vermiş, cari işlemler açığının GSYH'ya oranı yüzde 4,9 seviyesinde gerçekleşmiştir.
TABLO I: 16- Türkiyenin Dış Ticareti ve Dış Ticareti Etkileyen Faktörler 
2019: 180,8
2020: 169,6
2021(1): 211,0
(Yüzde Değişim) 2022(2): 230,9

2019: 219,5
2020: 258,0
2021(1): 282,7

2019: 2,1
2020: -6,2
2021(1): 24,4
(Yüzde Değişim) 2022(2): 9,4

2019: 4,4
2020: 17,5
2021(1): 9,6

2019: -4,2
2020: -0,8
2021(1): 8,8
(Yüzde Değişim) 2022(2): 1,4

2019: -4,9
2020: 16,0
2021(1): 2,2

2019: 6,5
2020: -5,5
2021(1): 15,6
(Yüzde Değişim) 2022(2): 8,0

2019: -5,0
2020: 9,6
2021(1): 1,5
(Yüzde Değişim) 2022(2): 7,4

2019: 0,5
2020: -3,2
2021(1): 5,5
(Yüzde Değişim) 2022(2): 4,4

2019: 0,8
2020: 6,7
2021(1): 26,7
(Yüzde Değişim) 2022(2): 0,9

2019: 64,3
2020: 41,8
2021(1): 68,7
(Yüzde Değişim) 2022(2): 68,3

2019: 0,9
2020: 1,8
2021(1): 9,0
(Yüzde Değişim) 2022(2): 5,0

2019: 3,1
2020: 14,3
2021(1): 5,4

2019: -1,5
2020: 7,5
2021(1): 5,6
(Yüzde Değişim) 2022(2): 4,0

2019: 2,8
2020: -3,1
2021(1): 5,9
(Yüzde Değişim) 2022(2): 4,9

2019: 0,9
2020: -8,2
2021(1): 9,7
(Yüzde Değişim) 2022(2): 6,7

2019: 1,5
2020: -6,3
2021(1): 5,0
(Yüzde Değişim) 2022(2): 4,3
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜIK, IMF Dünya Ekonomik Görünümü, Ekim 2021
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 



Dış Ticaret Dengesi 
Ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle dış ticaret açığı 2020 yılında 37,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret açıği, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde,bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 25,2 azalarak 19,2 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir.

2021 yılında küresel ekonomideki toparlanmayla birlikte dış talepteki artış sonucunda ihracattaki yüksek seyrin devam etmesine bağlı olarak ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle diş ticaret açığının 31,5 milyar ABD doları seviyesine gerilemesi beklenmektedir.
İhracat 
2020 yılında 169,6 milyar ABD doları gerçekleşen ihracat, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 36,9 artarak 140,2 milyar ABD dolarıseviyesine yükselmiştir. Bu dönemde ihracat artişının temel nedeni salgın sonrasında ana ihracat pazarlarındaki dış talep artışı olmuştur. Salgın sonrası dönemde ihracat fiyatları ve kur gelişmelerinin de etkisiyle ihracatçı sektörlerin rekabet gücü kazanması ihracat artışındaki diğer bir belirleyici unsur olmuştur.

TABLO I: 17- Ülke ve Fasıllara Göre İhracat 
Yillik: 2020
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 2020

Yillik: 180,8
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 169,6

Yillik: 70,0 99,6
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 42,2

Yillik: 60,2
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 81,6

Yillik: 20,3
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 12,3

Yillik: 8,7
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 5,1

Yillik: 10,3
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 6,0

Yillik: 5,4
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 3,3

Yillik: 43,7
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 26,8

Yillik: 16,0 11,2
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 9,8

Yillik: 11,3

Yillik: 10,2
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 6,3

Yillik: 9,1
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 5,4

Yillik: 8,1
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 4,7

Yillik: 26,9
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 22,1

Yillik: 17,8
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 16,8

Yillik: 9,7
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 9,3

Yillik: 10,0
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 8,8

Yillik: 9,2
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: 8,4
Kaynak: TÜIK 
(1) Siralama 2020 yılı verilerine göre yapılmıştır.

Türkiye'nin başlıca ticaret ortağı AB'ye olan ihracati, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde, geçen yılın ayni dönemine göre yüzde 39 oranında artarak 58,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Salgın sonrası küresel ekonomik aktivitenin hızlanmasısonucunda başlica ticaret ortaklarinın tamamına yönelik ihracat artmiştir. Ocak-Ağustos döneminde ABD, İtalya ve İspanya yüzde 40'ın üzerindeki ihracat artış oranlarıyla öne çıkan ülkeler olmuştur. Bu dönemde AB'ye gerçekleştirilen ihracat artışının yanı sira Kuzey Amerika ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta da yüzde 46,1 oranında artış kaydedilmiştir.Ayrıca yine bu dönemde, Asya ülkelerine gerçekleştirilen ihracatta ise yüzde 29,5 düzeyinde bir artış gerçekleşmiştir.

İhracatta en yüksek paya sahip olan motorlu kara taşıtları ile bunların aksam ve parçalarına yönelik ihracat 2020 yılındaki düşüşün ardından 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde yükselmiştir. Bu dönemde toplam ihracat yüzde 36,9 artarken, motorlu kara taşıtları ve bunların aksam ve parçalarının ihracatındaki artış yüzde 27,9 oranında gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kazanlar, makineler ve bunların aksam parçaları ihracatıyüzde 34,6 artarken, demir çelik ihracatında yüzde 84,9 oranında artış kaydedilmiştir.
2021 yılının ilk sekiz aylik döneminde tüm ana sektörlerin ihracatında artışgerçekleşmiştir. Bu dönemde, tarım ve ormancılık sektörü ihracatı yüzde 22,1 oranında artarken imalat sektörü ihracatındaki artış hızı yüzde 37,1'e ulaşmıştır. Sektörel düzeyde en kuvvetli artış ise yüzde 51,9 oranıyla maden ve taş ocakçılığı sektöründe kaydedilmiştir.
2021 yılının kalan döneminde ihracatın (fob) güçlü ivmesini koruyarak yıl genelinde yüzde 24,4 oranında artışla 211 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2021 yılında, ihracat fiyatlarında yüzde 8,8, reel ihracatta ise yüzde 15,6oranında artış yaşanacağı öngörülmektedir.

TABLO I: 18- İhracatın Sektörel Dağılımı
Milyar ABD doları: Ocak-Ağustos
Yüzde Pay: Yıllık
Yüzde Değişim: Ocak - Ağustos

Milyar ABD doları: 2020
Yüzde Pay: 2020
Yüzde Değişim: 2021

Milyar ABD doları: 180,8
Yüzde Pay: 169,6
Yüzde Değişim: 102,4

Milyar ABD doları: 5,6
Yüzde Pay: 5,9
Yüzde Değişim: 3,5

Milyar ABD doları: 3,2
Yüzde Pay: 2,9
Yüzde Değişim: 1,7]

Milyar ABD doları: 171,2
Yüzde Pay: 160
Yüzde Değişim: 96,6

Milyar ABD doları: 0,8
Yüzde Pay: 0,8
Yüzde Değişim: 0,5
Kaynak: TÜIK 

İthalat 
2020 yılında ithalat salgının olumsuz etkisine rağmen yüzde 4,4 oranında artışkaydederek 219,5 milyar ABD doları olmuştur.

2020 yılında gerileyen petrol fiyatlarının etkisiyle enerji ithalatında düşüş yaşanmasına rağmen, altın ithalatının tüm zamanların en yüksek değerine ulaşmasi, ithalatta artışa neden olmuştur. Ayrıca, salgının olumsuz etkilerini en aza indirmek amacıyla uygulanan genişletici politikalar sonrasında yükselen iç talep, ithalattaki yükselişin diğer bir önemli nedeni olarak öne çıkmıştır. Salgın döneminde otomotiv ve elektronik eşyalara yönelik talebin artması ithalattaki artışı hızlandırmıştır.

2021 yılında ithalattaki artış eğilimi sürmektedir. Altın ithalatındaki gerilemeye rağmen, emtia fiyatlarındaki hızlı artışın yanı sıra yurtiçi talepteki yüksek seyrin devam etmesine bağlı olarak ithalattaki artış devam etmektedir. 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 25,5 oranında artış gösteren ithalat,170 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Bu dönemde, ara malı ithalatı yüzde 27,2,tüketim malları ithalatı yüzde 16,4 ve sermaye malları ithalatı ise yüzde 24,5 oranında artışkaydetmiştir.

TABLO I: 19- İthalatın Ekonomik Gruplara Göre Dağılımı
Milyar ABD Doları: Ocak-Ağustos
Yüzde Pay: Yıllik
Yüzde Değişim: Ocak- Ağustos

Milyar ABD Doları: 2020
Yüzde Pay: 2020
Yüzde Değişim: 2021

Milyar ABD Doları: 210,3
Yüzde Pay: 219,5
Yüzde Değişim: 135,4

Milyar ABD Doları: 26,1
Yüzde Pay: 31,8
Yüzde Değişim: 18,7

Milyar ABD Doları: 162,5
Yüzde Pay: 163,0
Yüzde Değişim: 102,2

Milyar ABD Doları: 21,2
Yüzde Pay: 24,1
Yüzde Değişim: 14,2

Milyar ABD Doları: 0,6
Yüzde Pay: 0,6
Yüzde Değişim: 0,4
Kaynak: TÜİK 
İthalatın (cif) 2021 yılında yüzde 17,5 oranında artarak 258 milyar ABD dolarıseviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2021 yılında ithalat fiyatlarında yüzde 16, reel ithalatta ise yüzde 1,5 düzeyinde artış beklenmektedir.

Hizmetler Dengesi, Birincil ve İkincil Gelir Dengesi 
2020 yılında küresel salgın sonrasında uluslararası turizm faliyetlerindeki ani düşüşle birlikte turizm gelirlerinde yaşanan azalma, 2021 yılında kısmen telafi edilmiştir. 2020yılında 10,2 milyar ABD doları olarak gerçekleşen seyahat gelirleri, 2021 yılının OcakAğustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 97,1 artarak 10,5 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmet ticaretindeki toparlanmanin mal ticaretindeki toparlanma kadar hızlı olmaması nedeniyle seyahat gelirlerinin 2021 yılında 17 milyar ABD dolarına yükseleceği beklenmektedir.

Türkiye, 2020 yılında 35,4 milyar ABD doları hizmet geliri elde etmiş ve 11,5 milyar ABD doları hizmetler dengesi fazlası vermiştir. Hizmet gelirleri, 2021 yılının Ocak-Ağustos 

döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 55 oranında artış göstererek 32,1milyar ABD doları seviyesinde, hizmetler dengesi fazlası ise yüzde 107 oranında artışla 12,5milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir. Hizmet gelirlerine yıllıklandırılmış olarak bakıldığında, 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla 46,8 milyar ABD doları seviyesine ulaşıldığıgörülmektedir. Bu artıştaki temel belirleyici unsur taşımacılık ve seyahat gelirlerindeki yukarıyönlü seyir olmuştur. 2021 yılında hizmet gelirlerinin $^{48,4,}$ , hizmetler dengesi fazlasının ise 21,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

TABLO I: 20- Cari İşlemler Dengesi 
2019: 5,3
2020: -35,0
2021(1): -21,0
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): -18,6

2019: -16,8
2020: -37,9
2021(1): -31,5
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): -36,7

2019: 180,2
2020: 165,6
2021(1): 205,4
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 228,4

2019: 180,8
2020: 169,6
2021(1): 211,0
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 230,9

2019: -0,6
2020: -4,1
2021(1): -5,6
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): -2,5

2019: 187,7
2020: 181,1
2021(1): 233,8
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 258,5

2019: 210,3
2020: 219,5
2021(1): 258,0
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 282,7

2019: -22,6
2020: -38,5
2021(1): -24,2
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): -24,2

2019: 34,1
2020: 11,5
2021(1): 21,8
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 31,8

2019: 62,7
2020: 35,4
2021(1): 48,4
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 61,1

2019: 28,7
2020: 23,9
2021(1): 26,5
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 29,3

2019: 25,7
2020: 9,2
2021(1): 15,5
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 23,2

2019: 29,8
2020: 10,2
2021(1): 17,0
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 25,0

2019: 4,1
2020: 1,0
2021(1): 1,5
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 1,9

2019: -12,8
2020: -8,8
2021(1): -12,3
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): -14,4

2019: 6,3
2020: 6,8
2021(1): 7,3
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 7,4

2019: 19,2
2020: 15,6
2021(1): 19,6
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 21,8

2019: -11,5
2020: -7,7
2021(1): -11,1
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): -13,1

2019: -2,7
2020: -0,8
2021(1): -4,4
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): -4,4

2019: -3,8
2020: -3,2
2021(1): -3,9
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): -3,9

2019: -5,1
2020: -3,7
2021(1): -2,8
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): -4,8

2019: 3,1
2020: 2,4
2021(1): 2,6
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 2,9

2019: 8,2
2020: 6,1
2021(1): 5,4
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 7,6

2019: 6,2
2020: 4,9
2021(1): 4,2
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 5,6

2019: 0,8
2020: 0,1
2021(1): 0,9
(Milyar ABD Dolari) 2022(2): 0,7
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2020 yılında, birincil gelir dengesindeki açık yatırım giderlerindeki düşüşün etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 31,4 azalarak 8,8 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleşmiştir.2021 yılının Ocak-Ağustos dönemi birincil gelir dengesi açığı ise bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 29,4 artarak $^{8,1}$  milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. Birincil gelir dengesi açığının 2021 yılında 12,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmesi beklenirken,ikincil gelir dengesinin $^{0,9}$ milyar ABD doları seviyesinde fazla vereceği tahmin edilmektedir.
Diş ticaret, hizmetler, birincil ve ikincil gelir dengelerindeki gelişmeler ve tahminlere göre, 2021 yılında cari işlemler açığının 21 milyar ABD doları olması beklenmektedir.

b) Hedefler 
Cari işlemler dengesinde, mal ihracatının yanı sira turizm ve yazılım gibi hizmet sektörüihracatının da katkısıyla, kademeli ve kalıcı bir iyileşmenin sağlanması hedeflenmektedir. Bu hedef kapsamında, ihracat potansiyelinin artırılmasına yönelik ticaret anlaşmalarında güncelleme çalişmalarına devam edilecek, dış pazarlara açılım konusunda yeni uygulamalar hayata geçirilecektir. E-ihracat ve hizmet ihracatı gibi gelişim sürecinde olan alanlar da dâhil olmak üzere ihracata yönelik destek mekanizmaları genişletilerek uygulamaya konulacaktır.İthalata olan bağımlılığın azaltılmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilecek, petrol ve doğal gaz kaynağı aramaları hızlandırılarak sürdürülecek, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı artırılacaktır. Turizm faaliyetlerinin çeşitlendirilerek yıl geneline yayılması ve bu kapsamda turizm gelirlerinin artırılması sağlanacaktır. Yüksek teknoloji içeren yatırımlar Türkiye'ye çekilerek rekabet gücü artırılacaktır. İhracatın ve uluslararası yatırımların artırılması süreci, son yıllarda iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini daha sık ve şiddetli göstermesi sonucunda önemi daha da artan yeşil dönüşüm kavrami çerçevesinde, Yeşil Mutabakat Eylem Planında yer alan hedef ve eylemler de dikkate alinarak şekillendirilecektir.

2022 yılında, dış talebin bir önceki yıla görece azalsa da yüksek seyrini koruması ve özellikle seyahat hareketliliğinin hızlanmasıyla turizm gelirlerinin artışı sonucunda, cari işlemler dengesinde iyileşmenin devam etmesi beklenmektedir. Cari işlemler dengesindeki iyileşmenin beraberinde dış finansman gereksiniminde azalış getirmesi tahmin edilmektedir.Buna ek olarak, cari denge ve enflasyon gibi makro göstergelerdeki iyileşme sonucunda genel makroekonomik görünümdeki iyileşmeye paralel olarak dış finansmanda teknoloji transferi sağlayan uzun vadeli yatırımların öne çıkarılması hedeflenmektedir.
2022 yılında ihracatın (fob) yüzde 9,4 artarak 230,9 milyar ABD dolarına, ithalatın (cif)ise yüzde 9,6 yükselerek 282,7 milyar ABD dolarına ulaşması ve böylece dış ticaret açığının 51,8 milyar ABD doları seviyelerinde gerçekleşmesi öngörülmektedir.
Bu dönemde ihracat ve ithalat fiyatlarının 2022 yılında sirasıyla yüzde 1,4 ve 2,2oranlarında artması beklenirken reel ihracatin ve ithalatın ise sirasıyla yüzde 8,0 ve 7,4artacaği tahmin edilmektedir.

2022 yılında Covid-19 pandemisinin etkisinin daha da azalmasıyla birlikte seyahat gelirlerinin 25 milyar ABD doları seviyesine yükselmesi, hizmetler dengesinin ise 31,8 milyar ABD dolari fazla vermesi tahmin edilmektedir. Birincil gelir dengesinde 14,4 milyar ABD doları açık öngörülürken, ikincil gelir dengesinde 0,7 milyar ABD doları fazla beklenmektedir.

Söz konusu varsayımlar altında cari işlemler açığının 2022 yılında 18,6 milyar ABD doları seviyesine gerilemesi, böylece cari işlemler açığının GSYH'ya oranının ise yüzde 2,2seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2.3.2. Sermaye ve Finans Hesaplari 
a) Mevcut Durum 
2020 yıli genelinde Türkiye'ye diğer yatırım ve doğrudan yabancı yatırım hareketlerine bağlı olarak net sermaye girişi gerçekleşmiştir. Buna karşın portföy yatırımları kaynaklı net 

sermaye çıkışı yaşanmıştır. 2020 yılında cari işlemler açığındaki artışa bağlı olarak sermaye girişlerinin cari işlemler açığının finansmanını karşılamada yetersiz kalmasından dolayırezerv seviyesinde düşüş gerçekleşmiştir. Finansman kalemlerinin alt detaylarıincelendiğinde 2020 yılında, gayrimenkul yatırımlarındaki doğrudan yabancı yatırım girişlerinin 4,4 milyar ABD doları seviyesinde gerçekleştiği görülmektedir. Yurtdışı yerleşikler Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) piyasasında 6,4 milyar ABD doları tutarında net satışyaparlarken, Hazine tarafından yurt dişına ihraç edilen tahviller yoluyla 4,6 milyar ABD doları tutarında net borçlanma gerçekleştirilmiştir. 2021 yılında portföy yatırımları kaynaklınet sermaye çıkışının sonlandığı ve bu kapsamda, 2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde portföy yatırımlarında 5,2 milyar ABD dolarıbüyüklüğünde net sermaye girişi yaşandığıgörülmektedir. Aynı dönemler itibarıyla, Borsa İstanbul'dan (BİST) ise 1,4 milyar ABD dolarıyla sermaye çıkışı gerçekleşmiş, yurtdışı yerleşikler ise DİBS piyasasında 1,9 milyar ABD doları tutarında alış yapmıştır. Hazine yurt dışı tahvil ihracinda 3,1 milyar ABD dolarınet kullanim, bankalar ise 1,4 milyar ABD doları tutarında net geri ödeme gerçekleştirmiştir.
Diğer yatırımlar kaleminde 2020 yılında sermaye girişi olmuştur. 2020 yılında, efektif ve mevduatlar kaynakli sermaye girişleri etkisiyle bu kalemde, 12,9 milyar ABD dolarıseviyesinde net sermaye girişi gerçekleşmiştir.

TABL0 I: 21- Sermaye ve Finans Hesabi 
(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: [KART_NO]

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Cari İşlemler Dengesi 5,3 -35,0 -26,0 -14,0

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Türlerine Göre Sermaye Hareketleri (rezerv hariç) (1) -1,1 -8,0 4,2 -27,8

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Doğrudan Yatırımlar (net) -6,3 -4,7 -3,0 -3,4

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Portföy Yatırımları (net) 2,8 9,6 17,0 -5,2

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Yabancıların Hisse Senedi Alımlan 0,4 -4,3 -5,4 -1,4

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Yabancıların DİBS Alımlan -3,1 -6,4 -7,7 -1,9

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Diğer Yatırımlar (net) 2,4 -12,9 -9,7 -19,1

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Kullanıcıya Göre Sermaye Hareketleri (1) (2) -1,1 -8,0 4,2 -27,8

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Kamu Kesimi -5,1 -10,4 -3,8 -16,1

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Özel Kesim 10,3 7,2 11,1 -8,2

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Bankalar 11,6 -4,9 0,5 0,3

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Banka dışı -1,3 12,1 10,6 -8,5

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Doğrudan Yatırımlar (net) -6,3 -4,7 -3,0 3,4

(Milyar ABD Dolari) Ocak-Ağustos: Rezerv Varlıklar 6,3 -31,9 -39,0 27,2 Net Hata Noksan -0,1 -4,8 -8,8 13,5
Kaynak: TCMB, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Eksi işareti girişi göstermektedir.
(2) Doğrudan yatırımlar girişinde kamu özel aynımı net olarak yapılamadığından ve borç oluşturan bir kalem olarak kabul edilmediğinden kullanıcıya göre sermaye hareketleri kısmında hesaplamaya dâhil edilmeyip ayrı olarak verilmiştir. Aynıca sermaye hesabı altında yer alan göçmen transferleri ve üretilmeyen ve finansal olmayan varliklar kalemleri de hesaplamaya dâhil edilmemiştir.

2.4. ENFLASYON VE PARA-KUR POLİTİKASI 
a) Mevcut Durum 
2020 yılı sonunda yüzde 14,6 olarak gerçekleşen TÜFE yıllık artış hızının bir önceki yıla göre 2,8 puan artmasında; dayanıklı mal, gıda ve altın fiyatlarındaki artışlar belirleyici olmuştur. Öte yandan, bu dönemde yönetilen-yönlendirilen ürün fiyatlarındaki olumlu seyir ve petrol fiyatlarındaki düşüş TüFE yıllık artış hızını sınırlamıştır.
2021 yılında ise; gıda, enerji ve dayanıksız mal fiyatlarındaki olumsuz seyir, salgının hizmet fiyatları üzerindeki artırıcı etkileri TÜFE yıllık artışını ivmelendirmiştir. Söz konusu gelişmeler neticesinde, Eylül ayında yıllk enflasyon 2020 yılı sonu seviyesine göre yaklaşık 5 puan artarak yüzde 19,6 düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde, dayanıklı mal ve altın fiyatların seyri ise TüFE yıllik artış hızını sınırlamıştır.

Döviz kurlarıyla emtia fiyatlarındaki artış ve küresel tedarik zincirindeki aksaklıklar nedeniyle YÍ-ÜFE artış hızı 2020 yılında yüzde 25,2 oranında gerçekleşmiştir. 2021 yılında ise başta emtia fiyatları olmak üzere mevcut maliyet artırıcı gelişmelerin görece kötüleşmesiyle YÍ-ÜFE Eylül 2021 itibarıyla yüzde 44 seviyesine yükselmiştir.
GRAFİK I: 3- Fiyat Gelişmeleri 
TÜFE ve Özel Kapsamlı TÜFE Göstergesi C (ÖKTG-C) (Yıllık Yüzde Değişim): 22 20 18 16 14 12 10 8 6 0oe Mar Nis May Haz Tem Ağu A A Kas 3 Oca F A 0 T 2 M 2021 2020 TÜFE
Yİ-ÜFE ve İmalat Sanayii Fiyatları (Yıllık Yüzde Değişim): 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 o 8 Jer 2 h tan S 8 2 Can 3 2020 2021 Yİ-ÜFE İmalat
Kaynak: TÜİK 
2021 yılının ilk çeyreğinde TüFE yıllık artış hızı gıda fiyatlarındaki olumlu görünüme rağmen dayanıksız mal ve enerji fiyatlarındaki artışla birlikte Mart ayı itibarıyla yüzde 16,2olarak gerçekleşmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde ise TüFE yıllık artış hızı, altın fiyatlarındaki olumlu baz etkisine rağmen, gıda ve enerji fiyatlarındaki gelişmelere bağlı olarak artarak yüzde 17,5 olarak kaydedilmiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde ise dayanıklı mal fiyatlarındaki düşüşe rağmen gıda fiyatlarındaki artışla birlikte TüFE yıllık artış hızı Eylül ayı itibarıyla yüzde 19,6'ya yükselmiştir.


GRAFİK I: 4- Mal ve Hizmet Fiyatları (TÜFE'ye Katkı ve Yıllık Yüzde Değişim)
24
21

1820
15

1216
9

12
6

38
o 

0oe qn$Mar A A Haz Tem A H E e :ooe qn$Jew Aew zeH Tem Ağu M b 
20002007Mar 2Aew zen tan 3M A Oca A Haz Tem A 
Mwti 20002002
Wee Jw 

R 
ee    n c d  d   d  a yılın üçüncü çeyreğinde özellikle dayanıklı mal fiyatlarındaki olumlu gelişmelere paralel olarak yavaşlamıştır. Hizmet fiyatlarında gözlenen katılık 2021 yılında da devam ederken,salgına yönelik tedbirlerin azaltılması ise ilgili dönemlerde grup fiyatları üzerinde artırıcıetkide bulunmuştur. Temel mal ve hizmet gruplarındaki gelişmelere paralel olarak özel kapsamlı TÜFE göstergelerinden ÖKTG-B ve ÖKTG-C endeksleri yıllık artış hızı Eylül 2021itibarıyla sırasıyla yüzde 18,6 ve yüzde 17,0 olarak gerçekleşmiştir.
GRAFİK I: 5- Yıllık Enflasyon Oranı ve Enflasyon Hedefi 
26

24

22

20

18

16

14

12

10

8

6

4

2

0Oe Jed M Tem M Kas Oca Mar May Tem MA 20e Mer Mew tam M 20e Mar May Tem A Kas D Mar May Tem 
220Z 200620720002007
r Yıllik Enflasyon Enflasyon Hedefi 

Kaynak: TCMB, TÜIK 
TüFE yıllık artış hızının; arz yönlü arızi unsurların ortadan kalkması ve olumluya dönecek baz etkisiyle birlikte 2021 yılı sonunda yüzde 16,2'ye gerileyeceği tahmin edilmektedir.


TCMB fiyat istikrarını sağlamak ve sürdürmek temel amacı doğrultusunda enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde para politikası uygulamalarını sürdürmektedir.
2020 yılının ilk yarısında TüFE yllk artış hızındaki görece olumlu seyre paralel olarak enflasyonist beklentilerdeki iyileşme neticesinde TCMB, parasal sıkılaştırmasını sınırlamaya başlamıştır. Bu doğrultuda, Ocak-Mayıs döneminde toplamda 375 baz puan olacak şekilde faiz oranları kademeli bir şekilde azaltılmıştir.

GRAFİK I: 6- TCMB Net Fonlaması (Milyar TL) ve Faiz Oranları (Yüzde)
360
33027300
27022240
210
18017150
120
901260
30
0700°1000700001000000005000.900000008.2009.2010.2011.2012.2001.2102.2103.2104.2105.2106.2107.2108.2109.21d enTmenGne d Ce  Ta -Te TCMB Ağırlıklıi Ortalama Fonlama Maliyeti = Geç Likidite Penceresi Borç Verme Gecelik (o/n) Borç Verme 1 Haftalik Repo Borç Verme 
Kaynak: TCMB 
TCMB, 2020 yılının üçüncü çeyreğinde ise döviz kurundaki gelişmelerin enflasyonist riskleri artırması nedeniyle parasal sıkılaştırmanın güçlendirilmesine karar vermiştir. Bu doğrultuda, Eylül-Aralık döneminde TCMB, politika faizinde toplamda 875 baz puanlık artışa gitmiştir.

2021 yılının ilk yarısında TCMB, Mart ayında 200 baz puanlık bir artışa gitmiştir. Yılın üçüncü çeyreğinde ise enflasyonun geçici arz yönlü unsurlardan kaynaklandığını belirten ve çekirdek göstergelerdeki olumlu görünüme işaret eden TCMB, Eylül ayında faiz oranında 100 baz puanlık indirim yapmıştır.

İhracat reeskont kredileri yoluyla TCMB döviz rezervlerine 2020 yılında 23,1 milyar ABD dolari, 2021 yılının ilk dokuz ayında ise 13,9 milyar ABD doları katkı sağlanmıştır.
TCMB'nin brüt rezervi 2020 yıli sonunda 94,6 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir.Eylül 2021 itibarıyla TCMB'nin brüt rezervi 2020 yıli sonuna göre 27,4 milyar ABD dolarıartışla 122 milyar ABD doları seviyesindedir.

2021 yılı üçüncü çeyrek sonu itibarıyla para tabanı 2020 yıl sonuna göre yüzde 30,9oranında artmıştır. Bununla birlikte, emisyon toplamı 32,1 milyar TL artış göstermiştir. Ayni dönemde TCMB dış varlıkları 27,8 milyar ABD doları artarken, toplam yükümlülükleri ise 13,2 milyar ABD doları artmıştır. Bu doğrultuda, TCMB'nin net dış varlık pozisyonunda 14,6milyar ABD doları artış gerçekleşmiştir.


TABLO I: 22- TCMB Net Döviz Alımları
Yil: İthalatçısı KİT'lere Döviz Satışı
İhracat Reeskont Kredileri: Toplam Net Döviz Alımları

Yil: 2002
İhracat Reeskont Kredileri: 25
Döviz Alım İhaleleri: 795
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: 16
Döviz Satım Müdahaleleri: 12
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2003
İhracat Reeskont Kredileri: 34
Döviz Alım İhaleleri: 5 652
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: 4 229
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2004
İhracat Reeskont Kredileri: 27
Döviz Alım İhaleleri: 4 104
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: 1 283
Döviz Satım Müdahaleleri: 9
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2005
İhracat Reeskont Kredileri: 25
Döviz Alım İhaleleri: 7 442
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: 14 565
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2006
İhracat Reeskont Kredileri: 4
Döviz Alım İhaleleri: 4 296
Döviz Satım: 1 000
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: 5 441
Döviz Satım Müdahaleleri: 2 105
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2007
İhracat Reeskont Kredileri: 2
Döviz Alım İhaleleri: 9 906
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2008
İhracat Reeskont Kredileri: 5
Döviz Alım İhaleleri: 7 584
Döviz Satım: 100
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2009
İhracat Reeskont Kredileri: 1 040
Döviz Alım İhaleleri: 4 314
Döviz Satım: 900
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2010
İhracat Reeskont Kredileri: 1 104
Döviz Alım İhaleleri: 14 865
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2011
İhracat Reeskont Kredileri: 1 920
Döviz Alım İhaleleri: 6 450
Döviz Satım: 11 210
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: 2 390
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2012
İhracat Reeskont Kredileri: 8 295
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım: 1 450
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: 1 006
(Milyon ABD Dolari) Enerji: -

Yil: 2013
İhracat Reeskont Kredileri: 12 664
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım: 17 610
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -

Yil: 2014
İhracat Reeskont Kredileri: 12 999
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım: 10 439
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: 3 151
(Milyon ABD Dolari) Enerji: 1 321

Yil: 2015
İhracat Reeskont Kredileri: 15 182
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım: 12 346
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: 10 505

Yil: 2016
İhracat Reeskont Kredileri: 15 022
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım: 3 400
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: 5 084

Yil: 2017
İhracat Reeskont Kredileri: 12 491
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: 7 851

Yil: 2018
İhracat Reeskont Kredileri: 14 902
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: 7 699

Yil: 2019
İhracat Reeskont Kredileri: 22 693
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: 6 456

Yil: 2020
İhracat Reeskont Kredileri: 23 067
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım: -
Döviz Alım İhaleleri Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: 5 895

Yil: 2021(1)
İhracat Reeskont Kredileri: 13 884
Döviz Alım İhaleleri: -
Döviz Satım Müdahaleleri: -
(Milyon ABD Dolari) Enerji: 269
Kaynak: TCMB İstatistikleri, Piyasa Verileri, Aylık Döviz Alım Satım Tutarları(1) 2021 yıli verileri ilk 9 ay itibarıyladır.

M1, M2 ve M3 para arzlari, Eylül 2021 itibarıyla 2020 yıli sonuna göre sırasıyla yüzde 19,8, yüzde 19,7 ve yüzde 19,9 oranlarında artmıştır. M1 para arzındaki artışta, Türk Lirasıcinsinden vadesiz mevduatlardaki artış etkili olmuştur. M2 para arzında kaydedilen artışta ise M1 para arzındaki ve Türk Lirası cinsi vadeli mevduatlardaki değerlenme belirleyici olmuştur.


TABLO I: 23- Parasal Büyüklükler ve TCMB Bilançosu Seçilmiş Kalemleri 

Kaynak: TCMB 
Not: Alt kalemlerin tamamı gösterilmediği icin toplamlar tutmavabilir. Veriler ayın son Cuma günü itibarıvladır. Bilanço büyüklüklerine ait rakamlar Stand By Bilançosundan alınmiştir.

b) Hedefler 
TüFE yıllık artış oranının uygulanacak etkin para ve maliye politikalarıyla üretim ve verimlilik artışı kanalıyla düşürülerek 2022 yılsonunda yüzde 9,8'e indirilmesi hedeflenmektedir.

2.5. MALI PİYASALAR 
a) Mevcut Durum 
Finans sektörünün toplam aktif büyüklüğü, 2021 yılı Haziran ayında 7,9 trilyon TL olarak gerçekleşmiş olup aktiflerin GSYH'ya oranı yüzde 133 olmuştur. 2020 yılı sonuna göre bankalar, banka dışı kredi kuruluşları ile sigorta ve emeklilik şirketlerinin aktif büyüklüklerinin GSYH'ya oranları milli gelirdeki yüksek artışın da etkisiyle azalmıştır. Banka dışıkredikuruluşları ile sigorta ve emeklilik şirketlerinin sektör payları değişmezken bankaların sektör payi biraz gerilemiştir. Bu dönemde portföy yönetim şirketleri, hem portföy büyüklüğünün GSYHya oranını hem de sektör payını artırmıştır.

TABLO I: 24- Finansal Sektör Kuruluşlarına Dair Bazı Göstergeler 
Aktif Büyüklük Milyar TL: 2019
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 2020
Sektör Payı: 2021-6
GSYH'ya Oran: 2019

Kuruluş Sayısı: 2020

Aktif Büyüklük Milyar TL: 4 490,8
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 6 106,4
Sektör Payı: 6 730,3
GSYH'ya Oran: 756,0
Kuruluş Sayısı: 823,0

Aktif Büyüklük Milyar TL: 3 904,0
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 5 281,5
Sektör Payı: 5 769,9
GSYH'ya Oran: 657,2
Kuruluş Sayısı: 711,8

Aktif Büyüklük Milyar TL: 302,3
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 387,8
Sektör Payı: 456,1
GSYH'ya Oran: 50,9
Kuruluş Sayısı: 52,3

Aktif Büyüklük Milyar TL: 284,5
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 437,1
Sektör Payı: 504,3
GSYH'ya Oran: 47,9
Kuruluş Sayısı: 58,9

Aktif Büyüklük Milyar TL: 122,8
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 154,4
Sektör Payı: 174,7
GSYH'ya Oran: 20,7
Kuruluş Sayısı: 20,8

Aktif Büyüklük Milyar TL: 58,2
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 70,3
Sektör Payı: 79,8
GSYH'ya Oran: 9,8
Kuruluş Sayısı: 9,5

Aktif Büyüklük Milyar TL: 37,0
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 48,0
Sektör Payı: 51,6
GSYH'ya Oran: 6,2
Kuruluş Sayısı: 6,5

Aktif Büyüklük Milyar TL: 27,6
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 36,0 307,8
Sektör Payı: 43,3
GSYH'ya Oran: 4,6
Kuruluş Sayısı: 4,9

Aktif Büyüklük Milyar TL: 236,6 77,2
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 95,5
Sektör Payı: 335,5
GSYH'ya Oran: 39,8
Kuruluş Sayısı: 41,5

Aktif Büyüklük Milyar TL: 154,5
Sektör Payı: 105,2
GSYH'ya Oran: 13,0
Kuruluş Sayısı: 12,9

Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 205,5
Sektör Payı: 221,9
GSYH'ya Oran: 26,0
Kuruluş Sayısı: 27,7

Aktif Büyüklük Milyar TL: 4,9 91,6
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 6,8 102,4
Sektör Payı: 8,4
GSYH'ya Oran: 0,8
Kuruluş Sayısı: 0,9

Aktif Büyüklük Milyar TL: 86,2
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 94,9
Sektör Payı: 120,4 112,7
GSYH'ya Oran: 15,4
Kuruluş Sayısı: 13,8

Aktif Büyüklük Milyar TL: 0,6
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 0,6
GSYH'ya Oran: 14,5
Kuruluş Sayısı: 12,8

Aktif Büyüklük Milyar TL: 8'
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 6'9
Sektör Payı: 0,6
GSYH'ya Oran: 0,1
Kuruluş Sayısı: 0,1

Aktif Büyüklük Milyar TL: 284,1
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 364,6
Sektör Payı: τ′Z 445,6
GSYH'ya Oran: 8'0
Kuruluş Sayısı: 6'0

Aktif Büyüklük Milyar TL: 27,2
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 41,3
Sektör Payı: 46,3
GSYH'ya Oran: 47,8 4,6
Kuruluş Sayısı: 49,1 5,6

Aktif Büyüklük Milyar TL: 4,9
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 4,9
Sektör Payı: 4,9
GSYH'ya Oran: 0,8
Kuruluş Sayısı: 0,7

Aktif Büyüklük Milyar TL: 5 258,0
Aktif Büyüklük Milyar ABD Doları: 7 081,9
Sektör Payı: 7 857,7
GSYH'ya Oran: 885,2
Kuruluş Sayısı: 954,5
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB, TÜIK, SPK, BDDK, SEDDK (1) Portföy yönetim şirketlerinin portföy büyüklüğünü ifade etmektedir.

Finansal İstikrar Kapsamında Hanehalkı ve Finans Dışı Kesim Borçluluğu 
Türkiye'nin hanehalkı ve finans dışı kesim borçluluğu hem gelişmekte olan hem de gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında düşük seyrini sürdürmektedir. Finansal istikrarın sürdürülebilirliğini olumlu yönde etkileyen bu seyirde, hanehalkının yabancı para cinsinden borçlanamamasi, tüketici kredilerinde uygulanan makro-ihtiyati tedbirler ve finans dışıkesimin yabancı para cinsinden borçlanmasına yönelik kısıtlamalar destekleyici rol oynamaktadır.

TABLO I: 25- Hanehalkı Finansal Varlık ve Yükümlülükleri 
(Milyar TL)
(Milyar TL) Haziran: 2020

(Milyar TL) Haziran: 1 446,4

(Milyar TL) Haziran: 730,5

(Milyar TL) Haziran: 639,9

(Milyar TL) Haziran: 76,1

(Milyar TL) Haziran: 28,7

(Milyar TL) Haziran: 3,8

(Milyar TL) Haziran: 24,9

(Milyar TL) Haziran: 217,8

(Milyar TL) Haziran: 90,4

(Milyar TL) Haziran: 127,3

(Milyar TL) Haziran: 92,2

(Milyar TL) Haziran: 2,4

(Milyar TL) Haziran: 1 787,5

(Milyar TL) Haziran: 604,1

(Milyar TL) Haziran: 200,4

(Milyar TL) Haziran: 7,3

(Milyar TL) Haziran: 272,2

(Milyar TL) Haziran: 124,2

(Milyar TL) Haziran: 11,6

(Milyar TL) Haziran: 0,3

(Milyar TL) Haziran: 7,2

(Milyar TL) Haziran: 4,1

(Milyar TL) Haziran: 0,2

(Milyar TL) Haziran: 615,9

(Milyar TL) Haziran: 41,4

(Milyar TL) Haziran: 14,3

(Milyar TL) Haziran: 290,2
Kaynak: BDDK, TÜIK, MKK, TBB Risk Merkezi, Emeklilik Gözetim Merkezi, SBB Hesaplamaları

(1) Katılımcılann fon tutan ile devlet katkısı tutarı toplamını ifade etmektedir. Otomatik katlim sistemi verileri de dâhil edilmiştir.
(2) Varlığa dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler ve kira sertifikalarını içermektedir.
(3) Finansal kiralama şirketlerince kullandınlan konut kredilerini ihtiva etmektedir.


Haziran 2021 itibarıyla hanehalkı finansal borcu, önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 24,9 oranında artarak 909,7 milyar TL'ye yükselmiştir. Bu artışta miktarsal olarak en önemli etken hanehalkı finansal yükümlülükleri arasında yüzde 98,1 ile en büyük kalemi olusturan banka kredisi stoku olmustur. Haziran 2021 itibarıyla bir önceki yılın ayni 

dönemine göre bankaların kullandırdığı kredi stoku yüzde 24,4, finansman şirketlerinin kullandırdığı kredi stoku yüzde 56,4 oranında artarken finansal kiralama şirketi kredi stoku yüzde 27,1 oranında azalmiştir.

Banka kredisi stokunun alt kalemlerine bakıldığında Haziran 2021 itibarıyla önceki yılın aynı dönemine göre taşıt kredisi stoku yüzde 74,5, kredi kartı stoku yüzde 42,7, ihtiyaçkredisi stoku yüzde 21 ve konut kredisi stoku yüzde 18,4 oranında artmıştır. Banka kredisi stoku içinde Haziran 2021 itibarıyla ihtiyaç kredileri yüzde 47,8, konut kredileri yüzde 31,2,kredi kartları yüzde 19,3 ve taşıt kredileri ise yüzde 1,7 ağırlığa sahiptir.
Haziran 2021 itibarıyla hanehalkı finansal varlıkları yıllık yüzde 31,8 oranında artarak 2,8 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Hanehalkı varlıklarının en büyük kısmını oluşturan mevduat söz konusu dönemde yüzde 32,5 artarken hanehalkının tahvil ve bono stoku yüzde 33,5oranında azalmıştır. Borsa İstanbulda devam eden yerli yatırımcı ilgisiyle hanehalkının hisse senedi stoku yüzde 61,1 oranında artmıştır. Bu dönemde hanehalkının sahip olduğu yatırım fonları yüzde 19,7 oranında yükselmiştir. Hanehalkı mevduatı içinde tasarruf mevduati yüzde 17,9, döviz mevduatının TL değeri yüzde 39,5 ve kiymetli maden depo hesaplarının TL değeri yüzde 82 oraninda artmıştir.

Hanehalkı finansal varlıklarındaki artışın finansal yükümlülüklerindeki artışın üzerinde olması nedeniyle Haziran 2021 itibarıyla hanehalkı finansal varlıklarının finansal yükümlülüklere oranı bir önceki yıla göre 16,1 puan artarak yüzde 306'ya yükselmiştir. Diğer taraftan, hanehalkı finansal yükümlülüklerinin GSYH'ya oranı$^{0,9}$ puan düşerek yüzde 15,4'e, finansal varlıklarının GSYH'ya oranı 0,1 puan düşerek yüzde 47,1'e gerilemiştir.
Temmuz 2021 itibarıyla finansal kesim dışındaki firmaların net döviz açığı, bir önceki yılın aynı dönemine göre varlıklarındaki yüzde 9,9 ve yükümlülüklerindeki yüzde 4,2oranındaki artış sonucunda 2,3 milyar ABD doları azalarak 126,7 milyar ABD dolarına gerilemiştir. 99 milyar ABD dolarıyla varlıklardaki en büyük kalem olan mevduattaki yıllık artış yüzde 4,5 olmuştur. Aynı dönemde ihracat alacaklarındaki yüzde 35,1 oranındaki artış,varlıklardaki yükselişin temel kaynağı olmuştur. Dövize endeksli krediler 1,3 milyar ABD doları gerçekleşirken ithalat borçları ise 28,5 milyar ABD doları olmuştur. Temmuz 2021itibarıyla bir önceki yılın ayni dönemine göre yurt dışından sağlanan krediler yüzde 5oranında artarak 104,1 milyar ABD doları olurken yurt içinden sağlanan krediler ise yüzde 2,2 oranında düşüşle 144,4 milyar ABD doları olmuştur. Böylece yükümlülükler kaleminde en önemli yere sahip olan nakdi krediler yüzde 0,7 artışla 248,4 milyar ABD doları olmuştur.
Finansal kesim dışındaki firmaların kısa vadeli net döviz pozisyonu fazla vermeyi sürdürmüştür. 2021 yılı Temmuz ayında kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlası 57,6 milyar ABD doları olmuştur. Bu dönemde kısa vadeli net döviz pozisyonu fazlasında bir önceki yılın aynı dönemine göre 2,7 milyar ABD doları tutarındaki artışta, firmaların kısa vadeli varlıklarının kısa vadeli yükümlülüklerinden daha fazla artması etkili olmuştur. Kısa vadeli varlıklar yıllık 12 milyar ABD dolari, kısa vadeli yükümlülükler ise 9,3 milyar ABD dolarıartmiştir.


TABLO I: 26- Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri 

Kaynak: TCMB 
(1) Kısa Vadeli Varlıklar=Mevduat+Menkul Kıymetler+İhracat Alacaklan 
(2) Kısa Vadeli Yükümlülükler=Yurt İçi Bankalar, Faktoring Şirketleri ve Finansman Şirketlerinden Sağlanan Kısa Vadeli Döviz Kredileri ile Dövize Endeksli Krediler+Yurt Dışından Sağlanan Kısa Vadeli Krediler ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yıldan Az Olan Uzun Vadeli Krediler+Kısa Vadeli İthalat Borçları ile Vadeye Kalan Süresi 1 Yildan Az Olan Uzun Vadeli İthalat Borçları
Türkiye'nin hanehalkı borçluluğu ve finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranı diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında her iki gösterge bakımından da oldukça düşük bir risklilik seviyesine sahip olduğu görülmektedir. Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements) veri tabanına göre, 2021 yılı ilk çeyreği itibarıyla Türkiye'nin hanehalkı kredilerinin GSYHya oranı yüzde 17 ile hem gelişmekte olan ülkelerin hem de raporlanan ülke ortalamalarının oldukça altındadır. Ayni dönemde raporlanan tüm ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 68,7 iken gelişmekte olan ülke ağırlıklı ortalaması yüzde 52,8'dir.
Diğer ülke gruplarıyla karşılaştırıldığında, finansal kesim dışındaki firma kredilerinin GSYH'ya oranında da Türkiye 2021 yılı ilk çeyreği itibarıyla yüzde 72,3 oranıyla düşük riskliliğe sahiptir. Aynı dönemde raporlanan tüm ülkelerin ağırlıklı ortalaması yüzde 107,3iken gelişmekte olan ülke ağırlıklı ortalaması yüzde 117,3'tür.


GRAFİK I: 7- Hanehalkı Kredilerinin ve Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredilerinin GSYH‘ya Oranı (1)

Hanehalkı Kredileri/GSYH (Yüzde) (2)Finansal Kesim Dışındaki Firma Kredileri/GSYH (Yüzde)
801307068,7120117,360110
52,8100e 107,350
9040
80307072,32017,0601050Mt wes sT s wt Wer Eylül 16Mart 17Eylül 17Mart 18Eylül 18Mart 19Eylül 19Mart 20Eylül 20Mart 21Mart 15Eylül 15Mart 16Eylül 16Mart 17Eylül 17Mart 18Eylül 18Mart 19Eylül 19Mart 20Eylül 20Mart 21me e de e Gelişmekte Olan Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması
 Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması Raporlanan Bütün Ülkelerin Ağırlıklı Ortalaması
Türkiye  Türkiye 
Kaynak: Bank for International Settlements 
(1) Raporlanan ülke sayısı 43'tür.
(2) Hanehalkı kredileri kapsamında hanehalkına hizmet eden kâr amacı gütmeyen kuruluş kredileri de yer almaktadır.
Bankacılık 
Ağustos 2021'de bankacılik sektöründe 34'ü mevduat, 15'i kalkınma ve yatırım, 6'si ise katılım bankası olmak üzere toplam 55 banka faaliyet göstermektedir. Ağustos 2021itibarıyla bankacılık sektörünün toplam aktif büyüklüğü TL bazında yıllık yüzde 16,3 artarak 6,8 trilyon TL; ABD doları bazında ise yüzde 2,6 artarak 819 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir.


TABL0 I: 27- Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri 
Ağustos: 2020

Ağustos: 6 106

Ağustos: 823

Ağustos: 3 576

Ağustos: 3 455

Ağustos: 58 503

Ağustos: 11 188

Ağustos: 16,7

Ağustos: 18,7

Ağustos: 4,4

Ağustos: 74,8

Ağustos: 103,5

Ağustos: 148,2
Kaynak: BDDK, SBB Hesaplamaları
(1) Yil içindeki birikimli değerleri göstermektedir.
Ağustos 2021 itibarıyla sahipliğe göre banka gruplarının sektör payları bir önceki yılın aynı ayına göre fazla değişmemiş olup yerli özel bankalar sektör aktiflerinin yüzde 30,1ini,yabancı bankalar yüzde 25,3'ünü, kamu bankaları ise yüzde 44,5'ini temsil etmektedir.Fonksiyonel gruplar bazında ise katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarının payıartarken mevduat bankalarının payında azaliş görülmektedir. Buna göre, mevduat bankalarısektör aktiflerinin yüzde 85,9'unu, katılım bankaları yüzde 7,5'ini, kalkınma ve yatırım bankaları ise yüzde 6,6'sinı temsil etmektedir.

2020 yılında pandemi nedeniyle hanehalkının ve nakit akışı bozulan firmaların desteklenmesi amacıyla alinan tedbirlerle ivmelenen krediler, 2020 yılinın son çeyreğinden itibaren söz konusu tedbirlerin kademeli olarak sonlandırılması ve sıkı para politikasıduruşuna geçilmesiyle birlikte yavaşlamaya başlamıştir. Bununla birlikte, bireysel taşıt ve ihtiyaç kredilerindeki yıllık değişimin azalmasına karşılık halen güçlü seyretmesi ve pandemi kısıtlamalarının kalkmasının bireysel kredi talebini canlı tutması nedeniyle BDDK bu kredilere yönelik makroihtiyati tedbirler1 almıştır. Bu gelişmeler neticesinde, Ağustos 2021 itibarıyla 
1 Temmuz 2021'de bireysel kredi kartları ve ihtiyaç kredilerinin risk ağırlıkları artırılmış, bazı mal ve hizmet gruplarına yönelik tüketici kredilerinin vade sınırları azaltılmış, taşıt kredi değer oranlarında değişiklik yapılmıştır. Eylül 2021'de 50 bin TL üstü ihtiyaç kredilerinin vade sınırı azaltılmıştır.


kur etkisinden arındırılmış ticari kredilerin yıllık artışı yüzde 4,2'ye, tüketici kredilerinin yıllık artışi yüzde 10,3’e gerilemiştir.

Ağustos 2020'de yüzde 4,2 olan sektörün tahsili gecikmiş alacak (TGA) oranı Ağustos 2021 itibarıyla yüzde 3,7'ye kadar gerilemiştir. Pandemi döneminde, kredilerin TGA olarak siniflandırılma süresini uzatan düzenleme, kredi yapılandırmalari ve taksit ertelemeleri TGA bakiyesine geçişleri yavaşlatmış; kredi hacmindeki ve kur düzeylerindeki artış da TGA oranının gerilemesini sağlamıştır. BDDK, 16 Eylül 2021 tarihinde kredilerin sınıflandırılmasında esneklik sağlayan düzenlemenin Eylül 2021 sonu itibarıyla sonlandırılacağını duyurmuş, ancak kredilerin ilgili sinıflara aşamalı olarak alınmasınısağlayacak ek bir düzenleme de yapmıştır. Böylece Eylül ayından itibaren TGA oranında kademeli bir artış görülebileceği ancak aktif kalitesini artırmaya yönelik düzenlemelerin²yanı sıra yüksek karşılık oranları ve güçlü sermaye yapısı sayesinde sektörün bu riskleri yönetebilecek düzeyde olduğu değerlendirilmektedir.

Bankaların temel fon kaynağı olan mevduatın toplam kaynaklar içindeki payı Ağustos 2021 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre bir miktar gerileyerek yüzde 57,5 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, bankaların 2018 yılından bu yana net ödeyici konuma geçmesiyle birlikte çoğunluğu yurt dışından sağlanan krediler ve ihraç edilen menkul kıymetlerin payı da gerilemeye devam etmiştir.

Bankacılık sektörünün uzun vadeli likidite pozisyonuna ilişkin temel göstergelerden biri olan kredi/mevduat orani, kredi büyümesinden daha güçlü seyreden mevduat artışınedeniyle 2018 yılının ikinci yarısından bu yana azalmaktadır. Söz konusu oran Ağustos 2021 itibarıyla tüm sektör için yüzde 100, mevduat toplama yetkisi olmayan kalkınma ve yatırım bankaları dışarıda bırakıldığında ise yüzde 92,2 olarak gerçekleşmiştir.
Sermaye yeterlilik rasyosu (SYR) Ağustos 2021 itibarıyla yüzde 17,3 ile hedef oran olan yüzde 12'nin oldukça üzerindedir. SYR, BDDK'nın pandemi döneminde devreye soktuğu kredi riski hesaplamasındaki sabit kur düzenlemesinin ve kamu bankalarının sermayelerinin güçlendirilmesinin etkisiyle 2020 yılında yüzde 19 seviyesinin üzerine çıkmıştır. Yılsonunda sabit kur kullanımi, hesaplama tarihinden önceki son 252 iş gününe ait TCMB döviz alış kurlarının basit aritmetik ortalaması olarak değiştirilmiş, bu da SYR'de kademeli olarak gerilemeye neden olmuştur. BDDK, 16 Eylül 2021 tarihinde SYR'ye ilişkin bu esnekliğin yeni bir karar alınıncaya kadar uzatıldığını duyurmuştur.
Sermaye Piyasası
Borsa İstanbul'da işlem gören şirketlerin piyasa kapitalizasyonu 2020 yılı sonunda 1.783 milyar TL iken, 2021 yıliı Eylül ayında 1 trilyon 685 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.2020 yıli sonunda yüzde 35,3 seviyesinde bulunan piyasa kapitalizasyonunun GSYH'ya oranıise Haziran 2021 itibarıyla yüzde $^{27,2^{\prime}\mathsf{y e}}$ gerilemiştir. 2021 yıli Eylül ayında Borsa İstanbul'daki yabancı yatırımcı payı yüzde 42,4 düzeyinde gerçekleşmiş olup bu dönem itibarıyla 431 şirketin payları Borsa İstanbul'da işlem görmektedir.
2 Bu düzenlemeler Temmuz 2021'de biten finansal yeniden yapilandırma düzenlemesinin 2 yıl uzatılmasi, zarar niteliğindeki kredilerin kayıttan düşülmesine yönelik BDDK düzenlemesi ve Ekonomik Reform Programı kapsamındaki tedbirleri kapsamaktadir.


TABLO I: 28- Sermaye Piyasalarına İlişkin Göstergeler 
2018 2019: 487
2020: 513
2021-6: 508
2021-9: 529

2018 2019: 402
2020: 402
2021-6: 394
2021-9: 414

2018 2019: 85
2020: 111
2021-6: 114
2021-9: 115

2018 2019: 311 711
2020: 447 227
2021-6: 736 446
2021-9: 660 778

2018 2019: 65,0
2020: 60,9
2021-6: 49
2021-9: 42,6

2018 2019: 794 823
2020: 1 108 773
2021-6: 1 782 648
2021-9: 1 607 478

2018 2019: 21,1
2020: 25,7
2021-6: 35,3
2021-9: 27,2

2018 2019: 122
2020: 118
2021-6: 117
2021-9: 117

2018 2019: 78
2020: 74
2021-6: 72
2021-9: 72

2018 2019: 44
2020: 44
2021-6: 45
2021-9: 45

2018 2019: 489
2020: 560
2021-6: 681
2021-9: 750

2018 2019: 48 238
2020: 113 777
2021-6: 128 483
2021-9: 176 338

2018 2019: 408
2020: 411
2021-6: 404
2021-9: 399

2018 2019: 93 139
2020: 127 694
2021-6: 170 514
2021-9: 183 610

2018 2019: 10
2020: 10
2021-6: 9
2021-9: 9

2018 2019: 10
2020: 13
2021-6: 14
2021-9: 18

2018 2019: 9
2020: 9
2021-6: 9
2021-9: 9

2018 2019: 480
2020: 574
2021-6: 610
2021-9: 631

2018 2019: 33
2020: 33
2021-6: 33
2021-9: 35

2018 2019: 79 415
2020: 86 228
2021-6: 94 882
2021-9: 112 711

2018 2019: 7
2020: 7
2021-6: 6
2021-9: 6

2018 2019: 54
2020: 51
2021-6: 49
2021-9: 54

2018 2019: 173 057
2020: 284 079
2021-6: 364 599
2021-9: 445 637

2018 2019: 104
2020: 104
2021-6: 104
2021-9: 105

2018 2019: 134
2020: 137
2021-6: 139
2021-9: 143

2018 2019: 8
2020: 9
2021-6: 9
2021-9: 9

2018 2019: 61 245
2020: 76 915
2021-6: 86 423
2021-9: 92 272
Kaynak: SPK, TÜIK, MKK, Takasbank, KAP 
Kurumsal yatırımcılar sektöründe ise menkul kıymet yatırım fonlarının toplam değeri 2020 yılı sonuna göre yüzde 54,5 artışla Eylül 2021 itibarıyla 198,5 milyar TL'ye ulaşmıştır.Portföy yönetim şirketlerinin yönettikleri portföy büyüklüğü ise aynı dönemde yüzde 32,3artarak 482,4 milyar TL olmuştur. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının aktif toplamı 2021 yıli Haziran ayında 2020 yılı sonuna göre yüzde 18,8 oranında artmış ve 112,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.

Hisse senedi hariç özel sektör menkul kıymet stoku geçtiğimiz yıllardaki yükselişeğilimini sürdürmüş ve 2021 yılının Haziran ayında, 2020 yılı sonuna göre yüzde 6,8 artarak 92,3 milyar TL seviyesine yükselmiştir. Bu stokun yüzde 62,8'i banka bonosu, yüzde 30'u özel sektör tahvili, kalan yüzde 7,2'si ise varant ve varlığa dayalı menkul kıymetlerden oluşmaktadır. Haziran 2021 itibarıyla 2020 yıli sonuna göre banka bonosunun payı 0,9 puan azalırken özel sektör tahvilinin payı 3,1 puan artmıştır.


TABLo I: 29- Sermaye Piyasası Hacmi 
(Milyon TL)
Eylül: 2019

Eylül: Borçlanma Araçları Piyasası

Eylül: Kesin Alim-Satim Pazan İşlem Hacmi

Eylül: Repo-Ters Repo Pazarı İşlem Hacmi

Eylül: Pay Piyasası

Eylül: İşlem Hacmi

Eylül: Birincil Halka Arz Hasılat Toplami (1)

Eylül: Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası

Eylül: Altın TL İşlem Hacmi

Eylül: Altın Dolar İşlem Hacmi (Milyon ABD dolari)

Eylül: Altın Avro İşlem Hacmi (Milyon Avro)

Eylül: Altın İşlem Hacmi (Ton)

Eylül: Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası

Eylül: Vadeli İşlem Pazarı İşlem Hacmi

Eylül: Opsiyon Pazarı İşlem Hacmi
Kaynak: Borsa İstanbul 
(1) Halka arz tarihi olarak borsada işlem görme tarihi esas alınmaktadır.
Borçlanma araçları piyasası toplam işlem hacminde 2021 yılının ilk dokuz ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre düşüş görülmüştür. Kesin alım-satım pazarı işlem hacmi yüzde 36,5 azalırken, borçlanma araçları piyasası işlem hacminin önemli bir bölümünüoluşturan repo-ters repo pazarı işlem hacmi yüzde 22,8 oranında daralmiştır. Aynı dönemde pay piyasası işlem hacmi ise yüzde 22,4 oranında artış kaydetmiştir.
Sermaye piyasasının derinliğini artıran birincil halka arzlarda 2021'in ilk dokuz ayında 38 halka arz işlemi olmuş ve 16,3 milyar TL'lik bir fon elde edilmiştir. Birincil halka arz sayısıitibarıyla tarihin en yüksek seviyesine ulaşılırken bu gelişmede 17/11/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7256 sayılı Kanunla yapılan düzenlemeyle 17/11/2020 tarihinden sonra payları, Borsa İstanbul Pay Piyasasında ilk defa işlem görmek üzere en az yüzde 20oranında halka arz edilen şirketlere kurumlar vergisi oranının iki puan indirimli uygulanmasıönemli etki yaratmıştır.

Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasasında, 2021 yılının ilk dokuz ayında altın TL işlem hacmi bir önceki yılın ayni dönemine göre yüzde 72,2, altın dolar işlem hacmi ise yüzde 30,2 oranında azalmıştır. Eylül 2021 itibarıyla altın TL işlem hacmi 20,2 milyar TL, altın dolar işlem hacmi 12,3 milyar ABD dolari; ton bazında altının toplam işlem hacmi ise 260 ton olarak gerçekleşmiştir.

2020 yılı Eylül ayında 1 trilyon 900 milyar TL olan Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Vadeli İşlem Pazarı işlem hacmi Eylül 2021 itibarıyla 2 trilyon 613 milyar TL'ye ulaşmıştır.

Sigortacılık ve Özel Emeklilik 
Türkiye'de sigortacılık ve bireysel emeklilik sektörlerinde Haziran 2021 itibarıyla toplamda 65 şirket bulunmakta ve bu şirketlerden 41'i hayat dışi, 21'i hayat ve emeklilik ve 3’ü de reasürans alanında faaliyet göstermektedir.

Sigortacılik sektöründe 2020 yılında toplam prim üretimi, 2019 yılına göre yüzde 20oranında artarak 82,6 milyar TL olmuştur. Direkt prim üretimi, bir önceki yıla göre yüzde 19,5 oranında artarak 75,8 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiş, 6,8 milyar TL tutarında da reasürans yoluyla prim üretilmiştir, Sigorta şirketleri tarafından sigortalilara verilen teminat tutari, 2020 yılında yüzde 6,2 artışla 137,2 trilyon TL'ye yükselerek GSYH'nın 27 katı olarak gerçekleşmiştir.

Sigortacılik sektöründe uluslararası sermayenin payı 2018 yıli öncesinde yüzde 70'1erin üzerinde seyrederken, son yıllarda uluslararası sermayeli şirket sayılarındaki azalma sonucunda 2020 yılında toplam ödenmiş sermaye açısindan yabancı sermayenin payi yüzde 

54,5 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde uluslararası sermayenin toplam prim üretimindeki payı ise yüzde 50,4 olmuştur. Haziran 2021 itibarıyla sektörde faaliyet gösteren 65 sirketin 37'sinde yabancı ortakların payı yüzde 50'nin üzerinde bulunmakta olup uluslararası sermayeye sahip şirket sayısi 41'dir.

TABLO I: 30- Sigortacılık Sektörüne Ait Bazı Büyüklükler 

Kaynak: Sigortacılik ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu (1) Bölüşmeli Treteler esas alınarak hesaplanmiştir.
Sigortacılık sektöründe 2019 yılında kâr 7,9 milyar TL iken 2020 yılında yüzde 33oranında artarak 10,5 milyar TL'ye yükselmiştir. Söz konusu dönemde, hayat dışı sigorta şirketleri 6 milyar TL ve hayat-emeklilik şirketleri 4,1 milyar TL kâr elde etmiştir. Hayat dışi ve hayat-emeklilik şirketlerinin teknik ve toplam net kârı son beş yılda düzenli olarak artmıştır. 2020 yılında reasürans şirketleri de 450 milyon TL kâr kaydetmiştir.
TABLO I: 31- Bireysel Emeklilik ve Otomatik Katılım Sistemi Göstergeleri 
BES Katilımcı Sayısı: Kişi
OKS Çalışan Sayısı: Milyon TL
BES Katılimcıları Fon Tutari: Milyon TL
BES Devlet Katkısı: Milyon TL
OKS Çalışanları Fon Tutari: Milyon TL
OKS Devlet Katkısı: Milyon TL
Toplam Fon Büyüklüğü: Yıllık Artıș

BES Katilımcı Sayısı: 1 987 940
BES Katılimcıları Fon Tutari: 9 097
Toplam Fon Büyüklüğü: 9 097

BES Katilımcı Sayısı: 2 281 478
BES Katılimcıları Fon Tutari: 12 012
BES Devlet Katkısı: -
Toplam Fon Büyüklüğü: 12 012

BES Katilımcı Sayısı: 2 641 843
BES Katılimcıları Fon Tutari: 14 330
Toplam Fon Büyüklüğü: 14 330

BES Katilımcı Sayısı: 3 128 130
BES Katılimcıları Fon Tutari: 20 346
Toplam Fon Büyüklüğü: 20 346

BES Katilımcı Sayısı: 4 153 055
BES Katılimcıları Fon Tutari: 25 146
BES Devlet Katkısı: 1 152
Toplam Fon Büyüklüğü: 26 297

BES Katilımcı Sayısı: 5 092 871
BES Katılimcıları Fon Tutari: 34 793
BES Devlet Katkısı: 3 019
Toplam Fon Büyüklüğü: 37 812

BES Katilımcı Sayısı: 6 038 432
BES Katılimcıları Fon Tutari: 42 979
BES Devlet Katkısı: 5 020
Toplam Fon Büyüklüğü: 47 999

BES Katilımcı Sayısı: 6 627 025
BES Katılimcıları Fon Tutari: 53 409
BES Devlet Katkısı: 7 438
Toplam Fon Büyüklüğü: 60 848

BES Katilımcı Sayısı: 6 924 945
OKS Çalışan Sayısı: 3 420 618
BES Katılimcıları Fon Tutari: 67 677
BES Devlet Katkısı: 10 141
OKS Çalışanları Fon Tutari: 1 793
Toplam Fon Büyüklüğü: 79 612

BES Katilımcı Sayısı: 6 878 224
OKS Çalışan Sayısı: 4 761 668
BES Katılimcıları Fon Tutari: 76 962
BES Devlet Katkısı: 11 656
OKS Çalışanları Fon Tutari: 4 685
Toplam Fon Büyüklüğü: 93 303

BES Katilımcı Sayısı: 6 871 131
OKS Çalışan Sayısı: 5 354 242
BES Katılimcıları Fon Tutari: 101 884
BES Devlet Katkısı: 17 262
OKS Çalışanları Fon Tutari: 8 194
Toplam Fon Büyüklüğü: 127 341

BES Katilımcı Sayısı: 6 900 564
OKS Çalışan Sayısı: 5 724 081
BES Katılimcıları Fon Tutari: 137 094
BES Devlet Katkısı: 21 253
OKS Çalışanları Fon Tutari: 11 304
OKS Devlet Katkısı: 483
Toplam Fon Büyüklüğü: 170 135

BES Katilımcı Sayısı: 6 874 679
OKS Çalışan Sayısı: 5 638 302
BES Katılimcıları Fon Tutari: 129 325
BES Devlet Katkısı: 19 422
OKS Çalışanları Fon Tutari: 10 398
OKS Devlet Katkısı: 343
Toplam Fon Büyüklüğü: 159 488

BES Katilımcı Sayısı: 6 979 724
OKS Çalışan Sayısı: 6 025 228
BES Katılimcıları Fon Tutari: 154 472
BES Devlet Katkısı: 22 235
OKS Çalışanları Fon Tutari: 13 936
OKS Devlet Katkısı: 640
Toplam Fon Büyüklüğü: 191 282
Kaynak: Emeklilik Gözetim Merkezi (1) Eylül sonu itibarıyladır 

Bireysel emeklilik ve otomatik katılım sisteminde toplam fon büyüklüğü, 2020 yılısonunda bir önceki yıla göre yüzde 33,6 oranında artışla 170,1 milyar TL'ye ulaşmıştır. Eylül 2021 itibarıyla toplam fon büyüklüğü 191,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.
Eylül 2021 itibarıyla bireysel emeklilik sisteminde katılımcıların fon büyüklüğü, devlet katkısı dâhil 177 milyar TL'ye ulaşmış, katılımcı sayısı ise 7 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir.Otomatik katılım sisteminde ise çalışanların fon büyüklüğü14 milyar TL'ye ulaşmış olup sistemde 6 milyon tekil kişi çalışan yer almaktadır.

25/5/2021 tarihli ve 31491 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7319 sayılı Kanunla 5684sayılı Sigortacılık Kanununda değişiklik yapılarak teminatı bulunmayan veya teminat bulunmasında güçlük çekilen riskler için teminat sağlamasi, bu riskler için sigorta veya reasürans havuzları ve benzeri mekanizmaları yürütmesi amacıyla tüzel kişiliği haiz Özel Rişkler Yönetim Merkezi kurulmustur. Söz konusu Merkezle ayrıca diğer özellikli kuruluşlarla reasürans desteği işbirliği kurulmasına ve böylece reasürans primlerinin bir bölümünün yurtiçinde kalmasına da imkan sağlanmıştır. Aynı kanunla 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanununda değisiklik vapılarak bireysel emeklilik sistemine 18yaş altı kişilerin de katılabilmeleri mümkün hale getirilmiştir.

BDDK Gözetimindeki Banka Dışı Finansal Kuruluşlar 
Haziran 2021 itibarıyla BDDK gözetiminde faaliyet gösteren banka dışı finansal kuruluşsayısı 111'dir. Bu kuruluşların aktif toplamı 179,6 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.
TABLO I: 32- Banka Dışı Finansal Kuruluşların Temel Göstergeleri 
2019: 2021

2019: 23
2020: 22
Haziran: 22

2019: 119
2020: 116
Haziran: 118

2019: 1 232
2020: 1 206
Haziran: 1 207

2019: 58 176
2020: 70 277
Haziran: 63 626

2019: 1 125
2020: 1 502
Haziran: 833

2019: 56
2020: 55
Haziran: 56

2019: 352
2020: 343
Haziran: 342

2019: 4 269
2020: 4 098
Haziran: 4 183

2019: 37 017
2020: 48 044
Haziran: 36 170

2019: 1 374
2020: 979
Haziran: 557

2019: 15
2020: 15
Haziran: 14

2019: 901
2020: 853
Haziran: 864

2019: 27 560
2020: 36 046
Haziran: 25 573

2019: 633
2020: 1 090
Haziran: 406

2019: 20
2020: 18
Haziran: 18

2019: 4 872
2020: 4 901
Haziran: 5 049

2019: 262
2020: 292
Haziran: 93
Kaynak: BDDK 
(1) Yıl içindeki birikimli değerleri göstermektedir.
2020 yılının son çeyreğinden itibaren uygulanan finansal sıkılaşma bankaların kredi verme iştahını azaltmış, banka dışı finans kuruluşlarına olan kredi talebini artırmıştır. Banka dışı finansal kuruluşların aktifleri, Haziran 2021'de bir önceki yılın aynı dönemine göre finansal kiralama, faktoring, finansman şirketlerinde sırasıyla yüzde 25,4, yüzde 42,8 ve yüzde 69,3 artarken varlık yönetim şirketlerinde yüzde 2,3 azalmıştır. Haziran 2021 itibarıyla yılbaşından bu yana birikimli aktif kârlılığı söz konusu şirketler için sırasıyla yüzde 1,4, yüzde 1,9, yüzde 1,8 ve yüzde 5,2 olarak gerçekleşmiştir.


Katılım Finans 
Haziran 2021 itibarıyla Türk bankacılık sektöründe üçü kamu, üçü özel sermayeli olmak üzere altı katılım bankası faaliyet göstermektedir. Bu katılım bankalarının toplamda 1.280şubesi bulunurken yaklaşık 17 bin personeli bulunmaktadır. Katılım bankalarının aktif büyüklüğü Haziran 2021 itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 38,4 oranında artarak 504,3 milyar TL'ye ulaşmıştır. Katılım bankacılığı aktiflerinin toplam bankacılık sektörüiçerisindeki payı, bu dönemde yüzde 6,8'den yüzde 7,5'e yükselmiştir.
Katılım bankacılığı aktiflerinin en büyük kısmını oluşturan krediler, Haziran 2021itibarıyla bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 29,7 oranında artarak 191,9 milyar TL'den 248,9 milyar TL'ye yükselmiştir.

Haziran 2021 itibarıyla 118,1 milyar TL'si TP, 255,3 milyar TL'si YP olmak üzere katılım fonları toplam tutarı 373,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu dönemde katılım fonları toplamı bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde $^{37,7}$ oranında büyümüştür. Söz konusu katılım fonlarının krediye dönüşüm oranı, Haziran 2021 itibarıyla yüzde 66,6 olarak gerçekleşmiştir.
Banka kârlılığı açısından değerlendirildiğinde katılım bankalarının dönem net kârı 2020yılı Haziran ayında 1,65 milyar TL tutarında iken, Haziran 2021 itibarıyla bu tutar 1,99 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde katılım bankalarının yılbaşından itibaren birikimli özkaynak kârlılığı yüzde 7,04'ten yüzde $6,74^{\prime}\mathtt{e}$ , aktif kârlılığı ise yüzde 0,50'den yüzde 0,42'ye gerilemiştir.

TABLO I: 33- Katılım Finans Sektör Kuruluşlarına Ait Bazı Temel Göstergeler 
Haziran: 2020

Haziran: 284,4

Haziran: 136,2

Haziran: 215,4

Haziran: 6

Haziran: 1 176

Haziran: 3

Haziran: 16

Haziran: 1,00

Haziran: 13,38

Haziran: 18,05

Haziran: 5,13

Haziran: 12(4/8)

Haziran: 7(2/5)

Haziran: 5(2/3)

Haziran: 6 529

Haziran: 3 191

Haziran: 3 338

Haziran: 2 638

Haziran: 2 389

Haziran: 248

Haziran: 2 982

Haziran: 2 733

Haziran: 249

Haziran: 7,6

Haziran: 19,1

Haziran: 12,1
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanliği, BDDK, TSB 
(1) Yıl içindeki birikimli değerler kullanılmıştır.

(2) Farkli cinsten ihraç edilen kira sertifikalanı dönem sonu kurları ile TL cinsine çevrilmiştir.


Hazine tarafindan 2012 yılından bu yana yurt içinde ve yurt dışında katılim finans sektörü için önemli bir yere sahip olan kira sertifikası ihracı yapılmaktadır. 2021 yılının ilk altıayında yurt içinde çeşitli vade ve kira oranlarında TL cinsi toplam 3,8 milyar TL tutarında bir ihraç gerçekleştirilmiştir. Aynı dönemde yurt içinde 11 milyar TL karşılığında Avro cinsi kira sertifikası ihraç edilmiştir. Ayrıca, 2017 yılından itibaren altına dayalı kira sertifikası ihracıyapılmaktadır. Altına dayalı kira sertifikası ihraçları kapsamında 31,1 milyar TL karşılığında ihraç gerçekleştirilmiştir.

Katılım finans sektörü içerisinde gelişmekte olan katılım sigortacılığında Haziran 2021itibarıyla pencere usulüyle faaliyet gösterenler de dâhil olmak üzere beşi hayat, yedisi hayat dışı işlem yapan sigorta şirketi faaliyet göstermektedir. Katılım sigortacılığında oluşturulan ve uygulanmaya başlanan Türkiye Modelinin ülkemizin katılım finans merkezi olması yolunda önemli bir avantaj sağlayacağı öngörülmektedir.

07/03/2021 tarih ve 31416 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7292sayılı Kanun'da yer alan hükümler uyarınca tasarruf finansman şirketleri, 6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring, Finansman ve Tasarruf Finansman Şirketleri Kanunu kapsamında BDDK'nin düzenleme ve denetim yetkisi altına alınmiştır. Bu çerçevede tasarruf finansman şirketlerinin 7 Nisan 2021 tarihine kadar intibak süreci için BDDK'ya başvurmaları istenmiştir.BDDK'ya başvuru yapan şirketlerden 21'inin intibak planı uygun görülmeyerek tasfiyelerine karar verilmiştir. Diğer taraftan, intibak başvurusunda bulunan ve faaliyetlerine devam eden altı şirketin ise halihazirda mali tablolarının ve bilgi işlem sistemlerinin ulusal ve uluslararasıstandartlara uyumunun görülebilmesi amacıyla şirketler nezdinde bağımsız denetim süreçleri başlatılmiştir.

3. KAMU MALİYESİNDE GELİŞMELER VE HEDEFLER 
3.1. GENEL DEVLET 
a) Mevcut Durum 
2020 yili, pandeminin ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuz etkilerinin sınırlandırılmasına yönelik olarak maliye politikası araçlarının etkin biçimde kullanıldığı bir yıl olmuştur. Hanehalkına doğrudan kaynak transferlerinin yanı sıra istihdam ve reel sektörüdesteklemeye yönelik programlar yürütülmüştür. Ayrıca, ekonomik aktivite yakından takip edilmiş, vergi ve sosyal güvenlik primlerinde erteleme yapılmiş, kredi imkânlarına erişimde kolaylıklar sağlanmış ve enflasyonla mücadele kapsamında vergi uyarlamaları yapılmıştır.
Genel devlet gelirleri, GSYH'ya oranla 2020 yıliında 2019 yılına göre 0,7 puan azalarak yüzde 32,4 olmuştur. Vergi gelirlerinde ise bir önceki yıla göre 0,9 puanlık artışgerçekleşmiştir. Vergi hasılat artışında, özellikle dolaylı vergilerin 1,3 puan artış göstermesi etkili olmuştur. Bununla birlikte, sosyal güvenlik ve işsizlik sigortası fonu prim gelirleri ile diğer genel devlet gelirlerinde 1,5 puanlık düşüş gerçekleşmiştir.
Genel devlet harcamaları 2020 yılında GSYH'ya oranla 2019 yılına göre 0,2 puan artarak yüzde 36,4 olmuştur. Bu dönemde cari giderlerde 0,3 puan, yatirim harcamaları ve sermaye transferlerinde ise 0,1'er puanlık azalış olmuştur. Merkezi yönetim bütçesinden yapılan cari transferler 0,2 puan, diğer genel devlet unsurlarindan yapilan transferler ise 0,5 puan artmiştir.

Genel devlet gelir ve harcamalarındaki bu gelişmelere paralel olarak, 2020 yıliında genel devlet açığı GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,9 puan artış göstermiş ve yüzde 3,9olmuştur.

2020 yıli Mart ayi sonrasinda ülkemizde de hissedilmeye başlayan pandeminin etkileri 2021 yılında da devam etmektedir. 2021 yıli maliye politikası ihtiyatlı bir biçimde kurgulanmışbunun da genel devlet dengelerine yansıması gelir ve gider kalemlerinde azalış şeklinde 

olmuştur. Bununla birlikte, nominal milli gelir büyümesinin program öngörülerinin üzerinde gerçekleşmesi de bu gelişmede etkili olmuştur.

2021 yılında genel devlet gelirlerinin bir önceki yıla göre GSYH'ya oranla 1,8 puan azalarak yüzde 30,7 olacağı öngörülmektedir. Genel devlet gelirlerindeki bu daralmanın $^{0,6}$ puanlık kismının vergi gelirlerinden, kalan kismının ise faktör gelirleri ve sosyal fonlardan oluşmasıbeklenmektedir. Gelir kalemlerinde programöngörülerinin üzerinde bir nominal gerçekleşme olmasına rağmen GsYH nominal büyümesinin yüksekliği oransal düşüşte etkili olmaktadır. Ayrıca, 2021 yılında enflasyon artışını sınırlama ve talep koşullarının iyileştirilmesi amacına yönelik olarak vergi uyarlamaları yapılmiştır. Vergi uyarlamaları sebebiyle vazgeçilen gelir büyüklüğünün GSYH'ya oran olarak yüzde 1,5'in üzerinde olduğu hesaplanmaktadır.

GSYH'ya oranla genel devlet harcamalarının 2021 yılında bir önceki yıla kıyasla 2,1puan azalacağı ve yüzde 34,3 olacaği tahmin edilmektedir. Bu dönemde cari giderler ile cari transferlerin ${\scriptstyle1,2^{\prime}{\mathsf{s e r}}}$ puan azalacaği, sermaye transferlerinin ise 0,3 puan artacaği öngörülmektedir.

Bu kapsamda, GSYH'ya oranla 2020 yılında yüzde 3,9 olan genel devlet açığının 2021yılında yüzde 3,6‘ya gerileyeceği öngörülmektedir.

2020 yılında GSYH'ya oran olarak yüzde 1,1 olan genel devlet faiz dışi borçlanma gereğinin 2021 yılında yüzde $0,7^{\prime}\mathsf{y e}$ , ayni dönemde yüzde 3,2 olan program tanımli genel devlet açığının ise yüzde 2,1'e gerilemesi beklenmektedir.

Genel devlet kapsamına KiT'lerin eklenmesiyle elde edilen kamu kesimi genel dengesinde 2020 yılında GSYH'ya oranla yüzde 3,9 açık verilmiştir. Söz konusu açığın 2021yılında aynı seviyede olması öngörülmektedir. Aynı dönemde yüzde 3,2 olan program tanımlıkamu kesimi açığının ise yüzde 2,4'e gerilemesi beklenmektedir.
2020 yılında GSYH'ya oranla yüzde 39,7 olarak gerçekleşen AB tanımlı genel yönetim borç stokunun 2021 yılında yüzde 36,6'ya düşmesi beklenmektedir.
Ekonomik ve sosyal hayat üzerindeki olumsuzlukları devam eden salgının da etkisiyle,2021 yılında, ekonomik dalgalanmaların genel devlet açığını genişletici etkisinin, bir önceki yıla göre, az bir düşüşle devam ettiği görülmektedir. Bir defalık tedbirlerin ve ekonomik dalgalanmaların etkisi arındırıldığında, yapısal genel devlet açığının potansiyel GSYH'ya oranının, 2021 yılında, bir önceki yıla göre,$^{0,7}$ puan artışla yüzde 3,6 seviyesinde olacaği,yapısal faiz dışı dengenin ise 0,5 puan kötüleşerek yüzde 0,8 oranında açık vereceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 34- Genel Devlet Yapisal Denge Analizi 
Genel Devlet Dengesi: Denge (1)
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: Denge (1)

Genel Devlet Dengesi: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Genel Devlet Dengesi: -88 623
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -9 338

Genel Devlet Dengesi: -130 952
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -23 052

Genel Devlet Dengesi: -198 219
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -56 116

Genel Devlet Dengesi: -239 531
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -49 569

Genel Devlet Dengesi: -273 559
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -21 410

Genel Devlet Dengesi: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

Genel Devlet Dengesi: -2.4
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -0.2

Genel Devlet Dengesi: -3.0
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -0.5

Genel Devlet Dengesi: -3.9
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -1.1

Genel Devlet Dengesi: -3.6
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -0.7

Genel Devlet Dengesi: -3.5
Faiz Gideri Hariç Genel Devlet Dengesi: -0.3
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Not: Yapısal dengenin GSYH'ya oranında potansiyel GSYH kullanılmiştır.
(1) Genel devlet dengesidir. (2) Vergi ve prim yapilandırmasi, 2B ve özelleştirme gelirleri gibi bir defalik gelir ve giderler haric genel devlet dengesidir. (3) Genel devlet dengesinden bir defalik gelir ve giderler ile devresel etkilerin çikanlmasıyla elde edilen denge 

2020 yılında 888 milyar TL olan kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 19,3 artışla 2021 yılında 1.060 milyar TL seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. 2022 yılında bir önceki yıla göre kamu kesimi sosyal harcamalarının yüzde 14,8 oranında artırılmasıhedeflenmektedir. Söz konusu gelişmede, temelde 2020 yılında salqın dolayısıyla hızla yükselen sosyal koruma harcamalarının eski seyrine dönmesi etkili olmuştur.
TABLO I: 35- Sosyal Harcamaların Gelişimi 
2016: (Cari Fiyatlarla, Milyar TL)

2016: 108,9
2017: 119,4
2018: 141,8
2019: 162,0
2020: 170,7
2021(1): 222,5
2022(2): 260,7

2016: 98,6
2017: 114,9
2018: 134,2
2019: 164,5
2020: 207,4
2021(1): 262,7
2022(2): 304,6

2016: 236,2
2017: 262,8
2018: 337,6
2019: 412,1
2020: 510,2
2021(1): 574,6
2022(2): 651,0

2016: 207,5
2017: 232,1
2018: 301,1
2019: 369,0
2020: 447,3
2021(1): 509,2
2022(2): 570,7

2016: 25,9
2017: 28,0
2018: 33,0
2019: 39,0
2020: 58,3
2021(1): 59,9
2022(2): 74,0

2016: 2,8
2017: 2,6
2018: 3,5
2019: 4,2
2020: 4,6
2021(1): 5,5
2022(2): 6,3

2016: 443,6
2017: 497,1
2018: 613,6
2019: 738,6
2020: 888,2
2021(1): 1 059,8
2022(2): 1 216,3

2016: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2016: 4,1
2017: 3,8
2018: 3,8
2019: 3,8
2020: 3,4
2021(1): 3,3
2022(2): 3,3

2016: 3,8
2017: 3,7
2018: 3,6
2019: 3,8
2020: 4,1
2021(1): 4,0
2022(2): 3,9

2016: 9,0
2017: 8,4
2018: 9,0
2019: 9,5
2020: 10,1
2021(1): 8,6
2022(2): 8,3

2016: 7,9
2017: 7,4
2018: 8,0
2019: 8,5
2020: 8,9
2021(1): 7,7
2022(2): 7,2

2016: 1,0
2017: 0,9
2018: 0,9
2019: 0,9
2020: 1,2
2021(1): 0,9
2022(2): 0,9

2016: 0,1
2017: 0,1
2018: 0,1
2019: 0,1
2020: 0,1
2021(1): 0,1
2022(2): 0,1

2016: 16,9
2017: 15,9
2018: 16,3
2019: 17,1
2020: 17,6
2021(1): 15,9
2022(2): 15,4
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


b) Hedefler 
2022 yılında genel devlet gelirlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 0,8 puan azalarak yüzde 29,8 olması beklenmektedir. 2022 yılında vergi artışının 0,1 puan olacağıbununla birlikte, vergi dişi normal gelirlerde 0,1 puan ve faktör gelirlerinde 0,8 puan azalışolacağı tahmin edilmektedir.

Genel devlet harcamalarının 2022 yılında bir önceki yıla kıyasla GSYH'ya oranla 1 puan azalarak yüzde 33,3 olması beklenmektedir. Bu dönemde yatırım harcamalarının 0,1 puan,cari harcamaların 0,7 puan ve transfer harcamalarının 0,1 puan azalacaği öngörülmektedir.
Bu gelişmeler doğrultusunda, GSYH'ya oranla genel devlet açığının 2022 yılında 0,1puanlık bir düşüşle yüzde 3,5'e gerileyeceği öngörülmektedir. Genel devlet faiz dışi açığının 0,5 puanlik bir iyileşmeyle yüzde 0,3'e gerilemesi; program tanimlı genel devlet açığının ise yüzde 1,2 olması beklenmektedir.

2022 yılında kamu kesimi borçlanma gereğinin GSYH'ya oranla bir önceki yıla göre 0,2puan azalarak yüzde 3,7 seviyesinde gerçekleşeceği; program tanımlı kamu kesimi açığının ise 1 puanlık bir iyileşmeyle yüzde 1,4'e gerileyeceği öngörülmektedir.
AB tanimlı genel yönetim borç stokunun GSYH'ya oranının 2022 yılında yüzde 35,8seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.


TABLo I: 36- Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalari (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2019
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2020

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 632 710
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 686 315

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 221 254
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 244 972

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 389 414
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 416 398

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 22 042
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 24 944

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 83 894
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 80 987

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 177 014
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 261 169

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 338 694
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 396 347

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 232 313
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 424 817

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 6 198
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 5 086

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 238 511
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 429 903

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 594 464
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 712 644

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 141 616
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 115 228

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 141 019
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 113 748

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 597
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 480

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 591 053
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 732 983

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 564 175
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 697 694

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 26 878
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 35 289

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 247 849
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 452 955

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 327 133
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 560 855

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 88 623
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 130 952

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 9 338
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 23 052

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 15 536
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 28 138
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanliği 

Not: (-) işaret fazlayi göstermektedir.

(1) Genel devlet; merkezi yönetim bütçesi, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, İşsizlik Sigortası Fonu, sosyal güvenlik kuruluşları, genel sağlık sigortası ve fonlan kapsamaktadır.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) Program 



TABLO I: 37- Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (KKBG)
2018 2019: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2018 2019: 72 813
2020: 124 747
2021 (1): 175 292
2022 (2): 230 016

2018 2019: 3 181
2020: 9 325
2021 (1): -274
2022 (2): 20 079

2018 2019: 2 958
2020: 7 694
2021 (1): -2 213
2022 (2): 20 132

2018 2019: 223
2020: 1 631
2021 (1): 1 940
2022 (2): -52

2018 2019: 21 758
2020: 8 900
2021 (1): -3 652
2022 (2): 348

2018 2019: 1 554
2020: 2 329
2021 (1): 503
2022 (2): 1 466

2018 2019: -1 352
2020: -2 105
2021 (1): -1 590
2022 (2): o

2018 2019: -10 923
2020: -3 898
2021 (1): 28 329
2022 (2): 17 589

2018 2019: 4 773
2020: 979
2021 (1): -662
2022 (2): -9 888

2018 2019: 91 804
2020: 140 277
2021 (1): 197 946
2022 (2): 259 610

2018 2019: 10 570
2020: 28 661
2021 (1): 53 141
2022 (2): 64 354

2018 2019: 98 002
2020: 145 363
2021 (1): 202 684
2022 (2): 264 610

2018 2019: 16 768
2020: 33 747
2021 (1): 57 879
2022 (2): 69 354

2018 2019: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2018 2019: 1,9
2020: 2,9
2021 (1): 3,5
2022 (2): 3,5

2018 2019: 0,1
2020: 0,2
2021 (1): 0,0
2022 (2): 0,3

2018 2019: 0,1
2020: 0,2
2021 (1): 0,0
2022 (2): 0,3

2018 2019: 0,0
2020: 0,0
2021 (1): 0,0
2022 (2): 0,0

2018 2019: 0,6
2020: 0,2
2021 (1): -0,1
2022 (2): 0,0

2018 2019: 0,0
2020: 0,1
2021 (1): 0,0
2022 (2): 0,0

2018 2019: 0,0
2020: 0,0
2021 (1): 0,0
2022 (2): 0,0

2018 2019: -0,3
2020: -0,1
2021 (1): 0,6
2022 (2): 0,3

2018 2019: 0,1
2020: 0,0
2021 (1): 0,0

2018 2019: 2,4
2020: 3,2
2021 (1): 3,9
2022 (2): -0,1 3,9

2018 2019: 0,3
2020: 0,7
2021 (1): 1,1
2022 (2): 1,0

2018 2019: 2,6
2020: 3,4
2021 (1): 4,0
2022 (2): 4,0

2018 2019: 0,4
2020: 0,8
2021 (1): 1,1
2022 (2): 1,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: (-) işaret fazlayı göstermektedir (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

TABLO I: 38- 2020 Yilı Kamu Kesimi Genel Dengesi 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TOPLAM: Mahalli İdareler

TOPLAM: 98 822

TOPLAM: 30 331

TOPLAM: 68 490 14 227

TOPLAM: 15 179

TOPLAM: 0

TOPLAM: -12 665

TOPLAM: 115 563

TOPLAM: -86 856

TOPLAM: 28 707

TOPLAM: -38 853

TOPLAM: -38 881

TOPLAM: 28

TOPLAM: -10 146

TOPLAM: 13 855

TOPLAM: 13 239

TOPLAM: -4 599

TOPLAM: 5 216

TOPLAM: -3 709

TOPLAM: -8 397

TOPLAM: 6 090

TOPLAM: -3 098

TOPLAM: 9 187

TOPLAM: -1 344

TOPLAM: -58

TOPLAM: -3 652
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesapları, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır.

TABL0 I: 39- 2021 Yilı Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
TOPLAM KAMU: Mahalli İdareler

TOPLAM KAMU: 132 673

TOPLAM KAMU: 40 020

TOPLAM KAMU: 92 653

TOPLAM KAMU: 17 927

TOPLAM KAMU: 15 899

TOPLAM KAMU: o

TOPLAM KAMU: -16 339

TOPLAM KAMU: 150 161

TOPLAM KAMU: -107 817

TOPLAM KAMU: 42 343

TOPLAM KAMU: -55 617

TOPLAM KAMU: -55 685

TOPLAM KAMU: 68

TOPLAM KAMU: -13 274

TOPLAM KAMU: 13 024

TOPLAM KAMU: 14 433

TOPLAM KAMU: -6 267

TOPLAM KAMU: 4 858

TOPLAM KAMU: 250

TOPLAM KAMU: 6 658

TOPLAM KAMU: -1 439

TOPLAM KAMU: -3 700

TOPLAM KAMU: 2 262 -4 871

TOPLAM KAMU: -98

TOPLAM KAMU: 348
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesaplari, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Gerçekleşme Tahmini 

TABL0 I: 40- 2022 Yili Kamu Kesimi Genel Dengesi (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)
Merkezi: Mahalli idareler
KİT: Fonlar
TOPLAM KAMU: İşsizlik Sigortası Fonu

Merkezi: 1 042 077
KİT: 157 585
TOPLAM KAMU: 39 824

Merkezi: 349 021
KİT: 47 655
TOPLAM KAMU: 39 824

Merkezi: 693 056
KİT: 109 930
TOPLAM KAMU: o

Merkezi: 108 628
KİT: 21 822
TOPLAM KAMU: 4 811

Merkezi: 86 063
KİT: 17 539
TOPLAM KAMU: -21

Merkezi: 0
KİT: o
TOPLAM KAMU: o

Merkezi: -732 414
KİT: -19 519
TOPLAM KAMU: -11 508

Merkezi: 504 354
KİT: 177 427
TOPLAM KAMU: 33 106

Merkezi: -610 370
KİT: -128 182 -26 669

Merkezi: -106 016
KİT: 49 245
TOPLAM KAMU: 6 436

Merkezi: -129 737
KİT: -72 038
TOPLAM KAMU: o

Merkezi: -129 737
KİT: -72 054
TOPLAM KAMU: o

Merkezi: o
KİT: 15
TOPLAM KAMU: o

Merkezi: -235 753
KİT: -22 794
TOPLAM KAMU: 6 436

Merkezi: -42 621
KİT: 16 293
TOPLAM KAMU: 4 769

Merkezi: 22 840
KİT: 18 839
TOPLAM KAMU: 5 495

Merkezi: -51 161
KİT: -7 667
TOPLAM KAMU: 22

Merkezi: -14 300
KİT: 5 122
TOPLAM KAMU: -748

Merkezi: 278 374
KİT: 6 500 -11 205

Merkezi: o
KİT: 14 296
TOPLAM KAMU: -10 912

Merkezi: o
KİT: -2 460 -5 083
TOPLAM KAMU: o 0

Merkezi: 0
KİT: E
TOPLAM KAMU: 0

Merkezi: 0
KİT: -5 290
TOPLAM KAMU: -293

Merkezi: 278 374
KİT: -45
TOPLAM KAMU: o

Merkezi: 0 278 374
TOPLAM KAMU: 6 545 -11 205
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Not: Genel sağlık sigortası hesaplari, sosyal güvenlik dengesi içerisinde yer almaktadır. (1) Program (2) 2022 yılına ilişkin merkezi yönetim bütçesi finansman kalemleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafindan ilan edilecek Hazine Finansman Programıyla açıklanacaktır.

3.1.1. Merkezi Yönetim Bütçesi 
a) Mevcut Durum 
2021 yılinda pandemi tedbirlerinin kademeli olarak kaldirılmasi neticesinde ekonomik faaliyetlerde ortaya çıkan toparlanma gelir performansinı olumlu etkilemiştir. Buna ilave olarak, bazı kamu alacaklarına sağlanan ödeme kolaylıklari, bir taraftan bütçe gelirlerini artırırken, diğer taraftan ilave gelir elde eden sosyal güvenlik sisteminin finansman ihtiyacıni azaltmiştır. Harcamalarda temelde personel giderleri, esnaf destekleri, aşi alimlari ve diğer ihtiyaçlara bağlı olarak artış yaşanmıştır.

2021 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunuyla bütçe harcamaları için 1.346,1 milyar TL ödenek verilmiş, bütçe gelirlerinin 1.101,1 milyar TL ve bütçe açığının 245 milyar TL olacaği öngörülmüştür. Bununla birlikte, yıl sonunda harcamaların başlangıç ödeneğinin 160,1milyar TL, gelirlerin ise bütçe tahmininin 175,1 milyar TL üzerine çıkarak sirasıyla 1.506,3milyar TL ve 1.276,3 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu çerçevede,2021 yılında bütçe açığının 230 milyar TL, faiz dışı açığın ise 50,5 milyar TL olmasıbeklenmektedir.

2021 yılı bütçesinde GSYH'ya oranla yüzde 4,3 olması öngörülen bütçe açığının yıl sonunda yüzde 3,5 olarak gerçekleşeceği, yüzde 2,2 olarak öngörülen program tanımlıaçığın ise yüzde 1,9 düzeyine gerileyeceği öngörülmektedir.

2021 yılında, merkezi yönetim bütçesi faiz dışı harcamalarının bütçe ödeneğinin 160,1milyar TL üzerine çıkarak 1.326,7 milyar TL olacağı ve GSYH'ya oranının yüzde 20 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

2021 yılında personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan personel harcamalarının, başlangıçödeneğini 24 milyar TL aşarak 409 milyar TL olması beklenmektedir. Genel maaş artış orani,toplu sözleşmede tespit edildiği üzere, Ocak ve Temmuz aylarında yüzde 3 olarak uygulanmış, Ocak ayında yüzde 4,33 ve Temmuz ayında yüzde 5,45 oranında enflasyon farkı verilmiştir. Bununla birlikte, kurumların ilave istihdam ihtiyaçlarının karşılanmasıpersonel giderlerinde yaşanan artışta etkili olmuştur.

2021 yılı bütçesinde 89,1 milyar TL olarak öngörülen mal ve hizmet alım giderlerinin,41,6 milyar TL artış göstererek 130,6 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede, aşi alımları ile kurumların ilave ihtiyaçlarının karşılanması etkili olmuştur.
2021 yıli bütçesinde 536 milyar TL olarak programlanan cari transferlerin yıl sonunda bu tutarın 51,1 milyar TL üzerine çıkarak 587,1 milyar TL olmasi beklenmektedir. Vergi gelirlerinde yaşanan güçlü performansa bağlı olarak mahalli idareler ve fonlara ayrılan paylarda yaşanan artış, cari transferlerde geçen yıla göre ortaya çıkan yükselişin temel belirleyicisi olmuştur. Bunun yani sıra, Covid-19 pandemisinin ekonomik ve sosyal etkileriyle mücadele kapsamında verilen esnaf destekleri,kamu bankaları kaynaklı görevlendirme giderlerinde ortaya çıkan artış ve yaşanan doğal afetler nedeniyle AFAD'a yapılan ödemeler cari transferlerde ortaya çıkan yükselişin diğer belirleyicileri olmuştur.
Sermaye giderlerinin yıl sonunda başlangıç ödeneğinin 21,3 milyar TL üzerine çıkarak 125,1 milyar TL olması beklenmektedir. Bu gelişmede, başta ulaştirma ve sulama altyapisının güçlendirilmesine yönelik yatırımlar olmak üzere ilave taleplerin karşılanmasıetkili olmuştur.

2021 yılında sermaye transferlerinin, başlangıç ödeneğinin 9,7 milyar TL üzerinde 18,5milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede; TÜBİTAK projeleri ve AFAD için ilave ödenek öngörülmesi temel belirleyici olmuştur.

Borç verme kaleminin 2021 yıli bütçesinde belirlenen tutarın 18,5 milyar TL üzerinde 56,5 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artışta, demiryolu 

ulaştırması ile petrol taşıma alanında hizmet gösteren kamu sermayeli şirketlere yapılan sermaye katkılari etkili olmuştur.

Faiz giderlerinin 179,5 milyar TL ile 2021 yılı bütçesinde öngörülen tutarla aynıseviyede gerçekleşmesi beklenmektedir.

Merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 2021 yılında bütçe hedefinin 175,1 milyar TL üzerinde ve GSYH'ya oran olarak da yüzde 19,2 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.Normalleşme sürecine geçişle birlikte ekonomik aktivitelerde yaşanan toparlanmanın önümüzdeki dönemde daha da güçleneceği ve bütçe gelirlerinin kademeli olarak iyileşeceği tahmin edilmektedir.

Vergi gelirlerindeki artışın temel olarak kurumlar vergisi, dâhilde alınan KDV ve ithalde alınan KDV'den; vergi dişı gelirlerdeki artışın ise faizler, paylar ve cezalardan elde edilen tahsilattan kaynaklanacaği öngörülmektedir. Covid-19 pandemisinin etkilerinin hafiflemesi ve normalleşme sürecinin başlamasına bağlı olarak bazı vergi kalemlerinde yaşanan performans artışlarının vergi gelirlerinin bütçe öngörüsünün üzerinde gerçekleşme beklentisini güçlendiren önemli bir etmen olarak görülmektedir.
Başlangıç bütçesine göre; genel bütçe vergi gelirlerinin 135,2 milyar TL artışla 1.057,9milyar TL, vergi dışı gelirlerin ise 40,0 milyar TL artışla 218,4 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. GSYH'ya oran olarak vergi gelirlerinin yüzde 15,9, vergi dışi gelirlerin ise yüzde 3,3 olacağı tahmin edilmektedir.

Ekonomik aktivitedeki toparlanmaya bağlı olarak gelir vergisi ve kurumlar vergisi tahsilatında artış yaşandığı görülmektedir. Gelir vergisi tahsilatının 2021 yılı bütçe hedefinin 5,2 milyar TL üzerine çıkarak 200,5 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,0 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Söz konusu artışta, Covid-19 pandemisinin ekonomi üzerindeki olumsuz etkisini hafifletmeye yönelik alinan tedbirler ile faiz ve ücretlerde yaşanan gelişmeler belirleyici olmuştur.

2021 yılı kurumlar vergisi tahsilatının bütçe tahmininin 46,0 milyar TL üzerine çıkarak 151,2 milyar TL olması ve GSYH'ya oranının yüzde 2,3 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu artışta, temel olarak kurumlar vergisi oranının yüzde 20'den yüzde 25'e çıkarılması etkili olmuştur.

Dâhilde alinan KDV tahsilatının 2021 yılı bütçe tahmininin 36,9 milyar TL üzerine çıkarak 108,5 milyar TL seviyesinde, GSYH'ya oranla yüzde 1,6 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. İş yeri kiralama ve bazı hizmetlerde KDV oranlarının düşürülmesinin tahsilat üzerindeki olumsuz etkisine rağmen, iç talepteki güçlüseyir, makroekonomik göstergelerde yaşanan gelişmeler ile mali disiplinin sürdürülmesine yönelik olarak alınan tedbir ve yapılandırma düzenlemeleri söz konusu artışta belirleyici olmuştur.
Kamu maliyesinde enflasyonla mücadele kapsamında uygulanan tedbirler ÖTV tahsilatını önemli ölçüde düşürmüştür. Bu çerçevede, 2021 yılında petrol ve doğal gaz ürünlerinden elde edilen ÖtV tahsilatının, bütçe tahmininin 44,5 milyar TL altında kalarak 31,2 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 0,5 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2018yılında yürürlüğe girerek halen uygulanmaya devam edilen ve ham petrol fiyatları ile kurdaki artışların akaryakıt pompa satış fiyatına yansımasını sınırlandırmak amacıyla artış miktarının ÖTV indirimi yoluyla telafi edildiği bir sisteme dayanan eşel mobil uygulamasi, petrol ve doğal gaz ürünlerinden alınan ÖtV tahsilatını oldukça azaltmıştır.
Motorlu taşıtlardan elde edilen ÖtV tahsilatının, bütçe tahmininin 23,8 milyar TL üzerinde 63,4 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Söz konusu gelişmede,pandemide bireysel otomobil talebinde yaşanan artış ile fiyatlara bağlı olarak araç başına alınan ÖtV tutarlarının artmasi etkili olmuştur.

2021 yılında tütün mamullerinden elde edilen ÖtV tahsilatının, bütçe tahmininin 1,1milyar TL altında 64,4 milyar TL olacaği, alkollü içkilerden elde edilen ÖTV tahsilatının ise bütçe tahmininin 2,9 milyar TL üzerinde 20,8 milyar TL olarak gerçekleşeceği 

öngörülmektedir. Enflasyonla mücadelenin ve fiyat istikrarının desteklenmesi amacıyla;sigaralarda nispi vergi oranı 2021 yılının başında yüzde 67'den 63'e düşürülmüş, tütün mamullerine yönelik Ötv tutarlarında yıl boyunca, alkol ürünlerine uygulanan ÖTV tutarlarında ise Temmuz ayında Yİ-ÜFE güncellemesi yapılmamiştır.
2021 yılında, ithalde alınan KDV tahsilatının bütçe tahmininin 43,1 milyar TL üzerine çıkarak 238 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,6 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu artişta, 2020 yılında Covid-19 pandemisi nedeniyle ithalde alinan KDV gelirlerinde yaşanan düşük performansın ardından 2021 yılında ithalattaki güçlütoparlanmayla birlikte kur ve emtia fiyatlarının yukarı yönlü seyrine bağlı olarak vergi gelirlerinde yaşanan artış belirleyici olmuştur.

Ekonomik aktiviteyi yansıtan önemli göstergelerden olan harçlardan elde edilen gelirlerin, bütçe tahmininin 1,8 milyar TL üzerinde 36,1 milyar TL, damga vergisi gelirlerinin ise bütçe tahmininin 4,2 milyar TL üzerinde 28 milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2021 yılında MTV, BSMV, şans oyunları vergisi, özel iletişim vergisi, veraset ve intikal vergisi kalemlerinde de bütçe tahminlerine göre artışlar beklenmektedir. 2020 yılında tahsil edilmeye başlanan dijital hizmet vergisi, küresel bir sorun alanı olarak nitelendirilebilecek olan dijital ekonominin vergilendirilmesi konusunda önemli bir vergi politikası aracı olarak uygulanmaktadir.

2021 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin, bütçe hedefinin 40,0 milyar TL üzerine çıkarak 218,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,3 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Kamu alacaklarının yapılandırılmasına ilişkin tek seferlik düzenlemeler kapsamında 2016 yılında yürürlüğe giren 6736 sayılı Kanunun uygulanmasından; 945 milyon TL'si 2021yılının ilk dokuz ayında olmak üzere toplamda 43,9 milyar TL gelir elde edilmiştir. 2017yılında yürürlüğe giren 7020 sayılı Kanun kapsamında 2017-2020 yıllarında toplam 5,6milyar TL ve 2021 yılı ilk dokuz ayında 169 milyon TL tahsilat yapılmıştır. 2018 yılında yürürlüğe giren 7143 sayılı yapılandırma Kanunu kapsamında ise 1,3 milyar TL'si 2021yılının ilk dokuz ayında olmak üzere toplamda 27,4 milyar TL tahsilat elde edilmiştir. Ayrica,2020 yılında yürürlüğe giren 7256 sayılı Kanun kapsamında, 2021 yılı ilk dokuz aylık dönemde 21,2 milyar TL ve 2021 yılında uygulamaya konulan 7326 sayılı Kanun kapsamında ise 22,7 milyar TL gelir elde edilmiştir. Yapılan beş düzenleme kapsamında,2021 yıli Ocak-Eylül döneminde toplamda 46,4 milyar TL yapilandırma tahsilati elde edilmiştir.

2021 yılı Ocak-Eylül döneminde, ic borçlanma ağırliklı olarak sabit getirili enstrümanlarla yapılmiştır.

2021 yılı Eylül ayı itibarıyla iç piyasalarda 6,6 milyar TL tutarında TL cinsi kira sertifikasıihracı gerçekleştirilmiştir. 2021 yılının ilk dokuz aylık bölümünde, Ocak ayında 3,5 milyar dolar tahvil, Haziran ayında 2,5 milyar dolar kira sertifikasi, Temmuz ayında 1,5 milyar avro tahvil ve Eylül ayında 2,25 milyar dolar tahvil olmak üzere toplam 10 milyar dolar karşılığıdiş finansman sağlanmiştır.

2021 yılında bütçe gerçekleşmeleri ve tahminlerinde kaydedilen iyileşmenin bir yansıması olarak yılın geri kalanında finansman ihtiyacının azalması nedeniyle 2021 yıli içborç çevirme orani Eylül ayi sonu itibarıyla toplam yüzde 94,9 düzeyinde gerçekleşmiştir.Bununla birlikte 2021 yili Hazine Finansman Programi duyurusunda 120,5 olarak yer alan söz konusu oranin yıl sonunda tahminlerin oldukça altında gerçekleşerek yüzde 90'lar seviyesine doğru inmesi beklenmektedir. Böylelikle orta vadede Hazine'nin aylik ve yıllik borç servisi tutarlarının önemli ölçüde gerilemesi ile merkezi yönetim borç stoku üzerindeki enflasyon, kur ve faiz risklerinin olumsuz etkilerinin azaltılması sağlanmıştır.

2021 yılı Ocak-Eylül döneminde, nakit bazlı 318,2 milyar TL ic borçlanma gerçekleştirilmiştir. İç borçlanmanın yüzde 28,1i sabit kuponlu, yüzde 15,4'ü TüFE'ye endeksli, yüzde 3,3'ü kuponsuz, yüzde 18,7'si değişken faizli tahvil ve yüzde 2'si kira sertifikası ihraçlarıyla gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, yüzde 8,2'si avro ve yüzde 6,6'sı ABD dolarıolmak üzere iç finansmanın yüzde 14,8'i yabancı para cinsi senet ihraçlarıyla sağlanmıştır.İhracına ilk olarak 2017 yılında başlanan altın cinsi Devlet tahvili ve kira sertifikasıihraçlarına 2021 yılında da devam edilmiş olup ic borçlanmanın yüzde 17,8'i söz konusu senetlerle gerçekleştirilmiştir. 2020 yılı sonunda 34 ay olan nakit borçlanmanın ortalama vadesi, 2021 yılı Eylül ayı sonunda 54 ay olmuştur. Aynı dönemde, TL cinsi sabit faizli içborçlanmanın ortalama maliyeti yüzde 10,46'dan yüzde 16,97 düzeyine çıkmıştır.
TABLO I: 41- Merkezi Yönetim Brüt Borç Stokundaki Gelişmeler 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2020
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2021 (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 329 054
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 812 849

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 755 052
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 060 354

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 736 791
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 1 060 354

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 18 261
(GSYH'ya Oran, Yüzde): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 574 002
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 752 495

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 122 778
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 159 536

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 90 335
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 117 884

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 22 968
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 29 604

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 9 475
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 12 048

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 451 224
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 592 959
Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı(1) Eylül ayı sonu itibariyladır.
b) Hedefler 
2022 yılında merkezi yönetim bütçe gelirlerinin 1.472,6 milyar TL olması hedeflenmiş,bütçe harcamaları ise 1.751 milyar TL olarak programlanmiştır. Söz konusu gelir tahmini ve öngörülen harcama büyüklüğü sonucunda bütçe açığının 278,4 milyar TL ve GSYH'ya oranla yüzde 3,5 olacağı öngörülmektedir. Bu büyüklükler, 2022-2024 dönemini kapsayan OvP'de maliye politikasında öngörülen sıkılaştırmanın ve kaynak kullanımında etkinliğinin sağlanması ile kamu gelirlerinin kalitesinin artirılması olarak ifade edilen kamu maliyesi stratejisiyle uyumlu olarak belirlenmiştir.

2022 yılında toplam personel giderleri, genel maaş ve ücret artiş oranının toplu sözleşmede tespit edildiği üzere Ocak ayında yüzde 5, Temmuz ayında ise yüzde 7 olarak uygulanacağı dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, personel giderleri, sosyal güvenlik kuruluşlarına devlet primi giderleri ile personele ilişkin yedek ödeneğin toplamından oluşan toplam personel harcamalarinın 499,9 milyar TL, GSYH‘ya oranının ise yüzde 6,3 olacağı öngörülmüştür.

2022 yılında mal ve hizmet alım giderleri için 128,1 milyar TL ödenek öngörülmüştür.Söz konusu tutar GSYH'ya oranla bir önceki yıl gerçekleşme tahminine göre 0,3 puan düşük bir harcama düzeyine tekabül etmektedir. Bu düşüşte OvP hedefleriyle uyumlu olarak kurumların cari harcamalarına yönelik tasarruf politikası uygulanacak olması etkili olmuştur.
2022 yılında cari transferlerin 657,3 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 8,3olması öngörülmektedir. Sermaye giderlerinin ise 132,3 milyar TL ile GSYH içindeki payının yüzde 1,7 seviyesinde olmasi programlanmiştir.

Sermaye transferlerinin GSYH'ya oraninın, 2022 yılında yüzde 0,1 olacaği öngörülmektedir. Bu kapsamda; KÖYDES için 1,8 milyar TL, SUKAP için 1 milyar TL, SOGEP için 166 milyon TL, kalkınma ajansları için 374 milyon TL ödenek öngörülmüştür. Ayrıca,TüBİTAK Ar-Ge projeleri için 2,4 milyar TL kaynak ayrılmıştır.

2022 yılında borç verme kaleminin 61,6 milyar TL ile GSYH'ya oran olarak yüzde 0,8olacağı öngörülmektedir. Ödeneğin 41,7 milyar TL'sini KİT'lere yapılacak sermaye 

transferleri, 9,3 milyar TL'sini öğrenim ve harç kredileri, 0,9 milyar TL'sini KKTC'ye krediler oluşturmaktadır. Kredi Garanti Fonuna ise 6,2 milyar TL kaynak tahsis edilmiştir.
2022 yılı faiz giderlerinin GSYH'ya oranla yüzde 3,1 düzeyinde olması beklenmektedir.
2022 yılında merkezi yönetim bütçesi toplam gelirlerinin GSYH'ya oranının, 2021 yılıgerçekleşme tahmininin 0,5 puan altında ve yüzde 18,7 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, vergi dışi gelirler 0,6 puan düşerken, vergi gelirlerinin 0,1 puan artması beklenmektedir. 2020 yılının ilk çeyreğinden itibaren ülkemiz ekonomik ve sosyal hayatinı olumsuz şekilde etkileyen pandeminin 2021 yılının ikinci yarisından itibaren etkilerinin hafiflemeye başladığı ve söz konusu gelişmelerin bütçe gelir performansına da yansıdıği görülmektedir. 2022 yılında Covid-19pandemisinin olumsuz etkilerinin daha belirgin bir biçimde ortadan kalkması beklenmekte olup bu gelişmelerin vergi tahsilatınıolumlu etkileyeceği tahmin edilmektedir.

2022 yılına yönelik maliye politikası amaç ve hedefleri kapsamında bütçe gelirleri yönünden gerçekçi ve orta vadeli projeksiyonlarla uyumlu bir tahmin seti oluşturulmuş olup pandemi sürecinden çıkışta ekonomide yaşanan olumlu gelişmeler hedefin de üstünde bir gelir performansının yakalanabileceği yönünde ayrıca olumlu sinyaller barındırmaktadır.
2022 yılında gelir ve kurumlar vergisinden oluşan gelir vergileri tahsilatı toplamının GSYH'ya oranla 2021 yıli gerçekleşme tahminine göre 0,2 puan artması ve yüzde 5,5 olmasıbeklenmektedir. Bu gelişmede, 2021 yılında yüzde 25 olarak uygulanan kurumlar vergisi oranının 2022 yılında yüzde 23'e düşecek olmasına rağmen, vergi indirimlerine bağli oluşan baz etkisi ile ücret, faiz ve diğer gelir vergisi kaynaklarında beklenen gelişmelerin etkil olacaği tahmin edilmektedir.

Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsamında KDV oranlarında yapılan bazı geçici indirimlerin sonlandırılması ile pandemi sonrasi normalleşme sürecinde iç talepte ve makroekonomik göstergelerde beklenen olumlu gelişmelerin KDv tahsilatinı artirmasi beklenmektedir. Bununla birlikte, 2021 yılında yapılandırma uygulamalarından sağlanan yüksek miktardaki gelirin oluşturduğu baz etkisi sonucunda, 2022 yılında dâhilde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranının 2021 yılı seviyesinin 0,1 puan altında kalmasi beklenmektedir.

2022 yılında, ÖTV tahsilatının GSYH'ya oranının, bir önceki yıl gerçekleşme tahmininin 0,2 puan altında kalarak yüzde 2,8 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece,2021 yılında yüzde 20 seviyesinin altina inmesi beklenen ÖtV gelirlerinin toplam vergi gelirleri içindeki payının 2022 yılında yüzde 17,4 olması beklenmektedir. Söz konusu azalışta 2022 yılında da uygulanmaya devam edileceği öngörülen bazi akaryakit ürünlerine yönelik eşel mobil sistemi kaynaklı gelir kaybının temel belirleyici olması beklenmektedir.
2022 yılında, bütçe kapsamında diğer bir önemli gelir kaynağı olan ithalde alınan KDV tahsilatının GSYH'ya oranınin ise 2021 yıl sonu gerçekleşme beklentisine göre 0,1 puan artarak yüzde 3,7 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

2022 yılında şans oyunları vergisi tahsilatinın GSYH'ya oran olarak yüzde 0,1seviyesinde ve 6,9 milyar TL tutarında olması beklenmektedir. 2020 yılında uygulamaya giren dijital hizmet vergisi tahsilatının ise 2,7 milyar TL seviyesine ulaşması beklenmektedir.Sektörde yaşanan yapısal değişim ve gelişmelere bağlı olarak GSYH'ya oranı sürekli olarak azalan, ancak 2018 yılı itibarıyla tek oranlı vergilemeye geçilmesi sonrası istikrarlı bir seyir izlemeye başlayan özel iletişim vergisi tahsilatinın ise 6,8 milyar TL seviyesinde gerçekleşeceği öngörülmektedir.

2022 yılında merkezi yönetim bütçesi vergi dışı gelirlerinin, GSYH'ya oran olarak, 2021yılı gerçekleşme tahmini olan yüzde 3,3'ten yüzde 2,7 seviyesine gerileyeceği tahmin edilmektedir. Bu azalişta temel olarak devletin temettü gelirleri ile faiz ve ceza gelirlerinde öngörülen gelişmelerin etkili olması beklenmektedir.

Bütçe gelirleri içerisinde vergi gelirlerinin, vergi gelirleri içerisinde de doğrudan vergi gelirlerinin payının artıyor olmasi, 2022 yılında kamu gelirlerinin sağlıklı ve sürekli kaynaklardan elde edilmesine yönelik politikalarla uyumlu bir gelir bütçesi öngörüldüğünügöstermektedir.


TABLo I: 42- Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2021 (1)
(Yüzde Değişim): 2022 (2)
(Yüzde Dağılım): 2021 (1)
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2022 (2)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 203 737
(Yüzde Değişim): 1 506 283
(Yüzde Dağılım): 1 750 957
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 25,1

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 287 785
(Yüzde Değişim): 351 367
(Yüzde Dağılım): 424 757
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 22,1

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 48 294
(Yüzde Değişim): 57 657
(Yüzde Dağılım): 69 143
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 19,4

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 96 971
(Yüzde Değişim): 130 633
(Yüzde Dağılım): 128 134
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 34,7

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 133 962
(Yüzde Değişim): 179 542
(Yüzde Dağılım): 240 384
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 34,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 498 063
(Yüzde Değişim): 587 080
(Yüzde Dağılım): 657 273
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 17,9

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 93 742
(Yüzde Değişim): 125 057
(Yüzde Dağılım): 132 254
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 33,4

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 15 171
(Yüzde Değişim): 18 489
(Yüzde Dağılım): 10 048
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 21,9

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 29 750
(Yüzde Değişim): 56 458
(Yüzde Dağılım): 61 599
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 89,8

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0
(Yüzde Değişim): 0
(Yüzde Dağılım): 27 365

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 028 446
(Yüzde Değişim): 1 276 268
(Yüzde Dağılım): 1 472 583
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 24,1

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 999 147
(Yüzde Değişim): 1 249 309
(Yüzde Dağılım): 1 442 897
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 25,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 833 251
(Yüzde Değişim): 1 057 913
(Yüzde Dağılım): 1 258 279
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 27,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 150 015
(Yüzde Değişim): 169 079
(Yüzde Dağılım): 158 091
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 12,7

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 7 535
(Yüzde Değişim): 8 039
(Yüzde Dağılım): 12 307
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 6,7

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 8 346
(Yüzde Değişim): 14 278
(Yüzde Dağılım): 14 220
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 71,1

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 29 299
(Yüzde Değişim): 26 958
(Yüzde Dağılım): 29 686
(GSYH'ya Oran, Yüzde): -8,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -175 292
(Yüzde Değişim): -230 016
(Yüzde Dağılım): -278 374
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 31,2

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 069 775
(Yüzde Değişim): 1 326 741
(Yüzde Dağılım): 1 510 574

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -41 329
(Yüzde Değişim): -50 473
(Yüzde Dağılım): -37 991
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 24,0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -124 302
(Yüzde Değişim): -124 881
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 22,1

(Yüzde Dağılım): -94 196
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 0,5
Not: Düzenleyici ve denetleyici kurumların gelir fazlaları, genel bütçe vergi dışı gelirlerinden düşülmüştür.
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 



3.1.2. Mahalli İdareler 
a) Mevcut Durum 
Mahalli idareler dengesi; il özel idareleri, belediyeler, büyükşehir belediyelerine bağlıidareler, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve İller Bankası hesaplarını kapsamaktadır.
2020 yılında, Covid-19 pandemisinin etkisiyle ulaşım başta olmak üzere kentsel hizmetlerden elde edilen bazı gelirlerde ortaya çıkan azalmaya rağmen, genel bütçe vergi gelirlerinden alınan paylardaki artış sonucu, mahalli idare gelirleri reel olarak aynı düzeyde kalmış ve 141,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Mahalli idare harcamaları ise 2016-2018döneminde reel olarak tarihi yüksek seviyeye ulaştıktan sonra, yerel seçimler öncesi hızla artan borçlanma gereğine bağlı olarak ortaya çıkan yüksek finansman ihtiyacı sebebiyle 2019 yılından sonra 2020 yılında da reel olarak gerilemiş ve GSYH'nın yüzde 2,73'üseviyesinde gerçekleşmiştir. Yerel seçimler öncesinde tarihi yüksek seviyeye ulaşan yatırım harcamalarındaki azalmanın öncülük ettiği söz konusu mali dengelenmede cari harcamalardaki gerileme de etkili olmuştur. Böylece, 2019 yılında GSYH'nin yüzde 0,21'i düzeyinde olan mahalli idareler bütçe açıği, 2020 yılında yüzde 0,07 seviyesinde bütçe fazlasına dönüşmüştür.

2021 yılında, mahalli idare gelirlerinin, fiyatlandırılabilir hizmetlerde bozulan fiyatmaliyet ilişkisine bağlı olarak faktör gelirlerindeki reel azalmanın etkisiyle, GSYH'ya oranla yüzde 2,72 seviyesine gerileyeceği, mahalli idare harcamalarının ise gelirleri ve finansman imkânlarına bağlı olarak GSYH'nın yüzde 2,73'ü seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Böylece, 2021 yılında mahalli idareler dengesinin sinırlı düzeyde GSYH'nın yüzde 0,01'i seviyesinde açık vereceği beklenmektedir.

TABLO I: 43-Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Mahalli İdarelere Ayrılan Paylar 
2019: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2019: 39 536
2020: 49 026
2021(1): 63 270
2022(2): 74 512

2019: 42 399
2020: 57 449
2021(1): 68 611

2019: 4 137
2020: 5 272
2021(1): 6 209

2019: 95 562
2020: 125 991
2021(1): 149 333

2019: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2019: 0,92
2020: 0,97
2021(1): 0,95
2022(2): 0,95

2019: 0,78
2020: 0,84
2021(1): 0,86
2022(2): 0,87

2019: 0,08
2020: 0,08
2021(1): 0,08
2022(2): 0,08

2019: 1,77
2020: 1,89
2021(1): 1,90
2022(2): 1,90
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
b) Hedefler 
2022 yılında, mahalli idare gelirlerinin 215,8 milyar TL, harcamalarının ise 222,3 milyar TL olarak gerçekleşmesi ve mahalli idare dengesinin GSYH'nın yüzde 0,08'i düzeyinde 6,5milyar TL açık vermesi öngörülmektedir.


TABLO I: 44- Mahalli İdareler Gelir ve Harcamaları (1)
2019: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2019: 120 779
2020: 141 466
2021(2): 180 932
2022(3): 215 785

2019: 91 994
2020: 112 060
2021(2): 147 106
2022(3): 176 423

2019: 13 560
2020: 14 227
2021(2): 17 927
2022(3): 21 822

2019: 15 225
2020: 15 179
2021(2): 15 899
2022(3): 17 539

2019: 129 679
2020: 137 814
2021(2): 181 280
2022(3): 222 330

2019: 80 354
2020: 86 856
2021(2): 107 817
2022(3): 128 182

2019: 38 357
2020: 38 910
2021(2): 55 715
2022(3): 72 083

2019: 38 327
2020: 38 881
2021(2): 55 685
2022(3): 72 054

2019: 30
2020: 30
2021(2): 30
2022(3): 30

2019: 11 938
2020: 12 665
2021(2): 16 339
2022(3): 19 519

2019: -4 456
2020: -5 216
2021(2): -4 858
2022(3): -5 122

2019: 3 487
2020: 4 599
2021(2): 6 267
2022(3): 7 667

2019: -8 900
2020: 3 652
2021(2): -348
2022(3): -6 545

2019: 2,80
2020: 2,80
2021(2): 2,72
2022(3): 2,74

2019: 2,13
2020: 2,22
2021(2): 2,21
2022(3): 2,24

2019: 0,31
2020: 0,28
2021(2): 0,27
2022(3): 0,28

2019: 0,35
2020: 0,30
2021(2): 0,24
2022(3): 0,22

2019: 3,00
2020: 2,73
2021(2): 2,73
2022(3): 2,82

2019: 1,86
2020: 1,72
2021(2): 1,62
2022(3): 1,63

2019: 0,89
2020: 0,77
2021(2): 0,84
2022(3): 0,91

2019: 0,89
2020: 0,77
2021(2): 0,84
2022(3): 0,91

2019: 0,00
2020: 0,00
2021(2): 0,00
2022(3): 0,00

2019: 0,28
2020: 0,25
2021(2): 0,25
2022(3): 0,25

2019: -0,10
2020: -0,10
2021(2): -0,07
2022(3): -0,06

2019: 0,08
2020: 0,09
2021(2): 0,09
2022(3): 0,10

2019: -0,21
2020: 0,07
2021(2): -0,01
2022(3): -0,08
(1) İl özel idareleri, belediyeler, İller Bankası, belediyelerin oluşturduğu birlikler ve büyükşehir belediyelerine bağlı
idareleri kapsamaktadır.

(2) Gerçekleşme Tahmini 


3.1.3. Döner Sermayeli İşletmeler 
a) Mevcut Durum 
Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır.Birinci grupta, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler yer almaktadır. İkinci grupta ise bu işletmelerin dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Milli Piyango İdaresi ve Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır.

2020 yılında 0,5 milyar TL açık veren döner sermayeli işletmelerin 2021 yılında da 1,5milyar TL açık vermesi beklenmektedir.

b) Hedefler 
2022 yılında döner sermayeli işletmelerin açığının 1 milyar TL'ye düşürülmesi hedeflenmektedir.


TABLo I: 45- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi 
2019: 92 252
2020: 104 172
2021 (1): 126 702
2022 (2): 136 806

2019: 91 725
2020: 103 379
2021 (1): 124 889
2022 (2): 135 416

2019: 528
2020: 793
2021 (1): 1 812
2022 (2): 1 390

2019: o
2020: 0
2021 (1): 0
2022 (2): 0

2019: 94 582
2020: 104 675
2021 (1): 128 168
2022 (2): 137 839

2019: 91 034
2020: 100 352
2021 (1): 122 720
2022 (2): 133 413

2019: 1 164
2020: 1 494
2021 (1): 999
2022 (2): 4 056

2019: 1 451
2020: 2 305
2021 (1): 2 067
2022 (2): 1 592

2019: -247
2020: -586
2021 (1): 1 866
2022 (2): -1 846

2019: 349
2020: 406
2021 (1): 516
2022 (2): 623

2019: 830
2020: 704
2021 (1): 0
2022 (2): 0

2019: -2 329
2020: -503
2021 (1): -1 466
2022 (2): -1 032

2019: (GSYH'ya Oran, Yüzde)

2019: 2,1
2020: 2,1
2021 (1): 1,9
2022 (2): 1,7

2019: 2,2
2020: 2,1
2021 (1): 1,9
2022 (2): 1,7

2019: -0,1
2020: 0,0
2021 (1): 0,0
2022 (2): 0,0
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

3.1.4. Sosyal Güvenlik Kuruluşları
a) Mevcut Durum 
Sosyal güvenlik kuruluşları kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ve İşsizlik Sigortası Fonu (İsF) yer almakta olup gelir-gider dengeleri ayrı tablolarda gösterilmektedir.
2021 yılında bir önceki yıla göre prim gelirlerindeki düşüş nedeniyle SGK'nın toplam gelirlerinin GSYH'ya oranının 0,2 puan azalması beklenmektedir. Bununla birlikte, sigorta ödemeleri ve sağlık giderlerindeki düşüş sonucunda SGK'nın toplam giderlerinin GSYH'ya oran olarak 1,1 puan azalması beklenmektedir. Temelde gelir-gider dengesinde yaşanan 0,9 puanlık iyileşme nedeniyle sosyal güvenlik kuruluşlarına yönelik bütçe transferlerinin GSYH'ya oranının bir önceki yıla göre 1,2 puan azalarak yüzde 3,7 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

2021 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısi, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler, açık finansmanı ile prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil olmak üzere merkezi yönetim bütçesinden 245,8milyar TL transfer yapılacaği tahmin edilmektedir.

İşçi, esnaf ve çiftçi emekli aylıklari, 2021 yılı Ocak ayında yüzde 8,37; Temmuz ayında ise yüzde 8,45 oranında artırılmıştir. Memur maaşları ve memur emekli ayliklarında ise 2021yılı Ocak ayında yüzde 7,33; Temmuz ayında yüzde 8,45 oranında artış sağlanmıştır.
Sosyal güvenlik prim gelirlerini etkileyen en temel parametrelerden biri olan asgari ücret, yılın tamamında geçerli olmak üzere 2021 yıli Ocak ayında yüzde 21,56 oranında artışla brüt 3.577,5 TL'ye yükseltilmiştir.


TABLO I: 46- Sosyal Güvenlik Kurumu Gelir-Gider Dengesi 
2019: 455 572
2020: [TELEFON] (1): 675 775

2019: 296 236
2020: 326 623
2021 (1): 416 365
2022 (2): 502 002

2019: 117 779
2020: 128 949
2021 (1): 168 050
2022 (2): 173 773

2019: 451 878
2020: [TELEFON] (1): 619 609
2022 (2): 714 731

2019: 303 331
2020: 350 273
2021 (1): 413 886
2022 (2): 486 271

2019: 110 749
2020: 135 704
2021 (1): 159 355
2022 (2): 178 374

2019: 198
2020: 163
2021 (1): 287
2022 (2): 305

2019: 37 599
2020: 39 821
2021 (1): 46 082
2022 (2): 49 780

2019: -37 863
2020: -70 389
2021 (1): -35 195
2022 (2): -38 956

2020: 245 976
2021 (1): 245 796
2022 (2): 280 683

2019: 9,6
2020: (GSYH'ya Oran, Yüzde) 9,0
2021 (1): 8,8
2022 (2): 8,6

2019: 6,9
2020: 6,5
2021 (1): 6,3

2019: 2,7
2021 (1): 2,5
2022 (2): 6,4

2019: 10,5
2020: 2,6
2022 (2): 2,2

2019: 7,0
2020: 10,4
2021 (1): 9,3 6,2
2022 (2): 9,1

2019: 2,6
2020: 6,9 2,7
2022 (2): 6,2

2019: 0,0
2020: 0,0
2021 (1): 2,4 0,0
2022 (2): 2,3

2019: 0,9
2020: 0,8
2021 (1): 0,7
2022 (2): 0,0

2019: -0,9
2020: -1,4
2021 (1): -0,5
2022 (2): 0,6 -0,5

2019: 4,6
2020: 4,9
2021 (1): 3,7
2022 (2): 3,6
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
(3) Diğer gelirler, devlet katkısı ve faturali ödemeler gibi bütçeden aliınan transferler ile diğer gelirlerden oluşmaktadır.Diğer giderler; faturalı ödemeler, yönetim giderleri ve diğer giderlerden oluşmaktadır.
(4) Faturali ödemeler, ek karşılıklar, devlet katkısı, emeklilere yapılan ek ödeme, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ve prim ödeme gücü olmayanların GSS primleri dâhil edilmiştir.

Prim teşvikleri kapsamında merkezi yönetim bütçesinden SGK'ya 2020 yılında 24,4milyar TL transfer yapılmış olup 2021 yılında prim teşviklerinin 29 milyar TL olmasi beklenmektedir.

2020 yılında SGK ilaç ve tedavi harcamalari, sırasıyla 48,6 milyar TL ve 84,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2021 yılında ise söz konusu harcamaların sırasıyla 58,1 milyar TL ve 98,7milyar TL olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2021 yılında GSYH'ya oran olarak İSF prim gelirlerinin yüzde 0,3; faiz gelirlerinin yüzde 0,2; devlet katkisinin ise yüzde 0,1 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, toplam gelirlerin GSYH'nın yüzde 0,6'sı seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

2021 yilı İSF toplam giderlerinin GSYH'ya oran olarak yüzde 0,9 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir. Bu gelişmede özellikle 200 yılında salgın karşısında istihdamı desteklemeye yönelik uygulamaya konulan kısa çalışma ödeneği, nakdi ücret desteği ve normalleşme desteği gibi programlarin 2021 yılı Haziran ayı sonu itibariyla 

sonlandırılması etkili olmuştur. Ayrıca, 2021 yılı işsizlik ödeneği giderlerinin 5 milyar TL düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

2021 yılı sonunda toplam Fon varlığının 85,6 milyar TL'lik tutarla GSYH'nın yüzde 1,3'üseviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 47- İşsizlik Sigortası Fonu Gelir-Gider Dengesi 
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2020
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 2021 (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 40 365
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 38 270

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 16 547
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 16 225

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 516
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 5 408

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 16 832
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 15 750

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 471
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 887

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 36 467
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 66 599

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 8 185
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 30 272

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 28 283
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 36 327

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 3 898
(GSYH'ya Oran, Yüzde): -28 329

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 131 542
(GSYH'ya Oran, Yüzde): 103 213
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
(3) İşsizlik ödeneği, kısa çalışma ödeneği ve ücret garanti fonu giderleri dâhil edilmiştir.
b) Hedefler 
Ücretlilerin ve kendi hesabına çalışanların emekli aylıklarının 2022 yılı Ocak ve Temmuz aylarında önceki altı aylik enflasyon tahmini dikkate alınarak artırılmasıöngörülmüştür.

Kamu görevlileriyle yapılan toplu sözleşme hükümlerine göre memur maaşları ve memur emekli aylıklarının 2022 yılının Ocak ayında yüzde 5, Temmuz ayında yüzde 7oranında artırılmasi öngörülmüştür.

2022 yılında sosyal güvenlik kuruluşlarının toplam gelirlerinin 675,8 milyar TL, toplam giderlerinin 714,7 milyar TL ve gelir-gider açığının 39 milyar TL olması öngörülmüştür.GSYH'ya oran olarak gelirlerin yüzde 8,6; giderlerin yüzde 9,1 ve açığın yüzde 0,5 olmasıhedeflenmiştir.

2022 yılında SGK'ya faturalı ödemeler, ek karşıliklar, emeklilere yapılan ek ödeme,devlet katkısi, prim teşviklerinden kaynaklanan transferler ile prim ödeme gücüolmayanların GSS primi de dâhil olmak üzere toplam 280,7 milyar TL tutarında ve GSYH'nın yüzde 3,6'sı oranında bütçe transferi yapılması öngörülmektedir.
2022 yılında GSYH'ya oran olarak İşsizlik Sigortası Fonunun prim gelirinin yüzde 0,4,faiz gelirinin yüzde 0,1 ve devlet katkısının yüzde 0,1 oranında gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Fonun toplam giderlerinin GSYH'nin yüzde 0,6'si oranına ulaşmasi beklenmektedir. Böylece, 2022 yılında toplam Fon varlığinin 86,8 milyar TL ile GSYH'nin yüzde 1,1'i seviyesinde gerçekleşmesi hedeflenmektedir.


3.1.5. Fonlar 
a) Mevcut Durum 
Fon dengesi kapsami, bütçe içi Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ile bütçe dışı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanişmayı Teşvik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu ve Özelleştirme Fonundan meydana gelmektedir.

2021 yılında toplam fon gelirlerinin 40,4 milyar TL, toplam fon giderlerinin ise 30,5milyar TL'ye ulaşması beklenmektedir. Böylece, fonların gelir-gider fazlasının 9,9 milyar TL olması öngörülmektedir.

2021 yılında özelleştirme uygulamaları sonucunda Özelleştirme Fonuna 5 milyar TL nakit girişi olması beklenmektedir.

b) Hedefler 
2022 yılında Özelleştirme Fonunun 9 milyar TL tutarında özelleştirme geliri elde etmesi beklenmektedir. 2022 yılinda fon gelirlerinin 49,4 milyar TL, fon giderlerinin 38,2 milyar TL fon sistemi gelir-gider fazlasının ise 11,2 milyar TL olması hedeflenmektedir.
TABLO I: 48- Fon Gelir ve Giderleri (1)
(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2020

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 25 172

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 18 572

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 3 348

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 102

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 3 149

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 26 150

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 21 037

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 114

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -979

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 979

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 0

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -32

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 011

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 086
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) İşsizlik Sigortası Fonu hariçtir.() Gerçekleşme Tahmini (3) Program 


3.2. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ VE ÖZELLEŞTİRME 
a) Mevcut Durum 
Kamunun mal ve hizmet üretimindeki payının azaltılması yönünde izlenen politikalar neticesinde yıllar itibarıyla KİT'lerin ülke ekonomisi içerisindeki payı azalmaktadır. 2000yılında KİT'lerin ürettiği katma değerin GSYH'ya oranı yüzde 3,5 seviyesindeyken 2021 yılısonunda bu oranın yüzde 0,2 olacağı tahmin edilmektedir. Buna paralel olarak, KİT yatırımlarının toplam kamu ve özel sektör yatırımları içerisindeki payının da 2000 yılındaki yüzde 5,8 seviyesinden 2021 yılında yüzde 2,1´e gerilemesi öngörülmektedir. Aynı dönemde 435 bin olan KİT'lerin yıllk ortalama personel sayısının 100 bine düşmesi beklenmektedir.
2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 233 sayılı KHK kapsamında faaliyet gösteren KİT sayısı19'dur. Bu kuruluşlara ilaveten özelleştirme programında bulunan ve yüzde 50'den fazla kamu payı olan Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) A.Ş. ve Sümer Holding A.Ş. KİT dengesi kapsaminda izlenmektedir.

KİT'ler ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşlar, 2020 yılında GSYH'nın yüzde 0,01‘i oranında finansman fazlası vermiştir. 2021 yılında ise GSYH'nın yüzde 0,30'u oranında finansman açığı vermesi beklenen bu kuruluşların 2021 yılında 24,8 milyar TL dönem zararıve 20,1 milyar TL borçlanma gereği oluşturacağı tahmin edilmektedir. Bu sonuçta küresel düzeyde artan enerji maliyetlerine bağlı olarak yükselen doğalgaz ve elektrik fiyatlarının başta hanehalkı olmak üzere tüm kesimlere en az seviyede yansıtılmasi etkili olmuştur. Söz konusu kuruluşlara 2021 yılında 37,2 milyar TL sermaye transferi, 2,6 milyar TL görevlendirme bedeli ve 0,7 milyar TL kamu hizmeti yükümlülüğü ödemesi yapılmasıöngörülmektedir. Kuruluşlardan Hazineye 2021 yılında 0,7 milyar TL hasılat payı ve 2,3milyar TL temettü ödemesi yapılması beklenmektedir. Aynı dönemde yatırım harcamalarının 41,2 milyar TL olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

2021 yılında ham petrol ve döviz kurundaki gelişmeler BOTAŞ ve EÜAŞ'ın maliyetlerini önemli ölçüde artırmıştır. Ayrıca 2021 yılında yağışların mevsim normallerinin altında kalması hidroelektrik potansiyelinde azalmaya sebep olmuştur. Bunun sonucunda doğal gaz santrallerinden elektrik üretimini artıran EüAŞ'n elektrik üretim maliyeti yükselirken,BOTAŞ'ın ise doğal gaz satış miktarında artış yaşanmıştır. Maliyet artışlarına bağlı olarak toptan doğal gaz ve elektrik fiyatlarında sene içerisinde yukarı yönlü ayarlama yapılmıştır.Ancak söz konusu fiyat güncellemeleri maliyet artışlarını karşılamakta yetersiz kalmış olup BOTAŞ ve EüAŞ'n 2021 yılını zararla kapatması beklenmektedir. Finansman ihtiyacının karşılanması için bu kuruluşlara sene içerisinde sermaye transferi yapılmasıöngörülmektedir.

Karadeniz ve Akdeniz'de gerçekleştirilen hidrokarbon arama faaliyetleri neticesinde TPAO, Fatih Sondaj Gemisiyle Sakarya Gaz Sahası'ndaki "Amasra- 1 Kuyusu’nda 135 milyar metreküplük yeni doğal gaz keşfini açıklamıştır. 2021 yılındaki bu keşifle birlikte Karadeniz'deki toplam doğal gaz rezervi 540 milyar metreküpe ulaşmıştır.
Yüksek yatırım maliyetine katlanan TPAO'ya kaynak yaratılması amacıyla 08/01/2021tarihli ve 3416 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Kuruluş tarafindan Hazineye ödenen hasılat payı uygulaması kaldırılmiştır.

Doğal Gaz Piyasası Kanununun ek 1'inci maddesi gereğince; BOTAŞ'la ilişkili olarak faaliyet yürüten Turkish Petroleum Company Limited (TPIC) ve BOTAŞ International (BIL),TPAO'yla ilişkili olarak faaliyet yürüten Turkish Petroleum Off-Shore Technology Center Limited (TP-OTC) şirketleri amaç ve iştigal sahaları değiştirilmeksizin Türk Ticaret Kanunu kapsamında Türkiye merkezli olarak kurulmuştur.

Yurt dışi pazarlarda Covid-19 sürecinin etkilerinin azalması ve normalleşmenin başlamasıyla Eti Maden’in satış miktarlarında artış yaşanmıştır. 2021 yılında bir önceki yıla göre satış miktarında yüzde 50, satış hasılatında ise yüzde 74 gelir artışi beklenmektedir.

Enerji ve madencilik KİT'lerinin yatırımlarının 2021 yılı sonunda bir önceki yıla göre 13,2 milyar TL artması beklenmektedir. Söz konusu artışta TPAO'nun hidrokarbon arama yatırımlari, TEİAŞ'ın iletim sistemi yatırımları ile BOTAŞ'ın doğal gaz depolama projeleri yatırımları önemli rol oynamıştır.

Stok artışı ve dönem gelir-giderlerine bağlı olarak ÇAYKUR'un 2021 yılında finansman ihtiyacının yükselmesi beklenmektedir.

2020 yılında yaklaşık 77 milyon TL kâr eden TİGEMin, artan tarımsal emtia fiyatlarısonucunda 2021 yılında da kâr etmeye devam edeceği tahmin edilmektedir.
2021 yılında TMO'nun buğday, arpa, mercimek, çavdar, tritikale ve yulaf ürünleri için açıkladığı müdahale alım fiyat artışları, alım fiyatlarının açıklandığı dönemlere göre, 12 aylık ortalama ÜFE ve Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi artışlarının üzerindedir.
TMO, 2021 yıli hasat döneminde artan tarimsal emtia fiyatlari karşısında yem maliyet artışlarıni sınırlamak amacıyla, besici ve yetiştiricilere yem hammaddesi olarak uygun fiyatla buğday ve arpa satışı gerçekleştirmektedir, Öte yandan, un sanayicilerine yönelik olarak da buğday satışı yapılmaktadır.

Covid-19 pandemisinin havayolu sektörüne olan olumsuz etkisini azaltmak amacıyla alinan tedbirler sonrasinda DHMİ'nin 2021 yılında 2,3 milyar TL dönem zararı oluşturmasıbeklenmektedir.

On Birinci Kalkınma Planı hedefleri doğrultusunda yatırımlarına ağırlık veren TCDD'nin 2021 yılında toplam KiT yatırımlarının yüzde 31'ini gerçekleştirmesi beklenmektedir.Yatırımlarının ve işletme bütçesi açıklarinın finansmanıni bütçeden yapılan sermaye transferleriyle karşılayan TCDD'ye 2021 yılında 19,7 milyar TL sermaye transferi yapılmasıöngörülmektedir.

03/07/2021 tarihli ve 31530 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7330sayılı Kanun ile 233 sayılı KHK kapsamından cıkarılan MKEK, Türk Ticaret Kanununa ve özel hukuk hükümlerine tabi MKE Anonim Şirketi olarak yeniden yapılandırılmıştır.
2021 yılı Ekim ayı itibarıyla KİT'lere ilişkin bir stratejik plan, 16 performans programıve 18 performans değerlendirme raporu onaylanmiştir. 2020 yılında kurulan TURASAŞ'in 2022-2026 dönemini kapsayan stratejik plan çalışmalarının yıl içinde tamamlanmasıbeklenmektedir.

Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafindan satış ve devir işlemi tamamlanan özelleştirme uygulamalarının toplam tutari 2020 yılında 147 milyon TL iken, 2021 yılının ilk dokuz ayında 1.047 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca 2021 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla özelleştirme ihalesi tamamlanan ve sözleşme imza aşamasında bulunan özelleştirme uygulamalarinin toplam tutari 929 milyon TL'dir.

2020 yılı Ağustos ayında ihalesi yapılan Ahiköy 1 ve Ahiköy 2 Hidroelektrik Santrallerinin (HES) işletme hakkı devri sözleşmesi 2021 yılı Ocak ayında, Güllük Liman Sahasının işletme hakkı devri sözleşmesi ise Mart ayında imzalanmıştır. 2021 yılı Mart ayında ihalesi yapılmış olan Gebze Dilovası Doğalgaz Santrali, işletme hakki devri onaya sunulmuştur.

Çamlica 1 HES ve Karakuz Demir Maden Sahası işletme hakkı devri onay süreci tamamlanmış olup sözleşme ve devir süreci devam etmektedir. 2021 yıli Haziran ayında ihalesi yapılan Tortum HES'in işletme hakkı devri sözleşmesinin Aralik ayı içerisinde imzalanması beklenmektedir. 2021 yılı Eylül ayında özelleştirilmesi amacıyla ilana çıkılan Girlevik ve Çal HES'lerinin, yıl sonuna kadar ihale süreçlerinin tamamlanması ve sonuçların onaya sunulması planlanmaktadır.

Taşucu Limani, Akköprü HES ve Topçam HES’in işletme hakkı devri için Eylül ayında ihale yapilmiş olup onay ve devir süreci devam etmektedir. Fenerbahçe Kalamiş Yat Limanının işletme hakkı devri için Eylül ayında teklifler alınmış, Ekim ayında nihai pazarlık görüşmeleri tamamlanip onaya sunulmuştur.


TABLO I:49- 233 Sayılı KHK'ya Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi 
2020: (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

2020: A. GELİRLER
2021(1) 2022(2): 213 745 182 652

2020: I. İşletme Gelirleri

2020: 1. Mal ve Hizmet Satış Hasılat
2021(1) 2022(2): 154 810

2020: 2. Diğer Gelirler
2021(1) 2022(2): 27 842

2020: II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar
2021(1) 2022(2): 13 077

2020: 1. Amortismanlar
2021(1) 2022(2): 6 692

2020: 2. Karşılıklar
2021(1) 2022(2): 6 385

2020: III. Bütçe ve Fonlar
2021(1) 2022(2): 18 016

2020: IV. Diğer Gelirler
2021(1) 2022(2): 0

2020: B. GİDERLER
2021(1) 2022(2): 211 531

2020: I. İşletme Giderleri
2021(1) 2022(2): 182 989

2020: 1. Mal ve Hizmet Satiş Maliyeti
2021(1) 2022(2): 139 263

2020: 2. Diğer Giderler II. Yatirim Harcamalari
2021(1) 2022(2): 43 727

2020: III. Stok Artışı
2021(1) 2022(2): 23 638

2020: IV. Sabit Kıymet Artışı
2021(1) 2022(2): 765

2020: V. Dolaysız Vergiler
2021(1) 2022(2): -1 151

2020: VI. Temettü Ödemeleri
2021(1) 2022(2): 2 827 1 879

2020: VII. Diğer Giderler

2020: C. GELİR-GİDER FARKI
2021(1) 2022(2): 582 2 213

2020: D. FİNANSMAN

2020: I. Kasa Banka Değişimi
2021(1) 2022(2): -2 213

2020: II. İç Borçlanma (Net)
2021(1) 2022(2): -10 177

2020: III. Dış Borçlanma (Net)
2021(1) 2022(2): 4 443 3 520

2020: A. GELİRLER
2021(1) 2022(2): 4,23

2020: I. İşletme Gelirleri
2021(1) 2022(2): 3,62

2020: 1. Mal ve Hizmet Satiş Hasılati
2021(1) 2022(2): 3,07

2020: 2. Diğer Gelirler
2021(1) 2022(2): 0,55

2020: II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar
2021(1) 2022(2): 0,26

2020: 1. Amortismanlar
2021(1) 2022(2): 0,13

2020: 2. Karşılıklar
2021(1) 2022(2): 0,13

2020: III. Bütçe ve Fonlar
2021(1) 2022(2): 0,36

2020: IV. Diğer Gelirler
2021(1) 2022(2): 0,00

2020: B. GİDERLER
2021(1) 2022(2): 4,19

2020: I. İşletme Giderleri
2021(1) 2022(2): 3,63

2020: 1. Mal ve Hizmet Satiş Maliyeti
2021(1) 2022(2): 2,76

2020: 2. Diğer Giderler
2021(1) 2022(2): 0,87

2020: II. Yatırım Harcamaları
2021(1) 2022(2): 0,47

2020: III. Stok Artışı
2021(1) 2022(2): 0,02

2020: IV. Sabit Kıymet Artışı
2021(1) 2022(2): -0,02

2020: V. Dolaysız Vergiler
2021(1) 2022(2): 0,06

2020: VI. Temettü Ödemeleri
2021(1) 2022(2): 0,04

2020: VII. Diğer Giderler
2021(1) 2022(2): 0,01

2020: C. GELİR-GİDER FARKI
2021(1) 2022(2): 0,04

2020: D. FİNANSMAN
2021(1) 2022(2): -0,04

2020: I. Kasa Banka Değişimi
2021(1) 2022(2): -0,20

2020: II. İç Borçlanma (Net)
2021(1) 2022(2): 0,09

2020: III. Diş Borçlanma (Net)
2021(1) 2022(2): 0,07
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

TABLO I:50- Özelleştirme Kapsamındaki KİT Finansman Dengesi 
2020 2021(1) 2022(2): 5 178

2020 2021(1) 2022(2): 4 616

2020 2021(1) 2022(2): 4 429

2020 2021(1) 2022(2): 188

2020 2021(1) 2022(2): 57

2020 2021(1) 2022(2): 42

2020 2021(1) 2022(2): 15

2020 2021(1) 2022(2): 505

2020 2021(1) 2022(2): o

2020 2021(1) 2022(2): 7 118

2020 2021(1) 2022(2): 5 582

2020 2021(1) 2022(2): 4 495

2020 2021(1) 2022(2): 1 088

2020 2021(1) 2022(2): 1

2020 2021(1) 2022(2): 1 406

2020 2021(1) 2022(2): 120

2020 2021(1) 2022(2): 6

2020 2021(1) 2022(2): o

2020 2021(1) 2022(2): 2

2020 2021(1) 2022(2): -1 940

2020 2021(1) 2022(2): 1 940

2020 2021(1) 2022(2): -317

2020 2021(1) 2022(2): 2 257

2020 2021(1) 2022(2): o

2020 2021(1) 2022(2): 0,10

2020 2021(1) 2022(2): 0,9

2020 2021(1) 2022(2): 0,09

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): 0,01

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): 0,14

2020 2021(1) 2022(2): 0,11

2020 2021(1) 2022(2): 0,09

2020 2021(1) 2022(2): 0,02

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): 0,03

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): 0,00

2020 2021(1) 2022(2): -0,04

2020 2021(1) 2022(2): 0,04

2020 2021(1) 2022(2): -0,01

2020 2021(1) 2022(2): 0,04

2020 2021(1) 2022(2): 0,00
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

TABLO I:51- KİT'ler Hakkında Özet Bilgiler 
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: Toplam

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 2020

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Toplam Personel Sayisi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 92 699

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: - Memur ve Sözleşmeli Personel
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 44 621

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: - İşçi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 48 079

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Toplam Personel Harcamalari (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 13 610

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: - Memur ve Sözleşmeli Personel
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 5 865

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: - İşçi
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 7 746

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Mal ve Hizmet Satiş Hasılatı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 154 810

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Görevlendirme Bedeli Tahakkukları (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 2 802

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: İşletme Faaliyet Kâr  Zararı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 5 896

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Faiz Ödemeleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 2 271

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Dönem Kâr  Zararı (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 2 465

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Faktör Gelirleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 12 739

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Temettü Ödemeleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 1 879

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Sabit Sermaye Yatirimlari (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 23 638

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Bütçe ve Fon Transferleri (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 18 016

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Borçlanma Gereği* (3)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: -2 213

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Borçlanma Gereği* (3) (4)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 15 803 -1 952

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Borçlanma Gereği* (3) (5)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: -0,04

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Borçlanma Gereği*/GSYH (Yüzde)

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Borçlanma Gereği* (4)/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 0,31

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Borçlanma Gereği* (5)/GSYH (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: -0,04 8,79

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Personel Harcamalari/Hasılat (Yüzde)

Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Hariç: Faiz Ödemeleri/Hasılat (Yüzde)
Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar Dâhil: 1,47
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(*) Eksi işareti finansman fazlasını göstermektedir.
(1) Gerçekleşme tahmini 

(2) Program 

(3) Cari fiyatlarla, Milyon TL 
(4) Bütçe ve Özelleştirme Fonu transferleri hariçtir.
(5) Faiz gelir ve gideri hariçtir.



b) Hedefler 
KİT'lerin ve özelleştirme portföyünde izlenen kuruluşların 2022 yılında 18 milyar TL finansman açığı vermesi programlanmıştır. Bu hedefin tutturulmasi; OvP'de öngörülen makroekonomik büyüklükler ile politikaların gerçekleşmesi, KİT'lerde öngörülen fiyat ve tarifelerin uygulanmasi, programlanan miktarda alimların yapılmasi, yatırım harcamalarının belirlenen seviyede kalması ve bütçeden yapilması programlanan transferlerin gerçekleştirilmesiyle mümkün olabilecektir.

Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleștirmesi hedeflenmektedir.

TCDD, TPAO, BOTAŞ ve TEİAŞ yatırımlarının bir kısmı diş proje kredilerinden finanse edilecektir.

$T P A O_{r}$ Karadeniz'de keşfettiği doğal gaz rezervine yönelik Sakarya Doğal Gaz SahasıGeliştirme Projesine devam edecektir.

TMO'nun 2 milyon ton buğday ve 500 bin ton mısır, TÜRKŞEKER A.Ş.'nin 7,8 milyon ton şeker pancarı alımı yapması öngörülmektedir.

KİT'lerde finansal raporlama ve bağımsız denetimin kalitesi artırılacaktır.
Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarina devam edilecektir.


İKİNCİ BÖLÜM 
1. 2022 YILI PROGRAMININ MAKROEKONOMİK AMACI 
2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllik Programının temel amacı; salgın sonrası toparlanma sürecinde Türkiye ekonomisinde nitelikli istihdam oluşturulmasi, enflasyon ve cari açığın azaltılmasi, yurtiçi tasarrufların ve doğrudan yabancı yatırımların verimli alanlara yönlendirilerek istikrarli, dengeli, gelir dağılımı adaletini gözeten, ihracata dayalı ve yeşil dönüşümü dikkate alan bir ekonomik yapının hayata geçirilmesidir. Cumhurbaşkanlığı Yllık Programının hazırlanmasında On Birinci Kalkınma Planında yer verilen yıllik ya da çok yıll tedbirler esas alınmıştır. Bu kapsamda 2022 yılı içerisinde yürütülmesi öngörülen tedbirlere ilişkin faaliyet ve projeler ilgili başlıklar altında verilmiştir. 2022 Yıliı Cumhurbaşkanlığı Yıllik Programında yer alan tedbir ve faaliyetler izlenip değerlendirilecek ve rapor haline getirilecektir.

2. 2022 YILI PROGRAMININ HEDEFLERİ VE POLİTİKALARI 
2.1. İSTİKRARLI VE GÜÇLÜ EKONOMİ
Aşılama çalışmalarının hız kazanmasıyla 2021 yılının Haziran ayı itibariyle diğer birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de normalleşme süreci başlamıştır. Bu süreçte, salgının ilk şokundan sonra, geçtiğimiz yıldan itibaren yakalanan büyüme ivmesinin korunarak, para ve maliye politikalarında eşgüdümün sürdürülmesi, rekabet ve verimliliği artıracak yapısal politikalarla enflasyon ve cari açığın düşürülmesi, işgücü piyasasında etkinliği ve beceri uyumunu geliştirmeye yönelik adımlarla istihdam oranının artırılmasi, böylece yenilikçi,yüksek katma değer üreten, verimli ve ihracata dayalı bir ekonomik yapının oluşturulmasıamaçlanmaktadır.

2021 yılında OvP'de öngörülen toparlanma süreci çerçevesinde ekonomik faaliyetin 2022 yılında güçlü görünümünü koruması ve yüzde 5 oranında bir büyümenin gerçekleşmesi hedeflenmektedir. Etkin para ve maliye politikaları ile üretim ve verimlilik artışı kanalıyla enflasyonun yüzde 9,8'e gerilemesi beklenmektedir. Mal ihracatındaki artışın devam etmesi, ithalatta dışa bağımlılığı azaltacak politikaların uygulanması ve hizmet gelirlerinin yükselmesiyle cari işlemler açığının GSYH'ya oranının yüzde 2,2 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, teknoloji transferi sağlayan uluslararasıyatırımlar başta olmak üzere uzun vadeli sermaye girişlerinin öne çıkarılmasıamaçlanmaktadır.

2.1.1. Büyüme ve İstihdam 
a) Amaç
Büyüme potansiyelinin istikrarlı ve sağlıklı bir biçimde artırılarak sürdürülebilir ve kapsayıcı olması ile iç ve diş talep arasında dengenin sağlanması temel amaçtır. Bu çerçevede; para, maliye ve gelirler politikaları koordinasyon içerisinde yürütülecek, yapisal reformlar ile fiziki, beşeri ve teknolojik altyapının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.


2.1.2. Yurt İçi Tasarruflar 
a) Mevcut Durum 
Türkiye ekonomisinde yüksek oranlı ve istikrarlı büyümenin sağlanması için gerekli yatırımların finansmanında yurt içi tasarruflar önemli rol oynamaktadır. Yatırımların finansmanının sürdürülebilir ve sağlıklı kaynaklardan temin edilmesi, salgın gibi olası şoklara karşı daha dayanıklı hale gelinmesi ve dış kaynaklara olan bağımlılığın azaltılması için yurt içi tasarrufların yüksek ve istikrarlı bir düzeyde olmasına ihtiyaç duyulmaktadır.
Toplam yurt içi tasarruf orani, 2009-2020 yillari arasinda ortalama yüzde 24,6 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu oran 2011 yılı ve sonrasında artış sergileyerek 2018 yılında yüzde 27,7'ye ulaşmıştır. Tasarruf orani, 2019 yılında dengelenme sürecinde yüzde 26'ya inmiş, ancak 2020 yılında özel kesim tasarruf oranında kaydedilen artışın etkisiyle yüzde 26,8'e yükselmiştir. Ülkemizde tasarruf oranı 2020 yılı itibarıyla orta-yüksek gelirli ülkelerin tasarruf oranlarının altında olmakla beraber, OECD ve Avrupa Birliği ortalamasının üzerinde seyretmektedir.

Uzun vadeli tasarruflarin artırılması bakımından önemli olan bireysel emeklilik sisteminde (BES) 2013 yılı başında yürürlüğe giren devlet katkısı uygulamasıyla birlikte kayda değer ilerlemeler sağlanmıştır. 2012 yıli sonunda 3,1 milyon olan katılımcı sayısi, 30Eylül 2021 itibarıyla yaklaşık 7 milyona ulaşmış, fon büyüklüğü ise 20,3 milyar TL'den 176,7milyar TL‘ye (22,2 milyar TL'si devlet katkısı) yükselmiştir. Ayrıca, gönüllülük esasına dayalıBES'in yanı sıra, çalışanların emeklilik dönemlerindeki refah düzeylerinin yükseltilmesini hedefleyen otomatik katılım sistemi 1 Ocak 2017 yılında yürürlüğe girmiştir. 30 Eylül 2021itibarıyla sistemde yaklaşık 6 milyon çalışan katkı payı ödemeye devam ederken toplam fon büyüklüğü 14,6 milyar TL'ye (0,6 milyar TL'si devlet katkısı) ulaşmıştır.
25 Mayıs 2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan 7319 sayılı Kanunla, 18 yaşından küçüklerin BES kapsamına alınmasına ilişkin yasal düzenleme hayata geçirilmiştir. Söz konusu kanunla aynı zamanda, üyelerine veya çalışanlarına emekliliğe yönelik taahhütte bulunan dernek, vakıf ve sandıkların birikimlerini 31 Aralik 2023 tarihine kadar kısmen veya tamamen BES’e aktarabilme imkâni sağlanmıştır.

6 Mayıs 2021 tarihinde Bireysel Emeklilik Sistemi Hakkında Yönetmelikte yapılan değişiklikle birlikte emeklilik yatırım fonlarının merkezi bir platformdan (BEFAS) alınıp satılabilmesine yönelik düzenleme hayata geçirilmiştir. Yine aynı yönetmelikle, yılda altı kez yapılabilen fon dağılımı değişikliği sayısı 12'ye çıkarılmıştır.

b) Amaç
Türkiye ekonomisinde yüksek oranlı ve istikrarlı büyümenin sağlanmasında finansmanın sürdürülebilir ve sağlıklı kaynaklardan temin edilmesi, dış kaynaklara olan bağımlılığın azaltılması ve kaynakların gelir artırıci, istihdam sağlayıcı ve verimlilik potansiyeli yüksek alanlara yönlendirilmesi temel amaçtır.

Emekliliğe yönelik ve uzun vadeli tasarrufları artırmak amacıyla oluşturulan bireysel emeklilik sistemi, sistemin katılımcı tabanını genişletmeye yönelik çalişmalar kapsamında gelişimini sürdürmektedir. Sistemde istikrarlı büyümenin yakalanabilmesi adına önümüzdeki 

dönemde katılımcı sayısının ve fon büyüklüğü artışının sürdürülebilir kılınmasına yönelik iyileştirmeler gerçekleştirilecektir.

Mevcut Konut Hesabi Sistemi daha cazip hale getirilerek yastık alti tasarruflarin finansal sisteme çekilmesine katkı sağlanacaktır.

Ticari mevduatların mevduat sigortasi kapsamına dâhil edilmesiyle tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerinin daha fazla korunması sağlanacak, böylelikle tasarrufların finansal sisteme çekilmesi özendirilecektir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Finansal sistem dışında bulunan kaynakların, araçlar çeşitlendirilerek finansal sisteme çekilmesi sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.226)

Politika/Tedbir: Tedbir 226.1. Yastık alt tasarruflarin finansal sisteme çekilmesini sağlayacak özel teşvikler sürdürülecek ve yeni teşvikler tasarlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Bankacılik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1, Hanehalkı tasarruflarının artırılmasını ve söz konusu tasarrufların finansal sisteme geçmesini teşvik etmek amacıyla oluşturulan Konut Hesabi sistemi gerekli mevzuat değişiklikleri ile revize edilerek daha cazip hale getirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 226.2. Mevduat sigortasının kapsamını genişletmeye yönelik mevzuat değişikliği yapiılacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tasarruf Mevduati Sigorta Fonu (S), Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerinin daha fazla korunması amacıyla ticari mevduatlarin mevduat sigortası kapsamına dâhil edilmesine ilişkin mevzuat taslağı hazırlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yurt İçi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde)
Birim: Yüzde
2020: 26,8
2021 (3): 27,4
2022 (4): 28,3

Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Tasarruf Oranı (GSYH İçinde) (5)
Birim: Yüzde
2020: -1,0
2021 (3): -0,7
2022 (4): -0,6

Performans Göstergeleri: Özel Kesim Tasarruf Oranı (GSYH İçinde)
Birim: Yüzde
2020: 27,8
2021 (3): 28,1
2022 (4): 28,9

Performans Göstergeleri: BES Katılimcı Sayısi (1) (6)
Birim: Milyon Kişi
2020: 12,6
2021 (3): 13,0
2022 (4): 13,5

Performans Göstergeleri: BES Fon Tutari (1) (2)
Birim: Milyar TL
2020: 133,4
2021 (3): 135,5
2022 (4): 149,1
(1) Yil sonu itibarıyla gönüllü ve otomatik katılıma dayalı sistemlerin toplamıdır.
(2) 2018 fiyatlanyla 
(3 Gerçekleşme Tahmini 

2.1.3. Ödemeler Dengesi 
a) Amaç
Ödemeler dengesinde kademeli vekalıcı iyileşmenin sağlanması için "Girişimci ve İnsani Dış Politikamız" çerçevesinde ticari ilişkilerin geliştirilmesi suretiyle ihracat potansiyelinin daha yüksek seviyelere çekilmesi, salgın sonrası dönemin getirdiği değişimleri gözeten ve yeşil dönüşüm yaklaşımını da dikkate alan ihracatı artırmaya yönelik destek ve teşvik uygulamalarının hayata geçirilmesi ile turizm faaliyetlerindeki çeşitliliğin artırılmasının yanı sıra yazılım gibi gelişim hızı yüksek sektörlerin desteklenmesi vasıtasıyla hizmet ihracatinın artırılması temel amaçtır. Program döneminde, Türkiye'ye teknoloji yoğunluğu yüksek yatırımların daha fazla çekilerek rekabet gücünün yükseltilmesi ve bu sayede cari işlemler dengesinin finansman kalitesini artırılması hedeflenmektedir.
b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Firmalarımızın tasarım, ürün geliştirme (Ür-Ge) ve markalaşma faaliyetleri desteklenmek suretiyle ihraç edilen mal ve hizmetlerin katma değeri ve rekabet gücü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.231)

Politika/Tedbir: Tedbir 231.2. İhracata hazırlık aşamasında olan firmalarımızın ihtiyaç duyacağı eğitim ve danışmanlık hizmetleri oluşturulacak projeler yoluyla desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), TİM, DEİK, HİB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Hizmet sektörleri bakımından ihracata hazırlık aşamasındaki firmaların ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde mevcut devlet destekleri uygulanmaya devam edilecek ve etkinlikleri artırılacaktır. 2. Hizmet ihracatına yönelik devlet destekleri kapsamında; ihracata hazırlik aşamasındaki firmaların eğitim ve danışmanlık faaliyetleri, yurtdışı şirket alımlarına yönelik danışmanlık faaliyetleri, HİSER projeleri kapsamında proje katılımcısı şirketlerin uluslararası rekabetçiliklerini geliştirecek danışmanlık ve eğitim faaliyetleri desteklenmeye devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 231.3. İşletmelere ihracat destekleri kapsamında, tasarım ve markalaşma faaliyetlerine yönelik kurumsal kapasite geliştirilecek; fuar katılımları, ofis ve mağaza açma, markalaşma ve Turquality destekleri sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), TIM, TOBB, DEİK, HIB, İhracatçı Birlikler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sektörel ve ülke bakımından önem taşıyan fuarlara firmaların katılımı özendirilecektir. 2. Markalaşma ve Turquality, fuar katılımi, ofis/depo/kafe/mağaza açma, reklam- tanıtım ve marka destekleri sürdürülecektir. 3. Hizmet sektörlerinde yer alan firmalara Turquality programi kapsaminda, fuar katılımı, yurtdışı birim açma, kurumsal kapasite geliştirme, reklam-tanıtım, danışmanlık destekleri sağlanmaya devam edilecektir.

Ülkemizin gittikçe büyüyen küresel helal ürün pazarından daha fazla pay alması için çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.232) Tedbir 232.2. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Helal akreditasyon usul ve esaslarıni: Akreditasyon Kurumunun kurumsal kapasitesi güçlendirilecek ve faaliyet hacmi ve çeşidi artırılacaktır.

Ülkemizin gittikçe büyüyen küresel helal ürün pazarından daha fazla pay alması için çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.232) Tedbir 232.2. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Helal akreditasyon usul ve esaslarıni: kurumsal kapasitenin artırılmasını teminen eğitimler düzenlenecektir. İthalat bağımlılığının azaltılmasına yönelik yerli üretimin rekabet gücü artırılacaktır.

Ülkemizin gittikçe büyüyen küresel helal ürün pazarından daha fazla pay alması için çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.232) Tedbir 232.2. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Helal akreditasyon usul ve esaslarıni: (Kalkınma Planı p.233) Tedbir 233.3. Ithalatın yerli üretim üzerinde neden olduğu zarar ve tehditlere karşı uluslararası yükümlülüklerimiz çerçevesinde yerli üretimin korunması sağlanacaktır.

Ülkemizin gittikçe büyüyen küresel helal ürün pazarından daha fazla pay alması için çabalar artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.232) Tedbir 232.2. Helal Ticaret Bakanlığı (S), 1. Helal akreditasyon usul ve esaslarıni: Tedbir 233.5. Ticari kalite denetimlerinin etkin bir şekilde yürütülmesiyle tarım ürünlerinin ihraç pazarlarındaki kaliteli imajı korunacak ve uluslararası kalite standartlarını karşılaması sağlanacaktır.

Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236): Tedbir 236.1. Firmalarımızın pazarlara erişim imkânlarının iyileştirilmesi ve adil rekabet ortaminda çalışmalarının sağlanması amacıyla ikili, bölgesel, çoklu ve çok taraflı platformlarda yabancı ülkelerle diyalog güçlendirilecektir.

Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236): Tedbir 236.2. AB ile Gümrük Birliği'nin güncellenmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236): Tedbir 236.3. Ekonomide rekabetçiliğin ve verimliliğin artmasi, tercihli pazara giriş imkânlarının geliştirilmesini teminen, makroekonomik hedefleri destekleyici yeni serbest ticaret anlaşmaları müzakere edilecek ve yürürlükteki serbest ticaret anlaşmalarının kapsamının genişletilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Ülkemizin ulusal hak ve menfaatleri gözetilerek; ikili, bölgesel, çoklu, çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri ve işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.236): Tedbir 236.5. Afrika açılımı çerçevesinde Afrika ülkeleriyle olan diplomatik, ekonomik, ticari ve kültürel ilişkiler daha da güçlendirilecek; ülkemiz ile bölge ülkeleri arasında dış ticaret hacmi artırılacaktır.

Tedbir 236.6. Ortadoğu bölgesinde yer alan ülkelerle mevcut diplomatik, ekonomik, ticari ve kültürel ilışkilerimiz güçlendirilecek; bölge ülkeleriyle diş ticaret hacmi artırıilacaktır.: Tedbir 236.7. Türk Cumhuriyetleri ve BDT ülkeleriyle mevcut diplomatik, ekonomik, ticari ve kültürel ilişkilerimiz güçlendirilecek; bölge ülkeleriyle dış ticaret hacmi artırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S),: Ticaret Bakanlığı (S), Türk Konseyi Sekretaryası
1. İsrail ve Filistin STA Ortak Komite Toplantıları yapılacaktır. 2. Irak, Cezayir, Libya, BAE, Ürdün ve Ummanla KEK Toplantıları gerçekleştirilecektir. 3. İranla Tercihli Ticaret Anlaşması'nın genişletilmesine matuf müzakereler tamamlanacaktir.: 1. Türk Konseyi bünyesinde Ticaret / Ekonomi Bakanlari Toplantısıyla Ticaret / Ekonomi Çalişma Grubu Toplantısı düzenlenecektir. 2. Rusya, Ukrayna, Moldova, Belarus, Kazakistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Gürcistan, Tacikistan, Kırgızistan, Özbekistanla Karma Ekonomik Komisyonu Toplantılari; KKTC ile Ortak Komite Toplantısı gerçekleştirilecektir. 3. Rusya, Azerbaycan, Kırgızistan ve Kazakistanla Ticaret ve Yatırım Çalışma Grubu Toplantıları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 236.6. Ortadoğu bölgesinde yer alan ülkelerle mevcut diplomatik, ekonomik, ticari ve kültürel ilışkilerimiz güçlendirilecek; bölge ülkeleriyle diş ticaret hacmi artırıilacaktır.: Doğrudan yatırımların ihracatçı sektörlere yönelmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.238)

Tedbir 236.6. Ortadoğu bölgesinde yer alan ülkelerle mevcut diplomatik, ekonomik, ticari ve kültürel ilışkilerimiz güçlendirilecek; bölge ülkeleriyle diş ticaret hacmi artırıilacaktır.: Tedbir 238.1 Imalat sanayiinde yüksek katma değer yaratan komple yeni yatırımların ülkemize çekilmesi için aktif tanıtım, müzakere ve özelleştirilmiş teşvik mekanizmaları hayata geçirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S),: Cumhurbaşkanlığı Yatirım Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, TİM, TOBB
1. İsrail ve Filistin STA Ortak Komite Toplantıları yapılacaktır. 2. Irak, Cezayir, Libya, BAE, Ürdün ve Ummanla KEK Toplantıları gerçekleştirilecektir. 3. İranla Tercihli Ticaret Anlaşması'nın genişletilmesine matuf müzakereler tamamlanacaktir.: 1. Türkiye Uluslararasi Doğrudan Yatırım Stratejisi doğrultusunda aktif tanıtım faaliyetleri planlanacak, teşvik mevzuatında gerekli değişikliklerin yapılması sağlanacaktır.

c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: AB ve AB üyesi ülkelerle gerçekleştirilecek üst düzey siyasi ve teknik görüşme sayısı
Birim: Adet
2020: 44
2021(1): 48
2022(2): 46

Performans Göstergeleri: Destek kapsamına alinan tasarım ve ürün geliştirme proje sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 701
2021(1): 760
2022(2): 840

Performans Göstergeleri: İhracatçıların katılımının desteklendiği milli ve bireysel yurtdışı fuar sayısı
Birim: Adet
2020: 465
2021(1): 600
2022(2): 700

Performans Göstergeleri: Mal ihracatina yönelik Turquality ve Marka programları kapsamında desteklenen marka sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 300
2021(1): 325
2022(2): 320

Performans Göstergeleri: İhracat desteklerine yönelik etki analizi çalışması sayısı
Birim: Adet
2020: 1
2021(1): 1
2022(2): 1

Performans Göstergeleri: Helal sertifikasyonları da dâhil olmak üzere 2014/8 sayıliı Karar kapsamında verilecek destek tutarı
Birim: Milyon TL
2020: 30,9
2021(1): 32,5
2022(2): 33,5

Performans Göstergeleri: Faaliyette Bulunan Türkiye Ticaret Merkezlerinin Sayısi
Birim: Adet
2020: 5
2021(1): 6
2022(2): φ

Performans Göstergeleri: İhracat (Fob)
Birim: Milyar Dolar
2020: 169,6
2021(1): 211,0
2022(2): 230,9

Performans Göstergeleri: İthalat (Cif)
Birim: Milyar Dolar
2020: 219,5
2021(1): 258,0
2022(2): 282,7

Performans Göstergeleri: Cari İşlemler Dengesi
Birim: Milyar Dolar
2020: -35,0
2021(1): -21,0
2022(2): -18,6

Performans Göstergeleri: Cari İşlemler Dengesi/GSYH
Birim: Yüzde
2020: -4,9
2021(1): -2,6
2022(2): -2,2

Performans Göstergeleri: Hizmet Geliri (Milyar)
Birim: Milyar Dolar
2020: 35,4
2021(1): 48,4
2022(2): 61,1

Performans Göstergeleri: Seyahat Gelirleri
Birim: Milyar Dolar
2020: 10,2
2021(1): 17,0
2022(2): 25,0

Performans Göstergeleri: İhracatın İthalati Karşılama Oranı
Birim: Yüzde
2020: 77,3
2021(1): 81,8
2022(2): 81,7

Performans Göstergeleri: Uluslararası Doğrudan Yatırım Girişi (3)
Birim: Milyar Dolar
2020: 7,9
2021(1): 12,5
2022(2): 12,5
(1 Gerçekleşme Tahmini () Program 
(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirimesi, Üretim ve Yatınmların Desteklenmesi Programinin performans göstergelerinden biridir.

2.1.4. Enflasyon ve Para Politikası
a) Amaç
2022 yılında para politikasının temel amacı güçlü bir para politikası duruşu ve politika eşgüdümüyle para ve maliye politikası araçlarının etkin kullanımına devam ederek finansal istikrarı gözeterek fiyat istikrarını sağlamak ve korumaktır.

b) Politika ve Tedbirler 
Para politikası araçları güçlü bir şekilde kullanılmaya devam edilecektir. Para, maliye ve gelirler politikaları koordineli olarak yürütülecektir.

Enflasyon hedeflemesi doğrultusunda, hükümet ve TCMB enflasyon hedefini birlikte belirlemeyi ve bu hedefi kamuoyuna açıklamayı sürdürecektir.

Enflasyonu kademeli olarak hedeflenen seviyelere düşürmeyi amaçlayan ihtiyatlı para politikası önlemleri maliye ve gelirler politikaları tarafından da desteklenecektir.

Mali disiplin korunacak şekilde, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ve vergi düzenlemeleri geçmiş enflasyona endeksleme davranışının azaltılmasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir. Böylece enflasyonda atalet etkisi sinırlandırılacaktır.
Mal ve hizmet piyasalarında rekabeti temin edecek, geliştirecek ve rekabet ihlallerini orantıli biçimde sonlandıracak, piyasanın serbest bir biçimde işleyişini güçlendirmeyi teminen ekonomiyi ve tüketicileri kartelleşmeye karşı güvence altına alacak çalışmalar sürdürülecektir.

Para politikası kararlari; enflasyon beklentileri, fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen diğer unsurlardaki gelişmeler dikkate alınarak oluşturulacaktır.
Dalgalı kur rejimi uygulamasına devam edilecek, kurlarda sağlıksız fiyat oluşumlarının gözlenmesi veya aşırı oynaklık durumunda piyasalarda istikrarın sağlanması amacıyla gerekli adımlar atılacaktır.

Politika/Tedbir: TCMB, fiyat istikrarının sağlanması temel amacı doğrultusunda parasal aktarım mekanizmasının etkin işleyişi için tüm araçları kararlı ve bağımsız bir şekilde kullanmaya devam edecektir. (Kalkınma Planı p.242)

Politika/Tedbir: Tedbir 242.2. Politika kararlarının iletişimi kapsamında, fiyatlama davranışları ve enflasyonu etkileyen unsurlardaki gelişmelerle bu gelişmelerin kararları ne yönde etkilediği konularında kamuoyu bilgilendirilmeye devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: TCMB (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Politika kararlarının iletişimi kapsamındaki uygulamalara devam edilecek, kamuoyunun daha geniş kesimlerinin kararları anlayıp yorumlayabilmeleri amacıyla dijital araçların daha etkin kullanımı ve yalın dille hedef kitlelere kararlarin açıklanması konusunda çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Gıda fiyatlarının enflasyon üzerindeki baskısını azaltmaya yönelik olarak lojistik ve depolama alanlarında gerekli düzenlemeler yapılacak ve tarımda bölge ve ürün bazında bir planlamanın kurumsal altyapısı hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.244)

Politika/Tedbir: Tedbir 244.3. Dönemsel fiyat dalgalanmaları asgariye indirilmesini sağlayacak soğuk depo zincirleri desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kirsal Kalkınma Yatırımlarını Destekleme Programi kapsaminda teklif edilen projelerde Soğuk Hava Deposu yatırımlarina destek verilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 244.6. Tarim ürünlerinde arz ve rekolte tahminlerinin sağlıklı yapılabilmesine imkân veren bir erken uyarı sistemi kurularak, gida ürünlerinde fiyat dalgalanmasının büyük veri ve ileri analitik yöntemler kullanılarak yakından takip edileceği Ürün Gözetim Mekanizması hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Erken Uyarı Sistemi çalışmalarına tarım ürünleri fiyat ve maliyetleri konusunda Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının belirlediği ürün seti ve periyot çerçevesinde veri desteği sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: TCMB (S), Tarim ve Orman Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: 2. Erken Uyarı Sistemi izleme sonuç raporlari gerekli tedbirlerin alinmasi için haftalık olarak Tarım ve Orman Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığıyla paylaşılacaktır.


c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: TÜFE Yıllik Artış Hızi
Birim: Yüzde
2020: 14,6
2021(1): 16,2
2022(2): 9,8
(2) Program 
2.1.5. Mali Piyasalar 
a) Amaç
Reel sektörün finansman ihtiyacına düşük maliyetle cevap verebilen, farklı nitelikteki finansal araçları güvenilir kurumlar aracılığıyla geniş bir yatırımcı tabanına sunabilen ve İstanbul'un cazip bir küresel finans merkezi olma hedefini destekleyen, kurumsal yapisıgüçlü bir finansal sektörün oluşturulması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Finansal sektörün reel sektörün finansmanındaki etkinliği artırılacak ve reel sektörün sermaye piyasasından ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) gözetimindeki banka dışı finansal kuruluşlardan fon kullanması özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.247)

Politika / Tedbir: Tedbir 247.6. Borsa İstanbul Anonim Şirketi (BİST) Özel Pazar şirketlerine yapılan yatırımlar, belirli bir orana kadar, yatırım yapan şirketlerin dönem kazancından düşülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Gelir İdaresi Başkanlığı, Sermaye Piyasası Kurulu, Borsa Istanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kanuni düzenleme sonrasi ikincil mevzuat çalışması yapılacaktır.

Politika / Tedbir: Tedbir 247.12. Yenilikçi projelerin finansmanı için kitle fonlaması gibi modern ve yeni nesil finansman modelleri ülkemiz sermaye piyasalarina kazandırılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Sermaye Piyasası Kurulu, Borsa İstanbul, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gerek paya dayali kitle fonlaması modelinin uygulanmasi sirasinda ortaya cıkan eksikliklerin giderilmesi gerekse borçlanmaya dayalı kitle fonlaması modelinin sermaye piyasası mevzuatına kazandırılması amacıyla hazırlanarak 26.08.2021 tarihi itibarıyla görüşe açılan "III-35/A.2 sayılı Kitle Fonlaması Tebliğ Taslağı"na gelen görüşler değerlendirilecek ve nihai halinin verilmesini takiben ilgili düzenleme yayımlanacaktır.

Tedbir 247.16. Sürdürülebilir bankacılık faaliyetlerine ilişkin rehber ve raporlama altyapısı oluşturulacaktır.: Finansal kuruluşların düzenleme ve denetleme çerçevesi güçlendirilecek, etkin bir rekabet ortamı sağlanacak, işlem maliyetleri azaltılacak ve sağlıklı bilgiye erişimleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.248)

Tedbir 247.16. Sürdürülebilir bankacılık faaliyetlerine ilişkin rehber ve raporlama altyapısı oluşturulacaktır.: Tedbir 248.4. Merkezi bir veri tabanı yoluyla kredi başvurularında talep edilen belge ve bilgilerin doğrudan temini sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Bankacılik Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Ticaret Bakanlığı Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği
1. Bankaların yeşil kredi risk bakiyelerinin takibinin yapılması ve sürdürülebilir bankacılık faaliyetlerinin izlenmesi amacıyla yeni raporlama formatlanı hazırlanacak ve elektronik ortamda veri alımına başlanacaktır. 2. Sektörün sürdürülebilir bankaçılık faaliyetlerinin standartlaştırılmasi ve bunun için gerekli temel tanım, ilke, uygulama ve kurumsal yapıların belirlenmesi amacıyla sürdürülebilir bankacılık çerçeve rehberi hazırlanacaktır.: 1. Kredi borçlularına ilişkin daha sağlıkli, şeffaf ve güncel finansal verilerin teminine yönelik olarak Merkezi Finansal Veri Kuruluşu Projesi kapsamında planlanan eylemlerin hayata geçirilmesi amacıyla halihazırda TBB bünyesinde faaliyet gösteren Risk Merkezi, TCMB bünyesinde yeniden yapılandırılacaktır.

Tedbir 247.16. Sürdürülebilir bankacılık faaliyetlerine ilişkin rehber ve raporlama altyapısı oluşturulacaktır.: Uluslararası ticaret sisteminde kabul görecek alternatif para ve ödeme sistemleri geliştirilmesi amacıyla ülke işbirlikleri tesis edilecek ve çalışmalar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.249)

Tedbir 247.16. Sürdürülebilir bankacılık faaliyetlerine ilişkin rehber ve raporlama altyapısı oluşturulacaktır.: Tedbir 249.5. Blokzincir tabanlı dijital merkez bankası parası uygulamaya konulacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, TÜBİTAK
1. Bankaların yeşil kredi risk bakiyelerinin takibinin yapılması ve sürdürülebilir bankacılık faaliyetlerinin izlenmesi amacıyla yeni raporlama formatlanı hazırlanacak ve elektronik ortamda veri alımına başlanacaktır. 2. Sektörün sürdürülebilir bankaçılık faaliyetlerinin standartlaştırılmasi ve bunun için gerekli temel tanım, ilke, uygulama ve kurumsal yapıların belirlenmesi amacıyla sürdürülebilir bankacılık çerçeve rehberi hazırlanacaktır.: 1. Merkez Bankasi Dijital Türk Lirasi Araştırma Geliştirme Projesi birinci faz pilot bulguları doğrultusunda, daha yaygin ve geniş katılimli ileri aşama pilot testler yapilacaktir. 2. Mevcut ve ileri teknolojilerin Merkez Bankası Dijital Türk Lirası gereksinimlerine uygunluklarına yönelik araştırma ve geliştirme çalışmaları sürdürülecektir. 3. Programlanabilir para ve çevrim dişı ödemeler katman servislerine yönelik teknolojik altyapı oluşturularak araştırma, geliştirme ve test çalışmaları yapılacaktır. 4. Dijital Türk Lirası sisteminin ilgili diğer sistemlerle entegrasyon çalışmalarına başlanacaktır.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 250.2. Düzenleme Deney Alani ve Endüstri Deney Alanı oluşturulacaktır.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 250.4. Istanbul Finans ve Teknoloji Üssü kurulacaktır.

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Faizsiz finans sisteminin ülkemiz finans sistemindeki yeri güçlendirilecek, faizsiz finans alanında ürün ve hizmet çeşitliliği ile insan kaynağı geliştirilecek, politika geliştirme süreçlerini destekleyecek araç ve mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.252)

Uluslararası iyi uygulamalardan yararlanılarak firmalara fırsat eşitliği sağlayan, güvenli bir finansal teknoloji (fintek) ekosisteminin oluşumu desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.250): Tedbir 252.2. Faizsiz finans sisteminin işleyişi ve finansal ürünler hakkında kamuoyunun daha fazla bilgilendirilmesi sağlanarak faizsiz finans sistemine ilişkin farkındalık artırılacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Bankacılik Kredileri/GSYH (3)
Birim: Yüzde
2020: 70,9
2021 (1): 62,3
2022 (2): 60,8

Performans Göstergeleri: Katılım Bankaları Kredilerinin Toplam Krediler İçindeki Payı
Birim: Yüzde
2020: 6,1
2021 (1): 6,5
2022 (2): 6,9

Performans Göstergeleri: BİST Piyasa Kapitalizasyonu/GSYH
Birim: Yüzde
2020: 35,3
2021 (1): 26,0
2022 (2): 27,0

Performans Göstergeleri: Özel Sektör Borçlanma Araçları Nominal Stoku/GSYH
Birim: Yüzde
2020: 1,7
2021 (1): 2,0
2022 (2): 2,0
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
(3) Canlı krediler kullanılmıştır.

2.1.6. Maliye Politikasi 
a) Amaç
Kamu maliyesinin güçlü ve sürdürülebilir yapısının korunması temel amaçtır. Bu bağlamda Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsamında etkin bir şekilde kullanılan maliye politikasi, Program döneminde ekonomik toparlanmayı destekleyecektir.
Maliye politikası; para politikası hedefleriyle uyumu da gözetecek şekilde ülkemizin büyüme potansiyelinin artırılmasına, ekonomik refahın kapsayıcı ve sürdürülebilir biçimde bölüşümüne, cari açığın sürdürülebilir seviyede tutulmasına, yurt içi tasarrufların ve yatırımların teşvikine katkı verecek şekilde uygulanacaktır.

Program döneminde yatırımların ve harcama programlarının etkinliği artırılacak, kamu gelir kalitesi iyileştirilecek ve kamu borcunun milli gelire oranı sürdürülebilir düzeylerde tutulacaktir.

2021 yılı bütçesiyle birlikte hayata geçirilen program bütçe yapısının güçlendirilmesi çalışmalarına devam edilecektir. Kaynak tahsisinde etkinliği artırmak ve mali alan yaratmak amacıyla harcama gözden geçirme faaliyetleri sürdürülecektir.

Kamu gelir politikaları kamu harcamaları için ihtiyaç duyulan mali kaynağın sağlanmasi, ekonomik kalkınma ve sosyal adaletin desteklenmesi, ekonomik refahın kapsayıcı ve sürdürülebilir biçimde bölüşülmesi, ekonominin uluslararası düzeyde rekabet qücünün artırılmasi, is ve yatırım ortamının iyilestirilmesi, yurt ici tasarruflara katkısağlanması ve fiyat istikrarının kalıcı olarak tesis edilmesi hedefleri doğrultusunda yürütülecektir.

Kamu mali yönetiminde harcamaların sürdürülebilir ve sağlıklı gelir kaynaklarıyla finanse edilmesini teminen vergilemede adalet, eşitlik, öngörülebilirlik ve şeffaflik ilkeleri gözetilerek vergi mevzuatının gözden geçirilmesi, verginin tabana yayılmasi, gönüllüuyumun artırılması ve mükellef hizmetlerinin geliştirilmesine yönelik çalişmalar sürdürülecektir.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu harcamalarının değerlendirilmesi, önceliklendirilmesi ve kaynakların etkin kullanımının gözetilmesi, kamu kurumlarının performansının değerlendirilmesi ve sağlıklı mali sıkılaştırma uygulamalarının yürütülmesine yönelik olarak harcama gözden geçirmeleri yapılacak, harcama programlarının uygulama süreçlerinde etkinlik artırılacak ve

Politika/Tedbir: harcamalar kontrol altında tutulacaktır. (Kalkınma Planı p.260) Tedbir 260.1. Harcamalarin etkililik, ekonomiklik ve verimlilik durumlarinin raporlanmasini sağlayacak şekilde harcama gözden geçirmeleri yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Harcama gözden geçirmelerinin etkin bir şekilde yapılabilmesini temin etmek üzere yöntem ve araçlar geliştirilecektir. 2. Belirlenen programlarda harcama gözden geçirmeleri yapilacaktır.

Tedbir 260.2. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek, bu yolla oluşturulacak mali alanın öncelikli harcama alanlarına tahsis edilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 260.3. Kamu personeli daha verimli kullanılacak, çalışan memnuniyeti artırılacak, kamu personelinin mali ve sosyal hakları Planda öngörülen makroekonomik politikalarla uyumlu bir şekilde belirlenecektir.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Cumhurbaşkanlığı Insan Kaynakları Ofisi (), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda elde edilen bulgular ve imkânlar kaynak tahsisi sürecinde kullanılacaktır.: 1.Modern insan kaynakları süreçlerinin dijital araçlarla sürdürülebilmesi için bilişim teknolojilerinin kamu kurumlarında geliştirilmesi, etkin kullanımi ve yaygınlaştırılmasında koordinasyon sağlanacaktır. 2. Çalişanların memnuniyet ve aidiyetleri ölçülecek, analiz sonuçları kamu ve ilgili kurumlar ile paylaşılacaktır.

Tedbir 260.2. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek, bu yolla oluşturulacak mali alanın öncelikli harcama alanlarına tahsis edilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 260.7. Mali disipline katkı sağlamak üzere döner sermayeler ve özel hesaplar azaltılarak merkezi yönetim bütçe kapsamı genişletilecektir
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda elde edilen bulgular ve imkânlar kaynak tahsisi sürecinde kullanılacaktır.: 1. Döner sermayeli işletmelerin 2022 ylından başlamak üzere aşamalı olarak merkezi yönetim bütçesine dahil edilmesine ilişkin çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 260.2. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek, bu yolla oluşturulacak mali alanın öncelikli harcama alanlarına tahsis edilmesi sağlanacaktır.: Teşvik, destek ve sosyal yardım uygulamaları gözden geçirilerek etkin olmayan uygulamalar kaldırılacak, Plan öncelikleri çerçevesinde yapısal düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.261)

Tedbir 260.2. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek, bu yolla oluşturulacak mali alanın öncelikli harcama alanlarına tahsis edilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 261.2. Vergisel teşvikler tüm iktisadi ve sosyal etkileriyle birlikte değerlendirilecek, vergi harcaması nitelikli düzenlemeler gözden geçirilerek etkin olmayanlar kademeli olarak kaldırılacaktır.
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda elde edilen bulgular ve imkânlar kaynak tahsisi sürecinde kullanılacaktır.: 1. Vergisel teşvikler gözden geçirilerek vergi harcaması nitelikli olanlar ve vergisel etkileri tespit edilecektir.

Tedbir 260.2. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek, bu yolla oluşturulacak mali alanın öncelikli harcama alanlarına tahsis edilmesi sağlanacaktır.: Vergi adaletinin güçlendirilmesi, vergi tabanının genişletilmesi ve vergi hasılasının artırılmasını sağlayacak şekilde vergi sisteminde revizyonlar yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.263)

Tedbir 260.2. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda verimsiz harcama alanları tasfiye edilecek, bu yolla oluşturulacak mali alanın öncelikli harcama alanlarına tahsis edilmesi sağlanacaktır.: Tedbir 263.7. Gayrimenkul sahipliği üzerinden alınan vergiler diğer tasarruf araçlarının vergilendirilmesi dikkate alinmak suretiyle yeniden değerlendirilecektir
Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Hazine ve Maliye Bakanlığı (), Gelir Idaresi Başkanlığı
1. Harcama gözden geçirmeleri sonucunda elde edilen bulgular ve imkânlar kaynak tahsisi sürecinde kullanılacaktır.: 1. Gayrimenkul sahipliği üzerinden alinan vergiler tasarrufun teşviki ve üretken alanlara yönlendirilmesini esas alacak şekilde gözden geçirilecektir.

Tedbir 263.8. Vergi kayıp, kaçağı ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerle etkin mücadeleye yönelik araştırma, risk analizi, değerlendirme ve koordinasyon faaliyetleri yürütülecektir.: Yerel yönetimlerin mali yapılarını güçlendirmek amacıyla öz gelirleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.264)

Tedbir 263.8. Vergi kayıp, kaçağı ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerle etkin mücadeleye yönelik araştırma, risk analizi, değerlendirme ve koordinasyon faaliyetleri yürütülecektir.: Tedbir 264.2. Gayrimenkullerin vergilendirilmesinde esas alinan alim satım değerinin belirlenmesi ve beyanina ilişkin yeni bir sistem devreye sokulmak suretiyle vergide adalet pekiştirilecek ve vergileme etkinleştirilecektir. Bu çerçevede ilgili bakanlıklar sistemin tasarimi ve uygulamasına ilişkin düzenlemeler ile gerekli altyapıyı birlikte oluşturacaklardır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Gelir İdaresi Başkanlığıi, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları ile Özel Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Gelir İdaresi Başkanlığı, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler
1. 2023-2025 dönemini kapsayan Kayıt Dışı Ekonomi ile Mücadele Eylem Plani 2022 yılı içerisinde hazırlanacaktır. 2. 2020-2021 yıllarına iliškin makro ve sektörel düzeyde kayıt dışı ekonominin boyutu ölçülecek ve kayıt dışı ekonomiye ilişkin etki ve politika analizlerinin yapılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 3. 2020-2021 yıllarına ilişkin makro ve sektörel düzeyde vergi açığının vergi türleri bazında hesaplanmasina ve makroekonomik gelişmelerin vergi açığına ilişkin etki ve politika analizlerinin yapılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 4. Vergi kayıp ve kaçağı ile kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin önlenmesine yönelik olarak Risk Analizi Değerlendirme ve Araştırma (RADAR) Sistemi'nin kapasite ve kabiliyetleri belirlenecek sektörlere ilişkin sektörel risk analizi yapılmasına imkan sağlayacak şekilde geliştirilecektir.: 1. Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemine entegre bir gayrimenkul değer bilgi merkezi kurulacak ve taşınmazların değerlerine yönelik veriler mülkiyet bilgileri ile tutulacaktir.

Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi Projesi tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.265): Tedbir 265.1. Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri için e-belge, e-imza, e- arşiv, e-fatura gibi yeni teknolojik imkânlara sahip, muhasebe odaklı bir bilişim sistemi altyapısı oluşturulacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2020: 3,9
2021(1): 3,9
2022(2): 3,7

Performans Göstergeleri: Kamu Kesimi Program Tanımli Dengesi (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2020: -3,2
2021(1): -2,4
2022(2): -1,4

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Gelirleri (GSYHya Oran)
Birim: Yüzde
2020: 32,4
2021(1): 30,7
2022(2): 29,8

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Harcamaları (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2020: 36,4
2021(1): 34,3
2022(2): 33,3

Performans Göstergeleri: Genel Devlet Dengesi (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2020: -3,9
2021(1): -3,6
2022(2): -3,5

Performans Göstergeleri: Yapisal Genel Devlet Dengesi (Potansiyel GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2020: -2,9
2021(1): -3,6
2022(2): -3,2

Performans Göstergeleri: AB Tanımli Genel Yönetim Borç Stoku (GSYH'ya Oran)
Birim: Yüzde
2020: 39,7
2021(1): 36,6
2022(2): 35,8

Performans Göstergeleri: Hazırlanan Harcama Gözden Geçirme Rapor Sayısı
Birim: Adet
2020: 3
2021(1): 5
2022(2): 5
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.1.7. Sosyal Güvenlik Sistemi ve Finansmanı
a) Mevcut Durum 
Sosyal sigorta kapsamındaki nüfus orani, kayıt dışı istihdamla mücadele ve prim teşviklerinin etkisiyle 2020 yılında yüzde 87 düzeyine ulaşmıştır. Bu çerçevede, fili denetimlerin yanı sıra veri tabanlarının iyileştirilmesi, bilgi teknolojilerinden yararlanılmasıve kayıt dışı istihdamın azaltılmasına yönelik faaliyetlere devam edilmektedir.
27/10/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 3134 ve 3135 sayılı CumhurbaşkanıKararlarıyla kısa çalışma ödeneğinin iki ay (31/12/2020'ye kadar) uzatılması, iş sözleşmesi fesih yasağının da iki ay uzatılarak 17/01/2021'e kadar devam etmesi düzenlenmiştir. Daha sonra 3238, 3316, 3317, 3344, 3556, 3592, 3910 ve 3930 sayılı Cumhurbaşkanı Kararlarıyla fesih yasağı ve salgın kaynaklı kısa çalışma ödeneği uygulaması çeşitli tarihleri içerecek şekilde en son 30/06/2021 tarihine kadar uzatılmıştir.


06/11/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle, yurtdışında kısa süreli işlerde çalışma durumu yurtdışı emekli aylığının kesilmesine sebep olan hallerden çıkarılmıştır.

17/11/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7256 sayılı Kanunla genç ve kadın istihdamı ile mesleki belgesi olan sigortalı istihdamı halinde uygulanan işveren primi teşviki ve ilave istihdam prim teşvikinin 31/12/2023'e uzatılması için Cumhurbaşkanına yetki verilmiştir. 02/12/2020 tarihli Resmi Gazete'de 3247 ve 3248 sayılı Cumhurbaşkani Kararlarıyla genç ve kadın istihdami ile mesleki belgesi olan sigortalı istihdami halinde uygulanan işveren primi teşviki ve ilave istihdam teşviki uygulaması 2022 yılı sonuna kadar uzatılmiştir.

Aynı Kanunla, 01/01/2019-17/04/2020 tarihleri arasında iş veya hizmet sözleşmesi feshedilen çalışanlar veya bu dönemdeki sigortalı sayılarına ilave çalıştırılanlar ile hizmetleri SGK'ya bildirilmeksizin istihdam edilmeye devam edilmekte olanların otuz gün içerisinde başvuruda bulunmaları ve işveren tarafindan fiilen çalıştırılmaları hâlinde işveren prim yükünde günlük 44,15 TL indirim sağlanması düzenlenmiştir. Ücretsiz izne ayrılanlara kısa çalışma ödeneğinden faydalanmamak kaydıyla günlük 39,24 TL nakdi ücret desteği verilmesi, başvurunun kabul edilmediği durumda ise bu kişilere hanede düzenli sosyal yardım alan bulunmaması şartıyla İSF'den hane başına günlük 34,34 TL destek verilmesi düzenlenmiştir.

Aynı Kanunla, işsizlik ödeneğinden yararlanırken işten ayrılmalarını takip eden 90 gün içerisinde işe giren ve en az 12 ay süreyle kesintisiz çalışanların işe başladıkları tarihten önce yararlandıkları işsizlik ödeneği süresi için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanacak sigorta primi işveren ve işçi hisselerinin tamamının İSF'den karşılanmasıdüzenlenmiştir.

Aynı Kanunla, Esnaf Ahilik Sandığına ilişkin hükümlerin uygulanması 31/12/2023tarihine kadar ertelenmiştir.

Aynı Kanunla, kısa çalışma ödeneği uygulamasının 30/06/2021'e kadar uzatılmasına ilişkin Cumhurbaşkanına yetki verilmiştir.

Aynı Kanunla, normalleşme desteğinin faydalanma süresinin üç aydan altı aya çıkarılmasına ve 30/06/2021'e kadar uzatılmasına ilişkin Cumhurbaşkanına yetki verilmiştir.02/12/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 3246 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla kısa çalışma ödeneği ve nakdi ücret desteği aldıktan sonra normal çalışma sürelerine dönenlere uygulanan normalleşme desteği 30/06/2021'e kadar uzatılmıştır.
Aynı Kanunla, Sosyal Güvenlik Kurumuna ait olan prim, idari para cezası ve diğer borçların yapılandırılmasına yönelik düzenleme gerçekleştirilmiştir. Yapılandırma, 2020 yılıAğustos ayı ve önceki aylara ilişkin borçları kapsamakta olup sigortalı ve işverenlere borçlarını iki aylık dönemler halinde azami 18 eşit taksitte ödeme imkânı getirilmiştir.
12/01/2021 ve 19/01/2021 tarihli Resmi Gazetelerde yayımlanan Yönetmeliklerle 01/11/2020 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere Sağlıik Bakanlığına ve kamu üniversite hastanelerine bağlı personele iki ay süreyle, mesai içi tavan ek ödeme tutarıni geçmemek kaydıyla pandemi ek ödemesi yapılabilmesi düzenlenmiştir.


23/01/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 3432 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla prim borcu olanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilerin Sağlık Bakanlığı ve bağlıkuruluşlarının sağlık tesisleri ile devlete ait üniversite hastanelerinden 2021 yıli sonuna kadar yararlanmasına imkân tanınmıştır.

03/02/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7263 sayılı Kanunla Ar-Ge prim teşvikinde yararlanma süresi 31/12/2023'ten 31/12/2028 tarihine uzatılmıştır.
19/02/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Beşeri Tibbi Ürünlerin Fiyatlandırılmasına Dair Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar ile 2021 yılı için beşeri tibbi ürünlerin fiyatlandırılmasında kullanılacak Dönemsel Avro Değerinin bir önceki dönemde uygulanan değere göre artış oranının yüzde 20‘yi geçemeyeceği düzenlenmiştir.
24/02/2021 tarihli Mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 3579 sayıli Cumhurbaşkanı Kararıyla ilave 6 puanlık bölgesel prim teşviki uygulama süresi 31/12/2021tarihine kadar uzatilmiştır.

22/04/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7316 saylı Kanunla 2021 yılı Nisan ayı ve sonrası için nakdi ücret desteğinin günlük 50 TL olarak uygulanmasına ilişkin düzenleme yapılmıştır. Aynı Kanunla, gıda sektörü ve bazı ekonomik faaliyet alanlarına ilişkin 2021 yılı Mart ayında iş sözleşmesi bulunan çalışanlar için gerekli şartları sağlamalarıkaydıyla 2021 yılı Nisan ve Mayıs ayları için nakdi ücret desteği verilmesi karara bağlanmıştır.

Aynı Kanunla, SGK'ya ait menkul ve gayrimenkullerin elektronik ortamda satılabilmesine olanak sağlanmıştır.

Aynı Kanunla, analık ve hastalık durumlarında ödenen geçici iş göremezlik ödeneği hesaplanırken esas alınan son üç aylık süre son 12 ay şeklinde değiştirilmiştir.
Aynı Kanunla, 5510 sayılı Kanun ve diğer kanunlarda yer alan prim teşviki, destek veya indirimlerden geriye yönelik yararlanma uygulamasının 2021 yılı Nisan ayı sonu itibarıyla son bulacağı hükme bağlanmıştır.

28/04/2021 tarihli Mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliğinde (SUT) Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ ile SUT listelerindeki çeşitli işlem ve malzemeler için ödenen tutarlara 01/06/2021'den itibaren geçerli olmak üzere yüzde 10 ila yüzde 20 arasında değişen oranlarda artış yapılmasıdüzenlenmiştir.

08/05/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle 01/04/2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere Sağlık Bakanlığına bağlı personele dört ay süreyle, mesai içi tavan ek ödeme tutariıni geçmemek kaydıyla pandemi ek ödemesi yapılabilmesi düzenlenmiştir.

25/05/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7319 sayıli Kanunla 5510 sayılı Kanun kapsamında tescil edilen ve SGK'ya 2021 yıli Mart ayına ilişkin bildirilen sigortali sayısı 50'nin altında olan özel sektör işverenlerine gerekli diğer şartları sağlamak şartıyla işyerinin bir 

önceki yıl sigortaliı sayısının ortalamasına ilave olması durumunda işverenin kullanacağıkredinin faiz veya kâr payından mahsup edilmek üzere 12 aylık sigorta primlerinin İSF'den karşılanması düzenlenmiştir.

09/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7326 sayıli Kanunla SGK'ya ait olan prim, idari para cezası ve diğer borçların yapılandırılmasına yönelik düzenleme gerçekleştirilmiştir. Yapılandırma, 2021 yılı Nisan ayı ve önceki aylara ilişkin borçlarıkapsamakta olup sigortalı ve işverenlere borçlarını iki aylıik dönemler halinde azami 18 eşit taksitte ödeme imkânı getirilmiştir.

30/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle aile hekimi ve aile sağlığıçalişanlarına yapılan ödemelerin hesabında hipertansiyon, diyabet, kanser ve obezite gibi kronik hastalık yönetimine ait parametreler eklenmiştir. Ayrıca, sözleşmeyle çalıştırılan aile hekimi ve aile sağlığı çalışanlarına, sosyoekonomik gelişmişlik düzeyi esas alınarak yapılan ödemelerde kullanılan katsayılar güncellenmiştir.

15/07/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Yönetmelikle 01/07/2021 tarihinden geçerli olmak üzere salgınla mücadele kapsamında üç ay süreyle sözleşmeli aile hekimlerine aylık 3.000 TL'ye kadar, sözleşmeli aile sağlığı çalışanlarına aylık 1.500 TL'ye kadar ek ödeme yapılabilmesi düzenlenmiştir.

19/07/2021 tarihli ve 2021/26 sayılı SGK Genelgesiyle beş puan prim indirimi uygulamasında, 01/09/2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere işyeri bazlı borçsorgusu uygulaması yerine Türkiye geneli borç sorgusu uygulamasına geçilmiş, kapsamıgenişletilen borcun varlığı durumunda beş puan indiriminden ve ilave altı puan indiriminden yararlanılmaması hükme bağlanmıştır. 09/09/2021 tarihli ve 2021/30 sayılı SGK Genelgesiyle söz konusu uygulamanın başlangıç tarihi 2022 yılı Ocak ayına ertelenmiştir.
28/07/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7333 sayılı Kanunla asgari ücret desteğinin 2021 yılı tamamında uygulanması hükme bağlanmıştır. Günlük 2,50 TL ile çarpımı sonucu bulunacak teşvik tutarının (aylık 75 TL) işverenlerin ödeyecekleri sigorta primlerinden mahsup edilmesi ve bu tutarların İSF'den karşılanmasıkararlaştırılmıştır.İşverenlere bir önceki yıla göre sigortalı sayısını azaltmamak kaydıyla, prime esas günlük kazancı 147 TL ve altında bildirdikleri sigortalilar için söz konusu teşvikten yararlanma imkânı sağlanmıştır.

08/09/2021 tarihli Mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ ile enteral beslenme ürünlerinde fiyat baremlerine göre uygulanan iskonto oranlarında değişiklik yapılmıştır.

Aynı Tebliğle, eşdeğer bant uygulamasında dikkate alınan yüzde 10 değeri yüzde 5olarak değiştirilmiş ve 15/10/2021 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere bazı ilaç gruplarıiçin geri ödeme listesinde revizyon yapılmıştır. Ayrıca, söz konusu ilaçların kullanım koşullarına ilişkin düzenleme yapılmıştır.

Sosyal sigorta sisteminde finansal sürdürülebilirlik açısından önemli bir gösterge olan aktif/pasif oranı 2019 yılında 1,80 iken 2020 yılında bu oran 1,87 olarak gerçekleşmiştir.Çırak, stajyer ve kursiyerler hariç tutulduğunda ise bu oran 1,69 seviyesinden 1,72'ye yükselmiştir.


TABLO II: 1- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus 
2018: 11 806 642
2019: 12 089 404
2020: 12 242 232

2018: 3 033 301
2019: 3 102 808
2020: 3 141 097

2018: 2 056 280
2019: 2 108 933
2020: 2 153 575

2018: 6 717 061
2019: 6 877 663
2020: 6 947 560

2018: 1,48
2019: 1,47
2020: 1,46

2018: 2,89
2019: 2,90
2020: 2,90

2018: 41 883 170
2019: 42 293 039
2020: 44 140 472

2018: 14 252 069
2019: 14 335 315
2020: 15 219 642

2018: 254 525
2019: 232 050
2020: 319 862

2018: 45 384
2019: 41 108
2020: 31 250

2018: 341 659
2019: 319 017
2020: 346 624

2018: 1 161 122
2019: 1 082 512
2020: 1 440 762

2018: 7 321 242
2019: 7[TELEFON]: 7 829 997

2018: 18[TELEFON]: 18 685 973
2020: 18 952 335

2018: 2,19
2019: 2,11
2020: 2,22

2018: 1,61
2019: 1,64
2020: 1,54

2018: 15 347 489
2019: 15 139 041
2020: 15 008 698

2018: 2 137 124
2019: 2 157 280
2020: 2 173 705

2018: 151 481
2019: 130 087
2020: 124 530

2018: 696 175
2019: 600 787
2020: 547 075

2018: 2 490 409
2019: 2[TELEFON]: 2 507 142

2018: 9 872 300
2019: 9 742 341
2020: 9 656 246

2018: 1,20
2019: 1,15
2020: 1,13

2018: 4,14
2019: 4,24
2020: 4,27

2018: 413 983
2019: 420 020
2020: 428 475

2018: 142 391
2019: 140 529
2020: 141 678

2018: 92 906
2019: 94 027
2020: 94 972

2018: 178 686
2019: 185 464
2020: 191 825

2018: 1,53
2019: 1,49
2020: 1,49

2018: 1,91
2019: 1,99
2020: 2,02

2018: 70 196 504
2019: 70 704 680
2020: 72 593 383

2018: 19[TELEFON]: 19 735 932
2020: 20 676 122

2018: 151 481
2019: 130 087
2020: 124 530

2018: 741 559
2019: 641 895
2020: 578 325

2018: 254 525
2019: 232 050
2020: 319 862

2018: 341 659
2019: 319 017
2020: 346 624

2018: 1 161 122
2019: 1 082 512
2020: 1 440 762

2018: 11 960 837
2019: 12 308 570
2020: 12 585 686

2018: 35 275 216
2019: 35 491 441
2020: 35 747 966

2018: 1,86
2019: 1,80
2020: 1,87

2018: 1,73
2019: 1,69
2020: 1,72

2018: 2,13
2019: 2,16
2020: 2,06

2018: 82 003 882
2019: 83 154 997
2020: 83 614 362

2018: 85,6
2019: 85,0
2020: 86,8
Kaynak: SGK, TÜIK 

(1) Zorunlu sigorta, isteğe bağlı ve diğer sigorta kollarını kapsamaktadır.
(2) Zorunlu sigorta ve yurt dışi topluluk sigortasını kapsamaktadır.

(3) 5510 sayılı Kanunun Ek-5, Ek-6, Ek-9 maddeleri kapsamındaki sigortaliları kapsamaktadır.
(4) Muhtarlık ve zorunlu sigortayı kapsamaktadır.


b) Amaç
Aktüeryal dengenin gözetilmesi suretiyle sosyal güvenlik sisteminin uzun dönemli mali sürdürülebilirliğinin sağlanması temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Sosyal sigorta prim tabanı genişletilecek, sisteme giriş kolaylaştırılacak ve denetimler yoluyla sistem etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.267)

Politika/Tedbir: Tedbir 267.2. Istihdam teşviklerine ilişkin etki değerlendirmesi yapılarak teşvikler sade ve etkin bir yapıya kavuşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, SGK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İstihdam teşviklerinin etkinlikleri gözden geçirilerek; mevcut teşviklerde mükerrerliğe sebep olan uygulamalar ve birbirini dişlayan verimsiz teşvikler belirlenecek, teşvik sisteminde sadeleștirmeye yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 267.3. Sosyal güvenlik sisteminde denetim uygulamaları geliştirilecek ve çeşitlendirilecek, risk odaklı denetim uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. GİB'den alinacak verilerden ve Kurum veri tabanında yer alan verilerden yararlanılarak yapılacak analizler neticesinde riskli olduğu belirlenen sektör ve işyerlerine yönelik planlı denetimler yaygınlaştırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 267.4. Denetim konusunda kurumlar arasında işbirliği kuvvetlendirilerek sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, Spor Federasyonları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kayıt dışı istihdamla mücadele amacıyla ilgili kurum/kuruluşlardan istihdama dayalıi verilerin alınması amacıyla veri paylaşımı ve elektronik uyumlaştırma çalışmalarına devam edilecektir. 2. Gelir İdaresi Başkanlığından alınacak veriler kullanılarak, işyerleri risk esasına göre denetlenecektir. 3. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ve emniyet birimleriyle işbirliği yapılarak Yol Kenarı Denetim İstasyonlari vasıtasıyla denetim alani yaygınlaştırılacaktır. 4. Teknik altyapı uyumlaştırma çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Kayıt dışı istihdam ve kayıt dışı ücretle daha etkin bir şekilde mücadele edilecektir. (Kalkınma Plani p.268)

Politika/Tedbir: Tedbir 268.1. Kayıtlı istihdamın artırımasının güç olduğu sektörler belirlenerek sektörlerin özelliğine uygun kayıt altına alma uygulamaları geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, TÜIK, TESK, TOBB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Kayıt dışılığın yoğun olduğu sektörler (inşaat, turizm, tekstil gibi) ile küçük ölçekli işletmelere yönelik yıl içerisinde risk analizlerine dayalı denetim ve rehberlik faaliyetleri uygulamaya konulacaktır. 2. Küçük ölçekli işletmelerde kayıtlı istihdamın teşviki amacıyla TESK ve TOBB Kadın Girişimciler Kurulu ile işbirliği yapılarak belirlenen illerde bilgilendirme ve farkındalık faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 268.2. Kayıt dışı çalışmayla mücadele konusunda farkındalığı artırmaya yönelik programlar uygulanacaktır.: Prim tahsilatları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.269)

Tedbir 268.2. Kayıt dışı çalışmayla mücadele konusunda farkındalığı artırmaya yönelik programlar uygulanacaktır.: Tedbir 269.1. Prim borçlarının takip ve tahsilatı etkin bir şekilde uygulanarak prim gelirlerinin artırılması sağlanacaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, RTÜK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı
1. Ülke genelinde kayıtlı istihdamın önemi hakkında ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri konusunda bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır. 2. Özel sektörde çalışan sigortalıların prime esas kazancınin bir önceki aya göre yüzde 20 ve üzerinde azalması durumunda bilgilendirme amaçli kısa mesaj gönderilecektir. 3. Yapılan analizler sonucunda kayıt dışı istihdam ve eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işverenlere yönelik bilgilendirme amaçlı mektuplar gönderilecektir.: 1. GSS prim borçlularina SMS ve tebliğ yolu ile bilgilendirme yapılacaktır.

Tedbir 268.2. Kayıt dışı çalışmayla mücadele konusunda farkındalığı artırmaya yönelik programlar uygulanacaktır.: Tedbir 269.2. Çiftçiler ve mevsimlik çalışan tarım işçileri gibi yılın belirli aylarında gelir elde edenlere yönelik özel prim ödeme dönemleri belirlenecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, RTÜK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Tarim ve Orman Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, Türkiye Ziraat Odaları Birliği
1. Ülke genelinde kayıtlı istihdamın önemi hakkında ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri konusunda bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır. 2. Özel sektörde çalışan sigortalıların prime esas kazancınin bir önceki aya göre yüzde 20 ve üzerinde azalması durumunda bilgilendirme amaçli kısa mesaj gönderilecektir. 3. Yapılan analizler sonucunda kayıt dışı istihdam ve eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işverenlere yönelik bilgilendirme amaçlı mektuplar gönderilecektir.: 1. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinde yapılacak değişiklik ile 5510 sayılı Kanunun 4/1-b maddesi kapsamında sigortali sayılan tarımda kendi nam ve hesabina bağımsız çalışanlar ile 5510 sayılı Kanunun Ek 5'inci maddesi kapsamında sigortalı sayılan tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz olarak çalışanların prim ödeme süreleri hasat dönemlerine göre yeniden belirlenecektir.

Tedbir 268.2. Kayıt dışı çalışmayla mücadele konusunda farkındalığı artırmaya yönelik programlar uygulanacaktır.: Sosyal güvenlik sisteminin etkin bir yapıya kavuşturulması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.270)

Tedbir 268.2. Kayıt dışı çalışmayla mücadele konusunda farkındalığı artırmaya yönelik programlar uygulanacaktır.: Tedbir 270.2. Sosyal Güvenlik Kurumunun bilişim sistemleri güçlendirilecektir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, SGK, Gelir İdaresi Başkanlığı, RTÜK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), SGK
1. Ülke genelinde kayıtlı istihdamın önemi hakkında ilgili taraflara sosyal güvenlik hak ve yükümlülükleri konusunda bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmaları yapılacaktır. 2. Özel sektörde çalışan sigortalıların prime esas kazancınin bir önceki aya göre yüzde 20 ve üzerinde azalması durumunda bilgilendirme amaçli kısa mesaj gönderilecektir. 3. Yapılan analizler sonucunda kayıt dışı istihdam ve eksik ücret bildirimi konusunda riskli olduğu tahmin edilen işverenlere yönelik bilgilendirme amaçlı mektuplar gönderilecektir.: 1Bilgi güvenliği ve kişisel verilerin korunması amacıyla altyapının güçlendirilmesi sağlanacaktır. 2. Anasistem, sistem ve uygulama yönetimi altyapısının vatandaşlara kesintisiz hizmet verebilmesi için gerekli önlemler ve yenileme işlemleri sağlanacaktır. 3. Hastalık vaka türünde düzenlenen iş göremezlik raporlarının otomatik olarak ödenmesine ilişkin yazılım çalışması yapılacaktır. 4. Tescil ve Aylık Kapsam İzleme Programı oluşturulacaktır. 5. 5510 sayıli Kanunun 4/1-(a) ve 4/1- (b) bendi kapsamında ödenen ölüm gelir/aylıklarında aylık hesabı yapılabilen dosyalar için ödeme gününden sonra ölen, çalışmaya başlayan veya yaşını dolduran hak sahibi olması durumunda hisse değişikliğinin sistemsel bir şekilde otomatik olarak yapılması sağlanacaktır.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: SGK'ya Yapılan Bütçe Transferlerinin GSYHya Oranı (3)
Birim: Yüzde
2020: 4,9
2021(1): 3,7
2022(2): 3,6

Performans Göstergeleri: Dosya Bazında Aktif-Pasif Oranı (4)
Birim: Oran
2020: 1,7
2021(1): 1,8
2022(2): 1,8

Performans Göstergeleri: Toplam Prim Tahsilat Orani
Birim: Yüzde
2020: 75
2021(1): 76
2022(2): 77

Performans Göstergeleri: Sosyal Sigorta Kapsamı
Birim: Yüzde
2020: 87
2021(1): 88
2022(2): 89
() Program 

(3)Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sosyal Güvenlik Programının performans göstergelerinden biridir.
(4) Stajyerler, kursiyerler ve çıraklar hariç tutulmuş, kişi sayısı yerine dosya sayısı esas alınmıştır.

2.1.8 Kamu İşletmeciliği ve Özelleştirme 
a) Amaç
Kamu işletmelerinin faaliyetlerini, piyasa mekanizmasını bozucu etkiye neden olmayacak şekilde, kârlılık ve verimlilik ilkelerine dayalı olarak yürütmesi; sosyal amaçlı ve kamu yararına yönelik faaliyetler için görevlendirilmeleri durumunda ise oluşacak maliyetlerin tam ve zamanında karşılanmasi ve faiz dişi açık vermemesi temel amaçtir.
b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleştirmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.273)

Politika/Tedbir: Tedbir 273.1. Kamu işletmelerinin organizasyon yapılarında, iş süreçlerinde ve işgücünde verimliliği artırmaya yönelik projeler uygulamaya konulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Bakanlıklar, Bütün KİT'ler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KİT'lerde iç kontrol raporları incelenerek tespit edilen bulgular giderilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 273.2. Kamu işletmelerinin yatırım bütçelerinde ürün çeşitliliğini ve verimliliği artırmayı teminen Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine yönelik kapasite geliştirmeye ağırlık verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEMSAN
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yerel yönetimlerin içme suyu/isale hatlarına elektrik üretmek amacıyla, inşaat maliyeti gerektirmeden kurulabilen mini Hidro Güç Ünitelerinin üretim ve satışına başlanacaktır.

Tedbir 273.3. KITlerde istihdam edilecek personel sayısı özellikli durumlar haricinde artırılmayacaktır.: Tedbir 273.4. TMO'nun hububat alım işlemlerinin lisansli depolar ve elektronik ürün senedi yoluyla yapılması sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), KİTler: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, TMO
1. Genel Yatrim ve Finansman Programı Kararının ilgili maddelerinde açıktan ve naklen atama ile diğer atama ve istihdama ilişkin hükümler çerçevesi net bir şekilde belirlenerek uygulama takip edilecektir.: 1. TMO, alımlarını mümkün olduğunca lisanslı depoların bulunduğu noktalarda bu depolar üzerinden yapacaktır. 2. TMO, lisansli depo faaliyeti göstermek isteyen yatırımcıları ihtiyaç bulunan noktalara yönlendirmeye devam edecektir.

Tedbir 273.3. KITlerde istihdam edilecek personel sayısı özellikli durumlar haricinde artırılmayacaktır.: Kamu işletmelerinin üretim birimlerinde kapasite kullanım oranları artırılacak, mevcut tesislerinin kapasiteleri en üst düzeyde kullanılacak ve yeni yatırım tercihleri bu doğrultuda hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.274)

Tedbir 273.3. KITlerde istihdam edilecek personel sayısı özellikli durumlar haricinde artırılmayacaktır.: Tedbir 274.1. ESK için yeni kombina yatırımlan yapılması yerine mevcut kombinaların atıl kapasiteleri veya özel sektör kombina kapasiteleri öncelikli olarak değerlendirilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), KİTler: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), ESK
1. Genel Yatrim ve Finansman Programı Kararının ilgili maddelerinde açıktan ve naklen atama ile diğer atama ve istihdama ilişkin hükümler çerçevesi net bir şekilde belirlenerek uygulama takip edilecektir.: 1.Yeni kombina yatırımı yapılmayacaktır. İhtiyaç olması halinde özel sektöre ait tesislerden kesim, parçalama ve depolama hizmeti satın alınacaktır. 3. Kombinaların ihtisaslaşması sağlanarak ürün planlaması ve rekabet gücü yüksek ürün ve hizmetler geliştirilecektir. 4.Sözleşmeli besicilik modelleri geliştirilerek tedarik edilen hayvan sayısı artırılacaktiır.

Tedbir 273.3. KITlerde istihdam edilecek personel sayısı özellikli durumlar haricinde artırılmayacaktır.: Tedbir 274.2. ESK kombinalarındaki atıl kapasitenin kamu ve özel sektör ile STK'lar tarafindan kullanılması sağlanacaktır.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), KİTler: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), ESK
1. Genel Yatrim ve Finansman Programı Kararının ilgili maddelerinde açıktan ve naklen atama ile diğer atama ve istihdama ilişkin hükümler çerçevesi net bir şekilde belirlenerek uygulama takip edilecektir.: 1. Sektörün ihtiyaci olmasi halinde ESK tesislerinde kesim, parçalama ve depolama hizmeti verilecektir. .Depo kapasitelerinin uygun olması ve firma veya şahıslardan talep gelmesi halinde gida maddelerine yönelik soğuk hava depoculuk hizmeti verilecektir.

Tedbir 273.3. KITlerde istihdam edilecek personel sayısı özellikli durumlar haricinde artırılmayacaktır.: Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.277)

Tedbir 273.3. KITlerde istihdam edilecek personel sayısı özellikli durumlar haricinde artırılmayacaktır.: Tedbir 277.1. Özelleştirme uygulamalarında uzun vadeli sektörel öncelikler çerçevesinde ve belirlenmiş bir program dâhilinde halka arz dâhil olmak üzere yeni ve alternatif modeller kullanilarak ekonomik katma değer bazlı planlamaya geçilecektir.
Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), KİTler: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı
1. Genel Yatrim ve Finansman Programı Kararının ilgili maddelerinde açıktan ve naklen atama ile diğer atama ve istihdama ilişkin hükümler çerçevesi net bir şekilde belirlenerek uygulama takip edilecektir.: 1. TEİAŞ'ın halka arz edilmesine yönelik hazırlık çalışmaları gerçekleştirilecektir.


c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam Katma Değer
Birim: GSYH'ya Oran (Yüzde)
2020: 0,63
2021 (1): 0,19
2022 (2): 0,44

Performans Göstergeleri: Satış Hasılatı
Birim: GSYH'ya Oran (Yüzde)
2020: 3,15
2021 (1): 3,43
2022 (2): 3,57

Performans Göstergeleri: Toplam Bütçe ve Fon Transferleri
Birim: GSYH'ya Oran (Yüzde)
2020: 0,37
2021 (1): 0,61
2022 (2): 0,59

Performans Göstergeleri: Temettü ve Hasıilat Payı
Birim: GSYH'ya Oran (Yüzde)
2020: 0,05
2021 (1): 0,05
2022 (2): 0,06

Performans Göstergeleri: Yatrım
Birim: GSYH'ya Oran (Yüzde)
2020: 0,47
2021 (1): 0,62
2022 (2): 0,79

Performans Göstergeleri: Borçlanma Gereği (3)
Birim: GSYH'ya Oran (Yüzde)
2020: 0,36
2021 (1): 0,91
2022 (2): 0,82
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2)Program 

Bütçe ve fon transferleri hariçtir.

2.2. REKABETÇİ ÜRETİM VE VERİMLİLİK 
2.2.1. Sanayi Politikaları
a) Mevcut Durum 
On Birinci Kalkınma Planında rekabetçi üretim ve verimlilik temel eksen olarak belirlenmiştir. Planda yerli üretimin artırılmasi, sanayileşmenin hızlandırılması ve imalat sanayii sektörüne odaklanılması öngörülmektedir.

İmalat sanayii; hızlı ve istikrarlı büyüme, cari açığı azaltma ve kalıcı istihdam yaratma ile teknolojik gelişim ve yenilikçilik gibi faktörler açısından kritik öneme sahiptir. Küresel ölçekte uluslararası rekabet baskısının giderek arttığı günümüzde imalat sanayiinde rekabet gücü belirleyicileri arasında teknoloji ve yenilik yapma kapasitesi ön plana çıkmaktadır.Küresel düzeyde tüketici tercih ve taleplerinin yeniden şekillenmesiyle, teknolojik üretim yeteneğinin önemi artmakta, tasarım, lojistik, satış ve pazarlama gibi hizmet bileşenlerinin ve markalaşmanın imalat sanayiinin rekabetçiliği üzerindeki etkisi güçlenmektedir.
2020 yılı başında küresel imalat sanayii, Çin'de ortaya çıkan ve kısa bir süre içerisinde çok sayıda ülkeye yayılan Covid-19 pandemisinden olumsuz yönde etkilenmiştir. Bu dönemde şirketler tedarik zinciri kaynaklı sorunlar, talep daralması ve belirsizlikler, nihai mal ve ara maliı üretiminde yavaşlama veya durma, üretim kalitesinin düşmesi gibi 

sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Çok uluslu şirketler yatırım ve üretim stratejilerini gözden geçirmeye başlamış; küresel tedarik zincirinde ağırlığı olan ülkelerden kaynaklanabilecek riskleri dağıtmak amacıyla tedarik zincirlerinin yeniden yapılandırılmasi, coğrafi çeşitlilik yaratılması ve mümkün olan alanlarda yerli alternatiflerin oluşturulmasına büyük önem vermeye başlamışlardır. Küresel ekonomide yerli üretimi desteklemek için aktif, korumacıve rekabet gücünü artırmaya yönelik sanayi politikalarının daha yoğun bir şekilde uygulanmaya devam edildiği görülmektedir. Bu nedenle, On Birinci Kalkınma Planıçerçevesinde uygulanacak sanayi politikasıyla büyük ölçekli üretim merkezlerinin yanı sıra oluşturulacak esnek ve kaliteli üretim yapabilme kabiliyeti ve büyük piyasalara yakınlık gibi özelliklere sahip olan ülkemizin Covid-19 pandemisi sonrası yeni normalde bir firsat yakalayabileceği görülmektedir. Bu kapsamda, sürdürülebilir ekonomik büyümenin ve kalkınmanın sağlanmasında imalat sanayiinin ülkemize önemli katkılar sunacağıdeğerlendirilmektedir.

Covid-19 pandemisine rağmen 2020 yılında imalat sanayii üretimi bir önceki yıla göre sınırli da olsa artış kaydetmiştir. Ayni dönemde ihracat artarken ithalatta azalma görülmüştür. 2021 yılı verileri ise imalat sanayiinin pandemi etkilerini büyük oranda telafi eden bir gelişme gösterdiğine işaret etmektedir.

Ocak-Ağustos 2021 döneminde imalat sanayii üretimi, bir önceki yılın aynı dönemine göre, ortalama yüzde 21 artmıştır. Bu dönemde üretim endeksi bir önceki yılın aynıdönemindeki 105,1 seviyesinden 127,2'ye yükselerek pandemi öncesinin çok üzerine çıkmıştır. Tütün dışında tüm imalat sanayii alt sektörlerinde aynı dönemde üretim artmıştır.
2020 yılında ortalama yüzde 71,87 olarak gerçekleşen imalat sanayii kapasite kullanım oranı, 2021 yılının ilk dokuz ayında ise ortalama yüzde 76,08 olmuştur.
TüİK Hanehalkı İşgücü Anketi sonuçlarına göre, imalat sanayii istihdamı, OcakHaziran 2021 döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 15 artmıştır.
TABLO II: 2- İmalat Sanayii ile İlgili Temel Göstergeler 
2017: 17,6
2018 2019: 19
2020: 19
2021 (1): 22,1 (3)
AB-28 2019 (2): 15,6

2017: 9
2018 2019: 1
2020: 0,2
2021 (1): 21
AB-28 2019 (2): -0,7

2017: 148,3
2018 2019: 158,7
2020: 160
2021 (1): 132,6

2017: 10
2018 2019: 7
2020: -6,6
2021 (1): 37,1
AB-28 2019 (2): 3,4 (6)

2017: 94,5
2018 2019: 94,5
2020: 94,3
2021 (1): 94,6
AB-28 2019 (2): 87,3 (6)

2017: 14,2
2018 2019: -7,7
2020: 10,9
2021 (1): 20,5
AB-28 2019 (2): 1,6 (6)

2017: 192,1
2018 2019: 177,2
2020: 179,8
2021 (1): 132,4

2017: 82,1
2018 2019: 79,4
2020: 81,9
2021 (1): 77,9
AB-28 2019 (2): 85,6 (6)

2017: 1,1
2018 2019: 5,3
2020: -1,6
2021 (1): 15 (3)
AB-28 2019 (2): 0,3

2017: 78,5
2018 2019: 76,8
2020: 71,87
2021 (1): 76,08 (7)
AB-28 2019 (2): 82,1 (8)
Kaynak: TÜİK, TCMB, TOBB, EUROSTAT 
(1) Ocak-Ağustos dönemi; (2) EUROSTAT; (3) Ocak-Haziran dönemi; (4) NACE Rev.2'ye göre $2015{=}100$ Serisi; (5) ISIC Rev.4'e göre;() SITC (3, 5-8); (7) Ocak-Eylül dönemi; (8) AB-27; (9) Özel Ticaret Sistemine göre diş ticaret istatistikleri kullanılmıştır 

Toplam ihracat 2020 yılında yüzde 6,2 azalarak 169,6 milyar ABD doları, imalat sanayii ihracatı ise yüzde 6,6 azalarak 159,9 milyar ABD doları olmuştur. 2019 yılında yüzde 94,7olan imalat sanayii ihracatının toplam ihracat içindeki payi, 2020 yılında yüzde 94,3 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde imalat sanayii ihracatı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 37,1 artış göstermiştir. Aynı dönemde, gıda, tekstil, giyim, deri,petrol ürünleri, kimya, plastik, ana metal, elektronik, elektrikli teçhizat, makine, otomotiv ve mobilya ile taş ve toprak sektörleri ihracatında artış görülürken tütün ve ilaç sektörlerinde düşüş görülmüştür.

İmalat sanayii ihracatinda ülke çeşitlenmesi artmaktadır. 2002-2020 döneminde imalat sanayii ihracatında AB-27 ülkelerinin payı azalırken (yüzde 56,8’den yüzde 41,2'ye),başta Ortadoğu ülkeleri olmak üzere (yüzde 8,6'dan yüzde 18,4'e) Afrika ülkelerinin payı(yüzde 4,8'den yüzde 8,9'a), Türki Cumhuriyetlerin payı (yüzde 1,8'den yüzde 3,2'ye)artmıştır.

Toplam ithalat, 2020 yılında yüzde 4,3 artarak 219,5 milyar ABD dolari, imalat sanayii ithalatı ise yüzde 10,9 artarak 179,8 milyar ABD doları olmuştur. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde bütün imalat sanayii alt sektörlerinde ithalat artmış olup toplam imalat sanayi ithalatı ayni dönemde yüzde 20,5 artmiştır.

TABLO II: 3- İmalat Sanayiinin İhracat Yapısı
Teknoloji Yoğunluğu (Yüzde Pay): Yüksek
2016: 3,5
2017: 3,9
2018: 3,5
2019: 3,6
2020: 3,4

Teknoloji Yoğunluğu (Yüzde Pay): Orta-Yüksek
2016: 33,1
2017: 34,6
2018: 36,4
2019: 36,0
2020: 35,6

Teknoloji Yoğunluğu (Yüzde Pay): Orta-Düşük
2016: 28,3
2017: 28,3
2018: 27,6
2019: 27,5
2020: 27,2

Teknoloji Yoğunluğu (Yüzde Pay): Düşük
2016: 35,1
2017: 33,3
2018: 32,6
2019: 32,8
2020: 33,5

Teknoloji Yoğunluğu (Yüzde Pay): Toplam
2016: 100
2017: 100
2018: 100
2019: 100
2020: 100
Kaynak: TÜIK 
2020 yılında yüksek, orta-yüksek ve orta-düşük teknoloji sektörlerinin toplam imalat sanayii ihracatından aldığı pay bir önceki yıla göre azalırken, düşük teknoloji sektörlerinin payında artış görülmüştür. Düşük teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki ártışta özellikle gıda ve mobilya ihracatındaki artışlar etkili olmuştur. Yüksek, orta-yüksek ve orta-düşük teknoloji sektörlerinin ihracat payındaki azalış ise özellikle otomotiv, ana metal ve elektronik sanayii ihracatındaki azalmalardan kaynaklanmıştır.

TABLO II: 4- Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayiinin Yapısı (2020)
Girişim sayısı: 0,6
Çalışan sayısı: 2,5
Üretim değeri: 3,6
Katma değer: 6,2
İhracat: 3,4
(Yüzde Pay) İthalat: 13,0

Girişim sayısı: 11,0
Çalışan sayısı: 18,5
Üretim değeri: 26,5
Katma değer: 29,3
İhracat: 35,9
(Yüzde Pay) İthalat: 41,7

Girişim sayısı: 31,7
Çalışan sayısı: 27,1
Üretim değeri: 32,3
Katma değer: 28,8
İhracat: 27,2
(Yüzde Pay) İthalat: 34,5

Girişim sayısı: 56,6
Çalışan sayısı: 52,0
Üretim değeri: 37,6
Katma değer: 34,7
İhracat: 33,5
(Yüzde Pay) İthalat: 10,8
Kaynak: TÜİK 
On Birinci Kalkınma Planında Türkiye'nin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşümün sağlanmasına yönelik sektörel önceliklendirme yaklaşımıbenimsenmiştir. Bu yaklaşımla; imalat sanayii sektörlerinin ticaret, üretim, katma değer,istihdam ve teknoloji düzeylerinin karşılaştırılması ve sektörler arası ileri ve geri bağlantılarının analizi sonucunda kimya, ilaç-tibbi cihaz, makine-elektrikli teçhizat,

otomotiv, elektronik ve raylı sistem araçları öncelikli sektörler olarak Planda yer almıştır. Bu sektörler öncülüğünde teknoloji, yenilik, ürün kalitesi ve verimlilik sağlanarak yüksek katma değerli üretimin artırılması hedeflenmektedir. Bu sektörlerin tamamı aynı zamanda yüksek ve orta-yüksek teknoloji sektörleri arasında yer almakta olduğundan, bu sektörlerde sağlanacak gelişme imalat sanayiimizin teknolojik dışa bağımlılığının azaltılması ve sanayide yapısal dönüşümün sağlanmasına katkı sağlayacaktır.

Sanayi politikasının çok boyutlu ve dinamik yapısi, bu politikaların hayata geçirilmesinde en üst düzey sahipliği, güçlü kurumsal yapılari, kurumlar arasıkoordinasyonu, etkili ve esnek kaynak tahsisini ve özel sektör ile işbirliği içinde etkin izleme süreçlerinin oluşturulmasını gerektirmektedir. Bu çerçevede, Planda yer alan üst düzey bir karar alma ve koordinasyon mekanizması Sanayileşme İcra Komitesi (SAİK) adıyla 14/10/2020 tarihli ve 68 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle oluşturulmuştur. Planda öncelikli olarak belirlenen sektörlerde SAİK gündem hazırlıkları devam etmekte, kamu alımlarında yerli ürün kullanımını teşvik etmek üzere SAİK altında Merkezi İzleme Sistemi kurulmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Yine Planda işaret edilen ülkemiz için stratejik öneme sahip teknolojilere ilişkin sınai mülkiyet hak sahipliğinin Türkiye'de kalmasıamacına yönelik SAİK görevleri kapsamında teknik çalışmalar yapılmaktadır.
TABLO II: 5- İmalat Sanayii Yapısal Dönüşüm Göstergeleri 
2002: 0,87
2005: 1,36
2010: 1,48
2015: 1,81
2017: 1,74
2018: 1,69
2019: 1,13

2002: 0,19(1)
2005: 0,29
2010: 0,35
2015: 0,43
2017: 0,59
2018: 0,62
2019: 0,64

2002: 0,54
2005: 0,72
2010: 0,77
2015: 0,82
2017: 0,86
2018: 0,88
2019: 0,88

2002: 0,69
2005: 1,09
2010: 1,10
2015: 1,18
2017: 1,15
2018: 1,06
2019: 1,01

2002: 25,8(1)
2005: 25,1
2010: 34,5
2015: 60,2
2017: 85,5
2018: 112,1
2019: 129,1

2002: 1
2005: 5
2010: 9
2015: 10
2017: 11
2018: 12
2019: 11

2002: 33
2005: 31
2010: 31
2015: 29
2017: 29
2018: 28
2019: 28
Kaynak: UNIDO, Dünya Bankası, TÜİK (1) 2003 yıli verisidir.

Görece geri kalmiş bölgelerde cevresine hizmet verme bakımından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı (CMDP) uygulanmasına devam edilmektedir. CMDP 2021 yıli uygulamaları kapsamında kültürel miras, OSB altyapi güçlendirmesi, atık yönetimi ve yenilikçi tarımsal ve hayvansal üretim gibi konularda 35proje teklifi ilk aşamayı geçmiş olup değerlendirme sürecinde başarılı bulunan 11 projeye,2021 yılı için ayrılan 130 milyon TL ödeneğin tamamı aktarılmıştır.
Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi'nde büyüme odakları kategorisine karşılik gelen ve kendi içsel potansiyellerine bağlı olarak gelişmiş, girişimcilik kapasitesi ve organizasyon kültürünün yüksek olduğu, metropoller dışındaki önemli sanayi, hizmet ve turizm merkezi niteliğindeki şehirlerin uluslararası alanda rekabetçi bir üretim yapısına kavuşması için,işletmelerin küresel üretim sistemlerine entegrasyonunun güçlendirilmesi, şehirlerin uluslararası erişilebilirliğinin ve kentsel yaşam kalitesinin yükseltilmesi, sanayi, teknoloji ve yenilik altyapıları ile beşerî sermaye ve kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi amacıyla Üreten Şehirler Programının uygulamasına başlanmıştır. Program kapsamında Adana,Antalya, Balikesir, Denizli, Eskişehir, Gaziantep, Kahramanmaraş, Kayseri, Konya, Manisa,Mersin, Sakarya ve Tekirdağ illeri yer almaktadır.


İllerin ve bölgelerin öne çıkan yatırım alanlarının Kalkınma Ajanslarının da katkısıalınarak belirlenmesi ve belirlenen alanlarda yatırımların hayata geçirilmesi için fizibilite çalışmaları devam etmektedir. Hazırlanan ön fizibilite raporları yayınlanarak yurt içi ve yurt dışında tanıtımi gerçekleştirilmiştir. Mevcut durumda 263 rapor yayınlanmıştır.
Faaliyette olan özel sektör Ar-Ge merkezi sayısı 30 Eylül 2021 itibarıyla 1.255'e ulaşmıştır. 52 farklı ilde faaliyet gösteren Ar-Ge merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Kocaeli, Ankara, Bursa ve İzmir'dir. 45 farklı sektörde faaliyet gösteren bu merkezlerin en yoğun olduğu sektörlerin başında makine ve teçhizat imalati, otomotiv yan sanayii, yazılım, bilgisayar ve iletişim teknolojileri, elektrik/elektronik ve tekstil gelmektedir.Bu merkezlerde toplam personel sayısı ise 68.666 kişiye ulaşmış olup bunun 1.159'u doktora ve üstü eğitime sahiptir. Bu merkezlerde 30 Eylül 2021 itibarıyla 27.943 patent başvurusu yapılmış, bu başvuruların 8.124'ü tescil edilmiştir.

Faaliyette olan özel sektör tasarım merkezi sayısı 30 Eylül 2021 itibarıyla 346'dır. 30farklı ilde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu iller İstanbul, Ankara,Bursa ve İzmirdir. 33 farklı sektörde faaliyet gösteren tasarım merkezlerinin en yoğun olduğu sektörlerin başında tekstil, mühendislik-mimarlık, imalat sanayii, makine ve teçhizat imalatı ile medya ve iletişim gelmektedir. Bu merkezlerdeki toplam personel sayısı ise 7.671kişidir.


TABLO II: 6- İmalat Sanayiinde Önemli Sektörler İtibarıyla Üretimdeki ve DışTicaretteki Değişim 

(Yüzde)
Sektörler: 2020/ 2019
Üretim (1): 2021/ 2020 (2)
İhracat (3): 2020/ 2019
İthalat (3): 2021/ 2020 (2)

Sektörler: İmalat Sanayii Toplamı
Üretim (1): 2,5
İhracat (3): 21
İthalat (3): -6,6

Sektörler: Gida
Üretim (1): 2,2
İhracat (3): 7,4
İthalat (3): 4,2

Sektörler: Tekstil
Üretim (1): 0,8
İhracat (3): 26,7
İthalat (3): -0,2

Sektörler: Giyim
Üretim (1): -6,6
İhracat (3): 24,3
İthalat (3): -7,0

Sektörler: Deri
Üretim (1): -12,4
İhracat (3): 19,1
İthalat (3): -19,3

Sektörler: Petrol Ürünleri
Üretim (1): -3,7
İhracat (3): 3,4
İthalat (3): -46,5

Sektörler: Kimyasal Ürünler
Üretim (1): 6,4
İhracat (3): 23,4
İthalat (3): 3,0

Sektörler: İlaç
Üretim (1): 9,7
İhracat (3): 2,7
İthalat (3): 27,3

Sektörler: Kauçuk ve Plastik
Üretim (1): 5,6
İhracat (3): 23,8
İthalat (3): 0,8

Sektörler: Tas ve Toprağa Dayali Sanayiler
Üretim (1): 12,1
İhracat (3): 25,9
İthalat (3): 8,3

Sektörler: Ana Metal
Üretim (1): 2,5
İhracat (3): 24,7
İthalat (3): -2,5

Sektörler: Elektronik
Üretim (1): 2,8
İhracat (3): 19,5
İthalat (3): -14,5

Sektörler: Elektrikli Teçhizat
Üretim (1): 2,6
İhracat (3): 29,2
İthalat (3): -0,1

Sektörler: Makine
Üretim (1): 8,5
İhracat (3): 36,3
İthalat (3): -5,0

Sektörler: Otomotiv
Üretim (1): -6,8
İhracat (3): 26,2
İthalat (3): -10,9

Sektörler: Mobilya
Üretim (1): 2,7
İhracat (3): 27,2
İthalat (3): 0,03
Kaynak: TÜIK 
(1) NACE Rev.2 Sınıflamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi (2015=100)(2) Ocak-Ağustos dönemi 
(3) ISIC Rev.4 Sinıfiamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolani) dış ticaret 
Firmalarımızın güçlü bir finansal yapıya sahip olması Kalkınma Planında imalat sanayiinde rekabetçi üretim ve verimliliğin geliştirilmesinde öncelik verilen temel politika alanları arasında yer almıştır. BDDK verilerine göre Ağustos 2021 itibarıyla bankacılık sisteminde imalat sanayiine yönelik verilen toplam nakdi kredilerin tutarı 818,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Toplam nakdi krediler içinde imalat sanayiinin payı Ağustos 2020'de yüzde 21,1 iken Ağustos 2021'de yüzde 20,1 olmuştur.

Kredi Garanti Fonu (KGF); Nefes Kredisi, KOBi Değer Kredisi gibi özel destek programlarıyla işletmelerimize destek olmuş, bunun yanı sıra Covid-19 pandemisi nedeniyle, İş'e Devam Destek Paketi ve Temel İhtiyaç Destek Kredi Paketi gibi toplam 12destek paketi ile 465 bin firmaya 164,9 milyar TL tutarında kefalet karşılığı 205,3 milyar TL tutarında ticari kredi kullandırılmasını sağlamıştır. Hazine destekli KGF kefaletleri özelinde bugüne kadar ise 1.281.000 firmaya 636,8 milyar TL ticari krediye karşılık 544,9 milyar TL kefalet sağlanmıştır.

KGF'nin özkaynak uygulamalarından biri olan İşletmelerin ve Kobilerin Rekabet Edebilirliği (COE) Programında KOBİ'lerin Rekabet Gücünün Arttırılması amacıkapsamında Avrupa Yatırım Fonu ve KGF arasındaki işbirliğiyle Avrupa Komisyonu tarafindan sağlanan bütçe kullanılarak kredi hacmi oluşturulmuş, bu kapsamda bugüne kadar toplam 20 bin firmaya 7,1 milyar TL krediye mukabil 5,7 milyar TL kefalet kullandırılmıştır. Eylül 2021 itibarıyla KGF Kefaletli Kredi Risk Bakiyesi 216,4 milyar TL'ye ulaşmıştir. Tazmin/Kullandırim orani yüzde 2,75 olmuştur.

Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankasi, ikinci çeyrek mali göstergelerine göre, aktif büyüklüğünde 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla 33 milyar TL'ye ulaşarak, bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 51, 2020 yıl sonuna göre ise yaklaşık yüzde 18'lik bir büyüme 

performansı sergilemiştir. Bankanın toplam aktiflerinin yüzde 74'ünü oluşturan kredilerin tutari, 2021 yılı Haziran ayında yaklaşık 24 milyar TL'ye ulaşırken, kredi hacmi 2020 yılısonuna göre yüzde 20, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 43 artış göstermiştir.
Aktif kalitesinin önemli bir göstergesi olan brüt takipteki kredilerin toplam kredilere oranı 2021 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 0,9 düzeyinde sektör ortalamasının oldukça altında gerçekleşmiştir. Altı aylık dönem kârı ise yaklaşık 409 milyon TL olarak gerçekleşmiş,sermaye yeterlilik oranı yılın ikinci çeyreğinde yüzde 20 olmuştur.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kaynaklı Yatırım Taahhütlü Avans Kredisi kapsamında 18 milyar TL tutarında, 10 yila kadar vadeli "Yatırıma Destek TL" kredisi yatırımcılara sağlanmaya devam edilmektedir.

Türk Eximbank tarafindan, 2020 yılında toplamda 28,5 milyar dolarlik kredi olanaği,17,1 milyar dolarlık sigorta desteği olmak üzere toplamda 45,6 milyar dolarlık ihracat finansmanı imkanı sunulmuştur. 2021 üçüncü çeyrek itibarıyla ise 18 milyar dolarlık kredi olanağı, 16,8 milyar dolarlık sigorta desteği olmak üzere toplamda 34,8 milyar dolarlık ihracat finansmanı imkanı sunularak geçen yılın ayni dönemine göre yüzde 18 oranında bir artış sağlanmıştır.

2021 yılı üçüncü çeyrek itibarıyla 9,3 milyar TL olan Banka ödenmiş sermayesinin; 1,5milyar TL artırılarak yıl sonunda 10,8 milyar TL'ye yükseltilmesi öngörülmektedir.
Eximbank tarafindan desteklenen ihracatçı sayısı 2020 yılında yüzde 4'lük artış ile 13.102'ye yükselmiş, 2021 yılı Eylül sonu itibarıyla bu sayı 13.739'a ulaşmıştır. 2021 yılısonu itibarıyla kredi ve sigorta/garanti desteğinin toplam 51 milyar ABD dolarına çıkarılmasıhedeflenmektedir.

Helal Uygunluk Değerlendirme Kuruluşlarının Akreditasyonu Hakkında Yönetmelik doğrultusunda Helal Akreditasyon Kurumunun (HAK) kurumsal altyapisının geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilmekte ve akreditasyon faaliyetleri sürdürülmektedir.
TSE'nin kalite altyapisını güçlendirmek amacıyla laboratuvarların modernizasyonu ve kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda TSE Kalite Kampüsü yapımi faaliyetleri sürdürülmektedir.

TSE Covid-19 Güvenli Üretim ve TSE Covid-19 Güvenli Hizmet programları hayata geçirilmiştir. Bu programlar vasıtasıyla pandemi sonrası güvenilir ve hijyenik üretim ve hizmet standartlarına uygunluğun belgelendirilmesi sağlanacak; ulusal ve uluslararasıticarete ivme kazandırılacaktir.

Üretim süreçlerinde kalite ve standardizasyon bilincinin geliştirilmesi, özellikle KOBİlerin üretiminde rekabet gücü yüksek kaliteli üretimin sağlanması ve buna yönelik teknik altyapının oluşturulması çalışmaları sürmektedir. Ülkemizde gelişen teknolojik kabiliyetlerin uluslararasi standartlara yansimasi ve uluslararasi standart oluşturma çalışmalarının yakın takibi devam etmektedir.

Temel amacı piyasaya ve mevzuata uygun ve güvenli ürün arz edilmesinin sağlanmasıolan piyasa gözetimi ve denetimi (PGD) faaliyetleri, ülkemizde dokuz kamu kuruluşu tarafindan yürütülmektedir. PGD sisteminin sağlıklı uygulanması için kalite altyapısının geliştirilmesi ve AB teknik mevzuatının uyumlaştırılması çalışmaları büyük önem arz etmekte olup bu kapsamda çalışmalara devam edilmiştir. Ayrıca, Avrupa Birliğine uyum kapsamında hazırlanan ve en önemli amacı tüm ürünlerin güvenli ve teknik mevzuatına uygun olarak piyasaya arz edilmesi olan 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu,

12/03/2020 tarihli ve 31066 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmiş olup 12/03/2021tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Söz konusu Kanunda Türk malı imajina zarar veren güvensiz, tağşiş yapılmış, son kullanma tarihi geçmiş ürün ihraç edenlere ceza öngörülmektedir. Ayrıca, e-ticaret de ürün güvenliği kapsamına alınmakta; güvensiz ürünün asli sorumlusuna ulaşmak amacıyla izlenebilirlik mekanizması getirilmekte; imalatçı, ithalatçı, yetkili temsilci ve dağıtıcıların ürün güvenliğine ilişkin rolleri ayrı ayrı tanımlanarak sorumlulukları belirlenmekte; güvensiz ürünlerin tüketiciden geri çağrılması zorunlu hale getirilmekte; güvensiz ürünün sebep olduğu ölüm ve yaralanmalar veya başka bir ürüne verdiği zararlara karşı imalatçı veya ithalatçının zarar görene karşı tazminat vermesi düzenlenmekte; güvensiz ürünlere karşıdaha etkin kamuoyu bilgilendirilmesi sağlanmakta ve cezalar yeniden düzenlenmektedir.
2021 yılında özel kesim yatırımlarının artırılması ve üretken alanlara yönlendirilmesi amacıyla yatırım ortamının iyileştirilmesine, yabancı sermayenin çekilmesine ve yatırım desteklerine yönelik faaliyetlere devam edilmiştir.

29/06/2021 tarihli ve 31526 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 4191 sayıli Cumhurbaşkanlığı Kararı ile 2012/3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar güncellenerek uygulanmaya devam edilmiştir. Bu kapsamda; asgarî sabit yatırım tutarlarıartırılmış, çevre yatırımının tanımı değiştirilmiş, savunma sanayiine yapılan yatırımların stratejik yatırım sayılabilmesine yönelik olarak şartlar hafifletilmiş, ilgili bakanlık tarafından ilan edilecek uluslararasi standartları karşılayan ve asgari 5.000${\mathsf{m}}^{2}$ beyaz alan şartinısağlayan veri merkezi yatırımları öncelikli yatırım konuları arasına eklenerek bunlara beşinci bölge desteklerinin sağlanmasının önü açılmıştır.

Belirli bölgelerde imalat sanayi yatırımlarına ve stratejik yatırımlara sağlanan faiz veya kâr payı desteği artırılmıştır. Stratejik teşvik sistemi kapsamında desteklenen yatırımlara sağlanan faiz desteği üst sinırı 50 milyon TL'den 75 Milyon TL'ye, faiz desteğinin sabit yatırım tutarına oranındaki üst sınır yüzde beşten yüzde 10'a çıkarılmıştır. Yine Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programi kapsamında desteklenen yatirımlarda faiz desteğinin üst sinırı da 50 milyon TL'den 75 milyon TL'ye çıkarılmıştir.

Yatirım teşvik sistemi kapsamında; üçüncü bölge illerinin alt bölge desteğinden yararlanabilecek ilçelerinde, dördüncü bölge illerinin organize sanayi bölgeleri veya endüstri bölgelerinde ve beşinci ve altıncı bölge illerinde gerçekleştirilecek imalat sanayii yatırımlarıiçin faiz desteği üst sınırları yüzde 100 artırımlı olarak uygulanmaya başlanmıştır.
Ayrıca 4191 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı kapsamında yapılan değişikliklerle; Covid19 pandemisinin ilk kez görüldüğü 11/03/2020 tarihinden önce düzenlenen ve bu tarih itibarıyla devam eden yatırım teşvik belgeleri kapsamındaki yatırımların tamamlanabilmesi için talep edilmesi halinde iki yıla kadar ilave süre verilmesi; tekstil taşıma desteği başvuru süresinin 31/12/2021'e kadar uzatılması, kadın veya genç işçiler için sigorta primi işveren hissesi desteği uygulama sürelerinin isteğe bağlı olarak uzatılması imkânı getirilmiştir.
Proje bazli yatırim teşvik sisteminin uygulanmasina 2021 yılında da devam edilmiştir.Ağustos ayı itibarıyla proje bazlı yatırım teşvik sistemi kapsamında altı yeni proje için yatırım teşvik belgesi düzenlenmiş, bir yatırım için ise Cumhurbaşkanı Kararı çıkmış olup yatırım teşvik belgesi düzenlenmesi çalişmalari devam etmektedir. Toplam yedi proje arasında ülkemizde ilk defa üretilecek elektrikli araç sistemleri ve lityum iyon teknolojisine sahip batarya üretimine yönelik yatırımlar desteklenmiştir.


Belirtilen yedi proje arasında kimya sektöründe kritik önemi haiz polipropilen üretiminde ülkemizin kapasitesini yaklaşık dört katına çıkaracak olan yatırım, kimya sektöründe stratejik önemi olan PTA üretimine yönelik yatırım ve ülkemiz savunma sanayiinin millileştirilmesinde önemli bir değer olan orta ve uzun kalibre silahların üretimine yönelik yatırımlar bulunmaktadır.

Türkiye'de katma değerli üretimin artırılması amacı doğrultusunda, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, KOSGEB ve TÜBİTAK tarafından sağlanan destek ve teşviklerin ortayüksek ve yüksek teknoloji seviyeli sektörlere yoğunlaştırılmasına yönelik özel bir program olan Teknoloji Odakli Sanayi Hamlesi Programi çerçevesinde, programın ilk pilot uygulamasıolan Makine Sektörü Çağrısı kapsamında 20 proje için destekleme kararı alınmıştır. Mobilite,Üretimde Yapısal Dönüşüm, Sağlık ve Kimya Ürünleri ile Dijital Dönüşüm çağrıları 2021 yılıiçerisinde açılmıştır. Bu tematik çağrılara ait öncelikli ürün listeleri; odak sektörler olarak belirlenen Makine, Kimya, Eczacılik, Bilgisayar, Optik ve Elektronik, Elektrikli Teçhizat ve Ulaşım Araçları sektörlerinden seçilen ilgili ürünler temelinde oluşturulmuştur.
Düzenlenen yatirım teşvik belgesi sayısi, 2021 yıli Ocak-Temmuz döneminde 6.802olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öngörülen toplam sabit yatırım tutarı 125,4 milyar TL, öngörülen istihdam ise 173.439 kişi olmuştur.

Yatırım Ortamının İyileştirilmesi Koordinasyon Kurulu (YOikK) çaliışmalarına 2021yılında da devam edilmiştir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişin ardından yeniden yapılandırılan YOiKK, Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında düzenli toplantılar gerçekleştirmiştir. İş Ortamı Raporunda Türkiye'nin sıralamasının iyileştirilmesine dönük hazirlanan eylem planı ile çalışma grupları tarafından oluşturulan 2019-2020 YOİKK Eylem Planında yer alan eylemlerin tamamlanması amacıyla 7263 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 28/01/2021tarihinde kabul edilmiş ve çeşitli ikincil mevzuat düzenlemeleri yapılmıştır. Söz konusu Kanun kapsamında imza sirküleri, şirket kuruluşu, taşınır rehni, teknoloji geliştirme bölgeleri ve Ar-Ge teşviklerinde değişiklikler yapılmıştır.

2021 YOİKK çalışma dönemi için kamu ve özel sektör önerileri doğrultusunda 19 eylem belirlenerek altı adet çalişma grubu kurulmuştur. Eylemlerin tamamlanmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir.

Cumhurbaşkanlığı Yatirım Ofisi koordinasyonunda, ilgili kamu ve özel sektör paydaşlarıyla işbirliği halinde Türkiye Uluslararası Doğrudan Yatırım (UDY) Stratejisi (20212023) hazırlanmış ve 22/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan CumhurbaşkanlığıGenelgesiyle yürürlüğe girmiştir. Strateji belgesiyle ekonomimiz için öncelikli olarak ihtiyaçduyulan nitelikli yatırım profilleri tanımlanmış ve bu yatırımları ülkemize kazandırmak için temel hedef ve stratejiler belirlenmiştir. Türkiye UDY Stratejisinin temel hedefi, On Birinci Kalkınma Planına uyumlu olarak, ülkemizin küresel UDY pastasından aldığı payı nitelikli UDY profilleri özelindeki performansını artırarak yüzde 1,5’e çıkarmak olarak belirlenmiştir. Bu temel hedefe yönelik 11 alt strateji ve 72 eylem tasarlanmiştır.

Sekiz ana sektörde yatırımlara ilişkin izin, onay ve lisans işlemlerini içeren bürokratik süreçlerin her birine ilişkin süre, maliyet, gerekli bilgi/belge, başvuru merciiyle ilgili bilgilerin yer aldığı Yatırım Süreç Kılavuzları çalışması tamamlanmış olup YOİkK üyesi özel sektör temsilcilerinden sadeleştirme önerileri toplanmiştir.

TCMB verilerine göre ülkemize 2002-2020 döneminde toplam 226,2 milyar ABD dolarıtutarında UDY girişi olmuştur. Türkiye'ye giren UDY 2007 yılında 22 milyar ABD dolarıyla en yüksek seviyeye ulaşmışken 2019 yılında bu rakam 9,3 milyar ABD dolari, 2020 yılında 

ise 7,8 milyar ABD doları olmuştur. Ülkemize gelen UDY yatırımlarının sanayi ve hizmet sektörlerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Önümüzdeki dönemde uluslararası yatırımların imalat sanayii gibi verimlilik artışı imkânı daha yüksek alanlara çekilebilmesi ve ekonominin ihtiyaç duyduğu kaynak girişinin artırılması amacıyla uluslararası doğrudan yatırımlara ilişkin çalışmalara hiz verilecektir.

Mesleki eğitim ile iş dünyası arasındaki bağları kuvvetlendirmek, sektörün ihtiyaçduyduğu nitelikli işgücünü yetiştirmek, sektörün mesleki ve teknik eğitime olan katkılarınıartırmak, mesleki ve teknik eğitim mezunlarının istihdam oranlarını yükseltmek ve işgücünün gerçek iş ortamlarında yetişmesini sağlamak amacıyla mesleki ve teknik eğitim okullarıyla sektördeki firmalar arasında işbirliği protokolleri imzalanmaktadır.
On Birinci Kalkınma Planında mesleki ve teknik liselerde sunulan eğitim hizmetlerinde kalitenin artırılmasına yönelik atölye ve laboratuvarların donanımının teknolojiyle uyumlu olarak yenilenmesi hedefi ortaya konulmuştur. Bu çerçevede atölye ve laboratuvar altyapisinın yenilenmesine ve meslek dersi öğretmenlerinin gerçek üretim ortamlarında işbaşı eğitimleriyle özel alan yeterliliklerinin artırılmasına yönelik hizmet içi eğitim programlarina başlanacaktir.

Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında eğitim gören öğrencilerin sayısı,üniversiteye girişte farklı katsayı uygulamasının ortadan kaldırıldığı 2008-2009 döneminde 1.421.657 iken 2020-2021 döneminde 1.731.556'ya ulaşmıştır. Bu öğrenciler 3.682 okul,47 alan ve 105 dalda eğitim-öğretim faaliyetlerine devam etmektedirler. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında çalışan öğretmen sayısı ise 2008-2009 döneminde 79.078 iken 2020-2021 döneminde 192.916'ya yükselmiştir. Bu zaman aralığında öğretmen sayılarının sürekli artış göstermesi bu kurumlarda eğitimin niteliğini artırıcı önemli bir unsur olmuştur.Ayrıca, mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarında öğretmen-öğrenci etkileşimi yıllar içinde artmiş ve öğretmenlerin sektörle yapılan protokoller kapsamında almış oldukları teorik ve uygulamalı mesleki eğitimler sayesinde öğrencilerin daha nitelikli eğitim almalarısağlanmıştır.

Lojistik maliyetlerin düşürülmesi, imalat sanayiinin ve ticaretin geliştirilmesiyle ülkemizin rekabet gücünün artirılabilmesi için kombine taşimacılik uygulamalarının geliştirilmesi, demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılmasi; hızli, esnek, emniyetli,güvenilir, öngörülebilir ve entegre bir lojistik ve ulaştırma sisteminin tesis edilmesi yönündeki ihtiyaç devam etmektedir.

Sanayi tesisleri ve limanların demiryolu anahatlarına bağlanarak demiryolu sisteminin verimliliğinin artırılması açısından kritik öneme sahip olan iltisak hatları gerek hat uzunluğu gerek hizmet verilen tesis sayısı açısından yeterli seviyede bulunmamaktadır. Bununla birlikte 2020 yılı sonu itibarıyla toplam 433 km uzunluğunda 281 iltisak hattı bulunmakta olup ülkemizde demiryoluyla taşınan yükün yaklaşık yüzde 55'inin iltisak hatlarıyla anahatlara ulaştırıldığı dikkate alındığında demiryolu yük taşıma payının artırılmasıaçısından yeni yapılacak iltisak hatlarının büyük bir potansiyel taşıdığı görülmektedir. Diğer taraftan hâlihazırda 82,2 km uzunluğunda beş iltisak hattının yapimı da devam etmektedir.Bu kapsamda; iltisak hatlarının yük taşımacılığı açısından önceliği ve önemi dikkate alınarak Lojistik Koordinasyon Kurulu çalişmaları neticesinde 36 iltisak hattı; taşıma mesafesi, tonaj ve yapim maliyeti gibi parametreler kullanılarak önceliklendirilmiştir.
Ülkemizde bulunan 210 liman ve iskele yapısının 16'sı toplam 85 km uzunluğundaki iltisak hatlarıyla ana demiryolu şebekesine bağlıdır. Bu çerçevede demiryolu bağlantısı olan limanlardan taşınan demiryolu yükünün liman yüküne oranı yaklaşık yüzde 7,5

düzeyindedir. Limanlara demiryolu bağlantısı sağlanmasına yönelik olarak yaklaşık 7 km uzunluğunda bir iltisak hattının (Samsun Yeşilyurt-Gelemen) yapımı devam etmektedir.
Yük taşımacılığına ve kombine taşımacılığın geliştirilmesine yönelik olarak TCDD ve AYGM tarafindan yapımı planlanan toplam 21 lojistik merkezden 10'u işletmeye açılmışüçünün de yapım çalışmaları sürdürülmektedir. Lojistik merkezlerin standartlarının yükseltilmesi ve verimli bir şekilde kullanılmasına yönelik hukuki ve idari düzenleme ihtiyacıdevam etmektedir.

2018 yılında dış ticaret taşımalarımızın yaklaşık yüzde 85'i yabancı sahipli gemiler tarafindan gerçekleştirilirken bu oran 2019 yılında yüzde 87'ye yükselmiştir. Diş ticaret lojistiğindeki yüksek dışa bağımlılık, ödemeler dengesinde yüksek miktarda navlun açığına neden olmakta ve ihracat pazarlarına erişimi kısıtlamaktadır. Taşıyıcı firmaların ülkemizde finansmana erişim konusunda yaşadığı sorunlar Türk sahipli filonun gelişimi önündeki önemli engellerden biridir. Ayrıca küresel denizcilik piyasasında yaşanan birleşme ve satın alma eğilimleri de ülkemizdeki taşıyıcıların rekabet edebilirliğini olumsuz yönde etkilemektedir.

Büyük ölçekli bölgesel ana limanların eksikliği ve mevcut limanların geri sahalarındaki şehirleşme baskıları nedeniyle limanların geri saha karayolu-demiryolu bağlantılarıgüçleşmektedir. Büyük ölçekli bölgesel ana liman projelerinde Filyos Limanı dışında ilerleme sağlanamamıştır. Çandarlı Limanı üstyapı inşaatına bölgedeki diğer limanların kapasite artırımlarının da etkisiyle başlanamamıştır. Doğu Akdeniz bölgesinde ise ana konteyner limani ve tersane ihtiyaci devam etmektedir.

29 Ekim 2018 tarihinde ilk fazi açılan ve ikinci faz çalışmaları devam eden İstanbul Havalimani, tüm fazları tamamlandığında 5,5 milyon ton/yıl kargo kapasitesiyle küresel ölçekteki en büyük kargo merkezlerinden biri haline gelecektir.

Ülkemizin deniz ticareti filosunu yenilemek ve kapasitesini artırmak amacıyla, uzun vadeli ve düşük faizli finansal destek mekanizması devreye alınacaktır. Bu kapsamda;başlangıç olarak 10 geminin inşası için Türk Koster Filosunun Yenilenmesi Kredi Finansman Programı hayata geçirilecek olup program kapsamında her bir geminin inşası için kullanılacak kredinin yıllık 3 milyon TL olmak üzere beş yılda toplam 15 milyon TL'ye kadar olan faiz/kâr payı karşılanacaktır.

2016 yılında mevcut doğal gaz dağıtım lisansı kapsamı dışında kalan yerlerde kurulu bulunan ve üretime geçmiş katılımcı sayısının OsB toplam kapasitesine oranı en az yüzde 40 olan OSBlere doğal gaz ulaştırılmasını sağlamak üzere BOTAŞ görevlendirilmiş olup bu şartları haiz OsB'lere doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmektedir. Bu kapsamda 16 OSB'ye doğal gaz ulaştırılmıştır. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla tüzel kişilik sahibi toplam 325 OSB'nin 186'sında doğal gaza erişim bulunmaktadır.
Güney Marmara ve Ege Bölgelerinde üretilen 3.800 MW kurulu güçteki elektrik, sanayi elektrik tüketiminin yoğun olduğu İstanbul başta olmak üzere Trakya Bölgesine LâpsekiSütlüce Denizaltı Kablolarıyla iletilmektedir. Diğer taraftan, Trakya'da artan elektrik talebinin güvenli bir şekilde karşılanması amacıyla Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek ÇukuruDilovası Ek Çukuru denizaltı kablolarıyla diğer iletim hattı ve trafo merkezi projelerinin ihaleleri yapılmıştır. Ayrıca, Istanbul ve Trakya Bölgesindeki arz güvenliğinin sağlanmasıamacıyla, 1.500 MW kurulu gücündeki İstanbul Doğalgaz Kombine Çevrim A Santralinin Yenilenmesi ve Kapasite Artışı Projesi 2021 Yıli Yatırım Programına alinmiştır. 2021 yıli Ocak-Ağustos döneminde, imalat sanayiinin enerji arz güvenliğinin sağlanması amacıyla 

492 km uzunluğunda elektrik iletim hattı ve 2.900 MVA gücünde Trafo Merkezi projesi tamamlanmiştir.

Elektrik Motorlarının ve Değişken Hiz Sürücülerinin Çevreye Duyarlı Tasarım Gerekliliklerine Dair Tebliğ 28/04/2021 tarihli Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Tebliğgereğince, anma çıkış gücü 0,12 kW ile 1.000 kW arasında olan elektrik motorlarının ve bu motorlarla birlikte kullanılan değişken hız sürücülerinin, motor anma çıkış gücüne göre değişmekle birlikte en az IE2 verim seviyesine sahip olması zorunludur. KOBİ'lerde Enerji Verimli Motorların Teşvik Edilmesi projesi kapsamında, sanayide kullanılan ve söz konusu verim seviyesinden düşük motorların daha verimlileri ile değiştirilmesini sağlamaya yönelik örnek uygulamalar geliştirilmesi amacıyla belirlenen OsB'lerde pilot uygulamalar yürütülmüştür.

Dördüncü sanayi devrimi alanında ülkemiz politikalarına katkı sağlayacak çalışmaların yapılacağı ve öncü projelerin hayata geçirileceği 4. Sanayi Devrimi Merkezi, Dünya Ekonomik Forumu ve Metal Sanayicileri Sendikasi (ME) ile birlikte faaliyetlerine başlamıştır. Bu merkezde söz konusu politikalara katkı sağlayacak çalışmalar ile insan kaynakları için İnsan Merkezli Yapay Zekâ, Yapay Zekanın Sorumlu Kullanımı gibi dijital dönüşümde öncü projeler hayata geçirilecektir.

KOSGEB tarafindan uygulanan KOBİ Gelişim Destek Programı (KOBİGEL) kapsamında,ilki 2019 yılında ilan edilen İmalat Sanayiinde Dijitalleşme temali proje teklif çağrısı 2020 ve 2021 yıllarında tekrar edilmiştir. Çağrı ile yerli ve yetkin dijital teknoloji geliştiricisi KOBİenvanterinin genişletilmesi ve imalat sanayi KoBİlerinin yerli teknoloji geliştiricilerle işbirliği öncelikli olmak üzere dijitalleştirilmiş iş süreci sayısının artırılması amaçlanmıştır. İmalat sanayii özelinde; büyük veri, nesnelerin interneti, endüstriyel robot teknolojileri, akıllısensör teknolojileri, yapay zekâya dayalı siber fiziksel akıllı fabrika sistem ve bileşenleri,siber güvenlik, akıllı ve esnek otomasyon sistemleri ve sanal gerçeklik/artırılmış gerçeklik olmak üzere sekiz akıllı dijital teknoloji konusu 2021 yılı proje teklif çağrısının kapsamına dâhil edilmiştir. Çağrı kapsamında 2021 yılında toplam 281 proje için 116 milyon TL'lik destek onaylanmiştir.

Sanayide dijital dönüşüme yönelik özel bir teşvik programının hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Program ile ülkemiz genelinde bulunan işletmelerde dijital dönüşümün gerçekleştirilmesinde yaygin bir etki yaratılması amaçlanmakta olup dijital dönüşüm gerçekleştirmek isteyen işletmelerin yaptıkları harcamaların vergi teşvikine konu edilmesi sağlanacaktır. Böylece işletmelerin dijitalleşmesi sürecini hızlandırarak çok daha verimli üretim koşullarında daha rekabetçi olmaları mümkün olabilecektir.
Covid-19 pandemi süreci, ekonomi üzerinde kayda değer yükler oluşturmuş olmakla birlikte, bu türden krizlerin ülkemiz üretim ve ihracat potansiyelini güçlendirmek açısından bazı firsatlar doğurabileceğini de göstermiştir. Bu bakış açısıyla, Cumhurbaşkanlığı Ekonomi Politikaları Kurulu ve Yatırım Ofisi ile çok sayıda bakanlığın katılımıyla yürütülmekte olan Covid-19 Sonrası Türkiye İmalat Sanayii İçin Küresel Tedarik Zincirlerinde OluşmasıMuhtemel Fırsatlar çalişmasının 2021 yıli sonunda tamamlanması ve bu doğrultuda hazırlanan eylem planının yürürlüğe girmesi öngörülmektedir.

İmalat sanayiinde bilişim teknolojileri kullanımında, internet erişimi ve internet sitesi sahipliği gibi temel teknolojilerin yaygın şekilde kullanıldığı, ancak daha nitelikli yazılım ve uygulamaların kullanımının düşük kaldığıgörülmektedir. Covid-19 pandemisi sonrasıdijitalleşme konusunun önemini artırması beklenmekte olup ülkemizin bu alanda açığınıkapatmasi önem arz etmektedir.

Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı 2018 yılında yüzde 1,03 iken 2019 yılında yüzde 1,06'ya ulaşmıştır. Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin odağında yer alan özel sektörün Ar-Ge 

kapasitesinin sağlanan destekler ve altyapı olanaklarıyla geliştirilmesine devam edilmektedir. Bu kapsamda özel sektörün toplam Ar-Ge harcaması içindeki payı artarak 2018 yılında yüzde 60,4 iken 2019 yılında yüzde 64,2'ye ulaşmıştır. Benzer şekilde özel sektördeki Ar-Ge personeli istihdamında da önemli bir artış yaşanmıştır. Toplam TZE Ar-Ge personeli istihdamı içinde özel sektörün payı 2018 yılında yüzde 60,6 iken 2019 yılında yüzde 62,9'a yükselmiştir.

Ar-Ge ve yenilik destekleri ile özel sektör harcamalarında yaşanan artışa rağmen yükseköğretim kurumları ve araştırma altyapılarından özel sektöre bilgi ve teknoloji transferi ile girişimcilik ve ticarileştirme faaliyetleri yeterli düzeyde değildir. Bu desteklerin etkinliğinin artırılması ve ilgili taraflardaki farkındalık ve kapasitenin geliştirilmesi ihtiyacıbulunmaktadır.

Günümüzde yenilikçi teknolojilerin üretim yapısına entegre edilmesi rekabetçiliğin ve verimliliğin artışı için önem taşımaktadır. Bu doğrultuda On Birinci Kalkınma Planında belirlenen öncelikli sektörler ve gelişme alanlarında teknolojik ilerlemenin sağlanması için ihtiyaç duyulan yatay teknoloji alanları ve dünyadaki teknoloji eğilimleri dikkate alınarak yapay zekâ, nesnelerin interneti, artırılmış gerçeklik, büyük veri, enerji depolama, ileri malzeme, robotik, mikro-nano-opto-elektronik, biyoteknoloji, kuantum, siber güvenlik,sensör teknolojileri ve katmanlı imalat kritik teknoloji alanları olarak belirlenmiştir. Kaynak tahsisinde söz konusu teknolojilere odaklanılmasına, bu alanlarda insan gücü, altyapı ve özel sektör kapasitesinin artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaç
İmalat sanayiinde rekabet gücünün ve verimliliğin geliştirilmesi suretiyle yüksek katma değerli üretim ve ihracatin artırılmasi temel amaçtir.

c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Imalat Sanayii/GSYH (Cari) (3)
Birim: Yüzde
2020: 18,7
2021(1): 21,4
2022(2): 21,5

Performans Göstergeleri: Imalat Sanayii Ihracatı (3)
Birim: Milyar Dolar
2020: 159,9
2021(1): 198
2022(2): 218

Performans Göstergeleri: Öncelikli Sektörlerin İmalat Sanayii İhracat İçerisindeki Payı
Birim: Yüzde
2020: 39,2
2021(1): 37
2022(2): 42

Performans Göstergeleri: Orta-Yüksek Teknolojili Sanayilerin İmalat Sanayii İhracatındaki Payı (3)
Birim: Yüzde
2020: 37,3
2021(1): 37
2022(2): 40,8

Performans Göstergeleri: Yüksek Teknolojili Sanayilerin Imalat Sanayii İhracatındaki Payı (3)
Birim: Yüzde
2020: 3,8
2021(1): 3,2
2022(2): 4,7
(3) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sanayinin Geliştirilmesi, Üretim ve Yatiırımlarin Desteklenmesi Programinin performans göstergelerinden biridir.

2.2.1.1 Yatay Politika Alanları
2.2.1.1.1. Güçlü Finansal Yapı
a) Amaç
İmalat sanayii firmalarının uzun dönemli getiriyi hedefleyerek risk almasını sağlayacak,güçlü ve yenilikçi araçlarla finansmana erişimi kolaylaştıran bir yapı oluşturulması temel amaçtir.


b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kalkınma ve Yatırım Bankasının başta öncelikli sektörler olmak üzere sanayi yatırımlarına desteği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.300)

Politika/Tedbir: Tedbir 300.1. Plan döneminde Kalkınma ve Yatırım Bankasının özsermayesi 10 milyar TL artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş.
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankasının ödenmiş sermayesinin artırımına ilişkin işlemlere devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 300.2. Kalkınma ve Yatırım Bankası öncelikli sektörlerde kullandırılmak üzere yurt dişından uzun vadeli fon temin edecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş.
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 2022 yılında 750 milyon ABD doları tutarında kaynak temin edilecektir.

Politika/Tedbir: Teknoloji ve yenilik odaklı yatırımların desteklenmesi amacıyla girişim sermayesi sistemi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.302)

Politika/Tedbir: Tedbir 302.1. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde girişim sermayesi kaynağı (fonların fonu) oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Teknoloji ve İnovasyon Fonu'na taahhüt edilen kaynak transferine devam edilecek, yatırim süreçleri takip edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 302.2. Sermaye piyasası mevzuatında yer alan girişim sermayesine ilişkin düzenlemeler saklı kalmak üzere girişim sermayesi sisteminin koordinasyonunun Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı çatısı altında toplanması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun kapsamında Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesine İlişkin Uygulama ve Denetim Yönetmeliği ve yönetmelik kapsamındaki girişim sermayesi usul ve esasları

Politika/Tedbir: Tedbir 302.3. Teknoloji tabanli girişimlere yönelik girişim sermayesi fonları güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: yayımlanacaktır. 1. Tech-InvesTR yatırim süreçleri takip edilecektir. 2.Tech-InvesTR Programi kapsaminda kurulan fonlara katilan Teknoloji Geliştirme Bölgesi ve Teknoloji Transfer Ofisi kuruluşlarının Program kapsamındaki faaliyetlerinin izleme süreçleri devam edecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 302.5. Kalkınma ajansları tarafindan bölgesel potansiyelleri hayata geçirebilecek, büyüme potansiyeli taşıyan şirketlere sermaye katkısı yapılarak bölgelerin gelişmesine ve rekabet güçlerinin yükseltilmesine katkı sağlayacak bölgesel girişim sermayesi uygulaması pilot olarak belirlenecek illerde başlatilacak ve bölge planlarında belirlenen önceliklerle uyumlu olarak yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları, Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası A.Ş.
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bölgesel Kalkınma Fonu tarafindan finansman imkânı kısıtli, yenilikçi ve rekabet gücü yüksek olan girişimlere kaynak sağlamak üzere yatırım yapılacaktır.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılik sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Tedbir 303.1. Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) desteklerinden imalat sanayiine ayrılan pay kademeli olarak yüzde 75'e, öncelikli imalat sanayii sektörlerine ayrılan pay ise yüzde 50'ye çıkarılacaktır. Destekler yalınlaştırılacak, hibe yerine faizsiz, uzun vadeli, geri ödemeli destek modellerine kademeli olarak geçilecektir.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılik sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Tedbir 303.2. Yatırım teşvik sistemi kapsamında, öncelikli sektörlerde belirlenecek ürünlerin üretimine yönelik bankalar tarafindan kullandırılan yatırım kredilerinde ilave destek sağlanacaktır.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılik sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Tedbir 303.3. Taşınır rehni yoluyla krediye erişime ilişkin sistem ve süreçler etkinleştirilerek bu yolla imalat sanayii sektörlerine kredi kullandırma imkânları artırılacaktir.

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılik sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), KOSGEB, Halkbank

Finansal destek sağlayan kurumların ve bankacılik sisteminin imalat sanayii ihtiyaçlarına yönelik uygulamaları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.303): Tedbir 307.2. Bankacılık sisteminde imalat sanayiine yönelik verilen kredilerin, toplam krediler içerisindeki oraninin artirılmasini sağlayacak uygun araçlar geliştirilecektir.

c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam Kredilerde Orta-Yüksek ve Yüksek Teknoloji Sektörlerinin Payi
Birim: Yüzde
2020: 4,64
2021(1): 4,75
2022(2): 7,0

Performans Göstergeleri: Kalkınma ve Yatırım Bankacılığı Kredi Hacminin Toplam Kredi Hacmine Orani
Birim: Yüzde
2020: 7,39
2021(1): 8,05
2022(2): 10

Performans Göstergeleri: Türk Eximbank Desteklerinin İhracata Oranı
Birim: Yüzde
2020: 26,9
2021(1): 20,3
2022(2): 30

Performans Göstergeleri: KOSGEB Destekleri İçinde Imalat Sanayiinin Pay
Birim: Yüzde
2020: 65
2021(1): 70
2022(2): 75
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.1.2. Yüksek Kurumsal Kapasite 
a) Amaç
Sanayi politikasının kamu ve özel kesimin yakın işbirliği içinde etkin olarak takip edilip uygulanabileceği kurumsal yapıların oluşturulmasi, kamu uygulamalarında yerli üretimin geliştirilmesinin öncelikli olarak değerlendirilmesi, özel sektör firmalarında büyümenin ve kurumsallaşmanın geliştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İmalat sanayiine yönelik kalite altyapısı geliştirilerek piyasalarda güvenli ürün arzının sağlanması ve haksız rekabetin önlenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.313)

Politika/Tedbir: Tedbir 313.1. Metroloji, standardizasyon, uygunluk değerlendirme, akreditasyon ve teknik düzenlemelerle ilgili faaliyetlerin eşgüdüm içinde yürütülmesi ile kaliteli Türk Malı algısının güçlendirilmesi, ürünlerimizin küresel pazarlara girişte teknik engellerle karşılaşmaması, ayrıca ülkemize kalitesiz ve güvensiz ürünlerin girişinin önlenmesi için gerekli düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türk Akreditasyon Kurumu başta Türk Standardları Enstitüsü ve TÜBİTAK olmak üzere diğer ilgili kurum ve kuruluşlarla eşgüdümün sağlanmasına yönelik işbirliği protokolleri imzalanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 313.2. Imalat sanayi sektörlerine yönelik teknik düzenlemeler ve standartlara uygun üretim yapma konusunda bilinçlendirme ve rehberlik çalışmaları yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Yerli üreticilerimize ve ithalatçılarımıza mevzuatın gerektirdiği yükümlülükler ve piyasaya arz ettikleri ürünlerin tüketici güvenliğine uygun şekilde tasarlanması ve üretilmesi konusunda paydaşlarla işbirliği içerisinde bilgilendirme amaçlı toplantılar ve firma ziyaretleri yapılmaya devam edilecektir. 2 E-ticaret verileri analiz edilecek, dağıtıcıların bilinçlendirilmesi için nitelikli dijital içerik hazırlanacak, yapılan analizlerle denetimlerin etkinliği artırılacaktır.

Tedbir 313.3. Ulusal ve uluslararası standart hazırlama faaliyetlerine üreticilerin etkin katılımı sağlanarak güçlendirilecek ve uluslararası standartların oluşturulması faaliyetlerine paydaş katılımları desteklenecektir.: Tedbir 313.8. Ulusal ve uluslararası alanda yerli kuruluşlarca gerçekleştirilen uygunluk değerlendirme faaliyetlerinin kapsamının, etkinliğinin, tanınırlığının, kabul edilebilirliğinin artırılması sağlanacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu: Dışişleri Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu
1. Akreditasyon alanıyla ilgili uluslararası standart komitelerinde Türk Akreditasyon Kurumunun temsil edilmesi yoluyla ilgili uluslararası standartların oluşturulmasına katkı sağlanacaktır.: 1. Ulusal ve uluslararasi alanda akreditasyona konu olan sağlık, havacılık, bilişim sektörü gibi yeni uygunluk değerlendirme faaliyetlerinde akreditasyon hizmeti verilmeye başlanacaktır.

Tedbir 313.3. Ulusal ve uluslararası standart hazırlama faaliyetlerine üreticilerin etkin katılımı sağlanarak güçlendirilecek ve uluslararası standartların oluşturulması faaliyetlerine paydaş katılımları desteklenecektir.: Tedbir 313.9. Ulusal ve özellikle uluslararası helal uygunluk değerlendirme kuruluşları akredite edilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu: Ticaret Bakanlığı (S), Helal Akreditasyon Kurumu
1. Akreditasyon alanıyla ilgili uluslararası standart komitelerinde Türk Akreditasyon Kurumunun temsil edilmesi yoluyla ilgili uluslararası standartların oluşturulmasına katkı sağlanacaktır.: 1. Helal kalite altyapisınin güçlendirilmesi amacıyla diş paydaşlar nezdinde tanıtım ve bilgilendirme toplantıları yapılacak ve çevrimiçi/fiziki olarak düzenlenecek etkinliklere katılım sağlanacaktır.

Tedbir 313.3. Ulusal ve uluslararası standart hazırlama faaliyetlerine üreticilerin etkin katılımı sağlanarak güçlendirilecek ve uluslararası standartların oluşturulması faaliyetlerine paydaş katılımları desteklenecektir.: Tedbir 313.10. Helal akreditasyon alanında uluslararası mümasil akreditasyon kuruluşlarıyla işbirliği imkânlarına ilişkin protokol, mutabakat zaptı dâhil ikili veya çok taraflı anlaşmalar yapılacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu: Ticaret Bakanlığı (S), Helal Akreditasyon Kurumu
1. Akreditasyon alanıyla ilgili uluslararası standart komitelerinde Türk Akreditasyon Kurumunun temsil edilmesi yoluyla ilgili uluslararası standartların oluşturulmasına katkı sağlanacaktır.: 1. Diğer ülkelerin muadil kuruluşları veya ilgili ulusal veya uluslararası kurulusları ile işbirliği imkânlarının geliştirilmesine dönük çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 313.3. Ulusal ve uluslararası standart hazırlama faaliyetlerine üreticilerin etkin katılımı sağlanarak güçlendirilecek ve uluslararası standartların oluşturulması faaliyetlerine paydaş katılımları desteklenecektir.: Tedbir 313.13. Yasal metroloji kapsamındaki ürünlerin teknik düzenlemelere uygun olarak piyasaya arzını ve güvenilir ölçüm yapmalarını sağlayacak, etkinlik ve verimlilik ilkelerini gözeten yeni kontrol ve denetim stratejileri geliştirilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Akreditasyon alanıyla ilgili uluslararası standart komitelerinde Türk Akreditasyon Kurumunun temsil edilmesi yoluyla ilgili uluslararası standartların oluşturulmasına katkı sağlanacaktır.: 1. Ölçü aletlerinin muayene, kontrol ve denetimlerinin etkinliğini artırmak amacıyla izleme ve kontrol sistemleri oluşturulacaktır.

Tedbir 313.3. Ulusal ve uluslararası standart hazırlama faaliyetlerine üreticilerin etkin katılımı sağlanarak güçlendirilecek ve uluslararası standartların oluşturulması faaliyetlerine paydaş katılımları desteklenecektir.: Tedbir 313.14. Endüstriyel Metroloji alanı düzenlenecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Akreditasyon alanıyla ilgili uluslararası standart komitelerinde Türk Akreditasyon Kurumunun temsil edilmesi yoluyla ilgili uluslararası standartların oluşturulmasına katkı sağlanacaktır.: 1. Endüstriyel metroloji alanında hizmet veren laboratuvarların kayıt altına alınmasına yönelik mevzuat çalışmalarına katkı sağlanacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İmalat Sanayiinde Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi (2015=100)
Birim: Kişi
2020: 124,4
2021: 119,1(1)
2022(3): 124,5

Performans Göstergeleri: Îmalat Sanayiinde Girişim Başına Çalışan Sayısı
Birim: Kişi
2020: 10,5
2021: 10,8 (2)
2022(3): 10,9
(1) Ocak-Eylül Dönemi )Gerçekleşme Tahmini 3) Program 

2.2.1.1.3. İş ve Yatırım Ortamı
a) Amaç
İş ve yatırım ortamı reformları ile kamu politikaları ve düzenlemelerinde şeffaflık,istikrar, güvenilirlik ve öngörülebilirlik sağlanarak, piyasalarda rekabetçi ortamın geliştirilmesi, etkin teşvik programları uygulanarak üretim yapısının güçlendirilmesi,ekonomide teknolojik dönüşümü sağlayacak uluslararası doğrudan yatırımların artırılarak Türkiye'nin bölgesel üretim merkezi haline getirilmesi temel amaçtır.
b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İş ve yatırım ortamına ilişkin hukuki süreçlerin iyileştirilmesi amacıyla adalet hizmetlerinde ihtisaslaşma sağlanacak, basit yargılama usulünün uygulanma alanı genişletilecektir. (Kalkınma Planı p.318)

Politika/Tedbir: Tedbir 318.2. Konusu para ile ölçülebilen ve belirli bir parasal miktarın altındaki tüm davalarda basit yargilama usulünün uygulanmasına ilişkin düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Konusu para ile ölçülebilen ve belirli bir parasal miktarın altındaki tüm davalarda basit yargilama usulünün uygulanmasına ilişkin çalışma grubu oluşturularak mevzuat analizi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 318.5. Yeni icra dairesi modeli öncelikle iş yoğunluğu olan yerler olmak üzere yaygınlaştırılacak, sanal icra dairesi uygulamasına başlanacak, icra-iflas süreçlerindeki hata payı azaltılacak, haczedilen malın gerçek değerinde satılmasını sağlayacak prosedürler oluşturulacak, lisansli yediemin deposu uygulamasina geçilmesi ve tasfiye usulünün yeniden düzenlenmesi suretiyle yedieminlik müessesesi islah edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dört mahalde yeni icra dairesi modeline geçilecektir. 2. Lisansli yediemin deposu uygulamasina geçilecektir.

Politika/Tedbir: Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamında öncelikli sektörlerdeki yatırımlar Ar- Ge, tasarım, yatırım, üretim, pazarlama ve ihracat süreçlerinin tamamını içerecek şekilde ürün odaklı olarak desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.320)

Politika/Tedbir: Tedbir 320.1. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamında öncelikli sektörlerde desteklenecek ürünler stratejik öncelik, teknolojik gelişmişlik seviyesi, gelecek potansiyeli, teknolojik gelişime etki seviyesi, cari açığa etkisi, teknik yeterlilik ve yetkinlik, yerli üretim kriterleri çerçevesinde belirlenerek ilan edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, KOSGEB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamında Yıkıcı Teknolojiler Çağrısı açılacaktır.

Mevcut yatırım teşvik sistemi gözden geçirilerek etkili ve rekabetçi hale getirilecektir. Bu kapsamda esnek, etkisi ölçülebilir, nakit bazlı teşvikleri de ihtiva eden bir sistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.321): Tedbir 321.5. Yatırım teşvik uygulamaları kapsamında yatırım teşvik belgesine sahip yatırimcılara arz edilecek Hazine taşınmazı sayısı artırılacaktır.

Mevcut yatırım teşvik sistemi gözden geçirilerek etkili ve rekabetçi hale getirilecektir. Bu kapsamda esnek, etkisi ölçülebilir, nakit bazlı teşvikleri de ihtiva eden bir sistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.321): Sanayi ve teknoloji bölgelerinde (OSB, KSS, Endüstri Bölgeleri, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, Serbest Bölgeler) sunulan hizmetler geliştirilecek, bu bölgelerin sanayinin rekabetçiliğine ve verimliliğine daha etkin katkı vermesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.322)

Mevcut yatırım teşvik sistemi gözden geçirilerek etkili ve rekabetçi hale getirilecektir. Bu kapsamda esnek, etkisi ölçülebilir, nakit bazlı teşvikleri de ihtiva eden bir sistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.321): Tedbir 322.2. Sanayi ve teknoloji bölgelerinin kuruluşunda Planın öncelikli sektör ve gelişme alanları dikkate alinarak, mevcut ve gelecekte olabilecek ihtiyaçlara yönelik sayıları, kapasiteleri, kreş ve ulaşım imkânları, birbirleriyle işbirliği ve entegrasyonu artırılacaktır.

Mevcut yatırım teşvik sistemi gözden geçirilerek etkili ve rekabetçi hale getirilecektir. Bu kapsamda esnek, etkisi ölçülebilir, nakit bazlı teşvikleri de ihtiva eden bir sistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.321): Tedbir 322.6. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde (TGB) faaliyet gösteren firmalara özel Ar-Ge desteği mekanizması oluşturulacaktır.

Mevcut yatırım teşvik sistemi gözden geçirilerek etkili ve rekabetçi hale getirilecektir. Bu kapsamda esnek, etkisi ölçülebilir, nakit bazlı teşvikleri de ihtiva eden bir sistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.321): Tedbir 322.9. Sanayí ve teknoloji bölgelerinin etki değerlendirilmesi yapılacak, yenilikçi uygulamalar geliştirilecektir.

Tedbir 322.11. Öncelikli sektörler ve dijitalleşme alanlarındaki yenilikçi girişimcilere yönelik hedef ve performans odaklı teknoloji geliştirme merkezleri kurulacaktır.: Tedbir 322.12. Devlet Malzeme Ofisi tarafindan yürütülmekte olan Teknokatalog uygulamasi geliştirilecek ve kataloğa giren ürünlere ilave destekler sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, DMO, TÜBİTAK, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri
1. TEKMER Programına ilişkin bilgilendirme faaliyetleri yapilacaktır. 2. Başvuruların kontrolü ve yerinde incelenmesi işlemleri yürütülecektir. 3. Kabul edilen başvurulara yönelik destekleme süreçleri yürütülecektir.: 1. TÜBİTAK ile işbirliği kapsamında Uygulayıcı Kuruluşlarla Farkındalık Semineri ve BiGG'den Pazara Mentörlük Eğitimlerine devam edilecektir. 2. Savunma Sanayii Başkanlığı - Siber Güvenlik Kümelenmesi işbirliği kapsamında kümelenme firmalarına yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetlerine devam edilecektir. 3. Başta yerli siber güvenlik ürünlerinin kamuda kullanımının yayginlaştirılmasıni sağlamak amacıyla Akıllı Satınalma Modelleri geliştirilecektir. 4. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı kurum ve kuruluşları ile işbirliği çalışmaları yürütülecektir. 5. Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde faaliyet gösteren teknoloji şirketlerine yönelik tanıtım ve eğitim faaliyetlerine devam edilecektir.

Tedbir 322.11. Öncelikli sektörler ve dijitalleşme alanlarındaki yenilikçi girişimcilere yönelik hedef ve performans odaklı teknoloji geliştirme merkezleri kurulacaktır.: İmalat ve ihracat odağı niteliğindeki şehirlerin orta-yüksek teknolojili ürünlerde değer zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere "Üreten Şehirler Programi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.323)

Tedbir 322.11. Öncelikli sektörler ve dijitalleşme alanlarındaki yenilikçi girişimcilere yönelik hedef ve performans odaklı teknoloji geliştirme merkezleri kurulacaktır.: Tedbir 323.1. Imalat ve ihracat odağı niteliğindeki şehirlerin orta-yüksek teknolojili ürünlerde değer zincirlerinin daha üst aşamalarına çıkması ve küresel değer zincirleriyle bütünleşmesi için kurumsallaşma, pazarlama, yenilik ve ulaşım altyapılarını desteklemek ve bu şehirlerde yaşam kalitesini yükselterek nitelikli işgücü istihdamını artırmak üzere "Üreten Şehirler Programi" geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları
1. TEKMER Programına ilişkin bilgilendirme faaliyetleri yapilacaktır. 2. Başvuruların kontrolü ve yerinde incelenmesi işlemleri yürütülecektir. 3. Kabul edilen başvurulara yönelik destekleme süreçleri yürütülecektir.: 1. Programın 2022 yıli uygulama usul ve esasları hazırlanacaktır. 2. Program çerçevesinde desteklenmesi uygun görülen projeler için Kalkınma Ajansları vasıtasıyla destek sağlanacaktır.

Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325): Tedbir 325.2. Yatırım uyuşmazlıklarının çözümlenmesi için uluslararası tahkim, sulh, uzlaşma, arabuluculuk gibi uyuşmazlık çözüm yollarının kullanımı artırilacaktır.

Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325): Yatırımcılara nitelikli bilgi sunulacak ve yatırımlara ilişkin bürokratik süreçlerin hızlandırılmasına yönelik bilgi sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.326)

Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325): Tedbir 326.1. Türkiye'nin uluslararası doğrudan yatırımlarda rakip ülkelere göre konumunu ve gelişim alanlarını belirlemek için yatırım yeri seçim simülasyonu yapılacaktır.

Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325): Tedbir 326.2. Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisinin belirlediği ilgili tüm kamu kurum ve kuruluşları tarafindan Türkçe ve ihtiyaç duyulan yabancı dillerde sektör raporları hazırlanacak ve bu raporlar her yıl ilgili kurum ve kuruluşlarca güncellenecektir.

Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325): Tedbir 326.3. Yatirım ve işletme dönemlerine ilişskin izin, onay ve lisans süreçlerini içerecek ve yatırımcıya rehber olacak şekilde Sektörel Yatırım Yol Haritaları hazırlanacaktır.

Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325): Tedbir 326.7. İllerin ve bölgelerin öne çıkan yatırım fizibiliteleri Kalkınma Ajanslarının da katkısı alınarak belirlenecek ve bu yatırimların hayata geçirilmesi için Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi ile işbirliği içinde yatırımcılara tanıtımı yapılacaktır.

Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325): Yüksek teknoloji içeren ürünlerin Türkiye'de üretilmesine ilişkin uluslararası doğrudan yatırımların artırılmasına yönelik teşvik programları uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.327)

Yatırımlara ilişkin hukuki altyapı geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.325): Tedbir 327.1. Proje bazli teşvik sisteminde ülkemize ilk defa gelen, stratejik ürünlerin üretimini amaçlayan, küresel değer zincirine entegrasyon sağlayan, teknolojik seviyeyi ve ihracat kapasitemizi artıran yatırımlara öncelik verilmesi sağlanacaktır.

c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Uluslararası Doğrudan Yatırım İçinde Türkiye'nin Payı
Birim: Yüzde
2020: 0,79
2021(1): 0,87
2022(2): 1,00

Performans Göstergeleri: Planli Sanayi Alanlarının (EB, OSB, KSS) Ülke Yüzölçümüne Oranı
Birim: Yüzde
2020: 0,15
2021(1): 0,17
2022(2): 0,18
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
2.2.1.1.4 İnsan Kaynağı
a) Amaç
İmalat sanayiinde yaşanan dijital dönüşümün gerektirdiği becerilerin işgücüne kazandırılması, mesleki eğitimin ve yüksek öğretimin iş dünyası ile entegre edilmesi, nitelikli insan kaynağı için istihdam teşviklerinin basitleştirilmesi ve bu teşviklerde öncelikli sektörlere ağırlık verilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Mesleki eğitim, işgücünün niteliğini yükseltmeye yönelik geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.331)

Politika/Tedbir: Tedbir 331.1. Eğitim- istihdam-üretim ilişkisini güçlendirmek amacıyla eğitim-sektör işbirliği protokolleri yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, KOSGEB, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili Meslek Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sektörle mesleki eğitim işbirliği protokolleri yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 331.8. Hazırlanan ve güncel halde tutulan mesleki eğitim haritası çerçevesinde ülke çapında il ve bölgelerde mesleki ve teknik eğitim verilen alanlarla sektör kümelenmesi arasında uyum sağlanacak, eğitim kapasitesi reel anlamda istihdamla ilişkilendirilerek ülke sathında mesleki ve teknik eğitim okulları sektörle uyumlu hale getirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili Meslek Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mesleki eğitim haritası 2021-2022 eğitim-öğretim yılına ait veriler ışığında güncellenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 331.9. Mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumlarında parasız yatılılık imkânları artırılacak, burs ödemeleri ve öğrenci sigortaları iyileştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İlgili Meslek Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Öğrencilere burs verilmesine yönelik olarak sektör ile mesleki eğitim işbirliği protokolleri yapılacaktır.

2.2.1.1.5. Lojistik ve Enerji Altyapısı
a) Amaç
İmalat sanayiinin ihtiyaç duyduğu enerjinin sürekli, kaliteli, güvenli ve asgari maliyetlerle sağlanması; demiryolu yatırımlarında yük taşımacılığına odaklanılması, uygun yer ve ölçekte denizyolu altyapılarının geliştirilmesi, modlar arası (inter-modal) taşımacılığın yaygınlaştırılması ve lojistik maliyetlerin azaltılması yoluyla verimliliğin ve rekabetçiliğin artırılmasi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Modlar arası taşımacılığın yaygınlaştırılması ve sanayinin rekabet gücünün artırılmasını teminen petro-kimya tesisleri, otomotiv sanayiine yönelik imalat tesisleri ile liman, OsB ve maden sahaları başta olmak üzere önemli yük merkezlerine hizmet edecek iltisak hatları ve lojistik merkezler tamamlanacak, yük taşımacılığında demiryolunun payı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.334)

Politika/Tedbir: Tedbir 334.1. Karasal yük taşımacılığında demiryolunun payı yüzde 5,15'ten yüzde 10'a çıkarılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştiırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Karasal yük taşımacılığında demiryolunun payının yüzde 6,5'e çıkarılması yönünde çalışmalar yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 334.2. 38 OSB, özel endüstri bölgesi, liman ve serbest bölge ile 36 üretim tesisine yönelik toplam 294 km uzunluğunda iltisak hattı yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, İlgili Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Toplam uzunluğu 82,27 km olan ve yapimına devam edilen 5 iltisak hattında ortalama yüzde 70 düzeyinde fiziki ilerleme kaydedilecektir. 2. Çukurova Bölgesi ve İskenderun Körfezi ile Filyos Limanı ve Filyos Endüstri Sanayi Bölgesi iltisak hatlarının yapımına başlanarak yüzde 20 düzeyinde fiziki gerçekleşme sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Mevcut demiryolu şebekesinde trafik yoğunluğunun artırılması ve yük taşımacılığından daha fazla pay alınabilmesini teminen ana hatlardaki darboğazlar giderilecek, trafik yoğunluğuna bağlı olarak belirlenen tek hatlı demiryolları çift hatlı hale getirilecek, sinyalizasyon ve elektrifikasyon yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.335)

Politika/Tedbir: Tedbir 335.1. Halkali- Kapıkule Demiryolu Projesi imalat sanayiine hizmet edecek şekilde tamamlanarak bölgedeki ihracat imkânları artırılacak ve ulaştırma maliyetleri azaltılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çerkezköy-Ispartakule kesimine dış finansman temin edilerek projenin yapımına başlanılacak ve yüzde 20 düzeyinde fiziki gerçekleşme sağlanacaktır. 2. Çerkezköy-Kapıkule kesiminin yapım çalışmalarına devam edilerek yüzde 65 ilerleme sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 335.2. Bursa ve Bilecik ile çevre illerdeki imalat sanayii sektörlerine hizmet edecek Bandırma- Bursa-Yenişehir-Osmaneli demiryolu hattı tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bandırma-Bursa ve Yenişehir-Osmaneli kesimlerinde altyapı işleri ile Bursa- Osmaneli kesimi Üstyapi-Elektrifikasyon- Sinyalizasyon-Telekomünikasyon yapım çalışmalarına başlanacaktır. 2. Bursa-Yenişehir kesiminde altyapı işleri tamamlanacaktır.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hatti tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.5. Aliağa- Çandarli-Bergama-Soma ve Çandarlı Limanı Demiryolu Bağlantısı tamamlanarak bölgedeki imalat sanayii sektörlerinin liman bağlantısı sağlanacak ve ihracat süreçleri etkinleştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerde yüzde 25 düzeyinde fiziki gerçekleşme sağlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla kesiminde altyapı ve üstyapı işleri tamamlanacaktır.: 1. Aliağa-Çandarli-Bergama demiryolu projesinin kurumlar arası devri yapılarak yapım çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hatti tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.6. Kars- Erzurum-Erzincan-Sivas- Malatya-Gaziantep güzergâhındaki demiryolu modernizasyon çalışmaları tamamlanacak, koridordaki darboğazlar giderilecek ve bölgedeki imalat sanayii ve madencilik sektörleri ile Orta Koridora yönelik lojistik süreçler geliştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerde yüzde 25 düzeyinde fiziki gerçekleşme sağlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla kesiminde altyapı ve üstyapı işleri tamamlanacaktır.: 1. Divriği-Kars mevcut demiryolunun modernizasyonu için alternatifler karşılaştırılacak ve modernizasyon çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hatti tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.7. Bölge illerindeki imalat sanayii sektörlerinin demiryolu yük taşımalarının artırılmasını teminen Selçuk-Aydın- Denizli ikinci demiryolu hattinin yapimına başlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerde yüzde 25 düzeyinde fiziki gerçekleşme sağlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla kesiminde altyapı ve üstyapı işleri tamamlanacaktır.: 1. Selçuk-Ortaklar-Aydın-Denizli demiryolu projesinin yapım ihalesi gerçekleştirilecektir.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hatti tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.9. Imalat sanayii ve madencilik sektörlerinin lojistik maliyetlerinin azaltılmasına yönelik Sincan OSB-Yenikent-Kazan ve Diyarbakır-Mazıdağı demiryolu projeleri tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerde yüzde 25 düzeyinde fiziki gerçekleşme sağlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla kesiminde altyapı ve üstyapı işleri tamamlanacaktır.: 1. Sincan-Yenikent-Kazan demiryolu projesi tamamlanacaktir.

Tedbir 335.3. Konya- Karaman-Niğde-Mersin- Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu hatti tamamlanarak imalat sanayii sektörlerinin Adana, Mersin ve İskenderun limanlarına erişimi kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 335.11. Demiryollarinda modernizasyon ve altyapı iyileștirme çalışmalarına devam edilecek, mevcut hatlarda 2.657 kmlik elektrik ve 2.654 km'lik sinyal yatırımı
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Mersin-Adana-Osmaniye-Gaziantep demiryolu projesindeki kalan işlerde yüzde 25 düzeyinde fiziki gerçekleşme sağlanacaktır. 2. Karaman-Ulukışla kesiminde altyapı ve üstyapı işleri tamamlanacaktır.: 1. 528 km elektrifikasyon ve 794 km sinyalizasyon yatırımı tamamlanacaktır.

Tedbir 335.12. Torbali- Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesi tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır.: Tedbir 335.13. Türkiye- Gürcistan-Azerbaycan demiryolu projesinin kalan işleri komşu ülkeler ile eşgüdüm içerisinde tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Torbali-Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesinin yapım ihalesi çaliışmaları tamamlanacaktır.: 1. Projede ikinci hattin yapimına yönelik ilgili ülkelerle işbirliği yapılarak bu hattın standartlarının belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 335.12. Torbali- Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesi tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır.: Tedbir 335.14. Adapazari- Karasu Limanları ve sanayi tesisleri ile demiryolu bağlantısı tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. Torbali-Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesinin yapım ihalesi çaliışmaları tamamlanacaktır.: 1. Adapazari-Karasu Limanları ve sanayi tesisleri ile demiryolu bağlantısının sağlanması için etüt-proje ile kesin proje çalışmalarına devam edilecektir.

Tedbir 335.12. Torbali- Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesi tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır.: Türkiye'nin bölgesel ve kıtasal anlamda aktarma merkezi ve Kuşak ve Yol Girişimi güzergâhında etkin olmasını teminen büyük liman yatırımları tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.336)

Tedbir 335.12. Torbali- Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesi tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır.: Tedbir 336.2. Doğu Akdeniz bölgesinde, Ortadoğu ve Orta Asya coğrafyasına çıkış kapısı olacak transit vük odaklı bir ana konteyner limanı inşa edilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
1. Torbali-Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesinin yapım ihalesi çaliışmaları tamamlanacaktır.: 1. Doğu Akdeniz bölgesinde yer tespiti yapılacak ve etüt-proje çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 335.12. Torbali- Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesi tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır.: Tedbir 336.3. Ege hinterlandına hizmet edecek Çandarlı Limanı hayata geçirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
1. Torbali-Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesinin yapım ihalesi çaliışmaları tamamlanacaktır.: 1. Çandarlı Limanının üstyapısına başlanmasına yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır.

Tedbir 335.12. Torbali- Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesi tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır.: Gümrük idarelerinin kapasitesinin artırılması ve iş süreçlerinin hızlandırılması amacıyla gümrük kapılarının ve gümrük idarelerinin altyapısı iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.337)

Tedbir 335.12. Torbali- Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesi tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır.: Tedbir 337.1. Gümrük İdarelerinde işlem hacimleri ve ihtiyaçların tespitine yönelik etüt yapılarak gümrük idareleri ve kapasiteleri optimize edilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ticaret Bakanlığı (S)
1. Torbali-Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesinin yapım ihalesi çaliışmaları tamamlanacaktır.: 1. İşlem hacimleri düşük olan gümrük idareleri gözden geçirilerek gerekli düzenlemeler yapılacaktır.

Tedbir 335.12. Torbali- Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesi tamamlanarak imalat sanayiinde faaliyet gösteren bölge işletmelerinin limanlara etkin bir şekilde erişimi sağlanacaktır.: Tedbir 337.2. Gümrük kapıları ve idareleri; işlemlerin en hızlı ve doğru biçimde tamamlanmasına imkân veren yeniden kurgulanmış iş akış süreçleri doğrultusunda modernize edilecek ve yeni hizmet tesislerine kavuşturulacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD: Ticaret Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB
1. Torbali-Kemalpaşa-Alsancak Limanı demiryolu projesinin yapım ihalesi çaliışmaları tamamlanacaktır.: 1. Erzurum Gümrük Müdürlüğü Hizmet binasının inşaat çalışmaları sürdürülecektir. 2. Gürbulak, Pazarkule ve Türközü Gümrük Kapılarının modernizasyon çalışmaları sürdürülecektir.

İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338): Tedbir 338.2. Çukurova Havalimani tamamlanacak, ana demiryolu şebekesiyle bağlantısı sağlanacaktır.

İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338): Tedbir 338.3. Istanbul ve Sabiha Gökçen Havalimanlarının uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak, söz konusu havalimanları arasinda demiryolu bağlantısı yapılarak bu havalimanlarının ulusal demiryolu güzergâhına entegrasyonu sağlanacaktır

İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338): Öncelikli sektörlerin ihtiyaçları doğrultusunda trafik akış darboğazlarının giderilmesi ve trafik akışının ihtiyaç duyulan hizmet seviyesinde sürdürülmesi yoluyla mevcut karayolu ağının daha verimli ve güvenli kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.339)

İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338): Tedbir 339.1. Filyos Limanının Adapazari ve İzmit bölgesi ile bağlantısını sağlayacak Filyos- Zonguldak, Filyos- (Çaycuma-Bartın Ayrımi), Zonguldak-Ereğli (Ereğli Çevre Yolu dâhil) karayolu projeleri ile Adapazari- Karasu-Akçakoca karayolu projesinin Akçakoca Limani- Kocaali kesimi tamamlanacaktir.

İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338): Tedbir 339.2. İzmit Bölgesinin yoğun trafiğini alarak Kuzey Marmara Otoyoluna bağlantısıni sağlayan Şile-Ağva- Kandıra-Kaynarca Devlet Yolu ile Kaynarca-Karasu Yolu tamamlanacaktır.

İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338): Tedbir 339.3. Çukurova Bölgesel Havalimanı Bağlantı Yolu tamamlanacaktır.

İstanbul bölgesinin uluslararası bir hava kargo, bakım-onarım ve aktarma merkezi olması sağlanacak; Orta Doğu ve Afrika coğrafyasına da hitap edecek Çukurova Havalimanı tamamlanacaktır. (Kalkınma Planı p.338): Tedbir 339.4. Doğu Karadeniz Bölgesinin iç bölgeler ile Iran ve Azerbaycan'a bağlantısını sağlayan Trabzon-Aşkale Devlet Yolu tamamlanacaktır.

Tedbir 339.5. Doğu Akdeniz bölgesinin Bati Akdeniz bölgesine bağlantısını sağlayan Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Bölge Hududu Devlet Yolu ile Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Hududu Devlet Yolu (Akdeniz Sahil Yolu) tamamlanacaktır.: Tedbir 339.6. Modernize edilen Hamzabeyli Sınir Kapısi, D-100 karayoluna ve TEM otoyoluna bölünmüş yol ile bağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü: Ulaștırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü
1. Erdemli - Silifke - Taşucu - 13. Bölge Hududu (Antalya-Mersin Íl Sinıri) yolunda 2x8.883 m uzunluğundaki üç ayrı tünelde kazı destek seviyesinde çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Limankale (2x850 m) tüneli trafiğe açılacaktır. 3. Meleç-Kaledran arasındaki 11,3 km'lik yolun toprak işleri, sanat yapılari, tünel ve viyadük çalışmaları yapılacaktır.: 1. 37,2 km uzunluğundaki Edirne- Lalapaşa-Hamzabeyli yolunun ihalesi yapilacaktır.

Tedbir 339.5. Doğu Akdeniz bölgesinin Bati Akdeniz bölgesine bağlantısını sağlayan Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Bölge Hududu Devlet Yolu ile Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Hududu Devlet Yolu (Akdeniz Sahil Yolu) tamamlanacaktır.: Tedbir 339.7. Ceyhan Endüstri İhtisas Bölgesi ve BOTAŞ Limanına hizmet edecek (Ceyhan- Yumurtalık) Ayrımi-BOTAŞ Tesisleri il yolu bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplamalı 1A standardına yükseltilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü
1. Erdemli - Silifke - Taşucu - 13. Bölge Hududu (Antalya-Mersin Íl Sinıri) yolunda 2x8.883 m uzunluğundaki üç ayrı tünelde kazı destek seviyesinde çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Limankale (2x850 m) tüneli trafiğe açılacaktır. 3. Meleç-Kaledran arasındaki 11,3 km'lik yolun toprak işleri, sanat yapılari, tünel ve viyadük çalışmaları yapılacaktır.: 1. 12 km uzunluğundaki Ceyhan- Yumurtalik Ayrımi-BOTAŞ Tesisleri yolunun kamulaştırma işlemleri tamamlanarak ihalesi yapılacaktır.

Tedbir 339.5. Doğu Akdeniz bölgesinin Bati Akdeniz bölgesine bağlantısını sağlayan Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Bölge Hududu Devlet Yolu ile Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Hududu Devlet Yolu (Akdeniz Sahil Yolu) tamamlanacaktır.: Tedbir 339.8. Adana ve Osmaniye Organize Sanayi Bölgesi ile Ceyhan Endüstri İhtisas Bölgesinin, Yenice Lojistik Merkezi ile Mersin Limanı'na bağlantısına hizmet edecek olan Adana Güney Çevre Yolu tamamlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü
1. Erdemli - Silifke - Taşucu - 13. Bölge Hududu (Antalya-Mersin Íl Sinıri) yolunda 2x8.883 m uzunluğundaki üç ayrı tünelde kazı destek seviyesinde çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Limankale (2x850 m) tüneli trafiğe açılacaktır. 3. Meleç-Kaledran arasındaki 11,3 km'lik yolun toprak işleri, sanat yapılari, tünel ve viyadük çalışmaları yapılacaktır.: 1. Adana Güney Çevre Yolunda kamulaştırma işlemlerinin tamamlandığı kesimlerde toprak işleri ve sanat yapıları imalat çalışmaları yapılacaktır.

Tedbir 339.5. Doğu Akdeniz bölgesinin Bati Akdeniz bölgesine bağlantısını sağlayan Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Bölge Hududu Devlet Yolu ile Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Hududu Devlet Yolu (Akdeniz Sahil Yolu) tamamlanacaktır.: Tedbir 341.2. ISi kullanan büyük endüstriyel tesislerde kojenerasyon sistemlerinin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü: İmalat sanayiinde enerji verimliliği artırılacaktır (Kalkınma Planı p.341)
1. Erdemli - Silifke - Taşucu - 13. Bölge Hududu (Antalya-Mersin Íl Sinıri) yolunda 2x8.883 m uzunluğundaki üç ayrı tünelde kazı destek seviyesinde çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Limankale (2x850 m) tüneli trafiğe açılacaktır. 3. Meleç-Kaledran arasındaki 11,3 km'lik yolun toprak işleri, sanat yapılari, tünel ve viyadük çalışmaları yapılacaktır.: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Tedbir 339.5. Doğu Akdeniz bölgesinin Bati Akdeniz bölgesine bağlantısını sağlayan Erdemli-Silifke-Taşucu-13. Bölge Hududu Devlet Yolu ile Alanya-Gazipaşa-5. Bölge Hududu Devlet Yolu (Akdeniz Sahil Yolu) tamamlanacaktır.: Tedbir 341.3 Örnek enerji verimliliği uygulamalarınin tanıtımı ve yaygınlaştırılması amacıyla, enerji verimliliği projeleri yarışmalarla desteklenecek, uygulamaya yönelik mevzuat ve teknik altyapinın oluşturulması sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayollan Genel Müdürlüğü: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S)
1. Erdemli - Silifke - Taşucu - 13. Bölge Hududu (Antalya-Mersin Íl Sinıri) yolunda 2x8.883 m uzunluğundaki üç ayrı tünelde kazı destek seviyesinde çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Limankale (2x850 m) tüneli trafiğe açılacaktır. 3. Meleç-Kaledran arasındaki 11,3 km'lik yolun toprak işleri, sanat yapılari, tünel ve viyadük çalışmaları yapılacaktır.: 1. Teknik altyapının oluşturulması kapsaminda enerji performans sözleşmelerine yönelik kamu kurumlarında ölçme ve doğrulama eğitimi verilecektir.

Öncelikli sektörlerin yoğunlaştığı ve belirli kriterleri sağlayan OsB'lere doğal gaz altyapısı ulaştırılacak, enerjinin güvenli tedariki için iletim yatırımları yapılacak, çeşitli destek mekanizmaları ile enerjiye erişim kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.342): Tedbir 342.2. Imalat sanayiini desteklemeye yönelik Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEÍAŞ) tarafindan yeni iletim hattı ve trafo merkezi projeleri hayata geçirilecektir.

Öncelikli sektörlerin yoğunlaştığı ve belirli kriterleri sağlayan OsB'lere doğal gaz altyapısı ulaştırılacak, enerjinin güvenli tedariki için iletim yatırımları yapılacak, çeşitli destek mekanizmaları ile enerjiye erişim kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.342): Tedbir 342.3. Trakya Bölgesinin elektrik ihtiyacını daha güvenilir bir biçimde karşılamak amacıyla, bulunduğu bölgede atıl kalan ve belirli verimliliğin üzerinde olan yeterli güçteki santraller bölgeye transfer edilecek, ayrica Trakya-Anadolu arasında Lapseki 3-Sütlüce 3 ile Hersek Ek Çukuru-Dilovasi Ek Çukuru denizaltı kabloları ve kara bağlantıları inşa edilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İltisak Hattı Uzunluğu
Birim: km
2020: 433
2021(1): 446
2022(2): 477

Performans Göstergeleri: Elektrikli Hat Oranı
Birim: Yüzde
2020: 46
2021(1): 48
2022(2): 52

Performans Göstergeleri: Sinyalli Hat Oranı
Birim: Yüzde
2020: 53
2021(1): 54
2022(2): 63

Performans Göstergeleri: Toplam Yük Taşımacılığı İçerisinde Demiryolunun Payı (Karasal) (3)
Birim: Yüzde
2020: 5,6
2021(1): 5,4
2022(2): 5,7

Performans Göstergeleri: Demiryolu Hat Verimliliği (4)
Birim: (Yolcu-km+Ton-km) /(Hat Uzunluğu)
2020: 1,62
2021(1): 1,81
2022(2): 2,26

Performans Göstergeleri: Demiryolu ile Taşınan Yük Miktarı (3)
Birim: Net Milyar Ton-km
2020: 15,5
2021(1): 18,2
2022(2): 22,3

Performans Göstergeleri: Toplam Konteyner Elleçlemesi
Birim: Milyon TEU
2020: 11,6
2021(1): 12,1
2022(2): 12,4

Performans Göstergeleri: Denizyolu Yük Elleçlemelerindeki Transit Yük Oranı
Birim: Yüzde
2020: 14,6
2021(1): 14,7
2022(2): 15,1

Performans Göstergeleri: Elleçleme Yapılan Transit Sivi Dökme Yük
Birim: Milyon Ton
2020: 49,8
2021(1): 50,1
2022(2): 53,3

Performans Göstergeleri: 1000 GRT ve Üzeri Türk Sahipli Deniz Ticaret Filosu
Birim: Milyon DWT
2020: 28,9
2021(1): 29,4
2022(2): 29,6

Performans Göstergeleri: Havayolu Dış Hat Toplam Kargo Trafiği
Birim: Bin Ton
2020: 1 317
2021(1): 1 402
2022(2): 1 470
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Ídari ve uluslararasi yük taşımalari dahildir.(4) Banliyő yolcu taşımaları hariçtir.

2.2.1.1.6. Dijital Dönüşüm 
a) Amaç
Dijital dönüşümün hızlandırılması yoluyla öncelikli sektörlerde üretkenliğin ve rekabet gücünün artırılması temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Öncelikli sektörler başta olmak üzere sanayinin dijital dönüşümü sürecinde ihtiyaç duyulan akıllı ürün ve sistemlerin geliştirilmesi ve kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.345)

Politika/Tedbir: Tedbir 345.4. Öncelikli sektörlerde dijital dönüşüm alanında deneyimsel eğitim ve danışmanlık hizmetleri sunacak, farkındalık çalışmaları yürütecek ve teknoloji tedarikçileri ile kullanıcıları bir araya getirecek Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri OSB ve TGB'lerde oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, OSB'ler, Ticaret ve Sanayi Odalari, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dört yeni Model Fabrikanın yalın altyapısı kurulacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 345.6. Sanayi işletmelerinin siber güvenlik konusunda farkındalık ve yetkinlikleri artırılacak, fabrika ve tedarik zincirlerinde koruyucu güvenlik önlemleri alınacak, firmaların uçtan uca siber güvenliği periyodik olarak test edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Dijital Dönüşüm Ofisi, TSE, TÜBİTAK, KOSGEB, Siber Güvenlik Kümelenmesi
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sanayi sektöründe faaliyet gösteren işletmeler bünyesinde siber güvenliğin uçtan uca sağlanması için gerekli asgari güvenlik tedbirlerinin tanımlandığı kılavuz doküman hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 345.7. Imalat sanayiinde dijital dönüşüme altyapı oluşturmak üzere; sanayie yönelik akıllı dijital teknolojileri geliştiren KOBİ'ler ve bu teknolojileri iş süreçlerine adapte etmek isteyen sanayi sektörü KOBİ'lerinin projeleri KOSGEB KOBİGEL Destek Programi kapsamında desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İş süreclerine akıllı dijital teknolojileri adapte edecek sanayi sektörü KOBİ'lerine yönelik proje teklif çağrısı ilan edilecektir. 2. Sanayii sektörü için akıllı dijital teknoloji geliştiren KOBİ'lere yönelik proje teklif çağrısı ilan edilecektir. 3. İlan edilen çağrılar kapsamında kabul edilen projelerin desteklenmesine başlanacaktır.

Öncelikli sektörlere yönelik endüstriyel bulut platformlarının oluşturulması desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.346): Tedbir 346.1. İlgili meslek kuruluşları ile devletin de katılım sağladığı, üçünçü taraf hizmet sağlayıcıların uygulamalar geliştirip kullanıcılara ulaşabileceği, firmalara dijital altyapi ve hizmetlerin merkezi olarak sunulacağı endüstriyel bulut platformu ilk etapta otomotiv sektörü için kurulacaktır. Bu iş modeli, elde edilecek tecrübe doğrultusunda diğer öncelikli sektörlere yaygınlaştırılacaktır.
c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezi Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 7
2021(1): 7
2022(2): 11

Performans Göstergeleri: Öncelikli Sektörlerde Faaliyet Gösteren KOBI'lerin Yerli Ürün ve Hizmet Sağlayıcılarla İşbirliği İçerisinde Geliştirdikleri Dijitalleşme Proje Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 654
2021(1): 939
2022(2): 1 189
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.1.1.7. Ar-Ge ve Yenilik 
a) Amaç
İmalat sanayiinin katma değerli üretim yapabilmesi ve yenilikçi ürün geliştirme kapasitesinin artırılması yönünde Ar-Ge ve yenilik kabiliyetinin güçlendirilmesi ve yeniliği esas alan bir yapiya kavuşturulmasi temel amaçtir.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ar-Ge ve yenilik destek sistemi; odaklı, araştırmadan ticarileştirmeye tüm süreci kapsayan, orta-yüksek ve yüksek teknoloji sektörlerine yönelik olarak farklılaşan ve sektörlerin ihtiyaçlarını ve gelişme potansiyellerini dikkate alan bir yapıya dönüştürülecektir. (Kalkınma Plani p.348)

Politika/Tedbir: Tedbir 348.2. Ar-Ge ve yenilik destekleri, hazırlanacak teknoloji yol haritaları doğrultusunda öncelikli sektör ve kritik teknoloji alanları kesişimine yoğunlaşacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ar-Ge ve yenilik desteklerinde, öncelikli sektörler ve kritik teknolojilerin kesişim alanlarına odaklanılmasına yönelik TÜBİTAK 2022-2023 Öncelikli Ar-Ge ve Yenilik Konuları hazırlanacaktır. 2. Yeşil Büyüme Teknoloji Yol Haritası hazırlanacak sektörlerin yeşil büyümeye ilişkin teknolojik ihtiyaçları ortaya konularak bu ihtiyaçların giderilmesine ilişkin Ar- Ge ve yenilik destek alanları oluşturulacaktır.

Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.349): Tedbir 349.1. Sanayide ihtiyaç duyulan doktora derecesine sahip nitelikli insan kaynağının üniversite sanayi işbirliği ile yetiştirilmesi sağlanacak ve sanayide doktoralı araştırmacı istihdamı teşvik edilecektir.

Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.349): Üniversiteler, araştırma altyapıları ve özel sektör arasında işbirlikleri ile bilgi ve teknoloji transferinin artırılmasına yönelik destek mekanizmaları uygulanacak ve arayüz yapıların kurumsal kapasiteleri geliştirilerek etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.350)

Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.349): Tedbir 350.3. Öncelikli sektörlerde yetkinliği olan araştırma altyapılarının 6550 saylı Kanun kapsamına alınması sağlanacaktır.

Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.349): Tedbir 350.4. Araştırma altyapılarının, özel sektör Ar-Ge merkezleri ve kamu Ar-Ge birimleri ile işbirliği içinde oluşturduğu yüksek teknoloji platformlarının ticarileşme potansiyeli yüksek araştırma projeleri, Mükemmeliyet Merkezleri Programi kapsaminda desteklenecektir.

Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.349): Tedbir 350.6. TTO'ların kurumsal yapısı ve insan kaynağı kapasitesi geliştirilerek performans odakli olarak desteklenecektir.

Özel sektörde araştırmacı insan gücünün sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.349): Tedbir 350.10. Öncelikli sektörler başta olmak üzere araştırma altyapılarının, alanlarına göre kendi aralarında ve sanayi ile ulusal ve bölgesel düzeyde işbirliği yapmasına imkân verecek Ar-Ge platformlarınin oluşturulması sağlanacaktır.

Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351): Tedbir 351.1. Sanayi Yenilik Ağ Mekanizması Programi kapsamında öncelikli sektörlere özel önem verilerek firma konsorsiyumlarının yüksek teknolojili ürün geliştirme ve ticarileştirmesi desteklenecektir.

Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351): Tedbir 351.5. Öncelikli sektörlerde ihtiyaç duyulan kritik bileşenlerin, cihazların ve malzemelerin ihtiyaç makamı kamu kurumlarının eş finansmanıyla geliştirilmesi sağlanacaktır.

Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351): Yenilikçi girişimcilik desteklenecek ve büyük işletmeler ile girişimciler arasındaki Ar-Ge işbirlikleri geliştirilecektir. Bu çerçevede, büyük firmaların, sektörlerindeki Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin gelişiminde öncü rol oynayarak yeni girişimlerin kurulma ve büyüme aşamalarında destek olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.352)

Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351): Tedbir 352.2. Büyük firmaların; tedarikçisi konumundaki KOBİlerin, Ar-Ge projelerini yönlendirdiği ve eş- finansman sağladığı bir destek programı oluşturulacaktır.

Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351): Tedbir 352.3. Yenilikçi, teknoloji düzeyi yüksek ürün ve hizmetleri geliştirebilen başlangıç firmaları ilk aşaması mentörlük desteği olacak şekilde aşamalı bir program çerçevesinde desteklenecektir.

Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351): Küresel değer zincirinde daha yüksek katma değerli bir pay elde edilebilmesi amacıyla öncül araştırmaların ülkemizde gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.353)

Yeni teknolojik ürünlerin ticarileştirilmesine hız kazandırmaya yönelik destek miktarı ve çeşitliliği artırılacak, desteklerin kamu alımları mekanizmalarıyla tamamlayıcılığı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.351): Tedbir 353.1. Alanında öncül bilimsel ve teknolojik bilgi üreten ulusal veya uluslararası firmaların Türkiye'de kuracağı öncül Ar-Ge laboratuvarları desteklenecektir.

c) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Ar-Ge Harcamalarında Özel Sektörün Payi
Birim: Yüzde
2020 (1): 64,2
2021(2): 65,5
2022(3): 66,3

Performans Göstergeleri: Ar-Ge Personeli İçinde Özel Sektörde İstihdam Edilenlerin Payi
Birim: Yüzde
2020 (1): 62,9
2021(2): 64,8
2022(3): 65,7
(1) 2019 verisidir.

(2) Gerçekleşme Tahmini 
(3) Program 

2.2.1.1.8. Kritik Teknolojiler 
a) Amaç
Öncelikli sektörlerde ve alanlarda teknolojik dönüşümün sağlanabilmesi ve rekabet gücünün artırılması amacıyla önümüzdeki dönemde yüksek katma değer oluşturmasıbeklenen kritik teknoloji alanlarında teknoloji üretme ve adaptasyon yeteneğinin geliştirilmesi temel amaçtır.

b) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Tedbir 356.3. Kritik teknoloji alanlarında yetkinliği kanıtlanmış yurt dışı eğitim kurumlarına diğer alanlara göre farklılaşan destek miktarlarıyla lisansüstü öğrenci gönderilmesine yönelik burs programları oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kritik teknolojilerde insan gücü kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.356): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (), Milli Eğitim Bakanlığı, TÜBİTAK, YÖK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt Dışı Lisansüstü Burs Programi kapsamında başvurular alınacak ve öğrenciler desteklenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 356.4. Kritik teknolojilerde ihtisaslaşmış programi olan üniversitelerde yurt dışından yetkin akademisyen ve araştırmacıların kısmi zamanlı olarak çalışması teşvik edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kritik teknolojilerde insan gücü kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.356): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çalişma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, TÜBİTAK, YÖK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Konuk veya Akademik İzinli (Sabbatical) Bilim Insani Destekleme Programi için her ay başvuru alınacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 357.1. Kritik teknolojilerde ihtisaslaşmış programi olan üniversitelerin laboratuvar altyapisının bu teknolojilere yönelik Ar-Ge çalışmalarının ihtiyaçlarına göre geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Kritik teknolojilerde insan gücü kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.356): Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yapay zekâ, robotik, yüksek başarımlı hesaplama, fotonik, siber güvenlik, biyoteknoloji, kuantum ve katmanli imalat başta olmak üzere kritik teknoloji alanlarında devam eden araştırma altyapı projeleri desteklenecektir.

Kritik teknolojilerde özel sektörün kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.358): Tedbir 358.1. Kritik teknoloji alanlarında yenilikçi girişimcilere özel Ar-Ge destek programı oluşturulacaktır.

Kritik teknolojilerde özel sektörün kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.358): Tedbir 358.2. Büyük ölçekli firmaların ürün geliştirmeye yönelik olarak kritik teknoloji alanlarında yapacağı Ar-Ge çalışmalarını üniversite veya kamu araştırma kurumlarıyla gerçekleştirmesi halinde, projenin girişimciye yansıyan maliyetinin belirli bir bölümü kamu tarafindan karşılanacaktır.

Kritik teknolojilerde özel sektörün kapasitesi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.358): Tedbir 358.4. Kritik teknoloji alanlarında Ar-Ge ve yenilik işbirliği yapılacak stratejik ülkeler belirlenecek, bu ülkeler ile özel sektör-üniversite; özel sektör-özel sektör işbirliklerini içeren ikili ve çoklu Ar-Ge ve yenilik işbirlikleri desteklenecektir.
2.2.1.2.Öncelikli Sektörler 
2.2.1.2.1. Kimya 
a) Mevcut Durum 
Kimya sanayiinde üretim 2020 yılında yüzde 6,4 artmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde ise üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 23,4 artış göstermiştir.Kimya sanayiinde 2020 yılında ithalat bir önceki yıla göre yüzde 3,8 azalarak 26,6 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 3 artarak 9,7 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2021yılının Ocak-Ağustos dönemi itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 40,ithalat ise yüzde 43 artmıştır.

İmalat sanayii içerisinde 2020 yılı itibarıyla yüzde 14,8 pay ile ikinci en büyük ithalat kalemini oluşturan kimya sanayiinde büyük ölçekli yatırım ihtiyacı devam etmektedir.Özellikle kauçuk ve plastik ürünleri imalatında kullanılan kimya sanayii ürünleri sektör ithalatının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturmaktadır.


Sektörde petrokimya, plastik, kompozit ve ileri malzeme gibi alanlarda lojistiği uygun yer tahsisi yapılarak kimya parklarının kurulması sektörün yüksek katma değerli bir yapıya dönüştürülmesine imkân verecek ve firmaların rekabet' gücünün ve yeni yatırımların artırılması gibi konularda sektöre avantaj sağlayacaktır.

Tablo II: 7- Kimya Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2017

Ocak-Ağustos: 107,5

Ocak-Ağustos: 7 377

Ocak-Ağustos: 28 885

Ocak-Ağustos: 79,24
Kavnak: TUIK, TCMB 
nuynur ro,nero 

(1) NACE Rev.2 siniflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini (2015=100) yansitmaktadır.
(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir.

Rafineri-petrokimya entegrasyonunu sağlayacak enerji ve petrokimya alanında önemli bir üretim merkezi olması planlanan Ceyhan Enerji İhtisas Endüstri Bölgesi master plan çalışmaları tamamlanmış olup bölgede yer alacak yatirımcıların belirlenmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Yatırımciların belirlenmesinin ardından, onaylı imar ve parselasyon planları çerçevesinde altyapı projeleri vb. çalişmalar tamamlanarak yönetici şirket ile koordinasyon içerisinde bölgenin kademeli olarak yatırımcılara hazır hale getirilmesi planlanmaktadır. Bölgede gerçekleştirilmesi planlanan Polipropilen Üretim Tesisi yatırımının ön yer tahsisi yapılmış olup söz konusu tesisin temel atma töreni 2021 yılı Ekim ayında gerçekleştirilmiştir. 1,7 milyar ABD doları tutarında yatırımla ülkemizde özel sektör tarafindan hayata geçirilen en büyük yatırımlardan biri olması planlanan tesisle ülkemizin polipropilen ithalatının yüzde 20'sinin ikame edilmesi hedeflenmektedir.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğünün Kırka tesislerinde üretilen bor ürünlerinin sıvı atıklarında bulunan lityum karbonat üretimine yönelik pilot tesisin açılışı 2020 yılı Aralık ayında gerçekleştirilmiştir. Başlangıç kapasitesi 10 ton/yıl olacak pilot üretimin, önümüzdeki dönemde 600 ton/yıla kadar yükseltilmesi amaçlanmaktadır. Üretilecek lityum karbonat ürününün özellikle yerli elektrikli otomobilin pil yapımı başta olmak üzere sanayinin farklıalanlarında da kullanılmasi öngörülmektedir.

b) Amaç
Kimya sektöründe katma değeri yüksek, çevre dostu ve rekabetçi ürünlerin üretilebildiği, sürdürülebilir, ileri teknoloji kullanan, koordineli yatırımların yapılması ve böylece ülkemizin ithalat bağımlılığının azaltılmasi, sektörün dünya üretim ve ihracatındaki payinin artirılmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kimya sektöründe; ara girdi ithalatı azaltılarak, yüksek katma değerli, insan ve çevre sağlığına duyarlı ürünlerin üretim ve ihracatı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.360)

Politika/Tedbir: Tedbir 360.3. Ferrobor, Bor Nitrür ve Bor Karbür üretecek tesislerin tamamlanarak faaliyete geçmesi sağlanacaktır. Rafine bor ürünleri üretim miktari, Ar-Ge kapasitesi ve yetkinliği güçlendirilerek, geliştirilen ürünlerin satış ve pazarlama faaliyetlerinin artırılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA), Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bor karbür üretim tesisinin kurulumu tamamlanarak üretime geçilecektir. 2. Ferrobor üretim tesisinin kurulumunun yüzde 75'i gerçekleştirilecektir. 3. Toplam bor ürünleri satış miktarı 2.500.000 ton olarak gerçekleştirilecektir. 4. Nadir toprak oksitleri kazanım proses dizayni, pilot ve üretim tesisinin kurulumu yüzde 80 oranında tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 360.5. Teknolojik ürünlerin bileşenlerinde kullanılan ileri malzemelere yönelik ihtiyaç öngörüleri belirlenecek, bu ileri malzemelerin yerli Ar-Ge ve üretimleri için destek sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İleri malzemelere yönelik ihtiyaç analizi yapılacaktır.
2.2.1.2.2. İlaç ve Tıbbi Cihaz 
a) Mevcut Durum 
Türkiye ilaç pazarı, 2020 yılında kutu bazında yüzde 5,9 azalmasına karşın, değer bazında yüzde 19,3 büyümüştür.

Sağlık Endüstrileri Yönlendirme Komitesi çalışmaları devam etmektedir. Yerelleşme çalışmalarıyla yurtiçi imal ilaç oranı 2016 yılında kutu bazında yüzde 75 iken 2019 yılında yüzde 87,6'ya, değer bazında ise yüzde 42 iken yüzde 51,7'ye ulaşmıştır. Covid-19pandemisinin etkisiyle birlikte 2020 yıli sonrası pazardaki imal ilaç oranı, kutu bazında yüzde 87, değer bazında yüzde 50 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ocak-Temmuz döneminde ise pazardaki imal ilaç oranı kutu bazında yüzde 87,1'e ulaşmıştır. İlaçta sürdürülebilir bir politika izlenmesi hedefi ile yerli üretim çalişmalarına devam edilmektedir.Bu kapsamda yerli üretim tesislerinde kapasite kullanım oranı artışı gerçekleşmektedir.
Tablo II: 8- İlaç Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2016

Ocak-Ağustos: 107,1

Ocak-Ağustos: 974,86

Ocak-Ağustos: 4 551

Ocak-Ağustos: 72,88
(1) NACE Rev.2 sınıflamasina göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$  yansıtmaktadır.(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasina göre cari fiyatlarla (ABD dolani) gösterilmiştir.

Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun verdiği İyi Üretim Uygulamaları (GMP)sertifikalarının tanınırlığını sağlayacak ve sektörün ihracatını kolaylaştıracak PIC/S (Uluslararası İlaç Denetim Birliği) üyelik sürecinin tamamlanmasının ardından, ilaçruhsatlandırma sürecindeki regülasyonların harmonizasyonunu sağlayan Uluslararası Uyum Konseyi (ICH) üyelik süreci de 2020 yılında tamamlanmıştır.

Dünya tıbbi cihaz pazarı yaklaşık 450 milyar ABD doları olup Türkiye tıbbi cihaz pazar büyüklüğü ise 3 milyar ABD doları düzeyindedir. Türkiye tıbbi cihaz sektörünün dış ticaret hacmi son beş yılda yüzde 32 artış göstermiştir. Sektör ihracati, bu artışa uyumlu olarak son beş yılda yüzde 170 oranında artmıştır. 2020 yılında ihracatın ithalatı karşılama oranıyüzde 50'ye ulaşmıştır. Tibbi cihaz mevzuatının yeni Avrupa Birliği tibbi cihaz tüzüklerine uyumu çerçevesinde tam uyum statüsü korunmuş olup yeni mevzuat 02/06/2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Güvenli ürünlere erişim, kayıt dışı ekonomi ile mücadele, etkin piyasa gözetim ve denetimi, politika belirleme temel amaçlarıyla oluşturulan Ürün Takip Sistemi (üTS) ise halihazırda kullanılmakta olup diğer kurum ve kuruluşların sistemleri ile entegre olarak kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.
Covid-19 pandemisi ilaç ve tıbbi cihaz sektörlerinin kapasitesinin ve çeşitliliğinin, acil durumlara hızlı yanıt vermedeki yeteneği ile Ar-Ge faaliyetlerinin önemini ortaya koymuştur.Aşi, ilaç, koruyucu ekipman ve tıbbi cihazlarda yerelleşme politikalarına gereksinim daha belirgin hale gelmiştir. Pandemi sürecinde tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de aşıgeliştirme çalişmaları devam etmektedir.

b) Amaç
İlaç ve tıbbi cihaz sektöründe küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşımak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: İlaç ve tıbbi cihaz sanayiinde TüSEB yetkinlikleri artırılarak Ar-Ge, üretim ve eğitim faaliyetleri yanında Start-Up'ları fonlayacak, simülasyon merkezleri oluşturacak, gerektiğinde şirket yapısıyla diğer şirketlerle ortaklıklara girecek, sağlık vadisi ve sağlık teknolojileri geliştirme bölgesi oluşturmada liderlik yapacak ve ihracat odaklı daha yüksek katma değerli ürünler geliştirilmesini sağlayacaktır. (Kalkınma Planı p.363)

Politika/Tedbir: Tedbir 363.4. Tibbi cihazların Ar-Ge'sine, pre- klinik çalışmalarına, prototip geliștirilmesine, üretimine ve üretim sonrasi süreçlerine yönelik analiz, doğrulama, test ve ölçüm faaliyetlerini içeren akredite mükemmeliyet merkezi kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tibbi cihazların Ar-Ge'sine yönelik kurulmasi planlanan akredite mükemmeliyet merkezine bilimsel ve teknik destek sağlanacaktır.

Tedbir 363.5. Başta üniversitelerdeki araştırmacılara yönelik olmak üzere ilgililere ticarileşme sürecinin hızlandırılması için teşvik ve fikri mülkiyet hakları gibi konularda bilgilendirme programları düzenlenecektir.: Biyoteknolojik ilaçlar gibi yüksek teknoloji gerektiren alanlar başta olmak üzere Ar-Ge, üretim, nitelikli insan kaynağı ve mevzuat konularında ülkemizde gerekli ekosistem oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.364)

Tedbir 363.5. Başta üniversitelerdeki araştırmacılara yönelik olmak üzere ilgililere ticarileşme sürecinin hızlandırılması için teşvik ve fikri mülkiyet hakları gibi konularda bilgilendirme programları düzenlenecektir.: Tedbir 364.3. Kimyasal, bitkisel, biyolojik ve radyofarmasötik (nükleer) hammaddelerin üretimine yönelik altyapı geliştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S)
1. Fikri mülkiyet akademisi bünyesinde üniversitelere ve sanayi kesimine yönelik olarak sınai mülkiyet hakları ve ticarileşme konularında bilgilendirme programları düzenlenecektir.: 1. Kimyasal, bitkisel, biyolojik ve radyofarmasötik hammaddelerin üretimine yönelik bilimsel ve teknik destek sağlanacaktır.

Tedbir 363.5. Başta üniversitelerdeki araştırmacılara yönelik olmak üzere ilgililere ticarileşme sürecinin hızlandırılması için teşvik ve fikri mülkiyet hakları gibi konularda bilgilendirme programları düzenlenecektir.: Tedbir 364.4. Biyoteknolojik ilaçlara yönelik Ar-Ge faaliyetlerinin artırılması amacıyla, altyapı ve yetkinliklerin geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S)
1. Fikri mülkiyet akademisi bünyesinde üniversitelere ve sanayi kesimine yönelik olarak sınai mülkiyet hakları ve ticarileşme konularında bilgilendirme programları düzenlenecektir.: 1. İlaç ve aşı alanında desteklenen projeler doğrultusunda pre-klinik aşaması başarıyla tamamlanan ilaç ve aşı adaylarından uygun görülenlerin klinik çalışmaları desteklenecektir. 2. Sağlık teknolojileri alanında yürütülen/desteklenen projelerin Faz I, II ve III aşamalarının devami sağlanacaktır. 3 Biyoteknolojik ilaç ve aşı alanında Ar- Ge'den son üretime kadar tüm sürece hakim olacak insan gücü yetiştirilmesine yönelik TÜSEB bünyesinde kurulan Biyoteknolojik İlaç ve Aşı Ar-Ge Eğitim Merkezinde (TÜSEB - BİYAŞAM) eğitimler düzenlenecektir.

Tedbir 363.5. Başta üniversitelerdeki araştırmacılara yönelik olmak üzere ilgililere ticarileşme sürecinin hızlandırılması için teşvik ve fikri mülkiyet hakları gibi konularda bilgilendirme programları düzenlenecektir.: Klinik araştırmalarda ülkemizin bölgede lider ülke konumuna gelmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.366)

Tedbir 363.5. Başta üniversitelerdeki araştırmacılara yönelik olmak üzere ilgililere ticarileşme sürecinin hızlandırılması için teşvik ve fikri mülkiyet hakları gibi konularda bilgilendirme programları düzenlenecektir.: Tedbir 366.1. Ruhsat öncesinde yapılan klinik araştırmaların koşul aranmaksızin Ar-Ge faaliyeti kapsamına alinması sağlanacak, klinik araştırmaların Ar-Ge destekleri farklılaştırılacaktır
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S)
1. Fikri mülkiyet akademisi bünyesinde üniversitelere ve sanayi kesimine yönelik olarak sınai mülkiyet hakları ve ticarileşme konularında bilgilendirme programları düzenlenecektir.: 1. Klinik Araştırmalar Koordinasyon Merkezi aracılığıyla ruhsat öncesinde yapılan klinik araştırmaların koşul aranmaksızın Ar-Ge faaliyeti kapsamına alınabilmesi için kamu kurumlarıyla ilgili mevzuatlara yönelik uyumlaştırma çalışmalarına katkı sağlanacaktır.

Tedbir 363.5. Başta üniversitelerdeki araştırmacılara yönelik olmak üzere ilgililere ticarileşme sürecinin hızlandırılması için teşvik ve fikri mülkiyet hakları gibi konularda bilgilendirme programları düzenlenecektir.: Tedbir 366.2. Klinik araştırma öncesi ilaç ve tıbbi cihaz Ar-Ge çalışmalarının yapılabilmesi için uluslararası tanınır İyi Laboratuvar Uygulamaları sertifikasına sahip pre-klinik araştırma merkezleri kurulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S)
1. Fikri mülkiyet akademisi bünyesinde üniversitelere ve sanayi kesimine yönelik olarak sınai mülkiyet hakları ve ticarileşme konularında bilgilendirme programları düzenlenecektir.: 1. Pre-klinik araştırma merkezlerinin kurulması ve sürdürülebilir olması için bilimsel ve teknik destek sağlanacaktır.

Tedbir 366.3. Klinik araştırma taraflarının ve kamuoyunun klinik araştırmalar konusunda farkındalık düzeyi artırılacaktır.: Tedbir 366.5. Klinik araştirmalarda uluslararası desteklerden (AB fonlari ve NIH fonları gibi) alınan payın artırılması için uluslararası düzeyde Türkiye'nin görünürlüğünü artıracak ağlara üyelikler sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S): Sağlık Bakanlığı (S)
1. Klinik araştırmalar konusunda farkındalığın artırılmasına yönelik KAMESİS (Klinik Araştırmalar Entegrasyon Sistemi) entegrasyon modülünün devreye girmesi ve veri yönetim mekanizmasının hayata geçmesi sağlanacaktır.: 1. Avrupa Araştırma Altyapısı Konsorsiyumu (ECRIN)'na üyelik ile ilgili çalişmalara devam edilecektir.
2.2.1.2.3. Elektronik 
a) Mevcut Durum 
Elektronik sektörünün üretimi 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde 2,8; 2021 OcakTemmuz döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17,6 artış göstermiştir.Sektörün kapasite kullanım oranı 2020 yılında bir önceki yıla göre 3,1 puan, 2021 yılı OcakAğustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre 3,3 puan artmıştır.
2020 yılında sektörün ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 14,5 azalırken ithalatı yüzde 12,9 artış göstermiştir. 2021 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın ayni dönemine göre ihracat yüzde 25,9; ithalat ise yüzde 18 artmıştır.

TABLO II: 9- Elektronik Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2019

Ocak-Ağustos: 131

Ocak-Ağustos: 2 798

Ocak-Ağustos: 13 134

Ocak-Ağustos: 76,2
Kaynak: TÜIK, TCMB 

(1) NACE Rev.2 sınıflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$ ) yansitmaktadır.
(2) ISIC Rev.4 Sıniflamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolari) gösterilmiştir.

b) Amaç
Elektronik sektöründe Ar-Ge'ye dayalı rekabetçi üretim ve ihracatın artırılması temel amaçtır.


2.2.1.2.4. Makine-Elektrikli Teçhizat 
a) Mevcut Durum 
Makine sanayiinde 2020 yılı yurt içi üretimi 20,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Makine sanayi üretimi bir önceki yıla göre yüzde 8,5 artmıştır. 2021 yılıOcak-Ağustos döneminde üretim endeksi ortalaması 136,4 olarak gerçekleşmiş olup 2020yılının aynı dönemine göre yüzde 36,3 artmıştır. Makine imalat sanayiinde kapasite kullanım oranı 2020 yılında yüzde 65,9 olarak gerçekleşmiştir.

Makine sanayiinde ihracat 11,2 milyar ABD doları düzeyinden 2020 yılında yüzde 5azalarak 10,6 milyar ABD dolarına düşmüştür. Sektör ithalatı 2020 yılında yüzde 20 artarak 17,7 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde sektör ihracatı yüzde 32,1; ithalatı ise yüzde 35,2 artmıştır. Pompa-kompresör, rulman-dişli takımi,genel amaçlı makineler, tarım makineleri, metal işleme ve inşaat-maden makineleri ihracatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir. Ayrıca, yurt içi talebe bağlı olarak motor ve türbin, pompa-kompresör, genel amaçlı makineler, tarım makineleri, metal işleme,inşaat-maden ve tekstil-giyim makineleri ithalatında yüksek oranlı artışlar gerçekleşmiştir.
Tablo II: 10- Makine Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2017

Ocak-Ağustos: 110,3

Ocak-Ağustos: 8 556

Ocak-Ağustos: 19 738

Ocak-Ağustos: 79,2
Kaynak: TÜİK, TCMB 
..(1) NACE Rev.2 sıniflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015{=}100)$ . yansitmaktadır.(2) ISIC Rev.4 Sıniflamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolan) gösterilmiştir.
Elektrikli teçhizat sektöründe 2020 yılında bir önceki yıla göre sektörel üretim endeksi yüzde 2,6; ithalat yüzde 10,5 artmış, ihracat ise yüzde 0,1 azalmıştır. 2021 yılı OcakAğustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre sektörel üretim endeksi yüzde 29,3; ithalat yüzde 38,1; ihracat ise yüzde 40,5 artmiştır.

Sektör ihracatının yaklaşık yarısını oluşturan ev aletleri imalatında 2021 yılı OcakAğustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ithalat yüzde 39,4; ihracat ise yüzde 47 artış göstermiştir. Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği verilerine göre bu dönemde altı ana üründe iç satışlar miktar bazında yüzde 12 artmıştır.


TABLO II: 11- Elektrikli Teçhizat Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: Üretim (1)

Ocak-Ağustos: İhracat (2) (Milyon ABD Dolari)

Ocak-Ağustos: İthalat (2) (Milyon ABD Dolari)

Ocak-Ağustos: Kapasite Kullanım Oranı (Yüzde)
Kaynak: TÜİK, TCMB 
(1) NACE Rev.2 Sınıflamasina Göre Aylik Sanayi Üretim Endeksi (2015=100)(2) ISIC Rev. 4 Sıniflamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolari)
b) Amaç
Makine ve elektrikli teçhizat sektörlerinde rekabetçi ve verimli yerli üretim altyapisının geliştirilerek küresel pazardaki rekabet gücümüzü artırmak ve değer zincirinde ülkemizi daha üst konuma taşımak temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu alımları ve düzenlemeleri yoluyla yerli üretim geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.377)

Politika/Tedbir: Tedbir 377.3. DMO'nun tedarik ettiği makine ve teçhizat ürünlerinde yerli ürünlerin payı artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), DMO
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. DMO katalog sistemindeki ürün satışı yapılan yerli makine tedarikçi sayısı artırılacaktır. 2. DMO katalog sistemindeki satışı gerçekleşen yerli makine sayısı artırılacaktır. 3. Öncelikli sektörlerde faaliyet gösteren tedarikçilere yönelik eğitim faaliyetleri düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Elektrikli makineler sektöründe rekabet gücünün artırılması için gerekli Ar-Ge altyapısına yönelik yatırımlar yapılacak, sektörde teknolojik dönüşüm desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.378)

Politika/Tedbir: Tedbir 378.2. Transformatör ve elektrik motoru üretiminde kullanılan ve stratejik bir ürün olan silisyumlu sacın ülkemizde ileri teknolojiyle üretimine yönelik Ar-Ge çalışmaları ve kümelenme faaliyetleri desteklenecek, bu alanda yatirım modeline yönelik çalışmalar yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TEDAŞ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kümelenme Destek Programi kapsamında açılacak çağrı ile bu alanlar desteklenecektir. 2. 5746 sayılı Kanun kapsamındaki teşvik ve desteklerden yararlanmakta olan, transformatör ve elektrik motoru üretimi konularında faaliyet gösteren Ar-Ge merkezleri desteklenmeye devam edilecektir.
2.2.1.2.5. Otomotiv 
a) Mevcut Durum 
Dünya otomotiv sanayii üretimi 2020 yılında yüzde 15,8 azalmış ve 77,6 milyon araçüretilmiştir. Otomobil üretimi 55,8 milyon adetle toplam araç üretiminin yüzde 71,9'unu oluşturmuştur. Çin; 25,2 milyon araç üretimiyle toplam araç üretiminin yüzde 32,5'ini gerçekleştirmiştir. ABD'de 8,8 milyon, Japonya'da 8,1 milyon, Almanya'da 3,7 milyon araçüretilmiştir.


Türkiye otomotiv sanayii üretimi 2020 yılında ihracattaki daralmanın etkisiyle yüzde 11,2 azalarak 1,3 milyon olmustur, Otomotiv sanaviinin kapasite kullanım oranı vüzde 65,5olarak gerçekleşmiştir. Aynı yılda otomobil üretimi yüzde 13 azalarak 855 bin olmuştur.2020 yılında otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı yüzde 61,9 artarak 796 bin olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında 597 bini otomobil olmak üzere, toplam otomotiv sanayii ihracatı yüzde 26,8 azalarak 917 bin, üretimde ihracatın payı yüzde 70,6 olmuştur. Ayni yılda 360 bini otomobil olmak üzere 427 bin araç ithal edilmiştir. 2020 yılında otomotiv sanayii genelinde 23,7 milyar ABD doları ihracat, 19,1 milyar ABD doları ithalat gerçekleştirilmiştir.

2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde, otomotiv sanayii üretimi bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 14,4; otomobil üretimi yüzde 23,3 artmıştır. Otomotiv sanayii toplam yurt içi pazarı ise 2020 yıliı Ocak-Ağustos döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 25,9 artış göstermiştir. Aynı dönemde adet olarak toplam ithalat yüzde 27,4; toplam ihracat yüzde 13,8 artmıştır.

TABLO II: 12- Otomotiv Sanayiine İlişkin Veriler 

Kaynak: TÜIK, OSD Otomotiv Sektörü Aylık Değerlendirme Raporları ve Otomotiv Sanayii Üretim Bültenleri 
(1) NACE Rev.2 Sınıflamasina Göre Aylik Sanayi Üretim Endeksi $(2015=100)$ )
(2) ISIC Rev.4 Sıniflamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolanı) diş ticaret 

b) Amaç
Yüksek teknolojiye dayalı yerli marka araç üretimi ile rekabet gücü yüksek tedarik sanayiinin geliştirilerek uluslararası pazar payının artırılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Rekabet gücünün geliştirilmesi için otomotiv destek programı hayata geçirilecektir. Programla; sensör, batarya, yakıt hücresi ve yazılım gibi alanlarda teknoloji ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.382)

Politika/Tedbir: Tedbir 382.3. Sektörün kümelenme destek programından faydalanmasıni teminen tanıtım faaliyetleri gerçekleştirilecek ve otomotiv sanayiinde kümelenme birlikteliğinin bu kapsamda daha yüksek seviyede desteklenmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanığı (S), İlgili Sektör Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kümelenme Destek Programi kapsamında açılacak çağrıda otomotiv sektörünün çağrıya başvuru yaparak destekten yararlanmasıni temin etmek amacıyla ilgili sektör kuruluşları nezdinde tanıtım faaliyetleri yürütülecektir.

Dijitalleşmeye ve teknolojik gelişmelere uyum sağlayabilecek üstün donanımlı işgücü yetiştirilecektir. (Kalkınma Planı p.383): Tedbir 383.1. Otomotiv meslek ve teknik liselerinde sektörün, karar alma organlarında yer alması sağlanacaktır.

Dijitalleşmeye ve teknolojik gelişmelere uyum sağlayabilecek üstün donanımlı işgücü yetiştirilecektir. (Kalkınma Planı p.383): Tedbir 383.2. Otomotiv sanayiinin yoğunlaştığı Kocaeli, Istanbul, Bursa, Sakarya, Ankara, İzmir, Aksaray, Adana illerindeki nitelikli işgücü ihtiyacını karşılamak için otomotiv endüstri meslek liseleri ve meslek yüksekokullarının bu bölgelerde açılması ve kapasitelerinin geliştirilmesi sağlanacaktır.
2.2.1.2.6 Rayli Sistem Araçları
a) Mevcut Durum 
Raylı sistem araçları güvenli ve konforlu bir yolculuk imkânı sağlaması ve yük taşımacılığında ekonomik, verimli ve çevre odaklı firsatlar sunması nedeniyle hem kent içi hem de şehirlerarası ulaşımda yaygın olarak tercih edilmektedir. Bu nedenle küresel ölçekte raylı sistem araçlarına yapılan yatırımlar hızla artmaktadır. Ülkemizde de demiryolu ve kent içi ulaşım sektörlerinde artan kamu yatırımlarına paralel olarak önemli ölçüde çeken ve çekilen araç ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bugüne kadar tamamlanan projelerde kullanılan araçlar yurtdışı merkezli firmalardan tedarik edilmiştir. Nitekim yalnızca metro ve tramvay araçları dikkate alındığında, son 30 yılda 12 ayrı firmadan 26 farklı araç tipinde 2.866 araçithal edilmiştir.

Demiryolu ve kent içi ulaşım sektöründe hala büyük miktarda proje stoku bulunmaktadır. Kaynakların yurtdışına çıkışının önüne geçilmesi, yerli raylı sistem aracısanayiinin gelişimi ve daha sonraki aşamalarda üretilen araçların ihracatıyla ülke ekonomisine katkı sağlanması önem arz etmektedir.

Ülkemizde farklı nitelikte raylı sistem aracı üreten firmalar bulunmasına rağmen kapasite kullanım oranları oldukça düşük düzeyde kalmakta, çoğunlukla yabancı firmaların lisanslarıyla araç üretilmektedir. Bu kapsamda ülkemizde raylı sistem araçlarının yerli üretiminde önemli bir kapasite oluşmakla birlikte söz konusu üretim kabiliyetleri farklıfirmalara dağılmiş durumdadır.

Raylı sistem araçlarında yerli üretimin geliştirilmesine ilişkin önemli çabalar bulunmasına rağmen bu konuda koordinasyon görevi üstlenerek üretim ve talep planlamasi yapabilecek yetkilere sahip bir yapi bulunmamaktadir. Bu nedenle rayli sistem araçlarının 

temininde belediyeler ile kurum ve kuruluşların birbirinden bağımsız hareket ederek araçtemin ettikleri dikkat çekmektedir.

Raylı sistem araçlarının tasarımi, üretimi, bakım ve onarımının yapılmasi, ayrıca kritik alt bileşenlerin yerlileştirilmesi ve yerlilik oranlarının artırılmasi amacıyla TCDD'nin bağlıortaklıkları olarak faaliyetlerini yürüten TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜDEMSAŞ, TÜRASAŞ(Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayii A.Ş.) Genel Müdürlüğü çatısı altında 04/03/2020tarihli Cumhurbaşkanı Kararıyla birleştirilmiştir. Bununla birlikte; TÜRASAŞ 30/07/2020tarihi itibarıyla tescil edilmiş ve söz konusu tescil 05/08/2020 tarihli ve 10131 sayılı Ticaret Sicil Gazetesinde yayımlanmiştir.

Lokomotif, tren setleri ile yük ve yolcu vagonlarının yerli ve milli bir şekilde üretilmesi imkanlarına sahip olan TüRASAŞ'ın kuruluş amaçları arasında yerli sanayinin Ar-Ge, tasarım ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi, tüm raylı sistem araçlarının ve kritik bileşenlerinin tasarımi, imalati, bakim ve onariminın yapilması hususlari yer almaktadır. Bununla birlikte 14/05/2019 tarihli Cumhurbaşkani Oluruyla tedarik süreçlerine devam edilen yüksek hızlıtren setleri hariç olmak üzere yurtdışından ilave yüksek hızlı tren seti temin edilmemesi,ayrıca TÜRASAŞ tarafından üretilen milli elektrikli tren setlerinin hızlı ve yüksek hızlı tren hatlarında kullanılması karara bağlanmıştir. Bu çerçevede TÜRASAŞ'in milli demiryolu sanayisini hızliı bir şekilde geliştirmesi ve demiryolu araçları imalat sanayisinde küresel ölçekte bir üretici konumuna gelmesi beklenmektedir.

TÜRASAŞ bünyesinde hâlihazırda yabancı firma lisansı ile dizel tren seti üretilmekte olup söz konusu projeden elde edilen bilgi birikimi milli elektrikli tren seti üretiminde kullanılmaktadır. Milli elektrikli tren seti üretimi çalışmaları kapsamında ülkemizde üretilmesi planlanan tüm rayli sistem araçlarına da hizmet edebilecek kapasitede alüminyum gövde üretim tesisi 2019 yılında hizmete açılmıştır. Milli elektrikli tren seti üretimi kapsamında 160km/sa hiza uygun prototipin montaji ve fabrika testleri tamamlanmış olup 2022 yılinda üçtren setinin TCDD Taşımacılik A.Ş'ye teslim edilmesi planlanmaktadır. Bununla birlikte milli elektrikli tren seti projesi kapsamında geliştirilen altyapının ve yetkinliğin kullanılarak söz konusu tren setlerinin hızli tren hatlarında kullanılmak üzere gerekli tasarım değişikliklerinin sağlanması suretiyle 225 km/sa hıza çıkabilen Milli Hızlı Tren Projesinin hayata geçirilmesi hedeflenmektedir.

TüRASAŞ tarafından geliştirilen milli elektrikli lokomotifin tasarım ve üretim çalışmalarıdevam etmektedir. TüRASAŞ bünyesinde hâlihazırda yabancı firma lisansı ile elektrikli ve dizel lokomotif üretilmekte olup söz konusu projelerden elde edilen tecrübenin milli elektrikli lokomotif üretiminde kullanılması hedeflenmektedir. Bununla birlikte 2018 yılinda çalışmaları başlatılmış olan yeni nesil 8 silindirli minimum 1.200 beygir gücüne sahip dizel motorun prototip imalatı çalışmaları sürdürülmektedir. TüRASAş tarafından tasarım,sertifikasyon ve imalat süreçleri tamamlanan yeni nesil milli yük vagonlarının ihracatına devam edilmektedir.

b) Amaç
Raylı sistem araçları ile kritik bileşenlerinin yerli imkânlarla üretilmesine yönelik yerli sanayinin Ar-Ge, tasarim ve üretim kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve bu alanda milli markanin oluşturulmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Raylı sistem araçlarının yerli üretiminde ilgili kuruluşlar arasında eşgüdümün ve yerli katma değere ilişkin takibin sağlanması amacıyla Sanayileşme İcra Kurulu kararıyla, kamu kurumları ile belediyelerin üretilen milli araçları tedarik etmesi yönünde gerekli düzenleme ve finansal tedbirler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.388)

Politika/Tedbir: Tedbir 388.1. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile birlikte raylı sistem araçlarında envanter çalışması ile talep ve tedarik planlamasi yaparak Sanayileşme İcra Kuruluna sunacak; kamu alımları ve uzun vadeli sipariş yöntemlerine ilişkin karar Kurul tarafindan verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye genelinde raylı sistem araçları envanteri oluşturulacaktır. 2. Rayli sistemler alaninda yerli firmalarin tasarım ve üretim kapasitesi ortaya çıkarılacaktır. 3. Raylı sistem araçları konusunda kuruluş bazında talep ve ihtiyaç analizi çalışması yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 388.2. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafindan raylı sistem araçlarında mevcut envanterin tespiti, orta vadede oluşması beklenen talep ile tedarike ilişkin mevcut kamu-özel üretim yapısı ve kabiliyetlerinin tespiti yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu-özel üretim yapısı kabiliyetlerinin tespiti yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tüm raylı sistem araçlarının milli imkânlarla tasarımı ve yerli üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.389)

Politika/Tedbir: Tedbir 389.3. 2022 yılında milli elektrikli lokomotifin seri üretimine başlanılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TÜRASAŞ, TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Milli elektrikli lokomotifin prototip imalatına başlanılarak seri üretim çalışmalarına hazırlanılacaktır. 2. TÜBİTAK tarafindan projenin Ar-Ge faaliyetlerinin koordinasyonu ve kritik bileşenlerin prototip düzeyinde geliştirmeleri tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 389.4. 2023 yılında milli yüksek hızlı trenin prototipi tamamlanacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, TÜBİTAK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 225 km/sa hıza uygun Milli Hizlı Tren Projesinin tasarım çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 389.5. 2023 yılinda metro ve tramvay üretimi dâhil olmak üzere tüm raylı sistem araçlarında yüzde 80 yerlilik düzeyine ulaşılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TCDD, TÜRASAŞ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Milli metro projesinin tasarimina başlanacaktır. 2. Milli banliyö treninin prototip üretimi çalışmalarına başlanacaktır.

Tedbir 389.8. Ülkemizde üretilen yerli raylı sistem araçlarının kalite ve güvenilirlik düzeyinin sürekliliğinin sağlanabilmesini teminen ulusal ve uluslararası düzeyde hizmet verebilecek Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test ve Araştırma Merkezi tamamlanacak, bağımsız bir yapı tesis edilerek ilgili enstitü ve araştırma merkezlerinin de içinde bulunduğu işletim modeli hayata geçirilecektir.: Tedbir 389.9. 2022 Yilinda Milli Elektrikli Tren Dizisi seri üretimine başlanılacaktır.
Anadolu Üniversitesi (S), Eskişehir Teknik Úniversitesi, TÜRASAŞ, TCDD, TÜBİTAK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, TÜBİTAK
1. Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test ve Araştırma Merkezinin yapımı TÜRASAŞin ihtiyaçlarına cevap verecek ölçüde tamamlanacaktır.: 1 Milli Elektrikli Tren Dizisinin seri üretimine başlanacaktır.

Tedbir 389.8. Ülkemizde üretilen yerli raylı sistem araçlarının kalite ve güvenilirlik düzeyinin sürekliliğinin sağlanabilmesini teminen ulusal ve uluslararası düzeyde hizmet verebilecek Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test ve Araştırma Merkezi tamamlanacak, bağımsız bir yapı tesis edilerek ilgili enstitü ve araştırma merkezlerinin de içinde bulunduğu işletim modeli hayata geçirilecektir.: Tedbir 389.10. Milli Banliyö Tren Seti tasarımi tamamlanacak ve prototip üretimine başlanılacaktır.
Anadolu Üniversitesi (S), Eskişehir Teknik Úniversitesi, TÜRASAŞ, TCDD, TÜBİTAK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜRASAŞ, TÜBİTAK
1. Eskişehir'deki Ulusal Raylı Sistemler Test ve Araştırma Merkezinin yapımı TÜRASAŞin ihtiyaçlarına cevap verecek ölçüde tamamlanacaktır.: 1. Milli Banliyö Tren Seti tasarımi tamamlanacaktır.
2.2.1.3. Diğer İmalat Sanayii Sektörleri 
2.2.1.3.1. Tekstil-Giyim-Deri Sanayii 
a) Mevcut Durum 
2020 yılında ihracat bir önceki yıla göre tekstil, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 0,2, yüzde 7 ve yüzde 19,3 azalmıştır. Aynı dönemde ithalat sırasıyla yüzde 13; 15,3ve 16,9 azalmıştır. 2021 yıliı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat ve ithalat her üç sektörde de önemli oranda artmıştır. İhracattaki artış tekstil, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 39,5; 28 ve 37,7 olmuştur. İthalattaki artış ise yine sırasıyla yüzde 10,6; 10,5 ve 19,7 olarak gerçekleşmiştir.

2020 yılında üretim tekstil sektöründe yüzde 0,8 artmış, giyim ve deri sektörlerinde sırasıyla yüzde 6,5 ve 12,4 azalmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre her üç sektörün de üretimi artmıştır. Bu artışlar sırasıyla yüzde 28,6;24,3 ve 19,1 olarak gerçekleşmiştir.

Her üç sektörde de pandeminin de etkisiyle kapasite kullanım oranları 2020 yılında azalmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre kapasite kullanım oranları her üç sektörde de önemli oranda artmıştır. Deri sektörünün kapasite kullanım oranları yüzde 60 seviyesindeki düşük seyrini devam ettirmektedir.

TABLO II: 13- Tekstil-Giyim-Deri Sanayilerine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2017

Ocak-Ağustos: 107,9

Ocak-Ağustos: 11 456

Ocak-Ağustos: 5 217

Ocak-Ağustos: 79,8

Ocak-Ağustos: 108,6

Ocak-Ağustos: 15 636

Ocak-Ağustos: 2 104

Ocak-Ağustos: 79,4

Ocak-Ağustos: 117,9 1S

Ocak-Ağustos: 1 193

Ocak-Ağustos: 58,6
Kaynak: TÜİK, TCMB 
(1) NACE Rev.2 sıniflamasina göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$ J yansıtmaktadır.(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir.
2.2.1.3.2. Metalik Olmayan Mineral Ürünler Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği verilerine göre, çimento sektöründe üretim 2020yılında yüzde 26,9 artarak 72,3 milyon ton olmuştur. Çimento sanayii üretimindeki artışeğilimi 2021 yılında da devam etmiş, 2021 yılı Ocak-Haziran döneminde üretim bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 26 artarak 37 milyon tona yükselmiştir. 2020 yılında miktar bazında üretimin yüzde 22,5'i düzeyinde $^{16,3}$ milyon ton çimento ihracati yapılmıştır.Harmonize sistem dış ticaret verisi kapsamında, çimento sanayi ihracatı değer olarak 2020yılında yüzde 31,1 artarak 1,2 milyar dolara ulaşmış, 2021 yılı ilk yarısında da yüzde 11,5artmıştir.

Tablo II: 14- Çimento Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Haziran: 2015

Ocak-Haziran: 73 758

Ocak-Haziran: 100

Ocak-Haziran: 606

Ocak-Haziran: 6

Ocak-Haziran: 58,5
(1 08/10/200 tarihli Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliğinin https://www.tcma.org.tr/tr/istatistikler/aylik-veriler internet adresi 
üzerinden temin edilen 6 aylık veridir.

(2) TüfK, 4 basamaklı Harmonize Sistem koduna göre 2523 çimento ticareti verisidir.

(3) 2020 yıli alti aylik kapasite verisinden faydalanılmıştir.



2.2.1.3.3. Ana Metal Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Dünya ham çelik üretimi 2020 yılında yüzde 0,9 oranında daralmanın ardından, 2021yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 12,4 artışla 1,2milyar ton olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında ham çelik üretimi Kuzey Amerika ülkelerinde yüzde 15,5; Avrupa Birliği ülkelerinde yüzde 11,8 azalmış, buna karşılık dünya ham çelik üretiminin yüzde 57,6'sını üreten Çin'de yüzde 5,2 artmıştır. 2021 yıli Ocak-Temmuz dönemi ham çelik üretiminde tüm bölgelerde artış eğilimi görülmektedir.
Türkiye 2020 yılında yüzde 6,1 oranında artış ve 35,8 milyon ton üretimle dünyada yedinci büyük çelik üreticisi konumuna yükselmiştir. 2020 yılında Türkiye'nin nihai demirçelik ürünleri tüketimi yüzde 13,4 artarak 29,5 milyon ton, nihai mamul üretimi ise yüzde 9,3 artarak 36,8 milyon ton olmuştur. Üretimdeki artiş 2021 yılında daha da hızlanmıştır.2021 yılı Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17,7 artışla 22,9 milyon ton ham çelik üretimi gerçekleşmiştir.

2020 yılında toplam demir-çelik ürünleri ihracatı miktar bazında yüzde 3,3, değer bazında yüzde 8,4 azalmış, sırasıyla 21,2 milyon ton ve 14,7 milyar ABD doları olmuştur.Aynı yılda ithalat miktar bazında yüzde 4,6 artmış, değer bazında yüzde 3,5 azalmış,sırasıyla 13,3 milyon ton ve 10 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı yedi aylık dönemde çelik ihracatı 2020 yılının aynı dönemine göre miktar bazında yüzde 14,6 artarak 13,4 milyon ton, değer bazında yüzde 53,7 artarak 12,4 milyar ABD doları olmuştur. Çelik ithalatı ise miktar bazında yüzde 31,2 artarak 10 milyon ton, değer bazında yüzde 69artarak 9,4 milyar ABD doları olmuştur.

TABLO II: 15- Demir-Çelik Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Temmuz: Birim

Ocak-Temmuz: Bin Ton

Ocak-Temmuz: (2015=100)

Ocak-Temmuz: Milyon ABD Dolari

Ocak-Temmuz: Milyon ABD Dolari

Ocak-Temmuz: Yüzde
Kaynak: Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, Temel İstatistikler 2020, Şubat 2021Türkiye Çelik Üreticileri Derneği, Çelik Dergisi Eylül 2021, sayı:128

2.2.1.3.4. Gemi İnşa Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Denizyolu taşımacılığı, karayolu taşımacıliğına göre ortalama 6,5 kat, demiryolu taşımacılığına göre ise 3,5 kat daha ekonomiktir. Bunun yanında, denizyoluyla çok büyük miktardaki yükler bir seferde ve güvenli taşınabilmektedir. Serbestleşen dünya ticaretinin etkisiyle bu avantajdan faydalanmak isteyen taşımacılıik firmaları gemi inşa sanayiine talebi artırmış ve tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de gemi inşa sanayii önemli bir gelişme göstermiştir. Diğer taraftan son yllarda dünya ticaretinde artan korumacılık eğilimleri ve Covid-19 pandemisinden olumsuz etkilenen dünya ticareti, sektörü de olumsuz etkilemektedir. Bu olumsuz etkilere rağmen 2020 yılında ve 2021 yılı ilk sekiz ayında sektör üretim ve ihracatı artış sağlayabilmiştir.

Tablo II: 16- Gemi İnşa Sanayiine İlişkin Veriler 
Ocak-Ağustos: 2015

Ocak-Ağustos: 100

Ocak-Ağustos: 1 159

Ocak-Ağustos: 364
Kaynak: TÜIK 
(1) NACE Rev.2 sıniflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$ ) yansıtmaktadır.(2) ISIC Rev.4 Sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD doları) gösterilmiştir.
2.2.1.3.5. Mobilya Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Mobilya sektörünün üretimi 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde $^{2,7}$ ; 2021 OcakAğustos döneminde ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde $\dot{27},3$ artmıştır. Sektörün kapasite kullanım oranı 2020 yılında bir önceki yıla göre 10 puan azalırken 2021 yıli OcakAğustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre 5,2 puan artış göstermiştir.
2020 yılında mobilya sektörünün ihracatı bir önceki yıla göre değişmemişken, ithalatıyüzde 8,5 ázalmıştır. 2021 Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre ihracat yüzde 34,1; ithalat yüzde 20,6 artmıştır.

TABLO II: 17- Mobilya Sanayiine İlişkin Veriler 

Kaynak: TÜİK, TCMB 

(1) NACE Rev.2 sıniflamasına göre Sanayi Üretim Endeksini $(2015=100)$ ) yansıtmaktadır.
(2) ISIC Rev.4 sınıflamasına göre cari fiyatlarla (ABD dolan) gösterilmiştir.


2.2.2. Öncelikli Gelişme Alanları
2.2.2.1. Tarim 
a) Mevcut Durum 
Artan dünya nüfusuna karşılık toprak ve su kaynaklarında öngörülen daralma ve iklim değişikliğinin etkilerinden dolayı tarımsal üretimde sürdürülebilirlik, doğal kaynakların korunmasi, gıda zincirinde teknolojik altyapının güçlendirilmesi, tarımsal üretimde verimliliğin artırılması ve gida kayıpları ile israfinın önlenmesi konuları dünya tarım gündeminde öne çıkmaktadır.

Covid-19 pandemisinin ortaya çıkmasindan sonra ülkelerin tarimsal ürünlerde ticareti kısıtlayıcı politikalara yönelmesi nedeniyle, gida arz güvenliğinin sağlanmasında yurt içi tarımsal üretimin önemi daha da artmiştir. Ülkelerin gıda stoklarinı artırma eğilimleri yanında, lojistik hizmetleri ve girdi maliyetlerindeki yüksek artışların da etkisiyle tarımsal ürün fiyatları yükselmiştir.

2020 yılında tarımsal üretimde büyüme orani, pozitif yönlü seyrini devam ettirerek yüzde 5,9 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında ise Covid-19 pandemisine rağmen, tarimsal üretimde artış beklenmekte ve sektörün yıl sonu büyüme oranının yüzde 2,9 olacağı tahmin edilmektedir. Tarımsal katma değerin GSYH içindeki ağırlığı 2020 yılında yüzde 6,6seviyesinde gerçekleşmiş olup 2021 yılında bu oranın yüzde 6,4 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

Tarım sektöründe çalışanların toplam istihdam içindeki payı 2020 yılında yüzde 17,7oranına gerileyerek 4,7 milyon kişi olarak kaydedilmiştir. Temmuz 2021 itibarıyla tarımsal istihdam yüzde 17,4 olarak gerçekleşmiş olup yıl sonunda ise bu oranın yüzde 17,2 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2020 yılında tarım ve gıda ürünlerindeki ithalat, önceki yıla göre yüzde 4 oranında artarak yaklaşık 14,5 milyar ABD doları, ihracat ise yüzde 5,4 artarak 18,4 milyar ABD dolarıolarak gerçekleşmiştir. 2021 Ocak-Temmuz döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre,ithalatta hayvancılık alt sektöründe azalış kaydedilirken diğer alt sektörlerde artışgerçekleşmiştir. Aynı dönemde ihracatta ise tüm alt sektörlerde artış yaşandığı görülmüştür.
Toplam tarım ve gida ürünleri ithalatımızda 2020 yıli itibarıyla yüzde 31 oranındaki payla Rusya, Brezilya ve ABD ilk üç sırada yer almaktadır. Bitkisel ürün ihracatımızda Rusya ve Almanya, hayvansal ürün ihracatimızda Suriye, orman ürünleri ihracatımızda Almanya,balık ürünleri ihracatımızda Japonya, İtalya ve Rusya, gıda ürünleri ihracatımızda ise Irak ve Almanya önde gelen ülkelerdir.


TABLO II: 18- Tarım Sektöründe Büyüme, İstihdam ve Diş Ticaret Göstergeleri 
Yillar: 2019
Yüzde Değişim: 2020 337 160 6,6

Yillar: 1 851
Yüzde Değişim: 5 097 771

Yillar: 89 51
Yüzde Değişim: 79 52

Yillar: 4 620 13 955
Yüzde Değişim: 4 440 13 959

Yillar: 519
Yüzde Değişim: 5 069 410

Yillar: 34
Yüzde Değişim: 37

Yillar: 486
Yüzde Değişim: 517

Yillar: 11 156
Yüzde Değişim: 11 425

Yillar: 17 198
Yüzde Değişim: 17 458
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK 
Not: Diş ticaret verilerinde ISIC Rev.3 esas alinmiştir.
(1) Ocak-Temmuz dönemi 
(2) Katma değer ve istihdam verileri 2021 yılı için Ocak-Haziran dönemine ilişkin olup 2020 yılı karşılaştırması da aynı bazda yapılmıştır.

Tarımsal ürünlerin aracısız bir şekilde alıcılarla buluşturularak sözleşmeli üretimin yaygınlaştırılması, coğrafi işaretli ürünler başta olmak üzere işlenmiş ürünlerde markalaşmanın sağlanmasi, üretimden satışa kadar tüm zincirin kayıt altına alınarak pazarlama altyapısının geliştirilmesi amacıyla 2020 yılında çevrimiçi bir platform olarak Dijital Tarım Pazarı (DİTAP) kurulmuştur. DİTAP'ın hem üretici hem de tüketici lehine fiyat dengesinin oluşmasına katkı sağlayabilmesi için kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Tarım ürünleri fiyat seviyesinin sağlıklı oluşması adına gıda arz zincirine ilişkin kayıt sisteminin güçlendirilmesi, lisanslı depoculuğun yaygınlaştırılması, yaş meyve-sebze tedarik zincirinde lojistik altyapıların ve yatırımların iyileştirilmesi, paketleme, nakliye, depolama ve perakende satışta uyulmasi gereken standartlarin belirlenmesi ile toptancı hallerinin etkin çalıştırılmasına ve modernizasyonunun sağlanmasına ilişkin çalışmaların sürdürülmesi beklenmektedir.

Tarım sektörünün daha sağlıklı yönlendirilebilmesi için tarım envanterinin oluşturulması yanında mevcut bilgi sistemlerinin iyileştirilmesine yönelik çalişmalar 

sürdürülmektedir. Önümüzdeki süreçte rekolte tahmini ve üretim planlamasının tarım bilgi sistemlerinden en yüksek seviyede yararlanılarak daha etkin bir şekilde yapılmasıhedeflenmektedir.

Kentleşme ve sanayileşme gibi tarım dişı sektörlerden gelen talepler nedeniyle arazi ihtiyaci giderek artmakta olup tarim, orman, çayır ve mera alanlarındaki koruma-kullanma dengesinin sağlanması için arazi kullanım planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalara hiz verilmiştir. Bunlara ilave olarak, sektörden çıkışlar nedeniyle kullanılmayan tarım arazilerinin ve nadas alanlarının tarımsal üretime kazandırılması için teşvik edici uygulamalar sürdürülmektedir.

Tarim Arazileri ve Sulama 
2020 yılı itibarıyla 23,1 milyon hektar tarım arazisi bulunmaktadır. Bunun 15,6 milyon hektarını ekilen, 3,2 milyon hektarını nadasa bırakılan, 779 bin hektarını sebze yetiştirilen ve 3,6 milyon hektarını ise meyve, zeytin ağaçları ve bağcılık için ayrılan alanlar oluşturmaktadir.

Tarım arazilerinin korunması ve etkin kullanılmasına yönelik olarak arazi kullanım planlarının tamamlanmasi, toprak veri tabanının oluşturulmasi, erozyonla mücadelenin etkinleştirilmesi ve toprak yönetiminde koordinasyonun güçlendirilmesi öncelikli politika alanlari arasinda yer almaktadır.

Tarım amaçlı arazi ediniminin kolaylaştırılmasi, tarımsal arazi piyasasının düzenlenmesi, mülkiyetten kaynaklanan ihtilaflarin giderilmesi, tarimsal üretimde kullanılmayan arazilerin üretime kazandırılması ve işletme ölçeklerinin artırılmasina yönelik kurumsal ve hukuki düzenleme çaliışmaları devam etmektedir.

Tarim arazilerinin bölünmesinin engellenmesine yönelik önlemlerin daha da artırılmasıni, mülkiyet devirlerinin hızlı bir şekilde yapılmasıni, tarımsal amaçlı kullanım planlarının etkin uygulanmasını ve arazi kullanımına ilişkin denetimlerin etkinleştirilmesini sağlamak amacıyla ilgili mevzuatta değişikliklerin yapıldığı 7255 sayılı Gıda, Tarım ve Orman Alanında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun 04/11/2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayimlanmiştir.

Tarım sektörünün en önemli sorunlarından birisi olan çok parçalı arazi yapısının ortaya çıkardığı küçük tarım parsellerinin uygun ölçeğe getirilmesi amacıyla hız verilen arazi toplulaştırma çalışmalarında tescil işlemleri gerçekleştirilerek toplulaştırması tamamlanan alanın 2021 yıli sonunda 6 milyon hektara ulaşması beklenmektedir. 2022 yılında ise 100bin hektar alanda toplulaştırma çalışmasının başlatılması ve 750 bin hektar alanda tescil işlemlerinin tamamlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda, 2022 yılında On Birinci Kalkınma Planı arazi toplulaştırma faaliyet alanı için belirlenen 2023 yılı hedefine ulaşılmasi, tescil edilen arazi toplulaştırma alanının ise 2023 yılı hedefinin üzerine çıkması öngörülmektedir.
DSİ tarafindan sulamaya açılan toplam sulama alanı 2020 ylında tamamlanan 46 bin hektar saha ile 3,46 milyon hektara ulaşmiştır. Bu çerçevede 73 sulama tesisi inşaat tamamlanarak sulamaya açılmış ve toplam sulama tesisi sayısı 2.983'e ulaşmıştır.

TABLO II: 19- DSİ Tarafından İnşa Edilen Sulama Tesislerinin İşletme Durumu (2020)

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: DSÍ
Sulama Alanı (Hektar): 232 546
Sulama Tesisi Sayısı: 304

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Su Kullanıcı Teşkilatları ve Mahalli İdareler
Sulama Alanı (Hektar): 2 714 027
Sulama Tesisi Sayısı: 1 204

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Bedeli Karşılığında DSİ'ce İnşa Edilip Çeşitli Kurumlarca İşletilen Sulamalar
Sulama Alanı (Hektar): 17 013
Sulama Tesisi Sayısı: 29

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: Yeralti Suyu (YAS) Sulama Kooperatifleri
Sulama Alanı (Hektar): 499 239
Sulama Tesisi Sayısı: 1 446

İşletmeden Sorumlu Kuruluş: TOPLAM
Sulama Alanı (Hektar): 3 462 825
Sulama Tesisi Sayısı: 2 983
Kaynak: DSİ
DSİ'nin 2021 Yilı Yatırım Programında yer alan ve toplam tutarı 186 milyar TL olan 185 sulama projesine 2021 yılında 9,9 milyar TL tutarında yapilacak harcama ile kümülatif olarak 86 milyar TL harcanması beklenmektedir. DSİ'nin sulama yatırımlarına hiz verilmesi amacıyla 2021 yılında bir önceki yıla göre yatırım ödeneği 2,5 katına çıkarılmıştır.
TABLO II: 20- DSİ Stok Değerlendirme 
DSÍ-Tarım/Sulama Proje Sayısı (1): 179
2017: 180
2018: 164
2019: 184
2020: 185

DSÍ-Tarım/Sulama Proje Sayısı (1): Yılı Yatırımi (Cari fiyatlarla, Milyon TL) (1)
2017: 6 500
2018: 6 485
2019: 3 276
2020: 3 327
2021(2): 8 375

DSÍ-Tarım/Sulama Proje Sayısı (1): Yılında İşletmeye Açılan İlave Sulama Net Alanı (Hektar) (2)
2017: 105 440
2018: 148 679
2019: 82 385
2020: 45 919
2021(2): 141 954
(1) Yatirım Programi 
(2) 2017-2020 yıllan DSi'nin, 2021 yılı Strateji ve Bütçe Başkanlığının gerçekleşme tahmini verileridir.
Bitkisel Üretim 
TüİK tarafindan açıklanan bitkisel üretim ikinci tahminlerine göre 2021 yılında üretim miktarları, bir önceki yıla göre tahıllar ve diğer bitkisel ürünlerde yüzde 12, sebzelerde yüzde 0,2 azalırken meyveler, içecek ve baharat bitkilerinde ise yüzde 4,6 oranında artmasıbeklenmektedir.

Tahıl ürünleri üretim miktarlarının 2021 yılında bir önceki yıla göre yüzde 15 oranında azalarak yaklaşık 31,6 milyon ton olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Tahıllarda piyasa istikrarının sağlanmasına yönelik dış ticaret önlemleri dâhil olmak üzere gerekli tedbirler uygulanmaya devam edilmektedir.

Yaşanan kuraklık rekolte kayıplarına neden olmuş, kuru şartlarda arpa, buğday,çavdar, tritikale, yulaf, mercimek, nohut ürünlerini eken ve bu ürünlerde yüzde 30 ve üzeri verim kaybi yaşayan çiftçilere zararları oranında destek sağlanmasinı teminen 2021 Yılında İklimsel Faktörlere Bağlı Olarak Gerçekleşen Yetersiz Yağış Nedeniyle Verim Kaybı Yaşayan Çiftçilere Destekleme Ödemesi Yapılmasına İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 01/09/2021tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmiştır.

Pandemi süreciyle birlikte, gıda güvenliğinin sağlanması amacıyla tarımsal üretimi artırabilmek için öncelikle ekilebilir alanların ve nadas alanlarının boş kalmasının 

engellenmesi, üretimde verimliliğin artırılması ve ithal tarimsal ürünlerin ülkemizde üretilebilmesine yönelik faaliyetlerin önemi daha da artmıştır.

Bitkisel üretim sektöründe yerel çeşitlerin ve bitki gen kaynaklarının korunmasi,biyoteknoloji, islah, çeşit geliştirme, etkin piyasa denetimi, sertifikalı tohumluk üretimi ve kullanımı ile yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla altyapının iyileştirilmesine yönelik kamu yatırımları hızlandırılmış olup bu alanlarda kamu ile özel sektörün etkin işbirliğinin sağlanması konusunda çalışmalar devam etmektedir.
Tarımda izlenebilirlik ve sürdürülebilirliğin temini açısından organik tarım, iyi tarım uygulamalari, tibbi ve aromatik bitkiler alanında yetiştiriciliğin geliştirilmesi, ihracatın artırılmasi, izlenebilirliğin iyileştirilmesiyle kurumsal kapasitenin geliştirilmesine ilişkin çalişmalara devam edilmektedir. Hem üretici gelirlerinin artırılması hem de katma değerli ürünlerin ekonomiye kazandırılması açısından önem taşıyan yöresel ve coğrafi işaretli tarımsal ürünlerin tespit ve sertifikalandırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.
TMO-TOBB Lisanslı Depoculuk A.Ş.'nin depolama kapasitesi 400 bin tona ulaşmıştır.Ayrıca 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla ülkemizde hububat, baklagiller ve yağlı tohumlarda 8,1milyon ton, zeytin/zeytinyağında 14 bin ton, pamukta 37 bin ton, findıkta 12 bin ton, kuru kayısıda 5 bin ton ve antepfistığında 2 bin ton depo kapasitesine sahip toplam 152 lisansl depoculuk şirketi faaliyet göstermektedir. 2022 yıli sonuna kadar mevcut kapasiteye yaklaşık 500 bin tonluk bir ilavenin olması beklenmektedir. Lisanslı depoculuğun geliştirilmesi amacıyla yapılan destekleme ödemeleri sürdürülmektedir.
Hayvancılık 
Türkiye'de hayvancılık işletmeleri genelde küçük ölçekli aile işletmesi niteliğinde olup son yıllarda uygulanan projelerle orta ve orta-büyük ölçekli işletme sayılarında önemli artışlar görülmüştür.

2020 yılı itibarıyla yaklaşık 18 milyon baş olan sığır mevcudunun yüzde 42,3'ü kültür melezi, yüzde 49,2'si ise saf kültür irkından oluşmaktadır. 42,1 milyon baş olan koyun mevcudunun içerisinde yerli koyun irklarının orani yüzde 91,6 gibi yüksek bir seviyededir.
Büyükbaş ve küçükbaş hayvan varlığındaki artışla birlikte 2020 yılında et üretim miktarının bir önceki yıla göre yüzde 16,6 artarak 1,4 milyon tona yükseldiği tahmin edilmektedir. Hayvancılıkta sağlanan gelişmeler kapsamında 2019 yılında azalışa geçen toplam canlı sığır ithalatı 2020 yılında da bir önceki yıla göre yüzde 40 oranında azalarak yaklaşık 401 bin baş olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılında ise bu azalış eğiliminin devam etmesi ve yıl sonunda toplam canlı sığır ithalatının yaklaşık 200 bin baş olmasıbeklenmektedir.

Süt üretimi önceki yıllarda izlenen artış seyrini sürdürmekte olup 2016 yılından 2020yılına kadar sağlanan yüzde 27,9'luk artışta kültür ve kültür melezi hayvan varlığında görülen yükselişin etkili olduğu anlaşılmaktadır.

Tavuk eti üretimi yüzde 13,7 artışla 2016 yılındaki 1.879 bin ton seviyesinden 2020yılında 2.136 bin tona yükselmiştir. Ayni dönemde tavuk eti ihracatı 210 bin ton seviyesinden yüzde 97 oranında artarak 2020 yılında 414 bin tona yükselmiştir.
Hayvansal üretimde verim ve kalitenin artırılmasına katkı sağlamak amacıyla mevcut işletmelerin modernizasyonuna yönelik olarak inşaat yatırımları ile alet ve makine alımlarının desteklenmesi amacıyla Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvancılik İşletmelerine Yönelik Yatırımların Desteklenmesine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 21/05/2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayimlanmiştir.


TABLO II: 21- Başlıca Hayvancılık Göstergeleri 
2016: 14 080
2017: 15 944
2018: 17 043
2019: 17 688
2020: 17 965

2016: 6 589
2017: 7 805
2018: 8 419
2019: 8 560
2020: 8 838

2016: 5 758
2017: 6 536
2018: 7 030
2019: 7 555
2020: 7 594

2016: 1 733
2017: 1 603
2018: 1 593
2019: 1 574
2020: 1 533

2016: 30 984
2017: 33 678
2018: 35 195
2019: 37 276
2020: 42 127

2016: 28 833
2017: 31 257
2018: 32 513
2019: 34 199
2020: 38 580

2016: 2 151
2017: 2 420
2018: 2 682
2019: 3 077
2020: 3 547

2016: 10 345
2017: 10 635
2018: 10 922
2019: 11 205
2020: 11 986

2016: 142
2017: 161
2018: 178
2019: 184
2020: 192

2016: 18 489
2017: 20 700
2018: 22 121
2019: 22 960
2020: 23 649

2016: 1 173
2017: 1 126
2018: 1 119
2019: 1 201
2020: 1 400

2016: 18 098
2017: 19 281
2018: 19 644
2019: 19 898
2020: 19 788

2016: 1 879
2017: 2 137
2018: 2 157
2019: 2 138
2020: 2 136

2016: 106
2017: 115
2018: 108
2019: 109
2020: 104

2016: 493
2017: 894
2018: 1 461
2019: 688
2020: 401

2016: 64
2017: 113
2018: 116
2019: 16
2020: 17

2016: 407
2017: 666
2018: 1 212
2019: 665
2020: 384

2016: 22
2017: 115
2018: 133
2019: 7
2020: 0

2016: 210
2017: 279
2018: 333
2019: 309
2020: 414
Kaynak: TÜİK, ESK 
(1)2020 yılı verileri Tarım ve Orman Bakanlığı ve ESK tahminidir.
Et ve süt ihtiyacımızın yurt içinden sürdürülebilir şekilde karşılanması amacıyla hayvan varlığımızın artırılmasına, niteliğinin geliştirilmesi için suni tohumlama çalışmalarının yaygınlaştırılmasına ve hayvancılık işletme ölçeklerinin büyütülmesine yönelik destekleme programları sürdürülmektedir. Sektörün desteklenmesinde et ve süt üretiminde dengeli bir artışın sağlanması amacıyla etçi ve kombine tip sığır yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılmasıöncelikli konular arasındadır.

Yem bitkileri üretiminin talebi karşılayabilmesi için meraların kalite ve verimliliğinin artırılmasına yönelik islah çalışmalarına hız verilmiştir. Mera tespit ve tahdit çalışmalarının kısa sürede tamamlanmasi, meraların yetiştiriciler tarafından etkin kullanımının sağlanmasıile kaba yem üretimi ve işlenmesine yönelik altyapı destekleri sürdürülmektedir.
Hayvan hastalıkları ve zararlıları ile daha etkin mücadele edilebilmesi amacıyla hayvancılik işletmeleri bazında koruyucu önlemlerin alınmasına yönelik İşletme Odakl Koruyucu Hekimlik Sisteminin uygulamaya alınması için çalışmalar devam etmektedir.Bununla birlikte, aşı üretiminde miktar ve kalitenin artırılabilmesi amacıyla özel sektörle işbirliği kapsamında aşı geliştirme merkezinin kurulmasına yönelik olarak en uygun modelin belirlenmesi için çalişmalara devam edilmektedir.

Su Ürünleri 
Su ürünleri sektörü ülkemizin bulunduğu coğrafi konum ve doğal kaynakları itibarıyla üretim açısından önemli fırsatlar sunmaktadır. İç su kaynaklarımızın sayısı sulama ve enerji amacıyla yapılan gölet ve barajların sayısına bağli olarak her geçen gün artmaktadır.
Ülkemizde su ürünleri üretimi 2020 yılında 785,8 bin ton olarak gerçekleşmiş olup bunun yüzde 42,2'si deniz avcılığı, yüzde 4,2'si iç su avcılığı ve yüzde 53,6'sı yetiştiricilik üretimidir. Avcılık ve yetiştiricilik dâhil toplam su ürünleri üretiminin yüzde 20,5’i iç sularda gerçekleştirilmiştir. Avcılık üretimi yıllar itibarıyla dalgalanma gösterirken yetiştiricilik üretiminde istikrarlı bir artış eğilimi görülmektedir. 2010 yılında 167 bin ton su ürünleri yetiştiriciliği yapılırken, yıllar itibarıyla bu rakam yükselmiş, yüzde 152 artışla 2020 yılında 

421,4 bin tona çıkmıştır. İç sularda alabalik, denizlerde ise çipura, levrek ve özellikle son dönemde Türk somonu üretiminde önemli artışlar görülmüştür. 2020 yıli itibarıyla toplam 306 bin ton/yıl kapasiteli 432 adet deniz balıkları yetiştiriciliği tesisi, toplam 210,6 bin ton/yıl kapasiteli 1.707 adet iç su balıkları yetiştiriciliği tesisi olmak üzere toplam 517 bin ton/yıl kapasiteli 2.139 adet su ürünleri yetiştiriciliği tesisi faaliyet göstermektedir.
2010 yılında 156 milyon ABD doları olan balıikçılık ihracat tutarı yüzde 256 artışla 2020yılında 555 milyon ABD dolarına, aynı dönemde balıikçılığın toplam tarımsal ihracattaki payıda yüzde 1,3'ten yüzde 3’e yükselmiştir.

Su kaynaklarının korunması, sürdürülebilir işletilmesi ve yasadışı avcılıkla mücadele edilmesi kapsamında deniz ve iç sulardaki av sahalarında, karaya çıkış noktaları dâhil olmak üzere tüm güzergâh, tesis, balık halleri, balık unu ve yağı fabrikaları, perakende satış yerleri ve soğuk hava depolarında çapraz denetimler yapılmaktadır. Kontrol teknelerinin ulaşamadığı durumlarda drone ve İnsansız Hava Aracı (İHA) da kullanılarak denetimlerin etkinliğinin artırılması sağlanmaktadır.

İç su kaynaklarının balıklandırılması ve balık stoklarının takviye edilmesi amacıyla 2020yılında 30 milyon adet yavru balık su kaynaklarımıza bırakılmış olup 2021 yılında 56,1 milyon adet balıklandırma planlanmaktadır. Bunların yani sira 2020 yılında toplam 35.000 ton/yıl kapasiteli su ürünleri yetiştiricilik alanı müteşebbislerin yatırımına açılmış olup 2021 yılında da aynı kapasitede alanın yatırıma açılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ülkemiz karasularında yayılım gösteren yabancı istilacı balon balıklarının mevcut popülasyonlarının ve stoka katılım oranlarının düşürülmesi, sucul biyolojik çeşitliliğin ve stokların korunması,kaynakların sürdürülebilir ve rasyonel kullanımının sağlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Su ürünleri sektörünün gelişiminin sürdürülebilirliğini temin etmek üzere avcılık ve yetiştiricilikte üretim faaliyetleri ve yeni türlerin desteklenmesi amacıyla Ar-Ge çalışmalarına, su ürünleri araştırma enstitülerinin fiziki ve araştırma altyapılarının güçlendirilmesine devam edilmektedir. Balikçılik sektörünün en önemli altyapı ihtiyacı olan balıkçı barınaklarına yönelik onarım çalışmaları ve yeni barınak inşası ihtiyaçlar doğrultusunda sürdürülmektedir.

Ormancılik 
Yenilenebilir doğal kaynakların başında gelen ormanlarımız sağlıkli, sürdürülebilir,orman ekosistemini dikkate alan bir yapıda modern ormancılik tekniklerine uygun olarak korunması ve geliştirilmesi temel yaklaşımı çerçevesinde yönetilmektedir. Bu kapsamda ülkemiz yüz ölçümünün yüzde 29,4'ünü oluşturan ormanların korunması ve geliştirilmesine yönelik olarak; 2020 yılında 56 bin hektar bozuk orman alanı rehabilite edilmiş, 28 bin hektar alanda ağaçlandırma çalışması yapılmiş ve 20 bin hektar alanda erozyon kontrolüfaaliyeti gerçekleştirilmiştir.

Doğal afetlerin başında gelen orman yangınlari, birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de mal ve can kaybına yol açmakta; orman varlığının azalmasıyla erozyon, sel, taşkın gibi afetlere ve biyoçeşitliliğin zarar görmesine neden olmaktadır.


TABLO II: 22- Türkiye ve Seçilmiş Ülkelerde Orman Yangınları
İspanya: Yanan Alan (Hektar)
Yunanistan: Yangin Sayısı (Adet)
Türkiye: Yanan Alan (Hektar)

İspanya: 11 928
Yunanistan: 103 200
Türkiye: 510

İspanya: 8 817
Yunanistan: 65 817
Türkiye: 777

İspanya: 13 793
Yunanistan: 178 234
Türkiye: 1 083

İspanya: 7 143
Yunanistan: 25 162
Türkiye: 793

İspanya: 10 883
Yunanistan: 83 963
Türkiye: 657 9 498

İspanya: 118 599
Yunanistan: 945 138

İspanya: 7,97
Yunanistan: 25,50
Türkiye: 2,96

İspanya: 27 600 000
Yunanistan: 6 500 000
Türkiye: 22 700 000
Kaynak: OGM, Avrupa Orman Yangini Bilgi Sistemi (EFFIS)(1)2010-2019 dönemini kapsamaktadır.

Küresel isınmayla her geçen gün orman yangını tehdidinin arttığı süreçte Türkiye'nin yanginla mücadelede dünyada en başarılı ülkeler arasında olduğu görülmektedir. Yangın vakası başına ortalama olarak Yunanistan'da 25,5 hektar, İspanya'da 7,97 hektar orman alanı yanarken Türkiye'de 2,96 hektar orman alanı yanmaktadır. Bunun yanı sıra 2010-2019döneminde çıkan orman yangını sayısı ve yanan alan rakamları incelendiğinde Türkiye'nin yangınla mücadele konusunda benzer iklim kuşağındaki ülkelere nazaran oldukça iyi bir konumda olduğu anlaşılmaktadır. Diğer taraftan 2021 yılında ülkemizde büyük orman yangınları meydana gelmiş, Eylül ayı itibarıyla yangınlarda zarar gören orman varlığımiz 2020 yılına oranla yedi kat artarak toplam 2.527 orman yangınında yaklaşık 142 bin hektar alan zarar görmüştür.

Orman yangınları ile mücadele kapasitesinin artırılması kapsamında ülkemiz kara ve hava araç filosunun artırılmasına, yanginlara müdahale süresinin kisaltılarak zararların en aza indirilmesine, yangınlarda görev alan personelin eğitilmesine yönelik tedbirler alınmaktadır. Bu kapsamda yangınlarla mücadelede kullanılan kara araçlarından arazöz, ilk müdahale ve su ikmal araçlari, su tankeri ile diğer iş makinelerinin sayısının artırılmasıplanlanmaktadır. Yangın yoğunluğunun fazla olduğu orman alanlarında İHA'lar kullanılmaya başlanmış, ayrıca hava araç filosunun güçlendirilmesi sağlanacaktır.
İklim değişikliğinin neden olduğu risklere doğrudan maruz kalan sektörlerden olan ormancılıkta kuraklıkla mücadele edebilmek, sel ve taşkın felaketleri ile beraberinde getirdiği doğal kaynak bozulumunu önlemek için entegre havza rehabilitasyon projelerinin uygulanmasına devam edilmesi; bu sayede birçok kurumun eşgüdümünde havza sorunlarının bütüncül şekilde ele alınması öngörülmektedir. Bu projelerle doğal kaynaklarda verimin artırılmasının yanı sıra yukarı havzalarda yaşayan halkın refah düzeyi iyileştirilerek ormanlar üzerindeki baskının azaltılması amaçlanmaktadır 
Endüstriyel plantasyon çalişmaları ile koruma-kullanma dengesi çerçevesinde,ülkemizin odun hammaddesi ihtiyacının yerli kaynaklardan karşılanması suretiyle ithalatın azaltılması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda başta Hazineye ait boş arazilerin üretime kazandırılmasına yönelik çalışmalar olmak üzere orman yangınlarından zarar gören alanlarda endüstriyel plantasyon çalışmaları yapılmasi, bozuk orman alanlarında sürdürülebilir orman yönetimi kriterleri çerçevesinde rehabilitasyon çalışmalarıyla verimli orman alanlarinin artirılmasi hedeflenmektedir.

Fidan ihtiyacının karşılanması ve orman varlığının artırılmasına yönelik fidan üretimi çalişmalarına devam edilmektedir, Mevcut orman yollarinin iyileştirilmesi ve yeni orman yollarının 

yapımi, toprak muhafaza amaçli ağaçlandırma yapılmasi, orman zararlılari ve hastalıkları ile mücadele, orman köylerinin kalkındırılması ve desteklenmesi, orman varlığının ekolojik ve sosyoekonomik açıdan verimli kullanılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir.
Tarım Destekleri ve Piyasa Düzenlemeleri 
Bitkisel üretimde destekler, Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli çerçevesinde ilçe düzeyinde belirlenen ürün listeleri esas alınarak uygulanmaktadır. Hayvancılıkta il ve bölge bazında ayrıştırılmış bir destekleme modeline geçiş yapılmış ve bölgesel kalkınma projelerinin uygulandığı yörelere özgü destekler artırılmıştır. Su ürünlerinde ise kayıt dışılığın önlenmesi ve verimliliğin artırılmasina yönelik destekleme uygulamalarına devam edilmektedir.
Tarımsal Destekleme Bütçesi 2020 yılında, On Birinci Kalkınma Planıi hedefleriyle uyumlu olarak bir önceki yıla göre yüzde 29,4 oranında artırılmış ve 21,95 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2021yılında yüzde 4,7 artarak 22,97 milyar TL olarak gerçekleşmesi öngörülen destekleme bütçesinin 2022 yılında ise bir önceki yıla göre yüzde 12,5 artışla 25,83 milyar TL'ye yükseltilmesi planlanmaktadır.

TABLO II: 23- Tarımsal Destekleme Bütçesinin Dağılımi 
Destekleme Konusu: 2020
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2021 (2)
Artış (Yüzde): 2022 (3)
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 2021

Destekleme Konusu: Alan Bazlı Tarımsal Destek Ödemeleri
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 021
Artış (Yüzde): 5 895
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 7 300

Destekleme Konusu: Alan Bazlı Ek Ödeme (4)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 22
Artış (Yüzde): 316
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 316

Destekleme Konusu: Mazot
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 2 901
Artış (Yüzde): 2 724
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 3 107

Destekleme Konusu: Gübre Sertifikali Tohum ve Fidan
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 840
Artış (Yüzde): 1 601
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 599

Destekleme Konusu: Kullanımi
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 258
Artış (Yüzde): 387
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 418

Destekleme Konusu: ÇATAK
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 150
Artış (Yüzde): 7
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): -

Destekleme Konusu: Findık
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 850
Artış (Yüzde): 859
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 860

Destekleme Konusu: Verim Kaybi
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): o
Artış (Yüzde): 0
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 000

Destekleme Konusu: Telafi Edici Ödemeler
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 301
Artış (Yüzde): 361
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 367

Destekleme Konusu: Bitki Karantina Tazminatı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 7
Artış (Yüzde): 12
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 8

Destekleme Konusu: Patates Siğili Desteği Çay Budama Tazminat ve
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): -
Artış (Yüzde): -
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 14

Destekleme Konusu: Masrafları
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 294
Artış (Yüzde): 349
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 346

Destekleme Konusu: Fark Ödemesi
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 5 372
Artış (Yüzde): 5 070
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 5 475

Destekleme Konusu: Hububat ve Bakliyat
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 955
Artış (Yüzde): 1 752
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 874

Destekleme Konusu: Çay Ārz Açığı Olan Ürünler (5)
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 182 3 235
Artış (Yüzde): 189 3 129
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 190 3 411

Destekleme Konusu: Hayvancılık Destek

Destekleme Konusu: Ödemeleri Kırsal Kalkınma Amaçlı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 7 857
Artış (Yüzde): 7 366
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 7 620

Destekleme Konusu: Tarımsal Destekleme (6) Tarim Sigortası
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 814
Artış (Yüzde): 1749
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 850

Destekleme Konusu: Destekleme Hizmetleri Diğer Tarımsal Amaçlı
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 473
Artış (Yüzde): 1 250
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 924

Destekleme Konusu: Destekler
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 1 106
Artış (Yüzde): 1 275
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 1 298

Destekleme Konusu: TOPLAM
Destekleme Bütçesi (1) (Cari Fiyatlarla, Milyon TL): 21 944
Artış (Yüzde): 22 966
Destekleme Bütçesindeki Payı (Yüzde): 25 834
Kaynak: Tanm ve Orman Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığiı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) 2020 yılında ilgili kurum bütçesi kesin hesap verileridir.

(2) Gerçekleşme Tahmini 

Alan bazlı destekler arasında olan mazot desteği ile arz açığı bulunan ürünlere yapılan fark ödemesi ve hayvancılık destekleri 2022 yılında bütçelerinde en fazla artış öngörülen destek kalemleri olmuştur.

Tarım, ormancılik, su ürünleri ve gıda eğitimi veren meslek yüksekokulları veya fakültelerden mezun olanların mahallinde uygulayacağıbitkisel üretim, hayvancılik, su ürünleri, yöresel tarım ürünleri, tibbi ve aromatik bitki üretimi ile bu ürünlerin işlenmesi,depolanması ve paketlenmesine yönelik girişimlere hibe desteği verilmesi amacıyla Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Kırsal Kalkınmada Uzman Ellerin Desteklenmesine İlişkin Cumhurbaşkani Kararı 02/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.
Tarımsal desteklemelerde etkinliğin sağlanması için desteklerin havza, ürün ve su kısıtıtemelinde farklılaştırılarak bunların idare ve kontrolünün alan bazlı yapılmasına, çeşitli kurumlar tarafından uygulanan farklı destek programları arasında tamamlayıcılığın sağlanmasına, üretici veya işletmelerin gelir seviyelerinin desteklemelerde dikkate alınmasına öncelik verilmektedir.

Tarimsal destekleme sisteminde; desteklenecek ürünler ve destekleme birim tutarlarının kurulacak bir sistemle düzenli olarak yapılacak etki analizlerinin sonuçlarına göre her yıl yeniden belirlenmesine, hayvancılik ve meyvecilik için ise uzun dönemli destekleme modelinin belirlenmesine, Kırsal Kalkınma Planı doğrultusunda ticari işletmeciliği destekleyecek tarımsal ve kırsal kalkınma yardımlarının önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Gida 
2020 yılı Küresel Gida Güvenliği Endeksine göre ülkemiz 113 ülke arasında genel puanlamada 47'nci sırada yer almıştır. Bu endekste, Türkiye ekonomik karşılanabilirlikte 65'inci, fiziksel ulaşılabilirlikte 24'üncü, kalite ve gıda güvenilirliği boyutlarında 43'üncü ve doğal kaynaklar ve dayanıklılık endeksinde 53'üncü sırada bulunmaktadır.
Tarım ürünleri girdi maliyetlerinde görülen yüksek artışlar, kuraklık başta olmak üzere olumsuz iklim koşullarıi, ulusal ve uluslararası ölçekte gıda tedarik zincirinde yaşanan aksaklıklar nedeniyle Covid-19 pandemisiyle gida sektöründe küresel boyutta sorunlar yaşanmaktadır. Pandemi döneminde bireylerin ve ülkelerin gida stoku yapma eğilimleri nedeniyle gidaya olan talep artmaktadır. Bunun yani sira önemli tarımsal emtia ihracatçısi ülkeler vergi ve kota uygulamalarıyla ihracata kisıtlamalar getirmektedir. Yaşanan bu gelişmelerin sonucunda FAO Gida Fiyat Endeksi 2021 yıli Eylül ayında bir önceki yılın aynıayina göre yüzde 32,8 artmiştir.

2020 yılı itibarıyla pandemi sebebiyle sosyo-ekonomik açıdan yeni bir dönemin başlamasıyla tüketici davranışlarının da değiştiği görülmektedir. Farklılaşan tüketici eğilimi karşısında gıda ürünlerinin güvenilirliği, uzun ömürlü olması ve ambalajlanması daha da önemli hale gelmiştir. Gıda güvenliğinin en önemli unsurlarından birisi olan hayvan sağlığına yönelik hayvan hastalıklarıyla mücadele kapsamında mevcut hastalıklar ile hayvan hareketliliği nedeniyle daha önce görülmeyen hastalıkların ülkemize taşınma riskine karşıhayvanların aşılanmasına önem verilmektedir. Ayrıca gıda taklit ve tağşişi ile mücadele 

amacıyla gida kontrol laboratuvarlarının altyapılarının güçlendirilmesine yönelik çaliışmalara devam edilmektedir.

Gida ve tarımsal ürünlerin fiyatlarında istikrarın sağlanması amacıyla Gida ve Tarımsal Ürün Piyasaları İzleme ve Değerlendirme Komitesi, ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde sektördeki gelişmeleri yakından izleyerek yapısal ve konjonktürel sorunları belirleme ve çözüm önerileri geliştirmeye yönelik çalışmalarını sürdürmektedir. Gıda fiyatlarına ilişkin olası risklerin önceden tespit edilerek piyasada sağlıklı fiyat oluşumunun sağlanması için Komite tarafindan gerekli tedbirlerin zamanında alinabilmesi amacıyla Erken Uyarı Sistemi kurulması çalışmalarında son aşamaya gelinmiştir.

Tarım ve gida sektöründe faaliyet gösteren KİT'lerde işletme yenileme ve rehabilitasyon yatırımlarının yanı sıra çevre koruma amaçlı yatırımlar sürdürülmektedir.
b) Amaç
Çevresel, sosyal ve ekonomik olarak sürdürülebilir, ülke insanının yeterli ve dengeli beslenmesinin yanı sira arz talep dengesini gözeten üretim yapısıyla uluslararası rekabet gücünü artırmış, ileri teknolojiye dayali, altyapı sorunlarını çözmüş, örgütlülüğü ve verimliliği yüksek, etkin bir tarım sektörünün oluşturulması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Makro ve mikro düzeyde doğru ve güvenilir veri temin edilerek, tohumdan sofraya uzanan tüm zincir tam olarak kayıt altına alınacak, yıllık izleme ve değerlendirme çalışmaları kurumsal hale getirilecek, tarımsal bilgi sistemleri tamamlanarak etkin kullanımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.403)

Politika/Tedbir: Tedbir 403.2. Dijitalleşme, yapay zekâ ve veriye dayalı iş modelleri ile tarımsal bilgi sistemleri geliştirilecek ve tüm kesimlerin kullanımına açılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Tarim bilgi sistemlerinin birbiri ile entegre olarak etkin şekilde çalışmasının sağlanması için yapılacak çalışmalar ile bu çalışmaların takvim ve maliyetini belirlemek üzere bir fizibilite hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tarım arazilerinin korunması, etkin kullanımı ve yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.405)

Politika/Tedbir: Tedbir 405.1. Ülke genelinde toprak yeteneklerini gösteren detaylı toprak etütlerinin yapılmasi, haritalanması ve siniflandırılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, DSİ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 500 bin hektar tarım alanının detayl toprak etütleri yapilarak ulusal toprak veri tabanına işlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 405.3. Tarim arazilerinin tarım dışı amaçlı kullanım baskısını azaltacak düzenlemeler tamamlanacak ve denetimler artırilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, DSI
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Büyük Ova Koruma Alanı kapsamına 10 ova dahil edilecektir.

Tedbir 405.4. Atil arazilerin tarimsal üretime kazandırılması başta olmak üzere, tarım arazisi piyasalarının geliştirilmesi için arazi bankacılığı sisteminin kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılacak, sözleşmeli üretim desteklenerek özendirilecektir.: Tedbir 405.6. Tarim arazilerinin miras ve satış yolu ile bölünmesi önlenecek, mirasçılara arazi ediniminde finansal destek sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Tarim Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
1. Arazi bankacılığı sistemine ilişkin kurumsal ve hukuki düzenlemelere yönelik hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Arazilerin miras yoluyla bölünmesinin önlenmesi amacıyla varislerin finansmana erişiminin kolaylaştırıması için çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 405.4. Atil arazilerin tarimsal üretime kazandırılması başta olmak üzere, tarım arazisi piyasalarının geliştirilmesi için arazi bankacılığı sisteminin kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılacak, sözleşmeli üretim desteklenerek özendirilecektir.: Tedbir 405.7. Arazi toplulaştırma çalışmalarına sulama yatırımları ile entegre bir şekilde devam edilecek, tescil işlemlerinin hızlandırılması için düzenlemeler yapılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Tarim Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, DS, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
1. Arazi bankacılığı sistemine ilişkin kurumsal ve hukuki düzenlemelere yönelik hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. 100 bin hektar alanda arazi toplulaştırma çalışmaları başlatılacaktır. 2.750 bin hektar alanda tescil işlemleri tamamlanacaktır.

Tedbir 405.4. Atil arazilerin tarimsal üretime kazandırılması başta olmak üzere, tarım arazisi piyasalarının geliştirilmesi için arazi bankacılığı sisteminin kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılacak, sözleşmeli üretim desteklenerek özendirilecektir.: Sulama alanlarının genişletilmesi amacıyla yatırımlar önceliklendirilerek sürdürülecek, suyun kalite ve miktar olarak korunmasi ve etkin kullanımına yönelik çalışmalara devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.406)

Tedbir 405.4. Atil arazilerin tarimsal üretime kazandırılması başta olmak üzere, tarım arazisi piyasalarının geliştirilmesi için arazi bankacılığı sisteminin kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılacak, sözleşmeli üretim desteklenerek özendirilecektir.: Tedbir 406.2. Kamu sulama yatırımları; ilerleme yüzdesi, depolama tesisi durumu, cazibeli sulama sistemine sahip olmasi, emsal sulama oranlari yüksekliği, ekonomiye biran önce kazandırılabilme imkânı ve diğer projeler ile eş zamanlı yürütülme gerekliliği kriterleri dikkate alınarak sürdürülecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Tarim Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), DSİ
1. Arazi bankacılığı sistemine ilişkin kurumsal ve hukuki düzenlemelere yönelik hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Öncelik seti çerçevesinde 82.320 hektar alan sulamaya açılacaktır. 2. 12.665 hektar alanda ise mevcut açık kanal sulama şebekelerinin kapalı borulu sisteme dönüştürülmesi çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 405.4. Atil arazilerin tarimsal üretime kazandırılması başta olmak üzere, tarım arazisi piyasalarının geliştirilmesi için arazi bankacılığı sisteminin kurulmasına yönelik düzenlemeler yapılacak, sözleşmeli üretim desteklenerek özendirilecektir.: Tedbir 406.3. Tarimda suyun verimli kullanılmasına yönelik su tasarrufu sağlayan yağmurlama ve damla sulama gibi modern sulama sistemleri yaygınlaştırılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Tarim Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ziraat Bankası
1. Arazi bankacılığı sistemine ilişkin kurumsal ve hukuki düzenlemelere yönelik hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Proje bazli destekleme programları kapsamında 150 bin hektar alanda modern basınçli sulama sistemlerinin kurulumuna destek sağlanacaktır.

Tedbir 406.4. Tarimsal kaynaklı su kirliliğini önlemeye yönelik tedbirler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 407.2. Başta yüksek katma değerli tibbi ve aromatik bitkilerde olmak üzere, ürün güvenilirliği, çeşitliliği ve üretimini artırmak amacıyla, iyi tarım uygulamalari, organik tarım, sözleşmeli üretim, kümelenme, araștırma, pazarlama ve markalaşma faaliyetleri desteklenecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, DSI: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. Beş nehir havzasında nitrata hassas bölgeler belirlenerek nitrat eylem planları hazırlanacaktır.: 1. DITAP kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik eğitim çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 406.4. Tarimsal kaynaklı su kirliliğini önlemeye yönelik tedbirler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 407.3. Örtü altı yetiştiriciliğine yönelik modern seralarin kurulmasının yanında mevcut seralarin modernize edilmesi, büyütülmesi, paketleme tesisleri ve depo yapimi için yatırım ve işletme finansman desteği sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, DSI: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlıği, Tarim Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Ziraat Bankası
1. Beş nehir havzasında nitrata hassas bölgeler belirlenerek nitrat eylem planları hazırlanacaktır.: 1. Tarıma Dayalı İhtisas Organize Sanayi Bölgeleri Projesi kapsamında toplam 172 hektar alanda sera kurulumuna yönelik altyapı çalışmaları tamamlanarak yatırımcıların kullanımına sunulacaktır. 2. Mevcut seralarin modernizasyonu ve yeni sera kurulumlarına yönelik destek sağlanacaktır.

Tedbir 406.4. Tarimsal kaynaklı su kirliliğini önlemeye yönelik tedbirler yaygınlaştırılacaktır.: Su ürünleri yetiştiriciliğinde üretim ve ihracatın artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.409)

Tedbir 406.4. Tarimsal kaynaklı su kirliliğini önlemeye yönelik tedbirler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 409.1. Yeni potansiyel su ürünleri yetiştiricilik alanları belirlenerek girişimcilerin kullanımına açılacak, çeşitli devlet destekleri ile üretim teşvik edilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, DSI: Tarim ve Orman Bakanlığı (S)
1. Beş nehir havzasında nitrata hassas bölgeler belirlenerek nitrat eylem planları hazırlanacaktır.: 1. 53 bin ton/yıl kapasiteli yeni su ürünleri potansiyel yetiştiricilik alanının üretime açılması için gerekli çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 406.4. Tarimsal kaynaklı su kirliliğini önlemeye yönelik tedbirler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 409.2. Kaynakların koruma ve kullanma dengesi gözetilerek, balik stoklarının sürdürülebilirliği sağlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, DSI: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
1. Beş nehir havzasında nitrata hassas bölgeler belirlenerek nitrat eylem planları hazırlanacaktır.: 1. 600 resif bloğu ile resif tarlaları oluşturulacak, 50 milyon adet balıklandırma yapılacaktır.

Tedbir 406.4. Tarimsal kaynaklı su kirliliğini önlemeye yönelik tedbirler yaygınlaştırılacaktır.: Gıda güvenilirliğini teminen denetimler etkinleştirilecek, bitki ve hayvan hastalık ve zararlıları ile mücadele hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkinma Planı p.410)

Tedbir 406.4. Tarimsal kaynaklı su kirliliğini önlemeye yönelik tedbirler yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 410.3. Özel sektörle işbirliği kapsaminda veteriner aşıları ve teşhis kiti üretimini gerçekleştirmek üzere aşı üretim merkezi kurulacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, DSI: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Beş nehir havzasında nitrata hassas bölgeler belirlenerek nitrat eylem planları hazırlanacaktır.: 1.Belirlenen işbirliği modeli kapsamında veteriner aşılarının üretiminde özel sektör kamu işbirliği kurulacaktır. 2. Kamunun aşı geliştirme kapasitesinin artırılması için aşı Ar-Ge merkezi kurulumuna yönelik çalışmalar başlatılacaktır.

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 411.3. Gida kayıp ve israfinın önlenmesi için tüketici bilinci artırılacaktır.

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Sürdürülebilir orman yönetimiyle ormanların ekonomiye katkısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.415)

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 415.4. Odun hammadde ihtiyacinın karşılanmasına yönelik olarak hızlı gelişen türlerle endüstriyel plantasyonların kurulmasına imkân verilecektir.

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tarımda üreticilerin gelirini korumaya yönelik faaliyetler desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.417)

Gıda güvenliğini teminen etkin stok yönetimi, arz zincirinde kayıpların azaltılması, israfın önlenmesi, piyasaların düzenlenmesine yönelik kural ve kapasitelerin geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.411): Tedbir 417.1. Tarim sigortacılığında ürün ve risk bazında kapsam genişletilecek ve gelir sigortasina geçilmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Arazi Toplulaştırma Faaliyet Alanı (Kümülatif) (3)
Birim: Milyon Hektar
2020: 8,2
2021(1): 8,4
2022(2): 8,5

Performans Göstergeleri: Tescil İşlemleri Tamamlanan Arazi Toplulaştırma Alanı (Kümülatif) (4) (5)
Birim: Milyon Hektar
2020: 4,7
2021(1): 6
2022(2): 6,8

Performans Göstergeleri: Sulamaya Açılan Net Tarımsal Alan (Kümülatif)
Birim: Milyon Hektar
2020: 3,46
2021(1): 3,60
2022(2): 3,69

Performans Göstergeleri: Tarla İçi Basınçlı Sulama Sistemi Kurulan Alan (Yıllık)
Birim: Bin Hektar
2020: 0
2021(1): 150
2022(2): 150

Performans Göstergeleri: Sulama Orani (5)
Birim: Yüzde
2020: 66
2021(1): 66
2022(2): 67

Performans Göstergeleri: Merkezi Yönetim Bütçesinden Yapılan Tarımsal Desteklerin Tarimsal Katma Değere Orani
Birim: Yüzde
2020: 6,6
2021(1): 5,4
2022(2): 5,5

Performans Göstergeleri: Yağlı Tohum Üretimi (Çiğit dâhil, Yıllık)
Birim: Milyon Ton
2020: 3,68
2021(1): 4,32
2022(2): 4,40

Performans Göstergeleri: Tibbi ve Aromatik Bitkilerin Üretim Miktarı (Yıllik)
Birim: Bin Ton
2020: 383
2021(1): 425
2022(2): 450

Performans Göstergeleri: Sığır Varlığı İçinde Kültür Irkı Oranı
Birim: Yüzde
2020: 49
2021(1): 49
2022(2): 50

Performans Göstergeleri: Kırmızı Et Üretim Miktarı (Yıllik) (6)
Birim: Milyon Ton
2020: 1,40
2021(1): 1,52
2022(2): 1,59

Performans Göstergeleri: Mera Islah ve Amenajman Alanı (Kümülatif)
Birim: Bin Hektar
2020: 383
2021(1): 490
2022(2): 600

Performans Göstergeleri: Orman Alanlarının Ülke Yüzölçümüne Oranı
Birim: Yüzde
2020: 29,4
2021(1): 29,5
2022(2): 29,8

Performans Göstergeleri: Yangina Birinci Derece Hassas Bölgelerde Yangina İlk Müdahale Süresi
Birim: Dakika
2020: 12
2021(1): 11
2022(2): 11
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Tarım ve Orman Bakanlıği faaliyetleri esas alınmıştır. (4) DSİ tarafindan inşa edilen alanlanı kapsamaktadır. (5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Toprak ve Su Kaynaklarının Kullanımi ve Yönetimi Programının performans göstergelerinden biridir. (6) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tarım Programinin performans göstergelerinden biridir.


2.2.2.2. Savunma Sanayii 
a) Mevcut Durum 
Savunma ve Havacılık Sanayii İmalatçılar Derneği (SASAD) verilerine göre Covid-19pandemisinin olumsuz etkileri sebebiyle 2020 yılında bir önceki yıla göre savunma ve havacılık sektörü cirosu yüzde 19 oranında azalarak 8,9 milyar ABD doları, sektör mal ve hizmet ihracatı yüzde 26 oranında azalış göstererek 2,3 milyar ABD doları seviyesine gerilemiştir. Bununla birlikte savunma sanayiinde yerlileştirme çalışmaları aralıksız devam etmiş olup 2002 yılında yüzde 20 düzeyinde olan savunma sanayii yerlilik oranı 2020 yılıitibarıyla yüzde 69 düzeyine ulaşmıştır.

Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) tarafından 700'ü aşkın proje yürütülmekte ve söz konusu projeler yürütülürken Türk savunma sanayiini geliştirmek üzere ekosistemin dışa bağımlliğını asgari seviyeye indirecek şekilde hareket edilmektedir. Bu hedef doğrultusunda üstün teknik özellikleri haiz ürünleri içeren, farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarına hitap edebilecek projelerin hayata geçirilmesine yönelik çalişmalara öncelik verilmekte;sektörel yetkinlikleri artırmak ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere muhtelif destek mekanizmalari uygulanmaktadır.

Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümü sağlama çalışmalarına hız kesmeden devam edilmekte, geleceğin teknolojilerine yönelik yatırımlar artırılmaktadır. 2021 yılında;geleceğin savaş konseptini belirleyecek olan eklemeli imalat, grafen ve iki boyutlu malzeme,enerjik malzemeler, akustik ve RF teknolojileri alanlarında Odak Teknoloji Ağları (OTAG)faaliyetleri yürütülmüş ve milli teknoloji hamlesine hız kazandıracak kompozit, yapay zeka,büyük veri, bilişsel haberleşme, 5G, tahrip, KBRN, ekran, kuantum, navigasyon, siber güvenlik, yari iletken ve kızılötesi algılama teknolojileri alanlarında proje faaliyetleri sürdürülmüştür.

Teknoloji geliştirme faaliyetlerinin vazgeçilmez bir unsuru olan gelişmiş bir test ve sertifikasyon altyapısına sahip olmak ve mevcut test merkezlerini en etkin şekilde kullanmak yönünde çalışmalar yürütülmektedir. Bu kapsamda 2021 yılında yerli test kabiliyetlerinin Online Test Portalı üzerinde toplanmasını sağlamak amacıyla ilgili paydaşlarla koordinasyon içerisinde faaliyetler yürütülmeye devam edilmiştir.

Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere;ekosistemin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine yönelik olarak Savunma Sanayii Akademisi bünyesinde; Vizyoner Genç Projesi ile Endüstriyel Savunma Profesyonelleri Programi (ESAP) yürütülmektedir. Bu kapsamda düzenlenen sistem mühendisliği, uçuşa elverişlilik sertifikasyonu, bonding/yapıştırma teknolojisi, askeri standartlar, elektronik harp, radar sistemleri, elektro-optik kızılötesi, proje yönetimi,sözleşme yönetimi eğitim programlarına 2021 yılında 1.500 sektör çalışanı katılmıştır.
Diğer taraftan Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programi (EYDEP)kapsamında savunma sanayiinin gelişimine ciddi katkılar sağlayan KOBI'ler, Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programı kapsamında ise savunma sanayii firmalari desteklenmektedir.


Savunma sanayii ekosistemindeki bütünlük anlayışını güçlendirmek üzere paydaşetkileşimini artıracak etkinlikler düzenlenmekte, elektronik harp ve radar sektörü özelinde başlatılan Atlas Projesiyle sektörler arası çoklu kullanım fırsatları değerlendirilerek bu amaca hizmet edecek projeler hayata geçirilmektedir.

Tablo II: 24- Savunma Sanayiine İlişkin Temel Büyüklükler 
Yil: 2013
Alınan Siparişler: 8 000
Ciro: 5 076
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 1 569
İthalat: 1 327
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 926
(Milyon ABD Doları) İstihdam (Kişi): 32 368

Yil: 2014
Alınan Siparişler: 11 000
Ciro: 5 101
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 1 855
İthalat: 1 351
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 887
(Milyon ABD Doları) İstihdam (Kişi): 31 242

Yil: 2015
Alınan Siparişler: 7 686
Ciro: 4 908
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 1 929
İthalat: 1 067
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 904
(Milyon ABD Doları) İstihdam (Kişi): 31 345

Yil: 2016
Alınan Siparişler: 11 913
Ciro: 5 968
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 1 953
İthalat: 1 289
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 1 254
(Milyon ABD Doları) İstihdam (Kişi): 35 502

Yil: 2017
Alınan Siparişler: 8 055
Ciro: 6 693
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 1 824
İthalat: 1 544
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 1 234
(Milyon ABD Doları) İstihdam (Kişi): 44 740

Yil: 2018
Alınan Siparişler: 12 204
Ciro: 8 761
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 2 188
İthalat: 2 449
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 1 448
(Milyon ABD Doları) İstihdam (Kişi): 67 239 (1)

Yil: 2019
Alınan Siparişler: 10 671
Ciro: 10 884
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 3 068
İthalat: 3 088
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 1 672
(Milyon ABD Doları) İstihdam (Kişi): 73 771

Yil: 2020
Alınan Siparişler: 6 175
Ciro: 8 856
Yurt Dişı Satiş Gelirleri: 2 266
İthalat: 2 161
Ürün/ Teknoloji Geliştirme: 1 241
(Milyon ABD Doları) İstihdam (Kişi): 77 566
Kaynak: SASAD, Savunma ve Havacılık Sanayii Performans Raporları (2013-2020)

(1) İstihdam artışı; Askeri Fabrikalar Genel Müdürlüğü ve THY Teknik A.Ş.'nin istihdam verilerinin 2018 ylında ilk kez 
net olarak girilmiş olmasından kaynaklanmakta olup veri kaynağı farklılaşmıştır.


b) Amaç
Silahlı Kuvvetlerin ve güvenlik güçlerinin ihtiyaçlarını, sürekli gelişim anlayışı ile azami ölçüde milli teknolojiler ve yerli imkânlarla karşılamak ve savunma ihracatını artırmak üzere savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve savunma sanayiinde edinilen becerilerin sivil sektöre yayılımını sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Milli teknolojiler ve yerli imkânlarla savunma sanayiinde dışa bağımlılığı asgari seviyeye indirecek projeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Plani p.420)

Politika/Tedbir: Tedbir 420.1. Milli teknolojiler ve yerli imkânlarla, ürünlerin teknik özelliklerinin giderek geliştirildiği ileri versiyonları oluşturulacak ve farklı harekât ihtiyaçlarına ve görev alanlarina hitap edebilecek ürün ailesine sahip olma yaklaşımı benimsenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Milli teknolojiler ve yerli imkânların kullanıldığı Savunma Sanayii Projeleri yürütülecektir.

Tedbir 420.3. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde belirlemek üzere endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: Tedbir 420.4. Yerlileştirme Yol Haritası belirlenerek uygulanacak ve savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini belirlemek üzere tüm ülkeyi kapsayacak şekilde endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: 1. Savunma sanayii yerlilik oranı artırılacaktır.

Tedbir 420.3. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde belirlemek üzere endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: Savunma sanayii ekosistemini güçlendirmek ve sürdürülebilirliği sağlamak üzere; nitelikli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla eğitim altyapısı güçlendirilecek, başta KOBİ'ler olmak üzere sektör firmalarına destek sağlanacak, ihracatı ve ekosistemdeki işbirliğini artırmaya yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.421)

Tedbir 420.3. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde belirlemek üzere endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: Tedbir 421.1. Teknolojiye olan ilgi ve yatkınlığı artırmak üzere Savunma Sanayii Akademisi aracılığıyla eğitim verilecektir.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini belirlemek üzere tüm ülkeyi kapsayacak şekilde endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: 1. Savunma Sanayii Akademisi tarafindan savunma sanayiine yönelik eğitimler düzenlenecektir.

Tedbir 420.3. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde belirlemek üzere endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: Tedbir 421.2. Vizyoner Genç Projesi kapsamında gençlere staj, iş imkânları teknoloji yarışmaları gibi sektörel bilgiler sunulacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi
1. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini belirlemek üzere tüm ülkeyi kapsayacak şekilde endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: 1. Vizyoner Genç Projesi kapsamında gençlere savunma sanayiine ilişkin güncel haberler, kişisel gelişim ve kariyer alanlarında mevcut yaklaşımlar ile tavsiyeler, güncel staj ve iş olanakları sunulacaktir.

Tedbir 420.3. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde belirlemek üzere endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: Tedbir 421.4. Endüstriyel Yetkinlik Değerlendirme ve Destekleme Programıyla (EYDEP) firmalara eğitim, danışmanlık ve rehberlik destekleri odaklı mali yardım sağlanacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini belirlemek üzere tüm ülkeyi kapsayacak şekilde endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: 1. EYDEP kapsamında firmalara eğitim danışmanlik ve rehberlik destekleri odaklı mali yardım sağlanacaktır.

Tedbir 420.3. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde belirlemek üzere endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: Tedbir 421.5. Savunma sanayii sektöründe faaliyet gösteren KOBİ'ler dâhil tüm firmalara yönelik olarak Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programi kapsamında finansal destek sağlanacaktır.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini belirlemek üzere tüm ülkeyi kapsayacak şekilde endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: 1. Savunma Sanayii Yatırım ve Geliştirme Faaliyetlerini Destekleme Programi kapsamında savunma sanayiinde faaliyet gösteren KOBİ'ler dâhil tüm firmalara bütçe imkânları çerçevesinde finansal destek sağlanacaktir.

Tedbir 420.3. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini tüm ülkeyi kapsayacak şekilde belirlemek üzere endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: Tedbir 421.6. Sektör ihracatinin artiriılması amacıyla ülke ve proje bazlı ihracat stratejileri belirlenecektir.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Savunma sanayiinin mevcut kabiliyetlerini belirlemek üzere tüm ülkeyi kapsayacak şekilde endüstriyel yetkinlik veri altyapısı geliştirilerek yetenek envanteri oluşturulacaktır.: 1. İhracatın geliştirilmesine yönelik oluşturulan Uluslararası İşbirliği Stratejik Planı kapsamında ihracati artırmaya yönelik etkinlikler gerçekleştirilecektir.

Tedbir 421.7. Sektördeki tüm paydaşlar arasındaki işbirliği, koordinasyon ve paylaşımı güçlendirmek üzere her yıl çeşitli etkinlikler (Savunma Sanayii Şurası, ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları) düzenlenecektir.: Savunma sanayii teknolojilerinde dönüşümün yönetilmesi sağlanacak ve teknolojik olarak birbirini besleyebilecek sektörlerde çoklu kullanım yaygınlaştırılarak milli teknoloji hamlesine hız kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.422)

Tedbir 421.7. Sektördeki tüm paydaşlar arasındaki işbirliği, koordinasyon ve paylaşımı güçlendirmek üzere her yıl çeşitli etkinlikler (Savunma Sanayii Şurası, ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları) düzenlenecektir.: Tedbir 422.1. Savunma sanayiine yönelik kritik teknolojilerde yüzde 100 milli savunma sanayii oluşturmak ve geleceğin harp konseptini şekillendirmek vizyonlarına uygun olarak temel ve ileri teknolojiler eksenli projeler ve yatırımlar gerçekleştirilecek ve desteklenecektir.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Sektörde ortak akıl çalıştayları ile bölgesel sanayi, teknopark, kümelenme ve OSB buluşmaları gibi etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Teknoloji Panelleri ve Odak Teknoloji Ağlari (OTAĞ) düzenlenerek Teknoloji Bazli Ar-Ge Yol Haritasi oluşturulacaktır. 2. Teknoloji bazlı Ar-Ge yol haritası kapsamında projeler yürütülecek ve yatırımlar gerçekleştirilecektir.

Tedbir 421.7. Sektördeki tüm paydaşlar arasındaki işbirliği, koordinasyon ve paylaşımı güçlendirmek üzere her yıl çeşitli etkinlikler (Savunma Sanayii Şurası, ortak akıl çalıştayları, bölgesel sanayi buluşmaları, teknopark buluşmaları, kümelenme buluşmaları ve OSB buluşmaları) düzenlenecektir.: Tedbir 422.2. Sektörler arası çoklu kullanım olanakları analiz edilerek somut projelere dönüştürülmesine yönelik model geliştirilecektir.
Savunma Sanayii Başkanlığı (S): Savunma Sanayii Başkanlığı (S)
1. Sektörde ortak akıl çalıştayları ile bölgesel sanayi, teknopark, kümelenme ve OSB buluşmaları gibi etkinlikler düzenlenecektir.: 1. Sektör Kabiliyet Atlasi ve Adaptif Dönüşüm Modeli Projesi kapsamında çoklu kullanımi esas alan bir proje hayata geçirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Savunma Sanayii Yerlilik Oranı
Birim: Yüzde
2020: 69
2021(1): 71
2022(2): 73

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılık İhracatı
Birim: Milyar ABD Doları
2020: 2,3
2021(1): 6,2
2022(2): 8,9

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılik Sanayii Cirosu
Birim: Milyar ABD Dolari
2020: 8,9
2021(1): 19,7
2022(2): 23,1

Performans Göstergeleri: Savunma ve Havacılık Sanayii İstihdamı
Birim: Bin Kişi
2020: 77,6
2021(1): 70
2022(2): 74,8
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.2.3. Turizm 
a) Mevcut Durum 
Turizm sektörü, 2019 yılında başlayan ve halen devam eden Covid-19 pandemisinin olumsuz etkilediği sektörlerin başında gelmektedir. Pandemi nedeniyle 200 yılında uluslararası turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 72,6 azalarak 402 milyon kişi, turizm 

gelirleri ise yüzde 63,6 azalarak 533 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu veriler, turizm sektöründe küresel çapta 1980'lerin sonlarındaki seviyelere dönüldüğünügöstermektedir.

Ülkemiz turizm sektörü, 2019 yılında gerçekleşen rekor seviyedeki turist girişinin ardından 2020 yılına olumlu beklentilerle başlamis, ancak pandemi sürecinde ülke sınırlarının kapanmasi, hava yolu seferlerinin durdurulması ve seyahatin kisıtlanmasınedenleriyle büyük bir daralma yaşamıştır. 2020 ylında gelen turist sayısı bir önceki yıla göre yüzde 69 azalarak 15,9 milyona, turizm gelirimiz ise yüzde 65,1 azalarak 12,1 milyar ABD dolarına gerilemiştir. Buna göre ülkemiz, turist girişi ile uluslararası turizm pazarından yüzde 4, Avrupa turizm pazarından yüzde 6,7 pay almış; turizm gelirlerinde ise bu paylar sırasıyla yüzde 2,3 ve yüzde 5,2 olarak gerçekleşmiştir. Buna karşılık, 2015 yılından bu yana ziyaretçi başına ortalama harcamada yaşanan düşme eğilimi 2019 yılında son bulmuş ve 2020 yılında yükselmeye devam ederek 762 ABD doları olmuştur.
2020 yılında ülkemize gelen 12,7 milyon yabancı ziyaretçinin yüzde 30,2'si OECD,yüzde 34,2'si de BDT ülkelerindendir. Aynı dönemde ülkemize en çok ziyaretçi gönderen ülkeler sıralamasında Rusya birinci (yüzde 16,7), Bulgaristan ikinci (yüzde 9,8), Almanya ise üçüncü (yüzde 8,8) sırada yer almıştır. 2021 yılında bir önceki yıla göre ülkemize gelen yabancı ziyaretçi sayısının yüzde 82,2 artarak 23,2 milyon kişiye ve turizm gelirinin ise yüzde 82,4 artarak 22 milyar ABD dolarına ulaşacağı öngörülmektedir.
TABLO II: 25- Dünyada ve Türkiye'de Turizm Hareketleri ve Turizm Gelirleri 
DÜNYA: Turist Sayısı (Milyon Kişi)
2017: 1 333
2018: 1 413
2019: 1 466
2020: 402
2021(2): -

DÜNYA: Yllık Değişim (Yüzde)
2017: 7,1
2018: 6,0
2019: 3,8
2020: -72,6
2021(2): -

DÜNYA: Turizm Geliri (Milyar ABD Dolari)
2017: 1 344
2018: 1 439
2019: 1 466
2020: 533
2021(2): -

DÜNYA: Yıllık Değişim (Yüzde)
2017: 7,8
2018: 7,1
2019: 1,9
2020: -63,6
2021(2): -

DÜNYA: TÜRKİYE

DÜNYA: Turist Sayısı (1) (Milyon Kişi)
2017: 37,6
2018: 45,8
2019: 51,2
2020: 15,9
2021(2): 27,9

DÜNYA: Yıllık Değişim (Yüzde)
2017: 24,1
2018: 21,8
2019: 11,9
2020: -69,0
2021(2): 75,6

DÜNYA: Yabancı Ziyaretçi Sayısı (1) (Milyon Kişi)
2017: 32,4
2018: 39,5
2019: 45,1
2020: 12,7
2021(2): 23,2

DÜNYA: Yıllık Değişim (Yüzde)
2017: 27,6
2018: 21,9
2019: 14,1
2020: -71,7
2021(2): 82,2

DÜNYA: Turizm Geliri (3) (Milyar ABD Dolari)
2017: 26,3
2018: 29,5
2019: 34,5
2020: 12,1
2021(2): 22,0

DÜNYA: Yıllık Değişim (Yüzde)
2017: 19,0
2018: 12,2
2019: 16,9
2020: -65,1
2021(2): 82,4

DÜNYA: Ziyaretçi Başına Ortalama Harcama (ABD Dolari)
2017: 681
2018: 647
2019: 666
2020: 762
2021(2): 786
Kaynak: Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), Kültür ve Turizm Bakanlığı, TÜİK (1) Yabancı ziyaretçi sayısi, Türkiye Cumhuriyeti pasaportu taşımayan, sınır kapılanndan ülkemize giriş yapan ve yurt dışında ikamet eden ziyaretçileri yansıtmaktadır. Turist sayısı ise, yabancı ziyaretçi sayısı ile yurt dışında ikamet eden Türkiye Cumhuriyeti pasaportlu ziyaretçi sayısı toplamından günübirlikçilerin (Türkiye'de 24 saatten az kalan) çıkarılmasıyla elde edilmektedir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

(3) 2020 yıli verisi 1., 3. ve 4. ceyrekleri kapsamaktadır. Covid-19 pandemisi nedeniyle sınır kapılarında anket yapılamadığından 2020yılı 2. çeyreğe ilişkin veri yayınlanamamıştir.

2021 yılına gelindiğinde, küresel turizm pazarında Ocak-Temmuz dönemindeki turist sayısının; pandemi öncesi 2019 yılının aynı dönemine kıyasla yüzde 80, 2020 yılının aynıdönemine göre ise yüzde 40 daha düşük olduğu görülmektedir. Küresel turizm pazarının 2019 yılı seviyelerine geri dönmesi; aşılamanın istenen seviyeye ulaşmasi, turistin güven algısının iyileşmesi, seyahat kısıtlamalarının kaldırılması ve ekonomik koşulların düzelmesine 

bağlidır. Ayrıca, turizm talebinin canlandırılabilmesi için, ulusal ve uluslararası düzeyde koordinasyonun sağlanarak ülkeler arasında güvenlik protokollerinin uyumlulaştırılmasına ve etkili iletişimle şeffaf, doğru ve güvenilir bilginin paylaşılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.Covid-19 aşılamasının küresel ölçekte yaygınlaşması ve ülkelerin test/aşısertifikasyonu konusunda uzlaşma çabaları sayesinde 2021 yılında dünya genelinde seyahat kısıtlamalarına kademeli olarak son verilmiş ve birçok ülkeyle uçak seferleri yeniden yapılmaya başlanmıştır. Bu doğrultuda, ülkemize Ocak-Ağustos 2021 döneminde gelen yabancı ziyaretçilerin sayısı önceki yıla göre yüzde 93,9 artışla 14,1 milyon kişi olarak gerçekleşmiştir. Buna rağmen yabancı ziyaretçi sayısı 2019 yılının aynı dönemine göre yüzde 54,6 oranında bir düşüşe işaret etmektedir. Turizm gelirlerine bakıldığında ise, OcakHaziran 2021 döneminde ülkemizin turizm gelirinin önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 33 artışla 5,5 milyar ABD doları olarak gerçekleştiği görülmektedir. Bu sayı, aynı dönemdeki 2019 yılı turizm gelirinden yüzde 56,7 oranında daha düşüktür.
Kontrollü normalleşme sürecine geçilmesiyle birlikte; turizm faaliyetlerinin güvenli bir şekilde gerçekleştirilebilmesi amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafindan 2020 yılında başlatılan Güvenli Turizm Sertifikası ile ulaşımdan konaklamaya, tesis çalışanlarından yolcuların sağlık durumuna kadar uzanan geniş bir yelpazede yeni tedbirler tanımlanmıştır.Bu çerçevede, 1/1/2021 tarihi itibarıyla 30 oda ve üzeri kapasitedeki tüm konaklama tesislerinin sertifika alması zorunlu hale getirilmiştir. Sertifikanın uygulamaya aliındığıtarihten 2021 yılı Ağustos sonuna kadar 6.901 tesis ve araç aktif olmak üzere toplamda 11.330 tesis ve araç (5.859 konaklama tesisi, 2.101 restoran/kafe, 2.971 taşit, 12 mekanik hat, 22 kültür ve kongre merkezi, 353 deniz turizmi tesisi, 12 tema park) için Güvenli Turizm Sertifikası düzenlenmiştir. Ayrıca, GüvenliTurizm Sertifikasyon Programının kalıcıhale getirilmesi ve diğer öngörülemeyen salgın ya da bulaşıcı hastalıklar için de genişletilmesi amacıyla çalışma başlatılmiştir.
Ülkemize gelen yabancı ziyaretçilerin güvenli bir şekilde seyahatlerini gerçekleştirebilmeleri için 2021 yılında alınan diğer bir önlem ise Covid-19 Turist Koruma Sağlık Sigortası ve Ekstra Konaklama Maliyet Garantisinin tek bir pakette hizmete sunulmasıdır. Özel sigorta şirketleri tarafindan sağlanan bu sigorta paketiyle Türkiye'ye gelen tüm ziyaretçilere Covid-19 ile ilgili hastane masrafları ve ilave olarak oluşacak konaklama masraflarıni karşılama garantisi sunulmuştur.
Turizm sektörü çalışanlarının aşılama programı Nisan 2021'de başlatılmış olup çalışanların aşılanması büyük oranda tamamlanmış durumdadır. Aşılama programıhavayollari, havalimanlari, konaklama tesisleri, seyahat acenteleri, yeme-içme tesisleri, tur ve transfer araçlari, deniz turizmi tesisleri, tema parklar, kongre ve sanat merkezi çalışanlarıile profesyonel rehberleri kapsamaktadir.
2020 yılında salgının sektördeki etkilerini azaltmak üzere destekler uygulamaya konulmuş ve bu destekler 2021 yılında da devam etmiştir. Bu kapsamda, turizm sektörünün de dâhil olduğu Kısa Çalışma Ödeneği uygulaması Haziran 2021 sonuna kadar sürmüş,konaklama vergisinin 2021 yılında da alınmaması kararlaştırılmış ve konaklama tesislerindeki geceleme hizmetlerine yönelik KDV indirimi desteği Eylül 2021 sonuna kadar devam etmiştir. Benzer şekilde, 11/06/2021 tarih ve 31508 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 404 sayılı Milli Emlak Genel Tebliğine göre turizm tesislerinden 2021 yılında 

tahsil edilmesi gereken ecrimisil ve kullanım bedeli ödeme süreleri başvuru şartıaranmaksızin faiz uygulanmadan 30/11/2022 tarihine kadar ertelenmiştir.2021 yılında bir yandan Covid-19 pandemisinin turizm sektörü üzerindeki olumsuz etkileri azaltılmaya çalışılırken diğer taraftan sektörün gelişimi için yeni adımlar atılmaya devam edilmiştir. Çağımızın pazarlama dinamiklerine uygun bir şekilde tasarlanan Türkiye'nin ilk ve tek dijital global tanıtım platformu GoTurkiye.com yenilenmiş yapısıyla,ülkemizin turizm potansiyelini destinasyon ve deneyim odaklı bir bakış açısı ile hedef pazarlarda kullanıcılara sunmaktadır. Değişen eğilimler çerçevesinde çeşitli kullanıcıprofilleri ve dijital tüketim alişkanlıklarına uygun içerikte hazırlanan ve ülkemizdeki turizm ürün çeşitliliğini vurgulayan platform; sağlık turizmi, golf turizmi, müzeler, kültür rotaları,bisiklet rotaları, inanç turizmi, gastronomi, alışveriş turizmi gibi 150'ye yakın başlığı 10 farklıdilde sunmaktadir.
Ülkemizdeki turizm destinasyonlarının çeşitlendirilmesi, marka bütünlüğünün sağlanması ve etkin tanıtımın yapılması amacıyla Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı tarafindan il bazlı markalaşma ve tanıtım çalışmaları başlatılmıştır. Söz konusu çalışma ile 81 ilde turizm paydaşlarını bir araya getiren toplantılar düzenlenmiş, turizm ürün geliştirme çalişmaları yürütülmüş, ayrıca GoTurkiye.com dijital platformunda kullanılabilecek metin içerikleri, fotoğraf, vb. materyaller bir araya getirilmiştir.
Hedef pazarlarda yürütülen dijital reklam ve tanıtım faaliyetleri 2021 yılında da kesintisiz olarak sürdürülmüş; hava trafiği açılan ülkeler günlük bazda takip edilerek tanıtım faaliyetlerine yönelik planlamalar yapılmıştır. Hava trafiğinin açılmasıyla birlikte ana pazarlarda TV reklamı ve dijital reklamlar; kalan hedef pazarların tamamında ise dijital reklamlarla tanıtım çalışmaları yapılmıştır. Ukrayna, Rusya gibi ülkemize sürekli ziyaretçi gönderen ana pazarların basın organlarında yer alacak yayınlar için ağırlama faaliyetlerine 2021 yılında da devam edilmiştir. 2021 yılının ilk 5 ayında yapılan 69 etkinlik kapsamında,toplam 22 farklı ülkeden yazıli, görsel ve sosyal medyada etkili 585 kişi ülkemizde ağırlanmıştır. Ayrıca, turizm potansiyeli bakımından öncelikli hedef pazar ülkelerde yerel tanıtım ajansları ile yapılan anlaşmalar kapsamında algı ve imaj çalışmaları yürütülmüştür.
Turizm sektörü, yenilikçi hizmetler ve ürünler geliştirmek üzere yeni nesil teknolojilerin süreç ve verilerinden faydalanarak akıllı turizme dönüşmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde de turizm sektörü için yeni bir dijital takip altyapısı oluşturulmuş; ziyaretçilerin davranışlarınıbüyük veri ve yapay zekaya dayanarak analiz etme ve hedef ülke bazlı destinasyon tanıtım stratejisi oluşturma imkanı sağlanmıştır. Hava yolu trafiği verileri ve dünya çapında uçuşarama verileri üzerinden trend analiz raporları üretilmiş; belirlenmiş rakip Avrupa ülkelerinin otel fiyatlarının takip edilmesine olanak sağlayan verilerden raporlar oluşturulmuş;GoTurkiye platformu istatistikleri ve dünya çapındaki Covid-19 vaka sayıları ile aşılanma oranlarını içeren analiz raporları hazırlanmıştır. Bununla birlikte, Google Türkiye ve Türkiye Otelciler Federasyonu (TüROFED) arasında turizm işletmelerine dijital dönüşüm sürecinde destek vermek üzere 2/7/2021 tarihinde bir işbirliği protokolü imzalanmıştır. Söz konusu protokol; dijital beceriler, turizm sektörünün geleceğine ilişkin içgörüler ve yenilikçi turizm ürün ve hizmetleri olmak üzere üç temel konuya odaklanmaktadır.
18/7/2021 tarihli ve 7334 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 28/7/2021 tarihli ve 31551 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak 

yürürlüğe girmiştir. Bu Kanunla; turizmde hizmet kalitesinin artırılması için tüm konaklama tesislerine Bakanliktan turizm işletme belgesi alma zorunluluğu getirilmis, halihazırda faaliyette bulunan ancak belgelendirme niteliklerini taşımayan konaklama tesislerine bir yıl içinde basit konaklama tesisi turizm işletmesi belgesi verilmesi öngörülmüştür. Buna ilave olarak, plaj işletmeleri belgelendirme kapsamına alınmış ve lüks kampçılık (glamping)turizm türünün yasal altlığı oluşturulmuştur. Bu çerçevede, Basit Konaklama Tesisleri ile Plaj İşletmelerinin Belgelendirilmesine İlişkin Yönetmelik 25/9/2021 tarihli ve 31609 sayılıResmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Bunun yanında, söz konusu Kanunla Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri ve Turizm Merkezleri ile çakışan korunan alanlardaki planların Kültür ve Turizm Bakanlığı ile mutabakat sağlanarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca yürütülmesi sağlanmıştır. Bakanlığın kontrol ve denetimi dışında turizm amaçlı kullanımların önlenmesi, turizm sektörünün tek elden ve kapsayıcı stratejiyle geliştirilmesi hedefi doğrultusunda, konaklama içeren tesislerin yapılması amacıyla yatirımcılara taşınmaz tahsis etme konusunda ilgili Bakanlıkların yetkisi sınırlandırılmış ve jeotermal kaynakların turizm amaçlı kullanımına yönelik düzenlemeler yapılmiştır.
10/9/2021 tarihi itibarıyla Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli 4.292 tesiste 1.029.389 yatak, belediye belgeli 8.768 tesiste 584.672 yatak bulunmakta olup yatırim aşamasındaki 155.960 yatakla birlikte ülkemizdeki toplam yatak kapasitesi 1.770.021'e ulaşmıştır. 2021 Eylül ayı sonu itibarıyla biri kruvaziyer gemi limanı olmak üzere turizm işletme ve yatırım belgeli toplam 38 deniz turizmi tesisi hizmet vermekte, 10.700'ü denizde 4.182'si karada olmak üzere toplam 14.882 yat bağlama kapasitemiz bulunmaktadır. Ayni dönemde sektörde faaliyet gösteren seyahat acentesi sayısı 12.495'tir.
Bisiklet turizminin teşvik edilmesi ve özendirilmesi amacıyla 2020 yılı Ağustos ayından itibaren uygulamaya konan Bisiklet Dostu Konaklama Tesisi Belgesi 9/9/2021 tarihi itibarıyla 10 tesise verilmiştir. Kıyılarımızda ücretsiz, güvenli ve sıhhi plajların oluşturulması amacıyla çalişmalara devam edilmiştir.
Turizm sektörünün çevresel, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkıda bulunmak üzere çevreye duyarlı konaklama tesisleri belgelendirme faaliyetleri devam etmekte olup bu çerçevede 2021 Eylül ayi itibarıyla 451 tesise Yeşil Yıldız Belgesi düzenlenmiştir. Ayrıca, çevre yönetimine önem vererek Mavi Bayrak Uygulamasına dâhil olan ülkeler arasında ülkemiz 2021 yılında 519 ödüllü plajla üçüncü sırada, 22 ödüllü marina ile yedinci sırada yer almıştır. Diğer taraftan, Bakanlıkça yürütülen altyapı çalışmalarıkapsamında, Bodrum Torba Köy İçi Kanalizasyon Şebeke İle Yağmur Suyu İletim Hatları ve Torba, Kızılağaç, Çiftlik, Yalı Mahalleleri Kanalizasyon Kollektör Hattı ve Bağlantılı Alt Yapi Tesisleri Yapim İşi devam etmektedir.
Turizmde nitelikli personel ihtiyacını karşılamak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında imzalanan protokollerle son 3 yıldır devam eden ve öğrencilerin konaklama tesislerinde staj yapabilmelerine imkân sağlayan uygulama,30/9/2021 tarihinde imzalanan Mesleki ve Teknik Eğitimi Geliştirme İşbirliği Protokolüyle sürdürülecektir. 2020 yılında pandemi nedeniyle ara verilen staj faaliyetlerine 2021 yılında devam edilmekte olup imzalanan yeni protokolle pilot bölge olarak İstanbul seçilerek bir ilave yapilmiştir.


Pandeminin toplumsal yaşamda getirdiği değişikliklerin kitle turizminden ziyade bireysel/küçük gruplarla yapılan turizm türlerini ön plana çıkarması ve turist tercihlerinin bu türler üzerinde yoğunlaşması beklenmektedir. Bu çerçevede, izole destinasyonlara olabilecek muhtemel talep artışlarına karşı alternatif turizm türlerinin desteklenmesi ve fiziki imkânların geliştirilmesi önem arz etmektedir.

Covid-19 pandemisi turizmde temassız iletişim, sanal deneyimler, çevrimiçi işlemler gibi uygulamaları öne çıkardığından dijital dönüşüm ülkemiz turizm sektörünün gündemindeki önemli başlıklardan biridir.

Sektörün sürdürülebilirliği, sağlıklı gelişimi ve turizm gelirinin artması için ziyaretçi başına ortalama harcamayı yükseltecek tedbirlere ihtiyaç duyulmaktadır. Hizmet kalitesini yükseltmeye ve ziyaretçi başına harcamayı artırmaya yönelik tedbirler sektörün gündemindedir. Diğer taraftan, turizm aktivitelerinin yoğunlaştığı kıyı alanlari, insan kaynaklı kullanımlar ve küresel iklim değişikliğinin yarattığı olumsuz koşullar nedeniyle baskıaltındadır. Kıyı alanları başta olmak üzere turizm faaliyetlerinin çevreye olumsuz etkilerinin bertarafi, bunun yanı sıra turizm bölgelerinde yaşayanlar ve ziyaretçilerin memnuniyeti için analiz ve planlama çalışmalarının yapılarak gerekli önlemlerin alınması önem arz etmektedir.
b) Amaç
Değişen tüketici eğilimleri ile teknolojik gelişmeler doğrultusunda turizmin çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi, sezon süresinin uzatılması, hizmet kalitesinin yükseltilmesi ve daha fazla harcama eğilimi olan ziyaretçinin ülkemize çekilmesi ile konaklama süresi ve konaklama dişı harcamaların artırılması, her bir destinasyon özelinde ve odaklı anlayışçerçevesinde sektörde dönüşümün gerçekleştirilmesi ve koruma-kullanma dengesi gözetilerek ekonomik ve sosyal kalkınmaya katkı sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Mevcut kaynak pazarlarımızın güçlendirilmesi, geliştirilmesi ve bunun yanı sıra yeni kaynak pazarların yaratılması yoluyla ziyaretçi sayısı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.424)

Politika/Tedbir: Tedbir 424.1. Başta Uzak Doğu ülkeleri olmak üzere dünyada yükselen pazar konumundaki ülkelerden ülkemiz için yeni kaynak pazarlar oluşturmaya yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansı, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore'nin içinde bulunduğu Uzak Doğu pazarında Güvenli Turizm Sertifikasyonu duyuruları yapılacak, uçuş hatlarının açılışına bağlı olarak tanıtım faaliyetieri yürütülecektir. 2. Malezya, Endonezya, Pakistan ve Bangladeş gibi Asya ülkelerinde önemli tur operatörleri ile birlikte reklam faaliyetlerine tekrar başlanacak, özel stratejiler ile tanıtım faaliyetleri yürütülecektir.

Tedbir 424.4. Başta ana ve yükselen hedef pazarlar olmak üzere yurt dişında algı ve imaj araştırmaları yapılarak bu kapsamda yönetim planları hazırlanacaktır.: Tedbir 424.6. Risk ve kriz durumlarından sektörün etkilenmemesi için risk ve kriz yönetim planları hazırlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, İlgili STK'lar
1. Hedef pazar ülkelerde algi ve imaj araştırmaları ile rakip ülkelerin faaliyetlerine ilişkin analizler yapmak üzere tanıtım ajanslarıyla çalışılacaktır. 2. Hedef pazarlarda kamuoyunu etkileme gücüne sahip kişiler aracılığıyla ülkemizin tanıtımi yapılacaktır.: 1. Covid-19 pandemisinin turizm sektörü üzerindeki olumsuz etkisini bertaraf etmek üzere oluşturulan Ana Kriz Eylem Planı yaşanan gelişmeler çerçevesinde güncellenecektir. 2. Güvenli Turizm Sertifikasyon Programinin ülkemizde ve hedef pazarlarda tanıtım çalışmaları sürdürülecektir.

Tedbir 424.4. Başta ana ve yükselen hedef pazarlar olmak üzere yurt dişında algı ve imaj araştırmaları yapılarak bu kapsamda yönetim planları hazırlanacaktır.: Daha fazla gelir bırakan turizm çeşitlerinin geliştirilmesi, konaklama süresinin uzatılması, konaklama dışı harcama alanlarınin yaratılmasi ve harcama eğilimi yüksek ziyaretçilere ulaşılması yoluyla kişi başı harcama artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.425)

Tedbir 424.4. Başta ana ve yükselen hedef pazarlar olmak üzere yurt dişında algı ve imaj araştırmaları yapılarak bu kapsamda yönetim planları hazırlanacaktır.: Tedbir 425.1. Gastronomi, golf, sağlık, kruvaziyer, düğün, inanç, kongre ve alışveriş gibi daha fazla gelir birakan turizm çeşitlerine yönelik talebin yüksek olduğu pazarlar tespit edilecek ve bu ülkelerden ziyaretçi sayısının artırılmasına ilişkin çalışmalar yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansi, İlgili Kurum ve Kuruluşlar, İlgili STK'lar
1. Hedef pazar ülkelerde algi ve imaj araştırmaları ile rakip ülkelerin faaliyetlerine ilişkin analizler yapmak üzere tanıtım ajanslarıyla çalışılacaktır. 2. Hedef pazarlarda kamuoyunu etkileme gücüne sahip kişiler aracılığıyla ülkemizin tanıtımi yapılacaktır.: 1. Turizm gelirini tüm yıla yayacak şekilde ve harcama eğilimi yüksek turisti hedefleyen turizm ürünleri hazirlanacak ve uygun platformlarda tanıtilacaktır.

Tedbir 424.4. Başta ana ve yükselen hedef pazarlar olmak üzere yurt dişında algı ve imaj araştırmaları yapılarak bu kapsamda yönetim planları hazırlanacaktır.: Tedbir 425.3. İçerdiği farklı kullanımlarla turizm çeşitliliği sunan, bütüncül planlanmış turizm kentleri hayata geçirilerek ziyaretçilerin konaklama süreleri artırılacak, alışveriş, eğlence ve sportif faaliyetlerle konaklama dışı harcamaları artırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı, Yerel Yönetimler, TTYD
1. Hedef pazar ülkelerde algi ve imaj araştırmaları ile rakip ülkelerin faaliyetlerine ilişkin analizler yapmak üzere tanıtım ajanslarıyla çalışılacaktır. 2. Hedef pazarlarda kamuoyunu etkileme gücüne sahip kişiler aracılığıyla ülkemizin tanıtımi yapılacaktır.: 1. Didim ve Çeşme turizm kentleri kapsamında tahsis edilmesi düşünülen taşınmazların tasarruf haklarının Kültür ve Turizm Bakanlığına alınmasına yönelik iş ve işlemler tamamlanacaktır.

Tedbir 424.4. Başta ana ve yükselen hedef pazarlar olmak üzere yurt dişında algı ve imaj araştırmaları yapılarak bu kapsamda yönetim planları hazırlanacaktır.: Tedbir 425.4. Büyük ölçekli turizm yatırımlarının gerçekleştirilmesine yönelik planlama ve arazi tahsis çalışmaları yapılacak, sürdürülebilir bir anlayışla turizmin çeşitlendirilmesi ve sezonun uzatilması amacıyla turizm altyapı yatirımları gerçekleştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansi, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı, Yerel Yönetimler, TTYD
1. Hedef pazar ülkelerde algi ve imaj araştırmaları ile rakip ülkelerin faaliyetlerine ilişkin analizler yapmak üzere tanıtım ajanslarıyla çalışılacaktır. 2. Hedef pazarlarda kamuoyunu etkileme gücüne sahip kişiler aracılığıyla ülkemizin tanıtımi yapılacaktır.: 1. Çeşme Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi (KTKGB) bütününde etüd ve planlama çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Didim KTKGB kapsamında imar planına esas jeolojik etüd ve planlama çalışmaları tamamlanacaktır. 3. Golf turizmine açılmak üzere Side turizm bölgesindeki kamu taşınmazlarının tasarruf haklarının Bakanlığa devrine ilişkin işlemler tamamlanacaktır.

Tedbir 425.5. Turizm değerlerimiz destinasyon bazında gruplandırılarak tanıtiılacaktır.: Tedbir 425.7. İstanbul'u kruvaziyer seyahatin başlangıç - bitiş noktası yapmak amacıyla yeni bir kruvaziyer liman yapılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanitım ve Geliştirme Ajansı, İgili STK'lar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
1. İller Tanitim ve Geliştirme Programi kapsamında, turizm destinasyonlarına yönelik oluşturulacak tanıtıcı içerik ve tematik rotalar, GoTurkiye.com dijital platformunda destinasyonlar başlığı altında yapılacak tanıtım faaliyetlerinde kullanilacaktır.: 1. Yenikapı Kruvaziyer Limanı için yürütülen imar planı, ÇED ve fizibilite raporlarının tamamlanmasi için çalışmalara devam edilecektir.

Tedbir 425.5. Turizm değerlerimiz destinasyon bazında gruplandırılarak tanıtiılacaktır.: Her bir destinasyon özelinde ve odaklı anlayış çerçevesinde; planlama hiyerarşisi gözetilerek yatırım planlaması dâhil turizmin gelişimi ve yönetimi bütüncül olarak ele alınacak; çevreye duyarlı ve sorumlu turizm anlayışı ile sürdürülebilir turizm uygulamaları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.426)

Tedbir 425.5. Turizm değerlerimiz destinasyon bazında gruplandırılarak tanıtiılacaktır.: Tedbir 426.2. Kıyi alanlarının turizm sektörünün talepleri ile entegre bir şekilde koruma-kullanma dengesi dikkate alınarak bütünleşik yönetimi ve planlaması yapılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanitım ve Geliştirme Ajansı, İgili STK'lar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. İller Tanitim ve Geliştirme Programi kapsamında, turizm destinasyonlarına yönelik oluşturulacak tanıtıcı içerik ve tematik rotalar, GoTurkiye.com dijital platformunda destinasyonlar başlığı altında yapılacak tanıtım faaliyetlerinde kullanilacaktır.: 1. İzmit-Sakarya-Düzce Bütünleşik Kıyı Alanları Planı çalışmaları yürütülecektir. 2. Zonguldak-Bartın-Kastamonu Bütünleşik Kıyı Alanları Planı çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 425.5. Turizm değerlerimiz destinasyon bazında gruplandırılarak tanıtiılacaktır.: Tedbir 426.3. Koruma kullanma dengesi gözetilerek turizm alanlarının taşıma kapasiteleri tespit edilecek ve alanlar buna göre yönetilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanitım ve Geliştirme Ajansı, İgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tarim ve Orman Bakanlığı, Yerel Yönetimler
1. İller Tanitim ve Geliştirme Programi kapsamında, turizm destinasyonlarına yönelik oluşturulacak tanıtıcı içerik ve tematik rotalar, GoTurkiye.com dijital platformunda destinasyonlar başlığı altında yapılacak tanıtım faaliyetlerinde kullanilacaktır.: 1. Antalya, Muğla ve İzmir illerinde ilan edilmiş KTKGB'ler ile turizm merkezlerinin kiyi kesimlerinde mevcut ve planlanan yatak kapasitelerinin tespit edilmesi, haritalandırılmasi ve raporlanması çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 425.5. Turizm değerlerimiz destinasyon bazında gruplandırılarak tanıtiılacaktır.: Tedbir 426.4. Turizm bölgelerindeki içme suyu, kanalizasyon, katı atık bertaraf ve atık su arıtma altyapı yatırımları gerçekleştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanitım ve Geliştirme Ajansı, İgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İller Bankasi, Mahalli Idareler, İlgili STK1lar
1. İller Tanitim ve Geliştirme Programi kapsamında, turizm destinasyonlarına yönelik oluşturulacak tanıtıcı içerik ve tematik rotalar, GoTurkiye.com dijital platformunda destinasyonlar başlığı altında yapılacak tanıtım faaliyetlerinde kullanilacaktır.: 1. Bodrum Torba atıksu arıtma tesisi ve bağlantılı altyapı tesisleri tamamlanacaktır. 2. Serik-2 atıksu arıtma tesisi ve bağlantılı altyapı tesisleri yapım işi kapsamına Boğazkent terfi merkezi ve terfi hattı yapıları dahil edilerek tamamlanacaktır. 3. Kemer atıksu arıtma tesisi ve bağlantılı altyapi tesisleri ihalesi yapılacak ve yapımına başlanacaktır.

Tedbir 425.5. Turizm değerlerimiz destinasyon bazında gruplandırılarak tanıtiılacaktır.: Tedbir 426.5. Sürdürülebilir turizm anlayışı çerçevesinde; çevreye duyarlı turizm tesislerinin sayısınin artırılması ve niteliklerinin geliştirilmesine yönelik mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanitım ve Geliştirme Ajansı, İgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, İlgili STK1ar
1. İller Tanitim ve Geliştirme Programi kapsamında, turizm destinasyonlarına yönelik oluşturulacak tanıtıcı içerik ve tematik rotalar, GoTurkiye.com dijital platformunda destinasyonlar başlığı altında yapılacak tanıtım faaliyetlerinde kullanilacaktır.: 1. İklim değişikliği, çevre ve turizm ilişkisini göz önüne alan yeni bir sertifikasyon programı oluşturulacaktır.

Tedbir 426.6. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 426.7. Turizm Bölgelerinde ücretsiz halk plajları yapımı gerçekleştirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar, Üniversiteler, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Mahalli İdareler, İlgili STK'lar
1. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik araştırma ön raporu hazırlanacaktır.: 1. Beldibi-1, Beldibi-2, Beldibi-3 ve Güzeloba halk plajları kullanıma sunulacaktır.

Tedbir 426.6. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Turizm sektöründe daha yüksek standartlarda hizmet sunumu sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.427)

Tedbir 426.6. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 427.1. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan protokol çerçevesinde yürütülecek uygulamalı eğitim programi ile turizm sektörünün ihtiyacı olan nitelikli ara eleman ihtiyacı karşılanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar, Üniversiteler, İlgili STK'lar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, İlgili STKlar
1. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik araştırma ön raporu hazırlanacaktır.: 1. Milli Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında yenilenen protokol doğrultusunda turizm alanındaki 53 Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, konaklama tesisleri ile eşleştirilecek; öğrencilere işletmelerce burs verilmesi ve staj yaptırıması sağlanacaktır.

Tedbir 426.6. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 427.2. Turizm sektörü çalışanları için Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafindan düzenlenen eğitim programlarına sektörün daha fazla katılım sağlamasına yönelik çalışmalar yürütülecek ve talebi karşılayacak şekilde eğitimler verilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar, Üniversiteler, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar
1. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik araştırma ön raporu hazırlanacaktır.: 1. Bakanlıkça 4.000 sektör çalışanına eğitim verilecektir.

Tedbir 426.6. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 427.5. Turizm hizmetlerinde kullanılacak olan tesislerin standartlarının yükseltilmesini sağlamak üzere tesislerin belgelendirilmesine ilişkin sistem yeniden düzenlenecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar, Üniversiteler, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili STK'lar
1. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik araştırma ön raporu hazırlanacaktır.: 1. 28/7/2021 tarihinde yürürlüğe giren 7334 sayılı Kanunla 2634 sayılı Kanunda yapılan değişiklikler kapsamında turizm tesislerinin tamamının Bakanlikça belgelendirilmesine yönelik ikincil mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır. 2. 2634 sayılı Kanunda yapılan değişiklikler kapsamında halihazırda belgesiz olarak faaliyette bulunan konaklama tesislerine basit konaklama tesisi turizm işletmesi belgesi verilecektir.

Tedbir 426.6. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Başta internet tabanlı uygulamalar olmak üzere turizm sektörünün paylaşım ekonomisinden daha etkin faydalanabilmesine yönelik düzenlemeler yapılacak, sektördeki Ar-Ge faaliyetleri ile teknolojiye dayalı uygulamalar desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.428)

Tedbir 426.6. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik çalışmalar yapılacaktır.: Tedbir 428.2. Turizm sektöründe ürün geliştirme, tanıtım ve pazarlamada kullanılmasına yönelik büyük verinin toplanması ve analizi çalışması yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar, Üniversiteler, İlgili STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye Turizm Tanıtim ve Geliştirme Ajansı , İlgili Kurum ve Kuruluşlar, Üniversiteler, İlgili STK'lar
1. İklim değişikliğinin turizm sektörü üzerindeki etkilerinin tespitine yönelik araştırma ön raporu hazırlanacaktır.: 1. Daha fazla sayıda veri kaynağından faydalanılacak ve daha yüksek kalitede veri temini sağlanacaktır. 2. Alarm sistemleri kurulacaktır. 3. Raporlama sistemi modernize edilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Turizm Geliri
Birim: Milyar Dolar
2019: 34,5
2020: 12,1
2021(1): 22,0
2022(2): 30,4

Performans Göstergeleri: Ziyaretçi Sayısı
Birim: Milyon Kişi
2019: 51,7
2020: 16,0
2021(1): 28,0
2022(2): 38,0

Performans Göstergeleri: Yabancı Ziyaretçi Sayısı
Birim: Milyon Kişi
2019: 45,1
2020: 12,7
2021(1): 23,2
2022(2): 32,3

Performans Göstergeleri: Ziyaretçi Başına Ortalama Harcama
Birim: ABD Dolari
2019: 666
2020: 762
2021(1): 786
2022(2): 800

Performans Göstergeleri: Ortalama Konaklama Süresi
Birim: Gece
2019: 9,9
2020: 12,4
2021(1): 11,8
2022(2): 11,0

Performans Göstergeleri: Ziyaretçi Başına Gecelik Gelir
Birim: Dolar
2019: 68
2020: 61
2021(1): 66,6
2022(2): 72,7
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.3. Sektörel Politikalar 
2.2.3.1. Kamu Yatırım Politikaları
a) Mevcut Durum 
2021 yılı kamu yatırım uygulamalarında; sektörel, bölgesel ve proje bazındaki öncelikler dikkate alınarak ekonomik ve sosyal altyapıyı geliştirecek yatırımlara ağırlık verilmiştir. 2021Yılı Yatırım Programı sene başı değerleri dikkate alındığında, mahalli idare yatırımları ve yatırım işçilik giderleri hariç olmak üzere; toplam tutarı 1.344,9 milyar TL, 2020 yılı sonu kümülatif harcaması 516,2 milyar TL ve 2021 yılı başlangıç ödeneği 138,3 milyar TL olan 3.091 kamu yatırım projesi yürütülmektedir.

2021 Yılı Yatırım Programı kapsamındaki 138,3 milyar TL'lik yatırım ödeneğinden en yüksek payı yüzde 30,7 ile ulaştırma sektörü alırken, eğitim sektörünün payı yüzde 14,3,enerji sektörünün payı yüzde 12,2, madencilik sektörünün payı yüzde 10,4, tarım sektörünün payı yüzde 8,7 ve sağlık sektörünün payı yüzde 7,5'tir. İmalat, turizm, konut,içme suyu ve kanalizasyon, teknolojik araştırma, güvenlik, adalet, çevre gibi diğer sektörlerin toplam payı ise yüzde 16,2'dir.

2022-2024 dönemi Orta Vadeli Programda ilan edilen kuruluşların yatırım teklif tavanları dikkate alındığında 2022 yılında yatırım projelerine ayrılan kaynağın önemli ölçüde artırılması hedeflenmiştir. 2022 Yıli Merkezi Yönetim Bütçesi Kanun Teklifinde 2021 yıli sene başında 110,5 milyar TL olan merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki yatırımlar için ayrılan ödeneklerin 2022 yılında yüzde 31 oranında artarak 144,5 milyar TL'ye ulaşmasıöngörülmüştür. Benzer şekilde, 10/09/2021 tarihli ve 31594 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2021/19 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi eki 2022-2024 Dönemi Yatirım Programi Hazırlama Rehberinde yer alan 2022 yılı KİT yatırım teklif tavanları da 2021 yılında 43,5 milyar TL olan seviyesinden 61,9 milyar TL seviyesine çıkarılmıştır.
Ülkemizde, Yap-Işlet-Devret (YİD), Yap-Işlet (Yİ), Yap-Kirala-Devret (YKD) ve İşletme Hakkı Devri (İHD) olmak üzere dört temel Kamu Özel İşbirliği (KÖi) modeli uygulanmaktadır. Söz konusu modellerle 1986 yılından başlamak üzere, 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla 257 KÖÍ projesi için uygulama sözleşmesi imzalanmıştır. Uygulama sözleşmesi imzalanan projelerin toplam yatırım büyüklüğü 2021 yılı fiyatlarıyla 85,6 milyar ABD dolarına ulaşmaktadır. Bu tutar içinde ulaştırma sektörü 50,4 milyar ABD doları yatırım tutarı ile ilk sırada yer almakta olup bunu 19,8 milyar ABD doları ile enerji, 11,6 milyar ABD doları ile sağlık sektörü takip etmektedir. Mevcut durumda, 236 proje işletmeye alınmış olup 21projenin yapimina devam edilmektedir.


TABLO II: 26- Genel Devlet Sabit Sermaye Yatırımlarının GSYH İçindeki Payı
(Yüzde)
Ülkeler: Avro Bölgesi Ortalaması
2012-2016: 3,3
2017: 3,2
2018: 3,4
2019: 3,3
2020: 3,7
2021 (1): 4,0

Ülkeler: Belçika
2012-2016: 2,5
2017: 2,4
2018: 2,6
2019: 2,7
2020: 2,8
2021 (1): 3,0

Ülkeler: Almanya
2012-2016: 2,2
2017: 2,2
2018: 2,4
2019: 2,5
2020: 2,7
2021 (1): 2,8

Ülkeler: Estonya
2012-2016: 5,3
2017: 5,7
2018: 5,3
2019: 5,0
2020: 5,7
2021 (1): 6,3

Ülkeler: İrlanda
2012-2016: 2,0
2017: 1,8
2018: 2,1
2019: 2,4
2020: 2,7
2021 (1): 2,9

Ülkeler: Yunanistan
2012-2016: 3,4
2017: 4,5
2018: 3,2
2019: 2,5
2020: 3,0
2021 (1): 4,9

Ülkeler: İspanya
2012-2016: 2,3
2017: 2,0
2018: 2,2
2019: 2,1
2020: 2,5
2021 (1): 2,5

Ülkeler: Fransa
2012-2016: 3,7
2017: 3,3
2018: 3,4
2019: 3,7
2020: 3,8
2021 (1): 3,9

Ülkeler: İtalya
2012-2016: 2,4
2017: 2,2
2018: 2,1
2019: 2,3
2020: 2,7
2021 (1): 2,9

Ülkeler: Letonya
2012-2016: 4,6
2017: 4,6
2018: 5,6
2019: 5,0
2020: 5,7
2021 (1): 6,2

Ülkeler: Litvanya
2012-2016: 3,6
2017: 3,2
2018: 3,2
2019: 3,1
2020: 4,1
2021 (1): 3,9

Ülkeler: Lüksemburg
2012-2016: 3,9
2017: 4,1
2018: 3,9
2019: 4,0
2020: 5,0
2021 (1): 4,3

Ülkeler: Malta
2012-2016: 3,2
2017: 2,4
2018: 3,3
2019: 3,9
2020: 4,5
2021 (1): 5,6

Ülkeler: Hollanda
2012-2016: 3,6
2017: 3,4
2018: 3,4
2019: 3,4
2020: 3,4
2021 (1): 3,9

Ülkeler: Avusturya
2012-2016: 3,0
2017: 3,1
2018: 3,1
2019: 3,1
2020: 3,4
2021 (1): 3,6

Ülkeler: Portekiz
2012-2016: 2,1
2017: 1,8
2018: 1,8
2019: 1,9
2020: 2,2
2021 (1): 2,5

Ülkeler: Slovenya
2012-2016: 4,3
2017: 3,1
2018: 3,7
2019: 3,8
2020: 4,2
2021 (1): 5,8

Ülkeler: Slovakya
2012-2016: 4,1
2017: 3,4
2018: 3,7
2019: 3,6
2020: 3,5
2021 (1): 3,8

Ülkeler: Finlandiya
2012-2016: 4,1
2017: 4,1
2018: 4,3
2019: 4,4
2020: 4,6
2021 (1): 4,6

Ülkeler: Avro Bölgesi Dışı AB Ort.
2012-2016: 4,0
2017: 3,3
2018: 3,9
2019: 4,1
2020: 4,7
2021 (1): 4,9

Ülkeler: Bulgaristan
2012-2016: 4,4
2017: 2,3
2018: 3,1
2019: 3,4
2020: 4,5
2021 (1): 4,2

Ülkeler: Çekya
2012-2016: 4,1
2017: 3,3
2018: 4,1
2019: 4,4
2020: 4,9
2021 (1): 5,2

Ülkeler: Danimarka
2012-2016: 3,7
2017: 3,4
2018: 3,4
2019: 3,2
2020: 3,6
2021 (1): 3,7

Ülkeler: Hirvatistan
2012-2016: 3,7
2017: 2,8
2018: 3,5
2019: 4,3
2020: 5,6
2021 (1): 6,3

Ülkeler: Macaristan
2012-2016: 4,6
2017: 4,5
2018: 5,8
2019: 6,2
2020: 6,4
2021 (1): 6,4

Ülkeler: Polonya
2012-2016: 4,3
2017: 3,8
2018: 4,7
2019: 4,3
2020: 4,4
2021 (1): 4,7

Ülkeler: Romanya
2012-2016: 4,5
2017: 2,6
2018: 2,7
2019: 3,5
2020: 4,6
2021 (1): 5,0

Ülkeler: İsveç
2012-2016: 4,4
2017: 4,6
2018: 4,9
2019: 4,9
2020: 5,1
2021 (1): 5,0

Ülkeler: Birleşik Krallik
2012-2016: 2,7
2017: 2,7
2018: 2,7
2019: 2,8
2020: 3,1
2021 (1): 3,5

Ülkeler: AB Ortalaması
2012-2016: 3,5
2017: 3,2
2018: 3,5
2019: 3,5
2020: 4,0
2021 (1): 4,3

Ülkeler: ABD
2012-2016: 3,3
2017: 3,2
2018: 3,2
2019: 3,3
2020: 3,6
2021 (1): 3,4

Ülkeler: Japonya
2012-2016: 3,7
2017: 3,6
2018: 3,7
2019: 3,9
2020: 4,2
2021 (1): 4,3

Ülkeler: Türkiye
2012-2016: 3,6
2017: 3,9
2018: 4,0
2019: 2,8
2020: 2,7
2021 (1): 2,8
Kaynak: Avrupa Komisyonu Ekonomik Tahminler Raporu, İlkbahar 2021; Strateji ve Bütçe Başkanlığı(1) Gerçekleşme Tahmini 

b) Amaç
Kamu sabit sermaye yatırımlarına ilişkin kaynakların artırılmasi, yatırım programının rasyonelleştirilmesi, ayrılan kaynakların başta öncelikli sektörler ve gelişme alanları için belirlenmiş hedeflere tahsisi olmak üzere etkin şekilde ve sonuç odaklı kullanılmasi, KÖİuygulamalarının makroekonomik politikalarla uyumunun sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu yatırım yönetim sürecinin güçlendirilmesi, gerekli müdahalelerin zamanında yapılması ve daha etkili sonuçlara ulaşılması için yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tüm kurumlarda Köř dâhil yatırım projelerinin hazırlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerinde standardizasyon sağlanacak ve kurumsal kapasite artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.435)

Politika/Tedbir: Tedbir 435.1. Kamu ve KÖi yatırımları için proje hazırlık uygulama, izleme ve değerlendirme konularinda eğitim programları düzenlenecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gelen talepler doğrultusunda proje hazırlık, izleme ve değerlendirme konularında eğitimler verilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 435.4. KÖI projeleri için hazırlıik, ihale ve sözleşme hususlarinda standart rehberler hazırlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. KÖI Projelerinin hazırlık aşamasında kullanılmak üzere Fizibilite Raporu Hazırlama Rehberi nihai hale getirilecektir. 2. Harcama Getirisi Analizine ilişkin rehber nihai hale getirilecektir. 3. Sözleşme standardizasyonu ve yönetimine ilişkin bir rehber hazırlanacaktır.
2.2.3.2. Bilim, Teknoloji ve Yenilik 
a) Mevcut Durum 
Ar-Ge harcamalarında yıllar itibarıyla artış yaşanmış ve Ar-Ge harcamalarının GSYH'ya oranı 2019 yılında yüzde 1,06'ya ulaşmıştır. Benzer şekilde, Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin önemli unsurlarından olan araştırmacı insan gücünde de gelişim sağlanmış olup 2019 yılıitibarıyla Tam Zaman Eşdeğer (TZE) araştırmacı ve TZE Ar-Ge personeli sayılari sırasıyla 135.515 ve 182.847 olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, toplam TZE Ar-Ge personelinin yüzde 19,8'i doktora ve üstü derecesine sahiptir. Ar-Ge insan gücünün sayı ve nitelik olarak artırılması ihtiyaci devam etmektedir.

Ar-Ge ve yenilik ekosisteminin güçlendirilmesi amacıyla kamu ve özel kesim Ar-Ge faaliyetlerinin geliştirilmesine yönelik kamu kaynaklarından yapılan bütçe tahsisi önemini korumaktadır. Bu kapsamda, 2020 yılında merkezi yönetim bütçesinden Ar-Ge faaliyetleri için 14,3 milyar TL harcama yapılmıştır. Ayrıca, kamunun dolaylı Ar-Ge desteği 2020 yılında 8,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir.

Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politikaları Kurulu bünyesinde küresel eğilimler ve ülkesel ihtiyaçlar açısından ön plana çıkan teknoloji alanları ve kritik gelişme alanlarıyla ilgili teknoloji yol haritaları ve politika raporlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Ayrıca stratejik gelişim alanlarının ve yükselen teknolojilerin belirlenmesine yönelik 2035 Teknoloji Öngörüsü çalışmasının hazırlıkları yürütülmektedir.

Ar-Ge harcamalarının yaklaşık yüzde 29,2'sini gerçekleştiren üniversitelerde yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerini artırmak amacıyla 11 üniversite, araştırma üniversitesi olarak belirlenmiş olup bu üniversitelerin performanslarının izlenmesi ve özel programlarla desteklenmesine yönelik çalişmalara devam edilmektedir. Ayrıca üniversiteler arası işbirliğinin geliştirilmesine yönelik olarak birden fazla üniversitenin katılımıyla ortak uygulama ve araştırma merkezi kurulabilmesi imkânı sağlanmıştır. Bu çerçevede 19/06/2020 tarihli ve 31160 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yükseköğretim Kurumlarında Ortak Uygulama ve Araştırma Merkezleri Yönetmeliği kapsamında 2021 yılı Eylül itibarıyla alti ortak uygulama ve araştırma merkezi kurulmuştur.

6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun çerçevesinde yedi araştırma altyapisı desteklenmekte ve bu altyapıların performans izleme süreçleri devam etmektedir. Bu altyapılardan 2017 yılında 6550 sayılı Kanun kapsamına alınan dördü için kapsamlı ara değerlendirme ve yıllik performans izleme ve değerlendirme süreçleri tamamlanmış olup yeterlik yenileme süreçleri başlatılmiştır. Bununla birlikte, Kanun kapsamına iki yeni araştırma altyapısının dâhil edilmesine ilişkin çalışmalar yürütülmektedir.Ayrıca öncelikli sektörler ve kritik teknolojiler alanlarında olmak üzere faaliyet gösteren araştırma altyapıları içinden 6550 sayılı Kanun kapsamına alınabilecek aday altyapıların belirlenmesi ile Kanun kapsamında işbirliği platformlarının kurulmasına ve desteklenmesine dair usul ve esasların hazırlık çalişmaları devam etmektedir.

TABLO II: 27- Bilim ve Teknoloji Alanındaki Temel Göstergeler 
Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: 0,81
2013: 0,86
2014: 0,88
2015: 0,94
2016: 0,95
2017: 1,03
2018: 1,06

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: İçindeki Payı (Yüzde) Gayri Safi Yurt içi Ar-Ge Harcamasi (Milyon TL - Cari
2013: 14 807
2014: 17 598
2015: 20 615
2016: 24 641
2017: 29 855
2018: 38 534
2019: 45 954

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Fiyatlarla) Ar-Ge Harcamalarını Gerçekleştiren Sektörer (Yüzde)

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Yükseköğretim
2013: 42,1
2014: 40,5
2015: 39,7
2016: 36,3
2017: 33,5
2018: 30,3
2019: 29,2

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Özel Sektör
2013: 47,5
2014: 49,8
2015: 50,0
2016: 54,2
2017: 56,9
2018: 60,4
2019: 64,2

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Kamu
2013: 10,4
2014: 9,7
2015: 10,3
2016: 9,5
2017: 9,6
2018: 9,3
2019: 6,6

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: TZE Cinsinden Toplam Ar-Ge Personeli Sayısı
2013: 112 969
2014: 115 444
2015: 122 288
2016: 136 953
2017: 153 552
2018: 172 119
2019: 182 847

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: TZE Cinsinden Ar-Ge Personelinin Sektörel Dağılımı (Yüzde)

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Yükseköğretim
2013: 37,7
2014: 35,7
2015: 35,4
2016: 38,4
2017: 35,3
2018: 32,8
2019: 32,3

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Özel Sektör
2013: 51,7
2014: 53,7
2015: 54,5
2016: 53,0
2017: 57,3
2018: 60,6
2019: 62,9

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: Kamu
2013: 10,6
2014: 10,6
2015: 10,1
2016: 8,6
2017: 7,4
2018: 6,6
2019: 4,8

Ar-Ge Harcamalarinin GSYH: 10.000 Çalışan Kişi Başına Düşen TZE Ar-Ge Personeli Sayısi
2013: 46
2014: 45
2015: 46
2016: 50
2017: 54
2018: 60
2019: 65
Kaynak: TÜİK, TÜBİTAK 
AB Ufuk 2020 Programından ülkemizin daha fazla faydalanabilmesi amacıyla TüBİTAK koordinasyonunda yönlendirme, bilgilendirme ve teşvik faaliyetleri sürdürülmektedir. Söz konusu program kapsamında 2020 yılında açılan çağrıların yaklaşık yüzde 95'inin sonuçlarıaçıklanmış olup 25 kamu kuruluşu, 88 üniversite/araştırma merkezi, 96 özel sektör kuruluşu ve 14 kâr amacı gütmeyen kuruluş tarafindan sunulan toplam 150 projenin destek almasıyla 

71,8 milyon Avro geri dönüş sağlanmıştır. Böylelikle Ufuk 2020 Programı kapsamında Eylül 2021 itibarıyla ülkemize 297 milyon Avro fon dönüşü gerçekleşmiştir. Söz konusu program 2020 yılında tamamlanmış olup 2021-2027 yıllarinı kapsayan Ufuk Avrupa Programi uygulanmaya başlanılacaktır. Ufuk Avrupa Programına ülkemizin katılımına ilişkin çalışmalar ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyon halinde yürütülmektedir.
Ülkemizin Antarktika alanında uluslararası arenada temsili ve işbirliği potansiyelinin hayata geçirilebilmesi için başlatılan Antarktika Bilimsel Araştırma ve Bilim Üssü Projesi kapsamında 2017 yılından itibaren Antarktika kıtasına beş ulusal sefer düzenlenmiş ve bu seferler kapsamında 64 proje desteklenmiştir. Ayrıca bu proje kapsamında, Antarktika'da bilimsel araştirma kampi, üç Küresel Konumlandırma Sistemi ve Otomatik Meteoroloji Gözlem İstasyonları kurulumu gerçekleştirilmiştir. Bunun yanı sıra Ulusal Kutup Bilim Programi (2018-2022) yürürlüğe konulmuş olup bu programda belirlenen öncelikli araştırma temaları, insan kaynakları, uluslararası işbirlikleri, eğitim, tanıtım ve halka erişim,bilim seferleri ve lojistik ile Türk Bilim Üssü odağında çalişmalara devam edilmektedir.Bununla birlikte, Avrupa Kutup Kurulu, Antarktik Araştırmalar Bilimsel Komitesi ve Ulusal Antarktik Program Yürütücüleri Konseyi tam üyelikleri gerçekleştirilmiştir.
Ülkemizin uzay politikaları alanındaki vizyonunun, stratejilerinin, hedeflerinin ve projelerinin koordineli ve entegre olarak yürütülmesine yönelik hazırlanan Milli Uzay Programı (MUP) Şubat 2021'de kamuoyuna açıklanmıştır. Ülkemizin orta-uzun vadede 10adet stratejisinin belirlendiği MUP kapsamında; 2023 yılında Ay'a sert iniş ve 2028 yılında yumuşak iniş yapılması, bir Türk vatandaşının bilimsel misyon için uzaya gönderilmesi, uydu üretiminin tek çatı altında toplanmasi, bölgesel konumlama ve zamanlama sistemi kurulmasi, uzaya bağımsız bir şekilde erişmek için uzay limanı kurulması, uzay havasına ilişkin bilimsel araştırmalar yapılması, uzaydaki nesneleri yerden gözlemleme kabiliyetlerinin artırılması, uzay sanayi ekosisteminin geliştirmesi, uzay teknolojileri geliştirme bölgesinin kurulmasi, toplumda uzay farkındalığın geliştirmesi ve insan gücü yetiştirilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç
Etkin işleyen bir araştırma ve yenilik ekosistemi oluşturularak bilgi üretme ve kullanma kapasitesinin geliştirilmesi, yüksek katma değerli ürün ve hizmetleri destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin artırılmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Üniversitelerin Ar-Ge ekosistemindeki rolleri güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.440)

Politika/Tedbir: Tedbir 440.3. Üniversitelerin, yüksek katma değerli üretimi destekleyecek nitelikte Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri gerçekleştirebilmeleri için Araştirma Üniversitesi programi güçlendirilecek, bu programa dâhil üniversitelerin özel desteklerle kapasiteleri artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: YÖK (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Araştırma üniversitelerinin performansları izlenecek, araştırma kapasitelerinin ve niteliklerinin artırılmasına yönelik olarak bir program çerçevesinde destekler sağlanacaktır.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 441.1. Yükseköğretim ve kamu kurumları bünyesindeki araştırma altyapılarının erişilebilirliğinin artırılması ve mükerrer yatırımların önlenmesini teminen altyapılardaki makine- teçhizat, insan kaynağı, araştırma faaliyetleri ve test hizmetlerine ilişkin güncel bilgilerin yer aldığı envanter hazırlanacaktır.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 441.2. 6550 sayıli Araştırma Altyapilarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında kritik teknolojilerde uzmanlaşmış altyapı sayısı artırılacaktır.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 441.3. 6550 sayıli Kanun kapsamındaki araştırma altyapılarının çıktı ve etki odaklı performanslarinın izlenmesine ve kritik teknoloji alanlarında ürün misyonları doğrultusunda çalışmalarını teşvik etmeye yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Ar-Ge personeli sayısı ve niteliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.442)

Araştırma altyapılarının, öncül araştırmalar yapan, nitelikli insan gücü istihdam eden ve özel sektörle işbirliği içinde çalışan bir yapıyla Ar-Ge ve yenilik ekosistemindeki etkinliklerinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.441): Tedbir 442.2. Yurt dışında üst seviye bilimsel ve teknolojik çalışmalar yürüten nitelikli araştırmacıların Uluslararası Lider Araştırmacılar Programi kapsamında Türkiye'ye gelmeleri ve araştırmacı yetiştirmeleri desteklenecektir.

Tedbir 442.6. Araştırma deneyimine sahip nitelikli insan kaynağının artırılmasını teminen kamu destekli Ar-Ge projelerinde daha fazla lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyerinin yer alması sağlanacaktır.: Temel bilimlerde nitelikli araştırmacı insan gücü kapasitesi ve araştırma faaliyetleri, öncelikli sektörler ve teknoloji alanlarındaki ihtiyaçlara yönelik artırılacak, söz konusu alanlara yönelik özel lisansüstü burs programları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.443)

Tedbir 442.6. Araştırma deneyimine sahip nitelikli insan kaynağının artırılmasını teminen kamu destekli Ar-Ge projelerinde daha fazla lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyerinin yer alması sağlanacaktır.: Tedbir 443.1. Temel bilimlere yönelik lisansüstü burs miktarı ve faydalanan sayısı artırilacaktir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK
1. Stajyer Araştırmacı Burs Programi (STAR) kapsamında çağrıya çıkılacak ve program kapsamında desteklenen bursiyerlerin lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyeri olarak projelerde yer alması sağlanacaktır.: 1. Temel bilimler alaninda ülkemizin lisansüstü seviyesinde ihtiyaç duyduğu bilim insanlarının yetiştirilmesini teşvik etmek amacıyla Yurt İçi Lisansüstü Burs Programi kapsamında iki defa çağrıya çıkılacaktır.

Tedbir 442.6. Araştırma deneyimine sahip nitelikli insan kaynağının artırılmasını teminen kamu destekli Ar-Ge projelerinde daha fazla lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyerinin yer alması sağlanacaktır.: Tedbir 443.3. Temel ve uygulamalı alanlarda katma değer açısından yüksek etki yaratması muhtemel önçül araştırma projeleri desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK
1. Stajyer Araştırmacı Burs Programi (STAR) kapsamında çağrıya çıkılacak ve program kapsamında desteklenen bursiyerlerin lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyeri olarak projelerde yer alması sağlanacaktır.: 1. Ulusal Öncü Araştırmacılar ve Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) Projeleri Güçlendirme Destekleri kapsamında başvurular alınarak araştırmalar desteklenecektir.

Tedbir 442.6. Araştırma deneyimine sahip nitelikli insan kaynağının artırılmasını teminen kamu destekli Ar-Ge projelerinde daha fazla lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyerinin yer alması sağlanacaktır.: Tedbir 443.4. Bilim alanlarına yönelik nitelikli çalışmalar ile öncü ve çığır açıcı araştırmaları desteklemek üzere ve özellikle temel bilimler alanında araştırmacı insan gücü kapasitesinin artırılmasına yönelik ulusal ve uluslararası eğitim ve araştırma temalı bilimsel etkinlikler gerçekleştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), TÜBİTAK, YÖK: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (),Milli Eğitim Bakanlığı, TÜBİTAK, TÜBA, Üniversiteler
1. Stajyer Araştırmacı Burs Programi (STAR) kapsamında çağrıya çıkılacak ve program kapsamında desteklenen bursiyerlerin lisans, yüksek lisans ve doktora bursiyeri olarak projelerde yer alması sağlanacaktır.: 1. TÜBİTAK Temel Bilimler Araştırma Enstitüsü tarafindan temel bilim alanlariında, dünyanın önde gelen bilim insanlarının katılımıyla uluslararası düzeyde bilimsel etkinlikler gerçekleştirilecektir. 2. TÜBA Yurtdışı Bilim İnsanı Davet Programi kapsamında öncü ve çığır açıcı araştırmacıların ülkemizdeki bilim insanlarıyla bir araya geleceği çalıştaylar düzenlenecek, bilimsel tematik arama konferansları gerçekleştirilecektir. 3. Ulusal ve uluslararası ölçekte, alanlarında öne çıkan uzman ve araştırmacıların veritabanı oluşturulacaktır.

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444): Tedbir 444.1. AB Araştırma ve Inovasyon Çerçeve Programlarına nitelikli projeler yoluyla katılımın sağlanması ve programların geri dönüş oranının artırılmasına yönelik tanitim, bilgilendirme ve kapasite geliştirme çalişmalarıi ile destek ve ödül programları gerçekleştirilecek ve Avrupa Araştırma Alanına entegrasyonun sağlanmasıni teminen ulusal programlar AB Çerçeve Programlarıyla uyumlu ve tamamlayicı hale getirilecektir.

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444): Türkiye'de teknoloji üreten insan kaynağının geliştirilmesine yönelik olarak gençlerin erken yaşlardan itibaren teknoloji alanında gelişimleri sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.445)

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444): Tedbir 445.1. Deneyap Teknoloji Atölyeleri yaygınlaştırılacak, 50 bin gencin teknoloji eğitimi alması sağlanacaktır.

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444): Tedbir 445.2. Bilim atölyeleri Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı 1. Antarktika temalı gezici ve gezici bilim sergileri daha (S), TÜBITAK, Belediyeler, serginin üretimi tamamlanacak ulaşılabilir hale getirilerek Üniversiteler olup Antalya Bilim Merkezi'nde yaygınlaştırılacaktır. açılışı yapılacaktır. Kutup araştırmaları konusunda ülkemizin uluslararası konumu güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.446)

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444): Tedbir 446.1. Kutup araştırmalarına yönelik kurumsal kapasite geliştirilecek ve Antarktika'da üs kurulmasına ilişkin hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444): sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.447)

Başta AB ülkeleriyle olmak üzere Ar-Ge faaliyetleri, araştırma altyapıları ve araştırmacı insan gücü bakımından bölgesel ve küresel düzeyde işbirlikleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.444): Tedbir 447.1. Milli Uzay Programı hazırlanarak uygulamaya konulacaktır.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Ar-Ge Harcamalarının GSYH'ya Orani (4)
Birim: Yüzde
2020 (1): 1,06
2021(2): 1,26
2022(3): 1,51

Performans Göstergeleri: Tam Zaman Eşdeğer (TZE) Cinsinden Ar-Ge Personeli Sayısi (4)
Birim: Kişi
2020 (1): 182 847
2021(2): 215 658
2022(3): 265 000

Performans Göstergeleri: Milyon Kişi Başına Doktora ve Üstü TZE Ar-Ge Personeli Sayısı
Birim: Kişi
2020 (1): 436
2021(2): 600
2022(3): 700
(4) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Araştırma, Geliştirme ve Yenilik Programının performans göstergelerinden biridir.

2.2.3.3. Girişimcilik ve KOBİler 
a) Mevcut Durum 
Esnaf ve sanatkârların çoğunluğunu oluşturduğu KOBİler, 2020 yılı sonu itibarıyla çalışan sayısı bakımından toplam girişimlerin yüzde 99,8'ini, istihdamın yüzde 73,9'unu,katma değerin yüzde 53,1'ini, ihracatın yüzde 57,2'sini oluşturmaktadır. Ayrıca, Ar-Ge harcamaları içinde KOBİlerin payı 2014 yılında yüzde 17,4 iken 2019 yılında yüzde 21,4e yükselmiştir. KOBİlerin küreselleşmeden kaynaklanan yüksek rekabete ayak uydurma,yetkin insan gücü ve yeterli sermayeye sahip olma, yenilikçi projeler üretme, ortak iş ve proje geliştirme gibi hususlarda güçlendirilmesi ve girişimcilik yeteneklerinin ve girişimci sayısinın artırılmasi gerekmektedir. Ortak iş yapma kültürüne, sermaye birikimine ve gelir dağılımına olumlu katkıları açısından önem taşıyan kooperatifçiliğin geliştirilmesi de önem arz etmektedir.


TABLO II: 28- Kurulan ve Kapanan İşletme Sayısı
Yil: 2012
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 191 808
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 96 204
Kurulan Şirket Sayısı: 38 887
Kapanan Şirket Sayısı: 14 168
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 67 455
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 31 915
Kurulan Kooperatif Sayısı: 877
Kapanan Kooperatif Sayısı: 1 895

Yil: 2013
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 193 870
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 105 552
Kurulan Şirket Sayısı: 49 943
Kapanan Şirket Sayısı: 17 400
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 58 987
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 19 873
Kurulan Kooperatif Sayısı: 915
Kapanan Kooperatif Sayısı: 1 862

Yil: 2014
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 200 235
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 113 696
Kurulan Şirket Sayısı: 57 710
Kapanan Şirket Sayısı: 14 002
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 67 920
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 23 229
Kurulan Kooperatif Sayısı: 1 005
Kapanan Kooperatif Sayısı: 1 820

Yil: 2015
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 200 807
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 97 361
Kurulan Şirket Sayısı: 66 701
Kapanan Şirket Sayısı: 12 114
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 47 069
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 19 061
Kurulan Kooperatif Sayısı: 921
Kapanan Kooperatif Sayısı: 1 587

Yil: 2016
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 227 936
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 101 218
Kurulan Şirket Sayısı: 63 709
Kapanan Şirket Sayısı: 11 038
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 41 972
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 19 610
Kurulan Kooperatif Sayısı: 771
Kapanan Kooperatif Sayısı: 1 290

Yil: 2017
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 229 367
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 96 945
Kurulan Şirket Sayısı: 72 871
Kapanan Şirket Sayısı: 13 517
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 44 238
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 18 005
Kurulan Kooperatif Sayısı: 910
Kapanan Kooperatif Sayısı: 1 185

Yil: 2018
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 229 298
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 106 167
Kurulan Şirket Sayısı: 85 279
Kapanan Şirket Sayısı: 12 564
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 35 111
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 18 976
Kurulan Kooperatif Sayısı: 331
Kapanan Kooperatif Sayısı: 70

Yil: 2019
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 238 416
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 114 977
Kurulan Şirket Sayısı: 85 263
Kapanan Şirket Sayısı: 14 050
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 24 459
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 19 044
Kurulan Kooperatif Sayısı: 409
Kapanan Kooperatif Sayısı: 67

Yil: 2020
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 365 533
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 99 588
Kurulan Şirket Sayısı: 102 794
Kapanan Şirket Sayısı: 15 949
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 31 036
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 24 134
Kurulan Kooperatif Sayısı: 622
Kapanan Kooperatif Sayısı: 46

Yil: 2021(1)
Faaliyete Geçen Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 184 233
Faaliyeti Sona Eren Esnaf ve Sanatkâr Sayısı: 61 376
Kurulan Şirket Sayısı: 71 139
Kapanan Şirket Sayısı: 8.180
Kurulan Gerçek Kişi Ticari İsletme Sayısı: 17 815
Kapanan Gerçek Kişi Ticari İşletme Sayısı: 13 368
Kurulan Kooperatif Sayısı: 389
Kapanan Kooperatif Sayısı: 17
Kaynak: TOBB, Ticaret Bakanlığı( Ağustos ayı itibarıyladır.
2021 yılı Haziran ayı itibarıyla; bankacılık sistemi içinde kullandırılan KOBİ kredi miktarı908 milyar TL olup toplam krediler içindeki payı 2009 yılındaki yüzde 21 seviyesinden yüzde 23'e yükselmiştir.

TABLO II: 29- ESKKK Kefalet Kredileri 
Yil: 2012
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 258 057
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 6 925

Yil: 2013
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 286 123
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 9 617

Yil: 2014
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 317 710
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 12 520

Yil: 2015
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 353 627
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 16 159

Yil: 2016
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 432 826
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 20 359

Yil: 2017
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 447 854
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 23 743

Yil: 2018
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 493 704
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 31 125

Yil: 2019 2020
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 567 029
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 41 043

Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 1 161 892
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 67 520

Yil: 2021(1)
Kefalet Alan ve Kredi Kullanan İşletme Sayısı: 1 163 281
Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi (Milyon TL): 73 747
Kaynak: Ticaret Bakanlığı(1) Ağustos ayı itibarıyla 
Esnaf ve sanatkârlarımızın desteklenmesi amacıyla, 28/12/2020 tarihli ve 3340 sayıl Cumhurbaşkanı Kararı gereğince, 2021 yılı içerisinde esnaf ve sanatkârlara yüzde 50 faiz indirimli veya faizsiz kredi imkânları sağlanmış bulunmaktadır. Bu kapsamda 31/08/2021itibarıyla kredi bakiyesi mevcut olan esnaf ve sanatkâr sayısı 1.163.281'e, kredi bakiyesi ise 73,7 milyar TL'ye ulaşmiştır.

Hazine destekli kefalet uygulaması 2021 yılında da devam ederek Ağustos 2021döneminde kefalet kullandırımı 4,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde öz 

kaynaktan sağlanan kefaletlerle birlikte toplam 34.382 KOBİ'nin 35.430 kredi talebi değerlendirilerek 7,6 milyar TL krediye karşılik 6,5 milyar TL kefalet desteği verilmiştir.Diğer taraftan, AB COSME Programına AB üye ülkeleri ile birlikte dâhil olunmuş ve bu sayede diğer ülkelerle işbirlikleri kurularak Avrupa Yatırım Fonu vasıtasıyla, KOBİlerimize yönelik yaklaşık 7,5 milyar TL'lik kredi hacmi oluşturulmuştur.

TABLO II: 30- KGF A.Ş. Tarafından Verilen Kefalet ve Yaratılan Kredi Hacmi 
846 1 020: Kefalet
730 172i 2 380: Yaratlan
Toplam: Kefalet Hacmi (Milyon

846 1 020: Yil
730 172i 2 380: Hacmi (Milyon TL
Toplam: (Milyon TL)

846 1 020: 2012
730 172i 2 380: 1 484
Toplam: 1 694

846 1 020: 2013
730 172i 2 380: 1 199
Toplam: 1 345

846 1 020: 2014
730 172i 2 380: 2 573 2 485
Toplam: 3 397

846 1 020: 2015
730 172i 2 380: 2 644
Toplam: 846

846 1 020: 2016
730 172i 2 380: 4 643
Toplam: 4 699

846 1 020: 2017
730 172i 2 380: 6 880
Toplam: 6 960

846 1 020: 2018
730 172i 2 380: 1 153 11 980
Toplam: 1 158

846 1 020: 2020
730 172i 2 380: 6 822
Toplam: 7 147

846 1 020: 2021(1)
730 172i 2 380: 6 479
Toplam: 6 883
Kaynak: KGF A.Ş.
(1) Ağustos ayi itibarıyla 
KOBİ ve girişimcilere yönelik KOSGEB destek ve hizmetleri ile ilgili tüm süreçler e—Devlet Kapısı üzerinden yürütülmektedir. Bunun yanı sıra, işletme karnesi niteliğinde olan ve işletmelerin kendilerini sektörlerinde, ülke geneli ve bölgelerinde (İBBS Düzey1)konumlandırma imkânı bulabilecekleri, KOSGEB İşletme Değerlendirme Raporu da Türkçe ve İngilizce versiyonuyla birlikte e-Devlet Kapısı üzerinden ücretsiz olarak sunulmaktadır.
KOBİlerin, KOSGEB destekleri kapsamında yararlanacakları rehberlik ve danışmanlık hizmetlerine ilişkin esasları düzenlemek amacıyla KOBİ Rehberliği ve Teknik Danışmanlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik 05/02/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bu çerçevede; finansman, uluslararasılaşma, teknoloji/yenilik/dijitalleşme ve büyüme alanlarında işletmelere teknik danışmanlık hizmeti sunacak kişilerin yetkilendirilmesi ve teknik danışmanlık hizmetleri hakkında esasları düzenlemek amacıyla usul ve esaslar hazırlanarak 05/08/2020 tarihinde yayınlanmış olup başvurular alınmaya başlanmıştır.İşletmelerin yetkilendirilmiş teknik danışmanlardan alacakları danışmanlık hizmetlerinin desteklenmesi amacıyla İşletme Geliştirme Destek Programı'na Teknik Danışmanlık Desteği eklenmiştir. KOBİ rehberlerinin yetkilendirilmesine ilişkin çalışmalar devam etmektedir.

TABLO II: 31- KOSGEB Destek Programları
DESTEK PROGRAMLARI: İşletme Sayısı
2018: Destek Tutari (Bin TL)
2019: İşletme Sayısı
2020: Destek Tutari (Bin TL)
2021(1): İşletme Sayısı

DESTEK PROGRAMLARI: KOBİ Proje Destek Program
2018: 73
2019: 2 073
2020: 5
2021(1): 470

DESTEK PROGRAMLARI: Ar-Ge, Inovasyon ve Endüstriyel Uygulama Destek
2018: 1 106
2019: 71 370
2020: 1 207
2021(1): 87 229

DESTEK PROGRAMLARI: Programi İşbirliği-Gūçbirliği Destek
2018: 31
2019: 9 488
2020: 14
2021(1): 3 163

DESTEK PROGRAMLARI: Programi Tematik Proje Destek
2018: 6
2019: 311
2020: 2
2021(1): 62

DESTEK PROGRAMLARI: Programi Girişimcilik Destek Programi
2018: 31 790
2019: [TELEFON]: 25 077
2021(1): 475 289

DESTEK PROGRAMLARI: Genel Destek Programi
2018: 39 405
2019: 388 531
2020: 19 711
2021(1): 243 002

DESTEK PROGRAMLARI: Gelişen İşletmeler Piyasası
2018: 2
2019: 72
2021(1): 19

DESTEK PROGRAMLARI: KOBİ Destek Programı KOBİGEL - KOBİ Gelişim Destek
2018: 2 270
2019: 257 365
2020: 3 293
2021(1): 495 761

DESTEK PROGRAMLARI: Programi Teminat Giderleri Desteği
2018: 167
2019: 213
2020: 10
2021(1): 10

DESTEK PROGRAMLARI: TEKNOPAZAR - Teknolojik Ürün Tantım ve Pazarlama Destek
2018: 63
2019: 2 567
2020: 57
2021(1): 2 859

DESTEK PROGRAMLARI: Programi Uluslararası Kuluçka Merkezi ve Hızlandina Destek Programı
2018: 6
2019: 4 320
2020: 23
2021(1): 3 656

DESTEK PROGRAMLARI: Stratejik Ürün Destek Program
2018: 39
2019: 34 057
2020: 70
2021(1): 109 970

DESTEK PROGRAMLARI: KOBİ Teknolojik Ürün Yatırım Destek Programi
2018: 28
2019: 29 770
2020: 70
2021(1): 76 898

DESTEK PROGRAMLARI: İsletme Gelistirme Destek Programı
2018: 359
2019: 312
2020: 13 968
2021(1): 150 382

DESTEK PROGRAMLARI: İşbirliği Destek Programı
2018: -
2020: 3
2021(1): 982

DESTEK PROGRAMLARI: Girişimciliği Geliştirme Destek
2018: -
2020: 5 264
2021(1): 127 668

DESTEK PROGRAMLARI: Programi Geleneksel Girişimci Destek

DESTEK PROGRAMLARI: Programı İleri Girişimci Destek Programı

DESTEK PROGRAMLARI: Yurt Dışi Pazar Destek Programı

DESTEK PROGRAMLARI: İŞGEM/TEKMER Destek

DESTEK PROGRAMLARI: Programi İs Planı Ödülü Destek Programı

DESTEK PROGRAMLARI: Ar-Ge, Ür-Ge ve Inovasyon

DESTEK PROGRAMLARI: Destek Programi

DESTEK PROGRAMLARI: Toplam
2018: 75 345
2019: 1 396 782
2020: 68 774
2021(1): 1 777 422
Kaynak: KOSGEB 
(1) Eylül ayı itibarıyla 
KOSGEB tarafindan imalatçı girişimcilere üst limiti 375 bin TL'ye, geleneksel sektörlerde yer alan girişimcilere ise 65 bin TL'ye kadar hibe desteği sağlanmaya devam edilmektedir. Bu desteklerde genç, kadın, engelli, gazi ve birinci derecede şehit yakınıgirişimcilere ayricalik tanınmiştır.

Covid-19 pandemisinden olumsuz etkilenen işletmelere destek olunmasi ve istihdamin korunması amacıyla imalat sanayisindeki mikro ve küçük işletmeler ile 2017 yılı sonrasıkurulan teknoloji tabanlı start-uplar için 300 milyon ABD Doları Dünya Bankasından 300milyon ABD doları da JICA'dan olmak üzere toplam 600 milyon Dolar Hazine garantili kredi 

anlaşması imzalanmıştır. Bu kapsamda KOSGEB tarafindan oluşturulan "Mikro ve Küçük İşletmelere Hızlı Destek Programı"yla Covid-19 pandemisinden dolayı geliri azalan imalat ve bilimsel Ar-Ge sektörlerindeki mikro ve küçük işletmelere, ölçeklerine göre sırasıyla;30.000 TL ve 75.000 TL'ye kadar işletme sermayesi desteği verilmektedir. 2017 ve sonrasında kurulmuş imalat, bilgisayar programlama ve bilimsel Ar-Ge sektörlerindeki yenilikçi genç mikro ve küçük işletmelere ise, bu tutarlara ilave olarak teknolojik faaliyetleri için 25.000 TL'ye kadar ek sermaye desteği sağlanmaktadır. Destek; ilk 3 yıli geri ödemesiz olmak üzere toplam 5 yıl vadeli, teminatsız ve faizsiz geri ödemeli destek olarak kullandırılmaktadır.

TABLO II: 32- KOSGEB Kredi Faiz Destekleri 
Yil: 2012
İşletme Adedi: 7 408
Kredi Hacmi (Bin TL): 467 122
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 105 549

Yil: 2013
İşletme Adedi: 343
Kredi Hacmi (Bin TL): 30 000
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 4 525

Yil: 2014
İşletme Adedi: 3 140
Kredi Hacmi (Bin TL): 137 549
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 33 545

Yil: 2015
İşletme Adedi: 593
Kredi Hacmi (Bin TL): 28 448
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 6 116

Yil: 2016
İşletme Adedi: 1 069
Kredi Hacmi (Bin TL): 145 663
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 31 942

Yil: 2017
İşletme Adedi: 289 937
Kredi Hacmi (Bin TL): 7 795 806
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 739 411(1)

Yil: 2018
İşletme Adedi: 1 516
Kredi Hacmi (Bin TL): 104 930
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 531 418(2)

Yil: 2019
İşletme Adedi: 310
Kredi Hacmi (Bin TL): 91 325
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 532 115(3)

Yil: 2020
İşletme Adedi: 14 544
Kredi Hacmi (Bin TL): 1 149 687
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 157 691

Yil: 2021(4)
İşletme Adedi: 2 871
Kredi Hacmi (Bin TL): 175 420
KOSGEB Faiz Desteği (Bin TL): 19 571
Kavnak: KOSGEB 
2021 yılında Edirne Acil Destek Kredisi Programi, Artvin, Düzce ve Rize İlleri Acil Destek Kredisi Programi, 2021 Yili Orman Yanginları Acil Destek Kredisi Programi, Bati ve Orta Karadeniz Bölgesi İlleri ile Van İlinde Sel Felaketi Meydana Gelen İlçeler Acil Destek Kredisi Programı ve İstanbul İkitelli OSB Acil Destek Kredisi Programı uygulamaya alınmıştır.
Ruynur. Roooco 
(1) 513.292 Bin TL'si 2017 Yilı KOSGEB Sifir Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 1. Taksiti olarak ödenmiştir.(2) 510.552 Bin TL'si 2017 Ylı KOSGEB Sifir Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 2. Taksiti olarak ödenmiştir.(3) 498.676 Bin TL'si 2017 Yılı KOSGEB Sifir Faizli İşletme Kredisi Faiz Desteği 3. Taksiti olarak ödenmiştir.(4) Eylül ayı itibanıyla 

Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla KOSGEB tarafindan paydaş kurum/kuruluşların da katkısıyla düzenlenen Uygulamalı Girişimcilik Eğitimleri ücretsiz olarak sunulmaya devam edilmektedir. Ayrıca girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması çalışmaları kapsamında girişimcilerin iş kurma ve yürütme konularında bilgi ve becerilerini geliştirmek amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir.

KOSGEB tarafindan fonlanan 18 İş Geliştirme Merkezinde (İŞGEM) başlangıçaşamasındaki girişimciler desteklenmekte olup İşGEM/TEKMER Destek Programıkapsamında yeni kuluçka merkezlerinin kurulmasına da destek sağlanabilmektedir.

TABLO II: 33- KOSGEB Girişimcilik Eğitimleri ve Girişimcilik Desteği Alan İşletmeler 
Uygulamalı Girişimcilik Eğitimi: 176 092
2016: 217 291
2017: 159 876
2018: 126 496
2019: 116 725
2021(1): 123 898 1 005 120

Uygulamalı Girişimcilik Eğitimi: Katılımcı Sayısı Girişimcilik Desteği Alan İşletme Sayısı
2016: 15 536
2017: 22 893
2018: 31 790
2019: 30 341
2020: 27 126
2021(1): 24 089
Toplam: 163 600
TüBİTAK teknoloji ve yenilik odaklı iş fikirlerinin katma değer ve nitelikli istihdam yaratma potansiyeli yüksek teşebbüslere dönüştürebilmesi amacıyla, girişimcilerin fikir aşamasından pazara kadar olan faaliyetlerinin desteklenmesi doğrultusunda yürütülen Teknogirişim Sermayesi Desteği Programının adı Girişimcilik Destek Programı olarak değiştirilmiş ve başvuru kriterlerinde değişikliklere gidilmiştir. Buna göre Programa başvuru yapacak kişilerde örgün öğrenim almış olma şartı kaldırılmış, ayrıca ön lisans ve lisans öğrencilerinin başvuru yapabilmesi sağlanmıştır.

Program kapsamında 2020 yılının birinci çağrısına Ekim ayında çıkılarak 7.051 iş fikri başvurusu alınmış ve yapılan değerlendirmeler sonucunda 484 girişimcinin desteklenmesine karar verilmiştir. 2021 yılı birinci çağrısına Nisan ayında çıkılmış ve 2.395 iş fikri başvurusu alınmıştır.

TABLO II: 34- TÜBİTAK Girişimcilik Destekleri 
Yil: 2012
Başvuru Sayısı: 745
Desteklenen Girişimci Sayısı: 112
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 26,8

Yil: 2013
Başvuru Sayısı: 1 220
Desteklenen Girişimci Sayısı: 127
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 28,6

Yil: 2014
Başvuru Sayısı: 1 251
Desteklenen Girişimci Sayısı: 111
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 21,9

Yil: 2015
Başvuru Sayısı: 3 015
Desteklenen Girişimci Sayısı: 208
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 50

Yil: 2016
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): -

Yil: 2017
Başvuru Sayısı: 6 635
Desteklenen Girişimci Sayısı: 402
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 76,1

Yil: 2018
Başvuru Sayısı: 7 917
Desteklenen Girişimci Sayısı: 273
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 52,9

Yil: 2019
Başvuru Sayısı: 7 483
Desteklenen Girişimci Sayısı: 295
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 27,6

Yil: 2020
Başvuru Sayısı: 7.051
Desteklenen Girişimci Sayısı: 145(3)
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 22,4

Yil: 2021
Başvuru Sayısı: 2.395
Desteklenen Girişimci Sayısı: 300(1)
Destek Miktarı (Milyon TL) (4): 60(2)
Kaynak: TÜBİTAK 

(1) Desteklenmesi Planlanan Girişimci Sayısi 
(2) Yil İçinde Aktarıması Planlanan Destek Miktanı Toplam 
(3) 2020 yılı 1. çağnı sonucudur. 2020 yılı 2. çağrı sonuçlanı henüz açıklanmamıştr.
(4) 2021 sabit fiyatlarıyla 


Organize Sanayi Bölgelerinde (OSB) Yer Alan Parsellerin Tamamen veya Kismen Tahsislerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı'ndaki düzenlemeler doğrultusunda OsB'lerde atıl kalan sanayi parsellerine yatırımcılarin yönlendirilmesi ve OsB'lerin canlandırılmasıhedeflenmekte, OsBlerdeki mevcut istihdamın 2,5 milyona ulaşması öngörülmektedir.
Yatırımcılarımıza uluslararası standartlarda yatırım ortamı sağlayan OsBlere, küçük sanayiciye daha sağlıklı koşullarda çalışma ve kendilerini geliştirme imkânı sağlayan Küçük 

Sanayi Sitesine (KsS) ve yatırımları ülkemize çekmek ve teşvik etmek amacıyla endüstri bölgelerine ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. 2021 yılında iki OSB'ye (Niğde II OSB ve Amasya Taşova OSB) tüzel kişilik kazandırılarak toplam OSB sayısı 325'e ulaşmıştır. Kredi desteğiyle tamamlanan OSB sayısı 201'e çıkmış, KSS sayısı ise 484 olmuştur. 2021 yıl itibarıyla toplamda ilan edilmiş 23 endüstri bölgesi bulunmaktadır. Bunların yedisi karma/ihtisas endüstri bölgesi, 12'si özel endüstri bölgesi ve dördü münferit yatırım yeridir.OSB ve KSS altyapı projeleri için 2021 yılında 1.125 milyon TL olan program ödeneğinin 2022 yılında 1.270 milyon TL'ye ulaşması öngörülmektedir.

2021 Eylül ayı itibarıyla teknoloji geliştirme bölgelerinin (TGB) sayısı 89'a, faaliyette olanların sayısı 73'e, TGBlerde faaliyet gösteren işletme sayısı ise 6.979'a yükselmiştir.Diğer yandan, OSB uygulamalarında üretime geçme oranlarının artırılmasi, OSB ve TGB'lerin kapasitelerinin geliştirilerek girişimcilere daha iyi hizmet verilmesi ve bunların araştırma merkezleriyle ilişkilerinin geliştirilmesi önem arz etmektedir.
TABLO II: 35- OSB ve TGB Bilgileri 
OSB: Tamamlanmış OSB Sayısı
TGB: OSB'lerde Faaliyet Gösteren İşletme Sayısı (1)

OSB: 153
TGB: 41 357

OSB: 155
TGB: 47 019

OSB: 157
TGB: 47 445

OSB: 166
TGB: 48 251

OSB: 173
TGB: 49 486

OSB: 180 185
TGB: 50 528

OSB: 190
TGB: 52 726

OSB: 201
TGB: 53 262

TGB: 54 324

OSB: 218(4)
TGB: 55 098
Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Mevcut OSB'lerdeki Üretime Geçen İşletme Sayısi 
(2) 2021 yıli fiyatlarıyla 

(3) Eylül ayı itibanıyla 

(4) Gerçekleşme tahmini 


2021 yılı içerisinde OSB Uygulama Yönetmeliğinde iki kez değişiklik yapılmıştır. Yapılan değişikliklerle OSB'lerin işleyişini hızlandırmak için OSB organlarının görevlerinde ve işleyişinde düzenlemeler yapılmış, OSB'lerin işleyişinde dijitalleşmeye ve bürokraside sadeleşmeye gidilmiştir.

OSB Kanununun Ek-3'üncü maddesi gereği 2018 yılında uygulamaya konulan OSB'lerde tamamen veya kismen bedelsiz arsa tahsisi uygulaması 2024 yıli sonuna kadar uzatılmıştır.

Teknoloji girişimciliği ile Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin ekonomik değere dönüşmesini sağlamak amacıyla girişimciliğin gelişmesine yönelik olarak ekosistemin tüm alanlarınıkapsayacak, tespit edilen sorun alanlarına etkili çözümler üretecek bir girişimcilik stratejisinin hazırlıklarına devam edilmiştir.


2020 yılında Ticaret Bakanlığı tarafından Kooperatifçilik Destek Programı uygulanmaya başlanmıştır. Programla kooperatif ve üst kuruluşlarının üretim ve istihdama katkısı olacak yatırım projelerinin desteklenmesi, faaliyetlerinde etkinlik ve verimliliğin sağlanmasi,teknoloji ve yeni üretim tekniklerinden yararlanmalarina katkıda bulunulmasi, rekabet güçlerinin artırılması ve bireysel tasarrufların uygun kooperatif girişimcilik modelleriyle ekonomiye kazandırılması hedeflenmiştir. Program kapsamında, ilk uygulama olarak,ortaklarının çoğunluğunu kadınların oluşturduğu ve kadın emeğini değerlendirme amacıgüden kooperatifler ve üst kuruluşlar desteklenmektedir. 2020 yılı içerisinde kooperatiflerimize sağlanan hibe desteği tutarı 14,3 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. 2021yılı Ağustos ayi sonu itibarıyla ise kooperatiflere sağlanmasına karar verilen hibe desteği tutari 13,5 milyon TL'dir.
Covid-19 pandemisi nedeniyle işleri zarar gören esnaf ve sanatkârlar ile gerçek kişi tacirlere, 3323 ve 3929 sayılı Cumhurbaşkanı Kararları doğrultusunda dört taksit halinde gelir kaybı desteği ve kira desteği sağlanmıştır. Aylık 1.000 TL olarak verilen gelir kaybıdesteğiyle büyükşehirlerimizde aylık 750 TL, diğer şehirlerimizde aylık 500 TL olarak sağlanan Kira Desteği kapsamında ticaret erbabımıza 4,6 milyar TL'yi aşan tutarda hibe ödemesi yapılmiştir.
Pandemi nedeniyle işleri zarar gören esnaf ve sanatkârlar ile gerçek kişi tacirlere 3998sayılı Cumhurbaşkanı Kararı doğrultusunda ekonomik faaliyet kodları itibarıyla tek seferde ödenmek üzere 3 bin TL veya 5 bin TL tutarında hibe destekleri sağlanmış olup ticaret erbabına bu kapsamda ödenen toplam tutar 4,3 milyar TL'yi aşmıştır.
Yalın ve dijital dönüşüm uygulamalarını yenilikçi düşünce anlayışıyla bütüncül olarak koordine etmek, sanayimizin eğitim ve danışmanlık hizmetleri alanındaki mevcut eksikliklerini gidermek amacıyla Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezleri (Model Fabrikalar)projesi başlatılmış ve farklı illerde kurulum süreci tamamlanarak faaliyetlerini sunabilecek noktaya getirilmiştir. Ankara, Bursa, Konya, Kayseri, Gaziantep, Mersin ve Izmir Model Fabrikalarının kurulumları tamamlanarak başta KOBİler olmak üzere işletmelere eğitim ve danışmanlık hizmeti sunulmaya başlanmıştır. Adana Model Fabrikası kurulum ve işletme çalışmaları devam etmektedir. Tüm model fabrikalarda toplam 138 firmayla kapsamlı eğitim ve danışmanlık çalışmaları yürütülmüş, 500'ün üzerinde firmayla iletişim kurulmuştur.
Sanayi bölgelerinin (EB, TGB, OSB, KSS) dijital dönüşüme uygun yapılanmasının sağlanarak girişimcilere daha etkin hizmetler verebilmesi için ekonomik, sosyal ve kültürel boyutları içeren etki analizlerinin yapılması ve buralarda küme, yenilik merkezi ve model fabrika benzeri yapıların yaygınlaştırılması ve bu konuya yönelik çalışmaların devam etmesi büyük önem arz etmektedir.
Girişimcilik ve KoBİ desteklerinin kapsam, çeşitlilik ve miktarlarındaki artışlar, esnaf ve sanatkârlara sağlanan krediler, kredi kefalet sisteminde ve bankacılık sistemindeki KOBİkredilerindeki artış gibi hususlar birlikte değerlendirildiğinde, sektörde önemli gelişmeler sağlandığı görülmektedir. Girişimcilik ekosisteminin geliştirilmesi,sağlanandesteklerin yenilikçi ve büyüyen/büyüme potansiyeli olan girişimlere odaklanması ve izlemedeğerlendirme sistemlerinin geliştirilmesiyle etki analizleri yapılması sonucunda sektörün gelişimi daha da hızlanacaktır.


b) Amaç
Girişimcilik kültürünün, teknoloji tabanlı ve yenilikçi girişimcilik kapasitesinin geliştirilmesi, finansmana,bilgiye ve pazara erişim imkânlarını geliştiren girişimcilik ekosisteminin güçlendirilmesi, firmaların ölçek büyütmelerinin sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Teknoloji odaklı girişimlerin fikir aşamasından, ölçeklenerek kurumsallaşma safhasına kadar tüm aşamalardaki ihtiyaçlarına hitap edecek bir Girişim Destek Paketi hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.450)

Politika/Tedbir: Tedbir 450.3. Kurumsal şirketlerin ve yöneticilerinin, erken aşama girişimlerine yönelik hızlandırma programlarına katıliımıni ve yatırimcı olmalarıni, mentörlük desteği sunmalarını, sipariş desteği vermelerini özendirecek mekanizmalar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), KOSGEB, TÜBİTAK, Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Melek yatırımcı potansiyeli taşıyan yüksek gelir seviyesi ve deneyime sahip kişileri bu yönde teşvik etmek üzere ülke genelinde farkındalik ve eğitim programları düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 450.5. Girişimciliğin geliştirilmesi amacıyla bürokratik ve hukuki öngörülebilirlik artırılacak, mevzuat sadeleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, BDDK, SPK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevzuatın kolay anlaşılabilmesine yönelik kılavuz dokümanlar hazırlanacak, eğitim programları düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 450.6. Yurt dışından ülkemize girişimci çekmek amacı ile kolaylaştırıcı düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Teknoloji girişimcilerine vize uygulamasında kolaylık sağlayıcı düzenlemeler yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Girişimcilik kültürü geliştirilecek, hedef ve performans bazlı odaklı destek modelleri oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.452)

Politika/Tedbir: Tedbir 452.1. İstanbul öncelikle bölgesel sonrasında ise küresel girişimcilik merkezlerinden birisi haline getirilecektir. Bu kapsamda yurt dışından girişim, girişimci ve ekosistem aktörlerinin ülkemize gelmesini cazip kilacak destekler ve düzenlemeler içeren Uluslararası İstanbul Girişimcilik Programı başlatılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), İstanbul Kalkınma Ajansı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararası İstanbul Girişimcilik Programi kapsamında hazırlanan İstanbul Uluslararası Girişimcilik Stratejisi paydaşlarla işbirliği halinde uygulamaya konulacaktır.

Tedbir 452.2. Hizli büyüyen firmaların uluslararası rekabet güçlerini artırmak üzere bu firmalara uygun, performansı dikkate alan esnek bir destek modeli geliştirilecektir.: Tedbir 452.3. TGB'lerdeki firmalarda ve özel sektör Ar-Ge Merkezlerinde Ar-Ge projelerinde yer alacak lisans öğrencilerine yönelik staj desteği verilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S)
1. Küresel iddiası olan geleceğin Turcorn adaylarına uygun olarak tasarlanmış desteklerin sağlanacağı özel bir program tasarlanacaktır.: 1. TGB firmalarındaki stajyerlere yönelik destek verilmesi amacıyla 7263 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu uyarınca ikincil mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: KOBİ'lerin İhracat İçerisindeki Payı
Birim: Yüzde
2020: 57,2
2021 (1): 57,2
2022 (2): 58

Performans Göstergeleri: KOBİ'lerin Ar-Ge Harcamalarındaki Payı
Birim: Yüzde
2020: 21,4
2021 (1): 21,4
2022 (2): 22
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.3.4. Fikri Mülkiyet Hakları
a) Mevcut Durum 
Ülkemizde 2021 Ocak-Ağustos döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre, yerli patent başvuru sayısında yüzde 6,2, yerli faydalı model başvuru sayısında yüzde 26,9, yerli marka başvuru sayısında yüzde 23, yerli tasarım başvuru sayısında ise yüzde 24,6 artışkaydedilmiştir. Hâlihazırda 871 tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup 693 coğrafi işaret başvurusunun inceleme süreci devam etmektedir. Ayrıca, AB'de tescilli coğrafi işaretli ürün sayısı Aydın Kestanesi, Milas Zeytinyağı, Bayramiç Beyazı ve Taşköprü Sarımsağı ile birlikte yedi olmuştur. Yeni bitki çeşitlerinin korunmasını amaçlayan islahçı hakları kapsamında koruma altında bulunan bitki çeşidi sayısı 2020 yıl sonu itibarıyla 1.262'ye ulaşmıştır. Bu sayı içerisinde yerli orani yüzde 47'dir.

Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatının 2019 yılı verilerine göre Türkiye, dünyada yerli patent başvurularında 14'üncü, marka başvurularında 8'inci, tasarım başvurularında ise 6'ncı sırada yer almaktadır. Toplam yerli sinai mülkiyet verilerine göre ise genel sıralamada bir önceki yıla göre bir basamak yükselerek 10'uncu sırada bulunan ülkemiz; İngiltere, Rusya,Brezilya, Hollanda, İspanya ve İsviçre gibi ülkelerin önünde yer almıştır.

TABLO II: 36- Sınai Mülkiyet Başvurularındaki Gelişmeler 
Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: 19 283
2017: 18 504
2018: 19 916
2019: 18 705
2020: 11 100
2020(1): 10 493

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: 45
2017: 40
2018: 41
2019: 44
2020: 38
2020(1): 42

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: (Yüzde) Faydalı Model Başvuru Sayısı Yerli Faydalı Model
2017: 3 320
2018: 2 770
2019: 2 969
2020: 3 627
2020(1): 2 301
2021(1): 2 917

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı (Yüzde)
2017: 98
2018: 97
2019: 98
2020: 99
2020(1): 99
2021(1): 99

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: Marka Başvuru Sayısı Yerli Marka Başvurularının
2017: 121 108
2018: 120 008
2019: 134 353
2020: 170 590
2020(1): 99 942
2021(1): 120 538

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: Toplam İçerisindeki Payı (Yüzde)
2017: 88
2018: 88
2019: 89
2020: 91
2020(1): 90
2021(1): 92

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: Tasarım Başvuru Sayısı (2) Yerli Tasanm Başvurularının
2017: 46 853
2018: 42 345
2019: 46 188
2020: 47 606
2020(1): 28 383
2021(1): 35 052

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: Toplam İçerisindeki Payı (Yüzde)
2017: 84
2018: 83
2019: 85
2020: 88
2020(1): 88
2021(1): 88

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: Islahçı Hakları Başvuru Sayısı Yerli Islahçı Hakkı
2017: 216
2018: 265
2019: 208
2020: 294
2020(1): 178
2021(1): 197

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: Başvurularının Toplam
2017: 42
2018: 38
2019: 56
2020: 48
2020(1): 59
2021(1): 56

Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payi: İçerisindeki Payı (Yüzde) Coğrafi İşaret Başvuru Sayısı
2017: 242
2018: 228
2019: 202
2020: 453
2020(1): 243
2021(1): 320
Kaynak: Tanm ve Orman Bakanlığı, Türk Patent ve Marka Kurumu 
(1) Ocak-Ağustos dönemi 

(2) Lahey başvurulan dâhildir.


Uluslararası başvurular açısından değerlendirildiğinde Türkiye, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatının 2020 yılı verilerine göre 1.705 patent başvurusuyla 16'ncı, 1.682 marka başvurusuyla 10'uncu ve 524 tasarım başvurusuyla 10'uncu sırada yer almıştır.
Türk Patent ve Marka Kurumu (TüRKPATENT) 2017 yılından bu yana Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı nezdinde 23 Uluslararası Araştırma ve İnceleme Otoritesinden biri olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda TüRKPATENT, 2020 yılında 1.659, 2021 yılının ilk alti ayında ise 854 uluslararası araştırma raporuyla en fazla rapor düzenleyen ilk 10 kurum arasında yer almaktadır.

Fikri mülkiyet bilincinin ve yenilikçilik kültürünün sanayi kesiminde ve özellikle küçük ölçekli işletmelerde artırılması önem arz etmektedir. Bu amaçla, KOBİlerde yenilik geliştirme kapasitesinin artırılmasını amaçlayan Hezârfen Teknoloji ve Tasarım Geliştirme Projesi, 2007 yılından bu yana 23 farklı ilde 26 Proje olarak uygulanmış ve 719 KOBİye sınai mülkiyet alanında danışmanlık hizmeti sunulmuştur. Proje, 2021 yılının ilk yarısında Sakarya, Düzce, Aydın ve Muğla'da faaliyet gösteren firmalara uygulanmış olup Ekim-Kasım 2021 döneminde Malatya ve Elazığ'da uygulanacaktır.

Sınai mülkiyete konu ürünlerin ticarileşmesine katkı sağlamak amacıyla 2018 yılında kurulan Türk Sınai Mülkiyet Değerleme Mühendislik ve Danışmanlık Hizmetleri A.Ş.(TüRKSMD) bünyesinde kapsamlı eğitim faaliyetleri yürütülmüş ve anılan şirketin patent,marka ön araştırma ve değerleme hizmeti kapasitesi artırılmıştır.
Fikri mülkiyet hakları konusunda yetişmiş personel ihtiyacının karşılanmasına katkıvermek amacıyla, tüm paydaşlara yönelik eğitim, danışmanlık, araştırma ve koordinasyon faaliyetlerini yürütmek üzere kurulan Fikri Mülkiyet Akademisi çalışmalarını sürdürmektedir.

2021 Ocak-Ağustos döneminde yapılan etkinliklerde Fikri Mülkiyet Akademisi Sınai Mülkiyet Eğitim Merkezi bünyesinde 1.750 kişiye, Telif Hakları Eğitim Merkezi bünyesinde 3.118kişiye eğitimler verilmiştir.

Milli Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğü ile TüRKPATENT işbirliğinde 10.515 öğrenci ve öğretmenin faydalandığı 34 eğitim ve bilgilendirme faaliyeti gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, 1 Kasım 2020-28 Şubat 2021 tarihleri arasında lise düzeyinde öğrenim gören öğrencilere yönelik Patentle Türkiye - Patent ve Faydalı Model Yarışmasıdüzenlenmiş, bu okullardan 1.035 patent ve faydali model başvurusu yapılmıştır.
Yeni bitki çeşitlerine ait islahçı haklarının korunması kapsamında Edirne, Tekirdağ,Konya, Balikesir, Bitlis ve Diyarbakır illerinde Tarım ve Orman Bakanlığı tohumluk kontrolörlerine ve ayrıca Tohum Sanayicileri ve Üreticileri Alt Birliği (TSÜAB) üyelerine bitki islahçı hakları uygulamaları konusunda eğitim verilmiştir.

Telif Hakları Genel Müdürlüğünce (THGM), çocuklar ve gençler öncelikli olmak üzere toplumda telif haklarına yönelik bilincin ve farkındalığın artırılması amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, TRT gibi birçok kurum ve kuruluşla işbirliği yapılarak bilinçlendirme faaliyetleri yürütülmüştür. Bu kapsamda faaliyetler yürüten meslek birlikleri,üniversiteler gibi kurum ve kuruluşlara destek sağlanmıştır. Ayrıca, bünyesinde fikri mülkiyet veya kültür endüstrisi konularında merkezleri olan 10 üniversite ile işbirliği protokolleri yapılmıştır. Türkiye Adalet Akademisi ile işbirliği protokolü kapsamında yargımensuplarının fikri mülkiyet alanında bilgi düzeyinin artırılmasına yönelik ortak çalışmalar yürütülmektedir.

Telif hakları eğitim içerikleri ve yayınlar 2019 yılından itibaren Telif Hakları Eğitim Merkezi internet sitesinde kullanicıların hizmetine sunulmaktadır. Bu alandaki bilimsel çalışmalar YöK ulusal tez merkezi taranarak filtrelenmiş ve bir veri tabanı olarak paylaşılmıştır. Benzer şekilde telif hakları alanında verilmiş tüm Yargıtay kararları özetleri internet sitesinde paylaşılmıştır. Aynı zamanda THGM bünyesinde Ankara Telif İhtisas Kütüphanesi oluşturulmuştur.

Telif hakları alanında uygulamanın güçlendirilmesi amacıyla mevzuat güncelleme çalışmaları yapılmıştır. Bu kapsamda Meslek Birliklerinin Yetki Belgesi, Bandrol Uygulaması,Sertifikalandırılma ve Kayıt ve Tescili Hakkında Yönetmeliklerde değişiklikler yapılmıştır.Ayrıca Fikir ve Sanat Eseri Sahipleri ile Bağlantılı Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında Tüzük'ün yerini almak üzere hazırlanan Telif Hakları Alanında Meslek Birlikleri Yönetmeliği Taslağı ilgili meslek birliklerinin görüşüne sunulmuş olup 2021yılı sonunda tamamlanmasi öngörülmektedir.

Fikri haklara ilişkin uygulanmakta olan destekleme sisteminin etkinliğinin artırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çerçevede üniversitelerde, araştırma kurumlarında ve teknoloji geliştirme bölgelerinde geliştirilen patentli teknolojilerin sanayiye aktarılmasını sağlamak için TüBÍTAK tarafından Yenilik Destek Programı kapsamında 1702 Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Destekleme Çağrısına çıkılmıştır. Çağrı kapsamında, yükseköğretim kurumları,araştırma altyapılari, kamu kurumlari, kamu araştırma merkez ve enstitüleri ve erken aşama teknoloji şirketleri tarafindan yürütülen araştırma, geliştirme ve yenilik projeleri sonucunda 

ortaya çıkan ve patent ile korunan teknolojilerin lisanslama veya devir yolu ile Türkiye'de yerleşik sermaye şirketlerine aktarılması hedeflenmektedir.

1702 Patent Tabanlı Teknoloji Transferi Çağrisında projeler en fazla 60 ay süre ile desteklenecektir. Destek oranı üst sınırı büyük ölçekli kuruluşlar için yüzde 60, KOBİölçeğindeki kuruluşlar için yüzde 75'tir. Patentlerin devredilmesi veya lisanslanmasına uygulanacak destek oranı her bir patent için ayrı belirlenecektir. Ayrica, programin zorunlu belgelerinden biri olan patent değerleme raporu hizmeti de yüzde 75 oranında destek kapsaminda yer almaktadır.

Telif yoğun endüstrilere yönelik mevcut desteklerin etki analizinin yapılması amacıyla TÜBİTAK/TüSSİDE danışmanlığında başlatılan çalışmalar tamamlanmış olup telif haklarına dayalı kültür endüstrilerine yönelik özel destek programları geliştirilmesi çalışmalarısürdürülmektedir.

Telif hakları alanında hak izleme kuruluşları olan Meslek Birliklerinin altyapılarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır. Bu kapsamda, Meslek Birliklerinin üyelik,dokümantasyon, lisanslama ve dağıtim süreçlerinin bir otomasyon sistemi üzerinden gerçekleştirilmesi ve işlem bilgilerine ilişkin veri tabanı oluşturulması amacıyla çalışma başlatılmış ve Meslek Birlikleri Bilişim Sistemi (MEBSİS) kurulmuştur. MEBSİSin üyelik ve repertuvar modülleri devreye alınmış olup lisanslama ve dağıtım modülleri üzerinde meslek birlikleri ile koordineli olarak çalışılmaya devam edilmektedir.

24/06/2021 tarihinde icracı sanatçılar alanında Müzisyenler ve İcracı Sanatçılar Meslek Birliği adıyla yeni bir meslek birliği kurulmuş olup böylece meslek birliği sayısı 28'e yükselmiştir. Ayrıca, müzik, sinema, ilim-edebiyat, güzel sanatlar sektörlerinde eser sahipleri, sanatçılar gibi telif hakkı sahiplerini temsil eden meslek birliklerinin kurumsal kapasitelerinin artırılması amacıyla sağlanan mali destekler Covid-19 pandemisinin etkileri gözetilerek 2020 ve 2021 yıllarında yüzde 50 oranında artırılmıştır.
Telif haklarına dayalı kültür endüstrilerinde yer alan işkollarının belirlenmesi, bu işkollarının özelliklerinin değerlendirilmesi ve bu alanlarda çalışan kişilere ilişkin istatistiki verilerin derlenmesi amacıyla kamu kurum ve kuruluşlarının ve ilgili sektörlerde faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşlarının kayıtlarının kullanılması ve sektörlerle yapılan anket çalışmaları ve mülakatlar neticesinde Kültür Endüstrileri İşgücü Raporu hazırlanmıştır.
Yaratıcı kültür endüstrileri ve ilgili sektörlerdeki ülke potansiyelinin ortaya konmasıyönünde ülkemizden ve dünyadan örneklerin incelendiği Yaratıcı Kültür Endüstrileri Kuluçka Merkezleri Raporu yayımlanmıştır.

Kültür endüstrilerinin gelişiminin desteklenmesi amacıyla yürütülen faaliyetlerin kamuoyuyla düzenli olarak paylaşılması amacıyla 2020 yılı Aralık ayından itibaren Kültür Endüstrileri Bülteni dijital olarak kamuoyuna sunulmaktadır.

b) Amaç
Fikri mülkiyet sisteminde hukuki altyapı ve uygulamanın güçlendirilmesi, fikri mülkiyet haklarının oluşmasıni destekleyen ekosistemin geliştirilmesi ve bu hakların ticarileştirilmesinin hızlandırılması temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin toplumun tüm kesimlerine eğitimin her kademesindeki programlar yoluyla benimsetilmesi sağlanacak; tanıtım, farkındalik ve bilgilendirme faaliyetleriyle toplumsal bilinç güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı

Politika/Tedbir: p.454) Tedbir 454.1. Eğitimin her kademesinde hedef kitleye uygun yenilik ve fikri haklar konusunda bilgilendirme ve farkındalik faaliyetleri yürütülecek, mesleki ve teknik eğitimde buluş ve tasarım konularının ağırlıklı olarak işlenmesine önem verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Türk Patent ve Marka Kurumu, ilgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mesleki ve teknik eğitim kurumlarında görev yapan yöneticilere ve öğretmenlere buluş, patent ve faydali model başvuru süreçleriyle ilgili bilgilendirme yapilarak öğrencilerin bu konularda başvuru yapmaları teşvik edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 454.3. Fikri Mülkiyet Akademisi bünyesinde ilgili kesimlere modüler ve sertifikalı eğitimler verilecek, farkındalik ve bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir. Tedbir 454.4. Toplumda telif
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İlgili kesimlerin eğitim ihtiyaçları ve talepleri tespit edilecek ve bu çerçevede eğitim programı oluşturularak yıl boyunca yüz yüze veya çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: haklarına yönelik bilincin ve farkındalığın artırılması amacıyla bilgilendirme faaliyetleri yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İlgili kesimlerin eğitim ihtiyaçları ve talepleri tespit edilecek ve bu çerçevede eğitim programı oluşturularak yıl boyunca yüz yüze veya çevrimiçi eğitimler düzenlenecektir. 2. Çocuklar ve gençler öncelikli olacak şekilde, telif hakları konusunda farkındalığın artırılmasına yönelik spot film, afiş tasarımi, yarışma gibi etkinlikler yapılacak veya yapılması teşvik edilecektir. Bunun yanı sıra sanatçılarla öğrencilerin bir araya gelmesini sağlayacak seminer veya konferans gibi etkinlikler düzenlenecek veya

Politika/Tedbir: Tedbir 454.5. Hezârfen Projesi yaygınlaştırılacak, bu kapsamda modüler programlar geliştirilerek KOBİ'lerin sınai mülkiyet konusunda farkındalığı ve kapasitesi artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: teşvik edilecektir. 1. KOBİ'lerin sınai mülkiyet konusunda farkındalığı ve kapasitesinin artırılması için Hezârfen Projesi en az beş ilde uygulanacaktır.

Tedbir 454.6. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimleri yaygınlaştırılacak ve sınai mülkiyet paydaşlarına yönelik yapılacak farkındalık etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir.: Fikri haklara konu ürün ve eserlerin ülke ekonomisine katkısının tespiti, izlenmesi ve değerlendirilmesi sağlanacak, bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.455)

Tedbir 454.6. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimleri yaygınlaştırılacak ve sınai mülkiyet paydaşlarına yönelik yapılacak farkındalık etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir.: Tedbir 455.1. Telif haklarina konu olan kültür endüstrilerine ilişkin mevcut kayıt, veri ve ulusal istatistikler çeşitlendirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Türkiye İstatistik Kurumu
1. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimi personeline yönelik olarak eğiticilerin eğitimi programları düzenlenecektir.: 1. Telif haklarına konu olan kültür endüstrilerine ilişkin mevcut kayit, veri ve ulusal istatistiklerin çeşitlendirilmesi amacıyla çalışma yapılacaktır.

Tedbir 454.6. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimleri yaygınlaştırılacak ve sınai mülkiyet paydaşlarına yönelik yapılacak farkındalık etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir.: Tedbir 455.3. Sınai mülkiyet haklarına ilişkin veri ve istatistiklerin kapsamlı olarak değerlendirildiği raporlar hazırlanacak, hak sahipleriyle düzenli olarak iletişim kurulacak, patent ve tasarımların satışi ve lisanslanmasıyla ilgili takip raporları oluşturulacak, genel ekonomik verilerle karşılaştırılmalı analizi yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu
1. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimi personeline yönelik olarak eğiticilerin eğitimi programları düzenlenecektir.: 1. Sinai mülkiyet haklarına ilişkin farklı türde verilerin ve bu verilere ilişkin analiz ve değerlendirmelerin yer alacağı Sınai Mülkiyet Raporu yıl sonu itibarıyla güncellenecektir.

Tedbir 454.6. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimleri yaygınlaştırılacak ve sınai mülkiyet paydaşlarına yönelik yapılacak farkındalık etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir.: Fikri mülkiyet haklarının korunması, icrası ve uygulanması ile ilgili birimlerde beşeri ve kurumsal kapasite ile bu alandaki mevzuat, teknolojik gelişmeler ve ihtiyaçlar doğrultusunda geliştirilecek, ilgili kurum ve kuruluşlar arası işbirliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.456)

Tedbir 454.6. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimleri yaygınlaştırılacak ve sınai mülkiyet paydaşlarına yönelik yapılacak farkındalık etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir.: Tedbir 456.3. Fikri mülkiyet yargilamasında oluşan içtihatlar uygulayıcı kurumların paylaşımına açılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Adalet Bakanlığı (S)
1. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimi personeline yönelik olarak eğiticilerin eğitimi programları düzenlenecektir.: 1. Adliyelerde kişisel verileri temizleme büroları kurulacaktır. 2. UYAP bilişim sistemi üzerinde gerekli çalışmalar tamamlanacaktır.

Tedbir 454.6. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimleri yaygınlaştırılacak ve sınai mülkiyet paydaşlarına yönelik yapılacak farkındalık etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir.: Tedbir 456.7. Yeni teknoloji alanlarında fikri mülkiyet korumasina ve uygulamalarina ilişkin dünyadaki gelişmeler izlenerek araştırma faaliyetleri yapılacak ve gerekli hallerde bu alana yönelik hukuki altyapı oluşturma çalışmaları yürütülecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimi personeline yönelik olarak eğiticilerin eğitimi programları düzenlenecektir.: 1. Yeni teknoloji alanlarında fikri mülkiyet korumasına ve uygulamalarına ilişkin olarak 2020 yılında hazırlanan rapor, yeni gelişmeler doğrultusunda güncellenecektir.

Tedbir 454.6. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimleri yaygınlaştırılacak ve sınai mülkiyet paydaşlarına yönelik yapılacak farkındalık etkinliklerindeki rolü güçlendirilecektir.: Tedbir 456.9. Sanayide dijital dönüşümle ilgili yapılan patent başvurularına ilişkin bilgilerin yer alacağı ve araştırmacılarla paylaşılacağı bir veri tabanı oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu
1. TÜRKPATENT Bilgi ve Doküman Birimi personeline yönelik olarak eğiticilerin eğitimi programları düzenlenecektir.: 1. Sanayide dijital dönüşümle ilgili patent başvurularının yer aldığı veritabani, detaylı arama seçenekleri içeren bir arayüzle kullanıma açılacaktır.

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 456.14. Kamu Kurum ve Kuruluşlarınca Ödenecek Telif ve İşlenme Ücretleri Hakkında Yönetmelik, eser ve bağlantılı hak konularını da kapsayacak şekilde güncellenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Meslek Birlikleri
1. Patent Dairesinde görevli Sınai Mülkiyet Uzmanı ve Uzman Yardimcisı personele, ihtiyaca göre Avrupa Patent Ofisi ve Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü tarafindan organize edilen temel, orta ve ileri düzey araştırma inceleme eğitimleri verilmesi sağlanacaktır.: 1. Kamu Kurum ve Kuruluşlarınca Ödenecek Telif ve İşlenme Ücretleri Hakkında Yönetmelik, eser ve bağlantılı hak konularını da kapsayacak şekilde güncellenecektir.

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 456.15. Il denetim komisyonlarının etkinliğini artırmak üzere, uygulamada yeknesaklığın sağlanması ve mevzuat hakkında bilgilendirme yapılması amacıyla, komisyon üyelerine yönelik düzenli eğitimler yapılacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, HSK, Emniyet Genel Müdürlüğü, Polis Akademisi Başkanlığı
1. Patent Dairesinde görevli Sınai Mülkiyet Uzmanı ve Uzman Yardimcisı personele, ihtiyaca göre Avrupa Patent Ofisi ve Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü tarafindan organize edilen temel, orta ve ileri düzey araştırma inceleme eğitimleri verilmesi sağlanacaktır.: 1. İllerde korsanlıkla mücadele amacıyla oluşturulan il denetim komisyonlarında görev yapan personele yönelik olarak, bu alanda görev yapan yargi mensuplarınin da katılımıyla bandrol suçlari, ceza yargilamasında depolama ve imha süreci gibi konularda yüz yüze veya çevrimiçi

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: seminer düzenlenecektir. Fikri mülkiyet haklarına yönelik desteklerin etki analizi yapılacak, mükerrerlikler giderilecek, destekleme sistemi yeniden yapılandırılacaktır. (Kalkınma Plani p.457)

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: Tedbir 457.4. Telif haklarina dayalı kültür endüstrilerine yönelik projeler, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi de gözetilerek desteklenecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Patent Dairesinde görevli Sınai Mülkiyet Uzmanı ve Uzman Yardimcisı personele, ihtiyaca göre Avrupa Patent Ofisi ve Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü tarafindan organize edilen temel, orta ve ileri düzey araştırma inceleme eğitimleri verilmesi sağlanacaktır.: 1. Fikri Mülkiyet Sisteminin güçlendirilmesi ve kültürel sanatsal faaliyetlerin gerçekleştirilmesi kapsamında sunulan proje destek başvuruları arasından kültürel ifadelerin çeşitliliğine ve kültür endüstrilerinin gelişimine katkı sunan projelere öncelik verilerek 18 projeye mali

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: destek sağlanacaktır. Fikri mülkiyet varlıklarının finansmana erişimde yaygın bir araç olarak kullanılması

Tedbir 456.10. TÜRKPATENT'in uluslararası patent araştırma ve inceleme otoritesi olarak kurumsal kapasitesi ve etkinliği artırılacaktır.: sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.459) Tedbir 459.1. Fikri mülkiyet varlıklarının değerleme kapasitesi artırılacak, bankacılik ve muhasebe sisteminde kullanımi sağlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. Patent Dairesinde görevli Sınai Mülkiyet Uzmanı ve Uzman Yardimcisı personele, ihtiyaca göre Avrupa Patent Ofisi ve Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü tarafindan organize edilen temel, orta ve ileri düzey araştırma inceleme eğitimleri verilmesi sağlanacaktır.: 1. Sınai mülkiyet haklarının bankacılik sisteminde teminat olarak kullanılmasına yönelik olarak Kredi Garanti Fonu işbirliğiyle çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 459.2. Sınai mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüştürülmesine yönelik olarak değerleme ve danışmanlık hizmetleri geliştirilecektir.: Geleneksel, bölgesel ve yerel ürünlerimizin ulusal ve uluslararası ölçekte rekabet gücünün artırılmasına yönelik coğrafi işaret tescil ve kullanımı desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.461)

Tedbir 459.2. Sınai mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüştürülmesine yönelik olarak değerleme ve danışmanlık hizmetleri geliştirilecektir.: Tedbir 461.1. Coğrafi işaretler alanında yönetişim süreçleri geliştirilecek, ticaretine yönelik yeni platformlar oluşturulacak, denetim faaliyetleri etkinleştirilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. TÜRKSMD'nin değerleme ve danışmanlık hizmeti kapasitesinin artırılması amacıyla şirket personeline yönelik eğitimler (değerleme, lisanslama, teknoloji transferi vb.) gerçekleştirilecektir.: 1. İlgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılarak çevrimiçi platformlarda coğrafi işaret tescilli ürünlerin ticaretinin artırılması teşvik edilecektir.

Tedbir 459.2. Sınai mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüştürülmesine yönelik olarak değerleme ve danışmanlık hizmetleri geliştirilecektir.: Tedbir 461.3. Tescil edilme potansiyeli bulunan coğrafi işaretlerin başvuru öncesi hazırlık süreçlerine ve tescil sonrası satış ve pazarlama ağının geliştirilmesine yönelik ihtiyaçlar belirlenecek; buna dayalı olarak ilgili paydaşlarla birlikte kapasite geliştirme projeleri uygulanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Sanayí ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. TÜRKSMD'nin değerleme ve danışmanlık hizmeti kapasitesinin artırılması amacıyla şirket personeline yönelik eğitimler (değerleme, lisanslama, teknoloji transferi vb.) gerçekleştirilecektir.: 1. AB'de tescilli coğrafi işaretli ürünlerin AB ve diğer önemli ihracat potansiyeli olan ülkelerde tanıtımi ve bu ülkelerde ihracatının teşvik edilmesi için Ticaret Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı ile işbirliği çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Tedbir 459.2. Sınai mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüştürülmesine yönelik olarak değerleme ve danışmanlık hizmetleri geliştirilecektir.: Genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgi ve folklordan oluşan doğal ve kültürel değerlerimizin fikri haklar sistemi ile bağlantısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.462)

Tedbir 459.2. Sınai mülkiyet varlıklarının ekonomik değere dönüştürülmesine yönelik olarak değerleme ve danışmanlık hizmetleri geliştirilecektir.: Tedbir 462.1. Ülkemizin genetik kaynaklara dayalı geleneksel bilgi ve folklor ile ilgili kapasitesinin geliştirilmesi amacıyla envanter çalişması yapilacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Türk Patent ve Marka Kurumu: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1. TÜRKSMD'nin değerleme ve danışmanlık hizmeti kapasitesinin artırılması amacıyla şirket personeline yönelik eğitimler (değerleme, lisanslama, teknoloji transferi vb.) gerçekleştirilecektir.: 1. Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezine veri girişleri yapılacaktır. 2. Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri ve Yaşayan İnsan Hazineleri Envanteri kayıt çalışmaları devam edecektir.
d) Hedefler 
11: 50
13: 45
13(1): 44
Sira: Yüzde
Siralamasındaki Yeri (3) Yerli Patent Başvurularında Türkiye'nin Dünya: Yerli Patent Başvurularının Toplam İçerisindeki Payı (3)

11: 2022(2)
13: 2021(1)
13(1): 2020
Sira: Birim
Siralamasındaki Yeri (3) Yerli Patent Başvurularında Türkiye'nin Dünya: Performans Göstergeleri
Kaynak: Türk Patent ve Marka Kurumu, Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilati 
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sınai Mülkiyet Haklanı Programının performans göstergelerinden 
biridir.



2.2.3.5. Bilgi ve İletişim Teknolojileri 
a) Mevcut Durum 
Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörünün gelişimi, bu sektörün GSYHya yapacağıdoğrudan katkının yanı sıra, diğer sektörlerin gelişimi için de kritik önemdedir. BİT ürün ve hizmetlerinin diğer sektörlere nüfuzu, ekonominin geneli ve tüm sektörler için yenilikçiliğin geliştirilmesini ve verimlilik artışı elde edilmesini mümkün kılmaktadır.
Elektronik Haberleşme 
Altyapıya dayalı rekabetin tesisini sağlamak üzere, altyapı işletmeciliği alanında Haziran 2021 itibarıyla 158 alternatif işletmeci yetkilendirilmiştir. Bu işletmecilerden kendisine ait fiber altyapıya sahip olanların fiber optik kablolarının toplam uzunluğu 2021yılının ilk yarısının sonunda 100.334 km'ye ulaşmış ve son bir senede yüzde 11,4 artmıştır.Yerleşik işletmecinin fiber optik kablolarının toplam uzunluğu bir yıl içinde yüzde 9,8 artarak Haziran 2021 sonunda 345.056 km'ye ulaşmıştır.

Sabit genişbant erişim pazarında, abone sayısı bazında, DSL hizmeti sunan alternatif internet servis sağlayıcılarının pazar payı 2020 yıli Haziran ayında yüzde 17,4 iken bu oran 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla yüzde 17,2 olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde kablo internet hizmetinin pazar payı yüzde $^{7,7}$ seviyesinde seyretmiştir.Ülkemizde yerleşik işletmecinin sabit genişbant pazarındaki payı Haziran 2021'de yüzde 60 seviyesindedir.Türkiye'de sabit genişbant erişim pazarındaki rekabet düzeyi AB ülkeleriyle kıyaslandığında düşük kalmakta olup bu alandaki düzenlemelerin daha etkin şekilde uygulanması gerekliliği devam etmektedir. Bu kapsamda, elektronik haberleşme sektöründe geçiş hakki, tesis paylaşımı gibi altyapı kurulumuna ilişkin süreçlerin etkinleştirilmesine yönelik mevzuat güncelleme çalışmaları ve coğrafi farklılıkların giderilmesine ilişkin işletmecilerden veriler alınarak pazar analizleri yapılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
Haziran 2021 itibarıyla mobil haberleşme hizmetlerini kullanan toplam abone sayısı84,6 milyon olup 2016 yılında sunulmaya başlanan 4.5G hizmeti aktif abone sayısı ayni dönemde 57,3 milyona ulaşmiştir. Haziran 2020 itibariyla 63,1 milyon olan toplam mobil genişbant abone sayısı yüzde 8'lik artışla Haziran 2021'de 68,3 milyona yükselmiştir.
Toplam genişbant abone sayısi, bir yılda yüzde 9,3 artış göstererek Haziran 2021'de 85,7 milyona ulaşmıştır. Haziran 2021 itibarıyla genişbant abone yoğunluğu Türkiye için yüzde 102,5 iken bu oran OECD ülkelerinde Aralik 2020 itibarıyla yüzde 150,7'dir. 20172020 Ulusal Genişbant Stratejisi ve Eylem Planında başta fiber genişbant altyapısı olmak üzere sabit ve mobil genişbant altyapısı yaygınlığının ve abone yoğunluğunun artırılmasına yönelik eylemlere yer verilmiştir. Ayrıca genişbant bağlantılar üzerinden sunulan IPTV hizmeti abone sayısı Haziran 2020'deki 1.590.239 seviyesinden yüzde 18,4 artış göstererek Haziran 2021'de 1.882.345'e ulaşmıştır. 5G ve ötesi çalişmalarını koordine etmek amacıyla kurulan 5GTR Forumunda test çalişmaları yürütülmektedir.

Türkiye'nin küresel uydu haberleşme pazarındaki ağırlığını artırma politikasına paralel olarak hem televizyon yayıncılığı hem de veri iletişimi için kullanılmak üzere TÜRKSAT 5A uydusu hizmete alınmiş olup TÜRKSAT 5B uydusunun yörünge testleri yapılmaktadır. Ayrica 

yerli uydu üretimine yönelik çalişmalar kapsamında Uydu Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezinde üretilen Türkiye'nin ilk yerli uydusu TÜRKSAT 6A'nın firlatılmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir. Elektronik haberleşme sektöründe uydu haberleşmesinin tamamlayıcı rolüne ilişkin güncel gelişmeler ülke menfaatlerimiz doğrultusunda takip edilmekte ve alçak yörünge uydularının genişbant internet hizmeti sunumu amacıyla kullanımının olasi etkileri araştırılmaktadır.

Bilgi Teknolojileri 
Eylül 2021 itibarıyla Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yer alan 6.979 firmanın yüzde 51,89'u BİT alanında faaliyet göstermektedir. Aynı dönem itibarıyla, 219 özel sektör Ar-Ge merkezi ve 7 tasarım merkezinde BİT alanında çalışmalar yürütülmektedir.
2021-2025 Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 20/08/2021 tarihli ve 31574 sayılı ResmîGazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Vizyonu, müreffeh bir Türkiye için çevik ve sürdürülebilir yapay zekâ ekosistemiyle küresel ölçekte değer üretmek olan Stratejinin uygulama süreci, Cumhurbaşkanı Yardımcısının başkanlığında toplanacak olan Yönlendirme Kurulu tarafından koordine edilecek olup ilgili tüm paydaşların yer alacağı, Yapay Zeka Ekosistemi Danışma Grubu ve teknik çalışma grupları teşkil edilecektir. Stratejinin uygulama detaylarının ortaya konacağı eylem planlari, Yönlendirme Kurulu koordinasyonunda ilgili Bakanlıklar tarafından hazırlanacaktır.

Siber güvenlik sektörü, hem ekonomik boyutu hem de ulusal güvenlikle yakın ilişkisi nedeniyle kritik öneme sahiptir. Siber güvenlik sektörünün gelişmesini ve bütünleşmesini temin etmek amacıyla TüBİTAK Siber Güvenlik Enstitüsü ve Savunma Sanayii Başkanlığıişbirliğiyle geniş katılımlı bir sektör ekosistemi oluşturulmuş olup üniversitelerin de ekosisteme dahil edilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu çalışmalarla, siber güvenlik alanındaki münferit Ar-Ge faaliyetlerinin ve girişimlerin bütünleşik bir yapıda,işbirliğine dayalı olarak geliştirilmesi ve desteklenmesi amaçlanmaktadır. Dijital Dönüşüm Ofisi ve Savunma Sanayii Başkanlığı arasında 1 Şubat 2021 tarihinde imzalanan protokol ile her iki kurumun da yürütücüsü olduğu kümelenmeye dâhil olan 184 firma 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 274 ürün ve 417 hizmet ile faaliyet göstermektedir.
TABLO II: 37- Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörüne İlişkin Temel Göstergeler 
Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): 11 533
2019: 12 449
2020: 12 500
2021 (1): 12 500

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): 13,9 80 791
2019: 14,9
2020: 14,9
2021 (1): 14,7

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): Sabit Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde) Mobil Telefon Abone Sayısi (Bin) Mobil Telefon Abone Yoğunluğu (Yüzde)
2019: 82 128
2020: 83 929
2021 (1): 85 768

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): 97,2
2019: 98,2
2020: 100
2021 (1): 100

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): 76 640
2019: 82 365
2020: 86 000
2021 (1): 90 000

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): 92,1
2019: 92,1
2020: 102,4
2021 (1): 105,9

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): Genişbant Abone Sayısı (Bin) Genişbant Abone Yoğunluğu (Yüzde) Kablo TV Abone Sayısı (Bin)
2019: 1 279
2020: 1 383
2021 (1): 1 450
2022 (1): 1 550

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): İnternet Kullanan Bireylerin Orani (Yüzde)
2019: 75,3(2)
2020: 79(2)
2021 (1): 82,6(2)
2022 (1): 84

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): İnternet Erişimine Sahip Hane Oranı (Yüzde)
2019: 88,3(3)
2020: 90,7(3)
2021 (1): 92(3)
2022 (1): 93,5

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): İnternet Erişimine Sahip Girişimlerin Orani (Yüzde)
2019: 94,9(4)
2020: 94,9(4)
2021 (1): 95,3(4)
2022 (1): 96,8

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): BİT Pazar Büyüklüğü (Milyar ABD Dolanı)
2019: 20,3
2020: 21,1
2021 (1): 22,1
2022 (1): 24,3

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): - Telekomünikasyon
2019: 11,8
2020: 11
2021 (1): 11
2022 (1): 11,8

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): - Bilgi Teknolojileri
2019: 8,5
2020: 10,1
2021 (1): 11,1
2022 (1): 12,5

Sabit Telefon Abone Sayısi (Bin): İnternetten Alışveriş Yapanların Oranı (Yüzde) (5)
2019: 34,1
2020: 36,5
2021 (1): 44,3
2022 (1): 50
Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, BTK, TÜİK, IDC, Bankalararası Kart Merkezi 
Gerçekleşme Tahmini TüK 1 yaarası nüfus bazında olup yı verisidir. Tüi  yılı verisidir. Seçimi sektörlerde 10 ve üzeri çalışanı olan girişimler bazında olup TütK 2021 ylı verisidir. (5) Tüm bireyler içerisinde kişisel kullanım amacıyla interet üzerinden mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranini ifade etmektedir.


TüİK İşgücü İstatistikleri Araştırması sonuçlarına göre 2019 yılında 234 bin kişi olan BİT sektöründeki istihdam sayısı 2020 yılında 241 bin kişiye yükselmiştir.
2021 yılı Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 16-74yaş grubundaki bireyler arasında internet kullananların oranı yüzde 82,6'ya ulaşırken, bu oran kadınlarda yüzde 77,5, erkeklerde yüzde 87,7 olarak gerçekleşmiştir. İnternete erişim imkânı olan hanelerin oranı 2020'de yüzde 90,7 iken bu oran 2021'de yüzde 92'ye yükselmiştir. Bu artışta bir önceki yıl yüzde 89,9 olan genişbant bağlantı sahipliğinin yüzde 92'ye çıkmasi etkili olmuştur.

2021 yılı Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre 10 ve üzeri çalışana sahip girişimler içinde sabit genişbant internet bağlantısına ve internet erişimine sahip olan girişimlerin oranı, sırasıyla yüzde 93 ve yüzde 95,3 olarak gerçekleşmiştir. İnternet sayfasına sahip girişimlerin oranı 2020 yılında yüzde 53,7seviyesinden 2021 yılında yüzde 49,4'e inmiştir. Girişimlerde ücretli bulut bilişim hizmetlerinin kullanım oranı ise 2020 yılında yüzde 14,1 olarak gerçekleşirken bu oran 2021yılında yüzde 10,8 olarak gerçekleşmiştir.

Kişisel Verileri Koruma Kurumu faaliyete geçtiği 2017 yılından itibaren idari içtihat niteliğinde 16 Kurul Kararı ve altı İlke Kararı yayımlamıştır. Ayrıca Kişisel Verileri Koruma Kurulu tarafından, 21,4 milyon TL'si 2020 yılında olmak üzere 2017 yılından bu yana toplam 35.490 bin TL idari para cezasi uygulanmıştır.

Yayıncılık 
Eylül ayı itibarıyla, karasal ortamdan geçici yayın hakkına sahip televizyon yayın hizmeti sunan 174, radyo yayın hizmeti sunan 905 medya hizmet sağlayıcı bulunmaktadır.Uydu ortamından yayın lisansina sahip 339 televizyon ve 100 radyo bulunurken, kablo ortamından ise 168 televizyon ve 9 radyo hizmet sunmaktadır. Karasal sayısal televizyon yayın lisansı sıralama ihaleleri ve FM radyo sıralama ihalelerinin gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTüK) tarafından sürdürülmektedir.
2018 yılında 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanunda yapılan değişiklikle radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerini internet ortamından sunmak isteyen medya hizmet sağlayıcılarına yayın lisansı, bu yayınlarıinternet ortamından iletmek isteyen platform işletmecilerine yayın iletim yetkisi alma zorunluluğu getirilmiştir. Bu kapsamda, 17 platform işletmecisinin yayın iletim yetkisi ve internet ortamından yayın hizmeti sunan 12 kuruluşun televizyon, 7 kuruluşun radyo, 33kuruluşun ise isteğe bağlı yayıncılık hizmeti lisansı bulunmaktadır.
Yayıncılık altyapisının belirli noktalarda toplanması ve sayısal yayıncılik altyapisının oluşturulması amacıyla inşa edilen Küçük Çamlıca TV-Radyo Kulesi ve Çanakkale TV-Radyo Kulesi tamamlanarak işletmeye açılmiştır.

b) Amaç
Bilgi ve iletişim teknolojilerinin geliştirilmesi ve kullanimi yoluyla ekonomide verimliliğin ve rekabet gücünün artırılmasi, bu suretle iş süreçlerinin dönüştürülmesi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Genişbant altyapıları, ticari olarak ulaştırılamayan bölgelerde devlet desteğiyle kurulup işletilecektir. (Kalkınma Planı p.465)

Politika/Tedbir: Tedbir 465.2. Mobil haberleşme altyapisının olmadığı yerleşim yerlerine altyapı kurulması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mobil Haberleşme Altyapısı Olmayan Yerleşim Yerlerine Altyapı Kurulması projesinde üçüncü faz ihalesi yapılarak altyapı kurulum çalışmalarına başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Elektronik haberleşme sektöründeki düzenlemeler; hizmette ve altyapıda yakınsamanın etkileri, teknolojik gelişmeler ile arz ve talep dinamiklerindeki bölgesel farklılıklar dikkate alınarak güncellenecektir. (Kalkınma Planı p.466)

Politika/Tedbir: Tedbir 466.3. Pazar analizleri kapsamında coğrafi pazar altında olası bölgesel farklilıiklar incelenecek, pazar analizi ile getirilen yükümlülüklerin, uygun koşulların oluşması durumunda farklilaştırılabilmesine yönelik periyodik analizler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Adres Veri Tabani ve işletmecilerden alinan veriler kullanılarak yılbaşında durum tespiti yapılacak ve analiz sonuçlarına göre düzenleme çalışmaları yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Kamu alımları ve kamu tarafından özel işletmecilerle yapılan yetkilendirme sözleşmelerindeki düzenlemeler vasıtasıyla BiT sektöründe yerli katma değer artırılacaktır. Kamu kurumlarının ihtiyaç duyduğu hizmetlerin ölçek ve niteliği ile bu hizmetleri sunabilecek firmaların sağlayacağı şartlar ilişkilendirilecek, Koßİ ve yeni kurulan firmaların da gelişimine imkân sağlayacak sağlıklı rekabet ortamı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.468)

Politika/Tedbir: Tedbir 468.1. Kamu kurumlarının BİT yatırımlarında yerli katma değeri artırmaya ilişkin usul ve esaslar belirlenecek, bu amaca yönelik kurumsal tedarik planları hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanliği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamu kurumlarının BİT yatırımlarında yerli katma değeri artırmaya yönelik yerli firma ve yetkinlik envanteri çıkarılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 468.2. Kamu kurumlarının BİT alımlarına ilişkin sözleşmelerin yürütülmesinde uyulacak usul ve esaslar belirlenecek, kamu kurumlarının BİT ürün ve hizmeti tedarik edeceği firmalara ilişkin kriterler tespit edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TSE
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Memnuniyet düzeyinin ölçümüne yönelik anket düzenlenecektir. 2. Kamu kurumlarının veri merkezi ve bulut bilişim hizmeti alacağı firmalar için akreditasyon çalışmaları tamamlanacaktır. 3. Kamu kurumlarının BİT envanteri ve analizi çalışması yürütülecek, BİT alımlarına ilişkin usul ve esasların belirlenmesi çalışmalarının koordinasyonu sağlanarak gerekli mevzuat çalışmaları tamamlanacaktir.

Tedbir 468.3. 5G ve ötesi teknolojiler için yerli üretim destekleri verilecek ve 5G hizmetlerine yönelik yetkilendirmelerde belirli oranlarda yerlilik şartı getirilecektir.: Katma değerli uydu hizmetlerinin ve Türkiyenin uydu ağının küresel kapsama alanının artırılması amacıyla uydu teknolojilerinin yerli kaynaklarla geliştirilmesine yönelik faaliyetler sürdürülecek ve diğer ülkelerin uydu operatörleriyle işbirlikleri yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.469)

Tedbir 468.3. 5G ve ötesi teknolojiler için yerli üretim destekleri verilecek ve 5G hizmetlerine yönelik yetkilendirmelerde belirli oranlarda yerlilik şartı getirilecektir.: Tedbir 469.1. TÜRKSAT 5A, 5B ve yerli imkânlarla geliştirilecek TÜRKSAT 6A uydusu hizmete alınacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TÜRKSAT
1. 5G teknolojisi alanında yerli üretim desteği verilen projeler takip edilecek. 2. 2G, 3G ve 4.5G yetkilendirmeleri ışığında sektörde yerli ürün gelişimi de dikkate alınarak 5G yetkilendirmesine yönelik politika ve strateji önerileri geliştirilecektir.: 1. Türksat 6A uydusunun montaj, entegrasyon ve test faaliyetleri tamamlanacak, firlaticı belirlenmesine yönelik işlemler yürütülecektir. 2. Türksat 5B uydusu yörünge testlerinin ardindan faaliyetlerine başlayacaktır.

Tedbir 468.3. 5G ve ötesi teknolojiler için yerli üretim destekleri verilecek ve 5G hizmetlerine yönelik yetkilendirmelerde belirli oranlarda yerlilik şartı getirilecektir.: Tedbir 469.2. Diğer ülkelerin uydu operatörleriyle yapılacak işbirliği çalışmaları ile hava ve deniz sahalarında uydu haberleşme hizmeti sunulabilen kapsama alanı genişletilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TÜRKSAT
1. 5G teknolojisi alanında yerli üretim desteği verilen projeler takip edilecek. 2. 2G, 3G ve 4.5G yetkilendirmeleri ışığında sektörde yerli ürün gelişimi de dikkate alınarak 5G yetkilendirmesine yönelik politika ve strateji önerileri geliştirilecektir.: 1. Diğer uydu operatörleri ile işbirliği yapılarak TÜRKSAT 5A ve TÜRKSAT 5B uydularının küresel uydu hizmetlerine dâhil edilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 468.3. 5G ve ötesi teknolojiler için yerli üretim destekleri verilecek ve 5G hizmetlerine yönelik yetkilendirmelerde belirli oranlarda yerlilik şartı getirilecektir.: Türkiye'nin veri depolama, işleme ve iletimi faaliyetlerinde bölgesel veri üssü haline gelmesini sağlamak üzere, gerekli düzenleyici çerçeve ve teşvik mekanizması kurgulanıp uygulamaya konulacaktır. (Kalkınma Planı p.470)

Tedbir 468.3. 5G ve ötesi teknolojiler için yerli üretim destekleri verilecek ve 5G hizmetlerine yönelik yetkilendirmelerde belirli oranlarda yerlilik şartı getirilecektir.: Tedbir 470.1. Internet Değişim Noktası (İDN) kurulmasına yönelik usul ve esaslar belirlenecek, IDN kurulumu gerçekleştirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), BTK
1. 5G teknolojisi alanında yerli üretim desteği verilen projeler takip edilecek. 2. 2G, 3G ve 4.5G yetkilendirmeleri ışığında sektörde yerli ürün gelişimi de dikkate alınarak 5G yetkilendirmesine yönelik politika ve strateji önerileri geliştirilecektir.: 1.Yurtiçi İnternet Trafiği Değişiminin Yapılmasına İlişkin Usul ve Esaslara yönelik mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.

Tedbir 468.3. 5G ve ötesi teknolojiler için yerli üretim destekleri verilecek ve 5G hizmetlerine yönelik yetkilendirmelerde belirli oranlarda yerlilik şartı getirilecektir.: Tedbir 470.2. Veri merkezi sektörünün geliştirilmesini sağlayacak düzenleyici çerçeve ve teşvik mekanizması oluşturulacak, Türkiye'nin yoğun ticaret yaptığı ülkelerle bulut hizmetlerinin sunulmasına yönelik işbirlikleri yapılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, BTK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. 5G teknolojisi alanında yerli üretim desteği verilen projeler takip edilecek. 2. 2G, 3G ve 4.5G yetkilendirmeleri ışığında sektörde yerli ürün gelişimi de dikkate alınarak 5G yetkilendirmesine yönelik politika ve strateji önerileri geliştirilecektir.: 1. Bulut bilişim hizmeti sunan yerli firmaların ürün ve hizmet çeşitliliği ile rekabet olgunluğu analizi çalışması yapılacaktır. 2. Kamu Bulut Bilişim Stratejisi ve Eylem Plani hazırlanacaktır. . Veri merkezi teşvik mekanizması için düzenleyici çerçeve oluşturulacaktır.

Yerli yazılım firmalarının olgunluk seviyesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.471): Tedbir 471.1 Yazılım sektöründe faaliyet gösteren yerli firmaların çalışma alanları, işgücü nitelikleri ve olgunluk seviyelerini içeren sektörel veri altyapısı oluşturulacaktır.

Yerli yazılım firmalarının olgunluk seviyesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.471): Tedbir 471.2 Yazılım geliştirme standartlarının sektörde yaygınlaşması ve kalite sertifikasyonlarının edinilmesi finansal olarak desteklenecektir.

Yerli yazılım firmalarının olgunluk seviyesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.471): Tedbir 471.3. Yazılım alanındaki devlet teşvikleri Ar-Ge, Ür-Ge ve pazarlama süreçlerini bütüncül olarak kapsayacak şekilde yapılandırılacaktır.

Yerli yazılım firmalarının olgunluk seviyesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.471): Yazılım alanında yerli katma değerin artırılması ve güvenlik risklerinin azaltılması amacıyla açık kaynak kodlu yazılım ekosistemi geliştirilecek, bu alanda nitelikli insan gücü yetiştirilecektir. (Kalkınma Planı p.472)

Yerli yazılım firmalarının olgunluk seviyesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.471): Tedbir 472.1 Türkiye Açık Kaynak Platformu hayata geçirilecek; kamu ve özel sektörün ihtiyaç duyduğu kritik yazılımların kitle kaynak yoluyla bu platform vasıtasıyla üretilmesi, bu ürünleri ihraç edebilecek hizmet sağlayıcıların oluşması ve ülkemizin yazılımcı havuzunun büyütülmesi sağlanacaktır.

Yerli yazılım firmalarının olgunluk seviyesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.471): Tedbir 472.2 Kişisel becerileri yazılım geliştirmeye uygun olan gençlerin uluslararası geçerli sertifika programları yoluyla yazılım sektörüne kazandırılması sağlanacaktır.

Tedbir 472.3 Yazılım geliştiricilerinin nitelik ve sayısının artırılmasına yönelik yaygın ve çevrimiçi eğitim programları uygulanacak, bu amaca yönelik eğitim modeli ve yetkinlik değerlendirme sistemi oluşturulacaktır.: Yapay zekâ teknolojilerinin üretilmesi ve kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal politika belirlenecektir. (Kalkınma Planı p.473)

Tedbir 472.3 Yazılım geliştiricilerinin nitelik ve sayısının artırılmasına yönelik yaygın ve çevrimiçi eğitim programları uygulanacak, bu amaca yönelik eğitim modeli ve yetkinlik değerlendirme sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 473.1. Yapay zekâ teknolojileri alanında yerli teknoloji üretme kabiliyetlerinin geliştirilmesi ve bu teknolojilerin ekonominin genelinde etkin kullanımınin yaygınlaştırılmasına yönelik ulusal ölçekteki çalışmalar için yol haritası hazırlanacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı
1. Yazılım geliştiriciler başta olmak üzere milli teknoloji hamlesinin gerektirdiği niteliklerde beşeri sermayeye erişebilmek için gerekli eğitimlerin verileceği Milli Teknoloji Akademisi hayata geçirilecektir.: 1. Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2021-2025 doğrultusunda oluşturulması öngörülen Danışma Grubu, Eylem Koordinasyon Grupları ve Çalışma Grupları kurulacaktır. 2. Strateji kapsamındaki tedbirlerin hayata geçirilmesine yönelik eylemler, Yönlendirme Kurulu koordinasyonunda, Bakanlıklar ve ilgili kurumlar tarafindan hazirlanacaktır. 3. Strateji çalışmaları kapsamında, ilgili tarafların bilgi paylaşımını etkinleştirmek üzere Yapay Zeka Portalı açılacaktır.

Tedbir 472.3 Yazılım geliştiricilerinin nitelik ve sayısının artırılmasına yönelik yaygın ve çevrimiçi eğitim programları uygulanacak, bu amaca yönelik eğitim modeli ve yetkinlik değerlendirme sistemi oluşturulacaktır.: Ulusal siber güvenliğin sağlanmasına yönelik düzenlemeler ile kurumsal yapılanma oluşturulacak ve teknik altyapı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.474)

Tedbir 472.3 Yazılım geliştiricilerinin nitelik ve sayısının artırılmasına yönelik yaygın ve çevrimiçi eğitim programları uygulanacak, bu amaca yönelik eğitim modeli ve yetkinlik değerlendirme sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 474.1. Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi güncellenecek, siber güvenliğe yönelik düzenlemeler ve teknik altyapı güçlendirilecek ve güçlü bir koordinasyon yapısı oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TÜBİTAK
1. Yazılım geliştiriciler başta olmak üzere milli teknoloji hamlesinin gerektirdiği niteliklerde beşeri sermayeye erişebilmek için gerekli eğitimlerin verileceği Milli Teknoloji Akademisi hayata geçirilecektir.: 1. Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Planında (2020-2023) yer alan eylem ve faaliyetler izlenerek gerekli koordinasyon sağlanacaktır. 2. Ulusal siber güvenlik yönetişim yapısı mevcut durumu analiz edilecek, yol haritası ve çözüm önerileri hazırlanacaktır. 3. Ulusal siber güvenlik yönetişimi mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Tedbir 472.3 Yazılım geliştiricilerinin nitelik ve sayısının artırılmasına yönelik yaygın ve çevrimiçi eğitim programları uygulanacak, bu amaca yönelik eğitim modeli ve yetkinlik değerlendirme sistemi oluşturulacaktır.: Tedbir 474.3. İhtiyaç duyulan alanlarda siber güvenlik standartları oluşturulacaktır.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S): Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TSE, TÜBİTAK
1. Yazılım geliştiriciler başta olmak üzere milli teknoloji hamlesinin gerektirdiği niteliklerde beşeri sermayeye erişebilmek için gerekli eğitimlerin verileceği Milli Teknoloji Akademisi hayata geçirilecektir.: 1. Yerli siber güvenlik ürünlerinin olgunluk seviyeleri tespit edilerek ulusal kriter haline getirilecektir. 2. Kamu kurumları tarafindan alınacak bulut bilişim hizmetlerine yönelik asgari güvenlik kriterleri dokümanı hazırlanacaktır. 3.Yeni nesil teknolojilerin siber güvenlik etkileşimi incelenerek araştırma raporu yayımlanacaktır.

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Tedbir 475.1. Siber güvenlik ekosisteminin faydalanması ve bu alanda katma değeri daha yüksek ürün ve çözümlerin geliştirilmesi amacıyla kamu araştırma kurumlari ile üniversitelerin de dâhil olduğu siber güvenlik ürün ve teknoloji projeleri geliştirilecek ve bu projelerin çıktıları açık kaynak kodlu olarak siber güvenlik ekosistemiyle paylaşılacaktır.

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Tedbir 475.2 Siber güvenlik kümelenmelerinde yer alan firmalara ihracata yönelik teşvikler verilecektir.

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Toplumun tüm kesimlerinde siber güvenlik kültürü ve insan kaynağının geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.476)

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Tedbir 476.4. Bilgi ve iletişim teknolojileri alanında toplumun tüm kesimlerinde insan kaynağının geliştirilmesi amacıyla eğitim ortamı sağlanacaktır.

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Tedbir 476.5. Siber güvenlik alanında eğitim- istihdam- üretim ilişkisini güçlendirmek amacıyla eğitim-sektör işbirliği protokolleri yapılacaktır.

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Internetin güvenli kullanımı ve toplumun internet üzerinden yürütülen dezenformasyon kampanyaları ile yasa dışı faaliyetlerden korunmasına yönelik çalışmalar yürütülecek, ilgili düzenlemeler uluslararası yönelimler doğrultusunda güncellenecek, elektronik ortamdaki işlemlere hukuki geçerlilik kazandırmaya yönelik mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Plani p.477)

Siber güvenlik ekosistemi milli çözümlere dayalı olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.475): Tedbir 477.1. Dezenformasyon kampanyalarına karşı doğrulama platformları desteklenecektir.

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Tedbir 477.4. Internetin bilinçli ve güvenli kullanımı ile ilgili farkındalık ve bilinçlendirme çalışmaları yürütülecek, Güvenli Internet Hizmetinin tanıtimi yapılarak bilinirliği artırılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi
1. Înternet sitesi kimlik doğrulama (SSL) sertifikalarınin uygulanabilmesi için gerekli usul, esas ve standartları belirlemeyi amaçlayan ikincil düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1 Internetin bilinçli ve güvenli kullanımına yönelik 250 eğitim faaliyeti, konferans, seminer ve toplantı yapılarak 7.500 kişiye ulaşılacak, Güvenli İnternet Hizmeti kullanıcı sayısı 9 milyon aboneye çıkarılacaktır.

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Kişisel verilerin korunmasına ilişkin düzenlemeler teknolojinin getirdiği yenilikler ve uluslararası platformlarda benimsenen yeni yaklaşımlar doğrultusunda güncellenecek, bu alanda teknolojik gelişme teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.479)

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Tedbir 479.1. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu AB'nin Genel Veri Koruma Tüzüğü dikkate alınarak güncellenecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK: Adalet Bakanlığı (S), Kişisel Verileri Koruma Kurumu
1. Înternet sitesi kimlik doğrulama (SSL) sertifikalarınin uygulanabilmesi için gerekli usul, esas ve standartları belirlemeyi amaçlayan ikincil düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun AB müktesebatıyla uyumuna yönelik çalışmalar kapsamında kurulan komisyon bünyesinde kanun değişikliği önerisi hazırlanacaktır.

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Karasal vericiler üzerinden sayısal yayıncılığa geçiş süreci tamamlanacak, yayın altyapıları belirli bölgelerde toplanarak görüntü kirliliği önlenecektir. (Kalkınma Planı p.482)

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Tedbir 482.3. Sayısal yayıncılik için belli merkezlerde radyo ve televizyon kulelerinin yapımı sağlanacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), RTÜK
1. Înternet sitesi kimlik doğrulama (SSL) sertifikalarınin uygulanabilmesi için gerekli usul, esas ve standartları belirlemeyi amaçlayan ikincil düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1. Büyükada Yedek Anten Kulesinin yapımı tamamlanacaktır.

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Kamu, özel sektör, üniversiteler ve STK'lar arasındaki işbirliği geliştirilerek dijital dönüşüm ekosistemi oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.483)

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Tedbir 483.1. Kamu, Özel sektör, üniversiteler ve STK'lar arasındaki işbirliği geliştirilerek dijital dönüşüm ekosistemi oluşturulacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YÖK, STK'lar
1. Înternet sitesi kimlik doğrulama (SSL) sertifikalarınin uygulanabilmesi için gerekli usul, esas ve standartları belirlemeyi amaçlayan ikincil düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1. İlgili tüm paydaşların katılımıyla ve uluslararası metodoloji ölçümlemeleri de göz önüne alınarak Dijital Türkiye Endeksi hazırlanacaktır. 2. Geliştirilecek Dijital Türkiye Endeksi kapsamında ilgili istatistikler derlenerek rapor hazırlanacaktır.

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Dijital dönüşüm alanında ihtiyaç duyulan araştırmalar yürütülecek ve istatistikler oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.484)

Tedbir 477.2. AB'nin Elektronik Kimlik Tespiti ve Güven Hizmetleri Tüzüğüne uyum sağlamak üzere güven hizmetlerine (e-mühür, SSL sertifikalari, e-imza, KEP) yönelik düzenlemeler güncellenecektir.: Tedbir 484.1. Dijital dönüşüm alanında teknik incelemeler, akademik çalışmalar, saha çalışmalanı ve benzeri faaliyetleri kapsayan Dijital Dönüşüm Araştırmaları Programi hayata geçirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, BTK: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, İlgili STK'lar
1. Înternet sitesi kimlik doğrulama (SSL) sertifikalarınin uygulanabilmesi için gerekli usul, esas ve standartları belirlemeyi amaçlayan ikincil düzenlemeler tamamlanacaktır.: 1. Dijital Dönüşüm Araştırmaları Programi üniversiteler, özel sektör ve STKların katılımıyla hazırlanacaktır.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Mobil Genişbant Abone Yoğunluğu
Birim: Yüzde
2020: 78,5
2021(1): 86
2022(2): 93

Performans Göstergeleri: Fiber Genişbant Abone Yoğunluğu
Birim: Yüzde
2020: 4,8
2021(1): 5,6
2022(2): 6,5

Performans Göstergeleri: BM-ITU Küresel Siber Güvenlik Endeksinde Türkiye'nin Sıralaması
Birim: Sira
2020: 11/175
2021(1): 10/175
2022(2): 10/175

Performans Göstergeleri: Kadınların İnternet Kullanım Orani (3)
Birim: Yüzde
2020: 73,3
2021(1): 77,5
2022(2): 82
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 16-74 yaş aralığındaki kadınlar içerisinde internet kullananlann oranıdır.

2.2.3.6. Enerji 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'nin enerji talebi, büyüyen ekonomisine paralel olarak gelişim göstermektedir.2000-2020 yılları arasında yıllik elektrik enerjisi talebi dünyada ortalama yüzde 3 artışgösterirken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 4,5 olarak gerçekleşmiştir. Bu yüksek talep artışının güvenli bir biçimde karşılanabilmesi, enerji politikamızın temel önceliğidir.
Fosil yakıtlar bakımından linyit ve yeni keşfi yapılan Sakarya Sahasındaki doğal gaz hariç zengin rezervlere sahip olmayan Türkiye'de, 2019 yılında birincil enerji kaynaklarında ithalatın oranı yüzde 69 seviyesindedir. 2019 yılında birincil enerji kaynakları arzında doğal gazın payı yüzde 25,7, petrolün payı yüzde 28,6, kömürün payı yüzde 29,1 ve yenilenebilir kaynakların payı yüzde 16,6'dır.

2019 yılında 45,3 milyar m³ olan doğal gaz tüketimi, 2020 yılında yüzde 6,6 artarak 48,3 milyar m³ olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılında tüketilen doğal gazın yüzde 28'i elektrik üretiminde, yüzde 26'sı sanayide ve yüzde 46'sı bina ve diğer alanlarda isınma amaçli olarak kullanılmıştır.

Dünyada toplam elektrik üretiminde doğal gazın payı 2001 ylında yüzde 18 iken, 2019yılında yüzde 24 seviyesine çıkmıştır. Ülkemizde bu oran 2001-2019 döneminde yüzde 30ile yüzde 50 arasında seyretmiştir. 2020 yılında yüzde 23,1 olarak gerçekleşen elektrik üretimindeki doğal gazın payının, 2021 yılında yüzde 30,6 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

Günümüze kadar hidrokarbon bakımından zengin rezervlere sahip olmayan ülkemizde, yakın zamanda Sakarya Sahasında keşfedilen 540 milyar m³lük doğal gaz keşfiyle birlikte enerji dinamiklerinin değişme sürecine gireceği tahmin edilmektedir.

Sakarya Sahasındaki rezervin ve denizlerimizde bulunması muhtemel yeni rezervlerin üretime geçmesiyle birlikte, ülkemizin enerjide dışa olan bağımlılığının, cari işlemler ve dışticaret açıklarının olumlu yönde etkilenmesinin yanı sıra, enerjide yüksek oranda dışa bağımlılık nedeniyle son kaynak tedarikçisinin katlandığı enerji maliyetlerinin azalmasıbeklenmektedir. Keşfedilen doğal gazın, geliştirilen doğal gaz altyapısıyla birlikte, mevcut uzun dönemli doğal gaz alım anlaşmalarının yeniden müzakere edilmesi sürecinde başta fiyat olmak üzere önemli avantajlar sağlayacağı öngörülmektedir.
Arz güvenliğinin yanı sıra, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliği de sağlaması bakımından önem arz eden yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) iskele ve bağlantı hatti yatırımlarına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, her biri 1,5 milyar m³/yıl doğal gaz sevk kapasitesine sahip Hatay-Dörtyol FSRU bağlantı hattı ile Edirne-Saros FSRU iskele ve bağlantı hattı yatırımlarına ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Gaz formundaki miktari 102 milyon $\mathsf{m}^{3\prime}\mathsf{e}$ eşit 170 bin m³ LNG depolama kapasitesine ve 28 milyon m³/gün gazlaştırma kapasitesine sahip olan BOTAŞ'n yeni FSRU gemisi Ertuğrul Gazinin iletim sistemine bağlantısı yapılmıştir.

Arz güvenliği hususu ve mevsimsel talep dalgalanmaları doğal gaz depolama kapasitesinin artırılmasını zorunlu kılmıştır. Avrupa ülkelerinin depolama kapasitelerinin yıllık tüketimi karşılama oranı ortalama yüzde 20 düzeyindeyken, ülkemizde bu oran yaklaşık yüzde 8 seviyesindedir. 4,6 milyar m³ depolama ve 75 milyon m³/gün geri üretim kapasiteli Kuzey Marmara Doğal Gaz Yer Altı Depolama Tevsii Projesi ile 5,4 milyar m³ depolama ve 80 milyon m³/gün geri üretim kapasiteli Tuz Gölü Doğal Gaz Yer Alti Depolama Projesinin tamamlanmasıyla birlikte, 2023 yılında Türkiye'nin toplam yer altı doğal gaz depolama kapasitesinin 10 milyar m³'e ulaşması öngörülmektedir.

Doğal gazın ülke geneline yaygınlaştırılması hedefine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu çerçevede, doğal gaza sahip olmayan ve merkez nüfusu en az 20.000 olan ilçeler ile belirli kriterleri haiz OsB'lere doğal gaz ulaştırılmasına yönelik çaliışmalar devam etmektedir.


TABLO II: 38-Elektrik Kurulu Gücü, Üretimi, Tüketimi ve Dış Ticareti 
Birim: MW
2010: 49 524
2015: 73 147
2019: 91 267
2020: 95 891
2021 (1): 100 607
2022 (2): 102 423

Birim: MW
2010: 32 182
2015: 41 541
2019: 46 500
2020: 46 309
2021 (1): 47 633
2022 (2): 47 008

Birim: MW
2010: 9 161
2015: 10 085
2019: 11 317
2020: 11 336
2021 (1): 11 336
2022 (2): 11 336

Birim: MW
2010: 3 281
2015: 6 064
2019: 8 967
2020: 8 987
2021 (1): 10 307
2022 (2): 10 307

Birim: MW
2010: 18 213
2015: 24 945
2019: 25 904
2020: 25 675
2021 (1): 25 733
2022 (2): 25 108

Birim: MW
2010: 1 526
2015: 446
2019: 312
2020: 312
2021 (1): 258
2022 (2): 258

Birim: MW
2010: 17 342
2015: 31 606
2019: 44 767
2020: 49 582
2021 (1): 52 974
2022 (2): 55 414

Birim: MW
2010: 15 831
2015: 25 868
2019: 28 503
2020: 30 984
2021 (1): 31 688
2022 (2): 32 228

Birim: MW
2010: 1 320
2015: 4 503
2019: 7 591
2020: 8 832
2021 (1): 10 100
2022 (2): 10 900

Birim: MW
2010: 0
2015: 249
2019: 5 995
2020: 6 667
2021 (1): 7 750
2022 (2): 8 750

Birim: MW
2010: 191
2015: 986
2019: 2 678
2020: 3 098
2021 (1): 3 435
2022 (2): 3 536

Birim: GWh
2010: 211 208
2015: 261 783
2019: 303 898
2020: 306 703
2021 (1): 324 528
2022 (2): 334 253

Birim: GWh
2010: 155 370
2015: 177 608
2019: 170 518
2020: 177 066
2022 (2): 201 796

Birim: GWh
2010: 40 515
2015: 36 180
2019: 52 499
2020: 43 306
2021 (1): 210 990
2022 (2): 50 571

Birim: GWh
2010: 14 532
2015: 39 986
2019: 60 395
2020: 62 506
2021 (1): 49 722
2022 (2): 70 410

Birim: GWh
2010: 98 144
2015: 99 219
2019: 57 288
2020: 70 931
2021 (1): 61 759
2022 (2): 80 451

Birim: GWh
2021 (1): 99 189
2022 (2): 363

Birim: R GWh
2010: 2 180 55 838
2015: 2 224 84 175
2019: 336 133 379
2020: 323
2021 (1): 320
2022 (2): 132 457

Birim: GWh
2010: 51 795
2015: 67 146
2020: 129 637
2021 (1): 113 538 53 053
2022 (2): 66 867

2019: 88 823
2020: 78 094
2022 (2): 30 643

Birim: GWh
2010: 2 916
2015: 11 652
2019: 21 731
2020: 24 828
2021 (1): 29 137

Birim: GWh GWh
2010: o
2015: 194
2019: 9 250
2020: 10 950
2021 (1): 13 211
2022 (2): 15 680 19 267

2010: 1 126
2015: 5 183
2019: 13 576
2020: 15 764
2021 (1): 18 137

Birim: GWh
2010: 1 144
2015: 7 136
2019: 2 212
2020: 1 890
2021 (1): 1 290
2022 (2): 2 303

Birim: GWh
2010: 1 918
2015: 3 194
2019: 2 789
2020: 2 484
2021 (1): 3 317
2022 (2): 2 303

Birim: GWh
2010: 210 434
2015: 265 724
2019: 303 320
2020: 306 109
2021 (1): 322 501
2022 (2): 334 253
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
(3) Fuel-Oil, Motorin, LPG, Nafta vb.
(4) Biyokütle, Jeotermal, Atik Isi 
Milli enerji ve maden politikası kapsamında, yerli kömürün kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, büyük linyit rezervlerinin elektrik üretiminde kullanılmasına yönelik madencilik açısından Kaynak Raporu ile Rezerv Raporu hazırlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Kurulu güç bakımından ülkemizin en büyük dördüncü hidroelektrik santrali olan Ilısu Prof. Dr. Veysel Eroğlu Baraji ve Hidroelektrik Santralinin altı türbininden ilki 19/05/2020tarihinde altıncı türbini ise 24/12/2020 tarihinde devreve alinarak elektrik üretimine 

başlanmıştır. Ocak 2021-Eylül 2021 döneminde hidroelektrik santralinde 1,5 milyar kWh elektrik üretimi gerçekleştirilmiştir. 1.200 Mw kurulu güce sahip barajda yıllik ortalama 3.833 GWh elektrik üretimi öngörülmektedir.

Tamamlandığında 275 metre yüksekliği ile çift eğrilikli beton kemer baraj sınıfında Türkiye'nin birinci, dünyanın üçüncü en yüksek baraji olacak olan Yusufeli Barajı ve HES projesinde, baraj gövdesi inşaatı ve iki ünitenin elektromekanik teçhizat montaji tamamlanmiştir. 2021 yıli sonu itibarıyla barajda su tutulabilmesi için mansap düzenleme ve tamamlama yatırımlari, alt yapı yatırımlari, içme suyu ve arıtma tesisi yatırımlari, köy yolları deplase işleri, yeniden yerleşim ve kamulaştırma yatırımları baraj yatırımi ile koordineli olarak kesintisiz devam etmektedir. 558 Mw kurulu güce sahip olacak hidroelektrik santralinde yıllik ortalama 1.888 GWh elektrik üretimi öngörülmektedir. Ayrıca,kamu tarafiından işletilen mevcut barajlardan Keban, Karakaya ve Hirfanlı HES'lerinde,verimlilik ve emre amadeliğin artırılması amacıyla rehabilitasyon yatırımları devam etmektedir.

Yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimini teşvik etmek amacıyla uygulanan Yenilenebilir EnerjiKaynakları (YEK) Destekleme Mekanizması kapsamında 1 Temmuz 2021'den sonra devreye girecek lisansli santraller için alim fiyatlari, hidroelektrik santrallerine 40 TL kuruş/kWh, rüzgâr ve güneş enerjisi santrallerine 32 TL kuruş/kWh,jeotermal enerji santrallerine 54 TL kuruş/kWh ve biyokütle santrallerine kullanılan kaynağa göre 32, 50, 54 TL kuruş/kWh olarak güncellenmiştir. Ayrıca, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımının yaygınlaştırılması amacıyla elektrik nihai kullanıcılarının tüketimlerini yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı olarak gerçekleştirdiklerini belgelemelerini sağlayan Yenilenebilir Enerji Kaynak Garanti Sistemi (YEK-G Sistemi)işletmeye alinmiştir.

Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modeli kapsamında güneş enerjisine dayalıYEKA GES-3 yarışmaları tamamlanarak, 74 ayrı yatırımcıya, 36 ili kapsayan ve her biri 10MW, 15 MW ve 20 MW olmak üzere toplam 1.000 MW gücündeki kapasite hakkısağlanmıştır. Toplam 2.500 MW kapasiteli güneş enerjisine dayalı YEKA GES-4 ve YEKA GES-5 ile rüzgâr enerjisine dayalı toplam 2.000 MW kapasiteli YEKA RES-3 yarışmaları ilan edilmiştir.

Temeli 2018 yılında atılan ve ülkemizin ilk nükleer santrali olacak olan Akkuyu Nükleer Santralinin tamamlanmasina yönelik çalişmalar devam etmektedir. Tamamlandiğinda Türkiye'nin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 10'unu karşılayacak olan ve 4.800 MW toplam kurulu güce sahip WER 1200 tipi 1.200 MW kurulu güçteki 4 üniteden oluşacak olan santralin ilk ünitesinin 2023 yılında, diğer ünitelerinin de birer yıl arayla 2026 yılı sonuna kadar işletmeye alınması planlanmaktadır. Akkuyu dışında iki nükleer güç santralinin daha kurulmasına yönelik saha seçimi, yer lisansı, teknoloji sahibi şirket veya ülkelerle işbirliği gibi konularda çalışmalar sürdürülmektedir.

2017-2023 yıllarını kapsayan Ulusal Enerji Verimliliği Eylem Planı kapsamındaki eylemler için 2023 yılına kadar 10,9 milyar ABD doları düzeyinde yatırım yapılması ve enerji tüketiminde 23,9 MTEP tasarruf sağlanması hedeflenmektedir. Bu çerçevede, 2019 yılında yaklaşık 300 milyon ABD doları parasal karşılığı olan 0,9 MTEP enerji tasarrufu sağlandığı;2017-2019 döneminin toplamında ise yaklaşık 1 milyar ABD doları parasal karşılığı olan 2,7MTEP enerji tasarrufu sağlandığı tahmin edilmektedir Enerji verimliliği yatırımlarından elde edilen tasarrufun önümüzdeki yıllarda önemli oranda artması beklenmektedir.
2019/18 sayıli Cumhurbaşkanlıği Genelgesi uyarınca belirlenen kamu binaları için 2023yılı sonuna kadar yüzde 15 enerji tasarrufu sağlanması hedefine yönelik çalışmalar 

sürdürülmektedir. 2020 yılında uygulanan enerji verimliliği önlemleri ile 35 milyon TL karşılığı olan 7.523 TEP enerji tasarrufu sağlanmıştır. 2019 yılında sağlanan 12.875 TEP tasarruf da dikkate alındığında kümülatif tasarruf 20.398 TEP'e ulaşmıştır. Tasarrufların daha da artırılmasina katkı sağlayacak olan Kamuda Enerji Performans Sözleşmelerinin Uygulanmasına İlişkin Tebliğ 15/04/2021 tarihli ve 31455 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

b) Amaç
Enerji arzının sürekli, kaliteli, sürdürülebilir, güvenli ve katlanılabilir maliyetlerle sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu tarafından işletilen santrallerin rehabilitasyonları tamamlanacaktır. (Kalkınma Plani p.487)

Politika/Tedbir: Tedbir 487.1. Afşin-B Termik Santrali, Keban Hidroelektrik Santrali (HES), Karakaya HES ve Hirfanli HES rehabilitasyonları gerçekleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), EÜAŞ, TÜBİTAK, TEMSAN
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Keban HES'in 2 ünitesinde kontrol sistemleri rehabilitasyonu tamamlanacaktir. 2. Karakaya HES'in 1 ünitesinde türbin çarki rehabilitasyonu tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 487.2. Kamuya ait hidroelektrik santrallerde EÜAŞ otomasyon sistemleri kurulacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), EÜAŞ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Seyhan 1 HES ve Berke HES'te EÜAŞ otomasyon sistemleri kurulacaktır.

Politika/Tedbir: Nükleer Güç Santralleri (NGS) elektrik enerjisi üretim portföyüne dâhil edilecek, nükleer enerjinin elektrik enerjisi üretimindeki payının artırılmasına ilişkin çalışmalar sürdürülecek ve kurumsal kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.488)

Politika/Tedbir: Tedbir 488.1. Akkuyu NGS'nin ilk ünitesinin inşaatı 2023 yılında tamamlanacak ve elektrik enerjisi üretimine başlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), NDK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Akkuyu NGS'nin ilk ünitesinin inşaatı yüzde 75 oranında tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 488.2. Akkuyu NGS'ye ek olarak, iki NGS'nin daha kurulumuna yönelik çalışmalara devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), NDK, EÜAŞ International ICC
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Akkuyu NGS'ye ilaveten bir NGS için daha teknoloji sahibi şirket veya ülke ile resmi olarak anlaşma yapılmasına yönelik hazırlıklar tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Linyit rezervlerimizin çevre standartlarına uygun şekilde elektrik enerjisi üretiminde kullanımı artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.489)

Politika/Tedbir: Tedbir 489.1. Kamu elindeki linyit sahalarının elektrik üretimi suretiyle ekonomiye kazandırılması sağlanarak, elektrik üretiminde ithal kaynaklara bağımlılık azaltıilacak ve istihdama katkı sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. TKİ uhdesinde bulunan bir linyit sahası ekonomiye kazandırılmak amacıyla projelendirilecektir.

Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.490): Tedbir 490.1. Tuz Gölü Doğal Gaz Yeraltı Depolama Projesi ile Kuzey Marmara Doğal Gaz Depolama Tevsii Projesi tamamlanarak, toplam doğal gaz yeraltı depolama kapasitesi 10 milyar metreküpe çıkarılacaktır.

Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.490): Tedbir 490.2. Doğal gazda, kaynak ülke ve güzergâh çeşitliliğinin artırılması amacıyla yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) gemisi temin edilecek ve FSRU bağlantı sistemleri tamamlanacaktır.

Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.490): Yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimi artırılacak, yenilenebilir enerji üretiminin şebekeye güvenli bir şekilde entegrasyonunun sağlanması amacıyla gerekli planlama ve yatırımlar gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.491)

Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.490): Tedbir 491.1. YEKA benzeri modeller sayesinde yenilenebilir kaynakların elektrik enerjisi üretiminde daha yoğun bir şekilde kullanılması sağlanacaktır.

Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.490): Daha verimli ve kendi enerjisini üreten binalar yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.492)

Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.490): Tedbir 492.4. Kamu Binalarında Enerji Verimliliği Projesi uygulanacaktir.

Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.490): Elektrik şebekelerinin ve sistemlerinin daha da güçlendirilmesi ve esnek hale getirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.493)

Doğal gaz arz güvenliği güçlendirilecek, doğal gaza erişim artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.490): Tedbir 493.2. Elektrik arzında bölgesel yeterlilik sağlanmaya çalışılacak, elektrik iletim altyapi yatırımları sistemin güvenliğini ve bölgelerin arz-talep durumlarıni gözetecek şekilde hayata geçirilmeye devam edilecektir.

Enerji altyapısının işletilmesine etkin ve güvenli bir şekilde devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.496): Tedbir 496.1. Kritik önemi haiz enerji altyapısının güvenli bir şekilde işletilmesine yönelik Siber Güvenlik Operasyon Merkezi kurulacaktır.

Enerji altyapısının işletilmesine etkin ve güvenli bir şekilde devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.496): Tedbir 496.2. Enerji KİTlerinde kullanılması amacıyla Milli Akıllı Şebeke Yönetim Sistemi (Milli SCADA) geliștirilmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Birincil Enerji Talebi
Birim: BTEP
2020: 145 500 (1)
2021 (1): 152 000
2022 (2): 156 000

Performans Göstergeleri: Elektrik Enerjisi Talebi
Birim: TWh
2020: 306,1
2021 (1): 322,5
2022 (2): 334,3

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Birincil Enerji Tüketimi
Birim: TEP/Kişi
2020: 1,74 (1)
2021 (1): 1,79
2022 (2): 1,82

Performans Göstergeleri: Kişi Başı Elektrik Enerjisi Tüketimi
Birim: kWh/Kişi
2020: 3 661
2021 (1): 3 798
2022 (2): 3 891

Performans Göstergeleri: Doğal Gazın Elektrik Üretimindeki Payı
Birim: Yüzde
2020: 23,1
2021 (1): 30,6
2022 (2): 24,1

Performans Göstergeleri: Yenilenebilir Kaynakların Elektrik Üretimindeki Payı
Birim: Yüzde
2020: 42,3
2021 (1): 35
2022 (2): 39,6

Performans Göstergeleri: Yerli Kaynaklardan Üretilen Elektrik Enerjisi Miktarı
Birim: TWh
2020: 174,8
2021 (1): 165,4
2022 (2): 185

Performans Göstergeleri: Elektrik Kurulu Gücü
Birim: MW
2020: 95 891
2021 (1): 100 607
2022 (2): 102 423
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

Not: TEP: Ton Eşdeğer Petrol, BTEP: Bin TEP, kWh: Kilowatt-saat, TWh: Milyar Kilowatt-saat, MW: Megawatt 
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 


2.2.3.7. Madencilik 
a) Mevcut Durum 
Madencilik sektöründe 2020 yılında üretim, ithalat ve ihracatta düşüş yaşanmıştır.2021 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalatta yüzde 47,6, ihracatta yüzde 51,9 ve üretimde yüzde 20,9 artış gerçekleşmiştir. 2020 yılında ihracatta en önemli paya sırasıyla doğal taşlar, demir dişı metaller, feldspat ve bor, ithalatta ise ham petrol, doğal gaz,taşkömürü ve demir cevheri sahiptir.


TABL0 II: 39- Madencilik ile İlgili Temel Göstergeler 
2018: 0,9
2019: 1
2020: 1,2
2021 (3): -

2018: 3,2
2019: 1,5
2020: -1,5
2021 (3): 20,9(2)

2018: 3 400
2019: 3 195
2020: 2 932
2021 (3): 2 638

2018: -3,1
2019: -6
2020: -8,4
2021 (3): 51,9

2018: 2
2019: 1,9
2020: 1,7
2021 (3): 1,9

2018: 28 963
2019: 31 748
2020: 22 334
2021 (3): 21 314

2018: 11,1
2019: 9,6
2020: -29,5
2021 (3): 47,6

2018: 13
2019: 15,7
2020: 10,2
2021 (3): 12,5

2018: 708
2019: 643
2020: 721
2021 (3): 448

2018: 88
2019: 84
2020: 131
2021 (3): 73
Kaynak: TÜIK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü
(1) NACE Rev.2 Sinifiamasına Göre Aylık Sanayi Üretim Endeksi $(2015{=}100)$ 
(2) Ocak-Temmuz dönemi 

(3) Ocak-Ağustos dönemi 


Ülkemiz enerji politikalarında yerli kaynaklara yönelim politikası doğrultusunda linyit kaynaklarımıza ilişkin yapılmış ve yapılmakta olan arama yatırımlarının santral kurulumu ile sonuçlanması ve bu kaynakların işletmeye alınması halinde madencilik sektörü üretim yatırımlarında önemli artış olacağı düşünülmektedir. Benzer şekilde, uygulanmakta olan maden işleme tesisi kurulumu şartlı ruhsat ihaleleri ve bu tesislere verilen teşvikler ile büyük ölçekli firmaların son dönemde başladıkları altın, demir dışi metal, taş kömürü ve başta fosfat olmak üzere endüstriyel hammadde üretimi projelerinin de madencilik sektörüyatırımlarını ve sektörün katma değerini olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir.
Tüm dünyada etkisini gösteren Covid-19 pandemisi madencilik sektörünü de etkilemiş, bu durum 2020 yılı sektörel göstergelerine yansimiştır. 2021 yılında dünya piyasalarındaki iyileşme ile üretimde ve ihracatta hızlı bir toparlanma görülmüştür.Önümüzdeki dönemdeki sektörel gelişmelerin pandeminin seyrine bağlı olarak şekilleneceği düşünülmektedir.

Türkiye'nin ham petrol üretimi 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde 9,3 artarak 3,2milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ham petrol ithalatı 2020 yılında bir önceki yıla göre yüzde 5,5 azalarak 29,4 milyon ton olmuştur. Türkiye'nin 2020 yılı doğal gaz üretimi bir önceki yıla göre yüzde 9 azalarak 0,441 milyar m³ olarak gerçekleşmiştir. Doğal gaz ithalatı ise bir önceki yıla kıyasla yüzde 6,5 artarak 48,1 milyar m³ olmuştur.

Enerjide dışa bağımlılığın azaltılmasına ve sanayide hammadde ihtiyacının karşılanmasına yönelik kamu kurumları tarafindan yürütülen maden, enerji hammaddeleri ve jeotermal kaynak arama ve üretimine yönelik çalişmalara devam edilmektedir. Bu doğrultuda, özellikle denizlerde hidrokarbon aramaları başta olmak üzere, arama yatırımlarının önümüzdeki dönemde de artırılarak devam ettirilmesi planlanmaktadır. Bu kapsamda, Fatih, Yavuz ve Kanuni derin deniz sondaj gemileri ile Barbaros Hayrettin Paşa ve Oruç Reis sismik arama gemileriyle ülkemiz deniz yetki alanlarında ve KKTC ruhsat sahalarında petrol ve doğal gaz arama faaliyetlerine yoğun bir şekilde devam edilmektedir.
405 milyar m³ doğal gaz rezervi ile küresel ölçekte 2020 yılının deniz alanlarındaki en büyük keşfi olan Batı Karadeniz'deki Sakarya Doğal Gaz Sahasında 2021 yılında yapılan sondaj faaliyetleri sonucunda ilave 135 milyar m³ doğal gaz rezervi keşfedilerek bölgedeki toplam doğal gaz rezerv miktarı 540 milyar m³'e ulaşmıştır. Söz konusu sahada doğal gaz üretiminin 2023 yılında gerçekleştirilebilmesi amacıyla gerekli altyapı yatırımlarına 

başlanmıştır. Bu kapsamda tespit kuyularının açılmasi, deniz tabanı yüzey tesisi ve iletim sistemleri kurulumu, kara yüzey tesisleri inşası ve malzeme temini gibi faaliyetler gerçekleştirilecektir. Sahanın üretime alınmasıyla birlikte ülkemizde tüketilen doğal gazın yerli kaynaklarla karşılanma oranı artacak ve enerji arz güvenliğine önemli katkısağlanacaktır.

Madencilik sektöründe; karmaşık ve uzun izin süreçlerinin basitleştirilmesi, ham olarak ihraç edilen madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenerek ihraç edilmesinin getireceği potansiyel katma değer artışının değerlendirilmesi, başta özel sektör olmak üzere arama faaliyetlerinin artırılmasi, kamu kuruluşlarının yeniden yapılandırılması yoluyla verimliliklerinin yükseltilmesi, madencilik faaliyetlerinin diğer sektör faaliyet ve yatırımlarıyla eşgüdümlü şekilde planlanması çalışmalarına devam edilecektir.
b) Amaç
Madencilik sektöründe hammadde arz güvenliğinin sağlanması, madenlerin yurt içinde işlenerek katma değerinin artırılması yoluyla ülke ekonomisine katkısının geliştirilmesi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Enerjide dışa bağımlılığın ve cari açığın azaltılmasını teminen, yerli kaynakların daha fazla kullanılması amacıyla, başta linyit olmak üzere, jeotermal ve kaya gazı gibi yüksek potansiyeli bulunan yerli kaynaklara yönelik arama, üretim ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.498)

Politika/Tedbir: Tedbir 498.2. Kaya gazı ve metan gazi konusunda kapsamlı araştırma faaliyetleri yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kaya gazı ve petrolünün üretilmesine yönelik iki kuyuda çatlatma faaliyeti tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 498.3. Bitümlü şeylden sentetik petrol üretimine yönelik çalışmalar başlatılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO, TKİ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. TKİ-TPAO Bitümlü Şeyl Sahalarında Ortak Yatırıma Yönelik Etüt ve Araştırma Projesinin fizibilite süreci tamamlanacaktır. 2. Proje kapsamında sahada yapilacak sondajlar sonrası gerekli analizler tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde madencilik sektörünün çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyumu geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.499)

Politika/Tedbir: Tedbir 499.1. Çevre ve iş güvenliği mevzuatına uyum bilinci artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çevre ve iş güvenliği alanında farkındalık oluşturulmasına yönelik 200 kişiye eğitim verilecektir. 2. Çevre mevzuatina uyum çalışmaları kapsamında, mermer atık/pasalarının bertarafina yönelik 10 mermer atik projesi gerçekleştirilecektir.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Firma ve işletme ölçeklerinin büyütülmesi özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.501)

Tedbir 499.2. Eğitim ve sertifikasyon çalışmalarına devam edilecek ve madenciliğe özgü kurumsal iş güvenliği altyapısı geliştirilecektir.: Tedbir 501.2. Sektördeki firmaların teknik ve mali yapılarının güçlendirilmesine yönelik tedbirler alınacaktır.

Tedbir 499.2. Eğitim ve sertifikasyon çalışmalarına devam edilecek ve madenciliğe özgü kurumsal iş güvenliği altyapısı geliştirilecektir.: Madencilikte katma değerin artırılması amacıyla, madencilik ürünlerinin yurt içinde işlenmesine ve uç ürün geliştirilmesine öncelik verilecek, madencilikte kullanılan makine ve ekipmanların yerli üretimi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.502)

Tedbir 499.2. Eğitim ve sertifikasyon çalışmalarına devam edilecek ve madenciliğe özgü kurumsal iş güvenliği altyapısı geliştirilecektir.: Tedbir 502.1. Maden ruhsat sahalarınin ihalelerinde ileri aşamaları içeren üretim şartı uygulaması yaygınlaştırılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG
1.500 yetkilendirilmiş tüzel kişinin eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır. 2. 1.000 kişiye yönelik daimi nezaretçilik eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır.: 1. Altı sahada ara ve uç ürün üretimine yönelik tesis şartlı ihale için çalışmalar yapılacak ve bunların sonucuna göre tesis şartlı ihale edilebilecek saha sayısı belirlenerek bunların ihalesi yapılacaktır.

Tedbir 499.2. Eğitim ve sertifikasyon çalışmalarına devam edilecek ve madenciliğe özgü kurumsal iş güvenliği altyapısı geliştirilecektir.: Tedbir 502.2. Ekonomik potansiyeli yüksek madenler ile diğer kritik hammaddelerin üretim altyapısı oluşturulacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA, TENMAK
1.500 yetkilendirilmiş tüzel kişinin eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır. 2. 1.000 kişiye yönelik daimi nezaretçilik eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır.: 1. İleri teknoloji elementlerinin kazanımına yönelik bir adet teknolojik çalışma yapılacaktır.

Tedbir 499.2. Eğitim ve sertifikasyon çalışmalarına devam edilecek ve madenciliğe özgü kurumsal iş güvenliği altyapısı geliştirilecektir.: Tedbir 502.3. Enerji ve Enerji ve Tabii Kaynaklar 1. Madencilik sektöründe kullanılan madencilik makine ve Bakanlığı (S), MAPEG yerli ekipman envanteri ekipmanlarında yerli üretimin hazırlanacaktır. geliştirilmesi sağlanacaktır. Enerji sektörü ile sanayinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama çalışmaları artırılacak; nadir toprak elementleri, bor ve diğer ekonomik potansiyeli yüksek madenlerin aranmasına öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.503)

Tedbir 499.2. Eğitim ve sertifikasyon çalışmalarına devam edilecek ve madenciliğe özgü kurumsal iş güvenliği altyapısı geliştirilecektir.: Tedbir 503.1. Enerji sektörünün petrol, doğal gaz ve jeotermal kaynak ile sanayinin hammadde ihtiyacını karşılamak üzere yurt içi ve yurt dışındaki arama faaliyetleri hızlandırılacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MAPEG: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), MTA, TPAO
1.500 yetkilendirilmiş tüzel kişinin eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır. 2. 1.000 kişiye yönelik daimi nezaretçilik eğitim ve sertifikasyon işlemleri tamamlanacaktır.: 1. Temel ve kritik maden/enerji hammaddelerinin teminine yönelik 550.000 m arama-araştırma sondaji, jeotermal kaynak aramalarına yönelik 1.000 km² jeolojik etüt, 15.000 m sondaj, 750 noktada 60.000 m jeofizik kuyu log alimı ve 150 km jeofizik etüt yapılacaktır. 2. Petrol ve doğal gaz aranması kapsamında kara alanlarında 100 kuyuda sondaj operasyonu yürütülecek ve 2.636 km² üç boyutlu sismik veri toplanacaktır.

Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz ruhsat sahaları dâhil olmak üzere, denizlerde petrol ve doğal gaz sismik arama ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondaji sayısı 26'ya çıkarılacaktır.: Tedbir 503.3. Ülkeler ve ülke gruplari tarafindan belirlenen kritik hammaddelerin ve nadir toprak elementlerinin aranması ve araştırılmasına yönelik projeler geliştirilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO, MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, MTA, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, MTA,
1. Deniz alanlarında 17.000 km² üç boyutlu sismik veri toplanacak ve dokuz derin deniz sondajiı tamamlanacaktır.: 1.Yurt dışında hammadde aramalarına yönelik üç proje hazırlanacaktır.

Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz ruhsat sahaları dâhil olmak üzere, denizlerde petrol ve doğal gaz sismik arama ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondaji sayısı 26'ya çıkarılacaktır.: Tedbir 503.4. MTA'nın yurt dişında uygun yatırım ve üretim imkânları belirlenerek, yurt dişında maden arama ve yatırım konularında diğer ülke kuruluşlarıyla işbirliği halinde projeler geliştirilecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO, MTA: 1. Uluslararası ortak bir proje hazırlanacaktır.

Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz ruhsat sahaları dâhil olmak üzere, denizlerde petrol ve doğal gaz sismik arama ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondaji sayısı 26'ya çıkarılacaktır.: Tedbir 503.5. Karadeniz'de keşfedilen Sakarya Doğal Gaz Sahasında üretime yönelik yatırım çalışmaları yürütülecektir.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO, MTA: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (S), TPAO
1. Deniz alanlarında 17.000 km² üç boyutlu sismik veri toplanacak ve dokuz derin deniz sondajiı tamamlanacaktır.: 1. Sakarya Doğal Gaz Sahası Geliştirme projesi kapsamında; detay mühendislik çalişmasi, deniz tabani sistemleri ve deniz altı iletim sistemleri ekipman ve malzemelerinin imalat ve teslimati tamamlanacak, kara yüzey tesisinin inşaat faaliyetlerinde yüzde 75 oranında ilerleme sağlanacaktır.

Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz ruhsat sahaları dâhil olmak üzere, denizlerde petrol ve doğal gaz sismik arama ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondaji sayısı 26'ya çıkarılacaktır.: çalışmalar yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.504) Tedbir 504.3. Arama ve Enerji ve Tabii Kaynaklar rezerv raporlarının uluslararası Bakanlığı (S), MAPEG standartlara uygun şekilde hazırlanmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz ruhsat sahaları dâhil olmak üzere, denizlerde petrol ve doğal gaz sismik arama ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondaji sayısı 26'ya çıkarılacaktır.: 1. Ulusal Maden Kaynak ve Rezerv Raporlama Komisyonu (UMREK) Koduna uygun raporlamalar hazırlanması için en iyi uygulamalar kilavuzu hazırlanacaktır.

Tedbir 503.2. KKTC'nin deniz ruhsat sahaları dâhil olmak üzere, denizlerde petrol ve doğal gaz sismik arama ve sondaj çalışmaları yoğunlaştırılacak, 2023 yılı sonuna kadar yapılacak toplam deniz sondaji sayısı 26'ya çıkarılacaktır.: Tedbir 505.2. Bu madenlere ilişkin stratejik rezerv, stok, ihracat kisıtlaması konularında düzenlemeler yapılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Madencilik Katma Değerinin GSYH'ya Oranı (Cari Fiyatlarla)
Birim: Yüzde
2020: 1,2
2021 (1): 1,24
2022 (2): 1,25

Performans Göstergeleri: Madencilik İhracatı (Cari Fiyatlarla)
Birim: Milyar Dolar
2020: 2,9
2021 (1): 5,8
2022 (2): 7,8

Performans Göstergeleri: Görünür Linyit Rezervi
Birim: Milyar Ton
2020: 19,3
2021 (1): 19,5
2022 (2): 19,8

Performans Göstergeleri: Deniz Sondaji Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 12
2021 (1): 19
2022 (2): 28
Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


2.2.3.8. Lojistik ve Ulaştırma 
a) Mevcut Durum 
Küresel ölçekteki ekonomik, sosyal ve çevre odaklı gelişmeler sürdürülebilir kalkınma tartışmalarını ön plana çıkarmıştır. Bu çerçevede, kaynaklara erişim, yoksulluğun azaltılması, yaşanabilir kentler, iklim değişikliği ve enerji verimliliği gibi bileşenler ekseninde şekillenen sürdürülebilir kalkınma hedeflerini doğrudan veya dolaylı etkileyen temel unsurlardan biri lojistik ve ulaştırma hizmetleridir. Ticari korumacılığın yükselmekte olduğu günümüz dünyasında rekabetin, üretimin diğer unsurlarına kıyasla daha çok yenilikçilik,esneklik ve tedarik zincirlerinin verimliliğiyle şekilleneceği öngörülmekte ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde lojistik maliyetlerin daha da önemli hale gelmesi beklenmektedir.Dünyada ve ülkemizde yaşanan ve etkisi halen devam eden Covid-19 pandemisi nedeniyle lojistik ve ulaştırma maliyetlerindeki artış başta karayolu ve havayolu olmak üzere yük ve yolcu taşımacıliğını olumsuz etkilemekle birlikte ülkemizin tüketim ve üretim merkezlerine olan coğrafi yakınlığı ve üretim kapasitesi önemli fırsatlar sunmaktadır.
Güvenli, verimli, süratli ve kolay erişilebilir bir ulaştırma sistemi lojistik hizmetlerin etkin sunumu için kritik önemdedir. Ülkemizde dengeli bir modal dağılım için uzun dönemli planlamalar yapılmasına rağmen, artan ulaşım talebine karşı geliştirilen hızlı ve kısa vadeli yaklaşımlar nedeniyle tarihsel olarak karayolu odaklı büyüyen ulaştırma sistemi, kaynakların yoğunlukla karayoluna tahsis edilmesine sebep olmuş ve hâlihazırda büyük bölümü yüksek hizmet seviyesinde bulunan karayolu ağında arz fazlası oluşmuştur. Bununla birlikte artan ulaşım ihtiyaçlarına uygun demiryolu ve denizyolu altyapısının zamanında oluşturulamamasi, yük ve yolcu taşımacılığının ağırlıklı olarak en esnek ulaştırma türü olan karayolu ağına yüklenmesine yol açmakta ve verimli olmayan bir yapı ortaya çıkmaktadır.Bu çerçevede ulaşım maliyetleri, erişilebilirlik ve trafik güvenliği gibi unsurlari temel alan ve türler arasında dengeli ve birbirini tamamlayıcı bir ulaştırma sisteminin oluşturulmasınıamaçlayan Ulusal Ulaştırma ve Lojistik Ana Planının güncellenerek uygulamaya konulmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir.

Ayrıca lojistikle ilgili yetkiler farklı kamu kurumları arasında dağıtılmış bulunduğundan etkin bir koordinasyonla lojistik mevzuatının düzenlenmesi, lojistik sektörüne yönelik standartların ve istatistiki altyapının oluşturulması yönündeki ihtiyaç önemini korumaktadır.
Eşit ve erişilebilir bir ulaşım altyapısının sağlanabilmesi için ulaşım stratejilerimizin değişen küresel şartlar altinda ortaya konulduğu 12. Ulaştirma ve Haberleşme Şurasi 6-8Ekim 2021 tarihlerinde gerçekleştirilmiş, mevcut ihtiyaçlar ve ulaştırma sektörünün On 

İkinci Kalkınma Planına işık tutacak stratejik hedefleri lojistik, mobilite ve dijitalleşme ana eksenlerinde ele alinmiştir.

TABLO II: 40- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Modal Dağılım (2019)
(Yüzde)
Yük (Ton-km): Karayolu
(Yüzde): Demiryolu

Yük (Ton-km): AB-27
(Yüzde): 76,4

Yük (Ton-km): Türkiye
(Yüzde): 89,2

Yük (Ton-km): Yolcu (Yolcu-km)

(Yüzde): Karayolu

Yük (Ton-km): AB-27
(Yüzde): 81,6

Yük (Ton-km): I
(Yüzde): 8'68
 e     
(1) AB-27 ülkeleri için deniz ve kıyı taşımacılığı dâhil olmayıp yalnızca iç suyolu taşıma verisidir.
(2) Türkiye için kabotaj taşıma verisidir.

(3) Kent içi ulaşım taşımaları hariçtir.


2019 yıli verilerine göre yurt içi yük taşımalarında ülkemizin yüzde 4,9 olan demiryolu payının, yüzde 17,6 olan AB-27 ortalamasına kıyasla oldukça düşük olduğu gözlenmektedir.Benzer şekilde yurt içi demiryolu yolcu taşımalarında da ülkemizin yüzde 1,3 olan payı AB27'nin yüzde 8,4 olan payının gerisinde kalmaktadır. Bu durum karayolu yük taşımacılığına olan yüksek talebin demiryoluna kaydırılarak daha dengeli ve verimli bir ulaştırma sisteminin oluşturulması ihtiyacını ortaya koymakla birlikte güçlü bir potansiyele de işaret etmektedir.

TABLO II: 41- Ulaştırma Alt Sektörlerinde Yük ve Yolcu Taşımaları
Yıllık Değişim (Yüzde): Birim

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton

Yıllık Değişim (Yüzde): Bin DWT

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Yolcu-km

Yıllık Değişim (Yüzde): Milyon-Ton-km
Kaynak: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, TCDD, KGM 
(Gerçekleşme tahmini (2) Banliyö yolcu taşımaları hariçtir. (3) İdari yük taşımaları hariçtir. () Önceki yıllarda yer alan yurt dışı yük taşıma verisi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafindan hesaplanmamaktadır. (5) Yalnız THY tarafından yapılan taşımalardır. (6) KGM'nin sorumluluğu altındaki yol ağında yapılan taşımalardır.

Karayolu 
Bölünmüş yol yapım programı kapsamında Eylül 2021 itibarıyla 143 km bölünmüş yo tamamlanmış ve otoyollar dâhil çok şeritli karayolu ağı 28.339 km'ye ulaşmıştır. Aynıdönemde 554 km bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama yapımı tamamlanmıştır.

TABL0 II: 42- Satıh Cinsine Göre Yol Ağı (Eylül 2021)
Yol Sınifi: Otoyollar (1)
BSK: 3 532
Sathi Kaplama: -
Parke: -
Stabilize: -
Toprak: -
Diğer Yollar: -
(km) Toplam: 3 532

Yol Sınifi: Devlet Yolları
BSK: 19 111
Sathi Kaplama: 11 504
Parke: 45
Stabilize: 22
Toprak: -
Diğer Yollar: 288
(km) Toplam: 30 970

Yol Sınifi: İl Yolları
BSK: 5 764
Sathi Kaplama: 25 836
Parke: 243
Stabilize: 322
Toprak: 412
Diğer Yollar: 1 509
(km) Toplam: 34 086

Yol Sınifi: Toplam
BSK: 28 407
Sathi Kaplama: 37 340
Parke: 288
Stabilize: 344
Toprak: 412
Diğer Yollar: 1 797
(km) Toplam: 68 588
Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü
(1) Büyükşehir Belediyelerine devredilen otoyollar dâhildir.
Eurostat 2019 verilerine göre bin kişi başına düşen otomobil sayısı İsveç'te 473,İngiltere'de 491, Almanya'da 574 ve İspanya'da 519 iken Türkiye'de 150'dir. Diğer taraftan,milyon otomobil başına düşen can kaybı sayısı İsveç'te 45, İngiltere'de 55, İspanya'da 72ve Almanya’da 64 iken Türkiye'de 438'dir. Bu çerçevede trafik güvenliği konusu önemli bir sosyoekonomik sorun alanı oluşturmakta ve ülkemizde trafik kazalarinın önlenmesine yönelik tedbirler önemini korumaktadır.

Demiryolu 
Türkiye'deki mevcut demiryolu ağı 2020 yılı sonu itibarıyla 1.213 km'si hızlı tren hattı,9.194 km'si konvansiyonel ana hat, 2.396 km'si tali hat ve istasyon yolları olmak üzere toplam 12.803 km'dir. Toplam ağın yüzde 53'ü sinyalli, yüzde 46'sı ise elektrikli olup 2021ve 2022 yıllarında tamamlanacak projelerle elektrikli ve sinyalli hat uzunluklarının önemli ölçüde artış göstermesi beklenmektedir.

TABLO II: 43- Ülkelere Göre Demiryolu Ağı ve Verimliliğinin Karşılaştırılması(2019)

Ülkeler: km / bin km²
Demiryolu Yoğunluğu: km / 100 bin nüfus

Ülkeler: Fransa
Demiryolu Yoğunluğu: 43
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 41
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 10³): 5 256

Ülkeler: Çekya
Demiryolu Yoğunluğu: 121
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 90
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 10³): 2 835

Ülkeler: Almanya
Demiryolu Yoğunluğu: 94
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 40
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 10³): 6 377

Ülkeler: Belçika
Demiryolu Yoğunluğu: 119
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 31
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 10³): 4 750

Ülkeler: Avusturya
Demiryolu Yoğunluğu: 67
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 63
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 10³): 6 249

Ülkeler: AB-27
Demiryolu Yoğunluğu: 48
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 41
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 10³): 4 299

Ülkeler: Türkiye
Demiryolu Yoğunluğu: 13
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Trafik-10³): 12
Demiryolu Hat Verimliliği (Hat Başına Düşen Tren - 10³): 2 791
Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, TCDD, Uluslararası Demiryollan Birliği (UIC)
Not: Toplam trafik yolcu-km ve ton-km büyüklüklerinin toplamını ifade etmekte olup banliyö yolcu taşımalan dâhil edilmiştir.
Mevcut demiryolu ağ yoğunluğu dikkate alındığında, hem nüfus hem de yüzölçümübazında Türkiyenin demiryolu ağında ve demiryolları üzerindeki hat başına düşen trafik ve tren sayısında AB-27 ortalamasinın altında olduğu gözlenmektedir.

İşletmeye alınan hızlı tren hatlarında taşınan yolcu sayısı pandeminin etkisiyle 2020yılında 2019 yılına göre yüzde 70,3 düzeyinde azalmasına rağmen normalleşmeyle birlikte 2021 yılında 2020 yılına göre yüzde 67 düzeyinde artacağı öngörülmektedir. Yük ve yolcu taşımacılığındaki darboğazları gidermeye yönelik demiryolu ağının geliştirilmesi amacıyla Ankara-Afyonkarahisar-Izmir, Bursa-Bilecik, Konya-Karaman-Adana-Gaziantep ve AnkaraSivas demiryolu hattı yapım çalışmaları devam etmektedir. Hâlihazırda yolcu talebini karşılamakta yetersiz kalan hızlı tren işletmeciliğinde hizmet kalitesi düzeyinin artırılması ve yapım çalişmaları devam eden eksik altyapı ve üstyapı imalatlarının tamamlanmasıyla hızlıtren yolcu taşımacılığındaki artışın yükselmesi beklenmektedir.

2020 yılında yurt içi demiryolu yük taşımalarında yüzde 11,5, yurt dışı yük taşımalarında ise yüzde 80,7 artış gerçekleşmiştir. 2021 yılındaki değişim oranlarının ise sırasıyla yüzde 5,4 ve yüzde 10,8 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Ayrıca önemli demiryolu güzergâhlarında kapasite artışı sağlayacak elektrifikasyon ve sinyalizasyon projeleriyle ikinci hat yapimlarına devam edilmektedir. Söz konusu projelerin hayata geçirilmesi ve özel sektör tren işletmeciliğinin geliştirilmesiyle orta ve uzun vadede demiryolu yük taşımalarında istenen gelişmenin sağlanması beklenmektedir.
Denizyolu 
Denizcilik Genel Müdürlüğü verilerine göre ülkemizde 2020 yılı sonu itibarıyla 11,6milyon TEU konteyner ve toplam 496 milyon ton yük elleçlemesi yapılmiştır. 2021 yılında toplam konteyner elleçleme miktarının yaklaşık yüzde 4,3 artış ile 12,1 milyon TEU, toplam yük elleçleme miktarının ise yaklaşık yüzde 1,8 artışla 505 milyon ton olmasıbeklenmektedir.

Ülkemiz limanlarında elleçlenen konteyner miktarı 2000-2010 ylları arasında yıllik ortalama yüzde 17,6 artış göstermişken yavaşlayan küresel ticaret ve konteyner ticaretinin doyum noktasına yaklaşmasıyla bu oran 2010-2020 yılları arasında yüzde 9,2'ye gerilemiştir. Konteyner ticaretinin GSYH büyüme esnekliği 2000-2010 dönemi için yaklaşık 4,4; 2010-2020 dönemi için 1,5 olarak hesaplanmaktadır.


TABLO II: 44- Akdeniz ve Karadeniz'deki Önemli Limanlarda Konteyner Trafiği (2020)
Limanlar (Bin TEU): Tanger-Med-Fas 5 771

Limanlar (Bin TEU): Pire-Yunanistan 5 437

Limanlar (Bin TEU): Valensiya-Ispanya 5 415

Limanlar (Bin TEU): Algeciras-Ispanya 5 106

Limanlar (Bin TEU): Barselona-Ispanya 2 958

Limanlar (Bin TEU): Gioia Tauro-Italya 3 193

Limanlar (Bin TEU): Ambarlı Limanları-Türkiye 2 887

Limanlar (Bin TEU): Le Havre-Fransa (1) 2 445

Limanlar (Bin TEU): Cenova-Italya 2 353

Limanlar (Bin TEU): Mersin-Türkiye 1 948

Limanlar (Bin TEU): Marsilya-Fransa (1) 1 300

Limanlar (Bin TEU): İzmir Aliağa-Türkiye 1 275

Limanlar (Bin TEU): Trieste-Italya (1) 687

Limanlar (Bin TEU): Köstence-Romanya (1) 643

Limanlar (Bin TEU): İzmir Alsancak-Türkiye 436
Kaynak: AB Ulaştırma İstatistikleri, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Deniz Ticareti İstatistikleri, TÜRKLİM (1) Limanların Resmi İnternet Siteleri ve Faaliyet Raporları

2020 yılında ülkemizdeki 11,6 milyon TEU elleçleme hacminin yaklaşık yüzde 56'sıAmbarlı limanlari, Mersin, Alsancak ve Aliağa limanlarında gerçekleştirilirken Yunanistan'daki konteyner elleçlemesinin yaklaşık yüzde 90' tek başına Pire limanında gerçekleştirilmektedir. Ülkemizdeki küçük ölçekli, verimsiz ve dağınık liman altyapısı lojistik maliyetleri yükseltmekte, bununla birlikte sektörde aşırı rekabete yol açarak liman işletmecilerinin kârlılığını azaltmakta ve kaliteli liman altyapısının önüne geçmektedir. Bu çerçevede ülkemizdeki liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilecektir.
Havayolu 
DHMi tarafından Türkiye genelinde sivil hava trafiğine açık 49 havalimanıişletilmektedir. Bunun yanı sıra Eskişehir Teknik Üniversitesi tarafından işletilen Eskişehir Hasan Polatkan Havalimanı, Türk Hava Yolları A.O. tarafindan işletilen Aydın Çıldır Havalimani, özel sektör tarafindan işletilen İstanbul Sabiha Gökçen, Zafer, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa Alanya ve İstanbul havalimanlarıyla birlikte sivil trafiğe açık meydan sayısı 56'dır.

Üçüncü bağımsız pisti 14/06/2020 tarihinde açılarak ilk fazı tamamlanan ve yıllık 90milyon yolcu kapasitesine sahip İstanbul Havalimani, hizmet vermeye başladığı tarihten Ekim 2021'e kadar 100 milyon yolcuya hizmet vermiştir. Kargo operasyonlarına ise Atatürk ve İstanbul havalimanlarinda devam edilmektedir.

DHMİ bünyesindeki Ankara Esenboğa, Antalya, Muğla Milas-Bodrum, Muğla Dalaman,İzmir Adnan Menderes, Zonguldak Çaycuma, Gazipaşa-Alanya, Aydın Çıldır ve Zafer 

havalimanlarında iç ve diş hat terminalleri özel sektör tarafindan işletilmektedir. Yine özel sektör tarafindan işletilen İstanbul Havalimanı ile Sabiha Gökçen Havalimanı da ilave edildiğinde, Köi modeliyle işletilen meydanlardaki yolcunun toplam yolcu trafiği içindeki payı 2020 yılı sonunda iç hatlarda yüzde 66,7; dış hatlarda ise yüzde 96,9 olarak gerçekleşmiştir.

Yolcu veya kargo taşımacılığı yapan 10 havayolu şirketi bulunmaktadır. Havayolu şirketlerinin uçak sayısı 2020 yılı sonu itibarıyla bir önceki yıla kıyasla yüzde 1,5 artış ile 554'e yükselmiştir. 523'ü yolcu, 31'i kargo uçağı olan havayolu filosunun toplam koltuk kapasitesi 105.336, kargo uçaklarinın toplam yük kapasitesi ise 2.453 tondur.
2020 yılında pandemi etkisiyle havalimanlarındaki yolcu trafiği, bir önceki yıla göre dışhatlarda yüzde 70,6 azalarak 31,9 milyon, iç hatlarda yüzde 50,2 azalarak 49,7 milyon ve toplamda ise yüzde 60,8 azalarak 81,6 milyon yolcu olarak gerçekleşmiştir. 2021 yıli sonunda bir önceki yıla göre toplam yolcu sayısında iç hatlarda yaklaşık yüzde 32, dışhatlarda yüzde 65 ve toplamda ise yaklaşık yüzde 45 seviyesinde artış beklenmektedir.
01/06/2020 itibarıyla başlayan normalleşmeye rağmen havayolu sektöründeki normalleşme süreci diğer ülkelerin sivil havacılik otoritelerinin de kararları doğrultusunda kademeli ve yavaş şekilde ilerlemektedir. IATA, ACI, EASA ve EUROCONTROL gibi uluslararası sivil havacılığa yönelik örgütlerin yapmış olduğu tahminlerde 2019 yılı yolcu sayılarına 2023-2025 yılları arasında ulaşılabileceği ifade edilmektedir.
Havayolu yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 84'ü İstanbul, Antalya, Ankara Esenboğa,İzmir Adnan Menderes, Muğla Dalaman, Muğla Bodrum-Milas, Adana, Trabzon ve İstanbul Sabiha Gökçen havalimanlarında gerçekleşmektedir. Mevcut meydanların kapasitelerinin artırılmasına yönelik yatırımlar ile hizmet standartlarının yükseltilmesi, uçuş emniyetinin artırılması ve hava trafik yönetimiyle ilgili projeler sektör açısından önceliğini korumaktadır.Diğer taraftan, Çukurova Bölgesel, Rize-Artvin, Bayburt-Gümüşhane, Tokat ve Yozgat havalimanlari projelerinin yapimına devam edilmektedir.

Posta Sektörü
Posta sektörünün haberleşmedeki rolü giderek azalırken posta hizmetleri ticaretin ve kurumlar arası iletişimin önemli bir altyapısı haline dönüşmüştür. Kurye, kargo ve lojistik sektörleri arasındaki sınırlar giderek belirsizleşirken, e-ticaretteki artış sektörün büyümesine önemli katkı sağlamaktadır. Pandemi ile birlikte güçlenen bu eğilimin önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Posta hizmetlerinde bilgi ve iletişim teknolojilerinin yaygın kullanımı ile geliştirilen yeni iş modelleri ve tüketici odaklı çözümlerle hizmet kalitesinin artırılması ise e-ticaret alanında firmaların rekabet gücünü destekleyici rol oynamaktadır.

02/07/2021 tarihinde Karayolu Taşıma Yönetmeliğinde değişiklik yapılarak Posta Hizmetleri Kanunu ile uyumsuzluklar giderilmiş olup Posta Hizmetlerinin Sunulmasına İlişkin Yönetmelikte değişiklik yapılmasına yönelik çalışmalar BTK tarafindan sürdürülmektedir.

BTK kararları ile sektörde hizmet kalitesinin artırılması amacıyla hizmet sağlayıcılar tarafindan alternatif teslimat yöntemlerinin kullanılmasına ve bilgi güvenliğinin artırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmiştır.

Sektörde 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu çerçevesinde 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 22'si ulusal düzeyde olmak üzere 37 işletmeci yetkilendirilmiş durumdadır.
Evrensel posta hizmet yükümlüsü PTT A.Ş. 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla 1.126müdürlük, 2.271 şube, 1.036 acente ve 40 mobil işyeri olmak üzere toplam 4.473 işyerine sahiptir. Bu işyerlerinin 1.161 adedi herhangi bir bankanın bulunmadığı yerleşim yerlerinde hizmet sunmaktadır.

b) Amaç
Lojistik ve ulaştırma sektöründe Türkiye'nin coğrafi avantajindan en iyi şekilde faydalanarak modlar arasi (intermodal) ve çok modlu (multimodal) uygulamaların geliştirilmesi; demiryolu ve denizyolu taşıma paylarının artırılmasi; hızli, esnek, emniyetli,güvenilir ve entegre bir ulaştirma sisteminin tesis edilmesiyle lojistik maliyetlerin düşürülmesi, ticaretin kolaylaştırılması ve ülkemizin rekabet gücünün artırılması temel amaçtir.

Posta sektöründe rekabetçi bir ortam sağlanarak sürdürülebilir büyümeye ve istihdama katkı sağlayan hızli, kaliteli, erişilebilir, çeşitli ve güvenilir hizmet sunulması temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ulaştırma modları arasındaki entegrasyon güçlendirilecek ve sektöre giriş engellerini ortadan kaldıracak tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.507)

Politika/Tedbir: Tedbir 507.5. Özel demiryolu işletmeciliğinin teşvik edilmesi ve demiryollarında serbestleşmenin geliştirilmesine yönelik ikincil mevzuat tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal emniyet makami ve rekabet makamını içerecek şekilde Demiryolu Çerçeve Kanunu çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Lojistik faaliyetlerinde esneklik, hız, öngörülebilirlik, güvenlik, kalite, ölçek ekonomisi ve yenilikçilik gibi hizmet düzeyi parametreleri iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.508)

Politika/Tedbir: Tedbir 508.1. Karayolu taşımacılığında yük hareketliliğinin ölçülmesi, atıl kapasitenin kullanılmasi, maliyetlerin optimize edilmesi ve kayıt dışılığın önlenmesine yönelik dinamik bir taşımacılık veri tabanı oluşturularak tüm paydaşlar tarafından erişilebilir hale getirilecek, dijital platform ve uygulamalar yoluyla paylaşım ekonomisi modellerinin hayata geçirilebilmesi için gerekli düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararası taşımalarda kullanılan geçiş belgelerinin e- permit projesi kapsamında ilk etapta üç ülkeyle elektronik olarak düzenlenerek denemelerin başlaması sağlanacaktır.

Tedbir 508.3. Blokzincir uygulamalarının yaygınlaştırılmasını teminen ulaştırma ve gümrük hizmetlerinde gerekli hukuki ve fiziki altyapı çalışmaları tamamlanacaktır.: çalışmaları yapılacaktır. Kaynakların daha etkin kullanılması, verimliliğin artırılması ve görev odaklı organizasyon yapısının sağlanmasını teminen demiryolu sektöründeki kuruluşların altyapı yapımı, işletmeciliği ve bakım onarımı ile tren işletmeciliği ve bakım-onarımı ayrımında görev dağılımları yeniden organize edilecektir. (Kalkınma Planı p.509)

Tedbir 508.3. Blokzincir uygulamalarının yaygınlaştırılmasını teminen ulaştırma ve gümrük hizmetlerinde gerekli hukuki ve fiziki altyapı çalışmaları tamamlanacaktır.: Tedbir 509.1. Demiryolu altyapı yapımı, bakımi, altyapi erişimi ve tahsisi, şebeke bildirimi, emniyet yönetimi, düzenleme ve denetleme, tren işletmeciliği ile demiryolu araçlarının sahipliği, imalatı ve bakım onarımı faaliyetleri organizasyonel olarak birbirinden ayrıştırılacak, faaliyetler arasinda etkin bir çalışma mekanizmasi kurulacak ve sektör yeniden yapılandırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Blokzincir teknolojisinin gümrük ve lojistik süreçlerinde uygulama örnekleri incelenerek, mevcut sistemlerimiz ile uygulanabilirliği ve entegrasyonu için değerlendirme ve analiz: 1. Diğer ulaşım modlarına uygulanan teşvik sisteminin demiryolu sektörüne uygulanmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Ülkemizdeki kamu ve özel sektörün liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla koordine edilecek ve çevreye duyarlı, sürdürülebilir liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.510): Tedbir 510.1. Küçük ölçekli, dağınık, verimsiz ve hizmet kalitesi düşük liman altyapısının önüne geçilebilmesini teminen Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı tarafindan ilgili kurumlar koordine edilerek gerekli tedbirler alınacaktır.

Ülkemizdeki kamu ve özel sektörün liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla koordine edilecek ve çevreye duyarlı, sürdürülebilir liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.510): Tedbir 510.2. Liman hizmet kalemleri tanımlanarak tüm limanlarda standart hale getirilecektir.

Ülkemizdeki kamu ve özel sektörün liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla koordine edilecek ve çevreye duyarlı, sürdürülebilir liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.510): Tedbir 510.3. Liman operasyonlarında enerji verimliliğinin artırılması, çevresel etkilerin en aza indirilmesi ve sürdürülebilirliğin sağlanmasına yönelik Yeşil Liman uygulamaları desteklenecektir.

Ülkemizdeki kamu ve özel sektörün liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla koordine edilecek ve çevreye duyarlı, sürdürülebilir liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.510): Ulaştırma sektöründe bakım-onarım hizmetlerinin zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasını sağlayacak bir yapı tesis edilecek, ulaştırma altyapılarının yeterli hizmet seviyesinde tutulmasına yönelik gerekli yatırımlara ağırlık verilecektir. (Kalkınma Planı p.511)

Ülkemizdeki kamu ve özel sektörün liman yatırımları bütüncül bir bakış açısıyla koordine edilecek ve çevreye duyarlı, sürdürülebilir liman uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.510): Tedbir 511.1. Karayollarında önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacak; ağır taşıt trafiği 1.000 araçlık Yıllik Ortalama Günlük Trafiğin üzerinde olan güzergâhlarda BSK kaplama yapımına ağırlık verilecektir.

Tedbir 511.3. Demiryolu altyapisi ve demiryolu araçlarında bakım-onarım faaliyetleri iyileştirilecek, önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacaktır.: Tedbir 511.5. Karayolu ağında enerji ve zaman tasarrufunu, trafik güvenliğini, karayolu kapasitesinin etkin kullanımını sağlayan Akill Ulaşım Sistemleri (AUS) ile ilgili mimari yerel yönetimleri de kapsayacak şekilde tamamlanarak uygulamaya konulacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD, TCDD Taşımacılık A.Ş.: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü, İlgili Yerel Yönetimler
1. Varlık Yönetim Sistemi Kurulması projesi kapsamında sistem tasarımi tamamlanacak ve mevzuat calismaları yapılacaktır.: 1. Mevcut durum analizi, envanter çalışması, kullanıcı ihtiyaçları ve referans mimari örnekleri incelemesi sonucunda ülke ihtiyaçlarına uygun Ulusal AUS Mimarisi hazırlanarak kullanıma sunulacaktır.

Tedbir 511.3. Demiryolu altyapisi ve demiryolu araçlarında bakım-onarım faaliyetleri iyileştirilecek, önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacaktır.: Karayolu trafik kazalarından kaynaklı ölüm, yaralanma ve hasarların en aza indirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.512)

Tedbir 511.3. Demiryolu altyapisi ve demiryolu araçlarında bakım-onarım faaliyetleri iyileştirilecek, önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacaktır.: Tedbir 512.1. Yol kullanıcılarının hata yapacağını kabul eden ve yol güvenliğini trafik sistemi içerisindeki tüm aktörlerin ortak bir sorumluluğu olarak gören Güvenli Sistem Yaklaşımı benimsenecek ve bu yönde kurumsal yapı tesis edilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD, TCDD Taşımacılık A.Ş.: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı
1. Varlık Yönetim Sistemi Kurulması projesi kapsamında sistem tasarımi tamamlanacak ve mevzuat calismaları yapılacaktır.: 1. Trafik güvenliği konusunun güvenli sistem yaklaşımı temelinde yönetilmesini teminen yalnızca karayolu trafik güvenliğinden sorumlu bir yapının tesis edilmesine ilişkin kavramsal çerçeve, program ve kurumsal yapinın tasarımi tamamlanacaktir. 2. Karayolu Trafik Güvenliği Strateji Belgesi ve Eylem Planı'nın hayata geçirilmesi çalışmaları kapsamında kurul başkanının uygun gördüğü zamanlarda, yılda iki defa toplantı yapılacaktır.

Tedbir 511.3. Demiryolu altyapisi ve demiryolu araçlarında bakım-onarım faaliyetleri iyileştirilecek, önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacaktır.: Tedbir 512.2. Karayolu ağındaki darboğazlar giderilecek, kaza kara noktaları iyileştirilecek ve toplam 2.872 km bölünmüş yol yapılacaktır.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD, TCDD Taşımacılık A.Ş.: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Karayolları Genel Müdürlüğü
1. Varlık Yönetim Sistemi Kurulması projesi kapsamında sistem tasarımi tamamlanacak ve mevzuat calismaları yapılacaktır.: 1. Bölünmüş yol çalışmalarına krițik dar boğazların önceliklendirilmesi suretiyle devam edilecektir. 2. 50 kaza kara noktası iyileştirilecektir.

Tedbir 511.3. Demiryolu altyapisi ve demiryolu araçlarında bakım-onarım faaliyetleri iyileştirilecek, önleyici bakım kavramının esas alındığı bir varlık yönetim sistemi kurulacaktır.: Tedbir 512.4. Trafik güvenliğinin en üst seviyede tesis edilebilmesi için yol teknolojilerindeki gelişmelerden de yararlanılarak denetimler etkinleştirilecek, yol kullanıcıları trafik güvenliği konusunda bilinçlendirilecektir.
Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD, TCDD Taşımacılık A.Ş.: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Karayolları Genel Müdürlüğü, RTÜK
1. Varlık Yönetim Sistemi Kurulması projesi kapsamında sistem tasarımi tamamlanacak ve mevzuat calismaları yapılacaktır.: 1. Ülke genelinde yol kullanıcılarını trafik güvenliği hususunda bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri kapsamında kamu spotu yapılacak, afiş ve materyaller bastırılacaktır. 2.Trafik kazası kaynaklı can kayıpları 2021 yılına göre yüzde 6,7 azaltılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 3. 34.020.636 araç/sürücü denetimi gerçekleştirilecektir.

Tedbir 512.5. Elektronik Denetim Sistemlerinde anlık hiz denetimi yerine ortalama hiz denetimleri esas alinacaktir.: Ulusal ölçekteki mekânsal planlar ile ulaşım planlarının bütüncül bir şekilde ele alınması sağlanacak; kentsel lojistik planlar, makro ölçekteki mekânsal strateji planlari, çevre düzeni planları ve lojistik master planları eşgüdüm içerisinde hazırlanacak ve uygulanacaktır. (Kalkınma Planı p.514)

Tedbir 512.5. Elektronik Denetim Sistemlerinde anlık hiz denetimi yerine ortalama hiz denetimleri esas alinacaktir.: Tedbir 514.1. Türkiye Lojistik Master Planı ile Ulusal Ulaştırma Ana Plani koordineli bir biçimde tamamlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Karayolları Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S)
1. PTS-EDS Projesi kapsamında; devlet ve il yolları ağındaki kazaların yoğun olarak meydana geldiği yerleri de kapsayacak şekilde, Kent Güvenlik Yönetim Sistemi (KGYS) ve Plaka Tanima Sistemlerine (PTS) ait mevcut yazılim ve donanımlardan faydalanılarak Ortalama Hiz İhlal Tespit Sistemlerinin kurulması sağlanacaktır. 2. Karayolları Genel Müdürlüğü sorumluluğuna ait devlet ve il yolları ağındaki iki güzergâhta Anlık Hız İhlal Tespit Sistemi yerine Ortalama Hiz İhlal Tespit Sistemi hayata geçirilecektir.: 1. Ulusal Ulaştırma ve Lojistik Ana Plani çerçevesinde izleme ve değerlendirme sistemi kurulacaktır.

Tedbir 512.5. Elektronik Denetim Sistemlerinde anlık hiz denetimi yerine ortalama hiz denetimleri esas alinacaktir.: Tedbir 514.2. Kentsel lojistik planlarının hazırlanması yönünde mevzuat düzenlemesi yapılacak ve rehber dokümanlar hazırlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Karayolları Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
1. PTS-EDS Projesi kapsamında; devlet ve il yolları ağındaki kazaların yoğun olarak meydana geldiği yerleri de kapsayacak şekilde, Kent Güvenlik Yönetim Sistemi (KGYS) ve Plaka Tanima Sistemlerine (PTS) ait mevcut yazılim ve donanımlardan faydalanılarak Ortalama Hiz İhlal Tespit Sistemlerinin kurulması sağlanacaktır. 2. Karayolları Genel Müdürlüğü sorumluluğuna ait devlet ve il yolları ağındaki iki güzergâhta Anlık Hız İhlal Tespit Sistemi yerine Ortalama Hiz İhlal Tespit Sistemi hayata geçirilecektir.: 1. Sürdürülebilir ve Akillı Hareketlilik Stratejisi ve Eylem Planı yayınlanacaktir.

Tedbir 512.5. Elektronik Denetim Sistemlerinde anlık hiz denetimi yerine ortalama hiz denetimleri esas alinacaktir.: Demiryolu yolcu taşımacılığında tüketici odaklı talep yönetimi ile modern tren işletmeciliği yapılarak hizmet kalitesi artırılacak; hızli, güvenli, emniyetli ve konforlu bir demiryolu ulaşımı tesis edilecektir. (Kalkınma Planı p.515)

Tedbir 512.5. Elektronik Denetim Sistemlerinde anlık hiz denetimi yerine ortalama hiz denetimleri esas alinacaktir.: Tedbir 515.1. Demiryolu ulaştırmasında emniyet standartlari artırılacak, hemzemin geçitler kontrollü hale getirilecek, gar ve istasyonlarda engelsiz ulaşım imkânları artırılacaktir.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Karayolları Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD Taşımacılık A.Ş.
1. PTS-EDS Projesi kapsamında; devlet ve il yolları ağındaki kazaların yoğun olarak meydana geldiği yerleri de kapsayacak şekilde, Kent Güvenlik Yönetim Sistemi (KGYS) ve Plaka Tanima Sistemlerine (PTS) ait mevcut yazılim ve donanımlardan faydalanılarak Ortalama Hiz İhlal Tespit Sistemlerinin kurulması sağlanacaktır. 2. Karayolları Genel Müdürlüğü sorumluluğuna ait devlet ve il yolları ağındaki iki güzergâhta Anlık Hız İhlal Tespit Sistemi yerine Ortalama Hiz İhlal Tespit Sistemi hayata geçirilecektir.: 1. Konvansiyonel hatların bulunduğu gar ve istasyonlarda engelsiz erişim imkânları artırılacaktır.

Tedbir 512.5. Elektronik Denetim Sistemlerinde anlık hiz denetimi yerine ortalama hiz denetimleri esas alinacaktir.: Tedbir 515.2. Daha dengeli bir modal dağılımın oluşturulmasi ve yolcu konforunun artırılması amacıyla yapim çalışmaları devam eden yüksek hızlı ve hızlı tren hatları tamamlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Karayolları Genel Müdürlüğü: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), TCDD
1. PTS-EDS Projesi kapsamında; devlet ve il yolları ağındaki kazaların yoğun olarak meydana geldiği yerleri de kapsayacak şekilde, Kent Güvenlik Yönetim Sistemi (KGYS) ve Plaka Tanima Sistemlerine (PTS) ait mevcut yazılim ve donanımlardan faydalanılarak Ortalama Hiz İhlal Tespit Sistemlerinin kurulması sağlanacaktır. 2. Karayolları Genel Müdürlüğü sorumluluğuna ait devlet ve il yolları ağındaki iki güzergâhta Anlık Hız İhlal Tespit Sistemi yerine Ortalama Hiz İhlal Tespit Sistemi hayata geçirilecektir.: 1. Ankara-Sivas Yüksek Hızli Tren Hattında kalan işler tamamlanarak kesintisiz ve güvenli YHT işletmeciliği tesis edilecektir. 2. Ankara-İstanbul Hızlı Tren Projesi kapsamında Doğançay Ripajı 2 projesinin yapım çalışmalarına başlanılacaktır. 3. Ankara-Izmir demiryolu projesinde altyapı yapım çalışmalarına devam edilecek, kalan işlerde yapım çalışmalarına başlanacaktır.

Posta piyasasının serbestleştirilmesi sürecinde etkin düzenleme ve denetim yoluyla sektörde rekabetçi bir piyasa oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.517): Tedbir 517.2. Karayolu Taşıma Kanunu ile Posta Hizmetleri Kanunu ve ikincil mevzuatta yer alan uyumsuzluk ve mükerrerlikleri giderecek düzenlemeler yapılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hızlı Tren Hat Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2020: 1 213
2021(1): 1 455
2022(2): 2 257

Performans Göstergeleri: Demiryolu Yolcu Taşımacılığının Toplam İçerisindeki Payı (Karasal)
Birim: Yüzde
2020: 1,9
2021(1): 4,9
2022(2): 5,3

Performans Göstergeleri: Çift Hatlı Demiryolu Uzunluğunun Toplam Ana Hat İçerisindeki Payı
Birim: Yüzde
2020: 13
2021(1): 14
2022(2): 17

Performans Göstergeleri: Kabotaj Hattında Elleçlenen Yükün Toplam Elleçlemeler İçerisindeki Payı
Birim: Yüzde
2020: 11,8
2021(1): 12,2
2022(2): 14,0

Performans Göstergeleri: Havalimanı Toplam Yolcu Sayısı (Direkt Transit Dâhil)
Birim: Milyon Kişi
2020: 81,7
2021(1): 118,2
2022(2): 172,5

Performans Göstergeleri: Bölünmüş Yol Uzunluğu (Otoyol Dâhil) (Kümülatif)
Birim: km
2020: 28 195
2021(1): 28 600
2022(2): 29 057

Performans Göstergeleri: Otoyol Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2020: 3 523
2021(1): 3 581
2022(2): 3 741

Performans Göstergeleri: BSK Kaplamalı Yol Ağı (Kümülatif)
Birim: km
2020: 27 853
2021(1): 28 935
2022(2): 30 207

Performans Göstergeleri: İyileştirilen Kaza Kara Noktası
Birim: Adet
2020: 39
2021(1): 50
2022(2): 50

Performans Göstergeleri: Trafik Kazaları Sonucu Hayatını Kaybeden Kişi Sayısı
Birim: Kişi
2020: 4 866
2021(1): 4 575
2022(2): 4 268
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.2.3.9. Ticaretin ve Tüketicinin Korunmasının GeliştirilmesineYönelik Hizmetler 

a) Mevcut Durum 
2020 yılında tüm dünyayı etkisi altina alan Covid-19 pandemisi, toptan ve perakende ticareti önemli ölçüde etkilemiştir. Kapanmalar ve arz zincirindeki yavaşlama, talep ve arz yönlü daralmayı beraberinde getirmiş, ticarete konu ürün gamının toplam ticaret içindeki payında değişikliklere yol açmıştır.

2020 yılında ülkemizde GSYH yüzde 1,8 büyürken; toptan ve perakende ticaret yüzde 4,4 büyümüş, konaklama ve yiyecek hizmetleri ise pandeminin ve uzun süreli kapanmaların etkisiyle yüzde 35,3 küçülmüştür. 2020 yılında; toptan ve perakende ticaretin GSYH içindeki payı yüzde 12,6; konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetlerinin payı ise yüzde 1,8 olmuştur.2019 yılında sektörün ülkemizdeki sanayi ve hizmetler sektörleri toplamı içindeki payı girişim sayısına göre yüzde 31,2; ciroya göre yüzde 40,3 olmuştur.


TABLO II: 45- Toptan ve Perakende Ticaret Göstergeleri 
Girişim Sayısı (Bin Adet): 2017
Ciro (Milyar TL): 2018

Girişim Sayısı (Bin Adet): 246
Ciro (Milyar TL): 254

Girişim Sayısı (Bin Adet): 705
Ciro (Milyar TL): 723

Girişim Sayısı (Bin Adet): 2 981
Ciro (Milyar TL): 3 100

Girişim Sayısı (Bin Adet): 31,9
Ciro (Milyar TL): 31,6
Kaynak: TÜIK, Yıllik Sanayi ve Hizmet İstatistikleri (Nace Rev 2)
Covid-19 pandemisiyle birlikte toptan ve perakende ticarette büyük zorluklarla karşılaşılmaktadır. Kapanmaların da etkisiyle arz yönündeki daralmalar, tüketicilerin panik alımları ve temel gıda ürünleri başta olmak üzere hızlı tükenen temel ihtiyaç stoklamalarısağlıklı bir ticaret ortamı oluşmasını zorlaştırmıştır. Diğer taraftan, küresel salgın sürecinde tüketiciler temel ihtiyaçlar, ambalajlı ve raf ömrü uzun gıdalar ile sağlık ürünlerine yönelmiş,kozmetik ürünleri, giyim ve elektronik eşyalar gibi temel olmayan ihtiyaçlara olan talep ise azalmıştır. Firmalar tüketici güvenini sağlayabilmek amacıyla hijyenik teslimata ve müşteri desteğine ağırlık vermiştir.

Ticarette verimlilik ve hizmet kalitesinin artırılması yönündeki tüketici baskısı sektörde dönüşümü hızlandırmaktadır. Esnaf ve sanatkâr kesimi yeni iş modellerini takip etmekte,kümelenmeye gitmekte, franchising (İsim Hakki Devri) sistemine katılmakta, tüketiciye en yakın konumunu kullanarak satış imkânları elde etmekte böylece toplamda ağırlığınıkorumaktadır. Geleneksel toptancılığa duyulan ihtiyacın azalması sonucu toptan ticaretle uğraşan girişimciler yeni iş modellerine yönelmektedir.

2021 yıli Haziran ayi itibarıyla toptan ve perakende ticarette 3,9 milyon, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,2 milyon kişi istihdam edilmiştir. Toplam istihdam içinde, toptan ve perakende ticaretin payi yüzde $^{13,7,}$ , konaklama ve yiyecek hizmetlerinin payi yüzde 4,5'tir.

Ticaret alanındaki küçük girişimciler önemli biristihdam kaynağı oluşturmaktadır.Ancak, bu kesimde organize bir tedarik ve dağıtım zinciri oluşturulamadığından rekabet imkânları daralmaktadır. Küçük girişimler elektronik pazar yerlerinde yer alarak tüketiciye erişim imkânlarını iyileştirmeye yönelmektedir. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde, toptan ve perakende ticaret hizmetlerinde kurulan ve kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin toplam içindeki payı sırasıyla yüzde 38,8 ve yüzde 44,6 olmuştur. 2020 yılının aynıdöneminde bu paylar sırasıyla yüzde 37,5 ve yüzde 41 olarak gerçekleşmiştir.

TABLO II: 46- Toptan ve Perakende Ticarette Kurulan-Kapanan Şirket Sayıları
2018: Tüzel Kişi
2019: 28 852
2020: 29 599
2020 (2): 36 419 22 352

2018: 13 129
2019: 9 666
2020: 12 105
2020 (2): 7 515
2021 (2) 24 086: 6 922

2018: 4 334
2019: 4 538
2020: 4 979
2020 (2): 2 791
2021 (2) 24 086: 2 559

2018: 8 204
2019: 7 943
2020: 9 997
2020 (2): 6 168
2021 (2) 24 086: 5 964

2018: Tüzel Kişi Kurulan
2019: 33,4
2020: 34,7
2020 (2): 35,4
2021 (2) 24 086: 34,8

2018: 37,4
2019: 39,5
2020: 39
2020 (2): 37,5
2021 (2) 24 086: 38,8

2018: 31,9
2019: 32,3
2020: 312
2020 (2): 31,5
2021 (2) 24 086: 31,3

2018: 43,2
2019: 41,7
2020: 41,4
2020 (2): 41
2021 (2) 24 086: 44,6
Kaynak: TOBB, Kurulan/Kapanan Şirket İstatistikleri 
(1) Motorlu kara taşıtlannin ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarımı dâhildir.
(2) Ocak-Ağustos dönemi 


Gelişen ekonomiye, sehirleşme ve genç nüfus potansiyeline bağlı olarak ticaret sektörü yerli ve yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. 2010-2020 döneminde toptan ve perakende ticaret sektöründe toplam 7,84 milyar ABD dolari, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde 1,17 milyar ABD doları uluslararası doğrudan yatırım gerçekleşmiştir.
Covid-19 pandemisiyle birlikte ekonomik ve sosyal faaliyetlerin uzaktan sürdürülebilmesi ihtiyacı dijital dönüşümü hızlandırmış, e-ticaretin öneminin anlaşılmasıyla birlikte bu alandaki yatırımlar artmıştır. Mağazalar ve AvM'ler gibi fiziksel satış kanallarında alışveriş trafiği giderek azalırken, e-ticaret hacmi önemli ölçüde artış göstermiş ve toplam ticaret içindeki payını yukarı çekmiştir. 2020 yılında e-ticaret hacmi geçen yıla oranla yüzde 66 artarak 226,2 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve bu harcamaların yüzde 91,4'ünü yurtiçi harcamalar oluşturmuştur. e-Ticaretin genel ticarete oranı 2019 yılında yüzde 9,8 iken 2020yılında yüzde 15,7'ye yükselmiş, perakende e-ticaretin toplam e-ticaret içindeki payı ise yüzde 64 olarak gerçekleşmiştir. Ülkemizde 2019 yılında 68.457 olan e-ticaret faaliyetinde bulunan işletme sayısı 2020 yılı itibarıyla 256.861'e yükselmiştir.
İnternetten gerçekleşen kartlı ödemeler tutarı 2014 yılında 41,9 milyar TL iken 2020yılında 260,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde söz konusu tutar 263,5 milyar TL seviyesindedir. 2011 yılında yüzde 8,4 olan internetten alişveriş yapanların oranının 2021 yıli sonuna kadar yüzde 44,3'e ulaşması beklenmektedir.
TABLO II: 47- İnternetten Yapılan Kartlı Ödeme İşlemleri 
Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımı (1): İşlem Adedi (Milyon)
2014: 190,5
2017: 329,8
2018: 444,1
2019: 607,1
2020: 848,9
2020(2): 505,9
2021(2): 822,4

Yerli ve Yabancı Kartların Yurt İçi Kullanımı (1): İșlem Tutarı (Milyar TL)
2014: 41,9
2017: 99
2018: 138,9
2019: 190,1
2020: 260,4
2020(2): 153,8
2021(2): 263,5
Kaynak: Bankalararası Kart Merkez 

(1) Bilet ve poliçe ödemeleri gibi internetten kartla yapılan tüm ödemeler dâhildir.
(2) Ocak-Ağustos dönemi 



Tüketicinin korunmasına yönelik mevzuatın iyileştirilmesi kapsamında; kullanılmış bazımalların yenilenmesi ve tekrar satışa sunulmasına ilişkin uygulama usul ve esaslarınıdüzenleyen Yenilenmiş Ürünlerin Satışı Hakkında Yönetmelik 22/08/2020 tarihli ve 31221sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmiştir. Bunun yani sira Tanitma ve Kullanma Kılavuzu Yönetmeliğinde ve Garanti Belgesi Yönetmeliğinde değişiklikler yapılmış ve değişiklikler 05/11/2020 tarihli ve 31295 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmiştir. Sebze ve meyvelerin ambalajlama, taşima, depolama ve perakende satişa sunma standartlarıni yeniden belirleyen Sebze ve Meyvelerin Toptan ve Perakende Ticaretinde Uyulmasi Gereken Standartlar Hakkında Tebliğ 29/06/2021 tarihli ve 31526 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.

Tüketici hakem heyetlerine yapılan başvuru sayısı 2017 yılında 590.303 iken 2019yılında 547.235'e düşmüştür. 2020 yılının ilk altı ayında ise bu sayı 268.805 olarak gerçekleşmiştir.

Perakende işletmelerin açılış ve faaliyeti ile kapanışında gerekli başvuru ve diğer işlemlerin tek merkeze yapılmasını ve bu merkezden sonuçlandırılmasını sağlayacak Perakende Bilgi Sisteminin (PERBi) ve sistemin uygulamasına ilişkin usul ve esaslarıbelirleyen yönetmelik çalişmalarının 2021 yılı sonu itibarıyla tamamlanmasi öngörülmektedir. 6585 sayıli Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile 5957sayılı Sebze ve Meyve Ticareti İle Yeterli Arz ve Talep Derinliği Bulunan Diğer Malların Ticaretinin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda değişiklik yapılmasına yönelik çalışmalar ise devam etmekte olup e-ticarette ürün güvenliği denetimlerinin yapılabilmesi amacıyla Uzaktan İletişim Araçları Yoluyla Piyasaya Arz Edilen Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve Denetimi Yönetmeliğinin hazırlık çalışmaları devam etmektedir.

b) Amaç
Kalite odaklı, yenilikçi yaklaşım ve uygulamalarla ülkemizin, ticaretin kolay ve güvenli yapıldıği, tüketici haklarının gözetildiği ve korunduğu önemli ticaret merkezlerinden biri haline getirilmesi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Tarım ve imalat sanayii sektörlerindeki gelişmeler ile tüketicilerin faydası gözetilerek toptan ve perakende ticaret sektöründe piyasa işleyişinde karşılaşılabilecek aksaklıklar giderilecektir. (Kalkınma Planı p.519)

Politika/Tedbir: Tedbir 519.2. Toptan ticareti geliştirmeyi teminen toptanci hallerinin ve benzeri yapiların modernizasyonunu sağlamak üzere mevzuat çalışmaları tamamlanacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanliği (S), Tarim ve Orman Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Toptancı hallerine ilişkin ikincil mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.

e-Ticarette güvenin sağlanması konusundaki çalışmalar tamamlanacak, özellikle coğrafi ve kültürel yakınlık nedeniyle Türkiye'nin rekabet avantaji olan bölgelerde pazar payları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520): Tedbir 520.6. İlgili kurumların koordinasyonu ile sinır ötesi e-ticarette ürünlerin iade alınması sürecinin kolaylaştırılmasına ilişkin mevzuat düzenlemeleri yapılacak ve uygulama iyileştirilecektir.

e-Ticarette güvenin sağlanması konusundaki çalışmalar tamamlanacak, özellikle coğrafi ve kültürel yakınlık nedeniyle Türkiye'nin rekabet avantaji olan bölgelerde pazar payları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520): Tedbir 520.7. e-Ticarette ürün güvenliği denetimlerinin sağlanması konusunda model geliştirilecek ve ihtiyaç duyulan yasal düzenlemeler yapılacaktır.

e-Ticarette güvenin sağlanması konusundaki çalışmalar tamamlanacak, özellikle coğrafi ve kültürel yakınlık nedeniyle Türkiye'nin rekabet avantaji olan bölgelerde pazar payları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520): Tüketicinin korunmasıyla ilgili mevzuat gözden geçirilecek ve uygulamalar iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.521)

e-Ticarette güvenin sağlanması konusundaki çalışmalar tamamlanacak, özellikle coğrafi ve kültürel yakınlık nedeniyle Türkiye'nin rekabet avantaji olan bölgelerde pazar payları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520): Tedbir 521.1. Tüketicinin korunmasına ilişkin mevzuat güncel gelişmelere uygun olarak gözden geçirilecek, piyasa gözetim ve denetim faaliyetlerinin etkinlikleri artırılacaktir.

e-Ticarette güvenin sağlanması konusundaki çalışmalar tamamlanacak, özellikle coğrafi ve kültürel yakınlık nedeniyle Türkiye'nin rekabet avantaji olan bölgelerde pazar payları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520): Tedbir 521.2. Bilinçli tüketimi yayginlaştıricı tanıtım ve farkındalik faaliyetleri yürütülecektir.

e-Ticarette güvenin sağlanması konusundaki çalışmalar tamamlanacak, özellikle coğrafi ve kültürel yakınlık nedeniyle Türkiye'nin rekabet avantaji olan bölgelerde pazar payları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.520): Tedbir 521.3. Tüketicilere yönelik hizmet memnuniyet endeksi oluşturulacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Lisansli Depo Sayısı
Birim: Adet
2020: 120
2021(1): 145
2022 (2): 160

Performans Göstergeleri: Güven Damgası Alan e-Ticaret Sitesi Sayısı
Birim: Adet
2020: 22
2021(1): 100
2022 (2): 250

Performans Göstergeleri: e-Ticaret İşlem Hacmi (3)
Birim: Milyar TL
2020: 260
2021(1): 340
2022 (2): 450

Performans Göstergeleri: İnternet Üzerinden Alışveriş Yapanların Oranı
Birim: Yüzde
2020: 36,5
2021(1): 44,3
2022 (2): 51,6
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
(3)Bankalararası Kart Merkezinden temin edilen internet üzerinden gerçekleşen kartlı işlemler tutan verisidir.
2.2.3.10. Gümrük Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
2021 yılinda, Covid-19 pandemisiyle mücadele kapsamında alinan tedbirlere ek olarak,işlemlerin kolaylaştırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmiştir.
Gümrük sahası içerisinde yapılan bazı ölçüm ve kontrollerle veri girişlerinin tablet bilgisayarlar aracılığıyla yapılmasına imkân veren Tablet PC Projesi hâlihazırda 19 kara gümrük kapısına ve 12 Ro-Ro limanına yaygınlaştırılmıştır. Havayoluyla gelen hammadde ve aramalı niteliğindeki ithal eşyasının Türkiye Gümrük Bölgesi'ne gelmeden gümrük işlemlerinin tamamlanmasına ve bekleme olmaksızin üretim tesislerine sevk edilmesine imkân veren Havayolunda Varış Öncesi Gümrükleme projesi uygulamaya alınmıştır. Geçici ithalat, geçici ihracat ve transit işlemlerinde gümrük beyannamesi yerine kullanılan ATA karnelerinin elektronik ortamda işlem görmesini sağlayan e-ATA/TR Programı hayata geçirilmiştir.

10/03/2021 tarihinde Ticaret Bakanlığı tarafindan yayımlanan 2021/8 sayılı Kolay İhracat Noktaları Genelgesiyle nihai çıkış noktasının bir izinli gönderici tesisi olması kaydıyla,ülkemizin her noktasından tamamen dijital ortamda açılan ihracat beyannameleri kapsamıeşyanın, ihracatçı firma tesisinden herhangi bir araçla, gümrük idaresine uğramaksızın ve herhangi bir bürokrasi olmaksızın doğrudan farklı bir gümrük müdürlüğüne bağlı izinl gönderici tesisine gönderilmesi ve bu tesiste gerekli işlemlerin gerçekleştirilerek yurtdışına sevk edilebilmesini teminen düzenlemeler yapılmiştır.

Bunlara ek olarak gümrüklerde ödemelerin 7 gün 24 saat elektronik olarak yapılabilmesini sağlamak için sürdürülen çalişmalarda önemli ilerleme sağlanmıştır. POS pilot uygulamasına ilişkin Esenboğa Gümrük Müdürlüğünde deneme yapılmış olup 2020 yıl Temmuz ayında İpsala Gümrük Müdürlüğünde ortak POS cihazlarından yol geçiş ücretleri ile trafik para cezalarının ödenmesine ilişkin pilot uygulama yapılmıştır. Sistemin daha hızlıve efektif çalişabilmesini teminen pilot uygulama sonuçları değerlendirilerek teknik çalışmalar yürütülmektedir. Çalışmaların tamamlanmasıyla birlikte tüm gümrüklerde uygulama devreye alınacaktır. Ayrıca, Gümrük işlemlerinin kolaylaştırılması kapsamında ihracat yükü taşiyan araçlarin sinır kapılarinda bekleme sürelerinin azaltilmasi amacıyla devreye alinan Randevulu Sanal Sira (RSS) Sistemiyle ilgili iyileştirme ve geliştirme çalışmaları sürdürülmektedir.

2021 yılının Ocak-Temmuz döneminde işlem yapılan toplam gümrük beyanname sayısi, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17,7 artarak 4.508.548'e yükselmiştir. Ayni 

dönemde ihracat ve/veya ithalat yapan toplam firma sayısı da yüzde 131,9 artarak 244.050'ye yükselmiştir.

Kaçakçılıkla etkin mücadele edilebilmesi ve mevcut kapasitenin artırılması amacıyla,personel, ekipman ve dedektör köpek teminine devam edilmiş, eğitim faaliyetleri yaygınlaştırılmış ve mevcut uygulamaların etkinliğine yönelik Veri Yönetimi ve Hedefleme Yazılımı Projesi başlatılmıştir. Veri Yönetimi ve Hedefleme Yazılımı Projesi kapsamında yazılımın üzerine inşa edileceği kullanım senaryolarının gerçekleşmesi çalışmalarısürdürülmüştür.

Kaçakçılikla mücadelede önemli bir yer tutan araç ve konteyner tarama sistemi sayısı2021 yılında 72'ye yükseltilmiş olup bu alanda dışa bağımlılığı azaltmak için Yerli ve Milli Tarama Sistemi Projesi başlatılmıştır. Ön tasarımı ve kritik tasarımı tamamlanan sistem,geçici kurulum sahasında entegrasyon ve nihai üretime hazir hale getirilmiştir. Diğer taraftan, tarama sistemlerinden alinan görüntülerin merkeze aktarılarak eş zamanlıincelemeye tabi tutulması ve makine öğrenmesi algoritmalarının geliştirilerek kaçak eşya tespitinin otomatik olarak yapılması amacıyla TÜBİTAK ile işbirliği içerisinde başlatılan Tarama Ağı Projesine devam edilmiştir.

Risk analizleri alanında Risk Analizi Teknik Altyapısının Güçlendirilmesi (Veri Madenciliği) Projesi çalışmaları sürdürülmüş ve risk analizlerinde etkinliğin iyileştirilmesiyle yakalama oranları yükseltilerek kaçakçılıkla daha etkin mücadele edilmeye başlanmıştır.Böylece, dış ticaret işlemlerinde fiziki kontrol oranlarının iyileştirilmesi, gümrüklerde daha hızlı ve etkin kontrollerin gerçekleştirilmesi sağlanarak, dış ticaret erbabının zaman kaybının ve maliyetlerinin azaltılmasına katkı sağlanmıştır.

Sonradan kontrol ve ikincil kontrol çalişmaları kapsamında veri madenciliği teknolojisi kullanılarak risk analizi temelli sistematik değerlendirmeler ve analizler gerçekleştirilmeye devam edilmiştir. 2021 yılının ilk alti ayında 5.671 firma incelenerek 377,7 milyon TL gelir sağlanmıştır. Sonradan kontrol ve ikincil kontrol çalışmalarının etkinliğinin artırılması için tespit edilen bazi alanlarda proje çalışmaları sürdürülmektedir.

Profesyonelleşmenin ve uygulamada yeknesaklığın artırılması amacıyla personele yönelik eğitim faaliyetleri sürdürülmüştür. Yılın ilk altı ayında gerçekleştirilen eğitim programlarına personelin yaklaşık yüzde 80'i katılım sağlamıştır.
Tasfiyelik eşyanın satışı amacıyla kullanılan e-ihale sisteminin halihazırda 1,3 milyon üyesi bulunmakta olup 2020 yılında e-ihale sistemi aracılığıyla gerçekleştirilen satışlardan elde edilen hasılat bir önceki yıla göre yüzde 19 oranında artırılmış ve 443 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. e-Íhale uygulamasıyla 2021 yılının ilk sekiz ayında 2.490 araç ve 4.898 eşya grubu olmak üzere 7.388 satış işlemi sonuçlanmış, toplam satışlar bir önceki yılın aynıdönemine göre yüzde 69 artmiştır.

b) Amaç
Uluslararası standartlar ve yükümlülüklerimiz doğrultusunda, bürokrasinin ve maliyetlerin azaltılmasi, ticaretin ve seyahatin kolaylaştırılmasi, etkin kontrol yöntemlerinin uygulanarakkaçakçılığın önlenmesive işlemlerde şeffaflığın ve öngörülebilirliğin esas alinmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Farklı kurumlarca yürütülen kontrol, izin ve onay süreçleri ile bu işlemler için aranan belgeler ilgili kurumlar tarafından yerindelik açısından incelenerek daha rasyonel hale getirilecek ve dijitalleşme ile birlikte bürokrasi azaltılacaktır. (Kalkınma Planı p.523)

Politika/Tedbir: Tedbir 523.1. Gümrük işlemleri için farklı kurumlardan temin edilen belgelerin tek başvuru noktasından elektronik olarak temin edilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlıği, TOBB, Finansal Kurumlar Birliği, Ulusal Güvenlik Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tek Pencere Sistemine entegrasyon çaliışmaları devam eden ve mevzuat değişiklikleri sonucunda tespit edilen yeni belgelerin sisteme entegrasyonu sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 523.3. Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü sahibi firmalara hâlihazırdaki düzenlemelerde sağlanan kolaylıklar hayata geçirilecek, bu firmalara ilave kolaylıklar sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü sahibi firmaların kayıt yoluyla gümrük rejim beyanında bulunabilmesi için analiz çalışmaları ve teknik çalışmalar yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Gümrük hizmetleriyle ilgili kamu kurumları arasında koordinasyon güçlendirilecek ve tek elden yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.525)

Politika/Tedbir: Tedbir 525.2. İlgili diğer kurumların sürekli personel görevlendirmesi gereken gümrük idareleri belirlenerek gerekli görevlendirmeler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İhtiyaç duyulan Türkiye Gümrük Bölgesi giriş kapıları belirlenecek, söz konusu kapilarda Tarım ve Orman Bakanlığı ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafindan yapılan denetimlerin, gümrük idaresinin mesai saatleriyle uyumlu şekilde yapılması sağlanarak gecikmeler önlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 525.3. Limanlara girişte tek kart uygulamasına geçilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İstanbul'daki limanlara girişte tek kart uygulamasına geçilecektir.

Politika/Tedbir: Gümrük işlemlerinde etkinliğin artırılmasına yönelik bilgi ve iletişim teknolojilerinden azami ölçüde yararlanılacaktır. (Kalkınma Planı p.526)

Politika/Tedbir: Tedbir 526.3. Kara sinır kapıları ve iç gümrüklerde tüm ödemelerin 24 saat kartlı ve elektronik sistemle yapılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Ticaret Bakanlığı arasında sistem entegrasyonu tamamlanacaktır. 2. Sistem tüm gümrük idarelerinde yaygınlaştırılacaktır.

Politika/Tedbir: Uygulamada yeknesaklığın sağlanmasını teminen gümrük iş süreçlerinde yetki ve sorumluluklar daha belirgin hale getirilecek, insan kaynaklarının nitelik ve niceliği yükseltilecek, uzmanlaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.527)

Politika/Tedbir: Tedbir 527.3. Gümrük personeline yönelik uygulamalı hizmet içi ve ortak eğitimler verilecek ve destekleyici rehberler yayımlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çıkarılacak program dâhilinde tüm personelin yüzde 15'ini kapsayacak şekilde yıl boyu eğitimler verilecektir.

Tedbir 527.4. Gümrük Eğitim Merkezinin kapasitesi geliştirilerek, uygulamalı eğitime öncelik verilecektir.: Gümrük kontrollerinde ve kaçakçılıkla mücadelede etkinlik artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.529)

Tedbir 527.4. Gümrük Eğitim Merkezinin kapasitesi geliştirilerek, uygulamalı eğitime öncelik verilecektir.: Tedbir 529.1. Eşya, taşıt ve yolcu kontrollerinde ileri teknolojiye sahip sistemler ve uygulamalar bütçe imkânları çerçevesinde yaygınlaştırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S), Savunma Sanayii Başkanlığı, TÜBİTAK
1. Eğitim Merkezinin kapasitesinin geliştirilmesi amacıyla uluslararası literatür taraması ve ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1. İhtiyaç duyulan teknik cihaz, sistem, uygulama ve araçlar bütçe imkânları çerçevesinde temin edilecektir. 2. Milli Tarama Sisteminin Alsancak Limanı'na kurulumu ve performans testleri yapılacaktır. 3. Tarama Aği Programi, tarama sistemlerinin bulunduğu tüm idarelerde, merkezde ve yurtdışı gümrük idarelerinde kullanmaya hazır hale getirilecektir.

Tedbir 527.4. Gümrük Eğitim Merkezinin kapasitesi geliştirilerek, uygulamalı eğitime öncelik verilecektir.: Tedbir 529.7. Tasfiye işlemlerinde etkinlik artırılacak ve tasfiye süreçleri hızlandırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S): Ticaret Bakanlığı (S)
1. Eğitim Merkezinin kapasitesinin geliştirilmesi amacıyla uluslararası literatür taraması ve ihtiyaç analizi yapılacaktır.: 1.Bilge Sistemi ile Tasfiye Yönetim Sistemi (TYS) arasında entegrasyona yönelik çalışmalar yapılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam YYS Sahibi Firma Sayısı
Birim: Adet
2020: 538
2021(1): 580
2022(2): 600

Performans Göstergeleri: İhracatta Yükün Deniz Limanlarında Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi
Birim: Gün
2020: 2,1
2021(1): 2,05
2022(2): 2

Performans Göstergeleri: İhracatta Yükün Kara Kapılarında Gümrük Gözetiminde Ortalama Bekleme Süresi
Birim: Saat
2020: 5,4
2021(1): 4,2
2022(2): 4

Performans Göstergeleri: İlk 4 Saatte Gümrüklemesi Tamamlanan İhracat Beyannamesi Orani
Birim: Yüzde
2020: 92,6
2021(1): 87
2022(2): 88
2.2.3.11. İnşaat, Mühendislik-Mimarlık, Teknik Müşavirlik ve Müteahhitlik Hizmetleri 

a) Mevcut Durum 
Küresel inşaat piyasalarında Covid-19 pandemisinin 2020 yılında yaşattığı duraksama,2021 yılında aşı kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte azalmış ve sektörde büyüme beklentisi hâkim olmuştur.

Normalleşmeyle birlikte inşaat sektöründe talebin artmasına karşılik, arz miktarının aynı ölçüde artmaması ve tedarik zincirindeki sorunlar nedeniyle sektörde temel girdi durumundaki demir, çelik, çimento ve kereste gibi bazı ürünlerin fiyatlarında küresel bazda önemli artışlar yaşanmıştır.

OECD tarafından çelik piyasasına yönelik olarak 2021 yılının ikinci çeyreği için hazırlanan rapora göre inşaat demiri fiyatları 2021 yılı Ocak ayı itibarıyla bir önceki yıla göre 

yüzde 39 artmıştır. 2021 yılı Şubat ayı itibarıyla demir cevheri fiyatları bir önceki yıla göre yüzde 97, hurda fiyatları yüzde 56 artış göstermiştir.

Dünya genelinde olduğu gibi Türkiye'de de temel inşaat malzemelerindeki fiyat artışıyapı maliyetlerinin artmasına neden olmuştur. TÜIK tarafindan 13/10/2021 tarihinde yayımlanan verilere göre, inşaat maliyet endeksi 2021 yılının Ağustos ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 42,13 artmıştır. İnşaat maliyetlerindeki bu artış önemli ölçüde inşaat malzemelerinin uluslararası fiyatlarındaki, döviz kurlarındaki ve girdi maliyetlerindeki yükselişten kaynaklanmaktadır.

Ağustos 2021 itibarıyla toplam ciro endeksi geçen yılın aynı ayına göre yüzde 48,1yükselmiş, inşaat ciro endeksindeki artış ise yüzde 36,8 seviyesinde gerçekleşmiştir.
TABLO II: 48- İnşaat Sektöründeki Gelişmeler 
2018: 7,1
2019: 5,4
2020: 5,2
(Yüzde) 2021: 5,7(1)

2018: -1,9
2019: -8,6
2020: -5,5
(Yüzde) 2021: 3,1(2)

2018: 3,0
2019: 0,9
2020: 1,8
(Yüzde) 2021: 21,7(2)
Kaynak: TÜİK 

(1) Nisan-Haziran Dönemi 
(2) Bir önceki yılın Nisan-Haziran dönemine göre 

2021 yılının ilk altı ayında, 2020 yılının aynı dönemine göre yapı kullanma izin belgesi verilen binaların yüzölçümlerinin dağılımına bakıldığında bir daireli ikamet amaçlı binalar yaklaşık yüzde 51 oranında artış göstermiştir.

TABLO II: 49- Yapı Kullanma İzin Belgesi Alan Binaların Yüzölçümlerinin Dağılımına Göre İlk Beş Bina Sınıfı

2018: 4 577
2019: 3 414
2020: 3 365
2020(1): 1 247
(Bin m²) 2021(1): 1 882

2018: 132 373
2019: 114 998
2020: 94 232
2020(1): 42 635
(Bin m²) 2021(1): 42 257

2018: 10 823
2019: 9 960
2020: 6 003
2020(1): 2 800
(Bin m²) 2021(1): 3 026

2018: 7 778
2019: 7 507
2020: 6 685
2020(1): 2 994
(Bin m²) 2021(1): 2 546

2018: 7 089
2019: 5 984
2020: 4 688
2020(1): 2 568
(Bin m²) 2021(1): 2 564
Kaynak: TÜİK 
(1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas alınmıştır 
Yapı kullanım izni verilen bir daireli ikamet amaçlı binalar sınıfındaki daire sayısı 2021yılının ilk altı ayında 2020 yılının aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 65,6 oranında artmıştır.

TABLO II: 50- Dört Bina Sınıfının Daire Sayıları ve Dairelerin Toplam Değerleri 
Daire Sayısı: 2021(1)
Toplam Değer (Bin TL): 2020(1)

Daire Sayısı: 5 873
Toplam Değer (Bin TL): 9 726

Daire Sayısı: 263 520
Toplam Değer (Bin TL): 269 030

Daire Sayısı: 766
Toplam Değer (Bin TL): 520

Daire Sayısı: 32
Toplam Değer (Bin TL): 25
Kaynak: TÜİK 
(1) Ocak-Haziran dönemi değerleri esas aliınmıştır.
Bu gelişmelere karşılık Türkiye'de önemli miktarda istihdam sağlayan inşaat sektörü,pandeminin etkisiyle kapanmaların olduğu 2020 yılında düşüş gösterse de 2021 yılının ilk yarısında toparlanmış ve toplam istihdam içerisindeki payı yüzde 6,1´e çıkmıştır.
TABLO II: 51- İnşaat Sektörü İstihdamı
2018: İstihdam (Bin Kişi)
2019: 2 012
2020: 1 566
2020(1): 1 534
2021(1): 1 361 5,2
Kaynak: TÜŁK 
(1) Ocak-Haziran dönemi ortalama değerleri esas alınmıştr.
Ticaret Bakanlıği tarafindan 04/09/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İhracıKayda Bağlı Mallara İlişkin Tebliğle (Tebliğ No: İhracat:2006/7) İhracı Kayda Bağlı Mallar Listesine çimento ve klinker eklenmiştir.

Ticaret Bakanlığı verilerine göre yurt dışında faaliyet gösteren müteahhitlik firmalarımız tarafından 1972'den 2021 yıli Eylül ayı sonuna kadar 129 ülkede toplam 439,7milyar ABD doları değerinde 10.860 proje üstlenilmiştir. 2019 yılında toplam değeri 19,3milyar ABD doları olan 524 proje üstlenmiştir. 2020 yılında tüm dünyada etkisini gösteren Covid-19 pandemisinin de etkisiyle toplam değeri 15,2 milyar ABD doları olan 356 proje üstlenilse de ortalama proje bedeli 42,8 milyon ABD dolari olarak gerçekleşerek, 2019yılında 36,9 milyon ABD doları olan ortalama proje bedeline göre ciddi bir artış göstermiştir.
Yurt dışı müteahhitlik firmalarımız tarafindan 2020 yılında üstlenilen projelerin geneline bakıldığında, yalnızca yüzde 19'luk kısmının konut projesi olduğu, geri kalan yüzde 81'inin katma değeri yüksek projeler olduğu görülmektedir.


TABLO II: 52- 2020 Yılı YurtdışıMüteahhitlik FirmalarıTarafındanÜstlenilen Projelerin Sektörel Dağılımı

Sektörler: Konut
2020 (Toplam Proje Bedeli) ( Milyon ABD Dolari): 2 889
Toplam İçerisindeki Pay (Yüzde): 19

Sektörler: Karayolu/Tünel/Köprü
2020 (Toplam Proje Bedeli) ( Milyon ABD Dolari): 2 588
Toplam İçerisindeki Pay (Yüzde): 17

Sektörler: Enerji Santrali
2020 (Toplam Proje Bedeli) ( Milyon ABD Dolari): 1 790
Toplam İçerisindeki Pay (Yüzde): 11,8

Sektörler: Petrokimya Tesisi
2020 (Toplam Proje Bedeli) ( Milyon ABD Dolari): 1 441
Toplam İçerisindeki Pay (Yüzde): 9,5

Sektörler: Havalimani
2020 (Toplam Proje Bedeli) ( Milyon ABD Dolari): 1 259
Toplam İçerisindeki Pay (Yüzde): 8,3
Kaynak: Ticaret Bakanlığı
2021 yıliı Ocak-Eylül dönemi itibarıyla üstlenilen projelerin ortalama bedeli 106,4milyon ABD Doları olarak gerçekleşmiştir. Proje bedelindeki yükseliş; yurt dışında faaliyet gösteren firmaların katma değeri yüksek, görece büyük projeleri üstlendiğini göstermektedir.

Yurt dışı müteahhitlik firmalarının 2020 yılında en çok iş yaptığı ilk beş ülke Rusya,Cezayir, Kuveyt, Romanya ve Ukrayna olarak sıralanmaktadır. 1972 yılından 2021 yılı Eylül ayının sonuna kadar yurt dışı müteahhitlik firmaları tarafindan en çok iş yapılan ilk beş ülke ise Rusya, Türkmenistan, Libya, Irak ve Kazakistan olarak sıralanmaktadır.
TABLO II: 53- Yurtdışı Müteahhitlik Firmalarının En Çok Proje Yaptığı Ülkeler 
Ülke: (Milyon ABD Doları)(1)
2020: (Yüzde Pay)
Ülke: (Milyon ABD Dolari) (1)
1972-2021 Eylül: (Yüzde Pay)

Ülke: Rusya
2020: 4 585
Ülke: 30,1
1972-2021 Eylül: Rusya

Ülke: Cezayir
2020: 897
Ülke: 5,9
1972-2021 Eylül: Türkmenistan

Ülke: Kuveyt
2020: 841
Ülke: 5,5
1972-2021 Eylül: Irak

Ülke: Romanya
2020: 743
Ülke: 4,9
1972-2021 Eylül: Libya

Ülke: Ukrayna
2020: 721
Ülke: 4,7
1972-2021 Eylül: Kazakistan
Kaynak: Ticaret Bakanlığı(1) Projelerin Toplam Bedeli 
b) Amaç
İnşaat sektörünün, nitelikli arz ve talep temelinde kaliteye dayalı rekabet üzerine kurulu, insan odaklı ve çevreyle barışık, tasarım ve teknolojik kabiliyetleri ile Ar-Ge kapasitesi ve katma değeri yüksek bir yapıya kavuşturulması, yurt dışında ise küresel bir marka haline getirilmesi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yurt dışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik hizmetlerinin gelişimi desteklenmeye devam edilecektir. (Kalkınma Plani p.532)

Politika/Tedbir: Tedbir 532.1. Yurt dışi müteahhitlik hizmetlerinin yeni pazarlara girebilmesi, mevcut pazarlarda derinleşmesi, Türk inşaat ürünlerinin ihracatına katkı sağlanması için firmaların uluslararası pazarlarda konumlanmasi, güçlenmesi ve markalaşması yönünde desteklenmesine devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), TİKA, Türk Eximbank
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Yurt dışı teknik müşavirlik hizmetlerine yönelik destek sağlanacaktır. 2. Hedef ülkelere heyet ziyaretleri gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 532.2. Müteahhitlik sektörünün yurt dışında proje üstlenmesine, firmalarimiza teknolojik üstünlük, finansmana erişim veya pazara giriş açısından katkı sağlayabilecek diğer ülke firmaları ile ortaklıklar kurulmasına yönelik ticaret politikası araçarı kullanılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), TİKA, Türk Eximbank
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yurt Dişi Müteahhitlik Hizmetleri Politik Risk Sigortası Programi uygulamaya alınacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 532.3. Teknik müşavirlik firmalarının yurt dışı faaliyetlerinin desteklenmesine devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Ticaret Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, TİKA, Üniversiteler, Türk Eximbank
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Teknik müşavirlik firmalarının uluslararasılaşması ve markalaşmasına yönelik kredi imkanları hakkında farkındalık sağlanacak ve sektör desteklenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yurt Dışı Teknik Müşavirlik Hizmetleri Yıllık Toplam Proje Tutari
Birim: Milyon Dolar
2020: 170
2021(1): 100
2022(2): 125

Performans Göstergeleri: Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri İş Hacmi
Birim: Milyar Dolar
2020: 23
2021(1): 20
2022(2): 22
(1) Gerçekleşme Tahmini (2)Program 
2.2.3.12. Yönetim Danışmanlığı
a) Mevcut Durum 
Yönetim danışmanlığı, kamu veya özel sektördeki kurum ve kuruluşların yönetim süreçlerinde verimliliğin artırılmasına katkı sağlamakta olup risk yönetimi ile ekonomik ve toplumsal gelişim açısından önemli bir yere sahiptir. Ülkemizde son yıllarda gelişmekte olan yönetim danışmanlığı hizmetleri, büyük ölçüde veri analizi, süreç yönetimi ve çözüm yaklaşımı gibi alanlara odaklanmaktadır.


Ülkemizde halihazırda küresel danışmanlık firmalarının yanı sıra, ulusal ölçekte faaliyet gösteren küçük, orta ve büyük ölçekte danışmanlık firmaları ile bireysel danışmanlar bu sektörde faaliyet göstermektedir. Yönetim danışmanlığı firmaları finans, operasyon, strateji gibi çeşitli alanlarda faaliyet gösterebildiği gibi, belirli bir alanda uzmanlaşan firmalar da bulunmaktadır.

02/06/2015 tarihli ve 29374 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Döviz Kazandırıcı Hizmet Ticaretinin Desteklenmesi Hakkında Karar kapsamında yönetim danışmanliğı alanında da yurt dişında düzenlenecek olan fuar, kongre, konferans, seminer,festival, film marketleri gibi etkinliklere katılım sürecinde, yurt içinde ve yurt dışında gerçekleştirilecek tanıtım ve organizasyon faaliyetleri gibi alanlarda destek sağlanmaktadır.
20/05/2020 tarihli ve 2564 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla yürürlüğe giren Döviz Kazandırıcı Hizmet Sektörleri Markalaşma Destekleri Hakkında Karar kapsamında danışmanlık giderlerine yönelik olarak da destek sağlanmaktadır. Karar ekinde danışmanlık faaliyetleri arasında yer alan yönetim danışmanlığı kapsamında bütçe ve planlama, değer zinciri yönetimi, iş geliştirme, iş sürekliliği yönetimi, kalite geliştirme, risk yönetimi, stratejik planlama, süreç yönetimi, tedarik zinciri yönetimi gibi alanlar bulunmaktadır.
Yönetim danışmanlığı alanında 2017 yılında Uluslararası Standardizasyon Kuruluşu tarafindan yayımlanan IS0 20700 ve 2011 yılinda Avrupa Standardizasyon Komitesi tarafindan yayımlanan EN 16114 standartları geçerliliğini sürdürmektedir. Bunun yani sıra Mesleki Yeterlilik Kurumu tarafindan onaylanarak Resmi Gazete'de yayımlanan Ulusal Meslek Standartları (Yönetim Danışmani-Seviye 6 ve Seviye 7) da yönetim danışmanlığıalaninda faaliyet gösteren firmalar tarafindan uyulmasi gereken ulusal standartlardır.Yönetim danışmanlığı alanında faaliyet gösteren firmaların ulusal meslek standartları ile uyumlu hale getirilmesinin yani sira uluslararası alanda geçerliliğini sürdüren standartlara uygun bir hale getirilmesi konusundaki çalışmalar da sürdürülmektedir.
Ülkemizde yönetim danışmanlığı hizmetlerinin geliştirilebilmesi için arz ve talep yönlüfarkındaliğın artırılmasına ve etkili düzenlemeler yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Bu kapsamda yönetim danışmanlığı alanında mesleki yeterliliklerin belgelendirilmesine yönelik organizasyonel yapı ve süreçlerin belirlenmesinin gerekliliği önemini korumaktadır. Ayrıca,hizmet kalitesinin artırılması amacıyla yönetim danışmanlığı hizmetlerinden faydalanmasızorunluluğu bulunan kamu kuruluşlarına yönelik bilgilendirme ve eğitim programlarıdüzenlenmesinde fayda bulunmaktadır.

b) Amaç
Yönetim danışmanlığı hizmetlerinin, özel sektör ve kamuya bilgiye dayali, nitelikli,öngörülü ve stratejik destek sağlayan, ülkemizin yakın coğrafyasına ve gelişmiş ülkelere hizmet ihracı yapabilen bir sektör konumuna getirilmesi ve ülke kalkınmasında rol almasıtemel amaçtir.


2.3. NİTELİKLİ İNSAN, GÜÇLÜ TOPLUM 
2.3.1. Eğitim 
a) Mevcut Durum 
Ülkemizde son yıllarda fiziki imkânların büyük oranda artırılmasıyla eğitime erişimde önemli mesafe kat edilmiş olup bundan sonraki süreçte öğretmen nitelikleri başta olmak üzere eğitimin niteliğinin artırılması hedeflenmektedir. Eğitim sisteminde bireylerin kişilik ve kabiliyetlerini geliştiren, fırsat eşitliğine dayali, kaliteyi yükselten bir dönüşüm programıuygulanmaktadır. Kapsayıci, firsat eşitliğine dayalı kaliteli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimin sağlanması en önemli eğitim politikaları arasındadır. Diğer yandan mevcut fiziki altyapının iyileştirilmesi çalişmalarına da devam edilecektir.
Covid-19 pandemisinin sosyal ve ekonomik alanda olumsuz etkileri eğitimde de kendini göstermiş, ilk ve en önemli yansıması ise okulların kapanması ve eğitime ara verilmesi olmuştur. 16/03/2020 itibarıyla ülke genelinde tüm kademelerdeki yüz-yüze eğitime ara verilmiş, 23/03/2020'de ise televizyon ve çevrimiçi platformlar vasitasıyla uzaktan eğitime başlanmıştır. 2020-2021 eğitim-öğretim döneminde ise hem yüz-yüze hem de uzaktan eğitimin birlikte olduğu hibrit bir model benimsenmiş, normalleşmeyle beraber aşamalı ve seyreltilmiş bir eğitim planlamasıyla farklı eğitim kademelerindeki öğrenciler aşamalı olarak sınıflarında yüz-yüze eğitim almaya başlamıştır. 2021-2022 eğitim-öğretim dönemi ise 06/09/2021 tarihinde yüz-yüze eğitimle başlamıştır. Okulların ilk açılan ve en son kapanan yerler olarak belirlenmesi ise pandemi döneminde öncelikli hedefler arasinda eğitime devam edilmesinin yer aldığını göstermektedir.

Pandemiyle beraber uzaktan eğitim önem kazanmış, bilişim ve teknoloji altyapısıgüçlendirilerek uzaktan eğitim faaliyetlerinin çeşitlendirilmesine ve faaliyetlerin sayısının artırılmasına önem verilmiştir. Uzaktan eğitim süreci; dijital eğitim platformları üzerinden yürütülmüştür. 2020-2021 eğitim öğretim döneminde 21/09/202011/06/2021 tarihleri arasında televizyon kanalları üzerinden toplam 11.824 saat yayın yapılmıştır. Uzaktan eğitim süresi boyunca toplam 11.195 ders videosu ve 1.045 ders dişi etkinlik videosu hazırlanmıştır. Ders videolarının 6.869'u ile ders dişi etkinlik videolarının 824'ü, 2020-2021eğitim öğretim dönemi için hazırlanmıştır. Okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise seviyelerinde 12 Haziran 2021 tarihine kadar toplam 283.216.589 canli ders gerçekleştirilmiştir. Uzaktan eğitim sürecinde internet erişimi ve cihaz desteği ihtiyacı olan öğrenciler için 15.330 destek noktası kurulmuş ve 189 gezici destek noktası oluşturulmuştur. Ayrıca 25 GB kapasiteli GSM internet hizmeti olan 664.157 tablet bilgisayar ve 105.000 sinif için kamera dağitimi gerçekleştirilmiştir.

Pandeminin olumsuz etkisi neticesinde 4-5 yaş için brüt okullaşma oranı 2020-2021eğitim-öğretim döneminde yüzde 39 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu doğrultuda önümüzdeki dönemde, erken çocukluk eğitiminin 5 yaş için zorunlu olmasının sağlanmasıve niteliğinin artırılmasina yönelik ortak kalite standartlarının geliştirilmesi hedeflenmektedir.

Pandemi öncesi dönemde, temel eğitim kademesinde de eğitime erişim artırılmiş ve çocukların beceri temelli etkinlikler doğrultusunda temel eğitimin yapılandırılmasına yönelik çalışmalar yapılmıştır. 2019 yılı verilerine göre 6-14 yaş grubundaki çocukların okullaşma 

oranı OECD ortalamasında yüzde 99 iken Türkiye'de bu oran ilköğretime kayıtlı 14 yaş üstüöğrencileri de içermekle birlikte yüzde 100'e ulaşmıştır. Ortaöğretim kademesinde erişim açısından sorunlar devam etmektedir. Bu sebeple erişimin artırılması çalışmalarının yanı sıra ortaöğretim sisteminin süreç odakli, akademik beceriler ile birlikte diğer gelişim alanlarınıda dikkate alan, bireysel farklılıklara duyarli, teknolojinin doğru ve etkin kullanıldığı bir yapıya kavuşturulmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
Beşeri sermayenin ekonominin ihtiyaçlarıyla uyumlu bir şekilde geliştirilmesi ve becerilerinin güncellenmesi hususunda mesleki eğitimin kritik bir rolü bulunmaktadır.Mesleki ve teknik eğitimde niteliğin artırılmasına yönelik özel sektörle işbirliği çerçevesinde protokoller yapılmakta ve sektörün ihtiyaç duyduğu alanlarda müfredat güncellenmesi çalışmalarına devam edilmektedir, Diğer yandan mesleki ve teknik liselerin fiziki altyapisıni güçlendirmeye yönelik atölye ve laboratuvar donanımları teknolojik gelişmelere uygun olarak yenilenmektedir.
2021 yıli Ekim ayı itibarıyla 130 devlet üniversitesi, 74 vakıf üniversitesi ve 4 vakıf meslek yüksekokulu olmak üzere toplam 208 yükseköğretim kurumu bulunmakta olup her ilimizde yükseköğretim hizmeti gerçekleştirilmektedir.
Covid-19 pandemisi sebebiyle yükseköğretim kurumlarında eğitim ve öğretim faaliyetlerinin kesintiye uğramaması ve uygulamada birlik sağlanması hedefiyle 23/03/2020tarihi itibarıyla yüz-yüze eğitim sonlandırılmış; eğitim-öğretim faaliyetlerinin dijital ortamda,uzaktan ve açıktan öğretimle devam edilmesi kararlaştırılmıştır. 2021-2022 eğitim öğretim döneminde ise Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı (ö) tarafindan alınan kararla üniversitelerde belirli orandaki derslerin uzaktan eğitim modeliyle devam edilmesi de sağlanarak yüz-yüze eğitime başlanmıştır. Hibrit eğitim modeli olarak kavramlaştırılan bu uygulama öğretim imkânlarının zenginleştirilmesi noktasında da fayda sağlamaktadır.Üniversitelerde salgın sürecinde sağlıklı kampüs uygulamaları konusunda pandemi tedbirleri ve eğitim çerçevesinin belirlenmesine yönelik hazırlanan rehberler güncellenerek eğitimöğretim süreçleri ve kampüslerde alınması gereken önlemlere ilişkin detaylı bilgilerin yer aldığı Küresel Salgında Eğitim ve Öğretim Süreçlerine Yönelik Uygulamalar Rehberi ile Kampüs Ortamına Yönelik Uygulamalar Rehberi 2021 Ağustos ayı itibarıyla YÖK tarafindan yükseköğretim kurumları ile paylaşılmıştır. Bu gelişmelere paralel olarak devlet üniversitelerinin uzaktan eğitim ve bilişim altyapısının güçlendirilmesine yönelik yatırımlara da devam edilmiştir.
Son yıllarda, ilk kademelerde olduğu gibi yükseköğretim kademesinde de eğitime erişim sorunu ortadan kaldırılmıştır. Bunun yanında özellikle 2006 yıli ve sonrasında kurulan üniversiteler ile doğal afetlerden ötürü eğitim yapıları zarar görmüş üniversitelerin altyapıve üstyapı yatırımları sürdürülmektedir. Üniversitelerdeki eğitimin niteliğinin; dolayısıyla da yükseköğretim sisteminin kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmalara da devam edilmektedir. Bu kapsamda, üniversitelerin misyon bazında farklilaşması hedefiyle 2006 ve sonrasında kurulmuş üniversitelerin bölgesel kalkınma misyonu çerçevesinde ihtisaslaşmasını sağlamak amacıyla Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Projesi kapsamında 2021 yıli itibarıyla 15 üniversite desteklenmektedir. Söz konusu program kapsamında üniversitelerin bulundukları bölgedeki kalkınma potansiyelini harekete geçirmeleri amacıyla tarım ve havza bazlı kalkınma, hayvancılık, sağlık ve çevre,ormancılık, tekstil, jeotermal, akıllı lojistik ve bütünleşik bölge uygulamalarıyla makine ve 

imalat teknolojileri alanlarında desteklenen projeler ile üniversite sanayi işbirliğinin kurulması ve bölgede üretilen ekonomik değeri artırması amaçlanmaktadır. Diğer yandan,yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünü artırmak amacıyla Araştırma Üniversiteleri Programı da sürdürülmektedir.

Yükseköğretimde uluslararasılaşma çalışmaları kapsamında Türkiye'deki uluslararasıöğrenci sayısı 2015 yılındaki 73 bin iken 2021 yılında 200 bin seviyesini geçmiştir. Ayrıca yükseköğretim kontenjanlarının arz-talep dengesinin yanı sıra eğitim-istihdam bağlantısının dikkate alınmasi, yükseköğretim sisteminin uluslararası rekabet gücünün artırılarak şeffaflığın güçlendirilmesi ihtiyacı da sürmektedir.

Üniversite sayısı ve örgün yükseköğretim kontenjanlarına paralel olarak yurt ihtiyacının da karşılanması amacıyla 22 Ekim 2021 itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı yurt yatak kapasitesi 740.634'e çıkarılmış ve talebi karşılama oranı artırılmıştır.Önümüzdeki dönemde de ülke genelinde kapasite artışına devam edilecektir.
b) Amaç
Tüm bireylerin kapsayıcı ve nitelikli bir eğitime ve hayat boyu öğrenme imkânlarına erişimi sağlanarak düşünme, algılama ve problem çözme yeteneği gelişmiş, özgüven ve sorumluluk duygusu ile girişimcilik ve yenilikçilik özelliklerine sahip, demokratik değerleri ve milli kültürü özümsemiş, paylaşıma ve iletişime açık, sanat ve estetik duyguları güçlü,teknoloji kullanımına yatkın, üretken ve mutlu birey yetiştirmek temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Fırsat eşitliği temelinde, tüm kademelerde eğitime erişim sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.548)

Politika/Tedbir: Tedbir 548.1. Erken çocukluk eğitiminde 5 yaş zorunlu eğitim kapsamına aliınacak, esnek zamanli ve alternatif erken çocukluk eğitim modelleri oluşturulacak; bu amaçla ihtiyaç duyulan ilave derslikler yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 3.000 dezavantajli ailenin çocuklarına, 52 farklı eğitimi içeren materyaliyle günlük eğitim takviminin olduğu Benim Oyun Sandığım seti dağıtılacak ve setin uygulaması okul öncesi öğretmeninin düzenli izleme değerlendirme ziyaretleriyle takip edilecektir. 2. Yabancı uyruklu çocukların yoğun olduğu yerlerdeki 176 okul öncesi eğitim kurumu ve halk eğitim odasına donatim, kirtasiye ve materyal desteği sağlanacak, bu kurumlardaki öğretmenlere ve velilere yönelik eğitimler düzenlenecektir. 3. Temel Eğitimde 10.000 Okul Projesi kapsamında 3.000 yeni anaokulu yapılacaktır. 4. Temel Eğitimde 10.000 Okul Projesi kapsamında 40.000 yeni anasınıfi açılacaktır.

Tedbir 548.3. Yeni derslik yapimı planlamasında, derslik inşa edilmesi planlanan yerdeki diğer eğitim binalarının verimli kullanımı dikkate alınacak, atıl vaziyetteki eğitim binalarının kullanımı öncelenecektir. (Kalkınma Planı p.549): Tedbir 549.1. Eğitim yapıları teknolojiye ve çevreye uyumlu, güvenli, ekonomik, estetik, erişilebilir, standartları ve kalitesi yüksek bir mimaride tasarlanacaktır.
Tedbir 548.3. Yeni derslik Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. 138 yeni özel eğitim anaokulu yapimı planlamasında, derslik Aile ve Sosyal Hizmetler açılacaktır. inşa edilmesi planlanan Bakanlığı, Çalışma ve 2. Temel Eğitimde 10.000 Okul yerdeki diğer eğitim Sosyal Güvenlik Projesi kapsamında 10.000 destek binalarının verimli kullanımı Bakanlığı, Çevre ve eğitim odası yapılacaktır. dikkate alınacak, atıl Şehircilik Bakanlığı, vaziyetteki eğitim binalarının Üniversiteler kullanımı öncelenecektir. Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten eğitim ortamları oluşturulacaktır.: Tedbir 549.1. Eğitim yapıları Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Okul binaları için 40 avan teknolojiye ve çevreye Çevre ve Şehircilik projesinin uygulama projeleri uyumlu, güvenli, ekonomik, Bakanlığı, Enerji ve Tabii hazırlanacaktır. estetik, erişilebilir, standartları Kaynaklar Bakanlığı 2. Tarihi okul binalarının ve kalitesi yüksek bir korunmasına yönelik çalışmalar mimaride tasarlanacaktır. yürütülecektir. 3. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarının eğitim ortamlarının geliştirilmesi amacıyla 7 farkli eğitim yapısı için proje çalışılması yapılacaktır. 4. Afet riski taşıyan 1.500 eğitim binasının güçlendirme çalışması yapılacaktır. Tüm eğitim kademelerinde okulların niteliği ve imkânları artırılarak okullar arası başarı
1. 138 yeni özel eğitim anaokulu açılacaktır. 2. Temel Eğitimde 10.000 Okul Projesi kapsamında 10.000 destek eğitim odası yapılacaktır.: 1. Okul binaları için 40 avan projesinin uygulama projeleri hazırlanacaktır. 2. Tarihi okul binalarının korunmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir. 3. Mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarının eğitim ortamlarının geliştirilmesi amacıyla 7 farkli eğitim yapısı için proje çalışılması yapılacaktır. 4. Afet riski taşıyan 1.500 eğitim binasının güçlendirme çalışması yapılacaktır.

Tedbir 548.3. Yeni derslik yapimı planlamasında, derslik inşa edilmesi planlanan yerdeki diğer eğitim binalarının verimli kullanımı dikkate alınacak, atıl vaziyetteki eğitim binalarının kullanımı öncelenecektir. (Kalkınma Planı p.549): Tedbir 550.3. Eğitimde kalite güvence sistemi oluşturulacaktır.
Tedbir 548.3. Yeni derslik Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. 138 yeni özel eğitim anaokulu yapimı planlamasında, derslik Aile ve Sosyal Hizmetler açılacaktır. inşa edilmesi planlanan Bakanlığı, Çalışma ve 2. Temel Eğitimde 10.000 Okul yerdeki diğer eğitim Sosyal Güvenlik Projesi kapsamında 10.000 destek binalarının verimli kullanımı Bakanlığı, Çevre ve eğitim odası yapılacaktır. dikkate alınacak, atıl Şehircilik Bakanlığı, vaziyetteki eğitim binalarının Üniversiteler kullanımı öncelenecektir. Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimlerini gözeten eğitim ortamları oluşturulacaktır.: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Türk Akreditasyon Kurumu, Üniversiteler
1. 138 yeni özel eğitim anaokulu açılacaktır. 2. Temel Eğitimde 10.000 Okul Projesi kapsamında 10.000 destek eğitim odası yapılacaktır.: 1. Okullarda sağlıklı ve güvenli ortamlarda eğitim-öğretim faaliyetlerinin sürdürülmesi, sağlık ve güvenlik kültürünün geliştirilmesine katkı sunulmasi, ulusal ve uluslararası yönetim sistemlerine uygun belgelendirilme çalışmaları kapsamında 50.000 okul ve kuruma Okulum Temiz Belgesi belge yenilemesi yapılacaktır. 2. Belgelendirme Hizmetleri Yönergesi kapsamında TS EN ISO 9001 Kalite Yönetim Sistemi alanında 50, TS ISO 45001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sisteminde 100 okul ve kuruma belgelendirme yapılacaktır.

Tedbir 548.3. Yeni derslik yapimı planlamasında, derslik inşa edilmesi planlanan yerdeki diğer eğitim binalarının verimli kullanımı dikkate alınacak, atıl vaziyetteki eğitim binalarının kullanımı öncelenecektir. (Kalkınma Planı p.549): Tedbir 551.6. Eğitim Bilişim Ağı portalının içeriği öğretim programlarıyla uyumlu hale getirilerek zenginleştirilecek ve portalin etkin kullanımı yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 551.7. Teknolojiye erişimin sağlanması amacıyla okullara ağ altyapısı ve etkileşimli tahta kurulacaktır.: Özel eğitime gereksinim duyan bireylerin eğitim hizmetlerinden istifade edebilmeleri için beşeri ve fiziki imkânlar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.552)

Tedbir 551.7. Teknolojiye erişimin sağlanması amacıyla okullara ağ altyapısı ve etkileşimli tahta kurulacaktır.: Tedbir 552.3. Öğrenme ortamlarının fiziki altyapısı, öğretim programı ve materyal zenginliği, öz bakım becerileri, bütünleştirme uygulamaları ve rehberlik hizmetlerinin standartları yükseltilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler
1. 4.900 okulun ağ altyapısı kurulacaktır. 2. 100.000 etkileşimli tahta kurulacaktır. 3. 3.500 okul için Geniş Bant İnternet Erişimi Hizmeti sağlanacaktır.: 1. Rehabilitasyon danışmanlığı kapsamında yetersizlik tanısı almış çocuklar ve ailelerine yönelik 4-6 oturumluk uyum programi hazırlanacaktır.

Tedbir 551.7. Teknolojiye erişimin sağlanması amacıyla okullara ağ altyapısı ve etkileşimli tahta kurulacaktır.: Mesleki ve Teknik Eğitimde Üretime Yönelik Yapısal Dönüşüm ve İstihdam Seferberliğine başlanacaktır. (Kalkınma Planı p.559) Tedbir 559.6. Vasifli insan Milli Eğitim Bakanlığı (S), 1. Sektör işbirliği protokolleri gücü ihtiyacını karşılamak İlgili Meslek Kuruluşlar, kapsamında 25 bin atölye ve amacıyla mesleki ve teknik OSB'ler laboratuvar dersi öğretmenine eğitim ile işgücü piyasası uzaktan ve yüz yüze eğitim arasındaki bağ düzenlenecektir. güçlendirilecektir.

Tedbir 551.7. Teknolojiye erişimin sağlanması amacıyla okullara ağ altyapısı ve etkileşimli tahta kurulacaktır.: Tedbir 559.6. Vasifli insan gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla mesleki ve teknik eğitim ile işgücü piyasası arasındaki bağ güçlendirilecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı: 1. Sektör işbirliği protokolleri kapsamında 25 bin atölye ve laboratuvar dersi öğretmenine uzaktan ve yüz yüze eğitim düzenlenecektir.

Tedbir 551.7. Teknolojiye erişimin sağlanması amacıyla okullara ağ altyapısı ve etkileşimli tahta kurulacaktır.: Tedbir 559.7. Mesleki ve teknik eğitimde kariyer rehberliği etkinleştirilecek; mesleki ve teknik eğitim liseleri ile meslek yüksekokullarının toplumdaki algısını güçlendirecek tanıtım faaliyetleri yürütülecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Üniversiteler
1. 4.900 okulun ağ altyapısı kurulacaktır. 2. 100.000 etkileşimli tahta kurulacaktır. 3. 3.500 okul için Geniş Bant İnternet Erişimi Hizmeti sağlanacaktır.: 1. Spor liselerinin tanıtımına yönelik filmler hazırlanacaktır.

Tedbir 551.7. Teknolojiye erişimin sağlanması amacıyla okullara ağ altyapısı ve etkileşimli tahta kurulacaktır.: Yükseköğretimde çeşitliliğinin artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.560)

Tedbir 551.7. Teknolojiye erişimin sağlanması amacıyla okullara ağ altyapısı ve etkileşimli tahta kurulacaktır.: Tedbir 560.2. Japonya örneği incelenerek sadece kadın öğrencilerin kabul edildiği kadın üniversiteleri kurulacaktır.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı: YÖK (S), Üniversiteler
1. 4.900 okulun ağ altyapısı kurulacaktır. 2. 100.000 etkileşimli tahta kurulacaktır. 3. 3.500 okul için Geniş Bant İnternet Erişimi Hizmeti sağlanacaktır.: 1. Kız öğrencilerin ülkemizde farklı derecelerde yükseköğretime katılımları değerlendirilecek, sorun bulunan alanlar saptanacak ve buna yönelik çözüm önerileri geliştirilecektir. 2. Kurulması planlanan kadın üniversitesinin akademik birimlerinin oluşturulmasına yönelik çalışmalar başlatılacaktır.

Tedbir 551.7. Teknolojiye erişimin sağlanması amacıyla okullara ağ altyapısı ve etkileşimli tahta kurulacaktır.: Tedbir 560.3. Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Projesi kapsamındaki üniversiteler akademik kapasite ve fiziksel altyapı oluşturulması doğrultusunda desteklenecektir.
Milli Eğitim Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı: YÖK (S), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜBİTAK, Üniversiteler
1. 4.900 okulun ağ altyapısı kurulacaktır. 2. 100.000 etkileşimli tahta kurulacaktır. 3. 3.500 okul için Geniş Bant İnternet Erişimi Hizmeti sağlanacaktır.: 1. Bölgesel Kalkınma Odakli Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşması Projesi kapsamındaki 15 üniversitenin desteklenmesine devam edilecektir.

Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561): Tedbir 561.1. Dünya akademik başarı sıralamalarında 2023 yıli itibarıyla en az 2 üniversitemizin ilk 100'e ve en az 5 üniversitemizin de ilk 500'e girmesi sağlanacaktır.

Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561): Tedbir 561.2. Öncelikli sektörler başta olmak üzere plan döneminde doktora mezun sayısı yıllık ortalama 15 bine çıkarılacaktır.

Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561): Tedbir 561.3. Üniversitelerin dijital çağa ayak uydurması ve bilgiye ulaşımda açık erişim ve açık bilim uygulamalarının hayata geçirilmesi amacıyla açık erişim altyapıları ile uyumu sağlanacaktır.

Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561): Tedbir 561.5. Yükseköğretim kurumlarının kontenjanlari, sektörel ve bölgesel beceri ihtiyaçları, üniversitelerin kapasiteleri, arz-talep dengesi ve mevcuttaki programlarin asgari doluluk oranları dikkate alınarak belirlenecek; eğitim- istihdam bağlantısı güçlendirilecektir.

Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561): Tedbir 561.6. Mezuniyet sonrasında doğrudan meslek icra yetkisi veren yükseköğretim programlarında asgari başarı puanı şartı uygulaması genişletilecektir.

Yükseköğretim sistemi küresel rekabet gücü olan, kalite odaklı ve dinamik bir yapıya kavuşturulacak; yükseköğretim kurumlarının niteliklerinin artırılmasına yönelik uygulamalara devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.561): Tedbir 561.8. Yükseköğretim kurumlarının eğitim, araştırma ve yenilik çıktılarına ilişkin verileri düzenli olarak takip edilecek ve raporlanacaktır.

Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.1. Etkili tanitim çalışmalarıyla yükseköğretim sistemine uluslararası erişim kolaylaştırılacaktır.

Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.2. Yükseköğretim sistemindeki nitelikli uluslararası öğrenci sayısı artırılacaktir.

Ülkemizin yükseköğretim alanında uluslararasılaşma düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.563): Tedbir 563.4. Yabancı dilde eğitim veren programların sayısı artırılacak, yükseköğretim kurumlarının uluslararası öğrencilere yönelik barınma imkânları geliştirilecek ve uluslararasılaşmada kurumsal kapasite artırılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: 5 Yaş Net Okullaşma Oranı (2)
Birim: Yüzde
2020: 71,2
2021: 58,5
2022(1): 89

Performans Göstergeleri: Tekli Eğitimdeki Öğrenci Oranı (3)
Birim: İlkokul
2020: Yüzde
2021: 63,4
2022(1): 62,7

Performans Göstergeleri: Ortaokul
Birim: Yüzde
2020: 71,7
2021: 72,4
2022(1): 92

Performans Göstergeleri: Lise
Birim: Yüzde
2020: 97,1
2021: 95,8
2022(1): 97,5

Performans Göstergeleri: Hayat Boyu Öğrenmeye Katılım Oranı (4) (5) (6)
Birim: Yüzde
2020: 5,8
2021: 7
2022(1): 7,5
(1) Program (2021-2022 Eğitim Öğretim Dönemindeki Program Hedefidir)

(2) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir.
(3) Resmi ve özel okullarda tekli eğitim gören öğrenci oranıdır.

(4) 25-64 yaş nüfusundaki yetişkinler arasında araştırmanın yapıldığı son 4 hafta içerisinde herhangi bir eğitim programına 
katılanların oranıdır. (Kaynak: Eurostat)

(5) Program (2021 ve 2022 yilı için Program hedefidir.)

(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Hayat Boyu Öğrenme Programının performans göstergelerinden 
biridir.


2.3.2. İstihdam ve Çalışma Hayatı
a) Mevcut Durum 
2020 yılının ilk yarısında başlayan Covid-19 pandemi süreci 2021 yılında da devam ederek işgücü piyasası üzerindeki olumsuz etkilerini sürdürmüştür. Pandemi nedeniyle işyerlerine ve çalışanlara verilen desteklerin süreleri uzatılmiş, işyerlerinde üretimin ve istihdamın sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla pandemi koşullarındaki değişimlere bağlıolarak dönem dönem uzaktan çalışma uygulamalarına başvurulmuştur. Bu dönemde işverenlere; kayıtlı sigortalılar ile kadınlar, gençler ve engelliler gibi dezavantajli grupların 

istihdamının artırılmasi, bölgesel, büyük ölçekli yatırımlar ile stratejik yatırımların özendirilmesi, bölgesel gelişmişlik farklılıklarının azaltılması gibi amaçlarla yürürlükte olan 19 ayrı prim desteği, teşvik ve indirimlerinden yararlanabilme imkânı sağlanmıştır. Pandemi döneminde verilen teşvik ve destekler kapsamında toplam 75 milyar TL kaynak aktarılmıştır.
2020 yıliı içerisinde sektör ayrımı yapılmaksızın işverenlere, ödeyecekleri sigorta priminden mahsup edilerek aylik 75 TL asgari ücret desteği verilmiş, 2021 yılında da aynıuygulamaya devam edilmiştir. Bu kapsamda 2021 yılı ilk yedi ayı için 2,8 milyar TL ödeme yapılmıştır. İstihdamin korunması ve üretim tedarik zincirlerinin idame ettirilmesi amacıyla 2020 yılının Nisan ayında başlatılan sözleşme fesih kısıtı uygulaması 30/06/2021 tarihine kadar uzatılmıştır.

Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi kapsamında talepte bulunan işletmelere kısa çalışma ödeneği verilmeye başlanmıştır. 19/03/2020 tarihinde başlatılan kısa çalışma uygulaması30/06/2021 tarihine kadar devam ettirilmiştir. Ayrıca, 25/03/2020 tarihinde 4447 sayılı İs Kanununa eklenen Geçici Madde 23 ile salgın döneminde kısa çalışma ödeneğinin kapsamıgenişletilmiş, şartları kolaylaştırılmış ve süreç hızlandırılmıştır. İş Kanununa tabi işçi çalıştıran kamu ve özel işyerleri için uzaktan çalişma modelinin usul ve esaslarının belirlendiği Uzaktan Çaliışma Yönetmeliği 10/03/2021 tarihinde yayımlanmıştır.
İşgücü piyasasında yaşanan pandemi kaynaklı olumsuz gelişmeler uzun süredir uygulanan politika ve teşviklerin etkisiyle yükselmekte olan kadınların işgücüne katılım oranlarını da olumsuz şekilde etkilemiştir, Kadınların işgücüne katılma oranı 2020 yılında yüzde 30,9 olarak gerçekleşmiş bir önceki yıla göre 3,5 puan azalmıştır. Bahse konu oranın AB-27 ortalaması yüzde 50,8'dir.

TABLO II: 54- Temel İstihdam ve İşgücü Göstergeleri 
Gösterge: 2018
Türkiye: 2019
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 2020

Gösterge: İşgücüne Katılma Oranı
Türkiye: 53,2
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 53

Gösterge: Kadın
Türkiye: 34,2
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 34,4

Gösterge: Erkek
Türkiye: 72,7
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 72

Gösterge: İstihdam Oranı
Türkiye: 47,4
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 45,7

Gösterge: Kadın
Türkiye: 29,4
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 28,7

Gösterge: Erkek
Türkiye: 65,7
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 63,1

Gösterge: İstihdamın Sektörel Dağılımı

Gösterge: Tarim
Türkiye: 18,4
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 18,2

Gösterge: Sanayi
Türkiye: 19,7
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 19,8

Gösterge: Hizmetler
Türkiye: 54,9
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 56,5

Gösterge: İnşaat
Türkiye: 6,9
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 5,5

Gösterge: İşsizlik Oranı
Türkiye: 11
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 13,7

Gösterge: Kadın
Türkiye: 13,9
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 16,5

Gösterge: Erkek
Türkiye: 9,5
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 12,4

Gösterge: Genç İşsizliği Oranı (15-24)
Türkiye: 20,3
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 25,4

Gösterge: Tarım Dışı İşsizlik Oranı
Türkiye: 12,9
(15+ Yaş, Yüzde) AB-27: 16
Kaynak: TÜIK, Eurostat, OECD 

Onuncu ve On Birinci Kalkınma Planları süreçlerinde alınan tedbirlerin başarıyla yürütülmesi neticesinde işgücünün eğitim düzeyinde önemli artışlar yaşanmıştır. Bununla birlikte, yükseköğretim mezunlarının istihdamdaki payı 2014 yılındaki yüzde 19,6seviyesinden 2020 yılında yüzde 27,6 seviyesine yükselmiştir.

TABLO II: 55- İşgücünün Eğitim Düzeyi 
Eğitim Düzeyi: İşgücü
2014: İstihdam
(Yüzde) 2020: İşsiz

Eğitim Düzeyi: Okuryazar Olmayanlar
2014: 4,1
(Yüzde) 2020: 4,2

Eğitim Düzeyi: Lise Alti
2014: 56,0
(Yüzde) 2020: 56,2

Eğitim Düzeyi: Lise
2014: 10,4
(Yüzde) 2020: 10,1

Eğitim Düzeyi: Mesleki ve Teknik Lise
2014: 9,9
(Yüzde) 2020: 9,8

Eğitim Düzeyi: Yükseköğretim
2014: 19,8
(Yüzde) 2020: 19,6

Eğitim Düzeyi: Toplam Kaynak: TÜIK
2014: 100
(Yüzde) 2020: 100
Kaynak: TÜIK 
2020 yılında 2015 yılına göre İşKUR'un aktif işgücü programları kapsamında yaptığıharcamalar yaklaşık iki kat artmıştır. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla söz konusu harcamalar yaklaşık 4,5 milyar TL'ye ulaşmıştır. Pandemi sürecinde aktif işgücü programlarıkapsamında verilen mesleki eğitim kurslarının bir kısmı uzaktan eğitim şeklinde gerçekleştirilmiştir.

TABLO II: 56- İşKUR Tarafından Düzenlenen Aktif İşgücü Programlarına Yapılan Harcama ve Yararlanan Kişi Sayısı
Yıllar: 2015
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 169 402
Toplum Yararına Programlar (Kişi): 523 225
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 159 076
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 41 907
Toplam (Kişi): 893 610
Harcama (Bin TL): 3 272 316

Yıllar: 2016
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 119 172
Toplum Yararına Programlar (Kişi): 172 995
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 238 205
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 63 261
Toplam (Kişi): 593 633
Harcama (Bin TL): 5 462 098

Yıllar: 2017
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 117 580
Toplum Yararına Programlar (Kişi): 266 924
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 297 255
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 94 016
Toplam (Kişi): 775 775
Harcama (Bin TL): 4 817 443

Yıllar: 2018
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 117 239
Toplum Yararına Programlar (Kişi): 355 482
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 300 512
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 81 183
Toplam (Kişi): 854 416
Harcama (Bin TL): 5 671 410

Yıllar: 2019
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 124 920
Toplum Yararına Programlar (Kişi): 309 373
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 402 393
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): 41 107
Toplam (Kişi): 877 793
Harcama (Bin TL): 7 777 460

Yıllar: 2020
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 87 372
Toplum Yararına Programlar (Kişi): 126 344
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 335 761
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): -
Toplam (Kişi): 549 477
Harcama (Bin TL): 5 096 950

Yıllar: 2021(1)
Mesleki Eğitim Kursları (Kişi): 72 661
Toplum Yararına Programlar (Kişi): 10 405
İşbaşı Eğitim Programi (Kişi): 257 123
Girişimcilik Eğitim Programi (Kişi): -
Toplam (Kişi): 340 189
Harcama (Bin TL): 4 479 657
Kaynak: İŞKUR 
(1) 2021 yıli Ocak-Eylül dönemi verileridir.
2021 yılında 2.825 TL olarak belirlenen ortalama aylık net asgari ücret bir önceki yılın asgari ücreti olan 2.324 TL'ye göre nominal olarak yüzde 21,5 artmiştir. Ortalama net memur maaşlari nominal olarak 2021 yılında yüzde 15,3 artmıştir.

TABLO II: 57- İşgücü Maliyetlerinde ve Net Ele Geçen Ücretlerdeki Gelişmeler 
2012: 104,4
2013: 109,1
2014: 107,7
2015: 114,9
2016: 118,6
2017: 122,3
2018: 107,0
2019: 107,3
2020 2021(4): 106,9

2012: 142,3
2013: 146,1
2014: 125,4
2015: 128,1
2016: 140,4
2017: 132,5
2019: 120,2
2020 2021(4): 121,4

2012: 124,8
2013: 130,8
2014: 131,9
2015: 140,6
2016: 179,5
2017: 167,2
2018: 150,3
2020 2021(4): 161,2

2012: 1,0
2013: 4,5
2014: -1,3
2015: 6,6
2016: 3,3
2018: 3,1
2019: -12,5
2020 2021(4): 0,2

2012: 6,6
2013: 2,7
2014: 0,9
2015: 2,2
2016: 9,6
2018: -5,6
2019: -9,3
2020 2021(4): 1,0

2012: 1,1
2013: 4,8
2014: 0,9
2015: 6,6
2016: 27,6
2018: -6,8
2019: -10,1
2020 2021(4): 7,2

2012: 100,2
2013: 101,2
2014: 100,7
2015: 105,1
2016: 105,0
2017: 111,0
2018: 106,3
2019: 113,3
2020 2021(4): 110,8

2012: 146,6
2013: 146,3
2014: 147,9
2015: 148,1
2016: 157,3
2018: 154,6
2019: 153,4
2020 2021(4): 158,6

2012: 151,4
2013: 154,1
2014: 180,0
2015: 187,7
2016: 232,4
2018: 225,6
2019: 221,5
2020 2021(4): 242,4

2012: -1,4
2013: 1,0
2014: -0,5
2016: 4,4
2017: -0,1
2018: 5,7
2019: -4,2
2020 2021(4): 6,6

2012: 4,5
2013: -0,2
2014: 1,1
2015: 0,1
2017: 6,2
2018: -1,7
2019: -0,8
2020 2021(4): 3,4

2012: 2,7
2013: 1,8
2014: 1,2
2016: 4,2
2017: 23,8
2018: -2,9
2019: -1,9
2020 2021(4): 9,5
Kaynak: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Kamu İşveren Sendikalarından elde edilen verilerle Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından hesaplanmıştir.

N anarnnegeçnüebkrçaşannaga gm irm dhir.
(1) Reel hesaplamalarda Yİ-ÜFE $(2003=100)$ )bazlı endeks kullanılmıştır.
(2) Reel hesaplamalarda TÜFE $(2003{=}100)$ j bazlı endeks kullanılmıştır.
(3) Yıllik ortalamalar esas alınmiştır.
(4) Gerçekleşme Tahmini 
(5)696 sayılı KHK gereği alt işveren işçilerinin sürekli işçiliğe geçirilerek toplu iş sözleşmesinden yararlandınımasıyla 2021 yılı çerçeve anlaşması protokolündeki Türk Ağır Sanayi ve Hizmet Sektörü Kamu İşverenleri Sendikasına üye kuruluşlardaki işçi sayısı yaklaşık üç kat artmıştır. Alt işveren işçilerinin ücretlerinin daha düşük olması, ortalama ücretieri aşağı çekmiş, 2 yılında geçmiş yıllara oranla yüksek reel gelir kaybi görünmesine neden olmuştur.

Bilişim ve imalat sektörlerinde nitelikli işgücünün yetişmesi amacıyla kurs ve programlara ağırlık verilerek Ocak 2021-Ağustos 2021 döneminde 157 bin kişi bilişim ve imalat alanında düzenlenen kurs ve programlardan faydalanmiştır.
Başta dijital beceriler olmak üzere, piyasanın ihtiyaç duyduğu alanlarda işgücünün niteliğinin geliştirilmesi, aktif işgücüprogramlarının yaygınlaştırılması ve etkinliğinin artırılmasi, esnek çaliışma biçimlerinden daha geniş kesimlerin faydalanmasi, özel politika gerektiren grupların işgücü ve istihdama katılımlarının artırılmasi, kayıt dışı istihdamın azaltılması ile iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin yükseltilmesi hususlarında ilerleme kaydedilmesi ihtiyacı devam etmektedir.
b) Amaç
Toplumun tüm kesimlerine insana yaraşır iş firsatlarının sunulması ile başta kadın ve gençler olmak üzere özel politika gerektiren grupların istihdaminın artirılmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Özel politika gerektiren grupların işgücüne ve istihdama katılımları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.569)

Politika/Tedbir: Tedbir 569.1. İş ve meslek danışmanlığı kapsamında yürütülen işveren danışmanlığı hizmetleri geliştirilerek işverenlere, özel politika gerektiren gruplara ilişkin uygulamalar hakkında bilgilendirme programları düzenlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İşyeri ziyaretleri gerçekleştirilerek işverenler özel politika gerektiren gruplar hakkında bilgilendirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 569.2. Özel politika gerektiren gruplara yönelik işe yerleştirme hizmetleri, bu grupların ve işgücü piyasasının ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Özel politika gerektiren gruplarda yer alan vatandaşlarımızın katılım sağlayabileceği sanal istihdam fuarlari düzenlenecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 569.3. Özel politika gerektiren gruplara daha nitelikli danışmanlık hizmeti sunulabilmesi maksadıyla İş Kulüpleri ve bu kulüplerden yararlanan kişi sayısı artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, Belediyeler, Yeşilay
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İş Kulüplerinin sayısı artırılarak, özel politika gerektiren gruplara dahil olanlardan daha fazla sayıda vatandaşımızın işgücü piyasasına erişim konusunda hizmet almaları sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Kadınların işgücü piyasasına katılımlarını kolaylaştırıcı ve istihdamlarını artırıcı uygulamalar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.570)

Politika/Tedbir: Tedbir 570.2. Kadınların işgücüne ve istihdama katılımlarınin artırılmasını teminen bakım hizmetlerine erişimin kolaylaştırılması başta olmak üzere iş ve aile yaşamını uyumlaştıran uygulamalar dinamik bir biçimde hayata geçirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Kamu Kurumlari, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kadınların istihdam edilebilirliğinin artırılmasi amacıyla İş'te Anne Projesi ve çocuk bakım desteği uygulamasıyla kadınların işgücü piyasasına katılımları teşvik edilecektir.

Politika/Tedbir: Gençlerin işgücü piyasasına aktif katılımları desteklenecek ve istihdam edilmeleri kolaylaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.571)

Politika/Tedbir: Tedbir 571.2. Staj, girişimcilik ve işbaşı eğitim programlarının etkinleştirilmesi yoluyla gençlerin işe geçişleri kolaylaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, Yerel Yönetimler, TOBB, TISK, TESK
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gençlerin istihdam edilebilirliğinin artırılması amacıyla gençlere yönelik mesleki eğitim kursu ve işbaşi eğitim programlari düzenlenmeye devam edilecektir.

Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572): Tedbir 572.2. Engellilerin işgücüne katılıimını ve istihdam edilebilirliğini artırmak için genel ve mesleki eğitim, mesleki rehabilitasyon, kendi işini kurma hibe desteği ve iş ve meslek danışmanlığı hizmetleri geliştirilecektir.

Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572): Tedbir 572.4. İş ve meslek danışmanlarının nitelikleri engellilere daha iyi bir hizmet sunabilecek şekilde geliştirilecektir.

Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572): İş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen hizmetlerin nitelik ve verimliliğinin artırılmasına yönelik uygulamalar hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.576)

Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572): Tedbir 576.1. İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili farklı kurumlar tarafindan toplanan verilerin tek bir veri tabanına aktarılmasıni, işyerlerinden alınacak verilerin belirlenmesini ve tüm bu verilerin iş kazası ve meslek hastalıklarını önleme odaklı kullanılmasıni temin edecek bir sistem geliştirilecektir.

Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572): Tedbir 576.2. İş sağlığı ve güvenliği kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırımasına yönelik ilgili kamu kurumlari, üniversiteler, sendikalar ve STK'lar ile eğitim, seminer ve bilgilendirici faaliyetler düzenlenecektir.

Engellilerin işgücüne katılımı ve istihdamı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.572): Tedbir 576.3. İş ekipmanlarının iş sağlığı ve güvenliği standartlarına uygun hale getirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecek ve yerli üretim özendirilecektir.

Bilinçlendirme faaliyetleri ve denetimler yaygınlaştırılarak kayıt dışı istihdamla etkin mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.577): Tedbir 577.1. Kayıtlı istihdamın teşvikine yönelik olarak veri analizine dayalı risk odaklı denetim faaliyetleri yaygınlaştırılacaktır.

Bilinçlendirme faaliyetleri ve denetimler yaygınlaştırılarak kayıt dışı istihdamla etkin mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.577): Tedbir 577.2. Kayıt dışılığın yaygın olduğu sektörler öncelikli olmak üzere yönlendirici ve rehberlik edici denetim faaliyetleri artırılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılma Oranı (3)
Birim: Yüzde
2020: 49,3
2021 (1): 51,4
2022 (2): 52,4

Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılma Oranı, Kadın (3)
Birim: Yüzde
2020: 30,9
2021 (1): 32,9
2022 (2): 34,9

Performans Göstergeleri: İstihdam Oranı (3)
Birim: Yüzde
2020: 42,8
2021 (1): 44,9
2022 (2): 46,1

Performans Göstergeleri: İşsizlik Oranı
Birim: Yüzde
2020: 13,2
2021 (1): 12,6
2022 (2): 12,0

Performans Göstergeleri: Kısmi Süreli Çalışan Oranı
Birim: Yüzde
2020: 11,3
2021 (1): 12,0
2022 (2): 13,0

Performans Göstergeleri: Kayıt Dışı İstihdam Oranı
Birim: Yüzde
2020: 30,6
2021 (1): 29,0
2022 (2): 28,5

Performans Göstergeleri: Ölümlü İş Kazası Oranı
Birim: Yüz Binde
2020: 6,8
2021 (1): 6,3
2022 (2): 5,9
(2) Program 
Bu gösterge anı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Progamın performans göstergelerinden biridi.
2.3.3. Sağlık 
a) Mevcut Durum 
Sağlık hizmet sunumunda fiziki altyapi, insan kaynağı ve erişimde sağlanan kolaylıklar neticesinde hizmet kalitesinde ve halk sağliğının korunmasında önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Bu iyileşmeler sayesinde sağlık hizmetlerinden duyulan memnuniyet oranı2020 yılında yüzde 72,1'e yükselmiştir. Bununla birlikte fiziki altyapı ve sağlık personelinin bölgeler arası dağılımındaki farklilıkların giderilmesine, sağlik alanında finansmanın sürdürülebilirliğinin sağlanmasına, hizmet sunum kalitesinin yükseltilmesine ve koruyucu sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
Covid-19 pandemisi dünya genelinde olduğu gibi ülkemizde de etkisini sürdürmektedir. Ülkemizde kısa süre içerisinde oluşturulan Covid-19 Bilim Kurulu, ulusal düzeyde ve illerde Pandemi Koordinasyon Kurulları ve Operasyon Merkezleriyle hızli, etkin ve sürekli güncellenen kararlar ve tedbirler aracılığıyla pandemiyle mücadeleye devam etmektedir.

Pandemiyle mücadele kapsamında Halk Sağlıği Yönetim Sistemi (HSS) yazılım programı altında oluşturulan vaka takip modülü ile vakaların ve temaslilarının takibine imkan sağlayan sistemin değişen ihtiyaçlara göre güncellenmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Hayat Eve Sığar (HES) mobil uygulamasıyla üretilen kod ile bireysel bazlıbilgilendirme ve takip sağlanmaktadır. E-Nabız Kişisel Sağlik Kaydı sistemi üzerinden vatandaşlar, kendilerine dair tüm sağlık hizmetlerine yönelik işlemleri izleyebilmektedir.Hekimlerin ve sağlık personelinin, vatandaşların aşılanma sürecini kolay ve hızlı bir şekilde takip edebilecekleri AșILA isimli mobil uygulama devreye alınmıştır. Aşi uygulamalarının 

Merkezi Hekim Randevu Sistemi'nde (MHRS) randevulu şekilde verilebilmesi sağlanmıştır.Ayrıca Covid-19 salgınıyla mücadelede görüntülü muayene imkanı sağlayan Dr. e-Nabız Sistemi hizmet vermeye başlamıştır. Bu sayede evden çıkmaması gereken koronavirüs hastaları ve izolasyon kapsamındaki temaslı vatandaşların sağlık kuruluşuna gitmeden hekimle internet üzerinden görüşmesine imkan sağlanmaktadır.
Covid-19'a ilişkin olarak evde takibi yapılan vakalar dâhil tüm vakalar ile temaslılar ve risk grubunda olan kisilerin saha ekipleri ve aile hekimliği birimleri tarafindan takibine devam edilmektedir. Bu kapsamda, filyasyon ekiplerinin sayısı artırılmakta, vaka ve temaslilar yakından takip edilmekte, kişiler evlerinde ziyaret edilmekte, telefonla aranmakta ve hastalığın bulaşmasına engel olunmaya çalışılmaktadır. Sağlık hizmet sunumuna yönelik kişisel koruyucu ekipman, laboratuvar ve numune alim malzemeleri ve diğer malzemelerin yanı sıra endikasyonu olan tüm hastalara tedavide gerekli ilaçlar temin edilmektedir. Covid19 pandemisiyle birlikte 2020 yılında 319'a çıkarılan tanı laboratuvarı sayısı 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 498'e yükselmiştir.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre ünyada toplam uygulanan aşı sayısı 15 Ekim 2021 tarihi itibarıyla 6,6 milyarı aşmıştır. Ülkemizde aşı uygulamaları Ocak ayı itibarıyla başlamıştır. Aşı uygulaması hastanelerde, aile hekimliklerinde ve İlçe Sağlık Müdürlükleri/Toplum Sağlığı Merkezleri tarafiından oluşturulan mobil sağlık ekiplerince yapılmaktadir. Ülkemizde 15 Ekim 2021 tarihi itibarıyla toplam yapılan aşi sayısı 113,7milyondur. 1. doz uygulanan aşı sayısı 54,8 milyon, 2. doz uygulanan aşi sayısı 47,1 milyon ve 3. doz uygulanan aşı sayısı 10,8 milyondur. Ékim itibarıyla aşı hakkı tanımlanan kişi sayısıise 69,5 milyonu geçmiştir.

Salgının başlamasından 15 Ekim 2021 tarihine kadar DSÖ verilerine göre dünyada 239,4 milyon Covid-19 kesin vakasi bildirilmiş ve bunlardan 4,8 milyonunun hayatınıkaybettiği açıklanmıştır. Ülkemizde ilk vakanın tespit edildiği 11 Mart 2020 tarihinden 15Ekim 2021 tarihine kadar 91,6 milyon test yapılmış, 7,6 milyon vaka tespit edilmiş ve bu kişilerden 67,2 bini hayatinikaybetmiştir.

Covid-19 pandemisiyle mücadelenin yanı sıra genel sağlık hizmetlerinin aksamamasınısağlamak üzere yeni hastaneler hizmeté alınmıştir. Pandeminin başlangıcından itibaren yatak kapasitesi 12.931 artırılmış, söz konusu kapasite artışıyla 6.935 ilave erişkin yoğun bakım yatağı hizmete alınmıştır.

TABLO II: 58- Sağlık Alanında Gelişmeler 
10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde): 27,3
2016: 27,9
2017: 28,3
2018: 28,6
2019: 30,0

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde): 68,1
2016: 68,1
2017: 66,9
2018: 66,3
2019: 52,5

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde): 100 Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı
2016: 181
2017: 186
2018: 187
2019: 193
2020(4): 205

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde): 100 Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı
2016: 257
2017: 272
2018: 301
2019: 306
2020(4): 342

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde): Fiziki Altyapının Dengeli Dağılım Oranı (1)
2016: 1,48
2017: 1,42
2018: 1,43
2019: 1,45
2020(4): 1,48

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde): Sağlık Personelinin Dengeli Dağılım Oranı (2)
2016: 2,2
2017: 2,08
2018: 2,07
2019: 2,0
2020(4): 2,11

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde): Hekim Başına Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı
2016: 1,42
2017: 1,47
2018: 1,61
2019: 1,6
2020(4): 1,7

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde): Bebek Ölüm Hızı (Bin Canlı Doğumda) (3)
2016: 9,7
2017: 9,0
2018: 9,2
2019: 9,0
2020(4): 8,5

10 Bin Kişiye Düşen Yatak Sayısı Yatak Doluluk Oranı (Yüzde): Anne Ölüm Oranı (Yüz Bin Canlı Doğumda)(5)
2016: 14,7
2017: 14,5
2018: 13,6
2019: 13,1
Kaynak: Sağlik Bakanlığı

(1) İBBS Düzey 1'e göre 10 bin kişiye düşen yatak sayısı en yüksek ve en düşük olan bölgelere ait rakamların oranıdır.
(2) İBBS Düzey 1'e göre 100 bin kişiye düşen toplam hekim sayıları üzerinden, en yüksek ve en düşük bölgelere ait rakamların 
oranidir.

(3) Bebek ölüm hızı tüm haftalarda doğan bebek ölümlerini kapsamaktadır.

(4) 2020 yılı verileri Sağlık İstatistiği Yilliği 2020 ön sonuçlarıdır.

(5) Pandemi süreci nedeniyle hesaplama çalışmalanı devam ettiği için 2020 yılı verisi verilememektedir.


Anne ve bebek sağlığına yönelik hizmetlerdeki iyileşmeler sonucunda anne ve bebek sağlığına ilişkin verilerde önemli gelişme görülmektedir. 2016 yılında, bin canlı doğumda 9,7 olan bebek ölüm hızı 2020 yılında 8,5'e düşmüştür. Bin canli doğumda bebek ölüm hızı2019 yılı itibarıyla OECD'de 3,7 ve AB'de 3,2 olarak gerçekleşmiştir. Bebek ölümlerinin azaltılmasında önemli bir faktör olan DaBT 3 aşılama hızı 2020 yılında yüzde 98 seviyesine ulaşmıştır. Yüz bin canlı doğumda gerçekleşen anne ölüm oranlarına bakıldığında ise 2016yılında 14,7 olarak gerçekleşen oranın 2019 yılında 13,1'e düştüğü görülmektedir. Aynıoran, 2019 yılı itibarıyla OECD ve AB-23'te sırasıyla yüz bin canlı doğumda 8,5 ve 5,9 olarak gerçekleşmiştir.

Bulaşıcı olmayan hastalıkların toplam hastalık yükü içerisindeki payı, yaşlanan nüfusun da etkisiyle giderek artmaktadır. 2019 yılında gerçekleşen ölümlerin yüzde 73'ü dolaşım sistemi hastaliklari, tümörler, solunum yolu hastalıkları ile beslenme, endokrin ve metabolizmayla ilgili hastalıklardan kaynaklanmıştır. Bulaşıcı olmayan hastalıklara neden olan temel risk faktörleri; tütün kullanımı, fiziksel aktivite eksikliği ve dengesiz beslenmedir.Risk faktörleriyle mücadele kapsamında halk sağlığının korunması önem arz etmekte olup buna yönelik kurulan Sağlıklı Hayat Merkezlerinin sayısı Ağustos 2021 itibarıyla 211'e çıkarılmıştır.

Hasta yatak kapasitesi ve hasta yataklarının niteliği açısından sağlık hizmet altyapısıiyileşmiş olup 2016 yılında 27,3 olan on bin kişiye düşen yatak sayısı 2020 yılında 30olmuştur. Nitelikli yatak sayısı da aynı yıllarda ülke genelinde 113.166'dan 159.765'e; Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerde ise 62.237'den 101.388'e yükselmiştir. Ayrıca nitelikli yatak sayısının yoğun bakım yatakları hariç tüm yataklara oranı 2016 yılında ülke genelinde yüzde 61,3 iken 2020 yılında yüzde 78,5'e yükselmiş; aynı yıllarda söz konusu oran Sağlık Bakanlığında ise yüzde 52,2'den yüzde 76,2 seviyesine ulaşmıştır. Sağlık altyapısının iyileştirilmesi ve hizmete erişimin kolaylaştırılmasıyla 2019 yılında 9,8 düzeyine yükselen kişi başı hekime müracaat sayısı, 2020 yılında pandeminin de etkisiyle $^{7,2}$ olarak gerçekleşmiştir.

TABLO II: 59- Yıllar İtibarıyla Toplam Hasta Yatağı Sayısı ve Doluluk Oranları
2009: 188,6
2015: 209,6
2016: 217,8
2017: 225,8
2018: 231,9
2019: 237,5
2020: 251,2
OECD(1): .
AB(1): •

2009: 30,9
2015: 59,7
2016: 61,3
2017: 67,2
2018: 71,9
2019: 74,7
2020: 78,5
OECD(1): -
AB(1): -

2009: 26,0
2015: 26,6
2016: 27,3
2017: 27,9
2018: 28,3
2019: 28,6
2020: 30,0
OECD(1): 43,9
AB(1): 48,2

2009: 65,5
2015: 69,6
2016: 68,1
2017: 68,1
2018: 66,9
2019: 66,3
2020: 52,5
OECD(1): 75,4
AB(1): 73,3
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, OECD, Eurostat 
(1) 10 bin kişiye düşen yatak sayısı OECD-28 ile AB-28, yatak doluluk oranı ise OECD-28 ile AB-22'nin 2019 yılına veya en yakın yıla ait verileridir.

(2) Toplam yataklara yoğun bakım yatakları dâhil edilmemiştir.
(3) OECD ve AB'nin 2019 yılına ait akut bakım verisi olup fizik tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri dâhil değildir 
TABLO II: 60- Sağlık Kuruluşlarına Göre Hastane Müracaat Sayısı ve Dağılımı
2003: 113 849
2007: 209 630
2011: 254 343
2014: 292 100
2019: 391 526
(Bin) 2020: 242 701

2003: 9 638
2007: 15 025
2011: 24 437
2014: 32 144
2019: 46 211
(Bin) 2020: 31 726

2003: 6 158
2007: 24 486
2011: 59 069
2014: 72 333
2019: 72 669
(Bin) 2020: 60 906

2003: 129 645
2007: 249 141
2011: 337 850
2014: 396 578
2019: 510 407
(Bin) 2020: 335 333
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2020 Haber Bülteni 
KÖİ yöntemiyle toplam 27.137 yatak kapasitesine sahip 18 şehir hastanesi projesinin sözleşmesi imzalanmış olup 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla söz konusu projelerden Mersin,Yozgat, Isparta, Adana, Kayseri, Elazığ, Manisa, Eskişehir, Ankara Bilkent, Bursa, Istanbul 

Başakşehir Çam ve Sakura, Konya Karatay ve Tekirdağ şehir hastaneleri toplam 17.835yatak kapasitesi ile hizmet vermektedir. Ayrıca toplam 12.000 yatak kapasiteli 11 şehir hastanesi projesinin de merkezi yönetim bütçesinden yapımına devam edilmektedir.
TABLO II: 61- Sağlık Kuruluşlarına Göre Muhtelif Göstergeler, 2020
Kurum: Sağlik Bakanlığı
Yatak Sayısı: 156 965
Müracaat Sayısı (Bin): 242 701
Yatan Hasta Sayısı (Bin): 5 517
Ameliyat Sayısı (Bin): 1 614
Ameliyat Sayısının Müracaat Sayısına Orani (Yüzde): 0,66
Ameliyat Sayısının Yatak Sayısına Orani: 10,3
Yatak Doluluk Orani (Yüzde): 50,0
Hastanın Ort Kalış Günü: 5,2
Yatak Devir Hizi (Hasta): 35,2
Uzman Hekim Sayısı (Kiși): 46 603

Kurum: Üniversiteler Özel Hastaneler
Yatak Sayısı: 41 987 52 230
Müracaat Sayısı (Bin): 31 726 60 906
Yatan Hasta Sayısı (Bin): 1 546 3 557
Ameliyat Sayısı (Bin): 709 1 399
Ameliyat Sayısının Müracaat Sayısına Orani (Yüzde): 2,23 2,30
Ameliyat Sayısının Yatak Sayısına Orani: 16,9 26,8
Yatak Doluluk Orani (Yüzde): 57,7 56,1
Hastanın Ort Kalış Günü: 5,7 3,0
Yatak Devir Hizi (Hasta): 36,8 68,1
Uzman Hekim Sayısı (Kiși): 15 025 26 499
Kaynak: Sağlık Bakanlığı, 2020 yılı Sağlık İstatistikleri Yıllığı ön sonuçlarıdır.
2020 yılında toplam yatak kapasitesinin yüzde 20,8'ine, uzman hekim sayısının yüzde 30,1'ine sahip olan özel sektör, tüm ameliyatların yüzde 37,6'sını gerçekleştirirken toplam yatak kapasitesinin yüzde 16,7'sine ve uzman hekim sayısının yüzde 17'sine sahip olan üniversite hastaneleri yapılan ameliyatların yüzde 19'unu gerçekleştirmiştir.
2020 yılında ülkemizde toplam hekim sayısı 171.259, toplam diş hekimi sayısı 34.830,hemşire sayısı 227.292 ve ebe sayısı 59.040 olmuştur. Aynı yılda yüz bin kişiye düşen hekim sayısı 205 iken hemşire ve ebe sayısı 342'dir. 2019 yılı için bu sayılar sırasiyla AB'de 394 ve 924, OECD'de 364 ve OECD-35'te 1.038'dir. AB'de 2,3, ÓECD-35 ortalamasinda ise 2,9 olan hekim başına hemşire ve ebe sayısı ise ülkemizde 2020 yılında 1,7 olarak gerçekleşmiş olup sağlık personeli sayısının artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.
İlaç harcamalarının kontrol altına alınmasına yönelik tedbirler ile ilaç ve tedaviye ilişkin provizyon sistemlerindeki iyileştirmeler sonucunda toplam sağlik harcamalarının GSYHya oranı 2009 yılında yüzde 5,8 iken bu oran 2019 yılında yüzde 4,7 olarak gerçekleşmiştir.Kamu sağlık harcamasının toplam sağlık harcaması içindeki payı ise 2019 yılı için yüzde 78'dir. Diğer taraftan sağlık harcamalarının; pandeminin devam etmesi, bulaşıcı olmayan hastalıkların hastalık yükü içerisindeki payının yaşam tarzı ve demografik yapıdaki değişimle beraber artmasi, sağlık teknolojilerindeki hızlı ilerlemeler, daha kaliteli sağlık hizmeti talebindeki artış gibi sebeplerle önümüzdeki yıllarda yükselmesi beklenmektedir.
Akılcı ilaç kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. OECD ülkelerinde 2019 yılında ortalama 19 olan bin kişi başına düşen günlük antibiyotik tüketim miktarı (Daily Defined Dose-DDD), Türkiye'de aynı yılda 31,9 olarak gerçekleşmiştir.
Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla; toplam 117Alkol ve Madde Bağımlılıği Tedavi ve Eğitim Merkezi (ÁMATEM) ve 20 Çocuk ve Ergen Madde Bağımlılığı Tedavi ve Eğitim Merkezi (ÇEMATEM) hizmet vermektedir. Halihazırda 81ilde yatakli ya da ayakta arındırma merkezi bulunmaktadır.

b) Amaç
Bireylerin yaşam kalitesinin yükseltilmesi, ekonomik ve sosyal hayata aktif ve sağlıklıbir şekilde katilımlarının temin edilebilmesi için kanita dayalı politikalarla desteklenen,kaliteli, güvenilir, etkin, mali açıdan sürdürülebilir bir sağlık hizmet sunumu ile bölgeler arasıdağılımın iyileştirilmesi, fiziki altyapının ve insan kaynağının niteliğinin artırılması temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bulaşıcı olmayan hastalık risklerine yönelik olarak, sağlıklı yaşam tarzı teşvik edilecek; koruyucu ve tedavi edici hizmet kapasitesi geliştirilecek; çevre sağlığı, gıda güvenilirliği, fiziksel aktiviteye elverişli sahalar, sağlık okuryazarlığı, iş sağlığı ve güvenliği alanlarında sektörler ve kurumlar arası işbirliği ve koordinasyon artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.579)

Politika/Tedbir: Tedbir 579.1. Sağlıklı yaşam tarzının teşvik edilmesi için sağlıklı beslenme ve hareketli yaşam alışkanlıkları kazandırılmasına yönelik eğitim, kamu spotu, kampanyalar gibi bilinçlendirme faaliyetleri yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal medya hesapları için içerikler hazırlanacak ve paylaşılmasi sağlanacaktır. . Farkındalığı artırmaya yönelik etkinlikler düzenlenecek, ulusal TV kanallarında konuya ilişkin yayınlar yapılacak, kamu spotu ve eğitici kısa videolar hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 579.2. Gida güvenilirliği, obezite, çevre sağlığı gibi konularda çok paydaşlı sağlık sorumluluğu modeli güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İlgili Kurum ve Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çok Paydaşlı Sağlık Sorumluluğunu Geliştirme Programi kapsaminda Bakanlık ve diğer paydaşlarla ilgili bileşenlerin izlenmesi ve değerlendirilmesi yapılacaktır. 2. Bütünsel sağlık yaklaşımı yönetimi ve sağlıklı beslenmenin geliştirilmesinde iş birliklerinin güclendirilmesi kapsaminda Ulusal Beslenme Konseyi Bilimsel Komisyon Raporları yayımlanacaktır. 3. İşyerlerinde sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivitenin teşvik edilmesi amacıyla Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığıyla işbirliği halinde Beslenme Dostu ve Fiziksel Aktiviteyi Destekleyen İşyeri Programı Uygulamá Kılavuzu hazırlanarak programın uygulaması başlatılacaktır. 1. Astim, KOAH, koroner arter hastaliği, inme, kronik böbrek yetmezliği yönetimi

Politika/Tedbir: Tedbir 579.3. Bulaşıcı olmayan hastalıklara yönelik risk faktörlerinin azaltılabilmesi için erken teşhis hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: için klinik tedavi protokolleri basit ve uygulanabilir hâle getirilerek güncellenecek, tüm süreçlerde bu protokollerin uygulanması sağlanacaktır. 2.Birinci basamak sağlık tesislerinde görev yapan hekimlerin diyabet, hipertansiyon, kardiyovasküler risk değerlendirmesi, koroner arter hastalıği, inme, kronik böbrek yetmezliği, astım, KOAH yönetimi, çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi konularına yönelik hizmet içi eğitimleri tamamlanacaktir. 3. Birinci basamak sağlık tesislerinde kanser tarama merkezi sayısı artırılarak kanser taramalarına fiziksel erişim yaygınlaştırılacak; Ulusal Kanser Tarama standartlarına göre meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri tarama sayıları bir önceki yıla göre artırılacaktır. 4. 6 kanser tarama, tarama sonrası teşhis ve farkındalık eğitimi yapılacaktır.

Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve veriml kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): Tedbir 580.1. Aile hekimlerince sunulan sağlık hizmetlerini nitelik ve nicelik olarak iyileştirmek suretiyle ihtiyacın bu aşamada karşılanması sağlanacaktır.

Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve veriml kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): Tedbir 580.2. Sağlıklı hayat merkezlerinin sayısı artırılacak, bu merkezlerle kuvvetiendirilmiş ve entegre edilmiş bir aile hekimliği yapısı oluşturularak gerekli olan birinci basamak sağlık

Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve veriml kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): hizmetleri verilecektir. Tedbir 580.3. Bulaşıcı olmayan hastalıklar başta olmak üzere, hastalıklara ilişkin tarama ve teşhis gibi süreçlerde aile hekimlerinin sorumlulukları artırılacaktır.

Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve veriml kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): Tedbir 580.4. Aile hekimliği performans sistemi, ikinci ve üçüncü basamaklardaki performans sistemiyle entegre bir biçimde, teşhis ve tedavinin isabetliliği ve hizmet miktarıyla orantılı olarak

Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve veriml kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): yeniden tasarlanacaktır. Tedbir 580.6. Birinc basamak sağlık personeline yönelik hizmet içi eğitimler yeniden tasarlanacaktır.

Birinci basamak sağlık hizmetlerine ayrılan kaynakların akılcı, etkin ve veriml kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.580): Bağımlılıkla mücadele alanında yürütülen sağlık hizmetlerine erişim kolaylaştırılacak, bu alandaki faaliyetlerin etkinliği periyodik olarak izlenecektir. (Kalkınma Plani p.581)

Tedbir 581.1. Kamu kurum ve kuruluşlarının bağımlılikla mücadele konusunda etkinliğinin artırılmasi, sunulan hizmetlerin genişletilmesi ve erişilebilirliğinin artırılması için ihtiyaç duyulan insan kaynağının temini, altyapinın kurulması ve cari harcamaların karşılanması amacıyla bütçe imkânları: artırılacaktır. Tedbir 581.2. Bağımlıkla mücadele konusunda danışmanlık, tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerine kolay erişiminin sağlanmasını teminen, bu hizmetlerin verildiği merkezlerin sayısı artırılacak, sunulan hizmetin kalitesi yükseltilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, SGK, Yerel Yönetimler
1. Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında 2018-2023 Uyuşturucu ile Mücadele Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı ve 2018-2023 Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Plani doğrultusunda, ihtiyaç duyulan bütçe, Bağımlılıkla Mücadele Yüksek Kurulu (BMYK) üyesi bakanlıklar tarafından belirlenecektir.: 1. Bir ÇEMATEM ve bir AMATEM açılacaktır. 2. Sigara Birakma Polikliniklerinde (SBP) farmakolojik tedavinin sürekliliği sağlanacaktır. 3. SBP'ler yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 581.1. Kamu kurum ve kuruluşlarının bağımlılikla mücadele konusunda etkinliğinin artırılmasi, sunulan hizmetlerin genişletilmesi ve erişilebilirliğinin artırılması için ihtiyaç duyulan insan kaynağının temini, altyapinın kurulması ve cari harcamaların karşılanması amacıyla bütçe imkânları: Tedbir 581.4. Alkol, tütün ve uyuşturucu gibi zararlı maddelerin kullanımıyla mücadele konusunda bilinçlendirme çalışmaları yürütülecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, YÖK
1. Bağımlılıkla mücadele çalışmaları kapsamında 2018-2023 Uyuşturucu ile Mücadele Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı ve 2018-2023 Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Plani doğrultusunda, ihtiyaç duyulan bütçe, Bağımlılıkla Mücadele Yüksek Kurulu (BMYK) üyesi bakanlıklar tarafından belirlenecektir.: 1. Bağımlılik ile mücadelede iletişime yönelik tüm paydaş ve hedef kitleler bağlamında tanıtım, bilgilendirme ve eğitim faaliyetleri gerçekleştirilecek, BMYK için oluşturulan "Başarabilirsin” sosyal medya hesaplarına görsel içerikler hazırlanacak ve paylaşılması sağlanacaktır. 2. Uyuşturucu, tütün ve teknoloji bağımlılığının etki ve zararlarını anlatan broşür, afiş, vb. basılı materyaller hazırlanacaktır. 3. Hedef kitle tarafindan kullanılan sosyal ağ siteleri, en çok ziyaret edilen internet siteleri ve en çok izlenen videoların içerisine konu ile ilgili hazırlanan görsellerin ve videoların yer aldığı tamamı izlenmeden geçilemeyen açılır pencereler yerleştirilecektir. 4. 2018-2023 Uyuşturucu ile Mücadele Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Plani kapsamında Halk Eğitim Merkezlerinde verilen kurslara Bağımlılıkla Mücadele modülü eklenerek bilinçlendirme çalışmaları yürütülecektir. 5. Ayni strateji belgesi ve eylem planı doğrultusunda konferans, seminer, panel, vaaz vb. yöntemlerle toplumun bilgilendirilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 581.5. Bağımlılıkla mücadeleye yönelik yürütülen faaliyetlerin sonuçları ile toplumdaki madde kullanım sıklığı periyodik olarak yapılacak bilimsel araştırmalarla izlenecektir.: Evde sağlık hizmetleri yaygınlaştırılacak, başta kırsalda yaşayanlar olmak üzere yaşlılara sunulan sağlık hizmetlerine erişimin kolaylaştırılması, yaşlılara yönelik koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin güçlendirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.582)

Tedbir 581.5. Bağımlılıkla mücadeleye yönelik yürütülen faaliyetlerin sonuçları ile toplumdaki madde kullanım sıklığı periyodik olarak yapılacak bilimsel araştırmalarla izlenecektir.: Tedbir 582.1. Evde sağlık hizmetleri yaygınlaştırılarak erişim, etkinlik ve kalite artırılacak ve yoğun bakım, palyatif bakım ve geriatri hizmetinin evde bakım hizmetleri ile entegrasyonu sağlanacaktır. Tedbir 582.2. Yaşlılara
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, TÜIK, STK/lar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, SGK, Mahalli İdareler
1.15 yaş üzeri Genel Nüfus Uyuşturūcu Kullanım Araştırması yapilacaktır. 2. 14-19 yaş arası eğitime devam eden gençlerde ESPĀD Araştırması yapılacaktır. 3. 19-25 yaş Türkiye Gençlik Profili Araştırması yapılacaktır.: 1. 560.000 hastaya Evde Sağlık Hizmetleri ulaştırilacak ve hasta memnuniyetinin ölçülmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Evde Sağlik Hizmetleri aylık ziyaret sıklığı değerinin 2,6'ya ulaşması hedeflenmektedir. 3. Palyatif bakım hizmetleri kapsamındaki yatak sayısı 6.100'e çıkarılacaktır.

Tedbir 581.5. Bağımlılıkla mücadeleye yönelik yürütülen faaliyetlerin sonuçları ile toplumdaki madde kullanım sıklığı periyodik olarak yapılacak bilimsel araştırmalarla izlenecektir.: yönelik sağlık izlemleri gerçekleştirilecek, yaşla birlikte artan hastalıklara ilişkin koruyucu ve tedavi edici hizmetler güçlendirilecek, geriatri ve palyatif bakim hizmetleri sunan merkezlerin sayısı artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, TÜIK, STK/lar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, SGK, Mahalli Idareler
1.15 yaş üzeri Genel Nüfus Uyuşturūcu Kullanım Araştırması yapilacaktır. 2. 14-19 yaş arası eğitime devam eden gençlerde ESPĀD Araştırması yapılacaktır. 3. 19-25 yaş Türkiye Gençlik Profili Araştırması yapılacaktır.: 1. Birinci basamak sağlık hizmetlerinde çok yönlü yaşlı değerlendirmesi vé izlemi için iş süreçlerini tanımlamak amacıyla, basit ve uygulanabilir rehberler hazirlanarak söz konusu rehberlerin tüm süreçlerde uygulanması sağlanacaktır. 2. Tüm aile hekimlerinin Uzaktan Sağlık Eğitim Sistemi üzerinden yapılacak olan çok yönlü yaşlı değerlendirmesi ve izlemi eğitici eğitimini alması sağlanacaktır. 3. Geriatri Merkezleri açılması çalışmaları kapsamında mevzuat alt yapisı oluşturulacak, buna ilişkin protokoller yürürlüğe konulacaktır.

Tedbir 581.5. Bağımlılıkla mücadeleye yönelik yürütülen faaliyetlerin sonuçları ile toplumdaki madde kullanım sıklığı periyodik olarak yapılacak bilimsel araştırmalarla izlenecektir.: Acil sağlık, yoğun bakım, onkoloji, organ nakli hizmetleri gibi özellikli sağlık hizmetlerinin kapasitesi artırılarak hızı ve kalitesi yükseltilecektir. (Kalkınma Planı p.583)

Tedbir 581.5. Bağımlılıkla mücadeleye yönelik yürütülen faaliyetlerin sonuçları ile toplumdaki madde kullanım sıklığı periyodik olarak yapılacak bilimsel araştırmalarla izlenecektir.: Tedbir 583.2. Acil servis hasta yoğunluğuna göre ihtiyaç olan yerlerde alternatif muayene alanları oluşturulacaktır. Tedbir 583.4. Kamu ve özel sağlık hizmet
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, TÜIK, STK/lar: Sağlık Bakanlığı (S), Üniversiteler
1.15 yaş üzeri Genel Nüfus Uyuşturūcu Kullanım Araştırması yapilacaktır. 2. 14-19 yaş arası eğitime devam eden gençlerde ESPĀD Araştırması yapılacaktır. 3. 19-25 yaş Türkiye Gençlik Profili Araştırması yapılacaktır.: 1. Acil muayene oranini düşürebilecek faaliyet planlamaları doğrultusunda takip ve veri analizleri yapılacaktır. 1. Nüfus bazli hizmet bölgelerine

Tedbir 581.5. Bağımlılıkla mücadeleye yönelik yürütülen faaliyetlerin sonuçları ile toplumdaki madde kullanım sıklığı periyodik olarak yapılacak bilimsel araştırmalarla izlenecektir.: sunucularında yoğun bakım hizmetleri amacına uygun kullanılacak biçimde etkinleştirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, TÜIK, STK/lar: Sağlık Bakanlığı (S), İlgili Kurum ve Kuruluşlar
1.15 yaş üzeri Genel Nüfus Uyuşturūcu Kullanım Araştırması yapilacaktır. 2. 14-19 yaş arası eğitime devam eden gençlerde ESPĀD Araştırması yapılacaktır. 3. 19-25 yaş Türkiye Gençlik Profili Araştırması yapılacaktır.: uygun şekilde tür, seviye ve sektör bazlı yoğun bakım planlamalarının revizyonu yapılarak, gerekli mevzuat değişikliklerinin yapılması çalışmaları yürütülecek ve kurumlardan gelen talepler ihtiyaç planlamasına göre değerlendirilecektir.

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkili bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.584): Tedbir 584.1. Sağlık hizmetlerinde klinik kalitenin ölçümü ve geliştirilmesi sağlanacak, klinik rehberlerin uygulanması yaygınlaştırılacaktır.

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkili bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.584): Tedbir 584.2. Akredite olan sağlık hizmet kuruluşu sayısı artırılacaktır.

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkili bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.584): Veri ve kanıta dayalı politika oluşturmada girdi olarak kullanılabilecek, bilimsel araştırma ve analizlerde kullanılmaya elverişli, uluslararası karşılaştırmalara olanak sağlayan kalite ve ayrıntıda veri üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.585)

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkili bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.584): Tedbir 585.2. Kurumlar arası veri paylaşımı konusunda işbirliği ve koordinasyon geliştirilecektir.

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkili bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.584): Geleneksel ve tamamlayıcı tıp uygulamalarında ürün ve hizmet güvenilirliği ile standardizasyonun sağlanmasına yönelik hukuki düzenlemeler tamamlanacak, kontrol- denetim mekanizması oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.586)

Sağlık hizmetinin kalitesinin geliştirilmesi için hizmet sunucularına yönelik akreditasyon sistemi kurulacak, klinik kalitenin takibi ve denetiminde standart ve etkili bir süreç oluşturulacak, klinik rehberlerin kullanımı yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.584): Tedbir 586.1. Geleneksel ve tamamlayici tip uygulamalarına ilişkin hukuki düzenlemeler tamamlanacaktır.

Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.1. İhtiyaç planlama, satin alma, sipariş, stok, lojistik ve sözleşme yönetimi alanlarında hukuki düzenlemeler ve bilişim altyapısı çalışmaları yapılacaktır.

Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.2. Sağlık market çalışmaları kapsamında; sağlık tesislerinde özellikle sık tüketilen ve temininde güçlük yaşanılan malzeme gruplarinda alternatif alim yöntemleri ile edinme maliyetleri düşürülecektir.

Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.3. Simülasyon destekli tip eğitimi, biyomedikal mühendislik eğitimi ve hastane eczacılığı eğitimi vermek amacıyla Simülasyon Destekli Eğitim ve Uygulama Merkezleri açılacaktır.

Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.5. Akılcı ilaç kullanımı konusunda bilinç düzeyi artırılacak, izleme ve değerlendirme çalışmaları güçlendirilecektir.

Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.6. Antibiyotikler, solunum sistemi ilaçları ve psikiyatride kullanılan ilaçlar başta olmak üzere akılcı ilaç kullanımına yönelik özendirici ve zorlayıcı mekanizmalar oluşturulacaktır.

Tedarik zincirinin etkinliğini ve sürdürülebilirliğini sağlamak için uçtan uca yönetim yapısı oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.587): Tedbir 587.7. Yaşlı hastalar ve kronik hastalığı olan bireyler öncelikli olmak üzere kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri yoluyla akılcı ilaç kullanımı konusunda farkındalik artırılacaktır.

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: İlaç harcamalarının öngörülebilirliği ve sürdürülebilirliği artırılacak, harcamalarda etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.588)

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Tedbir 588.2. İlaç geri ödeme listesi periyodik olarak gözden geçirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), TİTCK, TÜSEB, Üniversiteler, SGK: Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK, TİTCK, Üniversiteler
1. Antibiyotik ilaç grubunun reçetelendirilme sıklığı analiz edilecek ve SİNA platformunda raporlanacaktir. 2. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz edip değerlendirmek ve hekimlere kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim yapmak üzere RBS aracılığıyla, aile hekimlerinin yanı sıra, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktir. 3. Hekimlere yapılacak geri bildirimler kapsamında izleme değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. İlaç harcamalarının kontrol altına alınmasına yönelik tüketim analizleri periyodik olarak yapılacak, ülke örnékleri incelenécek olup ilaç geri ödeme listesi revize edilecektir.

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Tedbir 588.3. Yurt dışından temin edilen ilaçlar gibi gruplarda etkin bütçe kontrolü sağlanacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S), TİTCK, TÜSEB, Üniversiteler, SGK: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, SGK, TITCK, Üniversiteler
1. Antibiyotik ilaç grubunun reçetelendirilme sıklığı analiz edilecek ve SİNA platformunda raporlanacaktir. 2. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz edip değerlendirmek ve hekimlere kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim yapmak üzere RBS aracılığıyla, aile hekimlerinin yanı sıra, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktir. 3. Hekimlere yapılacak geri bildirimler kapsamında izleme değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Yurt dışından şahsi kullanım amacıyla tedarik edilen ilaçların harcamalarına yönelik ilk etapta ülkemizde ruhsatlandırılması muhtemel ilaçlar belirlenecektir. 2.Yurt dışı ilaç statüsünde kalmaya devam edecek ilaçlar için alternatif ilaç tedarik araştırması yapılacaktır.

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Ülkemizin sağlık turizmi alanında tanınırlığı ve tercih edilirliği artırılacak ve sağlık turizmi hizmet kapasitesi nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.589)

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Tedbir 589.1. Sağlık turizmine yönelik hukuki düzenlemeler tamamlanacak, akreditasyon ve denetim altyapısı güçlendirilecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), TİTCK, TÜSEB, Üniversiteler, SGK: Sağlık Bakanlığı (S), Kültür ve Turizm Bakanlığı, USHAŞ, Üniversiteler, TÜSEB, İlgili akreditasyon kuruluşları
1. Antibiyotik ilaç grubunun reçetelendirilme sıklığı analiz edilecek ve SİNA platformunda raporlanacaktir. 2. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz edip değerlendirmek ve hekimlere kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim yapmak üzere RBS aracılığıyla, aile hekimlerinin yanı sıra, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktir. 3. Hekimlere yapılacak geri bildirimler kapsamında izleme değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Sağlik turizmi hizmet sunum standartlarının, kontrol ve denetim mekanizmalarının güçlendirilmesine yönelik mevzuat çalışmaları yapilacaktır. 2. Yetkilendirilmiş sağlik tesislerinin e- Nabiz Sistemine entegre edilen mevcut sistemler üzerinden veri girişi sağlanacaktır. 3. Sağlık turizmi kapsamında hizmet veren tesislerin kalite standartlarinin sürekliliğinin sağlanmasına yönelik saha çalışmalarī ve denetimler artırılacaktır. 4. Sağlik turizminde denetim ve şikayet yönetimi için altyapı çalışması yapilacaktır. 5. Akredite hastane ve sağlik kuruluşunun artırılmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 587.8. Hekimlerin akılcı ilaç kullanımı konusunda desteklenmesi ve denetimini teminen karar destek sistemi kurulacaktır.: Tedbir 589.3. Sağlık turizmi alanında ülkemizin tanıtim ve pazarlama faaliyetleri yürütülecektir.
Sağlık Bakanlığı (S), TİTCK, TÜSEB, Üniversiteler, SGK: Sağlık Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, USHAŞ, Üniversiteler
1. Antibiyotik ilaç grubunun reçetelendirilme sıklığı analiz edilecek ve SİNA platformunda raporlanacaktir. 2. Hekimlerin e-reçete verilerini analiz edip değerlendirmek ve hekimlere kendi reçeteleriyle ilgili geri bildirim yapmak üzere RBS aracılığıyla, aile hekimlerinin yanı sıra, ikinci ve üçüncü basamakta görev yapan hekimlere de geri bildirim yapılacaktir. 3. Hekimlere yapılacak geri bildirimler kapsamında izleme değerlendirme faaliyetleri yürütülecektir.: 1. Hedef ülke bazli tanıtim kampanyaları yürütülecektir.

Sağlık sisteminde hizmet sunucusu ve ödeyici rolleri, hizmet kalitesi, mali sürdürülebilirlik, denetim, performans başta olmak üzere daha etkin bir biçimde yerine getirilecek şekilde güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.590): Tedbir 590.2. Kamu kurum ve kuruluşlarıyla SGK arasında yapılan global bütçe anlaşmalarının hazırlık ve uygulama süreçlerinde hizmet, fiyat ve maliyet etkinlik analizlerinin yapılmasını sağlayacak sistem ve süreçler oluşturulacaktır.

Sağlık sisteminde hizmet sunucusu ve ödeyici rolleri, hizmet kalitesi, mali sürdürülebilirlik, denetim, performans başta olmak üzere daha etkin bir biçimde yerine getirilecek şekilde güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.590): Sağlık harcamalarında etkinliğin sağlanması için arz ve talep yönlü düzenlemeler hayata geçirilecektir. (Kalkınma Planı p.591)

Sağlık sisteminde hizmet sunucusu ve ödeyici rolleri, hizmet kalitesi, mali sürdürülebilirlik, denetim, performans başta olmak üzere daha etkin bir biçimde yerine getirilecek şekilde güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.590): Tedbir 591.1. İhtiyaç dışı tetkik, tahlil ve diğer işlemlerin azaltılması için tibbi verilerin sisteme daha iyi entegre olması sağlanacaktır.

Sağlık sisteminde hizmet sunucusu ve ödeyici rolleri, hizmet kalitesi, mali sürdürülebilirlik, denetim, performans başta olmak üzere daha etkin bir biçimde yerine getirilecek şekilde güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.590): Tedbir 591.2. Ortalamanın üzerinde yapılan tetkik ve tahlil işlemlerine ilişkin bir izleme ve bilgilendirme sistemi kurulacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: On Bin Kişiye Düşen Hasta Yatağı Sayısı
Birim: Adet
2020: 30
2021(1): 30,5
2022(2): 31,7

Performans Göstergeleri: Yüz Bin Kişiye Düşen Hekim Sayısı (3)
Birim: Kişi
2020: 205
2021(1): 221
2022(2): 232

Performans Göstergeleri: Yüz Bin Kişiye Düşen Hemşire ve Ebe Sayısı (3)
Birim: Kişi
2020: 342
2021(1): 355
2022(2): 365

Performans Göstergeleri: Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus(4)
Birim: Kişi
2020: 3 137
2021(1): 3 140
2022(2): 2 800

Performans Göstergeleri: Nitelikli Yatak Oranı (Yoğun Bakım Yatakları Hariç; Sağlık Bakanlığı)(3)
Birim: Yüzde
2020: 76,2
2021(1): 76,9
2022(2): 77,4

Performans Göstergeleri: Bebek Ölüm Hızi (Canlı Doğumda, Tüm Haftalar) (5)
Birim: Binde
2020: 8,5
2021(1): 8,5
2022(2): 8,5

Performans Göstergeleri: Anne Ölüm Oranı (Canli Doğumda) (5)
Birim: Yüz Binde
2020: 13,1(8)
2021(1): 13,1
2022(2): 13,0

Performans Göstergeleri: Obezite Görülme Sıklığı (15 Yaş ve Üzeri) (Araştırmaya Dayali)
Birim: Yüzde
2020: 30,7(9)
2021(1): 30,4
2022(2): -

Performans Göstergeleri: 15 Yaş ve Üzeri Nüfusta Tütün Ürünü Kullanım Sıklığı (6) (7)
Birim: Yüzde
2020: -
2021(1): 29,5
2022(2): ,
Kaynak: Sağlık Bakanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tedavi Edici Sağlık Programının performans göstergelerinden 
biridir. Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2020 Haber Bülteni verileridir.

(4)Aile Hekimliği Birimi Başına Düşen Nüfus, aile hekimliğine kayıtlı nūfus üzerinden hesaplanmıştır.
(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Koruyucu Sağlik Programının performans göstergelerinden biridir.
(6) Küresel Yetişkin Tütün Araştırması en son 2019 yılında yapılmış olup 2 yılda bir yapilacaktır. Bu nedenle 2020 yılına ait tahmin verisi 
yoktur.

(7)Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Bağımlılıikla Mücadele Programının performans göstergelerinden 
biridir.

(8) Pandemi süreci nedeni ile hesaplama çaliışmaları devam ettiği için 2020 ylı verisi verilememektedir. 2019 yılı verisidir.
(9) 2020 yıli projeksiyonudur.



2.3.4. Ailenin Güçlenmesi 
a) Mevcut Durum 
Toplumsal birlikteliğin güçlendirilerek devam etmesi, sağlıklı bireylerin yetişmesi ve beşerî sermayenin niteliğinin artırılmasında aile kurumu önemli bir işleve sahiptir. Toplumun çekirdeğini oluşturan aile, sanayileşme ve kentleşme gibi süreçlerin birey üzerine getirdiği baskıların hafiflemesine ve bireyin risklere karşı mücadele etme yetisi kazanmasında yardımcı olmaktadır. Ailenin güçlenmesi ve değişen koşullara uyum sağlaması için yapılacak çalışmalar önem arz etmektedir.

Ülkemizde 2020 yılı sonu itibarıyla TÜÍK verilerine göre toplam 24.604.086 hane bulunmaktadır. Çekirdek ailelerden oluşan hanehalkı oranı, son iki yılda yüzde 65seviyelerinde seyretmektedir. Geniş ailelerden oluşan hanehalkı oranı ise 2019 yılında yüzde 15 iken 2020 yılında yüzde 14 olmuştur. Tek kişilik hanehalkı oranı 2019 yılında yüzde 16,9iken bu oranın 2020 yılında yüzde 17,9'a yükseldiği görülmektedir. Baba veya anneyle yaşayan çocuklardan oluşan hanehalkı oranında yıllar itibarıyla artış gözlenmekte olup 2020yılında toplam hanehalkının yüzde 9,7'si tek ebeveyn ve çocuklardan oluşmaktadır. Bu oranın yüzde 2,2'lik kısmı baba ve çocuk, yüzde 7,5'lik kısmı ise anne ve çocuk olan hanehalkıdır.

TABLO II: 62- Tiplerine Göre Hanehalkı Oranı
Hanehalkı Tipleri: Tek Kişilik Hanehalkı
2015: 14,4
2018: 16,1
2019: 16,9
(Yüzde) 2020: 17,9

Hanehalkı Tipleri: Tek Çekirdek Aileden Oluşan Hanehalkı
2015: 66,9
2018: 65,3
2019: 65,1
(Yüzde) 2020: 65,2

Hanehalkı Tipleri: -Sadece Eşlerden Oluşan Çekirdek Aile
2015: 14,3
2018: 14,1
2019: 13,9
(Yüzde) 2020: 13,5

Hanehalkı Tipleri: -Eşler ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2015: 44,8
2018: 42,3
2019: 42
(Yüzde) 2020: 42

Hanehalkı Tipleri: -Tek Ebeveyn Ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2015: 7,8
2018: 8,9
2019: 9,2
(Yüzde) 2020: 9,7

Hanehalkı Tipleri: Baba ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile
2015: 1,6
2018: 1,9
2019: 2
(Yüzde) 2020: 2,2

Hanehalkı Tipleri: Anne ve Çocuklardan Oluşan Çekirdek Aile En Az Bir Çekirdek Aile ve Diğer Kişilerden
2015: 6,2
2018: 7
2019: 7,2
(Yüzde) 2020: 7,5

Hanehalkı Tipleri: Oluşan Hanehalkı
2015: 16,5
2018: 15,8
2019: 15
(Yüzde) 2020: 14

Hanehalkı Tipleri: Çekirdek Aile Bulunmayan Birden Fazla Kişiden Oluşan Hanehalkı
2015: 2,2
2018: 2,8
2019: 3
(Yüzde) 2020: 2,8
Kaynak: TÜIK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2015-2021
Boşanan çiftlerin sayısı 2019 yılında 156.587 iken 2020 yılında yüzde 13,8 azalarak 135.022 olmuştur. Bin nüfus başına düşen boşanma sayısını ifade eden kaba boşanma hızı2020 yılında binde 1,62 olarak gerçekleşmiştir.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafiından yürütülen Aile Eğitim Programı (AEP)kapsamında Eylül ayı sonu itibarıyla 221.487 kişiye eğitim verilmiş, Aile DanışmanlığıHizmeti kapsamında 7.018 kişiye hizmet sunulmuş ve Evlilik Öncesi Eğitim Programıkapsamında 8.205 kişiye farkındalık eğitimi verilmiştir. Pandeminin eğitim ve danışmanlık hizmetlerinde aksamaya sebebiyet vermemesi adına kitle iletişim araçları ve dijital platformlar da kullanılmıştir. Sunulan eğitim hizmetlerinin kapasitesinin artırılmasi, standart ve etkin bir hale gelmesi önem taşimaktadır. Bu kapsamda eğitimlere yeni modüllerin eklenmesi ve uygulamaya ilişkin usul ve esasların düzenlenmesi çalişmaları devam etmektedir.


Ülkemizde ve dünyada meydana gelen sosyokültürel ve ekonomik değişimlerin aileler üzerindeki etkisinin belirlenmesi amacıyla yapılan Türkiye Aile Yapısı Araştırmasının saha çalışmaları yürütülmektedir.

Sosyal Güvenlik Kurumu tarafindan yürütülmekte olan Kurumsal Çocuk Bakım Hizmetleri Yoluyla Kayıtlı Kadın İstihdamının Desteklenmesi Projesi kapsamında küçük çocuğu olan ve çocuk bakım sorumlulukları nedeniyle istihdamdan uzaklaşma riski bulunan kadınların kurumsal çocuk bakımı konusunda desteklenerek kayıtlı istihdama katılmaları,dönmeleri ya da istihdam piyasasında kalmaları için çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Ocak 2020 tarihinden itibaren yapılmakta olan destek ödemelerinden 15.780 kadın faydalanmıştır. İş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik sürdürülebilirlik,uygulanabilirlik esaslarına dayalı olarak iyileştirme çalışmaları devam etmektedir.
Aileye yönelik sosyal hizmet ve yardımlarda ailenin ihtiyaçlarını bütüncül bir bakışaçısıyla değerlendirmek, bu ihtiyaçlara kapsamlı şekilde rehberlik ve danışmanlık hizmetleriyle cevap verebilmek amacıyla yürütülen Aile Sosyal Destek Programı (ASDEP)kapsamında 2021 yılında 513.974 haneye ulaşılmiştir. Programın kurumsal kapasitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar başlatılmış, kamu kurum ve kuruluşları ile 2.400'ün üzerinde görüşme gerçekleştirilmiştir. ASDEP'in hukuki, teknik ve bilişim altyapısının güçlendirilmesi ve insan kaynağının geliştirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir. Hane ziyaretleri kapsamında belirlenen sosyal yardım ihtiyacı olan hanelerin Bütünleşik Sosyal Yardım Sistemine iletilmesi amacıyla gerekli çalışmaların önümüzdeki dönemde gerçekleştirilmesi planlanmaktadır.

b) Amaç
Toplumsal yapının ve kalkınmanın sağlıklı bir şekilde sürdürülebilirliği için aile kurumunun güçlendirilmesi temel amaçtir.

Politika / Tedbir: Aileye yönelik verilen hizmetlerin kapsamli, standart, etkin ve yaygın hale getirilmesi amacıyla araştırma, eğitim ve danışmanlık faaliyetlerine devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.593)

Politika / Tedbir: Tedbir 593.1. Aile Eğitim Programı içerikleri ortaya çıkan ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden düzenlenecek, yeni modül ve eğitim setleri kullanılarak aile eğitimleri gerçekleştirilecek, formatör ve eğitici sayıları artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Aile Eğitim Programi kapsamında memnuniyet ölçümü çalışması gerçekleştirilecektir.

Politika / Tedbir: Tedbir 593.2. Aile yapısını olumsuz etkileyen kötü alışkanlıkların ve bağımlılıkların etkilerinin azaltılması amacıyla farkındalık eğitimleri, araştırmalar ve projeler yapilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Milli Savunma Bakanlığı, YÖK, Üniversiteler Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Üniversite Gençliği Profil Araştırması (TÜGPA) gerçekleştirilecektir. 2. Aile Eğitim Programi ve Türkiye Bağımlilıkla Mücadele (TBM) Eğitimleri kapsamında farkındalık eğitimleri verilecektir.

Tedbir 593.5. Aile Sosyal Destek Programinin (ASDEP) kurumsal kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 593.6. Evliliklerin artmasını ve devamlılığını teşvik edici eğitimler ve danışmanlık hizmetleri yaygınlaştırılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler
1. ASDEP Bilişim Sisteminde tespit edilen sorunların giderilmesi ve sistemin kullanicı dostu yönünün geliştirilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. 2. ASDEP personeline yönelik ihtiyaç doğrultusunda hizmet içi eğitim programı düzenlenecektir.: 1. Evilik Öncesi Eğitimleri yaygınlaştırılacak ve izlenecektir. 2. Aile Danışmanlığı Hizmetinin yaygınlaştırılması konusunda Adalet Bakanlığı işbirliğiyle pilot bir çalışma yürütülecektir.

Tedbir 593.5. Aile Sosyal Destek Programinin (ASDEP) kurumsal kapasitesi artırılacaktır.: Tedbir 593.7. Göç, afet ve acil durumlarda birey, aile ve topluma yönelik psikososyal destek hizmetleri koordineli ve etkin bir şekilde sunulacak ve hizmet sunum kapasitesi geliştirilecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, AFAD Başkanlığı, Türk Kızılayı, STK'lar
1. ASDEP Bilişim Sisteminde tespit edilen sorunların giderilmesi ve sistemin kullanicı dostu yönünün geliştirilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. 2. ASDEP personeline yönelik ihtiyaç doğrultusunda hizmet içi eğitim programı düzenlenecektir.: 1. Afet/acil durum hallerinde uygulanacak psikososyal destek hizmetlerine ilişkin Psikososyal Destek Çalışma Kılavuzu oluşturulacak, 1.000 personele psikososyal destek eğitimi verilecektir.

Tedbir 593.5. Aile Sosyal Destek Programinin (ASDEP) kurumsal kapasitesi artırılacaktır.: Aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik programlar geliştirilecek ve
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S): 1. Evin Okula Yakınlaşması ve Değişen Anne Baba Rolleri Projesi kapsaminda velilere yönelik seminerler gerçekleştirilecektir.
1. ASDEP Bilişim Sisteminde tespit edilen sorunların giderilmesi ve sistemin kullanicı dostu yönünün geliştirilmesine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecektir. 2. ASDEP personeline yönelik ihtiyaç doğrultusunda hizmet içi eğitim programı düzenlenecektir.: yürütülecektir. (Kalkınma Plani, p.594) Tedbir 594.1. Eğitimin tüm kademelerinde ev içi sorumlulukların adil Emniyet Genel paylaşımı konusunda Müdürlüğü, sorumluluk bilincini Üniversiteler, Yerel yükseltici eğitim faaliyetleri düzenlenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Aile Eğitim Programı Katılımcı Sayısı
Birim: Kişi
2020: 133 705
2021(1): 250 000
2022(2): 250 000

Performans Göstergeleri: Evlilik Öncesi Eğitim Katılımcı Sayısı
Birim: Kişi
2020: 23 238
2021(1): 9 000
2022(2): 150 000

Performans Göstergeleri: Aile Danışmanlığı Kapsamında Hizmet Sunulan Başvuru Sayısı
Birim: Kişi
2020: 34 901
2021(1): 4 000
2022(2): 8 000
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
(1) 1 Ocak- 30 Eylūl 2021 tarihleri arası verisidir.
(2) Gerçekleşme Tahmini 

2.3.5. Kadın 
a) Mevcut Durum 
2020 yılında, Türkiye'deki kadın nüfusu 41.698.377, erkek nüfusu ise 41.915.985 kişi olmuştur. Bu çerçevede; toplam nüfusumuzun yüzde 49,9'unu kadınlar, yüzde 50,1'ini ise 

erkekler oluşturmuştur. Doğuşta beklenen yaşam süresi kadınlarda 81,3 yıl, erkeklerde 75,9yıl iken doğuşta beklenen sağlıklı yaşam süresi kadınlarda 55,4 yıl, erkeklerde 59,1 yıl olarak hesaplanmiştir.

Kadınların istihdam piyasasındaki yeri bağlamında son yıllarda önemli ilerlemeler kaydedilmekle birlikte, halen kadınların istihdam ve işgücüne katılım oranları erkeklere göre oldukça düşüktür. Pandemi süreci de bu alandaki sorunu daha belirgin hale getirmiştir.2020 yılında kadın istihdam oranı yüzde 26,2, erkek istihdam oranı yüzde 59,2 olarak gerçekleşirken, kadınların işgücüne katılım oranı yüzde 30,9, erkeklerin işgücüne katılım oranı ise yüzde 68,2 olarak gerçekleşmiştir. Kadınların işteki durumlarına bakıldığında, 2020yılı sonu itibarıyla işveren ve kendi hesabına çalışan kadın oranı yüzde 16'dır. Aynı oran erkekler için yüzde 84 olarak gerçekleşmiştir.

Kadınların işgücüne katılımlarının artırılması ve insana yakışır, nitelikli işlerde çalışmaları, ülkemizin sürdürülebilir kalkınması ve ülke refahının adil bir şekilde paylaşımıaçısından kritik öneme sahiptir. Bu kapsamda, kadınların kayıtlı iş imkânlarına erişiminin sağlanması ve bunu sağlamak üzere iş ve aile yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik projeler ve çalışmalar sürdürülmekle birlikte, kaliteli ve erişilebilir bakım hizmetlerinin geliştirilmesi ihtiyaci devam etmektedir.

Kadınların değişen işgücü piyasası dinamikleri doğrultusunda çalışma hayatında daha aktif yer almalarını sağlamak ve nitelikli kadın istihdamını artırmak üzere, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda 81 ilde yürütülmekte olan Finansal Okuryazarlık ve Kadınların Ekonomik Güçlenmesi Seminerleri kapsamında 467.680 kişiye ulaşılmıştır. Yine kadın istihdamının artırılması ve kadın kooperatiflerinin teşvik edilmesi ve desteklenmesi yoluyla kadınların güçlendirilmesini amaçlayan Kadınların Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesi 15 Eylül 2021 tarihinde başlatılmıştır. İlaveten, yürütülen çeşitli programlar kapsamında kadın girişimciliğinin de desteklenmesine devam edilmektedir.2019 yılında KOSGEB tarafından uygulanmaya başlanan Yeni Girişimci Programında kadınlar öncelikli gruplar arasında olup bu kapsamda sağlanan desteklerden faydalanan girişimcilerin yüzde 45’inden fazlasını kadın girişimciler oluşturmaktadır.
Endüstri 4.0 ve dünyada yeni gelişen meslek alanları göz önünde bulundurularak, kız çocuklarının fen, teknoloji, mühendislik, matematik alanlarındaki mesleklere yönlendirilmesi için çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Ancak, bu alandaki politika ve çalışmaların önceliklendirilmesi, sürdürülmesi ve yayginlaştırılması önem arz etmektedir.
2020 yılı verilerine göre kadınların yüzde 22,8'i tarım sektöründe istihdam edilmektedir. Tarımda çalişan kadının ücretsiz aile işçisi konumundan çıkarılması ve tarım sektöründe güçlenmesi önem arz etmektedir. Bu çerçevede, Tarım ve Orman Bakanlığıtarafindan sağlanan tarımsal destek programlarında kadın çiftçi projelerine ek puan verilmektedir. Ayrıca, kadın çiftçilere yönelik Bakanlik tarafindan kırsaldaki kadının ekonomik ve sosyal konumunu güçlendirmek amacıyla Kadın Çiftçiler Tarımsal Yeniliklerle Buluşuyor Programı ve Kadın Çiftçilere Yönelik İl Özel Projeler çalışmaları yürütülmektedir.Bu çalışmalar kapsamında 2020 yılında toplam 991 kadın çiftçi uzaktan ve yüz yüze eğitim almiştir.


Kadına yönelik şiddet günümüzün önemli insan hakları ihlallerinden biri olması yönüyle ciddi bir sorun alanıdır. Bu kapsamda, kadına yönelik şiddetin sebeplerinin araştırılarak alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi amacıyla 2021 yılında TBMM'de bir araştiırma komisyonu kurulmuştur.

2021 yılında kadına yönelik şiddetle mücadele alanında önemli bir gelişme ise, 5 ana hedef, 28 strateji ve 227 faaliyetten oluşan, Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planının (2021-2025) yürürlüğe girmesidir. Ayrıca, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca Önleme, Müdahale ve Politika Boyutlarıyla Türkiye'de Kadına Yönelik Şiddet ve CovID-19 Salgınının Etkileri Araştırma Projesine başlanmiştır.
Kadınların maruz kaldıkları her türlü şiddetten korunması, kadına yönelik şiddetin önüne geçilmesi ve nedenlerinin araştırılması amacıyla Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞöNİM) ve kadın konukevleri hizmet vermektedir. Kurumsal hizmetlerin yani sıra kadına yönelik şiddetle mücadelede yasal mevzuatı güçlendirme çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda, Teknik Yöntemlerle Takip Sistemlerinin Kullanılmasına Dair Yönetmelik 04/09/2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Ayrıca, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca, kadın konukevlerinin ihtisaslaştırılması ve standardizasyonu çalışmalarına, şiddet mağduru kadınların ve beraberindekiçocuklarının gerek güvenlik riskleri, gerekse ihtiyaçları dikkate alınmak suretiyle devam edilmektedir.
TABLO II: 63- Kadın Konukevlerinin Kuruluşlara Göre Dağılımı
Kadın Konukevi Sayısı: 2019 Kadın Çocuk Toplam Kadın

Kuruluş Türü: Aile ve Sosyal
Kadın Konukevi Sayısı: 112
Yararlanan Kişi Sayısı: 2 779 38 167 27 023

Kuruluş Türü: Hizmetler Bakanlığı Belediye
Kadın Konukevi Sayısı: 33
Kadın Konukevi Kapasitesi: 735
Yararlanan Kişi Sayısı: 4 676

Kuruluş Türü: STK Göç İdaresi
Kadın Konukevi Sayısı: 1
Kadın Konukevi Kapasitesi: 20
Yararlanan Kişi Sayısı: 37

Kuruluş Türü: Gn. Md.
Kadın Konukevi Sayısı: 3
Kadın Konukevi Kapasitesi: 90
Yararlanan Kişi Sayısı: 158

Kuruluş Türü: Toplam
Kadın Konukevi Sayısı: 149
Yararlanan Kişi Sayısı: 3 624 43 038
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
TABLO II: 64- Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinden Hizmet Alanların Sayısı
YIL: 2018
ŞÖNİM SAYISI: 79
KADIN: 107 070
ERKEK: 10 642
ÇOCUK: 17 740
TOPLAM: 135 272

YIL: 2019
ŞÖNİM SAYISI: 81
KADIN: 164 945
ERKEK: 9 494
ÇOCUK: 19 012
TOPLAM: 193 451

YIL: 2020
ŞÖNİM SAYISI: 81
KADIN: 189 663
ERKEK: 16 648
ÇOCUK: 14 397
TOPLAM: 220 708

YIL: 2021 (1)
ŞÖNİM SAYISI: 81
KADIN: 183 534
ERKEK: 16 502
ÇOCUK: 12 950
TOPLAM: 212 986
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği (1) 1 Ocak- 30 Eylül 2021 tarihleri arası verisidir.
Ayrıca kadın erkek eşitliği perspektifinin ulusal ve yerel düzeyde politika oluşturma ve bütçeleme süreçlerinin tüm aşamalarına sistematik ve sürdürülebilir entegrasyonu ile Türkiye'de kadınların güçlenmesine ve kadın-erkek eşitliğinin sağlanmasına katkı sunulmasıamacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından Türkiye'de Kadın Erkek Eşitliğine Duyarlı Planlama ve Bütçelemenin Uygulanması Projesi başlatılmıştır. Proje ile merkezi ve 

yerel yönetimlerde kadın erkek firsat eşitliğine duyarlı bütçeleme uygulamalarına yönelik farkındalığın artırılması, kadınların ve erkeklerin eşit hak, fırsat ve imkanlara erişimini gözeten plan ve programlar geliştirilme kapasitelerinin artırılması ve denetim ve izlenebilirlik altyapisının güçlendirilmesi hedeflenmekte olup, 2021 yılında kadın erkek firsat eşitliğine duyarlı bütçeleme konusunda kamu kurumlarında farkındalık artırmaya yönelik etkinlikler düzenlenmis, bu konudaki temel strateji ve politika belgelerinin tarama çalişmasıyapılmıştır.

b) Amaç
Kadınlara yönelik her türlü ayrımcılığı önlemek, kadınların toplumsal hayatın tüm alanlarında hak, firsat ve imkânlardan eşit biçimde yararlanmalarını ve güçlenmelerini sağlamak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Haklar konusunda kadın-erkek firsat eşitliğini güçlendirecek şekilde kadınların ekonomik, sosyal, kültürel hayata ve karar alma mekanizmalarının her düzeyine aktif katılımı özellikle yerelden başlayarak teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.600)

Politika/Tedbir: Tedbir 600.1. Kadınların ekonomik ve sosyal hayatta güçlenmelerine yönelik araştırmalar yapılacak, projeler yürütülecek, eğitimler verilecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, AB Başkanlığı, İŞKUR, KOSGEB, YÖK, Üniversiteler, Türkiye Belediyeler Birliği, Meslek Kuruluşları, STK'lar, Özel Sektör Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kadının Güçlenmesi Farkındalik Çalışmaları kapsamında farklı hedef gruplara yönelik, kadın erkek firsat eşitliği, finansal okur- yazarlık ve kadının güçlenmesi konularında farkındalık ve bilinç artırıcı çalişmalar (eğitim/ konferans/ çalıştay/ panel/ çevrimiçi etkinlikler vb.) yürütülecektir. 2. Türkiye'de Kadın Erkek Fırsat Eşitliğine Duyarlı Planlama ve Bütçelemenin Uygulanması Projesi kapsamında üst düzey yöneticilere yönelik farkındalık artırma seminerleri düzenlenerek, bütçe süreçlerine ilişkin politika dokümanları gözden geçirilecektir. 3. Kadinlarin Kooperatifler Yoluyla Güçlendirilmesi Projesinde hedef gruba yönelik eğitim ve hizmetler, kurumsal kapasite geliştirme ve farkındalık artırmaya yönelik hazırlık çalişmaları ile bilimsel ve teknik çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 600.2. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin teşvik edici çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 600.6. Kadının ekonomik yaşama etkin katılımının artırılması konusunda illerin farklı işgücü ihtiyaçları göz önünde bulundurularak, eğitim, staj, işbaşı eğitimi gibi uygulamaların etkin olarak devam etmesi sağlanacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, STKlar, Siyasi Partiler, Sendikalar: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Üniversiteler, Özel Sektör Kuruluşları
1. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin farklı hedef gruplarına yönelik (muhtarlar/sivil toplum kuruluşları/sendikalar vb.) farkındalık ve bilinç artırıcı çalışmalar yürütülecektir.: 1. Kadınların istihdam edilebilirliğinin artırılması amacıyla kadınlara yönelik mesleki eğitim kursu ve işbaşı eğitim programları düzenlenmeye devam edilecektir.

Tedbir 600.2. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin teşvik edici çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 600.8. Kadınların kamuda yönetim ve karar organlarında daha fazla oranda yer almalarıni sağlayamaya yönelik farkındalik artırılacak, yönlendirici ve teşvik edici yöntemler geliştirilecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, STKlar, Siyasi Partiler, Sendikalar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
1. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin farklı hedef gruplarına yönelik (muhtarlar/sivil toplum kuruluşları/sendikalar vb.) farkındalık ve bilinç artırıcı çalışmalar yürütülecektir.: 1. Kadınların kamuda yönetim ve karar organlarında daha fazla yer almalarının sağlanması kapsamında kamu personeline yönelik farkındalik ve bilinç artırıcı çalışmalar yürütülecektir.

Tedbir 600.2. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin teşvik edici çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 600.9. Kirsal kesimde kadın girişimciliğinin artmasına yönelik destek mekanizmaları sağlanacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, STKlar, Siyasi Partiler, Sendikalar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Üniversiteler, STK'lar, Özel Sektör Kuruluşları, Uluslararası Kuruluşlar
1. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin farklı hedef gruplarına yönelik (muhtarlar/sivil toplum kuruluşları/sendikalar vb.) farkındalık ve bilinç artırıcı çalışmalar yürütülecektir.: 1. Kadın çiftçilerin girişimcilik kapasitelerinin artırılmasına yönelik program ve projeler yürütülecektir.

Tedbir 600.2. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin teşvik edici çalışmalar yürütülecektir.: Kız çocukları ile kadınların eğitimin tüm kademelerine tam erişimleri ve etkin katılımları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.601)

Tedbir 600.2. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin teşvik edici çalışmalar yürütülecektir.: Tedbir 601.1. Kadınların ve kız çocuklarının eğitimin tüm kademelerinde kayıt, devam ve tamamlama oranları artırılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, STKlar, Siyasi Partiler, Sendikalar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı, RTÜK, TRT, TÜİK
1. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin farklı hedef gruplarına yönelik (muhtarlar/sivil toplum kuruluşları/sendikalar vb.) farkındalık ve bilinç artırıcı çalışmalar yürütülecektir.: 1. Kadının Güçlenmesi Strateji Belgesi ve Eylem Planının (2018- 2023) eğitime ilişkin 2022 yılı eylemleri hayata geçirilecektir.

Tedbir 600.2. Kadınların siyasete aktif katılımlarının artırılmasına ilişkin teşvik edici çalışmalar yürütülecektir.: Kadına yönelik şiddetin, erken yaşta zorla evliliklerin ve her türlü istismarın önlenmesine yönelik, toplumsal farkındalık yaratma çalışmaları hızlandırılacak, koruyucu ve önleyici hizmetlerin etkinliği ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.602)

Tedbir 602.1. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesine yönelik düzenlemelerin etkin uygulanmasını sağlamak amacıyla gerekli çalışmalar yapilacaktır.: Tedbir 602.2. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesi amacıyla tüm kamu kurum ve kuruluş personeli dâhil olmak üzere farklı hedef gruplarına yönelik eğitim, seminer vb. farkındalık artırma çalişmalarına devam edilecektir.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S) Adalet Bakanlığıi, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, Yerel Yönetimler, STK'lar, Uluslararası Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S) İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kadın Konukevlerinin Açılması ve İşletilmesi Hakkında Yönetmelik ile Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri Hakkındaki Yönetmelik yeni ihtiyaçlar ve ihtisaslaşma çalışmaları kapsamında gözden geçirilecektir. 2. Önleme, Müdahale ve Politika Boyutlarıyla Türkiye'de Kadına Yönelik Şiddet ve Covid-19 Salgınının Etkileri Araştırması yürütülecektir. 3. Kadına Yönelik Siddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planı'nın uygulanması sağlanarak izleme ve değerlendirme çalışmaları yürütülecektir. 4 Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardim Fonu (UNICEF) ile birlikte dezavantajli çocukların korunmasi, gelişimi ve katılım haklarından yararlanabilmelerinin güçlendirilmesi: faaliyetleri yürütülecektir. 1. Kamu personeline, vatandaşlara (kadın ağırlıklı, erkek ağırlıklı gruplar olarak) ve şiddet uygulayanlara yönelik olmak üzere farkındalık çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 602.1. Kadına yönelik şiddet, erken yaşta ve zorla evliliklerin önlenmesine yönelik düzenlemelerin etkin uygulanmasını sağlamak amacıyla gerekli çalışmalar yapilacaktır.: Tedbir 602.3. Kadına yönelik şiddetle mücadelede şiddet mağduruna ve şiddet uygulayana yönelik hizmet sunan kurum ve kuruluşların kapasiteleri ve kurumlar arası koordinasyon artırılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S) Adalet Bakanlığıi, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, Yerel Yönetimler, STK'lar, Uluslararası Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
1. Kadın Konukevlerinin Açılması ve İşletilmesi Hakkında Yönetmelik ile Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri Hakkındaki Yönetmelik yeni ihtiyaçlar ve ihtisaslaşma çalışmaları kapsamında gözden geçirilecektir. 2. Önleme, Müdahale ve Politika Boyutlarıyla Türkiye'de Kadına Yönelik Şiddet ve Covid-19 Salgınının Etkileri Araştırması yürütülecektir. 3. Kadına Yönelik Siddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planı'nın uygulanması sağlanarak izleme ve değerlendirme çalışmaları yürütülecektir. 4 Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardim Fonu (UNICEF) ile birlikte dezavantajli çocukların korunmasi, gelişimi ve katılım haklarından yararlanabilmelerinin güçlendirilmesi: 1. Sosyal Hizmet Merkezlerinde yer alan Şiddetle Mücadele Irtibat Noktalarının hizmet standartlari, yönergeler ve hizmet içi eğitim programları ile kapasiteleri güçlendirilecektir. 2. Şiddete ilişkin verilerin entegrasyonu kapsaminda ilgili kuruluşlarla çalışmalar devam edecektir. 3. Ulusal düzeyde Kadına Yönelik Şiddet İzleme Komitesi ve yerel düzeyde Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Il Koordinasyon İzleme ve Değerlendirme Komisyonu toplantıları gerçekleştirilecektir. 4. Kadın konukevlerinin ihtisaslaşması kapsamında oluşturulan asgari standartların ülke geneline yaygınlaştırılması sağlanacak, ilgili mevzuat ve oluşturulan standartlara uygun ihtisaslaşmış kadın konukevi binası yapımına başlanacaktır.

Kadınlara sunulan sağlık hizmetleri iyileştirilip, farkındalık çalışmaları aracılığıyla sağlık bilincinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.603): Tedbir 603.1. Ülke genelinde kanser tarama programına uygun hedef gruptaki kadınların programa katılımlarının artırılması için farkındalık çalışmaları yapılacaktır.

Kadınlara sunulan sağlık hizmetleri iyileştirilip, farkındalık çalışmaları aracılığıyla sağlık bilincinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.603): Tedbir 603.2. Kadınlarda sağlık okuryazarlığının geliștirilmesi amacıyla farkındalık çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Kadınlara sunulan sağlık hizmetleri iyileştirilip, farkındalık çalışmaları aracılığıyla sağlık bilincinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.603): Medyada kadın temsili iyileştirilecek ve kadınların medya okuryazarlığının artırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.604)

Kadınlara sunulan sağlık hizmetleri iyileştirilip, farkındalık çalışmaları aracılığıyla sağlık bilincinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.603): Tedbir 604.3. Medya alanında düzenleyici veya denetleyici kamu kuruluş personeline yönelik medyada kadın temsili konusunda farkındalık eğitim programları düzenlenecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Okullaşma Oranı, Kadın (6-9 Yaş) (3)
Birim: Yüzde
2020: 98,4
2021(1): 97,3
2022(2): 100,0

Performans Göstergeleri: Okullaşma Oranı, Kadın (10-13 Yaş) (3)
Birim: Yüzde
2020: 98,6
2021(1): 98,5
2022(2): 100,0

Performans Göstergeleri: Okullaşma Oranı, Kadın (14-17 Yaş) (4)
Birim: Yüzde
2020: 87,5
2021(1): 90,5
2022(2): 90,7

Performans Göstergeleri: Okullaşma Oranı, Kadın (Yükseköğrenim)
Birim: Yüzde
2020: 46,3
2021(1): 48,0
2022(2): 48,0

Performans Göstergeleri: İşgücüne Katılım Oranı, Kadın (5)
Birim: Yüzde
2020: 30,9
2021(1): 32,9
2022(2): 34,9

Performans Göstergeleri: Kadın İstihdam Oranı
Birim: Yüzde
2020: 26,3
2021(1): 28,0
2022(2): 29,6

Performans Göstergeleri: İşveren Olarak Çalışanlar İçindeki Kadın Oranı (6)
Birim: Yüzde
2020: 10,4
2021(1): 12,4
2022(2): 12,5

Performans Göstergeleri: Kendi Hesabına Çalışanlar İçindeki Kadın Oranı (6)
Birim: Yüzde
2020: 17,1
2021(1): 17,3
2022(2): 17,5

Performans Göstergeleri: Parlamentodaki Kadin Temsil Oranı
Birim: Yüzde
2020: 17,3
2021(1): 17,3
2022(2): 17,3
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Temel Eğitim Programının performans göstergelerinden biridir.(4) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Orta Öğretim Programinın performans göstergelerinden biridir.(5) Bu gösterge ayni zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan İstihdam Programının performans göstergelerinden biridir.(6) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Kadının Güçlenmesi Programının performans göstergelerinden biridir.

2.3.6. Çocuk 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'de 2020 yılsonu itibarıyla, 83.614.362 kişi olan nüfusun 22.750.657'sini (yüzde 27,2) 0-17 yaş grubu oluşturmaktadır. AB-27 ülkeleri ortalaması olan yüzde 18,2 ile karşılaştırıldığında ülkemiz, çocuk nüfus oranının en yüksek olduğu ülke konumundadır.
Çocukların sağlık, bakım ve eğitim gibi alanlarda çok boyutlu gelişimlerine odaklanan erken dönem çocukluk gelişimi konusunda ülkemizde mevcut programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürmektedir. Ailelerin bu konudaki bilinç düzeyinin ve okul öncesi eğitim 

ve bakım kurumlarının artırılmasi, bu kurumlara erişim sorunlarının giderilmesi, okul ve okul sonrası sanatsal, sportif ve kültürel etkinlikler için mekânların artırılması gibi konularda politikaların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.Ülkemizde çocuk alanında önleyici ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesi, alanda çalışan personelin nitelik ve niceliğinin artırılmasi, rehberlik ve araştırma merkezleri ile okulların rehberlik hizmetlerinin güçlendirilmesi ve özellikle risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programlarının yaygınlaştırılması çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda koruyucu ve önleyici hizmetlerin yaygınlaştırılması ve okullarda sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılabilmesi amacıyla faaliyet gösteren Mobil Çocuk Sosyal Hizmet Birimlerinin sayısı 323'e ulaşmış olup bu birimlerin 8.662 okul ile eşleşmeleri yapılmış ve 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla risk grubunda olduğu değerlendirilen 27.060 çocuğa yönelik hizmet sunularak gerekli görülen koruyucu, önleyici ve destekleyici tedbirler alınmıştır.Çocuğa yönelik koruyucu ve önleyici faaliyetler kapsamında 2018 yılında başlatılan çocukların, ailelerin ve çocukla çalişan personelin farkindaliklarının artırılmasina ve çocukların ihmal, istismar ve şiddetten korunmasına yönelik eğitimlerden 2021 yılı Eylül ayıitibarıyla toplam 104.197 kişi faydalanmıştır.
Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunması ve bilişim teknolojileriyle yaşlarına ve gelişimlerine uygun olarak tanışmaları amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesinde oluşturulan Sosyal Medya Çalışma Grubu, çocukların dijital ve görsel medyada karşılaşabilecekleri risklerin tespit edilmesi ve zararlı olan içeriklerin kaldırılmasına yönelik çalışmalar yürütmüş, 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 1.256içeriğe müdahale etmiştir. Aynı kapsamda, özel kreş ve gündüz bakımevi çalışanları ile bu kuruluşlardan hizmet alan ailelere, bilişim teknolojilerinin çocuklar için firsatları ve riskleri ile çocukları bu risklerden korumak için dikkat edilmesi gereken konulara ilişkin eğitimlere devam edilmektedir.
Korunma ihtiyacı olan çocukların öncelikli olarak aile odaklı hizmetlerden faydalanmasıönem taşımaktadır. Bu kapsamda söz konusu çocuklara sunulan hizmetlerin geliştirilmesine, hizmet standartlarının oluşturulmasina, bakım hizmetlerinin ihtisaslaştırılmasına ve bu konuda toplumsal farkındalığın artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağli 1.371 yatılı kuruluşta 13.361 çocuğa koruma ve bakım hizmeti sağlanmaktadır. Kurum bakımındaki çocuklara yönelik yaşam becerilerini geliştirici programlar ve sosyal kültürel faaliyetler yürütülmektedir. Çocukların kurum bakımı sonrası yaşamlarında karşılaşabilecekleri sorunlara karşı dayanıklılıklarını da artıracak destek hizmetlerinin çeşitlendirilmesi faaliyetleri devam etmekte olup bu kapsamda 2828 sayıli Sosyal Hizmet Kanunuyla tanınan istihdam hakkından yararlanarak kamu kurumlarına yerleştirilen gençlere iş hayatına uyum seminerleri düzenlenmiştir. Çocuk destek merkezlerindeki çocuklara sunulan hizmetlerin etkinleştirilmesine yönelik çalişmalar kapsamında ANKA Çocuk Destek Programı yaygınlaştırılarak uygulanmış, merkezler ihtiyaçlar doğrultusunda ihtisaslaştırılmış ve personelin mesleki yeterliliğini artırmaya yönelik eğitimler gerçekleştirilmiştir.
Ekonomik yoksunluk nedeniyle kurum bakımına alınma riski bulunan çocukların öz aile veya yakınlari yanında desteklenmesi amacıyla ailelere sunulan Sosyal ve Ekonomik Destek 

(SED) hizmetlerinden 2021 yılı Eylül ayi itibarıyla 138.816 çocuk yararlanmaktadır. 2021 yıli için SED hizmeti kapsamında ödenen aylik destek miktarı ortalama 1.259 TL olup 2021 yıli Eylül ayı itibarıyla toplam 1.272.041.720 TL ödeme yapılmıştır. SED Hizmetinin Etkinliğinin Artırılması Projesi kapsamında 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla toplam 21.670 çocuğa ulaşılmış,ailelerde farkındalik oluşturmaya, çocukların kaliteli ve verimli zaman kullanabilmesine ortam ve imkân sağlamaya yönelik faaliyetler yürütülmüştür. Ayrıca SED hizmetinden yararlanan ailelerin İşkUR meslek edindirme kurslarına yönlendirilerek kendi ekonomik hayatlarını sürdürebilmeleri için iş ve meslek edindirme çalışmaları yapılmaktadır.2021 yılında aile odaklı hizmetler bağlamında biyolojik ailesi ile yaşama imkânıkalmamiş ama evlat edinilme koşullarını taşıyan 243 çocuk evlat edinme hizmetinden faydalandırılmıştır. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla aileleri yanında bakım imkânı bulunmayan ve evlat edindirilemeyen 8.214 çocuk 6.757 koruyucu aile yanında yaşamaktadır. Koruyucu aile hizmetinin bilinirliğini artırmak amacıyla 24/06/2021 tarihli ve 31521 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle 30 Haziran günü Koruyucu Aile Günüilan edilmiştir. Rehber Koruyucu Aile uygulaması hayata geçirilmiş, Acil/Geçici Koruyucu Aile Projesi kapsamında acil durumlardaki müdahalelere yönelik taslak plan oluşturulmuştur.Maddi yoksunluk içinde bulunan ailelerin çocuklarına yönelik fırsat eşitliğini artırmaya,yaşam kalitelerini yükseltmeye ve potansiyel riskleri azaltmaya yönelik programlar sürdürülmektedir. 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla Şartlı Sağlık Yardımından 753.186 anne ve 1.198.259 çocuk, Şartlı Eğitim Yardımından 2.357.932 çocuk yararlanmıştır. İhtiyaç sahibi çocukların özel öğretim kurumlarından ücretsiz olarak yararlanması kapsamında çalışmalar devam etmekte olup Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca açılış izni verilen özel kreş,gündüz bakımevleri ile özel çocuk kulüplerinin kapasitesinin yüzde 3'ü çeşitli nedenlerle okul öncesi eğitimden yararlanamayan dezavantajlı durumdaki çocukların desteklenmesi için ayrılmaktadır. Bu kapsamda 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 2.586 çocuk özel kreş ve gündüz bakımevi ile çocuk kulüplerince sunulan ücretsiz bakım hizmetinden yararlanmıştır.En kötü biçimlerdeki çocuk işçiliğinin sonlandırılması ve çalışan çocuklara yönelik bütünsel bir çalışma yürütülmesi amacıyla Çocuk İşçiliği ile Mücadele Ulusal Programıkapsamındaki çalışmalar devam etmektedir. Bu bağlamda sorumlu ve ilgili kuruluşların kurumsal kapasitelerinin geliştirilmesi ve mevsimlik tarım işçilerinin çocuklarının örgün öğretime yönlendirilmesi ile telafi eğitimleri, sosyal, sportif ve kültürel faaliyetler yoluyla desteklenmesi çalışmalari yürütülmektedir.
Sokaktaki çocukların ve ailelerinin sosyal hizmet ve yardımlara yönlendirilmesi,psikososyal destek ve bilinçlendirme hizmetlerinden yararlandırılması yönünde çalişmalar 228 mobil ekip tarafından yürütülmektedir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla sokakta risk altında bulunan 26.910 çocuğa ve 16.094 aileye yönelik müdahale gerçekleştirilmiştir. Yapılan müdahaleler çerçevesinde 607 çocuk kurum bakımına alınmış, 7.444 çocuğa SED veya sosyal yardım yapılmış, 6.107 çocuğa eğitim, danışmanlık ve sağlık tedbiri uygulanmış,16.024 aileye ise rehberlik hizmeti sunulmuştur.
Çocuk koruma mekanizmalarının güçlendirilmesi ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununda yer alan çocuklara özgü tedbirlerin etkin ve koordineli olarak uygulanarak izlenmesi ve çocuk adalet sisteminin onaricı adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılmasına 

yönelik çalışmalar devam etmektedir. Adli süreçte çocuk dostu mülâkat usullerini desteklemek üzere kurulan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerinin sayısı 2021yılı Ekim ayı itibarıyla 116'ya yükselmiştir. Özel ortamlarda ifade ve beyanlarının alınmasıgerektiği veya fail ile yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğu değerlendirilen, mağdur,tanık ve suça sürüklenen çocukların, cinsel suç ve aile içi şiddet suçu mağdurları ile diğer kırılgan gruplara mensup mağdurların ifade ve beyanlarının alinmasında kullanılan adli görüşme odalarının sayısı ise 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 110'a çıkmıştır. Çocuk mahkemelerinin fiziki koşullarının çocuk adalet sisteminin amacına uygun hale getirilmesi ve çocuklara yönelik tüm adli işlemlerin çocuk dostu şekilde tek bir merkezde gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir.

Ülkemizde bulunan uluslararası ve geçici koruma altındaki çocuklara yönelik yürütülmekte olan Sosyal Uyum Programı kapsamında yüz yüze ve çevrimiçi sosyo-kültürel etkinlikler yoluyla 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla ülke genelinde 227.102 çocuğa ulaşılmıştır.Suriyeli ve diğer mülteci çocuklarına yönelik Şartlı Eğitim Yardımı Programı kapsamında 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 571.261 çocuğa destek sağlanmıştır. Ayrıca söz konusu çocukların psikososyal gelişimi açısından önem arz eden özel politika ve uygulamaların geliştirilerek çeşitlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir.
Çocuklara ilişkin hizmet ve politikalarda önemli gelişmeler sağlanmakla beraber mevcut sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, suça sürüklenme, çocuğa yönelik şiddet,cinsel istismar ve çocuk evlilikleri, sigara, alkol ve uyuşturucu bağımlilıği, teknolojinin sorunlu kullanımı gibi alanlar çocuklar için önemli risk faktörleri olmaya devam etmektedir.
b) Amaç
Çocukların üstün yararı temelinde iyi olma hallerinin desteklenmesi, potansiyellerini gerçekleştirmeye yönelik imkânların artırılması ve firsat eşitsizliğinin azaltılması temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Erken dönem çocuk bakım, eğitim ve gelişimine yönelik hizmetlerin sunumu ile erişilebilirliğinin artırılması ve niteliğinin yükseltilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.606)

Politika/Tedbir: Tedbir 606.2. Anne babalara yönelik olarak çocukların yaş ve gelişme düzeylerine uygun beslenme, büyüme, eğitim ve oyun içerikli materyaller geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Erken çocukluk dönemine yönelik beslenme, büyüme, gelişme konularında içerik hazırlanarak sagligim.gov.tr adresinde paylaşılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 606.4. Erken çocukluk dönemi bakım ve eğitim hizmeti veren kurumların sayıları artırılacak ve hizmet sunum modelleri çeşitlendirilecek, denetimleri artırılacaktir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kreş, gündüz bakımevi ve çocuk kulüplerine yönelik denetim ve rehberlik faaliyetleri artırılacaktır.

Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607): Tedbir 607.1. Çocukların sportif, sanatsal, kültürel ve bilimsel aktivitelere yönelmesini özendirmeye yönelik uygulamalar geliştirilecektir.

Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607): Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlarıi, Yerel Yönetimler, STK'lar

Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607): Başta sokakta, ağır ve tehlikeli işlerde, aile işleri dışında ücret karşılığı, gezici ve geçici tarım işlerinde olmak üzere çocuk işçiliği ile mücadele edilecektir. (Kalkınma Planı p.609)

Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607): Tedbir 609.3. Sokakta çalıştırılan veya çalıştırılma riski olan çocuklara yönelik olarak koruyucu ve önleyici hizmetler kapsamında mobil ekipler güçlendirilecektir.

Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607): Çocuk adalet sistemi önleyici, onarıcı ve geliştirici mekanizmalar doğrultusunda risk takibini içeren bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.610)

Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607): Tedbir 610.1. Risk altındaki çocuklara yönelik psikolojik destek programları yaygınlaştırılacak ve bakım hizmetleri ihtisaslaştırılmaya devam edilecek, alanda çalışan personelin niteliği ve niceliği artırılacaktır.

Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607): Tedbir 610.3 Çocuk adalet sistemi onarici adalet yaklaşımıyla yeniden yapılandırılacak, çocuklara özgü uzlaştırma usulleri geliştirilecek, suça sürüklenen çocuklar yönünden kamu davasının açılmasının ertelenmesi modeli oluşturulacak ve ilk derece yargilama ile kanun yolu incelemelerinin öncelikli olarak yapılması sağlanacaktır.

Çocukların fiziksel, sosyal ve zihinsel gelişimlerini destekleyici kültürel, sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.607): Tedbir 610.4. Çocuklara özgü alternatif infaz usulleri geliştirilecektir.

Tedbir 610.5. Adli süreçte çocuklara özgü koruma mekanizmaları güçlendirilecek, çocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adliyelerde adli görüşme odalarının sayısı artırıilacaktır.: Koruma ve bakım altındaki çocukların erken çocukluk döneminden başlayarak eğitim seviyelerini yükseltmeye, sosyal ve bireysel gelişimlerine hız kazandırmaya yönelik çalışmalar artırılacak, bakım sonrası süreçte sosyal hayata uyumları desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.611)

Tedbir 610.5. Adli süreçte çocuklara özgü koruma mekanizmaları güçlendirilecek, çocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adliyelerde adli görüşme odalarının sayısı artırıilacaktır.: Tedbir 611.1. Çocuk Aile ve Sosyal Hizmetler 1. Çocuk Destek Gelişim ve Eğitim Destek Gelişim ve Eğitim Bakanlığı (S), İlgili Kamu Programının etkin şekilde Programının etkinliği Kurum ve Kuruluşları, uygulanmasina ve ilgili personele artırılacaktır. Yerel Yönetimler eğitim verilmesine devam edilecektir. Korunmaya ihtiyacı olan çocuklara yönelik aile odaklı hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.612)
Adalet Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Tedbir 611.1. Çocuk Destek Gelişim ve Eğitim Programının etkinliği artırılacaktır.
1. Adli görüşme odalarının ülke geneline yaygınlaştırılmasına ve buralarda görevli personele eğitim verilmesine devam edilecektir.: 1. Çocuk Destek Gelişim ve Eğitim Programının etkin şekilde uygulanmasina ve ilgili personele eğitim verilmesine devam edilecektir.

Tedbir 610.5. Adli süreçte çocuklara özgü koruma mekanizmaları güçlendirilecek, çocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adliyelerde adli görüşme odalarının sayısı artırıilacaktır.: Tedbir 612.1. Koruma altındaki çocukların aile odaklı hizmetlerden faydalanması artırilacak, koruyucu aile hizmet modelinin güçlendirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik eğitim, bilinçlendirme ve tanıtım faaliyetleri geliştirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Adli görüşme odalarının ülke geneline yaygınlaştırılmasına ve buralarda görevli personele eğitim verilmesine devam edilecektir.: 1. Korunma ihtiyacı olan çocuklar öncelikli olarak aile odakli hizmetlere yönlendirilecek, koruyucu aile hizmet modelinin güçlendirilmesi çalışmaları sürdürülecek ve yaygınlaşmasına yönelik eğitim ve tanıtım faaliyetleri artırılacaktır.

Tedbir 610.5. Adli süreçte çocuklara özgü koruma mekanizmaları güçlendirilecek, çocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adliyelerde adli görüşme odalarının sayısı artırıilacaktır.: Tedbir 612.2. Sosyal ve Ekonomik Destek Hizmetinin sosyal destek boyutu güçlendirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Tedbir 612.2. Sosyal ve Aile ve Sosyal Hizmetler 1. SED Hizmetinden yararlanan Ekonomik Destek Hizmetinin Bakanlığı (S), İlgili Kamu ortaokul çağındaki çocuklara yönelik sosyal destek boyutu Kurum ve Kuruluşlarıi, akademik, sosyal, sportif ve bilişsel güçlendirilecektir. Yerel Yönetimler, STK'lar faaliyetler yaygınlaştırılacaktır. Çocuğa yönelik ihmal, istismar ve şiddeti önleyecek program ve uygulamalar geliştirilecek, risk altındaki çocuklara ve ailelerine yönelik hizmetler ile psiko-sosyal destek programları
1. Adli görüşme odalarının ülke geneline yaygınlaştırılmasına ve buralarda görevli personele eğitim verilmesine devam edilecektir.: 1. SED Hizmetinden yararlanan ortaokul çağındaki çocuklara yönelik akademik, sosyal, sportif ve bilişsel faaliyetler yaygınlaştırılacaktır.

Tedbir 610.5. Adli süreçte çocuklara özgü koruma mekanizmaları güçlendirilecek, çocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adliyelerde adli görüşme odalarının sayısı artırıilacaktır.: Tedbir 613.2. Erken çocukluk döneminden başlamak üzere çocuklara ihmal, istismar ve şiddet konularında farkındalık eğitimleri verilecek, çocukların yaşam becerileri güçlendirilecektir.
Adalet Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
1. Adli görüşme odalarının ülke geneline yaygınlaştırılmasına ve buralarda görevli personele eğitim verilmesine devam edilecektir.: 1. Çocuklara yönelik ihmal, istismar ve şiddet konularında farkındalık eğitim programi modülleri oluşturulacaktır.

Tedbir 610.5. Adli süreçte çocuklara özgü koruma mekanizmaları güçlendirilecek, çocuk dostu mülakat usulleri desteklenecek ve adliyelerde adli görüşme odalarının sayısı artırıilacaktır.: Tedbir 613.3. Çocuklarla çalişan profesyonellerin ihmal, istismar ve şiddeti tespit etme ve gerekli yönlendirmeyi yapma kapasitelerini artırmaya yönelik programlar düzenlenecektir.
Adalet Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Başkanlığı, RTÜK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, STK'lar
1. Adli görüşme odalarının ülke geneline yaygınlaştırılmasına ve buralarda görevli personele eğitim verilmesine devam edilecektir.: 1. Çocukların dijital risklerden korunması amacıyla çocuklara hizmet sunan personele yönelik olarak farkındalık çalışması, eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri uygulanacaktır.

Tedbir 613.4. Çocuk İzlem Merkezlerinin hukuki altyapisı tamamlanacak ve sayılan artırılacaktır.: Tedbir 613.5. Çocuk Koruma İlk Müdahale ve Değerlendirme Birimlerinin güçlendirilmesi ve etkinliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütülecektir.
Sağlık Bakanlığı (S) İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Çocuk İzlem Merkezleri Hakkında Yönetmelik çalışmaları tamamlanacak ve Çocuk İzlem Merkezi sayısı artırılacaktır.: 1. Çocuk Koruma İlk Müdahale ve Değerlendirme Birimlerinde uygulanmak üzere değerlendirme rehberi hazırlanacaktır.

Tedbir 613.4. Çocuk İzlem Merkezlerinin hukuki altyapisı tamamlanacak ve sayılan artırılacaktır.: Tedbir 613.7. Adliyelerde çocuklara nitelikli destek sunan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri yaygınlaştırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S) İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler: Adalet Bakanlığı (S)
1. Çocuk İzlem Merkezleri Hakkında Yönetmelik çalışmaları tamamlanacak ve Çocuk İzlem Merkezi sayısı artırılacaktır.: 1. Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerinin Türkiye genelinde yaygınlaştırılmasına devam edilecektir.

Tedbir 613.4. Çocuk İzlem Merkezlerinin hukuki altyapisı tamamlanacak ve sayılan artırılacaktır.: Çocukların ve ebeveynlerin ihtiyaçları doğrultusunda psiko-sosyal destek hizmetleri yaygınlaştırılacak, riskli ve a-tipik gelişim gösteren çocuklara uygun gelişimsel müdahaleler, izlenme ve yönlendirmeler yapılacak, çocuklar arasında sağlık, sosyal medya ve hukuk okur-yazarlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.614)

Tedbir 613.4. Çocuk İzlem Merkezlerinin hukuki altyapisı tamamlanacak ve sayılan artırılacaktır.: Tedbir 614.3. Okullarda ve sosyal hizmet merkezlerinde sağlık, beslenme, hukuk ve sosyal medya okuryazarlığı becerilerini güclendirecek program ve faaliyetler yürütülecektir.
Sağlık Bakanlığı (S) İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Standartları Enstitüsü, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Çocuk İzlem Merkezleri Hakkında Yönetmelik çalışmaları tamamlanacak ve Çocuk İzlem Merkezi sayısı artırılacaktır.: 1. Okullardaki gida işletmelerine sağlıklı beslenmeye yönelik eğitim ve farkındalik faaliyetleri gerçekleştirilecek, bu işletmelerin gıda güvenilirliği ve hijyen şartları bakimından denetimi, izlenmesi ile değerlendirilmesi yapılacaktır. 2. Eğitim Kurumlarında Güvenilir Gıdaya Erişim ve Sağlıklı Beslenme Alışkanlığının Geliştirilmesi Kontrol Kılavuzu hazırlanacaktır.

Tedbir 613.4. Çocuk İzlem Merkezlerinin hukuki altyapisı tamamlanacak ve sayılan artırılacaktır.: Çocukların, sağlıklı gelişimlerini olumsuz etkileyecek oyun ve dijital uygulamalar ile kitap, sosyal medya gibi yayın içeriklerinden korunmasına yönelik tedbirler alınacaktır. (Kalkınma Planı p.615)

Tedbir 613.4. Çocuk İzlem Merkezlerinin hukuki altyapisı tamamlanacak ve sayılan artırılacaktır.: Tedbir 615.1. Çocukların dijital risklerden, yazılı ve görsel medyanın zararlarından korunmasına yönelik çalışmalar artırılacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S) İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Başkanlığı, RTÜK, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Çocuk İzlem Merkezleri Hakkında Yönetmelik çalışmaları tamamlanacak ve Çocuk İzlem Merkezi sayısı artırılacaktır.: 1. Ailelere ve çocuklara rehberlik edilmesi amacıyla dijital bağımlılığın önlenmesi konusunda çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 613.4. Çocuk İzlem Merkezlerinin hukuki altyapisı tamamlanacak ve sayılan artırılacaktır.: Tedbir 615.2. Kültürel yapıya uygun olarak yaş ve içerik açısından kullanıcılar ve ebeveynler için bilgilendirici bir bağımsız oyun derecelendirme sistemi oluşturulacaktır.
Sağlık Bakanlığı (S) İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
1. Çocuk İzlem Merkezleri Hakkında Yönetmelik çalışmaları tamamlanacak ve Çocuk İzlem Merkezi sayısı artırılacaktır.: 1. guvenlioyna.org.tr dijital oyun bilinçlendirme portali ile dijital oyunların olumlu ve olumsuz yönleriyle incelenmesi, analizi, bilinçlendirme ve bilgilendirme çalışmalarıyla platformun içeriğinin geliştirilmesine devam edilecektir.

Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve akranlarıyla ortaklıklar kurmalarını sağlamak üzere, yaşam becerilerini ve kültürler arası etkileşimi artıracak programlar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.616): Tedbir 616.1. Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocuklara yönelik sosyal uyum programları yaygınlaştırılacaktır.

Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve akranlarıyla ortaklıklar kurmalarını sağlamak üzere, yaşam becerilerini ve kültürler arası etkileşimi artıracak programlar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.616): Çocukların bağımlılık yaratan davranış ve maddelerden korunmalarına yönelik tedbirler alınacak, tedavi merkezlerinin nitelik ve niceliği artırılacak, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.617)

Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve akranlarıyla ortaklıklar kurmalarını sağlamak üzere, yaşam becerilerini ve kültürler arası etkileşimi artıracak programlar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.616): Tedbir 617.3. Bağımlılıkla mücadele amacıyla çocuklara, ailelere ve çocuklarla çalışan profesyonellere yönelik bilinçlendirme çalışmaları ve eğitimler sürdürülecektir.

Uluslararası veya geçici koruma altında olan çocukların toplumla bütünleşmelerini ve akranlarıyla ortaklıklar kurmalarını sağlamak üzere, yaşam becerilerini ve kültürler arası etkileşimi artıracak programlar sürdürülecektir. (Kalkınma Planı p.616): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: 5 Yaş Net Okullaşma Oranı
Birim: Yüzde
2020: 71,2
2021: 58,5
2022(1): 89,0

Performans Göstergeleri: 15-17 Yaş Grubunda İstihdam Orani
Birim: Yüzde
2020: 17,1
2021: 16,8(2)
2022(1): 16,4
(1) Program (2) Gerçekleşme Tahmini 
2.3.7. Gençlik 
a) Mevcut Durum 
Ülkemiz genç nüfusu (15-24 yaş) 2020 yıl sonu rakamlarına göre toplam nüfusun yaklaşık yüzde 15,4'ünü oluşturmaktadır. Genç nüfus ortalaması yüzde 10,6 olan AB ülkeleriyle karşılaştırıldığında Türkiye, genç nüfus oranının en yüksek olduğu ülkedir.
Söz konusu demografik yapının ülkemiz kalkınması açısından bir fırsata dönüşebilmesi ve gençlerimizin potansiyellerini gerçekleştirebilmeleri için sosyoekonomik ve bölgesel eşitsizlikler, eğitimde kalite, işsizlik, teknolojinin doğru kullanımi, toplumsal aidiyet ve dayanışma duygusunun güçlendirilmesi ve bağımlılıkla mücadele gibi alanlarda politika ve hizmetlerin geliştirilmesi ve kurumsallaştırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir.

Bir sağlık krizi olarak başlayan ancak tüm alanları etkileyerek büyük bir krize dönüşen Covid-19 pandemisinden en çok etkilenen grupların başinda gençler gelmektedir. Gençler,Covid-19'dan sağlık anlamında etkilenme riskleri düşük olsa da, işgücü piyasasının ve sosyal etkilerin orantısız bir yükünü üstlenmişlerdir. Dünyada ve ülkemizde genç işsizliği önemli ölçüde artmış, eğitim ve iş temelli öğrenme büyük ölçüde kesintiye uğramış ve birçok gençfinansal, mekânsal ve ruhsal düzeyde sorunla karşı karşıya kalmıştır. Bu nedenle krizin uzun vadeli etkileri çalışılarak yaşanan sürecin kuşaklar arası eşitsizlikleri genişletmemesine ve potansiyel sorun alanları üzerinde önemli çalışmalar yapılmasına öncelik verilmesi önem arz etmektedir.
OECD verilerine göre, 2019 yılında ülkemizde 15-29 yaş grubu nüfusun yüzde 40,51eğitimde, yüzde 30,7'si istihdamdadır. Söz konusu yaş grubu içerisinde eğitimde ve istihdamda olmayanların oranı ise ülkemizde yüzde 28,8 olup yüzde 12,8 olan OECD ortalamasinın üzerindedir. OECD ortalamasi erkeklerde yüzde 10,7, kadınlarda yüzde 15,3olan bu oran ülkemizde erkeklerde yüzde 17,9, kadınlarda ise yüzde 40'tir. Bu alanda,kadınlara özel koşullar da dikkate alınarak politika ve hizmetler geliştirilmesi yönündeki çalişmalara devam edilmektedir.
Gençlerde genel işsizlik ve tarım dışı işsizlik oranları, yetişkinlerdeki işsizlik oranlarının yaklaşık iki katıdır. TüİK verilerine göre 2020 yılında genel işsizlik oranı 13,2 iken gençlerde bu oran 25,3 olmuştur. 15-24 yaş işsizlik oranları 2020 yılında erkeklerde yüzde 22,6,kadınlarda yüzde 30,3 olup tarım dışı işsizlik oranları ise sırasıyla 26,1 ile 36,1'dir. Ayrıca genç nüfus içinde kadınların işgücüne katılım ve istihdam oranları sırasıyla yüzde 27,5 ve yüzde 19,2 iken erkeklerde sırasıyla yüzde 50,1 ve yüzde 38,8'dir. 2020 yılında 15-24 yaşgrubunda eğitimde ve istihdamda olmayan erkeklerin oranı yüzde 21,2, kadınların oranı ise yüzde 35,7 olmuştur. Covid-19 pandemisi nedeniyle 2020 yılında yaşanan daralma ülkemizde genç işsizliğini olumsuz etkilenmiştir.
Gençlerin işgücü piyasasına geçişlerini ve kariyer olanaklarına erişimini kolaylaştırmak üzere Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi tarafından staj faaliyetlerinin yayginlaştırılmasi, üniversiteli gençlerin yarı zamanlı olarak istihdam edilmesi ve ülkemizdeki büyük projelerle ilgili olarak gençlere farkındalık kazandırılması yönünde çalışmalar devam etmektedir.
02/10/2021 tarihli Resmi Gazete'de Ulusal Genç İstihdam Stratejisi ve Eylem Plani (2021-2023) ile ilgili Genelge yayımlanmıştır. Stratejinin temel politika alanları eğitim istihdam ilişkisinin güçlendirilmesi, ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin istihdamının artırılmasi, geleceğin işleri ve önemli sektörler olarak belirlenmiştir. Strateji ve Eylem Plani ile 2023 yılında genç işsizlik oranının yüzde 17,8e düşmesi, işgücüne katılım oranının yüzde 46'ya çıkması ve eğitimde ve istihdamda olmayan gençlerin oranının ise yüzde 20'ye düşmesi hedeflenmektedir.
Gençlik merkezleri ve kamplarında yürütülmekte olan hizmetler, hareketlilik programları ve sosyokültürel faaliyetler vasitasıyla gençlerin toplumsal hayata aktif katılımlarının artırılmasi, umut, özgüven ve toplumsal aidiyet duygularının güçlendirilmesi,gençler arasında sosyal sorumluluk ve gönüllülük bilinci ve kültürünün geliştirilmesi amaçlanmaktadır.


Gençlerin bulunduğu yerlerde faaliyetlerin düzenlenmesi ve hizmetlerin yaygınlaştırılması amacıyla gençlik merkezlerine bağlı olarak okullarda, üniversitelerde,mahallelerde, spor salonlarında ve yurtlarda 2019 yıliı Ocak ayı itibarıyla genç ofisler kurulmaya başlanmıştır. Genç ofisler, daha fazla gencin gençlik faaliyetlerine katılımınısağlamakta, daha düşük maliyetlerle gençlik merkezi faaliyetlerine yaygınlık kazandırmaktadir.
2021 yılı Ekim ayı itibarıyla Gençlik ve Spor Bakanlığına bağlı 384 gençlik merkezi ve 264 genç ofis ile gençlere hizmet sunulmaya devam edilmektedir. Uygulanan programlar kapsamında atölye ve kulüp faaliyetlerine ilişkin olarak 2021 yılında yaklaşık 174 bin faaliyet düzenlenmesi ve bu faaliyetlerle 2 milyon gence ulaşılması beklenmektedir. Gençlik merkezlerinin üye sayısı 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 1.223.945'i kadın, 1.319.925'i erkek olmak üzere toplam 2.543.870'tir. Gençlik merkezlerinin fiziki altyapı ve faaliyetler açısından engelli gençler için daha erişilebilir hâle getirilmesiyle faaliyetlerin gençlerin taleplerini ve zamanın gerekliliklerini karşılayacak şekilde geliştirilmesi yönünde çalışmalar sürdürülmektedir.
2019 Gönüllülük Yılı kapsamında başlatılan bir uygulamayla gençleri gönüllülük faaliyetlerine yöneltmek, gönüllülük çalışmalarına ağırlık vermek amacıyla gençlik merkezlerinde ve genç ofislerde mavi oda-gönüllü ofisleri kurulmaktadır. Gönüllü gençler,üye oldukları gönüllülük timinin faaliyetlerine yönelik planlama, uygulama ve geliştirme çalışmalarını mavi odalarda yürütmektedirler. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla bu odaların sayısı190'a ulaşmıştır.
Ülkemiz, hareketlilik ve gönüllülük faaliyetlerini Avrupa genelinde geliştirmeye yönelik mevcut AB eğitim ve gençlik programlarının yanı sıra 2019 yılından beri gönüllülük,dayanışma, istihdam ve staj faaliyetlerini destekleyen Avrupa Dayanışma Programına (ESC)katılım sağlamaktadır. Bu çerçevede 2014-2020 yıllarında 15-29 yaş arasında yaklaşık 183bin genç Erasmus+ ve ESC Programları kapsamında yurt dışında eğitim, staj, iş başi gözlem,gönüllülük, kurumsal işbirliği faaliyetlerine katılmıştır. Söz konusu projelerle, yaklaşık 27 bin genç 2014-2020 yıllarında diğer Program ülkeleri Ulusal Ajansları tarafindan finanse edilmişprojelerle hareketlilik programlarından yararlanmıştır.
Ulusal ve uluslararası platformlarda gençlerin daha aktif ve söz sahibi hale gelmesi,taleplerini dile getirmesi ve karar alma mekanizmalarına katılım sağlamasında önemli bir araç olma potansiyeli taşıyan Türkiye Ulusal Gençlik Konseyine yönelik ikincil mevzuat düzenlemesi ile Konseye işlevsel bir yapı kazandırılmasına yönelik hazırlıklar devam etmektedir.
Madde bağımlılığı ile mücadelede etkinlik sağlanması amacıyla koruyucu ve önleyici faaliyetlerin, tedavi, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleriyle mevcut kurumsal yapiların ve uygulamaların geliştirilmesine, ilgili kurumlar arasındaki eşgüdüm ve bilgi paylaşımının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda gençlerin ve gençlerle çalışanların madde bağımlılığı ve davranışsal bağımlılıklara ilişkin farkındalık ve bilgi düzeylerini artırmaya yönelik programlara, pandemi koşulları çerçevesinde devam edilmiştir. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla yataklı hizmet veren 11 ÇEMATEM ve 48 AMATEM'de yatakli, 9 ÇEMATEM ve 69 AMATEM'de ise ayaktan hizmet verilmektedir.

2021 yılı Ekim ayı itibarıyla ülkemizde geçici koruma altında bulunanların yüzde 71,2'si 30 yaş altıdır. Bunların 15-29 yas arası 1.145 binini (yaklaşık yüzde 31) gençler oluşturmaktadır. Söz konusu gençlerin yüksek oranı dikkat alınarak ekonomik ve sosyal hayata katılımlarını sağlamak üzere dil, eğitim, sağlık, istihdam ve uyum gibi alanlarda özel politika ve uygulamaların geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi yönünde faaliyetler yürütülmektedir.

b) Amaç
Gençlerin güçlü yaşam becerilerine, insani ve millî değerlere sahip olarak yetişmelerinin, iktisadi ve sosyal hayata ve karar alma mekanizmalarına aktif katılımlarının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Gençleri okul-sınav-iş bulma döngüsünden çıkartan, fiziksel, sosyal ve bilişsel gelişimleri ile yenilikçi ve girişimci niteliklerini destekleyen kültürel, bilimsel ve sportif faaliyetler özendirilecek, yaygınlaştırılacak ve erişilebilir hale getirilecektir. (Kalkınma Planı p.619)

Politika/Tedbir: Tedbir 619.2. Gençlik merkezlerinin sayısı ihtiyaca göre artırılacak ve benzer faaliyetler yürütülen kuruluşlarla ortaklıklar geliştirilecektir. Tedbir 619.4. Ders dişi
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gençlik merkezlerinin inşasına yönelik faaliyetlere devam edilecek, başka kurumlarca tahsis edilen tesisler bakım onarımları yapılarak gençlerin kullanımına uygun hale getirilecektir.

Politika/Tedbir: zamanlarda gençlerin fiziksel, sosyal, sanatsal, sportif, bilişsel ve kültürel gelişimlerini destekleyici faaliyetlerin okullarda sunulmasına yönelik bir model geliştirilecek, bu model içerisinde kurgulanan hizmetler okulların fiziki ve insan kaynağı kapasiteleri ile maddi imkânları geliştirilerek ilgili kurumlar tarafindan sunulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, YTB, Yunus Emre Enstitüsü, Yerel Yönetimler, STKlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gençlik merkezleri ve genç ofislerde yürütülmekte olan sanatsal, sosyal, kültürel ve eğitsel faaliyetler ile tarihi ve kültürel geziler, kamplar ve spor faaliyetlerine devam edilecek, hayat becerileri eğitim programının tanınırlığı artırılacaktır.

Politika/Tedbir: Gençlerin sosyal hayatta ve karar alma mekanizmalarında aktif rol almaları desteklenecek, hareketlilik programları özellikle dezavantajlı gençlerin taleplerine uygun biçimde genişletilip çeşitlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.620)

Politika/Tedbir: Tedbir 620.1. Başta Gençlik ve Spor Bakanlığı tarafından gençlik merkezleri ve gençlik kamplarında yürütülen programlar olmak üzere, gençlerin kişisel ve sosyal gelişimine katkı sağlamasına yönelik düzenlenen programlar ile faaliyetlerin sayısı ve kalitesi artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Adalet Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, BTK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Gençlik merkezleri, gençlik kamplari, yurtlar, okullar ve üniversitelerde gençlerle çalışan profesyonellere eğitici eğitimleri verilecek, bilim ve teknoloji kulüp ve atölyelerinde gerçekleştirilen faaliyetlerin kalite ve sayısı artırılarak gençler için bu alanlar özendirilecek ve ulusal, tematik ve sosyal uyum kampları düzenlenmeye devam edilecektir.

Tedbir 620.2. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktir.: Tedbir 620.3. Hareketlilik programları özellikle dezavantajlı gençlerin ihtiyaç ve taleplerine uygun biçimde genişletilip çeşitlendirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK1ar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Avrupa Birliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin Kurulmasına ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı'nın yayımlanmasıni müteakip çalışma grupları oluşturulacaktır.: 1. Biz Anadoluyuz ve Şehirler Kültürler-Üniversite projeleri uygulanmaya devam edilecek, gençlik çalışmalarının yerinde görülmesi ve gençlerin yurtdışı deneyimi kazanmaları amacı ile hareketlilik ve uluslararasi gençlik ve uzman değişim programları uygulanacaktır.

Tedbir 620.2. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktir.: Tedbir 620.4. Gençler gönüllülük faaliyetleri kapsamında bilinçlendirilecek ve yönlendirilecek, gençlerin gönüllü faaliyetlere katılımı teşvik edilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK1ar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin Kurulmasına ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı'nın yayımlanmasıni müteakip çalışma grupları oluşturulacaktır.: 1. Gönüllülük konusunda farkındalığın artırıması için bilgilendirme toplantilari yapılacak ve Gençlik Radyosu aracılığıyla eğitimler verilecek, Genç Gönüllüler Platformunun kurumsal kapasitesi güçlendirilerek STK'ların Platforma kurumsal üyelikleri teşvik edilecek ve Damla Gönüllülük Hareketi çalışmalarına devam edilecektir.

Tedbir 620.2. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktir.: Tedbir 620.5. Gençlik alanında faaliyet gösteren STKlarin kurumsal kapasiteleri geliştirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK1ar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Avrupa Birliği Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin Kurulmasına ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı'nın yayımlanmasıni müteakip çalışma grupları oluşturulacaktır.: 1. Gençlik Projeleri Destek Programı kapsamında 34 farklı spor branşında proje desteği verilecektir.

Tedbir 620.2. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktir.: Gençlerin bilişsel, fiziksel ve psikolojik gelişimlerini olumsuz yönde etkileyen faktörler ile etkilerinin azaltılmasını teminen gençlerin ve ebeveynlerin özelliklerine uygun psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılacak, gençler arasında sağlık, sosyal medya ve hukuk okur-yazarlığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.621)

Tedbir 620.2. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktir.: Tedbir 621.1. Okullarda, yükseköğrenim öğrenci yurtlarında ve gençlik merkezlerinde sağlık, sosyal medya ve hukuk okuryazarlığı konularında farkındalık artırıcı faaliyetler ile beceri güçlendirecek programlar yürütülecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK1ar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Adalet Bakanlıği, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, AFAD, Valilikler, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin Kurulmasına ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı'nın yayımlanmasıni müteakip çalışma grupları oluşturulacaktır.: 1. Hukuk kampi, ombudsmanlik konferanslari, yeni medya ve gazetecilik atölyeleri, sağlık ve hijyen konularında farkındalık konferansları vb. bilinç artıcı faaliyetler düzenlenecek ve desteklenecektir.

Tedbir 620.2. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin aktif hale getirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktir.: Tedbir 621.2. Gençler ve ebeveynler sanal platformlarda karşı karşıya oldukları riskler konusunda bilgilendirilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK1ar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Valilikler, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Türkiye Ulusal Gençlik Konseyinin Kurulmasına ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı'nın yayımlanmasıni müteakip çalışma grupları oluşturulacaktır.: 1. Tüm yurtlarda uyuşturucu madde, tütün ve davranışsal bağımlılıklar konulu farkındalık konferansları düzenlenecek ve farkindayiz.gov.tr internet sitesinin görünürlüğü artırılacaktır.

Tedbir 621.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılacaktır.: Bağımlılık yapıcı maddelerle etkin mücadele edilecek, bu maddelerin kullanım durumunu tespit etmeye yönelik araştırma ve hizmetlere devam edilecek, sosyal rehabilitasyon ve uyum hizmetleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.622)

Tedbir 621.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 622.1. Bağımlılık yapıcı maddelerin ilgi çekici olmaktan çıkarılmasi, sigara ve alkol gibi maddelerin erişilebilirliğinin zorlaştırımasına yönelik tedbirler alinacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlıği, Tarım ve Orman Bakanlığı
1. Gençlik merkezlerinde psikolog istihdam edilecek, sosyolog ve sosyal çalışmacı sayıları artırılacaktır.: 1. 2018-2023 Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Planinda belirlenen yillik hedeflere göre kimlik belgelerinin istenilmesi konusunda satıcıların bilgilendirilmesi sağlanacaktır.

Tedbir 621.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 622.3. Bağımlılığa yönelik olarak gençlerle çalışan profesyonel sayısı artırılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Sağlık Bakanlığı (S)
1. Gençlik merkezlerinde psikolog istihdam edilecek, sosyolog ve sosyal çalışmacı sayıları artırılacaktır.: 1. Sağlıklı Hayat Merkezlerinde görev yapan çocuk gelişim uzmanlarının yanı sıra psikolog, sosyolog ve sosyal çalışmacılara bağımlılikla mücadele eğitimi verilmeye devam edilecektir.

Tedbir 621.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 622.2. Gençlerin ve gençlik alanındaki profesyonellerin bağımlılıikla mücadele konusunda bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesi yönünde çalışmalara devam edilecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Adalet Bakanlıği, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, YÖK, STK'lar
1. Gençlik merkezlerinde psikolog istihdam edilecek, sosyolog ve sosyal çalışmacı sayıları artırılacaktır.: 1. Bağımlılıkla mücadele uygulayıcı ve farkındalik eğitimleri gençlik merkezleri, gençlik kamplari ve yurtlarda gençlere ve gençlerle çalışanlara verilmeye devam edilecek, Gençlik Radyosunda bağımlılıkla mücadele konusu ele alinacaktır.

Tedbir 621.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılacaktır.: Uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin, sosyal uyum sorunlarını en aza indirmek üzere; farkındalık, kültürler arası etkileşim ve zorluklarla başa çıkma kabiliyeti artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.623)

Tedbir 621.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 623.1. Uluslararasi veya geçici koruma altında olan gençlere yönelik sportif, kültürel, eğitsel faaliyet ve programlar uygulanacak ve desteklenecektir.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Gençlik merkezlerinde psikolog istihdam edilecek, sosyolog ve sosyal çalışmacı sayıları artırılacaktır.: 1. Geçici koruma altında yer alan gençlere yönelik yürütülen Sosyal Uyum ve Gençlik Katılımı Projesi gibi çalişmalar kapsamında spor ve sosyal uyum eğitimleri ve etkinlik kampi gibi sportif, sosyal ve kültürel faaliyetler düzenlenecektir.

Tedbir 621.3. Gençlik merkezlerinde psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında uzman istihdami yaygınlaştırılacaktır.: Tedbir 623.2. Uluslararasi veya geçici koruma altında olan gençler bilişsel, bedensel, duygusal yönden kişisel ve sosyal gelişimleri artırılacak, bu gençlere istihdama yönelik mesleki yönlendirmeler yapılacaktır.
Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Gençlik merkezlerinde psikolog istihdam edilecek, sosyolog ve sosyal çalışmacı sayıları artırılacaktır.: 1. Uygulamalı Girişimcilik Çalışmaları kapsamında uluslararası veya geçici koruma altında olan gençlerin KOSGEB ve İŞKUR'un mesleki yönlendirme, girişimcilik ve meslek edindirme hizmetlerine katılımlari ve bu hizmetlere yönelik faaliyetlerden yararlanmaları yönünde çalışmalara devam edilecektir.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Genç İstihdam Orani (15-24 Yaş)
Birim: Yüzde
2020: 29,2
2021(1): 28,0
2022(2): 29,6

Performans Göstergeleri: Gençlik Merkezi Sayısı
Birim: Adet
2020: 350
2021(1): 384
2022(2): 390
Kaynak: TÜIK, Gençlik ve Spor Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 


2.3.8. Sosyal Hizmetler, Sosyal Yardımlar ve Yoksullukla Mücadele 
a) Mevcut Durum 
Uygulanagelen politikaların etkisiyle gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması konularında ülkemizde önemli bir ilerleme kaydedilmiştir. Bu kapsamda, Gini katsayısı 2006 yılındaki 0,428 seviyesinden 2020 yılında 0,410'a gerilemiştir. Bunun yanısıra, en zengin yüzde 20'lik grubun yıllık kullanılabilir gelirden aldığı payın en yoksul yüzde 20lik grubun aldığı paya oranı (P80/P20) da 2006 yılında 9,6 iken 2020 yılında 8'e düşmüştür. Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert geliri medyan değerinin yüzde 60'ının altında gelirle yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı alinarak hesaplanan göreli yoksulluk orani, 2006 yılında yüzde 25,4 iken 2020 yılında yüzde 21,9'a gerilemiştir.
TABLO II: 65- Gelir Gruplarının Toplam Gelirden Aldıkları Paylar, Gini Katsayısıve Yoksulluk Oranları
(Yüzde)
2006: 5,1
2016: 6,2
2017: 6,3
2018: 6,1
2019: 6,2
(Yüzde) 2020: 5,9

2006: 10,6
2016: 10,7
2017: 10,5
2018: 10,9
2019: 10,6

2006: 15,0
2016: 14,8
2017: 14,8
2018: 15,2
2019: 14,9

2006: 21,1
2016: 20,9
2017: 20,9
2018: 21,4
2019: 21,1

2006: 47,2
2016: 47,4
2017: 47,5
2018: 46,3
2019: 47,5

2006: 100
2016: 100
2017: 100
2018: 100
2019: 100
(Yüzde) 2020: 100

2006: 0,428
2016: 0,404
2017: 0,405
2018: 0,408
2019: 0,395
(Yüzde) 2020: 0,410

2006: 7,7
2016: 7,5
2017: 7,8
2018: 7,4
2019: 8,0

2006: 25,4
2016: 21,2
2017: 20,1
2018: 21,2
2019: 21,3
(Yüzde) 2020: 21,9
Kaynak: TÜfK Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmaları ve Hanehalkı Bütçe Arastırmaları
(1) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 0' yoksulluk sınırı olarak alınmıştır.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından açıklanan İnsani Gelişme Endeksi sıralamasında ülkemiz son yıllarda dikkate değer bir gelişme göstermiştir. Türkiye 2005yılında Orta Insani Gelişme kategorisinde yer alırken, 2018 yılinda 0,806'lik endeks değeriyle 189 ülke arasında 59'uncu olmuş ve ilk kez En Yüksek İnsani Gelişme kategorisine yükselmiştir. 2019 yılında ise Türkiye beş sıra yükselerek 189 ülke arasında 0,820'lik endeks değeri ile 54'üncü sirada yer almiştir.


Ülkemizde son dönemde sosyal yardım ağının önemli ölçüde genişletilerek eğitim ve sağlık alanlarında sosyal yardıma ihtiyaç duyan her kesime ulaşması sağlanmaktadır. Kamu kurum ve kuruluşları tarafından yürütülen sosyal yardım programları kapsamında yapılan yardım harcamaları bu doğrultuda artırılmış ve söz konusu harcamaların GSYH'ya oranı2008 yılında 1,02 iken bu oran 2020 yılında 1,3'e yükselmiştir.

Söz konusu geniş yardım aği, pandemi döneminde ortaya çıkan sorunların giderilmesinde ve ilave yardım programlarının etkin bir biçimde uygulanmasında önemli rol oynamıştir. Salgin döneminde oluşturulan Sosyal Koruma Kalkanı kapsamında sosyal yardım faydalanıcılarına ilave destekler verilmiş ve mevcut durumda sosyal yardım faydalanıcısı olmayıp yardıma muhtaç duruma düşen hanelere belirli kriterler doğrultusunda doğrudan nakit desteği sağlanmıştır. 2021 yılı Mart ayı itibarıyla üç faz halinde yürütülmüşolan Sosyal Destek Programı kapsamında 6,5 milyar TL, Biz Bize Yeteriz Türkiyem Kampanyası kapsamında 2,1 milyar TL, normalleşme desteği kapsamında 4 milyar TL, kisa çalişma ödeneği kapsamında 31,5 milyar TL, nakdi ücret desteği kapsamında 10,2 milyar TL, işsizlik ödeneği kapsamında ise 5,6 milyar TL olmak üzere yaklaşık toplam 60 milyar TL destek sağlanmıştır. Salgının ortaya çıkmasıyla birlikte, 81 ildeki sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıflarına (SYDv) her ay gönderilen periyodik paylar 135 milyon liradan 180milyon liraya çıkarılmış ve vakıflara ilave iki periyodik pay aktarılmıştır. Ayrıca sokakta yaşayan kişiler tespit edilerek öncelikli olarak il sınırları içerisinde bulunan kamu kurumu misafirhanelerine yerleştirilmekte, bunun mümkün olmadığı durumlarda ise pansiyon, otel vb. yerlerde konaklamaları sağlanmaktadır. Konaklatılan bu kişilerin temizlik, sağlık, temel gıda, giyim ve diğer ihtiyaçları SYDv'lerin imkânları çerçevesinde giderilmektedir.

TABLO II: 66- Sosyal Yardım Hizmeti Veren Kamu Kuruluşlarının Sosyal Yardım Harcamaları

Kurum: Yararlanıcı Sayısı (1)
Yardım Türü: Tutar (Bin TL)
2018: Yararlanıcı Sayısı (1)
2019: Tutar (Bin TL)
2020: Yararlanıcı Sayısı (1)

Kurum: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Yardım Türü: Sosyal Yardımlardan Faydalanan Toplam Hane Sayısı
2018: 3 494 932
2020: 3 282 975

Kurum: Yaşlı ve Engelli Aylığı (2022)
Yardım Türü: 1 412 857
2018: 6 270 340
2019: 1[TELEFON]: 10 191 085

Kurum: Sosyal ve Ekonomik Destek (Çocuklan Muhtaç Aileler)
Yardım Türü: 185 766
2018: 1 096 121
2019: 198 907
2020: 1 389 135

Kurum: Evde Bakım
Yardım Türü: [TELEFON]: 6 675 740
2019: [TELEFON]: 8 158 669

Kurum: SYDVler (Fon) Tarafindan Verilen Tüm Sosyal Yardımlara Aktarılan Kaynak
2018: 5 957 458
2020: 7 371 671

Kurum: Genel Sağlık Sigortası Primleri
Yardım Türü: 6 945 909
2018: 8 973 991
2019: 7[TELEFON]: 12 118 762

Kurum: Muhtaç Aylığı (yetim ve engelliler)
Yardım Türü: 4 869
2018: 36 276
2019: 4 956
2020: 44 241

Kurum: Vakıflar Genel Müdürlüğü
Yardım Türü: İmaret Hizmetleri
2018: 84 280
2019: 36 757
2020: 80 780

Kurum: Burs (ilk ve ortaöğretimdeki muhtaç öğrenciler)
Yardım Türü: 20 741
2018: 29 730
2019: 21 453
2020: 32 068

Kurum: MEB
Yardım Türü: Burs (ilk ve ortaöğretimdeki muhtaç öğrenciler)
2018: 386 413
2019: 665 572
2020: 147 166

Kurum: YURT-KUR
Yardım Türü: Burs (yükseköğretimdeki muhtaç öğrenciler) (2)
2018: [TELEFON]: 2 253 784
2020: 569 747

Kurum: TKİ-TTK
Yardım Türü: Kömür Yardımı
2018: 2 084 746
2019: 1 435 809
2020: 1 878 413

Kurum: Belediyeler
Yardım Türü: Tüm Sosyal Yardımlar
2019: 4 821 827

Kurum: TOPLAM
2018: 38 253 405
2020: 50 344 814

Kurum: TOPLAM/GSYH (Yüzde)
2018: 1,02
2020: 1,17
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) SYDv'ler (Fon) tarafindan verilen tüm sosyal yardımlar ile kömür yardımında yararlanıcı sayısı hane sayısını, diğer yardım 
programlarında ise kişi sayısini ifade etmektedir.

(2) Üniversitelerin öğrencilerine verdikleri yardımlar bu rakama dâhil değildir.


Her il ve ilçede bulunan sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıfları aracılığıyla yürütülen sosyal yardım programlarının etkinliğini artırmaya yönelik analiz çalışmaları Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanliğınca yapılmaktadır. Bu kapsamda 2021 yılında Sosyal Yardım Analiz Raporu ve Sosyal Yardım Yararlanıcılarının Çalışabilirlik Durumları ve İstihdam Bağlantısı Raporuna ilişkin veritabanı sorgulama işlemleri tamamlanmış olup raporlama aşaması devam etmektedir.

Sosyal hizmetlerin etkinliğinin artırılması yönündeki çalışmalar kapsamında vatandaşların ihtiyaç duydukları konularda sosyal hizmetlere erişimlerini kolaylaştırmak ve karşılaştıkları sorunların çözümü için destek sağlamak amacıyla ülke genelinde hizmet veren sosyal hizmet merkezlerinin sayısı 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 370'e ulaşmıştır. Diğer yandan, aile ve bireylerin kamu hizmetlerinden etkin bir şekilde faydalanabilmeleri için arz odaklı sürdürülen ASDEP kapsamında çalışan personel sayısı 2017 yılından bu yana 3.444'e ulaşılmış olup toplam 2,8 milyon hanede görüşmeler yapılmıştır. ASDEP kapsamında yürütülen çalışmaların önümüzdeki dönemde genişletilerek devam etmesi planlanmaktadır.
Engelli vatandaşlarımıza yönelik Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na bağlı yatılıhizmet veren engelli bakım ve rehabilitasyon merkezi sayısı 2021 yıliı Eylül ayı itibarıyla 104'e, gündüzlü bakım hizmeti veren merkez sayısı 280'e çıkmıştır.

Engelli vatandaşların istihdamını artırmak amacıyla yürütülen Kamuda Engelli Kontenjani Programı kapsamında engelli memur sayısında önemli artış sağlanmış olup 2002yıl sonu itibarıyla 5.777 memur olarak istihdam edilen engelli birey sayısı 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla 58.520'ye ulaşmıştır.

Toplam nüfus içindeki oranı giderek artan yaşlı nüfusa yönelik hizmetlerin alanının genişletilmesi ve kalitesinin artırılması amacıyla çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı huzurevi sayısı ve kapasitesi 2002 yılına göre yaklaşık 2,5 kat artmış ve huzurevi sayısı 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 162'ye çıkmıştır.Yaşlılara yönelik yürütülen hizmetlerde yerel yönetimlerin rolünün ve hizmetlerinin artırılmasını amaçlayan Yaşlı Destek Programı (YADES) kapsamında 2021 yıli için 3 milyon TL kaynak ayrılmıştır. Büyükşehir belediyeleri ve valiliklerce hazırlanan proje taleplerinin değerlendirilmesi sonrasında uygun görülen projeler için kaynak aktarımı yapılmaktadır.
TABLO II: 67- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına Bağlı Sosyal Hizmet Kuruluşlarının Sayı ve Kapasiteleri 
Kuruluş Türleri: Sayı
2019: Kapasite
2020: Sayı
2021(1): Kapasite

Kuruluş Türleri: Çocuk Evi (0-18 Yaş) (2)
2019: 1 192
2020: 6 853
2021(1): 1 193

Kuruluş Türleri: Çocuk Evleri Sitesi (Sevgi Evleri)
2019: 112
2020: 7 097
2021(1): 111

Kuruluş Türleri: Çocuk Destek Merkezleri (3)
2019: 65
2020: 2 147
2021(1): 65

Kuruluş Türleri: Huzurevi
2019: 153
2020: 15 385
2021(1): 158

Kuruluş Türleri: Engelli Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi (4)
2019: 258
2020: 8 008
2021(1): 279

Kuruluş Türleri: Sosyal Hizmet Merkezi
2019: 333
2020: -
2021(1): 354

Kuruluş Türleri: Kadın Konuk Evi ve İlk Kabul Birimi
2019: 110
2020: 2 717
2021(1): 111

Kuruluş Türleri: ŞÖNİM
2019: 81
2020: -
2021(1): 81
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı

(1) Eylül 2021 itibarıyla 

(2) Çocuk evleri müstakil apartman dairelerinden ibarettir.

(3) Bakım ve Sosyal Rehabilitasyon Merkezleri ile Koruma Bakım ve Rehabilitasyon Merkezieri Çocuk Destek Merkezleri Yönetmeliğiyle 
Çocuk Destek Merkezine Dönüştürülmüştür.

(4) Yatılı engelli bakım ve rehabilitasyon merkezleri, umutevleri ve gündüzlü bakım kuruluşlan toplamıdır.

TABLO II: 68- Sosyal Hizmet Harcamalarının Harcama Yapılan Kesime Göre Dağılımı

Harcama Yapılan Kesim: Çocuk-Genç
Kuruluş: ASHB
2018: 2 432 161
2019: 2 878 199
(Bin TL) 2020: 3 250 068

Harcama Yapılan Kesim: Yaşlı
Kuruluş: ASHB
2018: 757 225
2019: 898 170
(Bin TL) 2020: 1 033 739

Harcama Yapılan Kesim: Engelli
Kuruluş: Kurum Bakımı
2018: ASHB
2019: 702 822
(Bin TL) 2020: 790 363

Harcama Yapılan Kesim: Özel Kuruluşta Bakım
Kuruluş: ASHB
2018: [TELEFON]: 770 699
(Bin TL) 2020: 999 057

Harcama Yapılan Kesim: Özel Eğitim
Kuruluş: MEB
2018: 2 747 316
2019: 2 239 754
(Bin TL) 2020: 3 680 000

Harcama Yapılan Kesim: Toplum-Aile-Kadın
Kuruluş: ASHB
2018: 353 411
2019: 324 182
(Bin TL) 2020: 363 805

Harcama Yapılan Kesim: Toplam 7 537 277
Kuruluş: 7 901 367
2018: 10 187 257
Kaynak: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Milli Eğitim Bakanlığı

b) Amaç
Yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altında bulunan kesimlerin firsatlara erişiminin kolaylaştırılması yoluyla ekonomik ve sosyal hayata katılımının artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi, gelir dağılımının iyileştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı, p.626): Tedbir 626.6. Bütünleşik Sosyal Koruma Dönemine geçilerek sosyal yardım faydalanıcısı vatandaşların diğer kamu hizmetlerine (sosyal hizmet, istihdam, eğitim, sağlık vb.) erişimleri artırılacaktır.
Politika/Tedbir p.626): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi veri tabanından, sosyal yardım faydalanıcısı vatandaşlardan diğer kamu hizmeti ihtiyaci (sosyal hizmet, istihdam, eğitim, sağlık vb.) olanlar tespit edilerek Aile Bilgi Sistemi üzerinden ASDEP görevlilerine bildirilecek, uygun hizmetlere yönlendirilmeleri ve danışmanlık hizmeti almaları sağlanacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı, p.626): Sosyal yardım programlarının etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı, p.627)

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı, p.626): Tedbir 627.1. Sosyal yardim programlarının etkinliği analiz edilerek, elde edilen sonuçlar doğrultusunda programlarda gerekli revizyonlar yapılacaktır.
Politika/Tedbir p.626): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Üniversiteler, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sisteminde yer alan veriler kullanılarak analiz çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı, p.626): Tedbir 627.2. Başta yerel yönetimler olmak üzere diğer kamu kurum ve kuruluşlarıyla karşılıklı veri paylaşımı sağlanacaktır.
Politika/Tedbir p.626): Tedbir 627.2. Başta yerel Aile ve Sosyal 1. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi yönetimler olmak üzere Hizmetler Bakanlığı Sistemiyle e-Belediye Sisteminin diğer kamu kurum ve (S), Yerel Yönetimler entegrasyonu kapsamında veri paylaşimi kuruluşlarıyla karşılıklı veri yapan belediye sayısı artırılacaktır. paylaşımı sağlanacaktır. İnsan odaklı sosyal politikalar çerçevesinde sosyal hizmet modellerinin çeşitlendirilmesi ve
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemiyle e-Belediye Sisteminin entegrasyonu kapsamında veri paylaşimi yapan belediye sayısı artırılacaktır.

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı, p.626): yaygınlaştırılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.628)

Sorumlu/İşbirliği Yürütülecek Faaliyetler Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar ve Projeler Sosyal yardımlar ve sosyal hizmetler arasındaki bağlantı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı, p.626): Tedbir 628.1. Engelli ve yaşlı bakımı hizmetlerine ilişkin standartlar geliştirilecek ve bu hizmetleri veren personelin niteliği ve niceliği artırılacaktır.
Politika/Tedbir p.626): Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Bakım Hizmetleri Kalite Standartlarına ilişkin yeni değerlendirici eğitimleri verilecektir. 2. Bakım Hizmetleri Kalite Standartları esas olmak üzere, yetkilendirilen değerlendiriciler tarafindan; 150 engelli ve yaşlı bakım kuruluşunda değerlendirme yapilacaktır.

Tedbir 628.2. Sosyal hizmetler yaygınlaştırılarak daha etkin hale getirilecek, kırılgan kesimlere yönelik sosyal hizmet programlarının niteliği ve niceliği artırılacaktır.: Tedbir 628.3. Toplum temelli bakım hizmetleri kapsamında gündüzlü bakım hizmetleri yaygınlaştırılacaktır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, İŞKUR, Türkiye Belediyeler Birliği: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
1. Sosyal içerme alanında, desteğe ihtiyacı olan kişilere sunulacak hizmetler konusunda eğitim verilen personel sayısı artırıilacaktır. 2. Sosyal hizmet merkezi sayısı bütçe imkânları çerçevesinde artırlacaktır. 3. Roman Strateji Belgesi için Etkili Bir İzleme, Değerlendirme ve Koordinasyon Mekanizmasi Kurulmasi Projesi (ROMSiD) kapsamında farkındalık artırma çalışmaları, personelin izleme ve değerlendirme kapasitesinin artırılması faaliyetleri yürütülecektir. 4. Bölgeler itibarıyla Sosyal Durum ve Yaşam Koşulları Araştırması: gerçekleştirilecektir. 1. Yaşlılara yönelik gündüz yaşam merkezlerinin, yurt genelinde evde desteğe ihtiyaç duyan yaşlılar ve ailelerinin talepleri, ildeki ihtiyaç ve ilin yapısına uygun bir şekilde planlamaları ve yaygınlaştırılması sağlanacaktır. 2. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı kuruluşlarda yaşlılara yönelik gündüzlü hizmet standartlanı, eğitim, rehberlik ve yönlendirme çalışmaları koordineli şekilde gerçekleştirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Gini Katsayısı
2020: 0,41
2021(1): 0,41
2022(2): 0,39

Performans Göstergeleri: Göreli Yoksulluk (3)
Birim: Yüzde
2020: 21,9
2021(1): 21,9
2022(2): 20,9

Performans Göstergeleri: ASDEP'le Ulaşılan Hane Sayısı
Birim: Adet
2020: [TELEFON](1): 600 000
2022(2): 400 000

Performans Göstergeleri: P80/P20 (4)
Birim: -
2020: 8,0
2021(1): 8,0
2022(2): 7,5
Kaynak: TÜİK ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini 
(2) Program 
(3) Göreli yoksulluk hesaplanırken eşdeğer hane halkı kullanılabilir geliri medyan değerinin yüzde 60' yoksulluk sınırı olarak alınmıştır.

(4)En yüksek gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin gelirinin en düşük gelire sahip yüzde 20lik nüfus kesiminin gelirine orani.

2.3.9. Kültür ve Sanat 
a) Mevcut Durum 
Covid-19 pandemisi nedeniyle tüm sektörlerde meydana gelen sorunlar, insan-insan etkileşiminin en yoğun olduğu sektörlerden biri olması nedeniyle kültür sektöründe de fazlasıyla hissedilmiş ve birçok kültürel faaliyet, etkinlik ve projenin aksamasına neden olmuştur.


Pandeminin en çok etkilediği kurumlardan olan Devlet Tiyatroları pandemi koşullarınedeniyle bir önceki sezona göre temsil sayısında yüzde 77, seyirci sayısında yüzde 87oranında azalma yaşamiş olup sezonu 1.106 temsil ve 175.285 seyirci sayısı ile kapatmıştır.Pandemi önlemleri çerçevesinde yeni sezonda 42 sahnede koltuk kapasitesi yüzde 50düşürülmek suretiyle oyunlar sahnelenecektir. Bu nedenle 2021-2022 sezonunda temsil ve seyirci gerçekleşmelerinin potansiyelin oldukça altında olması beklenmektedir. Bununla birlikte pozitif bir önlem olarak kamyon tiyatrosu, açık hava yaz oyunları gibi projeler hayata geçirilmiş olup sanatseverlere erişim kanalları açık tutulmuştur. Kamyon Tiyatrosu projesi kapsamında 2021 yılında 4 farklı çocuk oyunu İç Anadolu, Marmara ve Karadeniz bölgelerindeki 26 il 80 ilçede 80 temsil gerçekleştirerek 47.395 çocuk izleyici ile buluşmuştur. Bunun yanı sıra Açıkhava Yaz Oyunları kapsamında Ankara İrfan ŞahinbaşAçıkhava ve Bornova Kültür Sanat Merkezi Bozkurt Kuruç Açıkhava sahnelerinde 71 temsil ile 11.799 seyirciye ulaşılmiştir.
Bunların yani sira pandemiden en çok etkilenen sektörler arasında bulunan özel tiyatrolarla ilgili de farklı şekillerde çok sayıda destek mekanizması geliştirilmiştir. Buna göre; 2020 yılında özel tiyatroların projelerine her yıl yapılan yardımlara ilişkin ödenek miktarı iki katına çıkarılmış, toplamda 12 milyon TL ödenek 328 özel tiyatroya dağıtılmıştır.2021 yılında ise 13,5 milyon TL'ye yükseltilen bu ödenek 428 özel tiyatronun projesine dağıtılacaktır. Ayrıca, pandemi döneminde özel tiyatrolara destek olmak amacıyla Telif Hakları Genel Müdürlüğü nezdindeki özel hesaptan sağlanan kaynakla; Dijital Tiyatro Arşivi Projesi kapsamında 467 özel tiyatroya 9,5 milyon TL, Tiyatrolarımız DT Sahnelerinde Projesi kapsamında 112 özel tiyatroya toplam 6,2 milyon TL, Dijital Tiyatro Projesi kapsamında 420 özel tiyatroya toplam 12,6 milyon TL, Özel Tiyatrolar Yaz Turnesinde Projesi kapsamında ise 25 milyon TL olmak üzere toplam 53,3 milyon TL ilave destek sağlanmıştır.Böylelikle Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi ilanı yapılan 11 Mart 2020 tarihinden bu yana 25,5 milyon TL genel bütçeden, 53,3 milyon TL Telif Hakları Genel Müdürlüğünezdindeki özel hesaptan olmak üzere özel tiyatrolara yapılan desteklerin toplamı 78,8milyon TL olarak gerçekleşmiş olup pandemi koşullarının meydana getirdiği zorluklar telafi edilmeye çalişilmiştir.
Diğer yandan yurt içinde ve dışında somut ve somut olmayan kültürel mirasımızın korunmasına yönelik restorasyon, sayısallaştırma ve envanter çalişmalarına devam edilmiştir. Restorasyon çalişmalarında tek eser ölçeğinden tematik projelere doğru daha bütüncül bir anlayışa yönelme gözlenmektedir. Sayısallaştırma çalışmaları tamamlanan yazma eserler internet ortamında faydalanıcıların erişimine açılmıştır. Bu gelişmelere karşılık restorasyon çaliışmalarında niteliğin geliştirilmesi ve eserin özgün amacına göre işlevlendirilmesi,envanter çaliışmalarında kapasitenin geliştirilmesi ve kurumlar arasıeşgüdümün sağlanması ihtiyacı bulunmaktadır.
Kültürümüzün uluslararası düzeyde tanıtımı amacıyla yürütülen çalışmalar sonucunda,dünya kültür mirası listelerinde ülkemize ait varlıikların sayısı artmıştır. 2020 yılında Dünya Miras Listesinde 18, geçici listede ise 78 kültür varlığımız bulunmakta iken 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla Dünya Miras Listesinde bulunan kültür varlığı sayısı 19'a, geçici listeye giren kültür varliğı sayısı ise 84'e yükselmiştir.


Kültür merkezi, müze, kütüphane, tiyatro salonu gibi kültürel altyapı unsurları nicelik olarak artmıştır. 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 116 kültür merkezi, 1.225 halk, çocuk ve edebiyat müze kütüphanesi hizmet vermektedir. 2021 yılı sonu itibarıyla hizmet veren kültür merkezi sayısının 122'ye ulaşması beklenmektedir. Bu alandaki en önemli gelişme İstanbul Atatürk Kültür Merkezi'nin 29 Ekim Cumhuriyet Bayramında hizmete açılacak olmasıdır. 15Temmuz Demokrasi Müzesi'nin 15 Temmuz 2021 tarihinde hizmete açılmış olması diğer bir önemli gelişmedir. 2019-2020 sezonunda 720 tiyatro salonu, 13 opera-bale salonu mevcuttur. Bunun yani sıra hâlihazırda 308 Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı müze, 142ören yeri, 310 özel müze, 22 yazma eser kütüphanesi ve 2.537 sinema salonu hizmet vermektedir. Genel olarak nicelikte görünen bu gelişmelerle birlikte kültürel altyapıunsurlarının mimarî, işletme modeli, fiziki büyüklük planlaması ve alanın verimli kullanımıaçısından yeniden değerlendirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.
TABL0 II: 69- Kültürel Altyapı İstatistikleri 
Gösterge: Kütüphane Sayısı
2005: 1 144
2010: 1 136
2015: 1 130
2017: 1 146
2019: 1 162
2020: 1 207
2021(1): 1 230

Gösterge: Kültür Merkezi Sayısı
2005: 49
2010: 79
2015: 105
2017: 113
2019: 114
2020: 116
2021(1): 122

Gösterge: Müze Sayısı
2005: 156
2010: 185
2015: 193
2017: 199
2019: 200
2020: 199
2021(1): 199

Gösterge: Özel Müze Sayısı
2005: 89
2010: 149
2015: 216
2017: 239
2019: 251
2020: 287
2021(1): 287

Gösterge: Sinema Salonu Sayısı
2005: 987
2010: 1 834
2015: 2 356
2017: 2 692
2019: 2 858
2020: 2 850
2021(1): 2 537
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığ(1)Gerçekleşme Tahmini 
Okuma kültürünün geliştirilmesi amacına yönelik olarak, halk kütüphaneleri yeni bir konsept dâhilinde daha kullanıcı dostu olacak şekilde inşa edilmekte olup mevcut kütüphanelerin de aynı anlayış çerçevesinde rehabilite edilmesi sağlanmaktadır. Çocuk ve Halk Kütüphanelerinin Rehabilitasyonu Projesi kapsamında 2021 yıli itibarıyla 161 çocuk ve halk kütüphanesi yeni konseptle okuyucuların hizmetine sunulmuştur. Bunun yanı sıra okuma alışkanlığının erken çocukluk döneminde kazandırılmasi, okuma kültürünün geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması amacıyla 0-3 yaş bebekler ve ebeveynlere yönelik Bebek Kütüphanesi konsepti geliştirilmiş,bu kapsamda müstakil Bebek Kütüphaneleri kurulmuşve Halk Kütüphanelerinde bebek bölümleri oluşturulmuştur. Ayrıca değişen, dönüşen talepler ve ihtiyaçlar doğrultusunda, kitaba erişimin kolaylaştırılması ve okuma kültürünün geliştirilmesi amacıyla, sekiz AvM Kütüphanesi, yedi Bebek ve Çocuk Kütüphanesi, dokuz Edebiyat Müze Kütüphanesi, bir Gar Kütüphanesi, bir Bilimler Tarihi Kütüphanesi, bir Havalimanı Kütüphanesi hizmete açılmıştır. Yapılan çalışmalar neticesinde kütüphanelerin toplumsal imajları açısından önemli bir mesafe alınmış; üye sayılari önemli ölçüde artmiş ve kullanıcı profili değişmiştir. Diğer yandan Milli Eğitim Bakanlığı tarafından okullarda oluşturulan Zenginleştirilmiş Kütüphanelerin (Z-kütüphane) sayısı 2020 yılında 115 artarak 1.714'e ulaşmıştır. Ayrıca DAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından 2018-2020yılları arasında 148 semt kütüphanesi kurulmuş, bunlar bilhassa dezavantajlı bölgelerde çocuk ve gençler için bir cazibe alanı olmuştur. Aynı dönemde KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından da 166 çeşitli nitelikte kütüphanenin kurulması desteklenmiştir. Ancak okuma kültürünün yaygın hale getirilmesi, bu alandaki hizmetlerin verim ve etkinliğinin artırılabilmesi için bahse konu kütüphaneler arasındaki işbirliği ve eşgüdümü sağlayacak bir ağ kurulmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu entegrasyonun sağlanmasıyla şehirlerde kütüphanelerin üçüncü mekân olarak insan hayatındaki yeri güçlenecek, okuma becerisi ve okuma kültürü bilgiye ulaşmanın ve yeniden üretmenin temel kaynağı olacaktır.

Edebiyat ve yayıncılık alanında; Türk Edebiyatı'nın Dışa Açılımı (TEA) Projesi kapsamında desteklenen eser sayısı 2021 yıli Ekim ayı itibarıyla 3.494'e, destek miktarı ise 35 milyon TL'ye ulaşmıştır. Edebiyat Eserlerinin Desteklenmesi Projesi kapsamında ise 2014yılından beri toplam 314 esere yaklaşık 3,9 milyon TL destek verilmiştir.
Son yllarda yüksek bir ivme ile büyüyen yayıncılık sektöründe 2020 sonu itibarıyla üretilen başlık sayısi (ISBN) 78.500'e, verilen bandrol sayısı (üretim) ise 433 milyon adede ulaşmıştır. 2021 yıli sonunda ISBN verilen eser sayısının 80.000'i aşması beklenmektedir.2020 yılında ISSN verilen süreli yayın sayısı ise 744 olarak gerçekleşmiştir. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü ve Uluslararası Ýayıncılar Birliği tarafından hazırlanan rapora göre Türk yayıncılık sektörü perakende pazar büyüklüğü bakımından dünyada dokuzuncu, üretilen başlık sayısı bakımindan ise altıncı sırada yer almaktadır.

GRAFİK II: 1- ISBN ve ISSN Verilen Yayın Sayısı 2020
90.000100080.00090070.00080060.000700NSSS 50.00040.0009S 600500400NSSI 30.000
30020.00020010.000100o o [KART_NO]2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020••••ISBN SSN 
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı
Kültür ekonomisi, yaratıcı düşünceye dayalı olması, yüksek katma değer potansiyeli,toplumsal kimlik ve değerlerin de taşıyıcısı olması nedeniyle ekonomik büyüme, istihdam ve ticaret ile birlikte sosyal içerme, kültürel çeşitlilik ve beşeri kalkınmaya da katkıda bulunmaktadır. Kültür ekonomisini oluşturan sektörler cirolarına oranla yüksek katma değer üretmekte olup bu bakımdan imalat, inşaat ve ulaştırma gibi geleneksel sektörleri geride bırakmaktadır. Bu sebeple yaratıcı sektörün ülkemiz kalkınması için stratejik alanlardan biri olarak kabul edilip gelişimi için zamanlı tedbirlerin alınmasına ve desteklerin geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır.

Kültür ekonomisini oluşturan sektörler içinde dünyada en çok düzenleme ve destek sinema sektörüne vönelik vapılmaktadır, Bu bağlamda ülkemizde Türk sinemasinda devlet desteğiyle sağlanan gelisme ve büvümenin sürdürülebilirliği icin uluslararası rekabet gücümüzün artırılması ve ülkemizin film üretim merkezlerinden biri haline gelmesi amacıyla 

30/01/2019 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7163 numaralı Kanun çerçevesinde ikincil mevzuat çalışmalarına 2021 yılında da devam edilmiştir.
Diğer yandan sinema sektöründe sağlanan desteklerde artış yaşanmaktadır. 2005yılından bu yana 281,8 milyon TL'si 595 uzun metraj film projesine olmak üzere sektöre nominal olarak toplam 612 milyon TL kaynak aktarılmıştır. 2021 yılı içerisinde sağlanan kaynak Ekim ayı itibarıyla 70,2 milyon TL'ye ulaşmıştır. Bununla birlikte Covid-19 pandemisi nedeniyle; sinema salonlarının altı ay kapalı kalmasi, film üretiminin yavaşlaması ve vizyon tarihlerinin ertelenmesine bağlı olarak Ekim 2021 itibarıyla vizyona giren yerli film, izleyici sayısı ve hasılatta, pandemi öncesi yıllara kıyasla düşüş meydana gelmiştir. 2020 yılında toplam seyirci sayısı 17,4 milyon kişi, gişe gelirleri ise 299 milyon TL olmuştur. Buna rağmen Ülkemiz sineması yüzde 80'lik yerli film izleme oranı ile önceki yıllarda elde ettiği Avrupa'daki birincilik konumunu 2020 yılında da sürdürmüştür. İlaveten son yıllarda nitelikli yapımların da ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanmasi, Türk sinemasının bir marka olma yolunda önemli adımlar attığının göstergesi olarak değerlendirilebilir. 2021 yılında Berlin, Toronto ve Belgrad gibi dünyanın önemli uluslararasi film festivallerinde ödüller kazanılmış, Türk sinemasının ve Ülkemizin tanıtımına önemli katkısağlanmıştır.

TABLO II: 70- Sinema Sektörüne İlişkin Gelişmeler 
Yıllar: 2005
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 27
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 221
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 11 000(1)
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 27 000(1)
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 69 811
Toplam Hasılat (Bin TL): 177 374
Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL): 8 816

Yıllar: 2010
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 65
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 252
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 21 706
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 41 064
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 186 997
Toplam Hasılat (Bin TL): 380 202
Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL): 27 234

Yıllar: 2015
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 139
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 406
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 34 700
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 60 739
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 684 230
Toplam Hasılat (Bin TL): 316 987
Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL): 38 723

Yıllar: 2016
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 135
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 358
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 31 102
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 58 216
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 690 733
Toplam Hasılat (Bin TL): 339 858
Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL): 44 606

Yıllar: 2017
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 148
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 383
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 40 241
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 71 024
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 469 991
Toplam Hasılat (Bin TL): 863 522
Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL): 53 778

Yıllar: 2018
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 180
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 437
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 44 616
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 70 408
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 544 504
Toplam Hasılat (Bin TL): 896 570
Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL): 58 808

Yıllar: 2019
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 150
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 412
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 33 783
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 59 421
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 531 468
Toplam Hasılat (Bin TL): 976 942
Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL): 59 851

Yıllar: 2020
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 57
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 176
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 13 949
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 17 414
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 235 130
Toplam Hasılat (Bin TL): 299 712
Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL): 68 088

Yıllar: 2021 (2)
Vizyona Giren Yerli Film Sayısı: 34
Vizyona Giren Toplam Film Sayısı: 100
Yerli Film Seyirci Sayısı (Bin): 484
Toplam Seyirci Sayısı (Bin): 3 937
Yerli Film Hasılat (Bin TL): 8 680
Toplam Hasılat (Bin TL): 89 129
Sinema Sektörüne Verilen Destek (Bin TL): 70 207
Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sinema Genel Müdürlüğü
(1) Yaklaşık seyirci sayılarıdır.

(2) 30 Eylül 2021 itibanyla verilmiştir.


Sahne sanatlarına yönelik destekler son yıllarda artarak devam etmektedir. Bu kapsamda, Kültür ve Turizm Bakanlığınca ilgili yönetmelik kapsamında her yıl özel tiyatroların projelerine sağlanan yardımlarda pandemi döneminde 78,8 milyon TL'ye ulaşılmıştır. Bu noktada dikkat çeken diğer bir husus, yeni girişimlerin projelerine öncelik verilmesi ve desteklerin İstanbul ve diğer büyükşehirlerle sınırlı kalmayıp küçük kentlere doğru yaygınlaşmasıdır. Tiyatro sayısı ve verilen desteklerin artışına paralel olarak pandemi öncesi koşullarda seyirci sayılarında artış gözlenmiştir. Ancak pandemi koşullarıyla birlikte 

tiyatro salon sayısı 2019-2020 sezonunda, 2018-19 sezonuna göre yüzde 20,1 azalırken,tiyatro salonu koltuk sayısı da yüzde 24,5 azalmıştır. Buna göre; 2019-2020 sezonunda tiyatro salon sayısı 720 olurken, tiyatro salonu koltuk sayısı 267 bin 857 olmuştur.
5225 sayılı Kültür Yatırımları ve Girişimlerini Teşvik Kanunu kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliği adına önemli bir açılım sağlamış olmakla birlikte, bu alanda sponsorluk uygulaması henüz istenen seviyeye ulaşamamıştır. Kültürel faaliyetlerin ülkenin bütününe yaygınlaştırılması amacıyla, belediyelerin mahalli nitelikteki kültürel faaliyetlerini artırmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Kültür alanında kamu ve özel sektör arasında işbirliğinin geliştirilmesi önem arz etmekte olup devletin kültür ve sanat alanındaki destekleyici rolünün artırılmasi önemli görülmektedir.

Kültüre katılım konusunda kapsamlı ve düzenli bir araştırma yapılması konusu önemini korumaktadır. Kültür alanında yayımlanan istatistiklerin uluslararası raporlarda yayımlanan biçimler ve içerikten farklı olması nedeniyle kıyaslama yapmakta da sıkıntılar yaşanmaktadır. Bu konudaki eksikliği gidermek ve politika yapıcılara analiz imkânı verecek verileri temin etmek amacıyla, kültür alanına ilişkin toplanan istatistiklerin yöntem ve kapsam itibarıyla gözden geçirilerek gerekli güncellemelerin yapılmasi, Kültür İstatistiklerini Geliştirme Projesinin tamamlanması ve Kültüre Katılım Araştırmasının yapılmasına ihtiyaçduyulmaktadır.

b) Amaç
Kültürel zenginlik ve çeşitliliğin korunup geliştirilerek gelecek nesillere aktarılması,kültür ve sanat faaliyetlerinin yaygınlaştırılmasi, millî kültür ve ortak değerler etrafında toplumsal bütünlüğün ve dayanışmanın güçlendirilmesiyle kültürün kalkınmadaki çok boyutlu etkisinin artirılmasi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar: Yurt içi ve yurt dışındaki kültür mirasımız, toplumun kültür, tarih ve estetik bilincini geliştirecek, kültür turizmine katkı sağlayacak ve afet riskini dikkate alacak şekilde korunacak, taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.630)

Sorumlu/İşbirliği Politika/Tedbir Yapılacak Kuruluşlar: Tedbir 630.2 Yurt içi ve yurt dışında taşınmaz vakif kültür varlıklarımızı korumaya yönelik restorasyon ve onarim faaliyetleri nitelik ve nicelik olarak geliştirilecektir.
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Vakiflar Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, STK'lar, TİKA, Türk Tarih Kurumu, Diyanet İşleri Başkanlığı, Yunus Emre Enstitüsü,Bölge Kalkınma İdareleri, Kalkınma Ajansları

Tedbir 630.3. Tarihi kent dokularına yönelik kentsel tasarımlar yapılacak, tarihi kent bölgeleri bu tasarımlara göre bütüncül anlayışla iyileştirilecektir.: Tedbir 630.4. Yurt içi ve yurt dışındaki taşınmaz kültür mirasımızın korunmasına yönelik olarak yürütülen tespit ve envanter çalişmalarına devam edilecek ve elde edilen veriler dijital ortama aktarılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Vakiflar Genel Müdürlüğü, Bölge Kalkınma Idareleri, Bitlis Eren Üniversitesi, Üniversiteler, Kalkınma Ajanslari, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Kapadokya Alan Başkanlığı, Dokuz Eylül Üniversitesi
1. Bitlis şehir merkezindeki tarihi eserlerin bütüncül bir anlayışla restore edilmesi sağlanarak şehire açık hava müzesi hüviyeti kazandırılacaktır. 2. El-Aman Han, Bitlis Eren Üniversitesi tarafindan sanatçı konukevi, kültür sanat merkezi ve ihtisas kütüphanesi olarak işlevlendirilmek üzere yeniden projelendirilecektir. 3. Ahlat kümbetlerinin onarım ve restorasyonları gerçekleştirilecek, Sahil Kalesinde yüzey araştırması yapılacak, tarihi mezarlıktaki arkeolojik kazı çalışmaları artırılacak ve kentin açık hava müzesi haline gelmesi için kültürel mirasın korunması çalışmaları bir iş programi dahilinde gerçekleştirilecektir. 4. Kuzey Van Gölü havzasındaki diğer kümbet, mezarlık gibi Selçuklu eserlerinin durumlari tespit edilecek ve onarım koruma faaliyetleri: gerçekleştirilecektir. 1. Kapadokya Alan Başkanlığı sınırları içindeki taşınmaz kültür varlıkları ile sit alanlarına ilişkin tespit ve tescil işlemleri tamamlanarak envanter çalişmaları dijital ortama aktarılacaktır. 2. Kapadokya Alan Başkanlığı sinırlarında koruma amaçli imar planları hazırlanacaktır. 3. Dokuz Eylül Üniversitesi SUDEMER'de sürdürülebilir bir kurumsal kapasite oluşturulması için insan kaynakları geliştirilecek ve

Tedbir 630.3. Tarihi kent dokularına yönelik kentsel tasarımlar yapılacak, tarihi kent bölgeleri bu tasarımlara göre bütüncül anlayışla iyileştirilecektir.: Tedbir 630.5. Çeşme, imaret, aşevi gibi taşınmaz vakıf kültür varlıklarına vakfiye şartları doğrultusunda işlevsellik kazandırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Vakiflar Genel Müdürlüğü, Bölge Kalkınma Idareleri, Bitlis Eren Üniversitesi, Üniversiteler, Kalkınma Ajanslari, Yerel Yönetimler, STK'lar: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Vakıflar Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetimler, Kamu Kurum ve Kuruluşları, Benzer Amaçlı Vakiflar, Kamu Yararına Çalışan Dernekler
1. Bitlis şehir merkezindeki tarihi eserlerin bütüncül bir anlayışla restore edilmesi sağlanarak şehire açık hava müzesi hüviyeti kazandırılacaktır. 2. El-Aman Han, Bitlis Eren Üniversitesi tarafindan sanatçı konukevi, kültür sanat merkezi ve ihtisas kütüphanesi olarak işlevlendirilmek üzere yeniden projelendirilecektir. 3. Ahlat kümbetlerinin onarım ve restorasyonları gerçekleştirilecek, Sahil Kalesinde yüzey araştırması yapılacak, tarihi mezarlıktaki arkeolojik kazı çalışmaları artırılacak ve kentin açık hava müzesi haline gelmesi için kültürel mirasın korunması çalışmaları bir iş programi dahilinde gerçekleştirilecektir. 4. Kuzey Van Gölü havzasındaki diğer kümbet, mezarlık gibi Selçuklu eserlerinin durumlari tespit edilecek ve onarım koruma faaliyetleri: ihtisas kütüphanesi kurulacaktır. 1. Sosyal amaçlara özgülenmiş vakıf eserlerinin vakfiye esasları doğrultusunda yeniden işlevlendirilmesi sağlanacak ve denetimler artırilacaktır.

Tedbir 630.8. Çanakkale şehitlikleri ve savaş alanları ihya edilerek Tarihi Alan açık hava müzesine dönüştürülecektir.: Kültürel altyapı unsurlarının daha verimli ve etkili kullanılabilmesi için mimarisi, işletme ve yönetim modeli işlevsel hale getirilecek; farklı etkinliklere imkân veren esnek mekânsal tasarımlar geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.631)

Tedbir 630.8. Çanakkale şehitlikleri ve savaş alanları ihya edilerek Tarihi Alan açık hava müzesine dönüştürülecektir.: Tedbir 631.1. Kültür yapılarının şehir yaşamında üçüncü mekân olarak benimsenmesi için ulaşılabilir, yaygın ve cazip yapılar tasarlanacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Seddülbahir Kalesinin ihyası kapsamında Bab-i Kebir'e ait ahşap tamamlama ve çevre düzenleme işi ile teşhir tanzim projesi hazırlık çalışmaları sürdürülecektir. 2. Ziyaretçi ve risk yönetimi ana planları ile teknik şartnamelerin hazırlanması çalışmaları sürdürülecektir. 3. Yeni tespit edilen 2 şehitliğin ihyası yapılacaktır. 4. Namazgâh Tabyası Sur Duvarları Restorasyon uygulaması kapsamında, Nizamiye Kapısına ait proje hazirlanacak ve sonrasında restorasyon ve düzenleme işlemleri gerçekleştirilecektir. 5. Namazgâh Tabyasına ilişkin bütüncül tasarım projesi hazırlanacaktır. 6. Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısının kurulması ile Web ve Mobil Uygulama Yazılımı Kurulum ve Entegrasyon Projesi kapsamında, Kaçak Yapı çalışmaları için sahada kullanmak üzere bir uygulama ile Taşınmaz Ulusal Envanter Sistemi (TUES) geliştirilecektir.: 1. Kültür yapılarında büyük ve merkezi yapılardan makul büyüklük ve muhtelif yerlere dağılmış esnek yapılara geçiş sağlanacak; kültür merkezi tasarım ve yapimına yönelik yerleşim yeri büyüklüğü, nüfus projeksiyonu, mevcut kültürel yapı envanteri gibi kriterler göz önüne alınarak konuya ilişkin standart belirleme çalışması yapılacaktır.

Tedbir 630.8. Çanakkale şehitlikleri ve savaş alanları ihya edilerek Tarihi Alan açık hava müzesine dönüştürülecektir.: Kültür ve sanata erişim ve katılım olanakları artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.633)
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı: 1. Okuma kültürünün oluşturulması ve yaygınlaştırılması amacıyla okullardaki kütüphane sayısı artırılacaktır.
1. Seddülbahir Kalesinin ihyası kapsamında Bab-i Kebir'e ait ahşap tamamlama ve çevre düzenleme işi ile teşhir tanzim projesi hazırlık çalışmaları sürdürülecektir. 2. Ziyaretçi ve risk yönetimi ana planları ile teknik şartnamelerin hazırlanması çalışmaları sürdürülecektir. 3. Yeni tespit edilen 2 şehitliğin ihyası yapılacaktır. 4. Namazgâh Tabyası Sur Duvarları Restorasyon uygulaması kapsamında, Nizamiye Kapısına ait proje hazirlanacak ve sonrasında restorasyon ve düzenleme işlemleri gerçekleştirilecektir. 5. Namazgâh Tabyasına ilişkin bütüncül tasarım projesi hazırlanacaktır. 6. Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısının kurulması ile Web ve Mobil Uygulama Yazılımı Kurulum ve Entegrasyon Projesi kapsamında, Kaçak Yapı çalışmaları için sahada kullanmak üzere bir uygulama ile Taşınmaz Ulusal Envanter Sistemi (TUES) geliştirilecektir.: Tedbir 633.1. Kültür ve sanatın bir yaşam alışkanlığı olarak gelişmesi için erken yaşlardan itibaren kültür ve sanat eğitimi verilecektir.

Tedbir 630.8. Çanakkale şehitlikleri ve savaş alanları ihya edilerek Tarihi Alan açık hava müzesine dönüştürülecektir.: Tedbir 633.3 Gezici kütüphane sayısı artırılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Seddülbahir Kalesinin ihyası kapsamında Bab-i Kebir'e ait ahşap tamamlama ve çevre düzenleme işi ile teşhir tanzim projesi hazırlık çalışmaları sürdürülecektir. 2. Ziyaretçi ve risk yönetimi ana planları ile teknik şartnamelerin hazırlanması çalışmaları sürdürülecektir. 3. Yeni tespit edilen 2 şehitliğin ihyası yapılacaktır. 4. Namazgâh Tabyası Sur Duvarları Restorasyon uygulaması kapsamında, Nizamiye Kapısına ait proje hazirlanacak ve sonrasında restorasyon ve düzenleme işlemleri gerçekleştirilecektir. 5. Namazgâh Tabyasına ilişkin bütüncül tasarım projesi hazırlanacaktır. 6. Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısının kurulması ile Web ve Mobil Uygulama Yazılımı Kurulum ve Entegrasyon Projesi kapsamında, Kaçak Yapı çalışmaları için sahada kullanmak üzere bir uygulama ile Taşınmaz Ulusal Envanter Sistemi (TUES) geliştirilecektir.: 1.10 gezici kütüphane hizmete alınacaktır.

Tedbir 630.8. Çanakkale şehitlikleri ve savaş alanları ihya edilerek Tarihi Alan açık hava müzesine dönüştürülecektir.: Tedbir 633.4 Kültür ve sanat hizmetlerinin sunumunda mahalli idareler, özel sektör ve sivil toplumun rolü güçlendirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S)
1. Seddülbahir Kalesinin ihyası kapsamında Bab-i Kebir'e ait ahşap tamamlama ve çevre düzenleme işi ile teşhir tanzim projesi hazırlık çalışmaları sürdürülecektir. 2. Ziyaretçi ve risk yönetimi ana planları ile teknik şartnamelerin hazırlanması çalışmaları sürdürülecektir. 3. Yeni tespit edilen 2 şehitliğin ihyası yapılacaktır. 4. Namazgâh Tabyası Sur Duvarları Restorasyon uygulaması kapsamında, Nizamiye Kapısına ait proje hazirlanacak ve sonrasında restorasyon ve düzenleme işlemleri gerçekleştirilecektir. 5. Namazgâh Tabyasına ilişkin bütüncül tasarım projesi hazırlanacaktır. 6. Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısının kurulması ile Web ve Mobil Uygulama Yazılımı Kurulum ve Entegrasyon Projesi kapsamında, Kaçak Yapı çalışmaları için sahada kullanmak üzere bir uygulama ile Taşınmaz Ulusal Envanter Sistemi (TUES) geliştirilecektir.: 1.Kütüphanelerin yaygınlaştırılması konusunda yerel idarelerle işbirliği yapılacaktır.

Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.634): Tedbir 634.1 Türk-Islam tarihinin farkli dönemlerine ait kültürel mirasımıza öncelik verilmek suretiyle, kültürel mirasımızın araştırılması, korunması, günümüz toplumuna ve gelecek kuşaklara aktarılması sağlanacaktır.

Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.634): Türkçe'nin doğru ve yetkin bir şekilde kullanılması için örgün eğitim başta olmak üzere, her türlü medya, yasal düzenleme gibi araçlar etkin bir şekilde kullanılacaktır. (Kalkinma Planı p.635)

Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.634): Tedbir 635.1 Türkçe'nin zenginliğinin kayıt altına alınması için etimolojik sözlük tamamlanacaktır.

Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.634): Tedbir 635.2 Yurt dişında Türk dili ve kültürünün öğretimi ve tanıtımı faaliyetleri geliştirilecektir.

Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.634): Tedbir 635.4 Türk kültür ve medeniyetine dair referans niteliğindeki metinler belirli bir program dâhilinde akademik niteliği haiz üniversiteler, yayınevleri ve ilgili kamu kurumlarınca yayınlanacaktır.

Klasik Türk Sanatlarını yaygınlaştırmaya yönelik faaliyetler düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.634): Milli Eğitim Bakanlığı (S), Çanakkale Savaşları ve Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636): Tedbir 636.2 Kültür istatistikleri uluslararası standartlara uygun bir şekilde geliştirilecek ve tek bir veri tabanında toplanacaktir.

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636): Kültür endüstrileri ve kültürel girişimlere yönelik mevcut desteklerin etki analizi yapılacak; kapsayıcı, objektif ve kolay erişilebilir destek mekanizmaları geliştirilecektir. (Kalkınma Plani p.637)

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636): Tedbir 637.2 Kültür endüstrilerine sağlanan destekler, bilhassa eğitim, sertifikasyon ve Ar-Ge faaliyetleri artırılacaktır.

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636): Kültürümüz yurt dışında tanıtılacak, kültürel diplomasi faaliyetleri geliştirilecek, kamu ve sivil toplum kuruluşlarınca yürütülen kültürel diplomasi nitelikli faaliyetler arasında eşgüdüm sağlanacak ve uluslararası ilişkilerde kültürün yapıcı rolünden istifade edilecektir.

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636): (Kalkınma Planı p.643) Tedbir 643.1 Yurt dişında kültürel diplomasi alanında faaliyet gösteren kuruluşlara verilen destekler artirılacak ve bu kuruluşların idari kapasiteleri geliştirilecektir.

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636): Tedbir 643.2 Dünya kamuoyunda olumlu bir Türkiye algısı oluşmasına yönelik kültürel faaliyetler gerçekleştirilecektir.

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636): Kitap ve süreli yayın yayımcılığı alanlarının geliştirilmesine yönelik faaliyetler desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.644) Tedbir 644.2 Nitelikli kültürel

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636): yayınlara daha fazla sayıda okurun ulaşımını temin etmek üzere e-kitap formatında daha fazla sayıda eserin kamu yayını olması sağlanacaktır

Fikri emek sonucu oluşan ürünlerin öneminin ve değerinin toplumun tüm kesimlerine benimsetilmesi sağlanacak ve fikri haklara konu ürün ve eserlere ilişkin bilgi ve veri altyapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.636): Tedbir 644.4 Edebi üretimi teşvik etmek ve yayımlanma imkânı bulamamış nitelikli edebi üretimlerin okura ulaştırılmasını sağlamak üzere uygulanan ilk eser desteği gelistirilecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Yıl İçerisinde Restorasyonu/Konservasyonu Tamamlanan Taşınır Kültür Varlığı Sayısı (Kümülatif)
Birim: Bin
2020: 26,5
2021(1): 39
2022(2): 51

Performans Göstergeleri: Gezici Kütüphane Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 57
2021(1): 62
2022(2): 72

Performans Göstergeleri: Desteklenen Sinema Projesi Sayısi
Birim: Adet
2020: 390
2021(1): 585
2022(2): 595
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.3.10 Spor 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'de spora ilgi artan şekilde devam etmektedir ve bunun yansıması olarak lisanslı sporcu, spor kulübü ve antrenör sayılarındaki artış eğilimi sürmektedir. 2021 yıl Eylül ayı itibarıyla lisanslı sporcu sayısı 10.535.792, faal sporcu sayısı 1.317.648, spor kulübü sayısı 19.082 ve antrenör sayısı 269.393 olarak gerçekleşmiştir.
Covid-19 pandemisi nedeniyle yeni normal hayat şartlarına ilişkin tedbirler, spor salonları ve antrenman alanları ile tesislerde bulunan tüm alanların mevcut fiziki durumlarıgöz önünde bulundurularak sporcu sağlığı başta olmak üzere tesislerde görevli tüm personele yönelik olarak Sağlık Bakanlığınca güncellenen Salgın Yönetimi ve Çalışma Rehberine istinaden uygulanmaktadır.

Engellilerin spora katılımını artirmak amacıyla hayata geçirilen özel projeler kapsamında engelli otobüslerinin teminine; engelli sporcularla çalişabilmek için antrenörlerin formasyon eğitiminden geçirilmesine ve engellilere yönelik yaz spor okullarınin açılmasina devam edilmektedir.

Spor tesislerinin bölgeler ve branşlar bazında dengeli dağılımlarının sağlanması ve tesislerin etkin kullanılması amacıyla spor tesisleri envanterinin internet ortamında tüm vatandaşların erişimine açılması çalışmaları devam etmektedir.

Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan protokol kapsamında 8-10 yaş grubu çocukların spora yönlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen Sportif Yetenek Taraması Projesiyle her eğitim-öğretim yılı içerisinde ülke çapında yaklaşık 1,3 milyon 3'üncü sınıf öğrencisi sporla tanıştırılmaktadır. Projenin devamıyla nitelikli sporcuların erken yaşta spora kazandırılmasına devam edilecektir.
Spor eğitiminin iyileştirilmesi, sporda etik kurallara uyumun artırılmasi, sporcu sağlığına yönelik hizmetlerin geliştirilmesinde kritik önem arz eden spor hekimi yetiştirilmesinin sağlanmasi, ithal ikamesine yönelik sportif mal üretiminde markalaşmanın desteklenmesi, başarılı sporcuların yetiştirilmesi ve sporun bir yaşam tarzı olarak benimsetilerek geniş kitlelere yaygınlaştırılması ihtiyacı devam etmektedir.

b) Amaç
Sporun sağlıklı yaşam alışkanlığının bileşenlerinden olduğu ve tüm vatandaşların spor faaliyetlerine eriştiği, uluslararasi platformlarda başarı elde eden, prestijli spor organizasyonlarına ev sahipliği yapan ve böylelikle tüm spor branşlarında dünya ölçeğinde rekabet edebilen bir seviyeye ulaşmak temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Erken yaşlardan itibaren spor eğitimi verilecek; örgün eğitimde beden eğitimi ve spor derslerinin niteliği artırılacak; mahallinde spor imkânları geliştirilerek her yaştan vatandaşların sportif faaliyetlere düzenli katılımı teşvik edilecektir. (Kalkınma Planı p.646)

Politika/Tedbir: Tedbir 646.1. Halkin spora olan ilgisini artıracak proje ve kampanyalar geliştirilecek, spor tesislerine erişim imkânları iyileştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), RTÜK, TRT, Yerel Yönetimler, Üniversiteler, Spor Federasyonları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Anadolu Yildızlar Ligi (ANALİG), Yüzme Bilmeyen Kalmasın, Koşabiliyorken Koş, GSB Spor Okulları gibi sportif projeler gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 646.4. Engelli bireylerin spora erişimini kolaylaştırmak, sporun birleştirici gücü sayesinde topluma entegrasyonlarini hızlandırmak ve kulüplere sporcu kaynağı oluşturmak amacıyla 81 ilde GSB Engelsiz Spor Okulları açılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetter Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Spor Federasyonları, İlgili STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 81 ilde GSB Engelsiz Spor Okulları açılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 646.5. Okul ve mahalle spor kulüplerinin dijital ortamda da entegrasyonu ile bu kulüplerin izleme ve değerlendirme işlemi kolaylaştırılacak ve performans göstergelerinin doğrulanabilir olmasi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Spor Federasyonları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sporcu sayıları ve faaliyet gösterdikleri spor dalları takip edilecek; performans göstergelerinin takibi için planlama ve çalışmalara devam edilecektir. 2. Tesis Elektronik Geçiş Sistemi uygulamasina devam edilecek olup sporcu ve kulüplerin performansları takip edilecektir.

Politika/Tedbir: İlköğretim çağındaki öğrencilere yönelik yetenek taraması ile öğrenciler, sportif anlamda başarılı olabileceği branşlara yönlendirilecek, elit sporcu yetiştirilmesi sağlanacak ve yaşam boyu aktif spor katılımını teşvik edecek branş yönlendirmesi yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.647)

Politika/Tedbir: Tedbir 647.1. Elit kategorisinde yer alma potansiyeli taşıyan sporcuları seçme, yönlendirme ve normlandırma sistemleri geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler, Spor Federasyonlari
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 81 ilde gündüzlü statüde Sporcu Eğitim Merkezlerinin açılması ile Sporcu Eğitim Merkezleri Yönetmeliğinin yeniden düzenlenmesi çalişmalarına devam edilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 647.2. Ülke genelinde uygulanacak standart yetenek tarama modeli oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Üniversiteler, Spor Federasyonları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Türkiye Sportif Yetenek Taraması ve Spora Yönlendirme Programi Talimatının onayına müteakip standart yetenek tarama modeli çalışmaları tamamlanacaktır.

Coğrafi konum, iklim ve demografik yapıyı dikkate alan ulusal düzeyde spor tesislerinin yapımı ve etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.648): Tedbir 648.1 Tesislerin yapımı ve özellikle etkin işletimine dair modeller geliştirilecektir.

Coğrafi konum, iklim ve demografik yapıyı dikkate alan ulusal düzeyde spor tesislerinin yapımı ve etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.648): Spor turizminin uzun vadeli ve sağlıklı gelişmesini sağlamak üzere bölge potansiyelini ve rekabet gücü yüksek spor branşlarını dikkate alan Türkiye Spor Turizmi Stratejisi hazırlanarak ülkemizin dünya spor turizm pazarından alacağı pay artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.651)

Coğrafi konum, iklim ve demografik yapıyı dikkate alan ulusal düzeyde spor tesislerinin yapımı ve etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.648): Tedbir 651.1. Spor turizmine elverişli bölgelerin ve alanların tespiti ve değerlendirilmesi için kapsamlı bir envanter analiz çalışması hazırlanarak spor turizmi yol haritası oluşturulacaktır.

Coğrafi konum, iklim ve demografik yapıyı dikkate alan ulusal düzeyde spor tesislerinin yapımı ve etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.648): Sporun bir iş kolu ve meslek haline getirilerek kayıt dışı istihdamın önlenmesi amacıyla spor sektöründe mesleki yeterlilikler ve alt meslek tanımları belirlenecek, sporun birincil iş kolu rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.652)

Coğrafi konum, iklim ve demografik yapıyı dikkate alan ulusal düzeyde spor tesislerinin yapımı ve etkin kullanılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.648): Tedbir 652.4. Antrenörlüğe ilişkin eğitimler mevzuat, yöntemler, eğitim sonrası sinav ve değerlendirme süreçleri yeniden düzenlenecek ve antrenörlüğün niteliği artırılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Spor Tesislerinden Yararlanan Kişi Sayısı
Birim: Milyon Kişi
2020: 4,5
2021(1): 5,1
2022(2): 5,3

Performans Göstergeleri: Sportif Yetenek Taramasindan Geçirilen Öğrenci/Genç Sayısı
Birim: Milyon Kişi
2020: 0,08
2021(1): 1,0
2022(2): 1,3

Performans Göstergeleri: Uluslararası Müsabakalarda Kazanılan Madalya Sayısı (3)
Birim: Adet
2020: 1 833
2021(1): 2 000
2022(2): 9 000
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sporun Geliştirilmesi ve Desteklenmesi Programının performans 
göstergelerinden biridir.



2.3.11. Nüfus ve Yaşlanma 
a) Mevcut Durum 
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verilerine göre Türkiye nüfusu 2020 yılı sonunda 83.614.362'ye ulaşmıştır. 2010 yılından sonra kadın başına 2,1 çocuk olan yenileme seviyesi civarında durağanlaşan toplam doğurganlık hizi, 2019 yılında 1,88'e, 2020 yılında ise 1,76'ya gerilemiştir. Doğurganlık hızındaki aşağı yönlü hareketin temel nedenleri şehirleşme, geniş aile yapısının azalmasi, ortalama evlenme yaşının yükselmesi, kadınların işgücüne katılım oranının artmasıdır. Nitekim eğitim ve gelir seviyesinin yüksek olduğu toplum kesimlerinde toplam doğurganlık hızı genel düzeyden daha düşük gerçekleşmektedir.

Ülkemizin mevcut dinamik nüfus yapısının korunması amacıyla Onuncu Kalkınma Planından itibaren doğurganlık yanlısı nüfus politikaları benimsenmiş, aile ve iş yaşamının uyumlaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Söz konusu politikaların etkinliğinin artırılması için yapılan düzenlemelerin gözden geçirilmesi ve etki değerlendirmesi yapılarak gerekli değişiklikler veya ilave tedbirlerin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.

TABL0 II: 71- Demografik Göstergeler 
Gösterge: Toplam Doğurganlık Hızı (Kadın Başına)
2011: 2,05
2018: 2,00
2019: 1,88
2020: 1,76

Gösterge: Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi (Yıl) (1)
2011: 76,6
2018: 78,3
2019: 78,6
2020: 78,6

Gösterge: Erkek
2011: 74,4
2018: 75,6
2019: 75,9
2020: 75,9

Gösterge: Kadın
2011: 78,9
2018: 81,0
2019: 81,3
2020: 81,3

Gösterge: Nüfus Artış Hizi (Binde)
2011: 13,5
2018: 14,7
2019: 13,9
2020: 5,5

Gösterge: Nüfus (Bin)
2011: 74 724
2018: 82 004
2019: 83 155
2020: 83 614

Gösterge: 0-14 Yaş
2011: 18 886
2018: 19 184
2019: 19 212
2020: 19 068

Gösterge: 15-64 Yaş
2011: 50 347
2018: 55 634
2019: 56 392
2020: 56 593

Gösterge: 65+ Yaş
2011: 5 491
2018: 7 186
2019: 7 551
2020: 7 953
Kaynak: TÜIK Nüfus Projeksiyonlan ve ADNKS verileridir.
(1) 2017 ve 2018 yılları verileri 2016-2018 dönemine, 2019 yıla verisi 2017-2019 dönemine aittir.
Doğuşta beklenen hayat süresinin uzaması ve toplam doğurganlık hızının düşmesi sonucunda yaşlı nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı artmaktadır. 2020 yılı sonu itibarıyla yaşlı nüfus (65+ yaş) yaklaşık 8 milyon kişi olup bu nüfusun toplam nüfus içindeki payıyüzde 9,5'e ulaşmıştır. TÜİK nüfus projeksiyonlarına göre yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payının, 2023 yılında yüzde 10,2'ye, 2040 yılında yüzde 16,3'e, 2060 yılında ise yüzde 22,6'ya ulaşacağı; 2020 yılında yüzde 67,7 olan çalışma çağı nüfusunun (15-64 yaş)toplam nüfus içindeki payının ise 2060 yılında yüzde 60'a gerileyeceği tahmin edilmektedir.Bununla birlikte özellikle uzun süreli bakım hizmetine ihtiyaç duyan ileri yaşlardaki yaşlınüfus da hızla artmaktadır. 2018 yılında 1,5 milyon kişiyle toplam nüfus içindeki payı yüzde 1,81 olan ileri yaşlardaki (80+ yaş) nüfusun payının 2023 yılında yüzde 1,9'a, 2060 yılında ise yüzde 7,1'e ulaşacağı öngörülmektedir. Bu demografik dönüşümün, çalışan nüfusun bakmakla yükümlü olduğu yaşlı nüfusu ve yaşlanan nüfusun ihtiyaçlarını artırmasıbeklenmektedir.


Yaşlanan nüfusa yönelik sağlık, bakım ve sosyal güvenlik alanlarında etkin politikaların hayata geçirilmesine, hukuki ve kurumsal altyapının güçlendirilmesine, yaşlılık alanında araştırmaların ve veri kaynaklarının geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir 
b) Amaç
Genç ve dinamik nüfus yapısının korunması; yaşlıların yaşam kalitesinin yükseltilmesi için ekonomik ve sosyal hayata etkin bir şekilde katılabilmesi, aktif ve bağımsız olarak hayatlarını sürdürebilmesi, yüksek kalitede uzun süreli bakım, sağlik ve diğer hizmetlerden yararlanabilmesi ve aktif yaşlanma ortamlarının oluşturulması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yaşlılar için sağlık hizmetlerinin sunumu etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.656)

Politika/Tedbir: Tedbir 656.2. Alzheimer- demans hastaliğı ile mücadele sağlik, bakım, Ar-Ge gibi konunun tüm yönlerini içeren bir yaklaşımla yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Alzheimer-demans hastası yaşlı bireylere hizmet vermek üzere bir adet huzurevi ihtisaslaşmış bakım kuruluşu olarak hizmete alınacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 656.3. Yaşlıların karşılaşabileceği düşme ve kazaların asgari düzeye indirilmesi için konut içi ve çevreye yönelik düzenlemeler yapilacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yaşlılarda Ev Kazalarının Nedenleri ve Önlenmesi Sempozyumu gerçekleştirilecektir.

Politika/Tedbir: Yaşlıların kendilerini dışlanmış ve yalnız hissetmedikleri bir ortam oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.658)

Politika/Tedbir: Tedbir 658.3. Nesiller arası kültür paylaşımı ve dayanışmanın artırılması amacıyla yaşlıların aile içinde bakımı desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yaşlıların gündüz bakım hizmetlerinden daha etkin yararlanabilmeleri için Aktif Yaşam Merkezi Yönetmeliği hazırlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Toplam Doğurganlık Hizi
Birim: Kadın Başına Çocuk Sayısı
2020: 1,76
2021(1): 2,1
2022(2): 2,1

Performans Göstergeleri: 65 Yaşındakilerin Hayatta Kalma Beklentisi (5)
Birim: Yil
2020: 18,0(3)
2021(1): 18,0
2022(2): 18,0

Performans Göstergeleri: Kadın
Birim: Yil
2020: 19,6(3)
2021(1): 19,6
2022(2): 19,6

Performans Göstergeleri: Erkek
Birim: Yil
2020: 16,3(3)
2021(1): 16,3
2022(2): 16,3

Performans Göstergeleri: Yaşlı Nüfusun İşgücüne Katılma Oranı (5)
Birim: Yüzde
2020: 12,0(4)
2021(1): 13,0
2022(2): 13,5
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 

(3) 2017-2019 dönemine aittir. (4)2019 yili verisidir.

(5) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Aktif ve Sağlıklı Yaşlanma Programının performans göstergelerinden 
biridir.



2.3.12. Diş Göç
a) Mevcut Durum 
Türkiye, 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaşla zorla yerinden edilmiş bir göçmen akınıyla karşı karşıya kalmış ve insani yardım refleksi ile hareket ederek 2015 yılından bu yana dünyada en fazla sığınmacı kabul eden ülke konumuna gelmiştir. Göçmen krizinin başlangıcından itibaren ihtiyaç duyulan idari ve yasal düzenlemeler yapılmış, geçici koruma statüsü sahiplerinin sağlık, eğitim, sosyal yardım ve benzeri hizmetlere erişimleri sağlanmışve işgücü piyasasına girmelerine imkân tanınmıştır.

Ülkemizdeki yabancı sayısı 2021 yılı Eylül ayı verilerine göre 5,4 milyon dolayında olup geçici koruma altındaki Suriyelilerin sayısı 3,71 milyon, ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancıların sayısı 1,22 milyon, uluslararası koruma başvuru sahibi kişilerin sayısı ise yaklaşık 350 bindir. Ülkemizde yaşayan geçici koruma altındaki Suriyeli nüfusun sadece 52bini geçici koruma merkezlerinde yaşamakta olup kalan Suriyeli nüfusun yaklaşık yüzde 80'i aralarında İstanbul, Gaziantep, Hatay ve Şanlıurfa'nın da bulunduğu 10 ilde yaşamaktadır.Geçici koruma altındaki Suriyelilerin yüzde 40'nı 15 yaş altı çocuklar oluştururken, çalışma çağındaki nüfusun payı yüzde 58, yaşlı nüfusun payı ise yüzde 2 düzeyinde olup mevcut genç nüfus yapısının önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir.
Ülkemizde ikamet izniyle bulunan yabancıların yüzde 68'i İstanbul, Ankara ve Antalya'da yaşamaktadır. Bu illerdeki ikamet izni sahibi sayısı sırasıyla 632 bin, 103 bin ve 124 bin kişidir. 2021 yılında ikamet izniyle ülkemizde bulunan yabancılar arasında Irak,Suriye, Türk Cumhuriyetleri, Iran ve Afganistan uyruklular ön siralardadır. 2018 yılında 115bin olan uluslararası koruma başvuru sayısı 2020 yılında büyük ölçüde azalarak 31 bin olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu düşüşe rağmen Türkiye bu başvuru sayısıyla AB ve Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA) ülkeleri arasında en çok uluslararası koruma başvurusu alan beşinci ülke olmuştur. 2020 yılındaki başvuruların yüzde 94'ü Afganistan,Irak ve İran uyruklu yabancılar tarafından yapılmıştır. Coğrafi konumu ve sosyoekonomik gelişmişlik seviyesi ülkemizi düzensiz göçmenler için hem transit hem de hedef ülke konumuna getirmektedir. Bu çerçevede ülkemizde yakalanan düzensiz göçmen sayısıartarak 2010 yılında 33 bin iken 2019 yılında 455 bin olmuştur. 2021 yılı içerisinde yakalanan düzensiz göçmen sayısı ise Eylül ayı itibarıyla 106 bin düzeyindedir. Yakalanan düzensiz göçmenler arasında Afganistan, Pakistan ve Suriye uyruklular yoğunluktadır.
Göç alma, göç verme ve transit ülke konumunda olması nedeniyle karmaşık bir göçdinamiğine sahip ülkemizin göç yönetiminin etkinliğinin artırılması önem taşımaktadır. Bu çerçevede, göç yönetiminin etkinleştirilmesi amacıyla Göç İdaresi Genel Müdürlüğü, Göçİdaresi Başkanlığı olarak yeniden yapılandırılmakta, göç yönetimi alanında kurumsal kapasitenin güçlendirilmesiyle koordinasyonun ve uluslararası işbirliğinin artırılmasi,güvenilir ve kapsamlı veri üretimi ile politikaların kanıta dayalı geliştirilmesi çalışmalarıdevam etmektedir.

Ülkemizde uluslararası ve geçici koruma altında bulunan yabancıların sosyal uyumunun artırılmasi çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda eğitim, hem sosyal uyumu artirmalari hem de çocuklarin potansiyellerini hayata geçirmeleri, becerilerini geliştirmeleri ve döndüklerinde kendi ülkelerinin gelişimine katkıda bulunmaları açısından kritiktir. Okul çağında yaklaşık 1,4 milyon yabancı çocuk bulunmakta olup bu çocukların 914bini eğitimdedir. Yabancı çocukların genel okullaşma oranı yüzde 67 düzeyinde iken bu oran ilkokul, ortaokul ve lise düzeyinde sırasıyla yüzde 77, 82 ve 33,2'dir. Geçici koruma altındaki 

ihtiyaç sahibi ailelerin çocuklarının okula devamını teşvik etmek ve okul terk oranlarınıdüşürmek amacıyla 486 bin öğrenciye Şartlı Eğitim Yardımı yapılmaktadır. 2014-2020döneminde Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen yaygın eğitim kurslarına yaklaşık 1,1 milyon Suriyeli katılmıştır. Bu sayının 890 bini genel kurslara (Türkçe dil eğitimi vb.)katılan kursiyerler oluştururken 200 bini mesleki ve teknik eğitim kursiyerleridir. Sosyal uyumun temininde toplumda göçmenlere yönelik bilgi eksikliği ve olumsuz algıların giderilmesine, yabancıların Türkçe dil becerilerinin geliştirilmesine ve ortaöğretim başta olmak üzere tüm kademelerde eğitime erişimin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Göçmen akınına mali destek sağlanması ve sorumluluk paylaşılması amacıyla Türkiye ile AB arasında yapılan mutabakat sonucunda Türkiye'deki Mültecilere Yardım Programi oluşturulmuştur. İki aşaması olan bu program ülkemizdeki mültecilerin insani ve kalkınmaya yönelik ihtiyaçları için toplam 6 milyar Avro tutarında yardımı içermektedir. Programın ilk aşamasını oluşturulan 3 milyar Avroluk desteğin tamamı sözleşmeye bağlanmış ve 2,7milyar Avro kullanılmıştır. İkinci aşama kapsamında ise 2020 yılı Eylül ayı itibarıyla 2,2 milyar Avro sözleşmeye bağlanmış ve 2021 yılında bu fonun kullanımına devam edilmiştir. Göçalanındaki uluslararası yardımların etkisinin artırılması için bu fonların planlama, yönetim ve izleme süreçlerinin iyileştirilmesine yönelik faaliyetler devam etmektedir.
Yurt dışında 6,5 milyon Türkiye kökenli göçmenin yaşadığı tahmin edilmektedir. Bu nüfusun önemli bir kısmını 1960'lı yıllardan itibaren ağırlıklı olarak Avrupa ülkeleriyle yapılan işgücü antlaşmaları çerçevesinde yurt dışına göç eden vatandaşlarımız ile aile fertleri oluşturmaktadır. Yurt dışına göç eden Türk vatandaşı sayısı 2019 yılında bir önceki yıla göre yüzde 2 artarak 330 bin olarak gerçekleşmiştir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağlarını artırmaya yönelik olarak gençlik kampi, Diaspora Gençlik Akademisi,Türkiye Stajlari, gençlik buluşmalari, kültür gezileri ve çeşitli eğitim programlarıdüzenlenmektedir. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın anavatanlarına aidiyetlerinin korunmasi, anadil, kültür ve kimliklerinin muhafaza edilmesini teminen bu faaliyetler artarak devam etmektedir.

b) Amaç
İnsan haklarına uyumlu, insan onuruna yakışır, güvenli, düzenli, veriye dayalı ve kontrol edilebilir diş göç yönetimi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Göç yönetiminin kurumsal yapısı güçlendirilecek ve etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.661)

Politika/Tedbir: Tedbir 661.4. Göç alanında güçlü ve kanıta dayalı politika oluşturulmasına yönelik bilimsel araştırmaların yapilabilmesini teminen üniversite ve araştırma kuruluşlarının çalışmaları desteklenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Göç yönetiminde ihtiyaç duyulan konularda rapor hazırlanması, çalıştay, toplanti, eğitim vb. faaliyetlerde akademisyenlerle işbirliği yapılacaktır.

Tedbir 661.5. Düzensiz göçün engellenmesi ve göçün düzenli olarak gerçekleşmesi için uluslararası işbirliği geliştirilecektir.: Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın ülkemizle bağları güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.663)

Tedbir 661.5. Düzensiz göçün engellenmesi ve göçün düzenli olarak gerçekleşmesi için uluslararası işbirliği geliştirilecektir.: Tedbir 663.1. Yurt dışındaki vatandaşlarımızın sorunlarının çözümüne yönelik faaliyetler ve hizmetler artırılacak ve ülkemizle bağlarını güçlendirmeye yönelik programlar oluşturulacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, STK'lar
1Ukrayna ve Kırgızistan ile Düzensiz Göçle Mücadele başlıklarını da içeren niyet beyanlarının imzalanması için çalışmalar yürütülecektir. 2 Düzensiz göçe kaynaklık eden ülke yetkilileriyle tematik toplantılar gerçekleştirilecektir.: 1. Yurtdışında yaşayan vatandaşlarımızin anavatan ile bağlarını güçlendirmek amacıyla eğitim ve kültürel hareketlilik programlarıi, toplantılar, buluşmalar, sosyal ziyaretler ve temsil faaliyetleri gerçekleştirilecektir.

Tedbir 661.5. Düzensiz göçün engellenmesi ve göçün düzenli olarak gerçekleşmesi için uluslararası işbirliği geliştirilecektir.: Tedbir 663.2. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın akademik, sosyal ve kültürel gelişimlerine destek olunacaktir.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, STK'lar
1Ukrayna ve Kırgızistan ile Düzensiz Göçle Mücadele başlıklarını da içeren niyet beyanlarının imzalanması için çalışmalar yürütülecektir. 2 Düzensiz göçe kaynaklık eden ülke yetkilileriyle tematik toplantılar gerçekleştirilecektir.: 1. Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın kültürel kimliklerini korumak ve sosyal gelişimlerini desteklemek üzere çeşitli kurs ve eğitimler verilecek ve proje destekleri sağlanacaktır.

Tedbir 661.5. Düzensiz göçün engellenmesi ve göçün düzenli olarak gerçekleşmesi için uluslararası işbirliği geliştirilecektir.: Tedbir 663.3. Yurt dışında yaşayan çocuk ve gençlerimizin anadillerini öğrenmeleri ve kültürel değerlerimizi tanımaları sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Yunus Emre Enstitüsü, STKlar
1Ukrayna ve Kırgızistan ile Düzensiz Göçle Mücadele başlıklarını da içeren niyet beyanlarının imzalanması için çalışmalar yürütülecektir. 2 Düzensiz göçe kaynaklık eden ülke yetkilileriyle tematik toplantılar gerçekleştirilecektir.: 1. Yurt dışında yaşayan çocuklarımızın anadillerini öğrenmeleri, kültürel değerlerimizi tanımaları ve Türkiye'yle olan aidiyetlerini artırmak amacıyla Yunus Emre Kültür Merkezleri ile STK'ların eğitim ve kültür programları gibi çeşitli etkinlikleri desteklenecektir.

Tedbir 661.5. Düzensiz göçün engellenmesi ve göçün düzenli olarak gerçekleşmesi için uluslararası işbirliği geliştirilecektir.: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı
İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı: 2Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızla daha yakın ilişkiler kurulması ile Türkçe ve Türk kültürünün tanıtılması ve aktarılması amacıyla proje ve programlar hayata geçirilecek ve destek öğretim materyalleri hazırlanacaktır.

2.4. YAŞANABİLİR ŞEHİRLER, SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇEVRE 
2.4.1. Bölgesel Gelişme 
a) Mevcut Durum 
2014-2023 yıllarını kapsayan Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisiyle (BGUS) ulusal ve bölgesel düzeyde bölgesel gelişmeye yönelik stratejiler belirlenmiş, strateji öncelikleri çerçevesinde tüm Düzey-2 bölgeleri için kalkınma ajanslarının koordinasyonunda katılımcıbir süreçle bölge planları hazırlanmış ve uygulamaya konulmuştur.
Bölgeselgelişme politikasi,bölgeselgelişmişlik farklarının azaltılmasi,bölgelerin rekabet gücünün artırılması ve ekonomik ve sosyal bütünleşmenin güçlendirilmesi amaçlarına yönelik olarak bölge ve kentlerin niteliğine göre farklılaştırma suretiyle uygulanmaktadır. Bölgesel gelişmenin tüm sektörlerle ilişkili olması nedeniyle merkezi ve yerel düzeyde paydaşlar arasında işbirliğinin temin edilmesi ve koordinasyon mekanizmalarının güçlendirilmesi önem taşımaktadır.

2023 sonrası dönem için yeni BGUS ve bölge planlarının, yapılan bölgesel analizler,bölgesel kalkınma alanında merkezi ve yerel düzeyde gerçekleştirilen çalışmalar ve diğer uygulama tecrübeleri dikkate alınarak katılımcı bir şekilde hazırlanması için çalışmalara başlanmıştır.

26 Düzey-2 bölgesinde kurulu kalkınma ajansları tarafından bölge, il ve ilçe düzeyinde çalışmalar gerçekleştirilerek refahın ülke sathina dengeli yayılması hedeflenmektedir. Bu kapsamda, ajanslar sunmuş olduğu destek araçlarıyla bölgelerinin öne çıkan sektörlerini desteklemekte ve bu suretle bölgelerin potansiyelleri harekete geçirilmektedir.
İllerdeki yatırım destek ve tanıtım faaliyetlerini gerçekleştiren ajans bünyesindeki yatırım destek ofisleri (YDo), araştırma ve analiz, bilgilendirme ve danışmanlik, tanıtım,promosyon ve organizasyon faaliyetleri yürütülmektedir.

Kalkınma ajanslarına ilişkin mevzuat çalışmalarına 2021 yılında da devam edilmiştir.5449 sayılı Kalkınma Ajanslarının Hizmetlerine İlişkin Kanun ve ikincil mevzuatta düzenlemeler yapılmasına yönelik çalişmalar sürdürülmektedir. 14/07/2021 tarihli ve 31541sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulan 80 sayılı CumhurbaşkanıKararnamesi ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde kalkınma ajanslarının genel koordinasyonu, kalkınma kurullarıi, yönetim kurullari, genel sekreterlerin görev ve yetkileri,yatırım destek ofisleri, gelir ve giderleri, bütçeleri ve denetimleri konularına ilişkin kalkınma ajanslarının daha etkin ve verimli çalışmalarına yönelik değişiklikler yapılmıştır. Diğer taraftan, 2020 yılinda güncellenen Proje ve Faaliyet Destekleme Yönetmeliğine uyumlu olarak 2021 yılında Destek Yönetim Kilavuzu ve Program Uygulama Rehberi güncellenmiştir.

Ajansların kurumsal performanslarinın değerlendirilmesine yönelik çalişmalar sonuçlandırılmiştır. Ayrıca bölge planları ile uygulama arasındaki bağlantıyı güçlendirmek,kaynakları daha etkin bir şekilde kullanmak üzere kalkınma ajanslarında sonuç odaklı

program (SOP) yönetimi yaklaşımına geçilmiştir. 2021 yılı çalışma programları SOP yaklaşımıyla hazırlanmış olup imalat sanayi, girişimcilik, sosyal kalkınma, mesleki eğitim,turizm, tarım ve kırsal kalkınma gibi temalarda 73 SOP oluşturulmuştur. Önümüzdeki dönemde de SoP'larin uygulanmasina devam edilecektir.

2008-2020 yılları arasında kalkınma ajanslarına merkezi bütçeden 12,6 milyar TL,yerel paylardan ise 5,6 milyar TL (2021 yılı fiyatlarıyla) kaynak aktarılmıştır. 2021 yılı için ise 332 milyon TL merkezi bütçe payı tahsisatı yapılmış olup yerel pay katkısının 550 milyon TL olacağı tahmin edilmektedir.

Kalkınma ajanslari, bölgelerindeki kamu kurumlarına, mahalli idarelere, üniversitelere,sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre mali ve teknik destek sağlamaktadır. Bu çerçevede, 2008-2021 döneminde 23.284 projeye 2021 yılı fiyatlarıyla yaklaşık 11 milyar TL'lik hibe desteği sağlanmıştır. Bu destekle yapılan toplam yatırım tutarı 18,6 milyar TL'ye ulaşmıştır.

TABL0 II: 72- Kalkınma Ajanslarına İlişkin Bilgiler (Ocak 2008 - Ekim 2021)
Destek Programı Türü: Toplam Proje Bütçesi (1)

Destek Programı Türü: Proje Teklif Çağrısı
Ajans Desteği (1): 8 976
Eș-Finansman Dâhil: 15 676
Proje Başvuru Sayısı: 48 384
Desteklenen Proje Sayısı: 11 050

Destek Programı Türü: Güdümlü Proje Desteği
Ajans Desteği (1): 1 476
Eș-Finansman Dâhil: 2 297
Proje Başvuru Sayısı: 178
Desteklenen Proje Sayısı: 176

Destek Programı Türü: Doğrudan Faaliyet ve Fizibilite Desteği
Ajans Desteği (1): 344
Eș-Finansman Dâhil: 379
Proje Başvuru Sayısı: 6 639
Desteklenen Proje Sayısı: 2 307

Destek Programı Türü: Teknik Destek
Ajans Desteği (1): 188
Eș-Finansman Dâhil: 188
Proje Başvuru Sayısı: 19 546
Desteklenen Proje Sayısı: 9 654

Destek Programı Türü: Diğer Destek Türleri
Ajans Desteği (1): 45
Eș-Finansman Dâhil: 85
Proje Başvuru Sayısı: 3 508
Desteklenen Proje Sayısı: 97

Destek Programı Türü: Genel Toplam
Ajans Desteği (1): 11 029
Eș-Finansman Dâhil: 18 625
Proje Başvuru Sayısı: 78 255
Desteklenen Proje Sayısı: 23 284
(1) 2021 yıli fiyatlarıyla, Milyon TL 
2021-2023 dönemini kapsayan eylem planı niteliğindeki DAP, DOKAP, GAP ve KOP Bölge Kalkınma Programları 19/02/2021 tarihinde Cumhurbaşkanı onayıyla yürürlüğe konulmuştur.

20/05/2021 tarihli ve 7319 sayılı Kanun uyarınca 642 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede yapılan değişiklikle, Bölge Kalkınma İdareleri Başkanlıklarının görev sürelerini üç defa ile sınırlı olmak üzere beşer yıllığına uzatmaya Cumhurbaşkanının yetkili olduğu hükme bağlanmıştır. 04/06/2021 tarihli ve 31501 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 4072sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Doğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi, Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi ve Konya Ovası Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarının görev süreleri 08/06/2026 tarihine kadar uzatılmıştır. GAP, DAP, DOKAP ve KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlıklarına 2021 yılında toplam 418 milyon TL ödenek tahsis edilmiştir. Başkanlıklar tarafından 2014-2021 yılları arasında uygulayıcı kuruluşlara 5.731 proje için 2021 yılı fiyatlarıyla toplam 5,8 milyar TL kaynak aktarılmıştır.
Ülke sathında daha dengeli bir yerleşme düzeninin sağlanması ve göçün kademeli olarak yönlendirilebilmesi için nispeten geri kalmış ve göç veren bölgelerde, bölgesel çekim 

merkezi niteliğini haiz şehirlerin katma değeri yüksek üretim, ihracat, istihdam, verimlilik,teknoloji ve yenilikçilik kapasitelerinin artırılması amacıyla BGUS çerçevesinde Cazibe Merkezleri Destek Programı (CMDP) uygulanmaktadır. 2021 yılında CMDP ödeneği 130milyon TL olup bu ödenekle 11 proje desteklenmiştir. Ayrıca bugüne kadar CMDP kapsamında 2021 fiyatlarıyla 1.548 milyon TL ödenekle 103 proje desteklenmiştir.Tamamlanan 65 proje kapsamında yaklaşık 5.500 kişiye istihdam sağlanmıştır.
2019 yılında yürütülmeye başlanan Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programi (SOGEP)kapsamında istihdam edilebilirliğin artırılmasi, sosyal girişimcilik ve yenilikçiliğin desteklenmesi, sosyal içermenin artirılmasi ve sosyal sorumluluk bileşenleri altında desteklenecek projelerle mevcut sosyal sorunların kamu ve özel kesim işbirliğinde çözüme kavuşturulması hedeflenmektedir. Programla; genç, kadın ve engellilerin sosyal sorunlarına çözüm getirilirken ayni zamanda yetenek gelişimi ve istihdam imkânlarını da artıran projeler desteklenmektedir. Bu kapsamda 2019-2021 döneminde 2021 fiyatlarıyla 597 milyon TL ödenekle 398 proje desteklenmiştir.

Bölgesel gelişme politikalarının tasarım sürecine girdi sağlamak, karar alma süreçlerini kolaylaştırmak ve uygulama etkinliğini artırmak amacıyla analiz çalışmaları yürütülmüştür. Bu çerçevede; bölge, il ve ilçe düzeyinde sosyoekonomik gelişmişlik sıralaması araştırmalarının güncelleme çalışmaları devam etmektedir. Çalışma sonuçlarının sunulacağı internet platformunun altyapısı hazırlanmıştır. Bölgesel gelişmişlik farkları raporu hazırlıkları devam etmektedir. Raporun önümüzdeki yıl tamamlanması hedeflenmektedir.
Yerleşim merkezlerinin sosyal ve ekonomik ilişkileri ile kamu hizmetlerinin sunumu ve hizmetlere erişimini analiz etmek amacıyla Türkiye'de Kentsel ve Kırsal Yerleşim Sistemleri Araştırması (YER-SİS) Projesi tamamlanarak üç araştırma raporu yayınlanmış ve araştırma verileri ile tüm analiz sonuçlarının yer aldığı Karar Destek Sistemi oluşturulmuştur. Sistemin geliştirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir.


TABLO II: 73- Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimleri (İBB) Bazında Çeşitli Göstergeler 
doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 1
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 18,5
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): -0,4
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,5
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 30,7
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 165,9
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 14,7
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 0,9
C Sektörü Payi (Yüzde): 31,2
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 67,9
Sektörü Payı (Yüzde): 7,9

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 2
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 6,8
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,4
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,7
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 9,2
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 135,8
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 14,8
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 3,2
C Sektörü Payi (Yüzde): 23,5
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 73,3
Sektörü Payı (Yüzde): 1,4

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 3
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 5,3
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,6
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,1
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 6,1
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 115,7
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 17,1
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 8,2
C Sektörü Payi (Yüzde): 33,4
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 58,4
Sektörü Payı (Yüzde): 4,4

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 4
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 3,9
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,9
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,9
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 4,1
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 107,7
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 12,2
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 20
C Sektörü Payi (Yüzde): 14,4
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 65,6
Sektörü Payı (Yüzde): 0,8

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 5
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 5,0
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 1,1
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,6
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 5,5
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 111,1
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 9,6
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 10,2
C Sektörü Payi (Yüzde): 40,4
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 49,4
Sektörü Payı (Yüzde): 1,3

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 6
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 4,8
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 1,6
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 2,2
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 5,9
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 124,9
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 12,2
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 12,8
C Sektörü Payi (Yüzde): 35,9
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 51,2
Sektörü Payı (Yüzde): 5,0

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 7
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 3,8
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,9
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,4
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 3,4
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 89,0
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 9,6
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 23
C Sektörü Payi (Yüzde): 22,2
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 54,7
Sektörü Payı (Yüzde): 0,8

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 8
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 2,2
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 1,1
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 2,0
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 2,6
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 118,5
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 9
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 15,8
C Sektörü Payi (Yüzde): 36,2
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 48
Sektörü Payı (Yüzde): 1,3

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 9
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 3,0
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,8
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,1
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 2,4
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 79,4
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 8
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 25,1
C Sektörü Payi (Yüzde): 27,8
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 47,1
Sektörü Payı (Yüzde): 0,6

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 10
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 2,1
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,6
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,8
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 1,9
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 90,2
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 7,8
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 25,1
C Sektörü Payi (Yüzde): 21,1
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 53,8
Sektörü Payı (Yüzde): 0,7

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 11
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 4,9
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 1,2
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,0
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 3,7
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 76,0
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 13,4
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 21
C Sektörü Payi (Yüzde): 21,5
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 57,5
Sektörü Payı (Yüzde): 1,3

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 12
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 1,2
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): -0,9
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,0
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 0,9
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 69,4
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 9,3
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 26,4
C Sektörü Payi (Yüzde): 25,4
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 48,3
Sektörü Payı (Yüzde): ε'T

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: ∃t
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): ∠'ξ
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): $'0
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: $'0
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 28
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 9't8
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 8,3
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 30,3
C Sektörü Payi (Yüzde): 29,4
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 40,3
Sektörü Payı (Yüzde): 0,7

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 14
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 3,0
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,4
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,5
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 2,2
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 74,8
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 12,8
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 22,6
C Sektörü Payi (Yüzde): 26,1
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 51,3
Sektörü Payı (Yüzde): 0,4

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 15
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 3,4
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): -0,4
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,3
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 2,1
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 62,3
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 8,3
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 37,6
C Sektörü Payi (Yüzde): 17,8
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 44,6
Sektörü Payı (Yüzde): 0,5

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 16
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 3,4
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 1,3
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,7
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 2,2
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 64,7
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 13
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 18,9
C Sektörü Payi (Yüzde): 30,6
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 50,5
Sektörü Payı (Yüzde): 0,4

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 17
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 3,2
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): -0,5
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,6
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 2,2
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 67,1
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 8,8
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 41,3
C Sektörü Payi (Yüzde): 15,5
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 43,2
Sektörü Payı (Yüzde): 0,5

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 18
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 2,0
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,2
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,7
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 1,4
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 70,0
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 12
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 27
C Sektörü Payi (Yüzde): 21,1
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 51,9
Sektörü Payı (Yüzde): 0,5

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 19
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 4,0
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 1,6
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,2
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 2,5
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 61,8
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 15,2
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 18,3
C Sektörü Payi (Yüzde): 24,5
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 57,2
Sektörü Payı (Yüzde): 1,0

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 20
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 2,1
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,2
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,8
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 1,3
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 60,0
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 10,6
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 29,1
C Sektörü Payi (Yüzde): 17,7
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 53,2
Sektörü Payı (Yüzde): 0,2

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 21
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 0,9
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): -1,0
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,6
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 0,7
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 69,8
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 6,6
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 39,2
C Sektörü Payi (Yüzde): 17,9
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 42,9
Sektörü Payı (Yüzde): 0,3

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 22
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 1,3
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): -0,7
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,1
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 0,9
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 65,4
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 10,1
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 35,3
C Sektörü Payi (Yüzde): 11,7
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 53
Sektörü Payı (Yüzde): 0,3

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 23
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 4,7
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 1,8
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 2,0
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 8't
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 8'88
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): Z'00
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 8'58
C Sektörü Payi (Yüzde): 9'9T
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 246
Sektörü Payı (Yüzde): £'0

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 24
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 1,4
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,0
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: -0,1
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 0,6
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 44,4
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 11,4
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 51,6
C Sektörü Payi (Yüzde): 11,7
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 36,7
Sektörü Payı (Yüzde): 0,2

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 25
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 2,8
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 1,6
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 1,7
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 1,4
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 51,1
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 33,5
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 16,5
C Sektörü Payi (Yüzde): 22,2
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 61,2
Sektörü Payı (Yüzde): 0,1

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 26
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 2,6
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 0,8
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 0,8
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 1,1
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 41,4
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 23,6
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 40,6
C Sektörü Payi (Yüzde): 16,9
Sant Sektörü Payi (Yüzde): 42,5
Sektörü Payı (Yüzde): 0,1

doo dess (tteo)Ss Sosyo-: 100
(A) Cd Nüfusun (Yüzde): 0,6
C000-6000 Artış Hızı (Yüzde): 100
C000-0000 Nüfus Artış Hızı (Yüzde) Ortalama Yillık: 100
Bölgelerin GSYH'ya Katkısı (2019) (Yüzde): 13,2
Kişi Başına GSYH (2019) Endeks TR=100: 17,6
İşsizlik Oranı (2020) (Yüzde): 56,2
Gelirlerinin Giderlerini Karşılama Orani (2020) Merkezi Yönetim Bütçe: 0,9
Kaynak: TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

(1) Bakanlıkların merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il aynımına tabi tutulmaksızın Türkiye verisinde yer almaktadır.
(2) İnşaat sektörü sanayi içinde değerlendirilmiştir.



b) Amaç
Bölgelerimizi, yeniliğe ve işbirliğine dayalı şekilde imkân ve kabiliyetlerini yönetişim temelinde geliştirerek dönüştürmek veböylece ülkemizin dengelikalkınmasına azami katkıyı sağlamak, bölge içi ve bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bölgesel kalkınmanın kurumsal yapısı ve yönetişimi merkezi ve bölgesel düzeyde etkinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.669)

Politika/Tedbir: Tedbir 669.1. Bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajanslarının yapılari, görev ve yetkileri gözden geçirilerek, daha etkin ve verimli çalışmalarına yönelik düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları, Bölge Kalkınma İdareleri
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 388 ve 642 sayılı KHK'lerde değişiklik yapılmasına yönelik gerekli hazırlıklar tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 669.5. Bölgesel gelişme politikalarının tasarım ve uygulama aşamalarında karar destek süreçlerini güçlendirecek il ve ilçe düzeyinde Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırmasınin güncellenmesi de dâhil olmak üzere araștırma, analiz ve raporlama çalışmaları yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Kültür ve turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştirma ve Altyapı Bakanlığı, Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. BGUS ve Bölge Planlarının yenilenmesi çalışmaları kapsamında ilgili tarafların katılımıyla toplantılar düzenlenecektir. 2. Bölge planlarının hazırlanmasina yönelik bir kılavuz oluşturularak kalkınma ajansları ile paylaşılacaktır. 3. YER-SİS Projesi Karar Destek Sistemi idame ettirilip sistemde iyileștirme çalişmaları yapılacaktır. 4. Daha önce pilot olarak yürütülen Kırsal ve Kentsel Ekonomilerin Entegrasyonu Araştırma Projesi, 973 ilçeyi kapsayacak şekilde yürütülecektir. 5. Kalkınma ajansları desteklerinin değerlendirilmesine yönelik çalışmalar koordine edilecek ve mevcut destek uygulamaları gözden geçirilerek kapsamlı bir değerlendirme raporu hazırlanacaktır. 6. Bölgesel gelişmişlik farkları raporu tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Görece geri kalmış bölgelerde kentsel ve sınai altyapıların geliştirilmesi, gelişme potansiyeli haiz sektörlerde istihdamın artırılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.670)

Politika/Tedbir: Tedbir 670.1. Kalkınma ajansı destekleri, yerel düzeydeki kurumların kapasitesinin geliştirilmesi, özel sektörün kurumsallaşması, sürdürülebilirliği ve verimliliğinin artırılması amacıyla yönetim danışmanlığı alanına odaklanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajansları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kalkınma ajansları tarafından yönetim danışmanlığı alanında destek programları tasarlanacak ve uygulanacaktır. 2. Kalkınma ajansları tarafindan tasarlanan yeni destek araçları uygulamaya geçirilecektir.

Tedbir 670.2. Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakimından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programi uygulanmasına devam edilecektir.: Sosyal Destek Programı yeniden yapılandırılacak ve uygulaması yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.671)

Tedbir 670.2. Görece geri kalmış bölgelerde çevresine hizmet verme bakimından merkez olma işlevi taşıyan illerde Cazibe Merkezlerini Destekleme Programi uygulanmasına devam edilecektir.: Tedbir 671.1. Sosyal Gelişmeyi Destekleme Programı adıyla yeniden tasarlanan Programin, özellikle toplumun dezavantajlı kesimlerinin ekonomik ve sosyal hayata daha aktif katılımlarını sağlamak, üretkenlik ve yetenek gelişimini destekleyerek istihdam edilebilirliği artırmak amacıyla, sosyal girişimciliği ve sosyal sorumluluk faaliyetlerini de teşvik edecek şekilde uygulanmasına devam edilecektir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajanslan, Yerel Yönetimler: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (S), Kalkınma Ajanslan
1. Programin 2022 yili uygulama usul ve esasları hazırlanacaktır. 2. Program kapsaminda desteklenmesi teklif edilen projeler incelenecektir. 3. Desteklenmesi uygun görülen projeler için onay ve kaynak aktarım süreçleri tamamlanacaktir.: 1. Programin 2022 yili uygulama usul ve esasları hazırlanacaktır. 2. Program proje başvurularının alınmasi, desteklenmesi uygun görülen projelerin seçilmesi ve bütçelerinin tahsis edilmesi sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: En Yüksek Gelirli Bölgenin Kişi Başı Gelirinin En Düşük Gelirli Bölgenin Kişi Başi Gelirine Orani (4)
Birim: Oran
2020(1): 4,28
2021(2): 4,26
2022(3): 4,1

Performans Göstergeleri: Eğitim Düzeyi En Düşük Beş Bölgede Yüksekokul ve Üzeri Mezunların Oranı
Birim: Yüzde
2020(1): 13,5
2021(2): 13,6
2022(3): 13,7

Performans Göstergeleri: En Düşük Gelirli Beş Bölgenin Sanayi ve Hizmetlerinin Ekonomideki Paylarınin Ortalamasi
Birim: Yüzde
2020(1): 81,4
2021(2): 82
2022(3): 82,5

2.4.2. Şehirleşme 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'nin ekonomik, sosyal ve çevre politikaları ile stratejilerini mekânla ilişkilendirerek; insan odakli, kimlikli, yaşanabilir ve üreten şehirler oluşturulması yolunda mekânsal planlamayı yönlendiren Türkiye Mekânsal Strateji Planı çalışmalarının 2021 yılısonuna kadar tamamlanması planlanmaktadır.

Mekansal planların uygulanmasi, izlenmesi, denetimi ile farklı kademelerdeki planlar arasındaki eşgüdüm sorunlarının ve plan değişikliklerinin şehirlerdeki yaşam kalitesini olumsuz yönde etkilemesini engellemek amacıyla, yapımı büyük ölçüde tamamlanan imar planlarının günün şartlarına uygun olarak bütüncül bir yaklaşım çerçevesinde güncellenmesi çaliışmaları devam etmektedir.

15/09/2020 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İmar Planı Değişikliğine Dair Değer Artış Payı Hakkında Yönetmelik hükümleri çerçevesinde imar planı değişikliği sonucu oluşan değer artışının belli oranlarda kamuya kazandırılması çalışmalarına başlanmıştır.
6360 sayılı Kanunla büyükşehir belediyelerinin yetki alanının il sınırı olarak belirlenmesiyle birlikte, il sınıri içerisinde bulunan köylerin tüzel kişiliklerinin kaldırılıp mahalleye dönüştürülmesi şehirleşme oranı göstergelerinde kırılmaya sebep olmuştur. 2012yılında kent tanımı kriteri olarak kullanılan nüfusu 20 binin üzerinde olan yerleşimlerde yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 72,3 iken 2020 yılında il ve ilçe merkezlerinde yaşayanların oranı yüzde 93 olarak gerçekleşmiştir.

Şehirlerimizde kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri yapım çalışmaları devam etmektedir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 12,7 milyon m² Millet Bahçesi yapimi tamamlanmıştır.

49 sayılı Coğrafi Bilgi Sistemleri Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle kurulan Türkiye Coğrafi Bilgi Sistemi Kurulu, Cumhurbaşkanı Yardımcısının başkanlığında toplanmakta olup Kurulun 2021 yıliı çalışmalarında coğrafi verilerin gizlilik derecelerinin belirlenmesi, coğrafi veri erişim, paylaşım ve kullanim kurallarının hazırlanmasi, Ulusal Coğrafi Bilgi Platformunun alt yapısının geliştirilmesi yönünde kararlar alınmıştır.
Kamulaştırma, toplulaştırma ve imar uygulamalarının etkililiğini artırmak ve piyasanın daha sağlıklı işlemesini sağlamak üzere nesnel ölçütlere dayalı bir gayrimenkul değerleme sisteminin geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir.

Merkezi kurumların plan yetkilerinin genişletilmesinden ziyade planlama, yapılaşma ve denetim sürecinde dikkate alınacak nesnel kuralların geliştirilmesi, teknik olarak detaylandırılması ve yerel yönetimlerin kapasitelerinin geliştirilerek planlamanin mahallinde yapılması çalışmaları sürdürülmektedir.

Mekânsal planların yapımında yapılaşma sınırlari, yoğunlukları ve uygulama esaslarının afet risk faktörlerine göre belirlenmesi ile kıyı alanlarī ve tarımsal alanlar başta olmak üzere kontrolsüz kentsel genişlemenin doğal, tarihi ve kültürel alanlar üzerinde oluşturduğu tahribatın önlenmesi yönündeki çalışmalar önemini korumaktadır.

b) Amaç
Insan odakli, doğal hayata ve tarihi mirasa saygıli, temel kentsel hizmetlerin adil ve erişilebilir bir şekilde sağlandığı, yaşam kalitesi yüksek ve değer üreten şehirler ve yerleşimler oluşturmak temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika / Tedbir: Şehirlerimiz kalkınma vizyonuyla eşgüdüm içerisinde, çok merkezli, karma kullanımı destekleyen, özellikle erişilebilirliği sağlayan bir yaklaşımla planlanacak; mekânsal planlarda topoğrafyayla ahengin sağlanması ve afet riski, iklim değişikliği, coğrafi özellikler ve tarihi değerlerin gözetilmesi esas alınacaktır. (Kalkınma Planı p.674)

Politika / Tedbir: Tedbir 674.2. Şehirlerin özgün kimliğini geliştirmek üzere; doğal, tarihi ve kültürel değerlerin korunması ve yeniden canlandırıması için İller Bankası A.Ş Genel Müdürlüğü (İLBANK) tarafindan yerel yönetimlere yönelik destek programı geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İLBANK, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Afyonkarahisar (Merkez) sokak sağlıklaştırma uygulamaları gerçekleştirilecektir. Diyarbakır İçkale surları restorasyonu ikinci etap yapım işi gerçekleştirilecektir.

Politika / Tedbir: Yeşil şehir vizyonu kapsamında yaşam kalitesinin artırılması ve iklim değişikliğine uyumu teminen şehirlerimizde Millet Bahçeleri yapılacak ve yeşil alanların miktarı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.676)

Politika / Tedbir: Tedbir 676.1. Şehirlerimizde sağlıklı yaşam alanları oluşturmak, kentsel yeşil alan standartlarını ve yaşam kalitesini yükseltmek için Millet Bahçeleri 81 ile yaygınlaştırılacak, 2023 yılına kadar 81 milyon m² alanda Millet Bahçesi çalışmaları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, TOKİ, İLBANK ve belediyelerin finansmanıyla yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İLBANK, TOKİ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 81 ilde 81 milyon m² Millet Bahcesi için yer seçimi, projelendirme, ihale ve yapım çalışmaları devam edecektir.

Politika / Tedbir: İmar uygulamalarında alt düzeydeki imar planlarının bütünlüğü korunacak, planlar uygulama araçlarıyla zenginleştirilecek ve plan bütününde yapılacak imar uygulamaları yaygınlaştırılacaktır. (Kalkınma Planı p.678)

Politika / Tedbir: Tedbir 678.1. Imar uygulamalarında kırsal ve kentsel yerleşmeleri dikkate alan katılımcılıik ve finansman alanında yenilikçi yaklaşımlar geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Alti ilde örnek imar uygulama çalışmaları tamamlanacak ve beş ilde çalışmalara başlanacaktır. Imar uygulamalarının benimsenmesi ve mevzuata uygun yapılması için belediyelere teknik destek verilecektir.

Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680): Tedbir 680.1. Ulusal harita üretimi işlerinde baz alinacak olan kentsel alanlardaki konumsal hassasiyet altyapısı yenilenecektir.

Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680): Tedbir 680.2. Çok boyutlu kadastro/harita üretimi tamamlanacaktır.

Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680): Kamu ve özel sektör kuruluşlarınca yapılacak yatırımlara temel oluşturmak üzere sayısal hale gelmiş güncel, güvenilir kadastro verileri sunulacak, mülkiyet verileri elektronik ortama aktarılacaktır. (Kalkınma Planı p.681)

Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680): Tedbir 681.2. Tüm Türkiye'de tek koordinat sistemine geçilerek kadastro modernizasyonu tamamlanacaktır.

Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680): Yerel yönetimlerin akıllı şehir stratejilerini ve izleyecekleri yol haritalarını hazırlamaları teşvik edilecek, akıllı şehir projelerinin ulusal katmanda önceliklendirilen alanlar ve kabiliyetler dikkate alınarak seçilmesi ve hayata geçirilmesi sağlanacak, akıllı şehir uygulamalarına yönelik yerli üretimin geliştirilmesi desteklenecektir. (Kalkınma Planı p.683)

Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680): Tedbir 683.1. Yerel yönetimlere akillı şehir stratejilerini ve izleyecekleri yol haritalarını hazırlamalarına yönelik Ulusal Akıllı Şehir Stratejisi ve Eylem Plani esas alınarak rehberlik sağlanacaktır.

Haritacılık alanında konumsal hassasiyet, dijitalleşme ve yeni teknolojilerin kullanımı güçlendirilecek, kurumlar arası koordinasyon ve işbirliği geliştirilerek birlikte üretim ve veri paylaşımı yoluyla mükerrerlikler önlenecektir. (Kalkınma Planı p.680): Gayrimenkul değer artışlarının etkili yönetimiyle kentsel mekân ve hizmet kalitesinin artırılması, kentsel hizmetlerin yaygınlaştırılması ve geliştirilmesine yönelik faaliyetlere kaynak oluşturması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.684)


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Kadastro Modernizasyonu Kapsamıinda Yenilenen/Sayısallaştirılan Parsel Sayısı (3)
Birim: Bin Adet
2020: 12 750
2021(1): 14 750
2022(2): 16 750
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Tapu ve Kadastro Programının performans göstergelerinden 
biridir.


2.4.3. Konut 
a) Mevcut Durum 
2020 yılında belediyeler tarafindan 219 bin daire için yapı ruhsatı düzenlenmiştir. 2021yılının ilk altı aylık döneminde ise 328.042 daire için yapı ruhsatı verilmiştir. Yapı ruhsatıverilen daire sayısı bakımından değerlendirildiğinde 2021 yılının ilk altı ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 49,8 oranında artış olmuştur. 2020 yılında yapı kullanma izni alan konut sayısı 270 bindir. 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla yaklaşık 280 bin konut için yapı kullanma izni alınmış olup bir önceki yılın aynı dönemiyle kıyaslandığında yüzde 3,4artış olmuştur.

Türkiye genelinde konut satışları Ağustos ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 17 azalarak 141.400 olmuştur. 2021 yılı Ocak-Ağustos döneminde 243.189'u ilk defa,558.806'sı ikinci el olmak üzere toplam 801.995 konut satılmıştır. 2020 yılında ise ayni dönemde 317.832'si ilk defa, 706.702'si ikinci el olmak üzere toplam 1.024.534 konut satışı

gerçekleşmiştir. İpotekli konut satışları 2021 yılı Ağustos ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 64 azalarak 27.375 olarak gerçekleşmiştir. Toplam satışların yaklaşık yüzde 19,4'ü ipotekli konut satışıdır.

Toplu Konut İdaresi Başkanlığınca (TOKi) 2003 yılından itibaren 1.052.152 konutun inşaatına başlanmış olup 898.570 konut 2021 yılı Eylül sonu itibarıyla sosyal ve teknik donatılarıyla birlikte tamamlanmıştır. TOKİ tarafından üretilen konutların yüzde 86,75'i sosyal konut niteliğindedir. Toplam sosyal konut üretiminin içinde alt, dar ve orta gelir grubuna yönelik üretilen konutların oranı yüzde 61,82, kentsel dönüşümün oranı yüzde 17,afet konutlarının oranı yüzde 7,27, tarım köy konutlarının oranı da yüzde 0,71'dir. TOKI tarafindan yürütülen Sosyal Konut Programı kapsaminda 2021 yıli sonunda 80 bin konut üretilmesi öngörülmektedir.

2021 yılı Eylül sonu itibarıyla Ulusal Adres Veri Tabanı verilerine göre Türkiye'de toplam konut sayısi (konut, lojman, yazlik/mevsimlik konut, kapıcı dairesi ve konut inşaatları) 40,2 milyondur. Konut arzındaki son yıllardaki artışın etkisiyle toplam konut açığıazalmıştır. Konut piyasasında doğru ve uzun vadeli analizler yapılabilmesi ve yerleşmeler itibarıyla arz ve talep dengesinin kurulabilmesi için konut stokunun konutların nitelikleri de dâhil olmak üzere ortaya konulması, güncel, sürekli, güvenilir ve doğru verileri sunmak üzere veri altyapısının güçlendirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir.
Ülkemizde, dar gelirlilerin ve dezavantajlı grupların konuta erişimi önceliğini korumaktadır. Bu kapsamda kamu kurumları ve özel sektör aktörlerinin işbirliği ile karşılanabilir konut finansman yöntemlerini de içerecek şekilde uygulama stratejilerinin geliştirilmesi öngörülmektedir.

Konut yapıminın, yerleşmelerin gelişme eğilimlerine ve özelliklerine göre yönlendirilmesi; alt gelir gruplarının konut sorununu çözmek amacıyla uygun yapım ve finansman yöntemlerinin geliştirilmesi; yaşli, çocuk ve engellilerin ihtiyaçlarına uygun konut ve çevrelerinin tasarlanmasi hedeflenmektedir.

b) Amaç
Dar gelirliler başta olmak üzere, herkesin yeterli, yaşanabilir, dayanıkli, güvenli,kapsayıcı, ekonomik olarak karşılanabilir, sürdürülebilir, iklim değişikliğine dirençli, temel altyapı hizmetlerine sahip konuta erişiminin sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kentleşme, nüfus artışı, yenileme ve afetten kaynaklanan konut ihtiyacı arz-talep dengesi gözetilerek karşılanacaktır. (Kalkınma Planı p.686)

Politika/Tedbir: Tedbir 686.2. Plan döneminde dar gelirlilere ve dezavantajli gruplara yönelik 250 bin sosyal konut üretilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, TOKİ
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sosyal Konut Programi kapsamında 50 bin konut sosyal ve teknik donatılanyla birlikte üretilecektir.

d) Hedefler 
50 000: 2022(2)
80 000: 2021(1)
98 891: 2020
Adet: Birim
TOKİ Tarafindan Üretilen Sosyal Konut Sayısı: Performans Göstergeleri
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.4.4. Kentsel Dönüşüm 
a) Mevcut durum 
Başta afet riskleri olmak üzere, standartlara uygun olmayan yapı stoku ile işlevleri değişen kentsel alanlardaki yıpranma nedenlerine bağlı olarak ülkemizde kentlerin dönüşüm çalışmaları devam etmektedir.

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında 59 ilde 276 Riskli Alan, 38 ilde 175 Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı ve 11 ilde 17yenileme alanı ilan edilmiştir. Ayrıca yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere 56 ilde 52bin hektar büyüklüğünde Rezerv Yapı Alanı belirlenmiştir.

Riskli yapıları tespit etmek üzere Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca lisanslandırılan üniversite, kamu kurumu, sivil toplum kuruluşu, tüzel kişi, yapı denetim kuruluşu ve yapılaboratuvarının da bulunduğu 1.100 kurum/kuruluş görevini yürütmektedir. Bu kurum ve kuruluşlar tarafından 786.086 bağımsız birimin riskli yapı olduğu tespit edilmiştir.
Dönüşüm Projeleri Özel Hesabının ihdas edildiği 2012 yılından itibaren, başta kurumsal ve bireysel kira yardımı, faiz desteği, kamulaştırma ve dönüşüm uygulamaları olmak üzere (cari fiyatlarla) yaklaşık 18,2 milyar TL ödenek sağlanmıştır.

Kentsel dönüşüm ihtiyacı olan alanların sayısı ve büyüklüğü artmış olup dönüşüm uygulamalarının aynı anda yürütülmesinde mali, idari ve teknik zorluklar ortaya çıkmaktadır.Bu sebeple kentsel dönüşüm uygulamalarına ilişkin önceliklendirme çalışmaları önemini korumaktadır.

Kentsel dönüşüm sürecinde alanın özelliklerine ve kentin içindeki fonksiyonuna göre bir dönüşüm senaryosu uygulanması ve dönüşüm alanlarının bir stratejiye bağlı olarak geliştirilmesi ihtiyacı devam etmektedir. Bu çerçevede 45 ilde kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlanmış, 15 ilde ise kentsel dönüşüm strateji belgesi hazırlama çalışmalarısürdürülecektir.

b) Amaç
Afet tehlikesi ve riski altındaki alanlar ile bu alanlar dışındaki riskli yapıların bulunduğu arsa ve araziler, fen ve sanat norm ve standartlarına uygun, sağlıklı ve güvenli yaşamay esas alacak şekilde dönüştürülecektir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kentsel dönüşüm; yatay mimari anlayışıyla, yaşam kalitesini yükseltme ve kentlilik bilincini geliştirme amacı çerçevesinde tarihi merkezlerin yenilenmesini içerecek şekilde yürütülecektir. (Kalkınma Planı p.690)

Politika/Tedbir: Tedbir 690.1. Kentsel dönüşüm uygulamalarında tarihi kent merkezi alanlarının yenilenmesinin yaygınlaştırılması, bu kapsamda yerel yönetimlerle paylaşımlı bir finansman modeli oluşturulması sağlanacak ve 81 ilde tarihi kent merkezleri kent kimliğini ön plana çıkaracak şekilde dönüştürülerek, yatay mimari ve insan odaklılık anlayışıyla tasarımları gerçekleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İLBANK, TOKİ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 25 ilde Tarihi Kent Merkezi çalışmalarına devam edilecek ve 20 yeni ilde çalışmalara başlanacaktır.

Politika/Tedbir: Kentsel dönüşüm uygulamalarında il bazında hazırlanan kentsel dönüşüm stratejileri esas alınacaktır. (Kalkınma Plani p.691)

Politika/Tedbir: Tedbir 691.1. Il ve ilçe bazında riskli ve rezerv alanlara ilişkin verileri, sosyal yapı analizini, ekonomik bütünleşme, altyapı durumu, finansman modelleri ve il bazında dönüşüm hedeflerini içeren kentsel dönüşüm stratejileri hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.15 il için Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Afet riskli alanların tespiti ve ilanına ilişkin mevcut kriterler geliştirilecek ve netleştirilecek; yüksek öncelikli alanlar çok ölçütlü değerlendirme sistemiyle önceliklendirilerek ivedilikle dönüştürülecektir. (Kalkınma Planı p.693)

Politika/Tedbir: Tedbir 693.1. Kentsel dönüşüm uygulamalarında yerleşim alanı bazında önceliklendirme için çok ölçütlü değerlendirme modeli, can ve mal kaybina neden olma açısından afet riskleri, tehlikesi, etkilediği nüfusun büyüklüğü, mali ve finansal gereksinim, rezerv alanın mevcudiyeti gibi parametrelerin esas alındığı kriterler ve puanlama sistemi çerçevesinde geliştirilecek ve yerleşim alanlanı bu kapsamda önceliklendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), AFAD
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesinin Hazırlanmasına Yönelik İlke ve Esaslar doğrultusunda yerleşim alanlarında önceliklendirme çalışması tamamlanacaktır.


d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Tarihi Kent Merkezi Projesi Kapsamında Yer Alan İl Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 20
2021(1): 25
2022(2): 45

Performans Göstergeleri: Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi Hazırlanan İl Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 21
2021(1): 45
2022(2): 60
(2) Program 
2.4.5. Kentsel Altyapı
a) Mevcut Durum 
İçme ve kullanma suyu şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2019 yıli itibarıyla yüzde 99 seviyesindedir. Yerleşime yeni açılan alanlar ve mevcut şebekelerin yenileme ve bakım çalışmaları dışında içmesuyu şebeke inşaati ihtiyacı azalırken içmesuyunu arıtma ihtiyacı artmıştır.

Su havzalarındaki yapılaşmalar, kentsel ve sanayi atıksularının arıtılmadan deşarji,tarımsal ilaç ve gübre kullanımi, katı atıkların düzensiz olarak alıcı ortama bırakılması gibi nedenler su kaynaklarını hızla kirletmektedir. Bu durum karşısında arıtma tesisi yapımıihtiyacı artmış ve 2012 yılında 258 olan arıtma tesisi sayısı 2019 yılında 629’a çıkmıştır.
Kanalizasyon şebekesiyle hizmet verilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı 2019 yılında yüzde 91 olarak gerçekleşmiştir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla atıksu arıtma tesisi hizmeti alan belediye nüfusunun toplam belediye nüfusuna oranı yüzde 89'dur.

DSi Genel Müdürlüğünün finansman yapısının sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik belediyeler ve diğer kuruluşlar adına DSi tarafindan tamamlanan altyapıyatırımlarına ait geri ödemelerin iyileştirilmesine yönelik çalışmalara başlanmıştır.
Atıksu arıtma tesislerinin verimli şekilde çalıştırılması için bu tesislerin yap-işlet-devret modeli çerçevesinde işletilmesine yönelik mevzuat hazırlik çalışmaları tamamlanmıştır. Su ve Kanalizasyon Programından (SUKAP) faydalanan proje sayısı Eylül 2021 itibarıyla 1.464'e ulaşmış olup 2011-2021 döneminde yaklaşık 5,3 milyar TL hibe ve uygun şartlarla 7,7 milyar TL kredi İLBANK aracılığıyla belediyelere proje karşılığı tahsis edilmiştir.

2021 yılında, ilki gerçekleştirilen Su Şurası kapsamında, önümüzdeki 30 yıl için kayıp kaçakların azaltılmasi, sulamadan dönen suların yeniden kullanılması, bireysel farkındalığın artırılmasıyla su tasarrufunun sağlanmasi, borulu şebeke sulama sistemleriyle sulama randımanının yükseltilmesi vb. hedeflere ulaşılabilmek için çeşitli tedbirler belirlenerek uygulamaya konulacaktır. Ayrıca Su Kanunu teklifi taslağının Türkiye Büyük Millet Meclisinde kanunlaşması beklenmektedir.
İçmesuyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliğiyle büyükşehir ve il belediyeleri su kayıplarını 2023 yılına kadar yüzde 30, 2028 yılına kadar ise yüzde 25 düzeyine; diğer belediyelerin su kayıplarını 2023 yılına kadar yüzde 35, 2028 yılına kadar yüzde 30, 2033 yılına kadar ise yüzde 25 düzeyine indirmesi hedeflenmektedir.
Bununla birlikte, içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerinde çeşitli belediyeler tarafından su kayıplarını azaltıcı faaliyetler yürütülmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafindan hazırlanan 2020 Yılı İçmesuyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıpları Raporuna göre içmesuyu temin ve dağıtım sistemlerindeki 2020 yılı su kayıp oranı ülke genelinde yüzde 35,4 olarak hesaplanmıştır. Su temin sistemindeki kayıp ve kaçaklar azaltılarak iklim değişikliği ve kuraklığın etkilerine karşı su kaynaklarının verimli kullanılmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir.
TÜIK verilerine göre 2018 yılında toplanan evsel nitelikli atık miktarı yaklaşık 32,2milyon tondur. Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı (2016-2023) kapsamında çalişmalar sürdürülmekte olup Ağustos 2021 yılı itibarıyla atıkların yüzde 22,4'ü geri kazanılmaktadır.Mevcut atık yönetim planlarının sifir atık yönetim planı ile uyumlu hale getirilmesi, ayrıtoplama verimliliğinin kaynağında artırılması ve yaygınlaştırılmasi, geri kazanım ve bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi amacıyla 2023-2035 yıllarını kapsayacak Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı revizyonu çalışmaları başlatılmıştır.
2021 yılı üçüncü çeyreği itibarıyla işletmede olan düzenli depolama tesisi sayısı 90'a yükselmiş olup bu tesislerle 1.194 belediyede 65,6 milyon nüfusa hizmet verilmektedir.2016 yılında iki yakma ve 56 tibbi atık sterilizasyon tesisiyle hizmet verilirken, 2021 yıli Ağustos ayı itibarıyla üç yakma ve 68 tibbi atık sterilizasyon tesisiyle 81 ilde hizmet verilmektedir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 26/02/2021 tarihinde yayımlanan 2019 yıli Ambalaj Bültenine göre piyasaya sürülen yaklaşık 4,8 milyon ton ambalajın yüzde 48'i geri kazanılmıştır. Son yıllarda özel sektör tarafından işletilen ambalaj atığı işleme tesisi sayısında önemli gelişmeler kaydedilmiş, 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla söz konusu tesis sayısı2.912'ye ulaşmıştir.
Belediyeler toplamak veya toplatmakla yükümlü oldukları ambalaj atıklarına ilişkin yönetim planlarını hazırlayarak Çevre ve Şehircilik Bakanlığına sunmaktadır. 2021 yılı Ekim ayi itibarıyla 596 belediyede ambalaj atıklarını kaynağında ayrı toplama çalışmalarıyürütülmektedir.


2021 yılı üçüncü çeyreği itibarıyla tehlikeli atıkların yönetimi için 47 beraber yakma ve 18 atık yakma, 469 tehlikeli atık geri kazanım ve 10 birinci sınıf düzenli depolama tesisi bulunmaktadir.
Katı atık yönetiminde öncelikle üretilen atık miktarının azaltılması ve atığın kaynakta ayrıştırılarak toplamaya hazir hale getirilmesi için hanehalklarının bilinçlendirilmesi çalışmaları ile yerel yönetimlerin atığın kaynakta ayrı toplanmasına ilişkin kapasitesinin artırılmasi faaliyetleri devam etmektedir.
Covid-19 pandemi sürecinde tek kullanımlık eldiven ve maske gibi tibbi atıklarla ilgili Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafiından 2020/12 sayılı Tek Kullanımlık Maske, Eldiven Gibi Kişisel Hijyen Malzeme Atıklarının Yönetiminde Covid-19 Tedbirlerine İlişkin Genelge yayımlanmış olup bu atıkların yönetimine ilişkin düzenleme getirilmiştir.
Belediyeler katı atık yönetiminde toplama, taşıma ve bertaraf konusunda önemli gelişmeler kaydetmiş olup bu tesislerin çevresel sorunlara yol açmaması için usulüne uygun olarak işletilmesi ve düzenli olarak denetlenmesi çalışmaları devam etmektedir. Düzenli depolama tesisi sayısı artmakla birlikte faaliyetteki tesislerin dolan kapasitesinin artırılmasıiçin ilave depolama alanı ve ön işlem tesislerinin yapimına devam edilmektedir. Ayrica düzensiz döküm sahalarının rehabilitasyonu ve kırsal alanda katı atıkların yönetimiyle ilgili çalışmalar yürütülmektedir. Katı atık yönetiminde belediyelerin zamanı ve finansman kaynaklarını daha verimli kullanmaları amacıyla mahalli idare birlik modelinin etkin uygulanması önemli görülmektedir. Bu yöntemle yürütülen katı atık projeleri artmakla beraber kurulan tesislerin etkin işletilmesi ihtiyacı bulunmaktadır.
Evsel nitelikli atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi amacıyla belediyelerin finanse etmekte zorlandıkları katı atık projelerinin desteklenmesi için 2017 yılında başlatılan Katı Atik Programı (KAP) kapsamında 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla bir düzenli depolama tesisi ve üç aktarma istasyonu yapımi tamamlanmış, beş aktarma istasyonu, üç ön işlem tesisi, iki yeni lot ve bir entegre tesis uygulama projesi hazırlanması işi tamamlanmıştır. Üç entegre atık yönetim tesisi, yedi yeni lot, bir ön işlem tesisi ve üç aktarma istasyonu yapım işi devam etmektedir. Ayrıca, bir düzenli depolama tesisi yeni lot yapımi, iki yeni lot uygulama projesi hazırlanmasi, yedi aktarma istasyonu uygulama projesi hazırlanması çalışmaları sürdürülmektedir.
Atık oluşum sebeplerinin gözden geçirilerek engellenmesi veya en aza indirilmesi,atığın kaynağında ayrıştırılarak geri dönüşüme kazandırılması amacıyla 2017 yılında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafindan Sifir Atık Projesi başlatılmıştır. Uygulamanın başladığıHaziran 2017'den itibaren Ekim 2021'e kadar 109.000 kurum/kuruluş binasında Sifir Atık Yönetim Sisteminin uygulanmasına başlanmıştır. Sifir Atik Projesi kapsamında uygulama hakkında bilgi vermek, yol göstermek ve farkındalik oluşturmak amacıyla 2017 yılından itibaren 13,6 milyon kişiye eğitim verilmiştir. Sıfır atık yönetim sistemini kurmakla yükümlübina ve yerleşkeler ile mahalli idareler sifir atik belgesi almak zorunda olup bu kapsamda Ekim 2021'e kadar 59.000 binaya temel seviyede sifir atık belgesi düzenlenmiştir. Sifir atık 

yönetim sisteminin; idari, mali ve teknik unsurlari açısından tasarım ve planlama kriterlerini,değerlendirme unsurları ve uygulama esaslarinı belirlemek; sistemin geliştirilmesi,iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmaları düzenlemek amacıyla 11 kılavuz hazırlanmıştır. Diğer taraftan yerel ölçekte strateji belirlemek, kısa ve uzun vadeli hedefler koymak amacıyla 81 ilin İl Sifır Atık Yönetim Planları hazırlanmıştır. Belediyeye ait hizmet binaları ve tesislerinde sifir atık yönetim sistemini kurarak belge başvurusunda bulunan belediye sayısı 60 olup bu belediyelerden 38'ine Temel Seviye Sifir Atik Belgesi verilmiştir.Ayrica kurum kuruluşlar ile mahalli idarelerin envanterinin oluşturulmasi, sistem üzerinden belge düzenlenmesi amacıyla Sifir Atık Bilgi Sistemi kurulmuş olup sistem kullanıcı sayısı120 bine ulaşmiştir.
Sifır atık uygulamasının başladığı 2017 yılından itibaren ise 16,5 milyon ton kağıtkarton, 4,1 milyon ton plastik, 1,7 milyon ton cam, 0,4 milyon ton metal ve 1,5 milyon ton organik ve diğer geri dönüştürülebilir atıklar olmak üzere toplamda yaklaşık 24,2 milyon ton geri kazanılabilir atık Çevre ve Şehircilik Bakanlığından lisans almış işletmelerce işlenerek ekonomiye kazandırılmıştır. Sifir atık projesi başladığında yüzde 13 olan geri kazanım oranı 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla yüzde 22,4'e çıkarılmış olup 2023 yılında bu oranin yüzde 35'e çıkarılmasi hedeflenmektedir.
Plastik poşetlerin ücretlendirilmeye başlandığı 2019 yılından itibaren ülkemizde plastik poşet kullanımı yüzde 75 oranında azalmış olup plastik poşet kaynaklı 354.000 ton plastik atığın oluşumu engellenmiştir. Bu azalmayla plastik poşet üretimi için gerekli plastik hammadde ithalatı azaltılmış ve yaklaşık 2,44 milyar TL tasarruf edilerek 14.640 ton sera gazi salinimi da engellenmiştir.
Plastik poşet, lastik, akümülatör, pil, madeni yağ, bitkisel yağ, elektronik ve elektronik eşya, ilaç, ambalaj ürünlerini kapsayan Geri Kazanım Katılım Payına İlişkin Yönetmelik 31/12/2019 tarihli ve 30995 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu yönetmelikle satış noktalarından poşetler için tahsil edilecek geri kazanım katılım payları ile yönetmelikte belirtilen diğer ürünler için piyasaya sürenlerden veya ithalatçılardan tahsil edilecek geri kazanım katılim paylarınin belirlenmesi, beyan edilmesi, tahsilati, izlenmesi ve bu yönetmelik kapsamında uyulacak hükümlere ilişkin idari ve teknik usul ve esaslar belirlenmiştir.
Atık yağlar, atık pil ve akümülatörler, ömrünü tamamlamış lastikler, elektrikli ve elektronik eşya atıkları, bitkisel atık yağlar, hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atığı, ömrünütamamlamış araçlar gibi özel atıkların toplanmasi, taşınmasi, geri kazanımı ve bertarafina yönelik eğitim, bilinçlendirme ve mevzuat çalişmaları devam etmektedir.
Atıkların işlenmesi için faaliyet gösteren atık ön işlem ve geri kazanım tesislerinin teknik kriterlerinin ve bu tesislerde bulunması gereken asgari şartlara ilişkin usul ve esasların belirlenmesi amacıyla Atık Ön İşlem ve Geri Kazanım Tesislerinin Genel Esaslarına İlişkin Yönetmelik 9/10/2021 tarihli ve 31623 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.


Piyasaya arz edilen akümülatörlerin kullanımları sonrasında geri kazanımının sağlanması amacıyla iade alınmasını içeren Akümülatör Depozito Bilgi Sistemi uygulamaya alinmiştir.

Kent içi ulaşımda trafik sıkışıklığına bağlı olarak ortaya çıkan zaman kaybı, yakıt tüketimi ile çevre ve gürültü kirliliği sorunlarının asgari seviyeye indirilebilmesi için ülkemizde toplu taşımanın ve motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilmesi amacıyla öneml yatırımlar yapılmaktadır. Bununla birlikte kentlerimizde kaliteli ve konforlu bir ulaşım altyapısının geliştirilmesine yönelik ihtiyaç devam etmektedir.

Türkiye'de 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 12 büyükşehirde (Adana, Ankara, Antalya,Bursa, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, Izmir, Kayseri, Kocaeli, Konya ve Samsun) rayl sistemlerle (metro, hafif rayli sistem, tramvay) toplu taşıma hizmeti verilmektedir.Ülkemizde en yaygın raylı sistem ağına sahip şehir olan İstanbul'da toplam uzunluğu yaklaşık 250 km olan 13 hatta (Marmaray dâhil) raylı sistem işletmeciliği yapılmakta olup bunu yaklaşık 177 km ile İzmir ve 102 km ile Ankara takip etmektedir.
Kent içi ulaşım altyapısının geliştirilmesine yönelik olarak 2021 Yılı Yatırım Programına yeni projeler aliınmıştir. Bu kapsamda, büyükşehir belediyelerince dış kredi finansman ve hibe katkısıyla yürütülmek üzere Konya ve Mersin CNG Yakıtlı Otobüs Alımi Projeleri ile İzmir ve Ankara Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik Planı (SUMP) Projeleri dâhil edilmiştir.Diğer taraftan, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca bütçe kaynaklarıyla finanse edilmek üzere Altunizade-Ferah Mahallesi-Çamlıca Camii Raylı Sistem Hattı ile Kazlıçeşme-Sirkeci Kentsel Ulaşım ve Rekreasyon Projeleri de Programa eklenmiştir.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca yapım çalişmalarına devam edilen İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı Metro Bağlantıları ve Başakşehir-Kayaşehir Metro Hattı Projeleri ile Ankara AKM-Gar-Kizılay Metro Hattı ve Kayseri Anafartalar-YHT Tramvay Hattı Projelerinin 2022 yılı içerisinde tamamlanması öngörülmektedir. Diğer taraftan, İstanbul Büyükşehir Belediyesince yürütülmekte olan Dudullu-Bostanci Metro Hattı Projesinin de tamamlanarak hizmete alinmasi beklenmektedir.

Raylı sistem yatırımlarının yanı sira gerek belediyeler gerekse Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından motorsuz ulaşım türlerinin geliştirilmesine yönelik yatırımlara da devam edilmektedir. Söz konusu yatırımlarla kent içi ulaşımda toplu taşımayı destekleyen sürdürülebilir ulaşım türlerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç
Nüfusun sağlıklı ve güvenilir içme ve kullanma suyuna erişiminin sağlanması ve atık suyun insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi; atıkların insan ve çevre sağlığına etkilerinin en aza indirilerek etkin yönetiminin gerçekleştirilmesi için azaltılmasi, geri dönüşüm ve geri kazanımın sağlanmasıve bertaraf edilmesi; erişilebilir, güvenli, zaman ve maliyet yönünden etkin ve sürdürülebilir kent içi ulaşım sistemlerinin oluşturulması temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Su kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve sürdürülebilir kullanımı kapsamında havza bazında yapılan plan, strateji ve eylem planları bir bütünlük içinde uygulamaya konulacaktır. (Kalkınma Planı p.697)

Politika/Tedbir: Tedbir 697.3. Yeraltı suyu kütlelerinin kalite ve miktar durumu belirlenecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), DSİ, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Yeraltı Sularının Miktar ve Kalite Özelliklerini Belirleme çalışmaları; yedi havzada (Marmara, Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz, Antalya, Doğu Akdeniz, Kızılırmak, Ceyhan) Nehir Havza Yönetim Planlarının Hazırlanması Projesi kapsamında sürdürülecektir.

Politika/Tedbir: İçmesuyu ve atıksu hizmetlerinin verimli, yeterli ve standartlara uygun şekilde sunulması sağlanacak, sorumlu kurumların işletme performansı ve yatırım verimliliği iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.698)

Politika/Tedbir: Tedbir 698.2. Içmesuyu yatırım ve hizmetlerinin sağlanmasında DSİ'nin içmesuyu proje finansmaninın sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulmasını teminen geri ödeme sistemi geliştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanliğı (S), DSİ, İLBANK, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. 1053 sayılı Belediye Teşkilâtı Olan Yerleşim Yerlerine İçme, Kullanma ve Endüstri Suyu Temini Hakkında Kanun'da değişiklik yapılarak, tesis yapım maliyetlerinin tahsilinde iyileşme sağlanmasına yönelik çalışma yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Katı atık yönetimi etkinleştirilerek atık azaltma, kaynakta ayırma, ayrı toplama, taşıma, geri kazanım, bertaraf safhaları ve düzensiz/vahşi döküm alanlarının rehabilitasyonu teknik ve mali yönden bir bütün olarak geliştirilecektir. Katı atık yönetiminde kaynak verimliliğinin ve çevresel sorumluluğun sağlanmasını teminen Köř başta olmak üzere uygulama araçları geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.699)

Politika/Tedbir: Tedbir 699.2. Sifir Atik Projesi uygulamaları yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Ílgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sifir Atık Yönetmeliği kapsamında 250 bin nüfusun üzerindeki büyükşehir ilçe belediyeleri, kamu kurum ve kuruluşları, organize sanayi bölgeleri, havalimanlari, limanlar, akaryakıt istasyonları ve dinlenme tesisleri, 100 ve üzeri ofis/büro kapasiteli iş merkezi ve ticari plazalar, 5 bin m² ve üzeri AVM'ler, ÇED Yönetmeliği Ek-1'de yer alan sanayi tesisleri, 250 ve üzeri öğrencisi olan eğitim kurumları ve yurtlar, 100 oda ve üstü konaklama kapasiteli işletmeler, 100 yatak ve üzeri sağlık kuruluşları, 300 ve üzeri konuta sahip siteler ve zincir marketler sifir atik yönetim sistemlerini kuracaklardır.

Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700): Tedbir 700.1. Kati Atik Programinin uygulanmasinin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.

Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700): Kentlerdeki imar ve ulaşım ile ilgili politika, karar ve yatırımlar koordineli olarak değerlendirilecek, özellikle imar planları ile ulaşım ana planlarının birbiriyle uyumlu bir şekilde hazırlanması ve güncellenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.701)

Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700): Tedbir 701.1. Imar planları ile ulaşım ana planlarının uyumlu olmasını sağlayacak bir koordinasyon mekanizması kurulacaktır.

Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700): Tedbir 701.2. Kent içi raylı sistem projelerinin incelenmesi, onaylanmasi ve belediyelerin raylı sistem projelerinin Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafindan devralınmasına ilişkin usul ve esaslari düzenlemeye yönelik yönetmelikler hazırlanacak, raylı sistem tasarım kılavuzları güncellenecek, istatistiki veri altyapısı oluşturulacaktır.

Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700): Kentlerdeki trafik sıkışıklığının, kazaların ve hava kirliliğinin azaltılması amacıyla kent içi ulaşımda arz yönlü politikalardan ziyade talep yönlü politikaların uygulanmasıyla özel araç yerine toplu taşıma sistemlerinin kullanımı özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.702)

Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700): Tedbir 702.3. Toplu taşıma sistemleri kullanımının yaygınlaştırılmasını teminen tek kart ödeme sistemi hayata geçirilecektir.

Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700): Çevreci ulaşım modları geliştirilecek ve kent içi ulaşımda motorsuz ulaşım türleri özendirilecektir. (Kalkınma Planı p.703)

Mali gücü yetersiz yerel yönetimlerin finanse etmekte zorlandıkları evsel nitelikli katı atıkların geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projelerinin bir program dâhilinde desteklenmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.700): Tedbir 703.1. Yaya trafiğinin kesintisiz hale getirilmesi için yaya yolları ve kaldırımlar ile ilgili standartlar oluşturulacaktır.

Tedbir 703.2. Kent merkezlerinde tarihi ve kültürel cazibe noktaları ile alışveriş bölgelerinde motorlu taşıtlardan arındırımış yaya bölgeleri oluşturulacaktır.: Tedbir 703.3. Bisiklet kullanımını teşvik etmek amacıyla yasal ve finansal destek mekanizmaları hayata geçirilecektir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Çevre Dostu Sokak Projesi kapsamında toplam 12 km uzunluğundaki alan motorlu taşıtlardan arındırılmış bölge olarak hayata geçirilecektir.: 1 Bisiklet Yolları Yönetmeliği çerçevesinde 1.000 km uzunluğunda kent içi bisiklet yolu projesine finansman desteği sağlanacaktır.

Tedbir 703.2. Kent merkezlerinde tarihi ve kültürel cazibe noktaları ile alışveriş bölgelerinde motorlu taşıtlardan arındırımış yaya bölgeleri oluşturulacaktır.: Tedbir 703.4. Bisiklet yolu master plani ve uygulama plani hazırlanacak, bu kapsamda yeni bisiklet yolları yapılacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Çevre Dostu Sokak Projesi kapsamında toplam 12 km uzunluğundaki alan motorlu taşıtlardan arındırılmış bölge olarak hayata geçirilecektir.: 1. 1.700 km uzunluğundaki Birinci Etap Bisiklet Yolları Uygulama Planı yayınlanacaktır. 2. Belediyelerden gelecek talepler doğrultusunda yeni bisiklet yolları yapılmasına yönelik destek sağlanacaktır.

Tedbir 703.2. Kent merkezlerinde tarihi ve kültürel cazibe noktaları ile alışveriş bölgelerinde motorlu taşıtlardan arındırımış yaya bölgeleri oluşturulacaktır.: Tedbir 703.5. Bisiklet paylaşım sistemleri kurulacaktır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Yerel Yönetimler: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Çevre Dostu Sokak Projesi kapsamında toplam 12 km uzunluğundaki alan motorlu taşıtlardan arındırılmış bölge olarak hayata geçirilecektir.: 1. Belediyelerden gelecek talepler doğrultusunda bisiklet paylaşım projeleri hayata geçirilecektir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: İçme ve Kullanma Suyu Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Oranı
Birim: Yüzde
2020: 99(3)
2021(1): 99
2022(2): 99

Performans Göstergeleri: İçme ve Kullanma Suyu Arıtma Tesisi Sayısı
Birim: Sayi
2020: 629(3)
2021(1): 650
2022(2): 670

Performans Göstergeleri: Kanalizasyon Şebekesi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Oranı
Birim: Yüzde
2020: 91(3)
2021(1): 93
2022(2): 94

Performans Göstergeleri: Atik Su Arıtma Tesisi ile Hizmet Verilen Belediye Nüfusunun Toplam Belediye Nüfusuna Orani (4)
Birim: Yüzde
2020: 89
2021(1): 91
2022(2): 94

Performans Göstergeleri: Aritılmış Atıksuların Yeniden Kullanım Orani
Birim: Yüzde
2020: 2,5
2021(1): 3
2022(2): 4

Performans Göstergeleri: İçmesuyu Kayıp Kaçak Oranı
Birim: Yüzde
2020: 35,4
2021(1): 32
2022(2): 30

Performans Göstergeleri: Sifir Atik Programı Uygulanan Bina Sayısı (Kümülatif)
Birim: Bin
2020: 50
2021(1): 100
2022(2): 200

Performans Göstergeleri: Düzenli Depolama Hizmeti Verilen Belediye Nüfusu Oranı (4)
Birim: Yüzde
2020: 83,2
2021(1): 85
2022(2): 88

Performans Göstergeleri: Sifır Atık Projesi Kapsamında Atığın Geri Kazanım Orani
Birim: Yüzde
2020: 22
2021(1): 26
2022(2): 30

Performans Göstergeleri: Kent İçi Raylı Sistem Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2020: 774
2021(1): 813
2022(2): 855

Performans Göstergeleri: Bisiklet Yolu Uzunluğu (Kümülatif)
Birim: km
2020: 1 514
2021(1): 2 100
2022(2): 3 100
(1) Gerçekleşme Tahmini 

(2) Program 

(3) 2018 yılı TÜIK verisidir.

Bu gösterge aynı zamanda Merkezi Yönetim Bütçesinde yer alan Sürdürülebilir Çevre ve İklim Değişikliği Programının 
performans göstergelerinden biridir.



2.4.6. Kırsal Kalkınma 
a) Mevcut durum 
Sürdürülebilir kırsal kalkınmanın ana unsurunu köy tüzel kişilikleri oluşturmaktadır.Tüzel kişiliği kaldırılarak mahalleye dönüştürülen 16 binden fazla köyle birlikte, toplam köy sayısı 35 bine yakındır. Halen 18.290 köy ve 23.917 köy bağlısı bulunmaktadır. Köylerin yaklaşık 23 bini orman köyü olup bunların 10.500ünün tüzel kişiliği kaldırılmıştır.
Kırsal nüfusun demografik yapısı incelendiğinde; Türkiye'de 2012 yılıi itibarıyla 20 bin nüfus eşiğini esas alan kır-kent tanımına göre toplam nüfusun yüzde 27,7'sine karşılık gelen 20,9 milyon kişi kırsal yerleşimlerde yaşamaktadır. İdari statü ölçütünü esas alan köy-şehir tanımına göre ise nüfusun yüzde 22,7'sine karşılık gelen 17,2 milyon kişi köylerde yaşamaktadır. Buna mukabil, TÜİK'in 2020 yılı itibarıyla Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçlarına göre 2020 yılında belde ve köy nüfusu 5.878.321 kişi olmuştur. Yaş grubu ve cinsiyete göre köy nüfusunun homojen dağılmadığı yaşlı nüfus lehine bir artış olduğu görülmektedir. Cinsiyete göre köy nüfusunun yaklaşık üç milyonu erkek, 2,9 milyonu kadındır. Köy nüfusunun dörtte birini 65 yaş ve üzerindekiler oluşturmaktadır.
Kırsal kesime götürülen hizmet faaliyetlerinin başında Çevre ve Şehircilik Bakanlığıtarafindan yürütülen Köylerin Altyapısının Desteklenmesi Projesi (KÖYDES), kırsal iskân ve yeniden iskân projeleri gelmektedir. Köylerin yol ve içmesuyu gibi temel altyapı ihtiyaçlarına yönelik olarak 2005 yılında başlatılan KÖYDES Projesine 2005-2021 döneminde yaklaşık 16,8 milyar TL kaynak tahsis edilmiş, 1.935 km ham, 87.099 km stabilize; 127.713 km asfalt ve 4.864 km beton yol olmak üzere 283.121 km uzunluğunda yol; köy içi yollarda ve köy meydanı düzenlemelerinde 39.800 milyon m² parke yatırımı gerçekleştirilmiştir. Küçük sulama yatirımlarıyla 74 bin hektar tarım alanı sulamaya kavuşmuş, 82 bin çiftçi ailesi bu sulama yatırımlarından yararlanmış, 1.118 ünitede de atıksu yatırımı gerçekleştirilmiştir.
Ağustos 2021 sonu itibarıyla KÖYDES kapsamında yapılan köy yolu uzunluğu (kümülatif) 132.577 km olarak gerçekleşmiş olup içmesuyu tesisi yapılan ve yenilenen ünite sayısı (kümülatif) ise 70.383’e ulaşmiştır.

27/10/2020 tarihli ve 31287 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2020/14 sayılıCumhurbaşkanlığı Genelgesine istinaden, ülkemiz kırsalındaki beşeri ve doğal kaynak potansiyelini sürdürülebilir kalkınma yaklaşımıyla değerlendirmek suretiyle Avrupa Birliği üyelik hedefi de gözetilerek kırsal nüfusun iş ve yaşam koşullarının kendi yöresinde iyileştirilmesini hedefleyen Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi (UKKS) (2021-2023) belgesi,ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içerisinde Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığının teknik desteği ile Tarım ve Orman Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanmıştır.
On Birinci Kalkınma Planı dönemi başında yüzde 21,1 düzeyinde olan tarım istihdamı2021 yıli Temmuz itibarıyla yüzde $^{17,2^{\prime}\mathsf{y}\mathsf{e}}$ gerilemiş, mutlak büyüklüğü 4.921 bin kişi civarında aşağı yönlü bir seyir göstermiştir. Bu durum, ülkemizde çalışma hayatındaki yaklaşık her altı kişiden birinin tarımda istihdam imkânı bulmaya devam ettiğini göstermektedir.


Ülkemizde kırsal ekonominin omurgasını oluşturan tarımsal üretim, aile çiftçiliğine dayalı olarak sürmektedir. 2,2 milyon civarında işletmeye kayıt temelli sunulan tarımsal desteklerde olduğu gibi, proje bazlı sunulan kırsal kalkınma destek programlarında da çeşitlilik artmıştır.

Kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri kapsamında, 2016 yıli sonunda uygulamasına başlanan IPARD II (2014-2020) Programının yaklaşık bütçesi, kesintiler sonrası 615,5milyon Avro AB katkısi, 198 milyon Avro ulusal katkı olmak üzere toplam 813,5 milyon Avrodur. IPARD II uygulamaları kapsamında 2021 yıli Ekim ayı itibarıyla tamamlanan 5.567projeye yaklaşık 333 milyon Avro destek verilmiş bu tutarın yaklaşık 249,2 milyon Avrosu AB tarafindan karşılanmıştir. Tamamlanan proje sayısı 16.787, devam eden proje sayısı3.783, desteklenen genç yatırımcı sayısı 10.882, desteklenen kadın yatirimcı sayısı 4.483kişi, oluşturulan toplam istihdamın büyüklüğü 76.888 kişi olmuştur. Avrupa Birliği ile IPARD III (2021-2027) programlamasına ilişkin müzakereler devam etmektedir. Bu kapsamda sektör analizleri çalışması 2021 yılı Mart ayında tamamlanmıştır.
Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programi (KKYDP) kapsamında 2021yılında 3.456 kırsal kalkınma projesinin yaklaşık 1,1 milyar TL'si hibe olmak üzere, toplam 2,3 milyar TL yatırım yapılmakta olup 9.824 istihdam sağlanmıştır. Tarım ve kırsal kalkınma destek sisteminde, aile işletmelerinin rekabetçi ve verimli bir üretim altyapısına kavuşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Söz konusu kırsal kalkınma destekleme faaliyetlerinin yanı sıra, bölge kalkınma idareleri ve kalkınma ajansları tarafindan kendi planları çerçevesinde sorumluluk alanındaki illerde yürütülen tarım ve kırsal kalkınma destekleme faaliyetleri bulunmaktadır.
b) Amaç
Sürdürülebilir kırsal kalkınma anlayışıyla, üretici birlikleri ve aile işletmelerinin üretim kapasitesinin ve kırsal işgücünün istihdam edilebilirliğinin artırılmasi, yaşam kalitesinin iyileştirilmesi, yoksullukla mücadele ile kırsal toplumun düzenli ve yeterli gelir imkânlarına kavuşturularak refah düzeyinin artırılması ve nüfusun kırsalda tutundurulması temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kırsal yerleşimlerin sosyal ve fiziki altyapısı, iskânı ve yeniden yerleşim işleri için yatırım ve hizmet ihtiyaçlarının tespiti, takibi ve bu ihtiyaçların giderilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.706)

Politika/Tedbir: Tedbir 706.1. Köylerin mahalli müşterek nitelikli altyapi ve üst yapı ihtiyaçlarının giderilmesi için büyükşehir olmayan iller için KÖYDES kapsamında köylerin ve beldelerin kaliteli ve erişilebilir yol ağı, içme suyu, atık su tesisi, küçük sulama tesisi yapım işleri için finansal destek sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehicilik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. KÖYDES Projesi kapsamında 2022 yılında Cumhurbaşkanı Kararıyla belirlenen ödenek Büyükşehir olmayan 51 ilin yol, içmesuyu, tarımsal sulama ve atıksu projelerinde kullandırılmak üzere Valiliklerden gelen ve Bakanlıkça onaylanan programlar doğrultusunda kullandırılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 706.2. KÖYDES kapsamında kırsal altyapı hizmetleri için ayrılan kaynakların verimli ve etkin kullanımı için KÖYDES izleme sistemi oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehicilik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. KÖYDES Projesi kapsamında yapılan yatırımların CBS tabanlı takibi yapılacaktır. Ödenek dağılımları, izlemeler gibi diğer iş ve işlemler sistem üzerinden yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 706.4. Kirsal alanda yerleri kamulaştırılanlar öncelikli olmak üzere, çeşitl risk faktörlerine bağlı olarak ihtiyaç duyulan yeniden yerleşim ve iskân faaliyetleri kapsamında can ve mal güvenliğini tehdit eden yapıların yerine, köyün bitişiğinde veya belirlenecek alanlarda uygun yapılar yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehicilik Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. Yeni yerleşim yeri temin edilemeyen ailelerin iskân sürecini tamamlamak maksadıyla kamulaştırma işlemleri yürütülecektir.

Politika/Tedbir: Kırsal kalkınma destekleri, çiftçi ve çevre odaklı programlanacak; desteklerin yürütülmesinde mevcut çok başlılığı giderecek düzenlemeler yapılacak, uygulamada tamamlayıcılık ve etkinlik sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.707)

Politika/Tedbir: Tedbir 707.2. IPARD ve KKYDP Programları kapsamında kırsal tarım, kırsal ekonomik altyapı yatırımları ile çiftlik faaliyetlerinin geliştirilmesi, kirsal turizm, el sanatlari ve kırsalda bilişim uygulamalarına yönelik destekler sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehicilik Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Açıklama: 1. KKYDP çerçevesinde kırsal ekonomik altyapı yatırımları içerisinde yer alan çiftlik faaliyetlerinin geliştirilmesi, el sanatları ve kırsalda bilişim uygulamalari için desteklere devam edilecektir.

Kırsal alanda yaşam standartlarının yükseltilmesi için kırsal kalkınmaya ilişkin kurumsal ve yerel kapasitenin geliştirilmesi sağlanacak, kadınlara, genç çiftçilere vb. gruplara pozitif ayrımcılık uygulanması sağlanacak, üretici örgütlerinin sosyal dayanışma, işbirliği, eğitim ve finansman konularında öncü kurumlar olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.708): Tedbir 708.1. Kırsal kalkınma destekleri kapsamında aile işletmeleri ile küçük ve orta ölçekli üreticilerin üretim ve finansal yapısını güçlendirmek ve ölçek ekonomilerinden faydalanılmasını sağlamak üzere örgütlenmeleri teşvik edilecek; üretim ve lojistik altyapıları ile markalaşma ve pazarlama faaliyetlerinin iyileştirilmesi sağlanacaktır.

Kırsal alanda yaşam standartlarının yükseltilmesi için kırsal kalkınmaya ilişkin kurumsal ve yerel kapasitenin geliştirilmesi sağlanacak, kadınlara, genç çiftçilere vb. gruplara pozitif ayrımcılık uygulanması sağlanacak, üretici örgütlerinin sosyal dayanışma, işbirliği, eğitim ve finansman konularında öncü kurumlar olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.708): Tedbir 708.2. Kirsalda yaşam kalitesini artırmaya, kırsalı korunan, yaşanan ve üreten alanlar haline getirmeye yönelik çevresel destek ve teşvikler artırilacaktır.

Kırsal alanda yaşam standartlarının yükseltilmesi için kırsal kalkınmaya ilişkin kurumsal ve yerel kapasitenin geliştirilmesi sağlanacak, kadınlara, genç çiftçilere vb. gruplara pozitif ayrımcılık uygulanması sağlanacak, üretici örgütlerinin sosyal dayanışma, işbirliği, eğitim ve finansman konularında öncü kurumlar olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.708): Kırsal toplumun beşeri sermayesinin geliştirilmesi ve yoksulluğun azaltılması kapsamında köylerde yoksullukla mücadele çalışmaları üretim ve istihdam odaklı sürdürülecektir. (Kalkinma Planı p.709)

Kırsal alanda yaşam standartlarının yükseltilmesi için kırsal kalkınmaya ilişkin kurumsal ve yerel kapasitenin geliştirilmesi sağlanacak, kadınlara, genç çiftçilere vb. gruplara pozitif ayrımcılık uygulanması sağlanacak, üretici örgütlerinin sosyal dayanışma, işbirliği, eğitim ve finansman konularında öncü kurumlar olması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.708): Tedbir 709.1. Kirsal toplumun beşeri sermayesinin geliştirilmesi için aile işletmelerine yönelik çiftçi eğitimi ve tarım danışmanlığı konularındaki faaliyetler güçlendirilecek, kadın ve genç girişimciler başta olmak üzere yetişkin nüfusun yaygın eğitim kurslarına erişimi sağlanacak, mesleki eğitim programlan katma değeri yüksek yerel ürünler esas alınarak programlanacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: KÖYDES ve KIRDES Kapsamında Yapılan Köy Yolu Uzunluğu (Kümülatif) (3)
Birim: km
2020: 131 150
2021(1): 135 480
2022(2): 137 220

Performans Göstergeleri: Köylerde İçmesuyu Tesisi Yapılan ve Yenilenen Ünite Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 67 700
2021(1): 70 383
2022(2): 72 245
(1) Gerçekleşme tahmini 

(2) Program 

(3) Program dönemi sadece KÖYDES kapsamında yapılacak yolları içermektedir.

2.4.7. Çevrenin Korunmasi 
a) Mevcut Durum 
Hızla artan nüfus, şehirleşme, ekonomik faaliyetler ve çeşitlenen tüketim alışkanlıklarıçevre üzerindeki baskıyı artırmakta ve iklim değişikliği, çölleşme, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kuraklık gibi çevre problemleri her geçen gün insan yaşamını ve kalkınma sürecini daha belirgin bir şekilde etkilemektedir. Bu kapsamda çevre ve doğal kaynakların sürdürülebilir yönetimi gittikçe önem kazanmaktadır.

Ülkemizde çevre sorunlarına duyarlı politikalar, sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde, küresel sürdürülebilir kalkınma amaçlarıyla uyumlu bir şekilde geliştirilmekte ve uygulanmaktadır. Bu kapsamda çevre alanında kurumsal yapi, mevzuat ve standartların geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Küresel iklim değişikliğiyle mücadele politikalarını içeren BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDçs) kapsamında kabul edilmiş olan Paris Anlaşması ülkemiz tarafından 2016 yılında imzalanmıştır. Türkiye, uluslararası iklim değişikliği müzakere sürecine;ülkemizin gerçeklerini gözeten bir yaklaşımla ve küresel çapta adil bir uluslararası çerçeveye ulaşılması amacıyla katılım sağlamakta ve sorunun çözümü için müzakerelerde yerini almaktadır. Bu kapsamda Türkiye 2030 yılında sera gazı emisyonunda yüzde 21'e kadar artıştan azaltım yapabileceğini gösteren Niyet Edilen Ulusal Katkısını 2015 yılında BM'ye sunmuştur.

07/10/2021 tarihli ve 31621 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7335 sayılı Paris Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanunla ülkemiz Paris Anlaşmasına taraf olmuştur. Bununla birlikte, 07/10/2021 tarihli ve 31621 mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Paris Anlaşmasının İlişik Beyanla Birlikte Onaylanması Hakkında 4618sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla Paris Anlaşmasının ve mekanizmalarının gelişmekte olan bir ülke olarak ve ekonomik ve sosyal kalkınma hakkına halel getirilmeden uygulanacağı beyan edilmiştir. Tüm bu gelişmeler bağlamında iklim değişikliği ile mücadeleye yön vermek ve ilgili çalışmaları tek bir çatı altında eşgüdüm içerisinde yürütmek amacıyla Çevre ve Şehircilik Bakanlığı yeniden yapılandırılarak İklim Değişikliği Başkanlığının kurulmasına karar verilmişolup, konuyla ilgili mevzuat çalışmaları başlatılmıştır.


Türkiye, gelişmekte olan bir ülke olarak enerji, sanayi ve ulaştırma sektörleri başta olmak üzere ilgili alanlarda iklim değişikliğiyle mücadele stratejileri belirlemekte, yeşil büyümenin sağlanması ve emisyon artış trendinin sinırlandırılması yönünde bir politika izlemektedir. Bu bağlamda yeşil dönüşüm konusu 2022-2024 dönemini kapsayan Orta Vadeli Programda ve 2021-2023 yillarını kapsayan Ekonomik Reform Programında da yer almıştır. Aynı zamanda 15 Temmuz 2021 tarihinde yayımlanan Yeşil Mutabakat Eylem Plani kapsamında öngörülen eylemler de yeşil dönüşüm yolunda önemli faaliyetler içermektedir.Yeşil dönüşümün etkin bir şekilde planlanması kapsamında Türkiye'nin uzun vadeli sifir emisyon stratejisinin çalışılması önem arz etmektedir.
Ayrıca iklim değişikliğine yönelik çalışmalar bağlamında coğrafi konumu itibarıyla iklim değişikliğinden en çok etkilenecek ülkeler arasında yer aldığından, ülkemizin iklim değişikliğine uyum kapasitesinin geliştirilmesi ile ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklıliğının artırılması hedeflenmektedir.
Ülkemizin sahip olduğu zengin biyolojik çeşitlilik ile genetik kaynakların korunması için değişik statülerde korunan alan sayısı 2020 yılında 4.537'ye çıkarılarak korunan alanların yüzölçümü yaklaşık 7 milyon hektara ulaşmıştır. 2020 yılında kara üzerindeki toplam korunan alanın ülke yüzölçümüne oranı yüzde 6,94'tür. Türkiye'de iller bazında biyolojik çeşitliliğin tespiti yapılarak ulusal biyolojik çeşitlilik envanteri geliştirilmektedir. Ayrıca,biyolojik çeşitlilikle genetik kaynaklarımızın korunması ve kullanımında sürdürülebilirliğin sağlanmasına temel teşkil edecek mevzuat ve planlama çalışmaları yürütülmekte ve konuya ilişkin çalışan kuruluşlar arasında işbirliği artırılmaktadır.
Çevre kalitesinin izlenmesi için laboratuvar altyapısı güçlendirilmekte ve izleme sistemleri geliştirilmektedir. 2005 yılında 36 olan Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağındaki istasyon sayısı 2021 yılı itibarıyla 355 istasyona ulaşmıştır. Denizlerdeki kirliliğin önlenmesine yönelik ulusal mevzuatımız ve uluslararası sözleşmeler çerçevesinde denizlerimiz 423 noktada izlenmektedir. Bu noktaların 150'si Marmara Denizi'nde bulunmaktadır. Bu bağlamda Marmara Denizi’nde yaşanan ve Mayıs 2021'den itibaren etkisi yoğunlaşan müsilaj sorununa yönelik Çevre ve Şehircilik Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanan 22 maddelik Marmara Denizi Koruma Eylem Planı uygulanmaya başlanmıştır.
2019 yılı verilerine göre ülkemizde kamunun, özel sektörün, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ile hanehalkının çevre koruma harcamaları geçen yıla nazaran yüzde 1,2 artışgöstererek 38,4 milyar TL'ye ulaşmıştır. Bu harcamanın yüzde 57,8'i özel sektör, yüzde 34,2'si kamu ve kâr amacı olmayan kuruluşlar, yüzde 8'i ise hanehalkı tarafından gerçekleştirilmiştir. Çevre koruma amaçlı kamu ve özel sektör yatırım harcamaları 6,4 milyar TL olarak kayda geçmiştir.
Mevzuatla getirilen çevresel yükümlülüklerin uygulanabilmesi için denetim ve yaptırım mekanizmalarının güçlendirilmesi amacıyla çalışmalar sürdürülmektedir.

b) Amaç
Çevre ve doğal kaynakların korunmasi, kalitesinin iyileştirilmesi, etkin, entegre ve sürdürülebilir şekilde yönetiminin sağlanmasi, her alanda çevre ve iklim dostu uygulamaların gerçekleştirilmesi, toplumun her kesiminin çevre bilinci ile duyarlıliğının artırılmasi temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Çevre konusunda kurum ve kuruluşların görev, yetki ve sorumlulukları netleştirilerek kamu, özel sektör, mahalli idareler ve STK'lar arasında koordinasyon ve işbirliği geliştirilecek, toplumun çevre bilinci artırılacak ve etkin çevre yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.713)

Politika/Tedbir: Tedbir 713.2. Çevresel etki değerlendirmesi, stratejik çevresel değerlendirme, izin, lisans, izleme ve denetim mekanizmaları ve kapasiteleri geliştirilecek ve bu konularda mevzuat güçlendirilerek gerekli yazılım, makine ve teçhizat ihtiyacı giderilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çevre Referans Laboratuvari altyapııyileştrlcek.

Politika/Tedbir: Tedbir 713.3. Toplumun çevre bilincini artırmaya yönelik çevre ve doğa koruma ile sürdürülebilir üretim ve tüketim konularında eğitim ve bilinçlendirme çalişmaları gerçekleştirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Büyükşehir, il ve ilçe belediyesindeki sifir atık sorumlularına eğitim verilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 713.4. Çevre etiket sistemi yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Çevre etiketi konusunda farkındalığı artırmaya ve işbirliğini geliştirmeye yönelik etkinlikler yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Uluslararası iklim değişikliği müzakereleri ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler ilkeleri ile Niyet Edilmiş Ulusal Katkı çerçevesinde sürdürülecek, ulusal koşullar ölçüsünde sera gazı emisyonuna neden olan sektörlerde iklim değişikliğiyle mücadele edilecek ve iklim değişikliğine uyuma yönelik kapasite artırımı sağlanarak ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığı artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.714)

Politika/Tedbir: Tedbir 714.1. Sera gazi emisyonuna sebep olan binalar ile enerji, sanayi, ulaștirma, atik, tarim ve ormancilik sektörlerinde emisyon kontrolüne yönelik Niyet Edilmiş Ulusal Katkı çerçevesinde çaliışmalar yürütülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İklim Değişikliği ve Hava Yönetimi Koordinasyon Kuruluna Üye Bakanlıklar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1Uluslararası iklim değişikliği müzakereleri ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler ilkeleri ile Niyet Edilmiş Ulusal Katkı çerçevesinde sürdürülecektir. 2. Ulusal koşullar ölçüsünde sera gazi emisyonuna neden olan sektörlerde iklim değişikliğiyle mücadele edilecek ve iklim değişikliğine uyuma yönelik ekonominin ve toplumun iklim risklerine dayanıklılığı artırılacaktır.

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Üretim, ısınma ve trafik kaynaklı hava kirliliğinin önlenmesi için hava kalitesi yönetim uygulamaları etkinleştirilecek, emisyonların kontrolü sağlanarak hava kalitesi iyileştirilecektir. (Kalkınma Planı p.715)

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 715.1. Yerel düzeyde hava kalitesi eylem planları oluşturulacak, kirlilik ve emisyon kontrolüne yönelik mevzuat güncellenecektir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S): Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. Emisyon envanteri ve hava kalitesi modellemesi çalışmaları tamamlanan 31 ilde Temiz Hava Eylem Planlarınin güncellenmesi çalışmaları tamamlanacaktır. 2. Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği güncellenecektir.

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 715.2. Bölgesel temiz hava merkezlerini güçlendirerek hava kalitesi yönetim kapasitesi geliştirilecektir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S): Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S)
1. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: 1Hava Emisyon Yönetimi (HEY) Portalı aracılığıyla stratejik hava kalitesi haritaları ile illerin ve ilçelerin hava kalitesi durumları belirlenecektir. 2. HEY Portali kapsamında ilçe düzeyinde 150 farkli parametre için hava kalitesi bilgisi elde edilecektir.

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 715.3. Hava kalitesinin modellenmesi ve izlenmesine yönelik araştırmalar yapılacak ve altyapı geliştirilecektir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S): Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S)
1. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. On hava kalitesi izleme istasyonu kurulacaktır. Ülkenin stratejik hava kalitesi haritaları km çözünürlüğünde hazırlanacaktır. 3. HEY Portalının teknolojik açıdan iyileştirilmesine yönelik araştırma-geliştirme çalışmaları yürütülecektir.

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların tespiti, tescili, korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi, izlenmesi ve kaçakçılığının önlenmesi sağlanacak, genetik kaynaklardan ve bağlantılı geleneksel bilgilerden elde edilen faydalar ülkemize kazandırılacaktır. (Kalkınma Planı p.716)

Tedbir 714.2. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerine uyum sağlama kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel uyum stratejilerini içeren planlama, uygulama ve kapasite geliştirme çalışmaları yürütülecektir.: Tedbir 716.1. Araştırma ve izleme çalışmalarıyla ulusal biyolojik çeşitlilik envanteri düzenli olarak güncellenecek, biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel bilgi kayıt altına aliınarak Ar-Ge amaçlı kullanıma sunulacaktir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S): Tarım ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Üniversiteler, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STK'lar
1. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin tespiti ve iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik ulusal ve bölgesel stratejilerin geliştirilmesi çalışmaları yürütülecektir.: 1. Biyolojik çeşitliliği izlemenin geliştirilmesi amacıyla kurumsal ve teknik kapasite artırılarak Arazi Uygulamalı Teknik Eğitim ve İzlenecek Tür Teşhis Kılavuzu hazırlanacaktır. Biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel bilgiler kayıt altına alinmaya devam edilecektir.

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Tedbir 716.3. Genetik kaynaklara erişim ve bu kaynaklar ile geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların eşit ve adil paylaşımına yönelik mekanizma oluşturulacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik yasal altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Genetik kaynaklara erişim ve bu kaynaklar ile geleneksel bilgilerden elde edilen faydaların eşit ve adil paylaşımı konusunda idari ve teknik ihtiyaçların tespiti ve karşılanmasına yönelik çalışmalar yapılacaktır. 2. Gen bankalarının çalışma usul ve esaslarıni belirleyen mevzuat hazırlanacaktır.

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Ekosistemler ve ekosistem hizmetlerinin korunması, onarımı ve sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik kara ve denizde korunan alan miktarı artırılarak doğa koruma alanlarının etkin yönetimi gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.717)

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Tedbir 717.1. Kara ve denizdeki korunan alan miktarı artırılarak bu alanların etkin yönetiminin sağlanması için yeşil koridor oluşturulmasi, planlama ve altyapi çalışmaları gibi uygulamalar gerçekleştirilecektir.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Tarım ve Orman Bakanlığı, Üniversiteler, Yerel Yönetimler, İlgili STK'lar
1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik yasal altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Potansiyel koruma alanları ile yeşil koridorların belirlenmesine yönelik teknik çalışmalar yapılacaktır.

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yönelik risk yönetimi uygulamaları geliştirilecek ve kimyasalların insan sağlığı ve çevreye olan etkilerini en aza indirecek şekilde etkin yönetimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.718)

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Tedbir 718.2. Uluslararası yükümlülükler kapsamında kimyasalların etkin yönetimine yönelik mevzuat çalışmaları yapılacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Ticaret Bakanlığı
1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik yasal altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.: 1. İzne tabi kimyasallara ilişkin prosedürü uygulayabilmek için Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelikte revizyon yapılacaktır.

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Çevresel gürültünün değerlendirilmesi ve yönetimi geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.719)

Tedbir 716.2. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesi ile kaçakçılığının önlenmesine yönelik mevzuat geliştirilecektir.: Tedbir 719.1. Türkiye genelinde yerleşim alanlarının stratejik gürültü haritaları hazırlanacaktır.
Tarim ve Orman Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
1. Biyolojik çeşitliliğin ve genetik kaynakların korunması, sürdürülebilir kullanımı, geliştirilmesiyle kaçakçılığının önlenmesine yönelik yasal altyapı için hazırlık çalışmaları yürütülecektir.: 1. Stratejik gürültü haritası hazırlık çalışmaları Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği çerçevesinde yürütülecektir.

Çevresel veri ve göstergelerin standartlara uygun bir şekilde düzenli olarak üretimi, kamuoyu ile paylaşımı ve karar alma süreçlerinde etkin kullanımı sağlanacaktır.: (Kalkınma Plani p.720) Tedbir 720.1. Toplama, izleme ve değerlendirme süreçleri ile kalitesi açısından çevresel veri geliştirilecek ve kullanımına yönelik kapasite artırılacaktir.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Hava Kalitesi İzleme Ağındaki İstasyon Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 355
2021(1): 355
2022(2): 370

Performans Göstergeleri: Hava Kalitesi Bilgisinin Vatandaş Erişimine Sunulduğu İlçelerin Toplam İlçeler İçindeki Payı (Kümülatif)
Birim: Yüzde
2020: 57
2021(1): 62,25
2022(2): 85,7

Performans Göstergeleri: Planlı Birleşik Çevre Denetimi Sayısı
Birim: Adet
2020: 1 249
2021(1): 891
2022(2): 2 060

Performans Göstergeleri: Yeni Kurulan Yenilenebilir Enerji Santralleri ile Kaçınılan CO Emisyonu (Kümülatif) (3)
Birim: Milyon Ton
2020: 11,5
2021(1): 5,7
2022(2): 12,6

Performans Göstergeleri: Korunan Alan Sayısı (Milli Park, Tabiat Parki, Tabiat Aniti, Tabiati Koruma Alani, Yaban Hayati Geliştirme Sahasi, Ramsar Alani, Ulusal Öneme Haiz Sulak Alan ve Mahalli Öneme Haiz Sulak Alanlar, Doğal Sit, Özel Çevre Koruma Bölgesi) (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 1 834
2021(1): 2 219
2022(2): 2 252
(3) Bu gösterge Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı uhdesinde olup azaltılacak kümülatif karbondioksit miktan doğalgazdan elektrik üretiminin yenilenebilir elektrik üretimi ile ikamesi yöntemiyle hesaplanmıştır.

2.4.8. Afet Yönetimi 
a) Mevcut Durum 
İklim ve çevre koşullarındaki bozulmanın da etkisiyle dünyada ve ülkemizde doğal afetlerin şiddeti ve sıklığı artmaktadır. Yanlış arazi kullanım kararları ve düzensiz yapılaşmaya bağlı olarak afetlerin olumsuz etkilerinin artması sonucunda ekonomik ve sosyal maliyetler giderek yükselmektedir. Ülkemizde yaşanan afetler neticesinde meydana gelen can ve mal kaybının en az seviyede tutulabilmesi için risk azaltma faaliyetlerine öncelik veren bütüncül bir afet yönetiminin uygulanması esas alınmaktadır.
6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında kentsel dönüşüm uygulamalarına devam edilmektedir. 2019 yılında yürürlüğe konulan Bina Deprem Yönetmeliği ve Deprem Tehlike Haritasına uygun olarak yapıların inşa edilmesine yönelik bilgilendirme ve tanıtım çalışmaları sürdürülmektedir. 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunda 2019 yılında yapılan değişiklik doğrultusunda yapı denetimi bağımsız ve etkin bir şekilde yürütülmektedir.


2020 yıli Ekim ayında TBMM’de Depreme Karşı Alınabilecek Önlemlerin ve Depremlerin Zararlarının En Aza Indirilmesi İçin Alınması Gereken Tedbirlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonunun hazırladığı rapor TBMM Genel Kurulunda 5 Ekim 2021 tarihinde görüşülmüştür.

Binalarda depremin doğrudan ve dolaylı neden olduğu maddi zararların karşılanmasıamacıyla çıkarılan 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu kapsamında 2020 yılı Ekim ayıitibarıyla 9,8 milyon olan sigortalı sayısı 2021 yılında aynı dönem itibarıyla 10,3 milyona ulaşmıştır. DASK verilerine göre sigortalılıik oranı yüzde 58,8'dir. En fazla sigortalılık orani,yüzde 70,4 ile Marmara Bölgesinde olup en düşük sigortalılık oranı yüzde 47 ile Karadeniz Bölgesindedir. Afet Sigortaları Kanununun deprem dışındaki diğer afet türlerine de yaygınlaştırılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

İstanbul'da afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarıbelirlenmiş olup altyapı oluşturmaya yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
Afet risklerinin belirlenmesi ve bu risklerin bütüncül bir şekilde önlenmesi ve azaltılmasına yönelik Türkiye Afet Risk Azaltma Planının (TARAP) hazırlanması çalışmalarına devam edilmektedir. Yerel afet risklerinin belirlenmesi ve bu risklerin azaltılmasına yönelik hedef ve eylemleri tanımlayan İl Afet Risk Azaltma Planları (IRAP) 61 ilde tamamlanmişolup geri kalanının 2021 yıli sonuna kadar hazırlanması hedeflenmektedir.
Afet durumunda kurum ve kuruluşlar arasında kesintisiz iletişim sağlayacak haberleşme sisteminin ülke geneline yaygınlaştırılmasına devam edilmektedir. Türkiye Afet Müdahale Planının (TAMP) etkin olarak uygulanmasına yönelik tatbikat ve eğitimler sürdürülmektedir.

Afet ve acil durumlara ilişkin planlama, müdahale ve iyileştirme süreçlerinin elektronik ortamda takip edilmesi ve daha hızlı ve etkin yönetilmesine yönelik oluşturulan Afet Yönetim ve Karar Destek Sisteminin (AYDES) geliştirilmesine devam edilmektedir.
Ülkemizdeki yerleşim yerlerini etkileyebilecek tüm afet tehlikelerini birlikte ele alan bütünleşik afet tehlike ve risk haritalarının ülke genelinde tamamlanması çalışmaları devam etmektedir.

Kamu binaları ve altyapılar dâhil olmak üzere yapı stokunun yerleşim yerleri ölçeğinde afet risklerine göre önceliklendirilmesi çalışmaları sürdürülmektedir.
2021 yılı Afet Eğitim Yılı olarak ilan edilmiş olup afetlere karşı toplumsal farkındalık düzeyinin artırılmasına yönelik çalışmalar ülke geneline yaygınlaştırılmaktadır.
Taşkın riski altındaki yerleşim yerlerinin yeniden düzenlenmesine ve taşkın risk yönetim planlarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir 
b) Amaç
Afetlere karşı toplumsal bilincin artırılmasi, afetlere dayanıklı ve güvenli yerleşim yerlerinin oluşturulmasi ve risk azaltma çalışmalari yapılarak afetlerin neden olabileceği can ve mal kaybinın asgari düzeye indirilmesi temel amaçtır.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Bölgelerin sosyo-ekonomik ve fiziksel özellikleri dikkate alınarak, farklı afet türlerine göre önceliklendirme yapılarak ve ülke genelinde işbirliği faaliyetleri artırılarak afet risk ve zarar azaltma çalışmaları yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.722)

Politika/Tedbir: Tedbir 722.1. Afet risk ve zarar azaltma çalışmalarına yönelik Türkiye Afet Risk Azaltma Planı hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Il Afet Risk Azaltma Planlarinin incelenmesinin tamamlanmasının ardından TARAP hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 722.4. Doğal afet sigortası bütün afet türlerini kapsayacak şekilde genişletilerek yaygınlaştırılacak, zorunlu deprem sigortası beyani ve ödemesinin etkin bir sekilde takibi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, İlgili STKlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. DASK'ın teminat sunduğu risklere başta sel olmak üzere deprem dışında kalan diğer doğal afet türlerinin dahil edilmesine yönelik mevzuat çalışmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Ülke genelinde iklim değişikliğinin etkilerine ilişkin senaryolar da dikkate alınarak afet tehlike ve risk haritaları hazırlanacaktır. (Kalkınma Planı p.723)

Politika/Tedbir: Tedbir 723.2. Afet tehlike derecesi yüksek olan yerlerde afet türlerine göre risk haritaları hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, AFAD, Belediyeler, Üniversiteler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Heyelan risk modeli yazılımı tamamlanacak ve yaygınlaştırılacaktır.

Politika/Tedbir: İstanbul'da olması muhtemel bir deprem sonrasında oluşabilecek can ve mal kaybinın en az seviyede tutulabilmesi için gerekli risk azaltma ve güçlendirme çalışmalarına devam edilecektir. (Kalkınma Planı p.724)

Politika/Tedbir: Tedbir 724.2. İstanbul'da afet ve acil durumlarda kullanılması planlanan geçici barınma alanlarının hizmet vereceği kapasite dikkate alınarak sosyal donatilarinin tamamlanmasi ve kapasitelerinin artırılması sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, AFAD, İstanbul Valiliği, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İlgili Kuruluşlar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Geçici barınma alanlarının vaziyet planlarının ilçe belediyeleri tarafindan tamamlanmasi, vaziyet planları tamamlanan alanların da projelendirme çalışmaları başlatılacaktır.

Politika/Tedbir: Afetlere hazırlık ve afet sonrası müdahalede özel önem arz eden hastane, okul, yurt gibi ortak kullanım mekânları ile enerji, ulaştırma, su ve haberleşme gibi kritik altyapıların güçlendirilmesine öncelik verilecektir. (Kalkınma Planı p.725)

Politika/Tedbir: Tedbir 725.1. Kamu hizmet binalarının envanterini çıkarma ve afetlere karşı güçlendirme çalışmalarına devam edilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ülke genelindeki kamu hizmet binalarının envanterinin çıkarılması ve önceliklendirilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. 2. Öncelik sırasına göre riskli olan binaların güçlendirilmesi veya yeniden yapılmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.: Afet sonrası iyileştirme çalışmaları için kapasite güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.726)

Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.: Tedbir 726.1. Afet sonrasi iyileştirme planı hazırlanmasının usul ve esasları belirlenerek ulusal iyileştirme planının çerçevesi
İçişleri Bakanlığı (, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanliği, AFAD, İlgili Kuruluşlar
1. Belirlenecek üç sektör için kritik altyapı risk değerlendirme metodolojisi çalışması yapılacaktır.: 1. İyileştirme planının amaç, kapsam, temel ilkeleri, hedefleri, metot ve çerçeve eylemleri belirlenecektir.

Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.: hazırlanacaktır. Tedbir 726.2. Afet riski yüksek olan yerler için yerel afet sonrası iyileştirme planları hazırlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlıği, AFAD, İlgili Kuruluşlar
1. Belirlenecek üç sektör için kritik altyapı risk değerlendirme metodolojisi çalışması yapılacaktır.: 1. Iyileştirme planı çalışmalarıyla uyumlu kapasite dâhilinde en az bir ilde pilot çalışma başlatılacaktır.

Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.: Afet yönetiminin etkinliğini artırmak üzere kurumlar arasında sürdürülebilir iletişim altyapısı üzerinden karar desteği sağlamaya yönelik veri paylaşımını iyileştirecek kesintisiz haberleşme altyapısı ile afet yönetimi bilgi ve karar destek sistemleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.727)

Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.: Tedbir 727.1. Afetlere daha etkin müdahale için kesintisiz ve güvenli haberleşme altyapısı kurulmasına yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İcişleri Bakanlığı (S), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, AFAD,
1. Belirlenecek üç sektör için kritik altyapı risk değerlendirme metodolojisi çalışması yapılacaktır.: 1. Sayısal Telsiz Sisteminin sekiz ilde kurulumu tamamlanacaktır.

Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.: Tedbir 727.2. Afetlerin daha etkin yönetimi için coğrafi bilgi sistemi üzerinde kurulan ve afet anında tüm kaynakları etkin bir şekilde yönetebilen karar destek mekanizması geliştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Jandarma Genel Komutanlığı İçişleri Bakanlığı (S), AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Belirlenecek üç sektör için kritik altyapı risk değerlendirme metodolojisi çalışması yapılacaktır.: 1. AYDESin geliştirilmesine ve gerekli bilgilerin sisteme girilmesine yönelik faaliyetlere devam edilecek, 34 modül devreye alinacaktir.

Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.: Afet ve acil durumlara karşı toplumsal farkındalık artırılacak ve yerel düzeyde afet yönetiminden sorumlu birimlerin kapasiteleri güçlendirilecektir.  (Kalkınma Planı

Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.: p.728) Tedbir 728.1. Afet ve acil durumlara karşı ülke genelinde bilinçlendirme çalışmaları yapılacak, eğitim ve farkındalık merkezleri aracılığı ile toplumsal farkındalığın artırılması sağlanacaktır.
İçişleri Bakanlığı (, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, AFAD, Valilikler, Yerel Yönetimler
1. Belirlenecek üç sektör için kritik altyapı risk değerlendirme metodolojisi çalışması yapılacaktır.: 1. Meslek gruplari, vatandaşlar, öğrenciler, sivil toplum kuruluşları gibi çeşitli hedef gruplarina afet farkındalık eğitimleri verilmeye devam edilecektir.

Tedbir 725.2. Kritik altyapi tesislerinin önceliklendirilmesi için yöntem belirlenecektir.: Tedbir 728.3. İhtiyaç duyulan lojistik barınma malzemelerinin tedariki yapılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (, AFAD, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), AFAD
1. Belirlenecek üç sektör için kritik altyapı risk değerlendirme metodolojisi çalışması yapılacaktır.: 1. Afet ve acil durumlarda kullanılmak üzere lojistik barınma malzemelerinin tedariki yapılacaktır.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Zorunlu Deprem Sigortasına Dâhil Olan Konut ve İşyeri Sayısı
Birim: Milyon Adet
2020: 9,9
2021(1): 10,4
2022(2): 11

Performans Göstergeleri: Risk Azaltma Planı Hazırlanacak Il Sayısı (Kümülatif)
Birim: Sayi
2020: 7
2021(1): 81
2022(2): 81

Performans Göstergeleri: Sayısal Telsiz Sistemine Dâhil Edilen Îl Sayısı
Birim: Sayi
2020: 5
2021(1): 12
2022(2): 8
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program 
2.5. HUKUK DEVLETİ, DEMOKRATİKLEŞME VE İYİ YÖNETİŞİM 
2.5.1. Hukuk Devleti ve Demokratikleşme 
a) Mevcut Durum 
Ülkemizde insan hakları standartlarının yükseltilmesi amacıyla hazırlanan ve yol haritası niteliğinde olan İnsan Hakları Eylem Planı 02/03/2021 tarihinde kamuoyuna açıklanmıştır. Uygulama süreci iki yıl olarak öngörülen Eylem Planı 11 temel ilke etrafında,9 amaç, 50 hedef ve 393 faaliyetten oluşmaktadır.

29/04/2021 tarihli ve 2021/9 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle, Eylem Planının etkin şekilde uygulanması ve şeffaf bir anlayışla izlenmesi amacıyla kamu kurum ve kuruluşlarının çalışmalarını en üst düzeyde takip ve koordine etmek üzere,Cumhurbaşkanının başkanlığında İnsan Hakları Eylem Planı İzleme ve Değerlendirme Kurulu oluşturulmuştur. Ayrıca, Insan Hakları Eylem Planı Uygulama Takvimi Adalet Bakanlığının resmi internet sitesinde Türkçe, İngilizce, Fransızca ve Arapça olarak yayımlanmıştır.

11/03/2021 tarihli ve 7299 sayıli Kanunla, 27/06/2013 tarihinde imzalanan Kör, Görme Engelli veya Başka Bir Nedenle Basılı Materyal Okuma Engelli Kişilerin Yayımlanmış Eserlere Erişiminin Kolaylaştırılmasına Dair Marakeş Anlaşmasının onaylanması uygun bulunmuştur.Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Evrensel Bildirgesine ve BM Engellilerin Haklarina İlişkin Sözleşmeye doğrudan atıf yapan ilk anlaşma olan Marakeş Anlaşmasi, basılımateryalin, engelli kişilerin kullanımına uygun formatta kopyalarının üretilmesi, dağıtımı ve sınır ötesi değişimini kolaylaştırmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda Anlaşma, taraf ülkelere iç hukuklarında, "erişilebilir format" üretimi ve bunların ulusal ve uluslararası düzeyde dağıtımına olanak veren istisna hükümleri kabul etme yükümlülüğü getirmektedir.
07/04/2021 tarihli ve 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv AraştırmasıKanunuyla, statüsü veya çalıştırma şekline bağlı olmaksızın ilk defa veya yeniden memuriyete yahut kamu görevine atanacaklar hakkında arşiv araştırması yapılacağı hükme bağlanmış; ayrıca arşiv araştırması ve güvenlik soruşturması birlikte yapılacak kişiler de sayılmıştır. Kanunla, güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasının yapılmasına ve elde 

edilecek verilerin kullanılmasına ilişkin temel ilkeler, kimler hakkında yapılacaği, araştırma konusu edilecek bilgi ve belgelerin neler olduğu, bu bilgilerin ne şekilde kullanılacağı, hangi mercilerin soruşturma ve araştırma yapacaği, veri güvenliği ile verilerin saklanma ve silinme süreleri düzenlenmektedir.

17/06/2021 tarihli ve 7328 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla tutuklu ve hükümlü haklarına ilişkin de bazı düzenlemeler yapılmıştır. Buna göre;
-Hükümlüler, usul ve esasları Adalet Bakanlığınca belirlenmek suretiyle, gerekli teknik altyapının bulunduğu kurumlarda elektronik yöntemlerle de mektup alip gönderebilecektir.
-Hükümlülerin ziyaret süresi 1 saatten 1,5 saate çıkarılmış; ayrıca, tutuklu ve hükümlüler bakımından hasta ziyareti amacıyla verilen mazeret izinleri arasında beklenmesi gereken asgari bir aylık süre şartı kaldırılmıştır.

-Ceza İnfaz Kurumları ve Tutukevleri İzleme Kurulları tarafindan ceza infaz kurumlarıve tutukevlerinin yönetim, işleyiş ve uygulamalarına yönelik düzenlenen raporların bir örneği Kamu Denetçiliği Kurumu ile Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna da gönderilecektir.

-Ceza İnfaz Kurumları ve Tutukevleri İzleme Kurulları ayrıca hükümlü ve tutukluların naklinde kullanılan araçlar ile adliye binalarında bekletildikleri veya sağlık kuruluşlarında tedavi gördükleri bölümleri yerinde görmek, incelemek, yönetici ve görevlilerden bilgi almak, hükümlü ve tutukluları dinlemekle görevlendirilmiştir.

Kamuoyunda Dördüncü Yargı Paketi olarak bilinen 08/07/2021 tarihli ve 7331 sayılıCeza Muhakemesi Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla, kadına karşı şiddetin azaltılması ve kadına karşı işlenen suçlarda cezaların artırılmasına yönelik düzenlemeler getirilmiştir. Buna göre, 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda düzenlenen, aile bireylerine karşı işlenen kasten öldürme, kasten yaralama, eziyet, kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçlarında "failin boşandığı eş" de madde kapsamına alınmıştır. Böylece, failin boşandığı eşe karşı yukarıda anılan filleri gerçekleştirmesinin cezada artırım sebebi olarak kabul edileceği hükme bağlanmıştır. Öte yandan, Kanunla somut delillere dayanan kuvvetl şüphe sebeplerinin tutuklama nedeni olabileceği kabul edilmiştir.
Kanunla mağdur hakları da güçlendirilmiştir. Bu kapsamda ceza soruşturmasısonucunda düzenlenen iddianamenin mağdura da tebliğ edilmesi, mağdurun duruşma öncesinde suçun hukuki olarak nitelendirilmesinden haberdar olması sağlanmıştır. Ayrıca,davetiye tebliğine rağmen duruşmaya gelemeyen mağdurların farklı iletişim kanallarıyla duruşmaya çağrılabilmesine ilişkin düzenlemeler de getirilmiştir.
09/07/2021 tarihli ve 7332 sayıli Hayvanları Koruma Kanunu ile Türk Ceza Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla hayvanlara iyi muamele edilmesini sağlamak,

hayvanların acı ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını ve mağduriyetlerinin önlenmesini temin etmek amaçlanmiştir.
30/04/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Yönetmeliğiyle, adli süreçte suç mağdurlarına ve adli desteğe ihtiyaç duyan kişilere sağlanacak hizmetler ile Cumhuriyet başsavcılıkları ve mahkemelere sunulacak hizmetlerin yerine getirilmesine dair görev, yetki ve sorumluluklar ile buna ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir.
14/09/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Hükümlü ve Tutukluların Ödüllendirilmesi Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle çocuk hükümlü ve tutuklulara verilecek ödüller ile ödüllendirilecek tutum ve davranışlar yeniden düzenlenmiştir. Yine aynı tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle hükümlülerin, milli bayramlar ve mensubu bulundukları dinin bayramları ile özel günlere mahsus olmak üzere, ziyaretçileriyle açık görüş yapabilmelerine ilişkin düzenlemenin kapsamı genişletilmiştir. Ayrıca, kapali ceza infaz kurumunda bulunan çocukların ziyaretçileriyle görüşmelerinde uygulanan kapalı görüş usulüne son verilerek, çocukların ziyaretçi görüşlerinin tamamının açık usulde yapılmasına karar verilmiştir. Bunun yanı sıra,çocuğu bulunan kadın hükümlülerin talebi halinde eş, altsoy ve üstsoyları ile yapacaklarıkapalı ziyaretlerin açık görüş şeklinde yaptırılması ve bu amaçla müstakil odalar oluşturulmasına olanak sağlanmıştır. Yönetmelikle, altı ay boyunca ziyaretçisi gelmeyen hükümlüye, ziyaret listesini değiştirebilme imkânı getirilmiş, hükümlülerin görüş sürelerinin üst sınırı bir saatten bir buçuk saate çıkarılmıştır. Ayrıca, çocuk hükümlülerin ziyaret süreleri de en az bir, en fazla üç saat olarak belirlenmiştir.
21/09/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Hükümlü ve Tutuklulara Yakınlarının Ölümü veya Hastalığı Nedeniyle Verilebilecek Mazeret İzinlerine Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikle, ceza infaz kurumlarında mazeret izinlerine yönelik düzenlemeler getirilmiştir. Buna göre, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkum olanlar hariç, yüksek güvenlikli ceza infaz kurumlarında bulunanlar da dâhil olmak üzere,güvenlik bakımından sakınca oluşturmayan hükümlülerin ilk ve ikinci derece akrabalarından birinin ya da eşinin ölümü halinde, cenazeye katılması için tutuklu ya da hükümlünün talebi ve Cumhuriyet savcısının onayı isteneceği hükmü düzenlenmiştir. Bu kişilere yol süresi hariçiki güne kadar cenazeye katılma izni verilmesine devam edilecektir. Yönetmelikle ayrıca,ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan hükümlüler hariç olmak üzere, yüksek güvenlikli ceza infaz kurumlarında kalan tutuklu ve hükümlülerin ana, baba, eş, kardeş, çocuk ile eşin anne veya babasının yaşamsal tehlike oluşturacak önemli ve ağır bir hastalığı bulunduğunun sağlık kurulu raporuyla belgelendirilmesi durumunda her bir yakını için verilen hasta ziyareti izin sayısi birden ikiye çıkarılmiştır.
Adalet Bakanlığının Adli Görüşme Odaları konulu, 01/04/2021 tarihli ve 176 sayılıGenelgesiyle, yargı mensuplarından mağdurların adli süreçte şiddet failleriyle yüz yüze getirilmeden, hazırlanan özel ortamlarda ifade ve beyan işlemlerinin tamamlanmasi 

konusunda hassasiyet gösterilmesi talep edilmiştir. Genelgede ayrica boşanma, velayet ve çocukla kişisel ilişki tesisine ilişkin davalar başta olmak üzere hukuk muhakemesinde de çocukların tanık olarak beyanlarının Adli Görüşme Odalarında alınmasının çocuğun üstün yararına uygun olacağı ifade edilmiştir. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla ülke genelindeki adliyelerde toplam 110 Adli Görüşme Odası bulunmaktadır.

27/04/2021 tarihli ve 1283 sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi Kararıyla, ABD BaşkanıJoe Bidenın 24/04/2021 tarihli açıklamasıyla 1915 olaylarına ilişkin Ermeni lobilerinin iddialarını içeren tezleri sahiplenmesi kinanmış, reddedilmiş ve yok sayılmıştır.
Ayrimcilik ve nefret suçlarıyla mücadele kapsamında 25-26/05/2021 tarihlerinde Ankara'da 1. Uluslararası Medya ve İslamofobi Sempozyumu düzenlenmiştir.
2021-2025 yıllarını kapsayan Kadına Yönelik Șiddetle Mücadele 4. Ulusal Eylem Planı01/07/2021 tarihinde kamuoyuna açıklanmıştır.

Vatandaşları haksız suç isnatlarına karşı korumak amacıyla hayata geçirilen "lekelenmeme hakkı" düzenlemesi kapsamında 2017 ylında Ceza Muhakemesi Kanununda yapılan değişiklik sonrasında, 2021 yılı Eylül ayına kadar yapılan 606.650 ihbardan 410 bin dosyada soruşturmaya yer olmadığına dair karar verilmiştir.

07/04/2021 tarihli ve 2021/7 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesiyle, sekiz Nisan gününün ülkemizde de Romanlar Günü olarak kutlanılmasına karar verilmiş, gün kapsamında yapılacak etkinliklerin Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde ilgili kamu kurum ve kuruluşlarıyla birlikte yürütüleceği ifade edilmiştir.

Ceza infaz kurumlarında okuma kültürü oluşturulmasi, hükümlü, tutuklu, personel ve ailelerinin okuma alışkanlığı kazanmaları ve kütüphaneleri etkin olarak kullanabilmeleri için Ceza İnfaz Kurumu Yerleşkelerinde Kütüphane Kurulmasına İlişkin İşbirliği Protokolü 2021yılı Mart ayında Adalet Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında imzalanmıştır.
Ceza infaz kurumlarında annelerinin yanında kalan çocuklar ile 18 yaş altındaki hükümlü, tutuklu ve denetimli serbestlik yükümlüsü çocukların psikososyal gelişimlerine destek olmak amacıyla Adalet Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca Temmuz 2021'de imzalanan işbirliği protokolüyle çocukların eğitim, barınma ve ayni ihtiyaçlarınıkarşılamak için yapılan ortak çalışmaların kapsamı genişletilmiştir.
Maddi gücü yeterli olmayan kişilerin, adli yardıma başvuru usulünün kolaylaştırılarak,adalete erişimlerinin güçlendirilmesi amacıyla, özel hukuk alanında mahkemelere yapacakları adli yardım başvurularında kullanılmak üzere oluşturulan Adli Yardım Başvuru Formu, e-Devlet üzerinden erişime açılmıştır.


2.5.1.1. Adalet Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
17/06/2021 tarihli ve 7328 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla, Cumhuriyet savcılarının soruşturmayı sonlandıran kararları arasında oluşabilecek farklılıkların giderilmesi ile bu kararların kanuna uygunluğunun denetlenmesinde Cumhuriyet başsavcılarına görev ve yetki verilmiştir. Kendi istekleriyle başka bir ceza infaz kurumuna nakledilen hükümlülerin maddi durumlarının yetersiz olduğunu belgelendirmeleri halinde nakil gideri ödememeleri esası getirilmiştir. Terör suçları ile örgütlü suçlardan mahkum olan veya tehlikeli halde bulunan ya da ceza infaz kurumu dışındaki kişilerle iletişimi tehlikeli görülen hükümlülerin haberleşmelerinin ve dışarıdan gelen kişilerle ceza infaz kurumunda gerçekleştirdikleri görüşmelerin kaydının belirli amaçlar ve sınırlamalara uygun olmak kaydıyla saklanabilmesi ve bu kayıtlarin silinmesi hususlari düzenlenmiştir.

24/06/2021 tarihli ve 7329 sayılı Askeri Ceza Kanunu ve Bazi Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla askeri suçun ve sırf askeri suçun tanımı yapılmış, asker kişilerin yakalanması ve tutuklanmasında izlenecek usuller düzenlenmis, askeri suçların soruşturulması ve kovuşturulmasında uygulanacak usul hükümlerine ilişkin düzenlemeler getirilmiş, soruşturma ve kovuşturma mercileri belirlenmiş ve Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu yürürlükten kaldırılmıştır.

Kamuoyunda Dördüncü Yargı Paketi olarak bilinen 08/07/2021 tarihli ve 7331 sayılıCeza Muhakemesi Kanunu ve Bazi Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunla, üst makamın veya üst makam yoksa idari işlemi yapmiş olan makamın cevap verme süresi 60günden 30 güne indirilmiş, idari eylemler nedeniyle dava açmadan önce idareye yapılan zorunlu başvurulara ilişkin idareye tanınan 60 günlük cevap verme süresi de 30 güne düşürülmüştür. Yargılamada yaşanan gecikmelerin önüne geçilmesi ve makul sürede yargılanma hakkı ile hak arama hürriyetinin daha etkin korunması için idari yargımercilerince verilen nihai kararların gerekçesiyle birlikte en geç 30 gün içinde yazılmasıkuralı getirilmiştir. Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının ya da banka veya kredi kartlarının araç olarak kullanılması suretiyle işlenen suçlarda, davaya bakma yetkisi bakımından suçun işlendiği yer mahkemesine ilave olarak mağdurun yerleşim yeri mahkemeleri de yetkili kılınmiştir. Soruşturma evresinde, şüphelinin adli kontrol yükümlülüğünün devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda en geç 4 aylık aralıklarla Cumhuriyet savcısınin istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafindan, kovuşturma evresinde ise mahkeme tarafından hakkında adli kontrol kararı bulunan sanığın bu yükümlülüğünün devam edip etmeyeceğine en geç 4 aylık süre içinde re'sen karar verilmesi düzenlenmiştir.Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin verdiği kararlara karşı yapılan itirazların yargi çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimince incelenmesi esasi getirilmiş, sulh ceza hâkimliği işlerinin asliye ceza hâkimi tarafından görülmesi halinde itirazıinceleme yetkisinin ağır ceza mahkemesi başkanına ait olacaği düzenlenmiştir.

Hukuk yargılamalarında aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla tarafin veya vekilinin bulundukları yerlerden duruşmaya katılmalarını ve usulî işlemleri yapabilmelerini;tanığın, bilirkişinin, uzmanın ve diğer ilgililerin dinlenilmesini amaçlayan e-duruşma uygulamasının usul ve esaslarıni belirleyen Hukuk Muhakemelerinde Ses ve GörüntüNakledilmesi Yoluyla Duruşma İcrası Hakkında Yönetmelik 30/06/2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Sağlık Bakanlığı Bilim Kurulunun tavsiyesi doğrultusunda 17/03/2020'de ara verilen Nöbetçi Noterlik uygulaması 31/07/2021 tarihinde yeniden başlatılmıştır.
09/09/2021 tarihi itibarıyla noterlik işlemlerinde sahteciliği ve dolandırıcılığı önlemek amacıyla Ankara'da altı noterlikte Parmak İzi ile Kimlik Doğrulama Sisteminin pilot uygulaması başlatılmıştır.

2021 yılı içinde beş icra dairesi yeni icra dairesi modeli kapsamında faaliyete geçirilmiş,böylece yeni icra dairesi modelinin uygulandığı yer sayısı 67'ye yükselmiştir.
Hukuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla temel eğitimde "hukuk ve adalet" dersi seçmeli olarak verilmeye devam edilmektedir. Bu kapsamda, bu dersi seçen öğrenci sayısı 20172018 eğitim-öğretim yılında 89.082 iken 2020-2021 eğitim-öğretim yılında 149.614'e yükselmiştir.

01/10/2021 tarihi itibarıyla hâkim ve Cumhuriyet savcısı sayısı 21.844'tür. Bunların 14.976'sı hâkim, 6.868'i ise Cumhuriyet savcısıdır. Adli hizmetlerde çaliışan adalet personeli sayısı ceza infaz kurumları hariç 74.802'dir. Ceza infaz kurumlarında çalışan personel sayısıise 70.510'dur. 2021 yılı Eylül sonu itibarıyla ülkemizde 154.077 avukat bulunmaktadır.Avukatların 83.601'i erkek, 70.476'sı kadındır.

01/10/2021 tarihi itibarıyla adli yargıda 6.836, idari yargida ise 207 mahkeme bulunmaktadır. 2021 yıliı Ekim ayı itibarıyla Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) 15 yerde (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri,Konya, Sakarya, Samsun, Trabzon, Van), Bölge İdare Mahkemeleri (BİM) ise dokuz yerde (Ankara, Erzurum, Gaziantep, Istanbul, İzmir, Konya, Samsun, Adana, Bursa) faaliyettedir.
2021 yıli Ocak-Eylül döneminde adli yardım kapsamında 351.459.653 TL harcama yapılmıştır. Diğer yandan 01/10/2021 tarihi itibarıyla 412.280 dosya uzlaştırma bürolarına gönderilmiş, bunların 162.763'ü uzlaşmayla sonuçlanmıştır.

UYAP'la ülke genelinde tüm adli hizmetler elektronik ortamda yürütülmektedir. İfade ve savunma alınması ile duruşmalarda video kaydı alınması ve video konferans yönteminin kullanılmasını hedefleyen Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) projesi devam etmekte olup 2021 yılı Ekim ayı itibarıyla 2.976 duruşma salonu ve 793 ceza infaz kurumu olmak üzere toplam 3.769 mahalde sistem kurulumu bulunmaktadır.

Son yıllarda ceza infaz kurumları ile tutukevlerinin sayısında ve kapasitesinde de iyileşmeler sağlanmıştır. 2021 yılında 3.357 kişi kapasiteli 13 ceza infaz kurumu kapatılırken,

8.305 kişi kapasiteli 13 ceza infaz kurumu hizmete açılmıştır. 30/09/2021 tarihi itibarıyla tutuklu ve hükümlü sayısı toplamı 292.004 kişi, ceza infaz kurumlarının toplam kapasitesi ise 251.229 kişidir. 2021 yılı Ağustos ayı itibarıyla denetimli serbestlikten faydalanan kişi sayısı 352.091 olmuştur.

b) Amaç
Hukukun üstünlüğü ve hukuk devletinin gerekleri doğrultusunda, yargılamanın hızlı,adil ve etkin şekilde işlemesi, öngörülebilir olmasi, adalete erişimin kolaylaştırılması ve adalet sistemine duyulan güvenin artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Hâkim ve savcıların atama, nakil ve terfi sisteminin nesnel, önceden belirlenmiş ölçütlere ve liyakate dayalı olarak geliştirilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.749)

Politika/Tedbir: Tedbir 749.1. Hâkim ve savcilarin atama, nakil ve terfi sisteminin nesnel, önceden belirlenmiş ölçütlere ve liyakate dayalı olarak geliştirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hâkimler ve Savcılar Kurulu (S), Adalet Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gerekli mevzuat değişikliğinin yapılabilmesi için komisyon oluşturularak çalıştay düzenlenecektir. 2. Mevzuat taslağı hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Hâkim ve savcılar hakkındaki disiplin süreci nesnel ölçütlerle yeniden düzenlenecek, hakim ve savcıların bu süreçteki hakları güçlendirilecek ve disiplin kararları kişisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.750)

Politika/Tedbir: Tedbir 750.1. Hâkim ve savcılar hakkındaki disiplin süreci nesnel ölçütlerle yeniden düzenlenecek, hâkim ve savcıların bu süreçteki hakları güçlendirilecek ve disiplin kararları kişisel verilerin korunması koşuluyla kamuoyuna açılarak sürecin şeffaflaşması sağlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Hâkimler ve Savcılar Kurulu (S), Adalet Bakanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Durum analizi çalışmaları neticesinde gerekli mevzuat değişikliği için taslak hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Hâkim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Plani p.752)

Politika/Tedbir: Tedbir 752.1. Hâkim ve savcı yardımcılığının oluşturulması yönünde düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Adalet Bakanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Hâkim ve savcı yardımcılığına ilişkin mevzuat değişikliği önerisinin kanunlaşmasını müteakiben hâkim ve savcı yardımcılarının eğitim ve çalışma usul ve esasları belirlenecektir.

Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 753.1. Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir.

Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753): Hukukun üstünlüğü ilkesinin en temel koşullarından biri olan adalete erişim kolaylaştırılacak; savunma hakkı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.756)

Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 756.1. Hukukun üstünlüğü ilkesinin en temel koşullarından biri olan adalete erişim kolaylaştırılacak; savunma hakkı güçlendirilecektir.

Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753): Adli yardım sistemi, kırılgan gruplara öncelik verilecek biçimde yeniden düzenlenecektir. (Kalkınma Planı p.757)

Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 757.1. Adli yardım sistemi, kırılgan gruplara öncelik verilecek biçimde yeniden düzenlenecektir.

Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753): Avukatların yargılamaya daha aktif katılımının sağlanması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.758)

Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 758.1. Avukatların yargılamaya daha aktif katılımının sağlanması için düzenleme yapılacaktır.

Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753): Hakimlerin meslek hayatları boyunca ceza ve hukuk hakimi olarak ayrışmaları ve bu yönde uzmanlaşmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.759)

Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve noterlik meslekleri için yeni bir mesleğe giriş modeli ve sınav getirilecektir. (Kalkınma Planı p.753): Tedbir 759.1. Hakimlerin meslek hayatları boyunca ceza ve hukuk hakimi olarak ayrışmaları ve bu yönde uzmanlaşmaları sağlanacaktır.

Kamunun taraf olduğu uyuşmazlıkların çözümünde sulh müessesesinin yaygınlaştırılması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.763): Tedbir 763.1. Kamunun taraf olduğu uyuşmazlıkların çözümünde sulh müessesesinin yaygınlaştırılması için düzenleme yapılacaktır.

Kamunun taraf olduğu uyuşmazlıkların çözümünde sulh müessesesinin yaygınlaştırılması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.763): Yeni icra dairesi modeli öncelikle iş yoğunluğu olan yerler olmak üzere yaygınlaştırılacak ve sanal icra dairesi uygulamasına başlanacaktır. (Kalkınma Planı p.765)

Kamunun taraf olduğu uyuşmazlıkların çözümünde sulh müessesesinin yaygınlaştırılması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.763): Tedbir 765.1. Yeni icra dairesi modeli öncelikle iş yoğunluğu olan yerler olmak üzere yaygınlaştırılacak ve sanal icra dairesi uygulamasına başlanacaktır.

Kamunun taraf olduğu uyuşmazlıkların çözümünde sulh müessesesinin yaygınlaştırılması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.763): Bazı çekişmesiz yargı işlerinin noterlikler tarafından yapılabilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.767)

Kamunun taraf olduğu uyuşmazlıkların çözümünde sulh müessesesinin yaygınlaştırılması için düzenleme yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.763): Tedbir 767.1. Bazi çekişmesiz yargı işlerinin noterlikler tarafindan yapiılabilmesi sağlanacaktır.
2.5.1.2. Güvenlik Hizmetleri 
a) Mevcut Durum 
Güven ve huzur ortamının sağlanmasi, güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinliğin artırılması ve güvenlik birimlerinin kapasitesinin güçlendirilmesi için yürütülen çalışmalara devam edilmiştir.

Artan uluslararası düzensiz kitlesel göçün önlenmesi amacıyla 2015 yılında başlatılan Sınır Fiziki Güvenlik Sistemi projesi kapsamında, ülkemizin toplam 2.949 km olan kara sinırlarından; 1.295 km'lik güney sınırımızın 837 km'si 20152021 yılları arasında, 1.182km'lik doğu sınırımızın 168 km'si 2017-2021 yılları arasında sınır duvarı örülerek kapatılmıştır. 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla kara sınırlarımızın yüzde 34'ü olan toplam 1.005km'sinde sınır duvarı örülmüştür. 2.477 km'lik doğu ve güney kara sınırlarımızın, tamamıİran sınırında olmak üzere 73 kmlik kismında sinır duvarı yapımına devam edilmiştir.Doğuda İran sınırındaki 238 km'lik, güneyde Irak sınırındaki 33 kmlik kısımda sınır duvarıve çit yapımı projelendirme çalişmaları devam etmektedir.

İçişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan Güvenlik ve Acil Durumlar Koordinasyon Merkezinin (GAMER) ana hizmet binası 2020 yıli sonunda tamamlanmıştır.

Birden fazla olan acil çağri numarasının tek numara (112) altında toplanması için yürütülen Acil Çağrı Merkezleri Projesi kapsamında 2021 yılı Temmuz ayı itibarıyla 11 ilin teknik donanım işleri tamamlanarak 81 ilde Acil Çağrı Merkezleri faaliyete başlamıştır. 2022yılında mevcut yazılımın yeni nesil 112 yazılımına dönüşümünün sağlanması ve sistemin bakim onarımının yapılması planlanmaktadır.

Covid-19pandemisiyle mücadele kapsamında ülke genelinde ve büyükşehirlerde olmak üzere zaman zaman sokağa çıkma kısıtlaması getirilmiş ve çeşitli tedbirler alınmıştır.Bu kapsamda, Umumi Hifzissıhha Kanununa göre denetimler yapilmiş ve gerekli durumlarda çeşitli yaptırımlar uygulanmıştır. Acil Çağrı Merkezlerine 2020 yılında yapılan toplam 88.341.131 çağrının 2.906.423'ü (yüzde 3,29) ile 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla yapılan 74.248.746 çağrının 1.374.642'si (yüzde 1,85) salgın ile ilgili olmuştur.
Kent Güvenlik Yönetim Sistemleri (KGYS), 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla Emniyet Genel Müdürlüğü sorumluluk alanında tüm il merkezlerinde ve 921 ilçede 24.003 KGYS, 3.461Plaka Tanima Sistemi (PTS), 200 Mobil Plaka Tanıma Sistemi (MPTS); Jandarma Genel Komutanlığısorumluluk bölgesinde 69 ilde 304 PTS, 364 ilçede 364 MPTS olmak üzere toplam 24.003 KGYS, 3.765 PTS, 564 MPTS noktası bulunmaktadır.
81 ilde faaliyette olan Narkotimler, 2020 yılında 50.563, kurulduğu 2015 yılından 2021yılı Eylül ayına kadar 237.114 olaya müdahale etmiştir.

2020 yılında 327.446 olan özel güvenlik personeli sayısı 2021 yılı Eylül ayı itibarıyla 322.446 olmuştur.

27/12/2020 tarihinde 7262 sayılı Kitle Imha Silahlarının Yaylmasının Finansmanının Önlenmesine İlişkin Kanun, 26/02/2021 tarihinde de Kanunun uygulamasına ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer Tehdit ve Tehlikelere Dair Görev Yönetmeliği 01/10/2020 tarihli ve 31261 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş, bu tehdit ve tehlikelere karşı ilgili kurum ve kuruluşların olay öncesi, sırası ve sonrasına ilişkin görev ve sorumlulukları ile gerekli işbirliği ve koordinasyonun esasları belirlenmiştir.
Afet ve Acil Durum Arama ve Kurtarma Birlik Müdürlükleri ile İl Afet ve Acil Durum Arama ve Kurtarma Ekiplerinin Kuruluşu, Görevleri, Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik 13/07/2021 tarihli ve 31540 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Türkiye'de Suç Gelirlerinin Aklanması ve Terörizmin Finansmanı ile Mücadele ve Müsadere Uygulamalarında Etkinliğin Artirılması Strateji Belgesi (2021-2025) Hazine ve Maliye Bakanlığınca yayımlanmıştır. Ayrıca konuya ilişkin Cumhurbaşkanlığının 2021/16sayılı Genelgesi 17/07/2021 tarihli ve 31544 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.

2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanunun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 07/10/2020 tarihli ve 31267sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Yapılan değişiklikle uyuşturucu maddelerin ayrimlanması ve belirlenmesi konuları mevzuata eklenmiş; uyuşturucu maddelerin ayrıntılıfişlerini içerecek uyuşturucu veri bankasının Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığı tarafindan kurulması hükme bağlanmıştır.

Ulusal Siber Güvenlik Stratejisi ve Eylem Plani (2020-2023) Ulaştırma ve Altyapi Bakanlığınca yayımlanmıştır. Ayrıca konuya ilişkin Cumhurbaşkanlığının 2020/15sayılıGenelgesi 29/12/2020 tarihli ve 31349 sayıliı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır.
17/04/2021 tarihinde 7315 sayıli Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştirmasi Kanunu Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Özel Güvenlik Görevlileri Sağlık Şartları Yönetmeliği 26/06/2021 tarihli ve 31523 sayıl Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Uluslararası kuruluşlarla ve çeşitli ülkelerle ikili güvenlik ve işbirliği anlaşmalar yapılmıştır.

b) Amaç
Hukukun üstünlüğü ve hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde güvenliğin tüm yönleriyle ele alınarak, güvenlik hizmetlerinde kalite ve etkinliğin artırılması ve suçla mücadele bilincinin geliştirilerek vatandaş katılımının sağlanması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Güvenlik hizmetlerinin sunumunda kalite ve etkinlik artırılacak, güvenlik birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.770)

Politika/Tedbir: Tedbir 770.1. Güvenlik birimleri arasında işbirliği ve ortak bilgi sistemleri altyapısı geliştirilecek, ulusal ve uluslararası kurumlar arasında işbirliği ve koordinasyon artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Sahil Güvenlik Komutanlığı
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Sahil-NET Kara projesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalara devam edilecektir. 2. Sahil-NET Deniz Projesinin Ege Bölgesi'nde kurulumu kapsamında 27 bot alimi, 16 istasyon ve iki merkeze sistem kurulumu yapılacaktır. 3. 3.000 Uluslararası Eğitim Kataloğu basilacaktır. 4. Covid-19 pandemisinden dolayı 2021 yılında yapılamayan 10 Ortak Komisyon Toplantısı farklı ülkelerle yapılacaktır. 5. Başta INTERPA ve AEPC kapsamında olmak üzere uluslararası kongre, konferans, toplantı ve eğitim faaliyetleri düzenlenecektir.

Tedbir 770.3. Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katkı sağlanacaktır.: Tedbir 770.4. Suçlarin soruşturulmasi ve aydıniatılması kapsamında bilgi teknolojileri daha etkin kullanılarak, analiz yöntemleri geliştirilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Savunma Sanayii Başkanlığı, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, Emniyet Genel Müdürlüğü, ASELSAN, HAVELSAN, TÜBİTAK,
1. Huzur Güven Uygulamaları artırılacak, bu uygulamalarda ve planlı operasyonlarda havadan destek sağlanacaktır. Parmak İzine Dayalı Anlık Kimlik Doğrulama Projesi kapsamında çalışmalara devam edilecektir. 3. Fotoğraftan Kimlik Tespit Projesinin yazılımı Medya Arşiv Sistemi ile bütünleştirilecektir.: 1. Asayiş Suçları Analiz Rehberi Projesi çalışmalarına devam edilecektir. 2. il Terörle Mücadele Şube Müdürlükleri Analiz Büro Amirliklerince 20.000 analiz yapılacak ve 100 personele Analiz Yöntemleri Temel Eğitim/Geliştirme Kursu verilecektir. 3. Kriminal İnceleme Sistemi (KİS) Projesi ile birlikte olay-fail-mekân ilişkisi ortaya çıkarılacaktır. 4. Suç analizi alanında Analiz Merkezi Projesinde toplam modül sayısı 23'e çıkarılacaktır.

Tedbir 770.3. Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katkı sağlanacaktır.: Tedbir 770.5. Siber suçlarla mücadele birimlerinin etkinliği artırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Milli Eğitim Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, Gazi Üniversitesi, Hacı Bayram Veli Üniversitesi
1. Huzur Güven Uygulamaları artırılacak, bu uygulamalarda ve planlı operasyonlarda havadan destek sağlanacaktır. Parmak İzine Dayalı Anlık Kimlik Doğrulama Projesi kapsamında çalışmalara devam edilecektir. 3. Fotoğraftan Kimlik Tespit Projesinin yazılımı Medya Arşiv Sistemi ile bütünleştirilecektir.: 1. Siber suçlarla mücadele kapsamındaki operasyon sayısı artırılacaktır. 2. Jandarma Genel Komutanlığında Siber Suçlarla Mücadele Daire Başkanliğı ile 10 ilde Şube Müdürlükleri kurulacaktır. 3. Teknoloji bağımlılığı, siber zorbalık ve güvenli internet kullanımı, bilgi kirliliği, kişisel verilerin güvenliğine yönelik konularda önleyici ve bilinçlendirici çalışmalar artırılacaktır. 4. Sanal veri inceleme oranı yüzde 97,2'ye çıkarılacaktır.

Tedbir 770.3. Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katkı sağlanacaktır.: Tedbir 770.7. Kent Güvenlik Yönetim Sistemi, Plaka Tanima Sistemi ve Mobil Plaka Tanıma Sistemi yaygınlaştırılacaktır.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Savunma Sanayi Başkanlıği, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı
1. Huzur Güven Uygulamaları artırılacak, bu uygulamalarda ve planlı operasyonlarda havadan destek sağlanacaktır. Parmak İzine Dayalı Anlık Kimlik Doğrulama Projesi kapsamında çalışmalara devam edilecektir. 3. Fotoğraftan Kimlik Tespit Projesinin yazılımı Medya Arşiv Sistemi ile bütünleştirilecektir.: 1. Bütçe imkânları çerçevesinde 600 görüntüleme noktası ve 200 Plaka Tanıma Sistemi noktasında kurulum, genişleme ve modernizasyon ile 100 Mobil Plaka Tanıma Sistemi alimi yapılacaktır.

Tedbir 770.3. Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katkı sağlanacaktır.: Her türlü uyuşturucu ve uyarıcı madde ile bunların üretiminde kullanılan ara kimyasalların; ulusal ve uluslararası boyutta üretimi, ticareti, kullanımı ve taşınması engellenecektir. (Kalkınma Planı p.772)

Tedbir 770.3. Asayiş suçlarıyla mücadelede etkinlik artırılarak ülke genelinde huzur ve güvenlik ortamına katkı sağlanacaktır.: Tedbir 772.2. Uyuşturucuyla mücadele konusunda halkı bilinçlendirme çalışmalarının desteklenmesine devam edilecektir.
İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Sahil Güvenlik Komutanlığı: İçişleri Bakanlığı (S), Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlıği, Sahil Güvenlik Komutanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Huzur Güven Uygulamaları artırılacak, bu uygulamalarda ve planlı operasyonlarda havadan destek sağlanacaktır. Parmak İzine Dayalı Anlık Kimlik Doğrulama Projesi kapsamında çalışmalara devam edilecektir. 3. Fotoğraftan Kimlik Tespit Projesinin yazılımı Medya Arşiv Sistemi ile bütünleştirilecektir.: 1. Uyuşturucuyla mücadele rehberleri hazırlanarak 50 bin kişiye dağıtılacaktır.

Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773): Tedbir 773.2. Sahil Gözetleme Radar Sistemi Projesi ile Türk deniz yetki alanlarında teknolojik gözetleme, tespit ve teşhis imkân ve kabiliyeti artırılacaktır.

Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773): Koruyucu ve önleyici güvenlik hizmetlerinin etkinliği artırılacaktır. (Kalkınma Plani p.774)

Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773): Tedbir 774.1. Vatandaşla kolluk güçleri arasındaki ilişkinin güven esasına dayandırılması amacıyla toplum destekli kolluk yaklaşımı güçlendirilecektir.

Kurumlar arası işbirliğine dayalı entegre sınır yönetimi anlayışı çerçevesinde teknolojik ve fiziki altyapının iyileştirilmesi yoluyla kara ve denizlerde sınır güvenliği artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.773): Tedbir 774.2. Suçla mücadelede önleyici kolluk tedbirleri artırılacaktır.
2.5.1.3. Sivil Toplum 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'nin özellikle 2000'li yıllardan itibaren gerçekleştirdiği ekonomik ve sosyal gelişim süreci ve dünyadaki dönüşümün de etkisiyle sivil toplum, önemli bir toplumsal aktör konumuna gelirken, sivil toplum kuruluşları (STK) toplumsal gelişimin ve ekonomik kalkınmanın dinamik bir gücü haline gelmiştir. STK'ların toplum içindeki öneminin ve kapsamının yaygınlaşması, çeşitliliğinin ve sayısının giderek artması, karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanmasına yönelik çalışmalar öncelik kazanmıştır. Diğer taraftan STK'ların birbirleriyle, kamu kurumlarıyla ve özel sektörle işbirliğinin artırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Gönüllülük temelinde ve geniş tematik yelpazede faaliyet gösteren STKlar yereldeki toplumsal taleplerin kamu idarelerine aktarılmasında önemli bir araçtir. Bu doğrultuda yerel nitelikli hizmetlerin etkin bir biçimde karşılanması ihtiyacına yönelik olarak STKlar yerel taleplere uygun politika üretme ve etkili uygulama için kolaylaştıricı rol üstlenebilecek ve işbirliği yapılacak ortakların başında yer almaktadır. Yönetişim mekanizmasının önemli bir unsuru olan STK'lar yerel yönetimlerde iyi yönetişimin ve katılımcı süreçlerin etkili işleyişine de katkı sağlamaktadır. Kent konseyleri gibi katılımcı karar alma uygulamaları bu bağlamda iyi bir örnek oluşturmakla birlikte, günümüz koşullarıyla uyumlu yeni katılım süreçlerinin geliştirilmesine yönelik çaliışmalar devam etmektedir.

Türkiye'de STK'ların sayısı, faaliyetlerinin kapsam ve içeriğinde artış kaydedilmiştir.2021 yılı Ekim ayı itibarıyla toplam dernek sayısı 318.520'ye ulaşmış olup faal derneklerin 

sayısı 121.865, yeni vakıf sayısı ise 5.479'dur. Derneklerin çalışma alanı yüzde 31,3oranında mesleki ve sosyal dayanışma alanında yoğunlaşmaktadır. Yeni vakıflar ise daha çok eğitim ve sağlık alanında faaliyet göstermektedir. Ülkemizde uluslararası sınıflamalara uyumlu şekilde STKlarla ilgili nicel ve nitel verilerin düzenli olarak toplanmasi, sosyal ve ekonomik etkileri ve ihtiyaç duyulan mevzuat düzenlemeleri ile ilgili alanlarda çalışmalar devam etmektedir. TÜIK tarafindan 2020 yıli itibarıyla 6 bin derneğin COPNI ve NACE kodları verilmiştir. Yeni kurulan derneklerin kayıtlarının uluslararası standartlara uygun şekilde kaydedilmesi için İçişleri Bakanlığının kapasitesinin geliştirilmesine ihtiyaçbulunmaktadir.
STK'ların kapasite gelişimi, gönüllülük ve sosyal girişimcilik gibi alanların yaygınlaştırılmasi, merkezi ve yerel kamu kurumlarıyla işbirliğinde ilerlemeler sağlanmıştır.Ülkemizde sivil toplumun güçlendirilmesi, STK'ların kapasitesinin geliştirilmesi, sivil toplum alanındaki politikaların ve uygulamaların bütüncül biçimde koordinasyonunun sağlanmasıamacıyla İçişleri Bakanlığı bünyesinde kurulan Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü(STİGM) bu alanda kapsamlı çalışmalar yürütmektedir. Bu çerçevede, görev alanıyla uyumlu olacak şekilde STİGM'nin kurumsal kapasitesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmekte olup hâlihazırda çaliışma yönetmeliği uygulamaya konulan Sivil Toplum İstişare Kurulunun düzenli olarak toplanmasının sağlanması ve katılımcı bir yaklaşımla kamu, akademi ve STK'larla yakın işbirliği içinde sivil toplumun ihtiyaçlarına yönelik politikaların geliştirilmesine ilişkin çalışmalar yapılması planlanmaktadır.
Covid-19 pandemisi sonucu ortaya çıkan toplumsal ihtiyaçların karşılanmasında sivil toplum faaliyetleri önemli rol oynamaktadır. Önümüzdeki dönemde de pandeminin yol açabileceği toplumsal ve çevresel etkilere yönelik olarak STK'larla işbirliği yapılmasına yönelik çalişmalar devam etmektedir.
Covid-19 pandemisi STK'lar üzerinde önemli ölçüde etki yapmış olup bu dönemde STK'ların kaynaklara erişim, istihdam kapasitesi, hizmet sunumu, kapasite geliştirme, proje hazırlama, hibe kullanımı ve fon toplama konularında sorunlar yaşamasına neden olmuştur.Pandeminin sivil toplum üzerindeki etkilerini azaltmaya yönelik yeni ihtiyaçlar ışığında,STKların işleyişi ve kapasitesini güçlendirici önlemler alınması gerekmektedir. STK'ların ihtiyaç duyduğu alanlarda kapasite geliştirme programları uygulanmasi, merkezi ve yerel kamu kurumları, üniversiteler ve özel sektörle işbirliği içinde ortak çalışmalarda bulunmasınısağlayıcı proje ve programların geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
Sivil toplum ve gönüllülük alanında ihtiyaç duyulan yasal, mali ve idari hususlara ilişkin kapsayıcı bir düzenleme yapılmasına yönelik faaliyetler yürütülmektedir. STK'lara özellikle mali konularda kolaylaştırıcı imkânların sağlanması ile sosyal girişimcilik, sosyal yenilik ve kurumsal sosyal sorumluluk alanlarının geliştirilmesine yönelik düzenlemeler ve uygulamaların hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Platform, inisiyatif, sosyal girişim ve ağlar gibi farklı örgütlenmelerin yasal statülerinin belirsiz olmasının yarattığı sorunların giderilmesi ve STK'ların hukuki statüleri, kurumsal yapılari, faaliyetleri, kamu-STK işbirliği modellerinin çeşitlendirilmesi ile kamu yararı statüsünün tanımı ve edinilmesine ilişkin sürecin yeniden değerlendirilmesi çalişmalari devam etmektedir.

b) Amaç
Sivil toplum bilincinin gelişmesi, örgütlü sivil toplumun güçlenmesi, STK'ların saydamlık ve hesap verebilirlik ilkelerine uygun bir yapıya kavuşması ve devletin karar alma süreçlerine etkin katılımının sağlanması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Demokratik, katılımci, çoğulcu, şeffaf ve hesap verebilir örgütlü bir sivil toplumun oluşumunu güçlendirecek düzenlemeler yapılacaktır. (Kalkınma Planı p.776)

Politika/Tedbir: Tedbir 776.1. Sivil toplum ve gönüllülük alanıni güçlendiren kapsayıcı bir çerçeve düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Avrupa Birliği Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Tespit edilen ihtiyaçlar doğrultusunda gönüllülükle ilgili mevzuat çalışmalarına devam edilerek, kamu kurumları ve STK temsilcileriyle yasal çerçevenin geliştirilmesine yönelik görüş alışverişi yapılacak ve öneriler geliştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 776.2. Uluslararası standartlarla uyumlu bir STK veri tabanı oluşturulmasına yönelik çalışmalar tamamlanacak, sivil toplum alanında güvenli ve düzenli veri toplanacak ve yayımlanacaktır.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), TÜIK, Avrupa Birliği Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1TÜİK ile işbirliği içinde derneklere COPNI ve NACE kodlarının verilmesine ilişkin sınıflandırma çalışmaları tamamlanacaktir.

Politika/Tedbir: Tedbir 776.3. STKların iç ve diş denetimine ilişkin süreçler şeffaflık ve hesap verebilirlik ilke ve uygulamaları çerçevesinde yeniden düzenlenecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanliği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Avrupa Birliği Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlari, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Dernekler Yönetmeliği başta olmak üzere güncellenen mevzuat çerçevesinde ilgili paydaşlara yönelik eğitim ve bilgilendirme çalışmaları yapılacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 776.4. Karar alma ve mevzuat hazırlama süreçlerinde STKların katılımını ve etkinliğini artıracak çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu / İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Avrupa Birliği Başkanlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları, Yerel Yönetimler, STK'lar
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. STK temsilcileri ve ilgil kurumlarla 2021 yılıinda yapılan çalışmalardan elde edilen veriler ışığında sivil toplumun karar alma ve mevzuat hazirlama süreçlerine katılımını ve etkinliğini artıracak düzenlemeler yapılacaktır

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 777.1. Gercek ve tüzel kişilerin STK'lara yapacağı desteklere yönelik vergisel düzenlemeler sosyal ve ekonomik faydayı artıracak şekilde yeniden değerlendirilecektir.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Sivil toplum-kamu işbirliğigüçlendirilecek,kamunun ve STK'ların kapasiteleri geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.778)

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 778.2. STKlara yönelik proje hazırlama, fon bulma gibi alanlar başta olmak üzere kapasite geliştirme eğitimleri yaygınlaştırılacaktır.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Sivil toplum faaliyetlerine yönelik farkındalık artırılacak, bu alandaki araştırmalar desteklenecektir. (Kalkınma Plani p.779)

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 779.1. STKların görünürlüğü, başarılı faaliyetleri kamuoyuyla paylaşılarak artırılacaktır.

STK'ların sürdürülebilirliklerine katkı sağlayacak, idari ve mali alanlarda düzenlemeler gerçekleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.777): Tedbir 779.2. STKların faaliyetlerinin ekonomik ve sosyal boyutuna yönelik veriler derlenecek, bu faaliyetlerin yarattığı etkinin ölçülmesine yönelik çalışmalar yapılacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Dernek Sayısı
Birim: Adet
2020: 121 223
2021 (1): 121 865
2022 (2): 126 000

Performans Göstergeleri: Vakif Sayısı
Birim: Adet
2020: 5 352
2021 (1): 5 479
2022 (2): 5 650

Performans Göstergeleri: Kamu Yararına Dernek Sayısı
Birim: Adet
2020: 354
2021 (1): 369
2022 (2): 390
(1) Gerçekleşme Tahmini 2) Program 
2.5.2. İyi Yönetişim 
2.5.2.1. Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik, İdari Yapılanma ve Politika Yapımı
a) Mevcut Durum 
Kamu hizmetlerinin işleyişinde bağımsız ve etkin bir şikâyet mekanizması oluşturmak suretiyle, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına 

dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek,araştırmak ve önerilerde bulunmak üzere kurulan Kamu Denetçiliği Kurumuna 2020 yılında yapılan başvuru sayısı, 2019 yılına göre yüzde 330 artarak, 90.209'a ulaşmıştır. 2020 yılında yapılan 90.209 şikayet başvurusunun yanında, 2019 yılından devreden 3.830 dosyayla birlikte toplamda 94.039 adet dosya 2020 yılında incelemeye alinmiş olup 91.100'üsonuçlandırılmıştır.

Vatandaşların yaşadığı sorunları ve kamu hizmetlerine ilişkin hususları aktarmakta etkin bir araç olarak kullanılan Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezine (CİMER) 66 Sayılıİletişim Başkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 7'nci maddesi ile vatandaşların kamu kurum ve kuruluşlarının faaliyetlerine ilişkin başvurularına yönelik işlem süreçlerinin doğru bir şekilde yürütülmesi ve hizlı sonuçlandırılması amacıyla kurumsal takip ve inceleme faaliyetlerini yürütme görevinin verilmesiyle birlikte "CiMER Aylık Bülten Çalışmasının adı"CİMER Kurumsal Takip Bülteni" olarak değiştirilmiştir. 2021 yılının ilk dokuz ayında 200adet Kurumsal Takip Bülteni hazırlanmıştir.

Kamu harcamalarında etkinliğin ve şeffaflığın artırılmasına yönelik kamu ihale mevzuatında yapılan düzenlemelerle e-ihale uygulamalarının geliştirilmesine devam edilmiştir. Ocak-Haziran 2020 döneminde yaklaşık 8,1 milyar TL tutarında 5.789 e-ihale sözleşmeye bağlanmış, 2021 yılının aynı döneminde ise yaklaşık 62,8 milyar TL tutarında 13.759 e-ihale yapılmıştir. Kamu ihalelerinin süreç ve sonuçlarının internet üzerinden yayınlanması sağlanmıştır.

b) Amaç
Kamu yönetiminde hesap verme sorumluluğunun yerleştirilmesi, katilımcıliğın güçlendirilmesi, kamu hizmet sunumunda eşit ve adil muamele yapılmasının sağlanması ve şeffaflığın artırılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Vatandaşların ve ilgili tüm tarafların politika yapma süreçlerine aktif katılımı sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.782)

Politika/Tedbir: Tedbir 782.1. Kent konseylerinin daha aktif hale getirilmesine yönelik düzenleme yapılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Mevcut sorunlar tespit edilerek kent konseylerinin daha aktif hale getirilmesine yönelik hususlar belirlenecektir. 2. Elde edilen çıktılar doğrultusunda gerekmesi halinde mevzuat çalışması yapılacaktır.

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Tedbir 784.1. Kamu harcamaları ile ilgili verilerin bütüncül ve kullanıcı dostu bir formatta paylaşılması amacıyla bir internet portali açılacaktir.

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Demokrasinin standartlarını yükseltmek için devlet-vatandaş ilişkisini güçlendirecek yeni mekanizmalar oluşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.787) 1. Engelsiz CİMER Projesi hayata

Kamu kaynaklarının tahsis ve kullanımı anlaşılır, takip edilebilir, karşılaştırılabilir şekilde kamuoyunun erişimine açılacaktır. (Kalkınma Planı p.784): Tedbir 787.4. Bilgi ve iletişim teknolojilerine dayalı yeni iletişim kanalları geliştirilecektir.
2.5.2.2. Kamuda Stratejik Yönetim 
a) Mevcut Durum 
13 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle stratejik planlama, performans programıve faaliyet raporu gibi daha önce farklı bakanlıkların sorumluluğu altında bulunan stratejik yönetim bileşenlerine ilişkin merkezi uyumlaştırma fonksiyonu Strateji ve Bütçe Başkanlığıtarafından yürütülmektedir.

16/10/2020 tarihli ve 7254 sayıliı Kanunla 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununda yapılan değişikliklerle program bütçeye geçiş süreci tamamlanarak kamu idarelerinin performans programlarını program bütçeye uygun olarak hazırlamasına yönelik düzenlemeler yasal altyapıya kavuşturulmuştur.

7254 sayılı Kanunla yapılan değişiklikler doğrultusunda düzenlenen Kamu İdarelerince Hazırlanacak Stratejik Planlar ve Performans Programları ile Faaliyet Raporlarına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik 22/04/2021 tarihli ve 31462 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmiştır. Söz konusu Yönetmelikle stratejik planlama, performans programları ve faaliyet raporlarına ilişkin hususlar bütüncül bir şekilde düzenlenmiştir. Ayrıca program bütçeye uyum çalışmaları kapsamında stratejik yönetime ilişkin kılavuz ve rehberlerde güncelleme çalışmaları tamamlanmıştır.

Stratejik plan hazırlamakla yükümlü merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri,sosyal güvenlik kurumlari, KİT'ler, il özel idareleri ile nüfusu 50 bin ve üzerinde olan belediyelerde stratejik plan hazırlanmaktadır. Stratejik planlar, performans programlarıaracıliğıyla uygulanmakta ve faaliyet raporları ile de izlenmektedir.

Ekim 2021 tarihi itibarıyla, Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından 13'ü merkezi kamu idaresine, 35'i devlet üniversitesine ve biri KiT'e ait olmak üzere toplam 49 stratejik plan değerlendirilmiştir. Söz konusu planlar üst politika belgelerine ve stratejik planlama ile ilgili mevzuatta yer alan usul ve esaslara uygunluk açısından incelenmiş ve ilgili idarelere değerlendirme raporları aracılığıyla geri bildirimde bulunulmuştur. Ayrıca, Başkanlığımızdan talepte bulunan kamu idarelerinin stratejik plan hazırlık çalişmalarına rehberlik etmek amacıyla eğitim faaliyetleri gerçekleştirilmiştir.

Kamu idarelerince hazırlanan stratejik yönetime ilişkin belgeler kamuda stratejik yönetim internet sitesinde (www.sp.gov.tr) arşivlenerek kamuoyuyla paylaşılmaktadır.
b) Amaç
Kamuda stratejik yönetimin uygulama etkinliğinin artırılması ve hesap verebilirlik anlayışının, planlamadan izleme ve değerlendirmeye kadar yönetim döngüsünün tüm aşamalarinda hayata geçirilmesi temel amaçtir.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Kamu idarelerinde strateji geliştirme birimlerinin kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Plani p.790)

Politika/Tedbir: Tedbir 790.1. Kamu idarelerinde stratejik yönetime ilişkin idari ve beşeri kapasiteyi geliştirmeye yönelik eğitim programları tasarlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlan
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kamuda stratejik yönetim kapasitesinin güçlendirilmesi amacıyla eğitim dokümanları hazırlanacaktır.

Politika/Tedbir: Üst politika belgeleri ile kurumsal stratejik planlar daha etkin bir biçimde izlenerek bu belgelerin uygulanma ve birbirlerini yönlendirme düzeyi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.792)

Politika/Tedbir: Tedbir 792.1. Başta kalkınma planı olmak üzere üst politika belgeleri ve kurumsal stratejik planların etkin bir biçimde raporlanmasına yönelik bir izleme ve değerlendirme sistemi oluşturulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sayıştay, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Cumhurbaşkanlığı Plan Program İzleme ve Değerlendirme Sistemi (CPPIDS) vasıtasıyla kalkınma planı, Cumhurbaşkanlığı yıllık programı ve orta vadeli program izlenecek, değerlendirilecek ve raporlanacaktır. 2. Kalkınma planı, Cumhurbaşkanlığı yıllık programı, yatirım programi, bütçe ve kurumsal stratejik planların ilişkisi CPPİDS vasıtasıyla güçlendirilecektir.

Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.793): Tedbir 793.1. Kamu idarelerinde, iç kontrol sistemlerinin ve iç denetim uygulamalarının etkinliğini artırmaya yönelik eğitim ve danışmanlık faaliyetleri yoluyla kapasite artışı gerçekleştirilecektir.

Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.793): Politika oluşturma ve karar alma süreçlerini güçlendirmek amacıyla daha sistematik ve güvenilir veri, istatistik ve bilgi üretimi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.795)

Kamu idarelerinde iç kontrol sistemleri ve iç denetim uygulamalarının etkinliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.793): Tedbir 795.1. Politika oluşturma süreçlerinde karar alma, planlama ve izleme süreçlerinin kanıta dayalı olarak gerçekleştirilebilmesini teminen ülkemizde yaşayan nüfusun sosyo-ekonomik yapısına ilişkin konularda bütünleşik bilgi sağlayacak bir sistemin kurulması ve düzenli olarak güncellenmesi sağlanacaktır.
d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: Eğitimlerden Memnuniyet Oranı
Birim: Yüzde
2020: 93
2021(1): 93
2022(2): 84

Performans Göstergeleri: İç Denetçi Adayları Sertifika Eğitimine Katılan Aday Sayısı
Birim: Adet
2020: 0
2021(1): 182
2022(2): 150

Performans Göstergeleri: Düzenlenen İç Denetçi Aday Belirleme Sınavi Sayısı
Birim: Adet
2020: 1
2021(1): 1
2022(2): 1

Performans Göstergeleri: Cumhurbaşkanlığı Plan ve Programlar İzleme ve Değerlendirme Sisteminin Geliştirilmesi
Birim: Yüzde
2020: 60
2021(1): 100
2022(2): -

Performans Göstergeleri: Kapsama Giren İdari Kayıtların Entegrasyonunun Tamamlanma Orani
Birim: Adet
2020: 90
2021(1): 95
2022(2): 100
(1) Gerçekleşme tahmini (2) Program 

2.5.2.3. Yerel Yönetimler 
a) Mevcut Durum 
2020 yıl sonu itibarıyla, 51 il özel idaresi, 1.390 belediye, 18.286 köy ile il özel idareleri,belediyeler ve köylerin üye oldukları 699 mahalli idare birliği bulunmaktadır. TÜIK tarafindan yayımlanan 2020 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre belediye sınırları içerisinde 78.929.602 kişi yaşamakta olup bu nüfusun toplam nüfusa orani yüzde 94,4'tür.

Yerel yönetimlerde norm kadro yönetmelikleriyle personel istihdamına ilişkin standartlar belirlenmiş olup bu idarelerde çalışan personel sayısı 2011 yılında 258.540 iken 2020 yılı Aralık ayı itibarıyla 204.569'a düşmüştür.

696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yerel yönetimlerde alt yükleniciler tarafından personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı sözleşmeleri kapsamında çalıştırılan ișçiler mahalli idare șirketlerine geçirilmiş olup bu kapsamda Aralik 2020 itibarıyla belediye ve bağlı idarelerinin şirketlerinde 494.329 kişi istihdam edilmektedir. Belediye birlikleri de dâhil edildiğinde bu sayı 494.997 olmaktadır.

Merkezi idare ile yerel yönetimler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik yasal düzenlemeler çerçevesinde ülke düzeyinde belirli hizmet seviyesine ulaşmak için merkezi idarece gerekli standartların belirlenmesi ve bunlara uyumun sağlanmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir.

Yerel yönetimlerin yeni yasal düzenlemelerle genişleyen hizmet alanları ile artan görev ve sorumlulukları da dikkate alınarak idari, mali ve teknik kapasitelerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede, özellikle büyükşehirlerde hizmet sunum yöntemlerinin yeni bir model çerçevesinde geliştirilmesi kapsamında mevzuat önerisine ilişkin çalışmalar başlatılmıştır.

Belediyelerin aldıkları kararların uygulanmasını ve kaynaklarının yerindelik ilkesi çerçevesinde kullanılmasını sağlamak üzere hizmetlerin önceliklendirilmesi ve vatandaşların katılım sürecini güçlendirecek mekanizmalarla ilgili çalışmalar sürdürülmektedir.
Yerel yönetimler finansal kaynaklarını etkin olarak planlayamadıkları için büyük finansman gerektiren yatrım projelerinin yanı sıra diğer projeleri için kredi imkanlarınıkullanmaktadır. Diğer taraftan mali gücü yetersiz ve borçlanma kapasitesi olmayan küçük ölçekli belediyeler, ticari, sosyal ve kültürel faaliyette bulunduğu sosyal donatı projelerini finanse etmekte zorlanmaktadır.

Yerel yönetimlerin mevcut şirketleri ya da yeni kurulacak şirketlerinin faaliyetleri ile kamu özel işbirliğiyle yapılacak çalışmaların kamu yararı ve mahalli müşterek ihtiyaç ilkeleri gözetilerek yürütülmesi hususunda çalışmalar sürdürülmektedir.

Köyden mahalleye dönüşen alanlarda hizmete erişimin kolaylaştırılması ve köy yerleşik alanlarının sürdürülebilirliğinin sağlanması ve bu kapsamda devam eden sorunların giderilmesi amacıyla 16/10/2020 tarihli ve 31276 mükerrer sayıliı Resmi Gazete'de yayımlanan Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik YapılmasıHakkında Kanun ile 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununa Ek 3'üncü madde eklenerek köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen ve büyükşehir belediyesi sınırları içinde bulunup sosyoekonomik durumu, şehir merkezine uzaklığı, belediye hizmetlerine erişebilirliği, mevcut yapılaşma durumu ve benzeri hususlar dikkate alınarak ilgili ilçe belediye meclisinin kararı ve teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisinin en geç doksan gün içinde alacağı kararla kırsal yerleşim özelliği taşıdığı tespit edilen mahallelerin kırsal mahalle kabul edileceği hükmü getirilmiştir.

14/07/2021 tarihli ve 31541 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7332 sayıli HayvanlarıKoruma Kanunu ile Türk Ceza Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunla 5199 sayılıHayvanları Koruma Kanunu'nda bazı değişiklikler yapılmıştır. Bu kapsamda büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yetmiş beş bini aşan belediyeler 31 Aralik 2022, nüfusu yirmi beş bin ile yetmiş beş bin arasında olan diğer belediyeler ise 31 Aralık 2024 tarihine kadar hayvan bakımevlerini kurmakla yükümlü tutulmuştur. Sokak hayvanlarının rehabilitasyonunun etkinleştirilmesi hususu önemini korumakta olup bu kapsamda faaliyet gösteren yerel yönetimler Tarım ve Orman Bakanlığı tarafindan desteklenmeye devam edilmektedir.

b) Amaç
Yerel yönetimlerin etkin, hızlı ve kaliteli hizmet sunabilen; dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarını gözeten; katılımcı, mali sürdürülebilirliği sağlamış, şeffaf ve hesap verebilir bir yapıya kavuşturularak vatandaş memnuniyetinin üst düzeye çıkarılması temel amaçtır.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Yerel yönetim hizmetlerinin standardizasyonunu ve bu standartlara uyumun denetimini sağlayacak yöntem geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.798)

Politika/Tedbir: Tedbir 798.1. Yerel yönetimlerin hizmetlerinin idari, mali ve teknik asgari standartları tespit edilecek; bu standartların uygulamasına yönelik mevzuat düzenlemesi
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1.Yerel yönetimlerin hizmetlerini vatandaşlara standart bir şekilde sunabilmeleri amacıyla çalışmalar yürütülecek ve ihtiyaç halinde mevzuat düzenlemesi yapılacaktir.

Politika/Tedbir: yapılacaktır. Yerel yönetimlerde insan kaynağının uzmanlaşma düzeyi ve kapasitesi artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.799)

Politika/Tedbir: Tedbir 799.1. Yerel yönetimlerde çalışan personelin niteliğini artırmaya yönelik eğitimler verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (S), Yerel Yönetimler, Türkiye Belediyeler Birliği
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Başta yeni kurulan büyükşehir belediyeleri olmak üzere yerel yönetim personeline eğitimler verilecektir.

Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800): Tedbir 800.1. Dezavantajlı kesimlerin yerel yönetimlerdeki temsil ve karar alma süreçlerine katılım mekanizmaları güçlendirilecek, kent konseylerinde belirli bir oranda katılımı sağlanacak, alınacak önemli kararlarda halk oylamasına başvurulabilmesi gibi yollarla yerel hizmet sunumunda bu kesimlerin ihtiyaçlarının daha fazla dikkate alınması sağlanacaktır.

Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800): Yerel yönetimlerin hizmet sunumlarını etkinleştirmeye yönelik yeniden yapılanması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.801)

Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800): Tedbir 801.1. Yerel yönetimlerde optimum hizmet ve coğrafi alan büyüklüğü tespit edilerek yerel hizmet gereklerine uygun, çoklu ölçüt tasnif sistemine dayalı yerel yönetimlerin yeniden yapılandırılmasına ilişkin modelleme ve mevzuat çalışması yapılacaktır.

Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800): Tedbir 801.3. Büyükşehir belediyeleriyle büyükşehir ilçe belediyelerinin çakışan yetki ve sorumlulukları nedeniyle ortaya çıkan hizmet aksamalarının giderilmesi için görev tanımları etkinlik temelli olarak yeniden değerlendirilecektir.

Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800): Yerel yönetim hizmet sunumunda kentlerin nitelikleri ve dinamikleri dikkate alınarak kent esenliği ve güvenliği güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.802)

Belediyelerin karar alma süreçlerinde vatandaşların katılım ve denetim rolü güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.800): Tedbir 802.3. Sokak hayvanlarına yönelik yapılacak düzenlemelerin ve önlemlerin etkinleştirilmesini sağlayacak mekanizmalar oluşturulacak, yerel yönetimlerin sokak hayvanlarının rehabilitasyonu projeleri desteklenecektir.

2.5.2.4. Kamuda İnsan Kaynakları
a) Mevcut Durum 
Kamu hizmetlerinin geliştirilmesi ve etkin şekilde sunulması bakımından kamuda nitelikli insan kaynağı büyük önem taşımaktadır. 2021 yılı Haziran ayı itibarıyla kamuda istihdam edilen 4.834.208 personelin 2.960.924'ü kadrolu, 529.037'si sözleşmeli ve 1.237.220'si işçi statüsündedir.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş sonrasında kamu personel rejimine ilişkin olarak kamu kurumları arasındaki görevlerin düzenlenmesine devam edilmiştir. 21/04/2021tarihli ve 31461 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 73 sayılı CumhurbaşkanlığıKararnamesiyle Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlıği, Çalişma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Söz konusu Kararnameyle kamu personel rejimine ilişkin Cumhurbaşkanlığı İdari İşler BaşkanlığıPersonel ve Prensipler Genel Müdürlüğü, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlıği,Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına görev, yetki ve sorumluluklar verilmiştir.

Covid-19 pandemisiyle birlikte kamu kurumlarında da çalışma yöntemlerinde farklılıklara gidilmiştir. Uzaktan çalışma süreci sona erdikten sonra da kamu kurumlarında toplantılar ve işlemler kısmen çevrimiçi uygulamalar üzerinden gerçekleştirilmeye devam edilmiştir.

Kamu çalışanlarının motivasyonunun yükseltilmesi, kamuda hizmet sunumunda verimlilik ve etkinliğin artırılmasi, kamu kurumlarının insan kaynakları yönetimi konusunda kapasitelerinin güçlendirilmesi ihtiyaçları devam etmektedir. Covid-19 pandemisi ile beraber kamu personeline yönelik eğitimlerin teknolojik ilerlemeler doğrultusunda çeşitlendirilmesinin önemi artmıştır. Kamu personelinin işe alımi, terfisi, disiplin ve ödüllendirme sistemi, personel dağılımında dengenin sağlanması gibi kamu personel yönetimine ilişkin süreçlerin gözden geçirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir.
b) Amaç
Topluma kaliteli hizmet sunan, değişen koşullara uyum yeteneği yüksek ve daha verimli bir kamu personel sistemi oluşturulmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: (Kalkınma Planı p.805)

Politika/Tedbir: Tedbir 805.1. Kamu kurum ve kuruluşlarındaki personel birimlerinin insan kaynakları yönetimi anlayışıyla yapılandırılması ve bu birimlerin kapasitesinin güçlendirilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Insan Kaynaklanı Ofisi (S), Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Kamu Görevlileri Sendikaları, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları

Politika/Tedbir: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: 4. Kamu personeli bilgi sistemi, istihdam edilen kamu personeline ilişkin bilgilerin T.C. kimlik numarası esas alinarak tutulmasina ve kamu kurum ve kuruluşlarının kadro/pozisyon durumlari, atama izinleri gibi diğer hususlara yönelik anlık veri paylaşımına izin verecek şekilde yenilenecek ve bu sistemin kamu kurum ve kuruluşlarınca kullanılan diğer sistemler ile entegrasyonu sağlanacaktır.
2.5.2.5. Kamu Hizmetlerinde e-Devlet Uygulamaları
a) Mevcut Durum 
Kamu hizmetlerinin elektronik ortamda sunulması ve kullanımının artırılmasına yönelik çalışmalara devam edilmiştir.

e-Devlet Kapısına yeni hizmetler dâhil edilmiştir. Ekim 2021 itibarıyla; e-Devlet Kapısıüzerinden 824 kurum ve kuruluşun 6.001 hizmetine ulaşılabilmekte, Kapının mobil uygulamaları üzerinden de 3.205 hizmete erişim sağlanabilmektedir. Bu hizmetlerden aynıdönem itibarıyla 56,7 milyona ulaşan kayıtlı kullanıcı istifade edebilmektedir. 2021 yılı TüİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasına göre e-devlet hizmetlerini kullananların oranı ise geçtiğimiz yıla göre yaklaşık 7,5 puan artarak yüzde 58,9 olmuştur.
AB tarafindan yayımlanan 2020 e-Devlet Kıyaslama Raporuna göre Türkiye, kullanıcıodaklılık ve temel sağlayıcılar başlıklarında sırasıyla yüzde 90 ve yüzde 73'lük oranlarla yüzde 86,5 ve yüzde 61,4 seviyesinde olan AB (27+9) ortalamalarının üzerinde bir performans ortaya koyarken; şeffaflık başlığında yüzde 62'lik bir oran ile yüzde 65,6 olan AB (27+9) ortalamasına yakın bir seviye elde etmiştir.


2021 Yılı Yatırım Programında 297 BİT yatırım projesi için yaklaşık 5,9 milyar TL ödenek ayrılmıştır. Bu toplamdan en fazla payı, yüzde 51 ile İçişleri Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, SGK ve Emniyet Genel Müdürlüğü gibi kurumların projelerinin de yer aldığı Diğer Kamu Hizmetleri sektörü almıştır. Bu sektörü yüzde 23lük payla Eğitim sektörü takip etmiştir. BİT içerikli projelerde, bilgi sistemlerinin idamesine yönelik harcamaların ağırlığıartmiştır.

b) Amaç
Kamu hizmetlerinin kullanıcı odaklı bir bakış açısıyla, etkinliği ve birlikte işlerliği sağlayacak modernizasyon ve süreç iyileştirmeleri yapılarak elektronik ortama taşınması ve e-Devlet Kapisıindan hizmet sunumu ve kullanıminın artirılması temel amaçtir.
c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: e-Devlet çalışmaları kullanıcı odaklı hizmet sunumu ve kamu yönetiminin etkinleştirilmesi bakış açısıyla yürütülecek, hizmet sunum kanalları iyileştirilecek ve kanal çeşitliliği artırılacak, dezavantajlı kesimlerin ihtiyaçlarının karşılanmasına öncelik verilecektir. (Kalkinma Planı p.808)

Politika/Tedbir: Tedbir 808.4. Hizmet sunumunda mobil hizmetler başta olmak üzere kanal çeşitliliği artınılacak ve dezavantajli kesimlerin erişimini artırmaya yönelik çalışmalara öncelik verilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S), TÜRKSAT
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. e-Devlet Mobil Platformunda sunulması planlanan hizmetlerin analizleri yapılacak ve kurumların entegre hizmetleri mobil platform üzerinden sunulacaktır.

Politika/Tedbir: e-Devlet çalışmalarına ilişkin yönetişim ve koordinasyon yapısı güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.810)

Politika/Tedbir: Tedbir 810.2. e-Devlet çalışmalarında merkezi yönetim ve yerel yönetimler arasında işbirliği ve koordinasyon artırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Gelişen teknolojiler ile yeni eğilimler doğrultusunda, kamuda dijital dönüşümü hızlandıracak politika önerilerini geliştirmek üzere, OECD ile işbirliği içerisinde Dijital Devlet İncelemesi çalışması gerçekleştirilecektir. 2. Dijital Devlet Stratejisi ve Eylem Planinın hazırlanmasi çalışmalarına başlanacaktır.

e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812): Tedbir 812.2. Kamu bilgi sistemlerinde veri standardizasyonu sağlanacak, kurumlar arası veri paylaşımının önündeki engelleri kaldırmaya yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812): Tedbir 812.4. Kamu iş süreçlerini iyileştirmek üzere Merkezi Servis Tasarim Platformu kurulacaktır.

e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812): Kamu kurumlarında açık kaynak kodlu yazılımlar yaygınlaştırılacak ve bu alanda kurumsal kapasite geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.813)

e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812): Tedbir 813.2. Açık kaynak kodlu yazılımlara geçişe yönelik kurumsal planlar hazırlanacaktir.

e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812): Kamu kurumlarının siber güvenlik tehditlerine karşı korunması ve kamu hizmetlerinin sunumunda kişisel bilgilerin mahremiyetinin sağlanmasına yönelik mekanizmalar güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.814)

e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812): Tedbir 814.2. Kamu kurumlarında bilgi güvenliği yönetim sistemi kurulması ve denetlenmesine yönelik usul ve esaslar belirlenecek, hazırlanacak rehberlerle bu konuda kamu kurumlarına yol gösterilecektir.

e-Devlet hizmet sunumunda ihtiyaç duyulan temel bilgi sistemleri ile ortak altyapı, hizmet ve standartların geliştirilmesine devam edilecek, kurumsal bilgi sistemleri sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulacaktır. (Kalkınma Planı p.812): Tedbir 814.3. Siber güvenlik tatbikatları düzenlenecektir.

d) Hedefler 
Performans Göstergeleri: e-Devlet Hizmetlerini Kullanan Bireyler (3)
Birim: Yüzde
2020: 51,2
2021(1): 58,9 (4)
2022(2): 60

Performans Göstergeleri: e-Devlet Hizmetleri Memnuniyet Orani (5)
Birim: Yüzde
2020: 98,3
2021(1): 99
2022(2): 99

Performans Göstergeleri: e-Devlet Kapısı Kayıtlı Kullanıcı Sayısi
Birim: Milyon Kişi
2020: 52
2021(1): 57
2022(2): 60

Performans Göstergeleri: e-Devlet Kapisindan Sunulan Hizmet Sayısı (Kümülatif)
Birim: Adet
2020: 5 167
2021(1): 6 100
2022(2): 6 500
(1) Gerçekleşme tahmini 

(2)Program 

(3) 16-74 yaş aralığında bulunan bireyler içerisinde e-devlet hizmetierinden yararlananlann oranıdır.
(4) 2021 yılı TÜİK Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştrması sonucudur.
(5) Çok memnun, memnun ve orta düzeyde memnun olanların toplamıdır.

2.5.2.6. Kalkınma İçin Uluslararası İşbirliği 
2.5.2.6.1. Uluslararası İşbirliği için Ulusal Kapasite 
a) Mevcut Durum 
Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları (RKY) bölgede yaşanan siyasi gelişmelerin getirdiği insani yardım boyutu odağa alınarak son yıllarda hızlı bir artış göstermiştir. Bu kapsamda 2013 yılında 3,3 milyar ABD doları olan RKY tutarı 2020 yılında 8,13 milyar ABD doları seviyesine yükselmiştir. OECD Kalkınma Yardımları Komitesi (DAC) gözlemci üyeleri arasında yer alan Türkiye, 2016 yılından itibaren BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları alt hedeflerinden birisi olan binde 7 RKY/GSMH oranına ulaşan ülkeler arasında lider konumunu sürdürmektedir. 2013 yılında binde 4 olarak gerçekleşen Türkiye’nin RKY/GSMH oranı 2020yıliında binde 11,3 olmuştur.

TABLO II: 74- Türkiye'nin Resmi Kalkınma Yardımları
2013: 3 308
2014: 3 591
2015: 3 919
2016: 6 488
2017: 8 143
2018: 8 612
2019: 8 667
2020: 8 130

2013: 4,0
2014: 4,5
2015: 5,0
2016: 7,6
2017: 9,5
2018: 11,0
2019: 11,5
2020: 11,3
Kaynak: TİKA, Dünya Bankası, OECD 
2020 ylında Türkiye'nin ikili resmi kalkınma yardımlarının toplamı 8 milyar ABD dolarını aşmıştır. Bu yardımlardan yararlanan ilk 10 ülke sırasıyla Suriye, Arnavutluk, Irak,Afganistan, Filistin, Somali, Kazakistan, Kırgızistan, Bosna Hersek ve Tunus'tur.
Türkiye'nin kalkınma yardımlari, 2010 yılından bu yana bölgede yaşanan siyasi gelişmeler nedeniyle büyük oranda insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. Bu durum,Türkiyenin söz konusu alanda sürdürmekte olduğu özgün uygulamalarına kritik bir insani kalkınma boyutu eklemiştir. Bunun bir yansıması olarak 2020 yılında Türkiye tarafından gerçekleştirilen resmi kalkınma yardımlarının yüzde 90' insani yardım niteliğinde gerçekleşmiştir. 2016 yılında 5,9 milyar ABD doları olarak gerçekleşen RKY niteliğindeki insani yardım tutarı 2020 yılında 7,27 milyar ABD doları seviyesine ulaşmıştır.

TABLO II: 75- Türkiye'nin İkili Resmi Kalkınma Yardımlarının Bölgesel Dağılımı
2013: 484
2014: 454
2015: 256
2016: 191
2017: 124
2018: 256
2019: 166
2020: 106

2013: 1 770
2014: 2 500
2015: 2 988
2016: 5 943
2017: 7 325
2018: 6 745
2019: 7 666
2020: 7 474

2013: 98
2014: 134
2015: 222
2016: 190
2017: 227
2018: 218
2019: 233
2020: 98

2013: 782
2014: 383
2015: 183
2016: -306(1)
2017: 153
2018: 135
2019: 103
2020: 75

2013: 18
2014: 26
2015: 6
2016: 13
2017: 20
2018: 8
2019: 13
2020: 9

2013: 4
2014: 4
2015: 19
2016: 6
2017: 10
2018: 21
2019: 21
2020: 5

2013: 3
2014: 1
2015: 169
2016: 198
2017: 540
2018: 1.050
2019: 267
2020: 266

2013: 3 160
2014: 3 502
2015: 3 845
2016: 6 237
2017: 7 951(2)
2018: 8 433
2019: 8 469
2020: 8 032
Kaynak: TIKA 
.(2) Net iki tarafli kalkınma yardımi miktandır.

Resmi kalkınma yardımlarına ek olarak, diğer resmi akımlar, özel sektör kuruluşlarıtarafindan diğer ülkelerde gerçekleştirilen doğrudan yatırımlar ve STKların diğer ülkelere yaptığı yardımları içeren Türkiyenin toplam yardımlarının büyüklüğü 2020 yılında 8,8 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. OECD ortalamasının üzerinde yardım gerçekleştiren bir ülke konumuna gelen Türkiye'de, sivil toplumun ve özel sektörün kalkınma işbirliklerindeki rolü de artma eğilimindedir. 2014 ile 2020 yılları arasında Türk STK'lar tarafindan 3,7 milyar ABD doları, Türk özel sektörü tarafindan ise doğrudan yatırımlar şeklinde 5 milyar ABD doları tutarında kalkınma yardımi gerçekleştirilmiştir.

2020 ve 2021 ylları içerisinde Covid-19 pandemisi nedeniyle oluşan ortam ve zorluklardan dolayı gelişmekte olan ülkeler dâhil çoğu ülke sağlık ve acil sağlık hizmetlerinde yardım alır ülke konumuna gelmiştir. Konjonktürün oluşturduğu zorluklara rağmen Türkiye tarafindan Afrika'da 44, Avrupa'da 43, Asya'da 33, Amerika'da 22, Okyanusya'da da 15 ülke olmak üzere toplam 157 ülkeye ve sekiz uluslararası kuruluşa yardım gerçekleştirilmiştir.Önümüzdeki dönemde ülkemiz kalkınma yardımı ve insani yardımlar alanındaki aktif tutumunu yeni yaklaşımlarla sürdürmeye devam edecektir. Bu kapsamda, insani yardım alanında düzenlenen uluslararası toplantılarda Türkiye'nin özellikle Suriyelilere yaptığıyardımlar dâhil olmak üzere gerçekleştirilen insani yardım ve müdahale çalışmaları hakkında bilgi paylaşımı ve farkındalık artırılmasına yönelik çabalar sürdürülecektir.
Kalkınma yardımlarının hacminin ve kapsamının genişlemesiyle birlikte yeni planlama,uygulama, koordinasyon, izleme ve değerlendirme araçlarına duyulan ihtiyaç daha da artmıştır. Bu doğrultuda, On Birinci Kalkınma Planında yer alan Kalkınma İçin Uluslararasıİşbirliği bölümü altındaki kalkınma işbirliği mevzuatı ve Türkiyenin kalkınma işbirliği temel politika ve strateji belgesi hazırlanması eylemleri ile ilgili çalışmalar devam etmektedir.
Bunlara ilaveten ülkemizin her alanda artan imkân ve kabiliyetleriyle orantılı olarak dışpolitikamızın genişleyen perspektifi doğrultusunda, açılım ve ortaklık politikalarımızla uzak coğrafyalarla bağlarımızın güçlendirilmeye devam edilmesi, hâlihazırda dünya üzerindeki en geniş beşinci diplomatik temsilcilik ağımızın daha da genişletilmesi hedeflenmektedir.

b) Amaç
Türkiye'nin insani yardımları da içeren uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerinin,ülkemizin ve bölgemizin istikrarı ve ihtiyaçları ile uluslararası hukuk ve uluslararası insancıl hukuktan kaynaklanan mevcut yükümlülüklerimiz dikkate alınarak, kapsayıcı ve stratejik bir yaklaşımla, daha etkin ve koordinasyon içerisinde yürütülerek ülkemizin ve diğer ülkelerin kalkınmasına azami katkıyı sunması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Uluslararası kalkınma işbirliği faaliyetlerine ilişkin ülke ve bölge bazında öncelik ve stratejiler belirlenecek, kamu kurumlarının bu kapsamdaki çalışmalarının bu öncelik ve stratejiler doğrultusunda, birbiriyle uyumlu bir şekilde yürütülmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı

Politika/Tedbir: p.818) Tedbir 818.1. Türkiye'nin kalkınma yardımları alanında kullanageldiği yöntem ve uygulamalardaki esnekliği yitirmeden kalkınma yardımlarının etkinliğini artırmak; bu alandaki kurumsal, beşeri, mali, hukuki altyapıyı güçlendirmek ve ilke ile öncelikleri ortaya koymak üzere hazırlıkları devam eden kalkınma işbirliği mevzuatı
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, AFAD, TİKA, YTB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Kalkınma işbirliği ve dış yardım konularında kurumlar arası koordinasyonun sağlanması ile yetki ve sorumluluk alanlarının düzenlenmesi amacıyla başlatilan kalkınma işbirliği mevzuatına ilişkin çalışmalar tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: tamamlanacaktır. Tedbir 818.2. Türkiye'nin kalkınma yardımlarının etkinliğini artırmak üzere bir ulusal strateji belgesi hazırlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlıği, AFAD, TİKA, YTB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Strateji Belgesi çalışmaları tamamlanacaktır.

Politika/Tedbir: Tedbir 818.3. Ülkemiz tarafindan yapılan yardımların, EAGÜ'ler de dâhil olmak üzere hedef ülkelerde kapasite artırma ve karşılıklı ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesine de katkı sunacak bir anlayış çerçevesinde kullandırıilmasinı teminen ülke
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, AFAD, TİKA, YTB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Program döneminde bir ülkeye yönelik strateji belgesi hazırlanacaktır. 2. Hazırlanan ülke stratejilerinin uygulamaya yönelik izleme ve değerlendirmesi yapılacaktır.

Politika/Tedbir: stratejileri geliştirilecektir. Kamu, özel sektör ve STK'ların kalkınma yardımlarının eşgüdüm içerisinde verilmesi, verilerin

Politika/Tedbir: Tedbir 819.1. Türk STK'ları ve özel sektörünün müstakil yardım faaliyetlerinin stratejik bir yönelimle ele alinmasi ve kamu ile koordinasyon içerisinde yürütülmesi sağlanacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: sağlıklı bir şekilde toplanabilmesi sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.819) Strateji ve Bütçe Başkanlığı (), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, TİKA, YTB, AFAD, TMV, TOBB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1 Ulusal strateji çalışmaları çerçevesinde ülkemizde kalkınma yardımi faaliyetinde bulunan STK'lar ve özel sektör kuruluşlarıyla istişare toplantıları gerçekleştirilecek ve sonuçları raporlaştırılacaktır.

Tedbir 819.2. Kamu kurumlari, mahalli idareler ve STK'lar tarafindan sağlanan kalkınma yardımlarına ilişkin verilerin toplanmasi ve raporlanmasına ilişkin mevcut mevzuat güncellenecektir.: Tedbir 819.3. Kalkınma yardımlarına ilişkin verilere yönelik bilişim altyapısı güçlendirilecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, AFAD, YTB, TOBB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Tedbir 819.3. Kalkınma Kültür ve Turizm 1. Kalkınma yardımlarına ilişkin yardımlarına ilişkin verilere Bakanlığı (S), Strateji ve verilerin toplanmasi ve raporlanmasi yönelik bilişim altyapısı Bütçe Başkanlığı, işlemlerinde kullanılan TİKA Faaliyet güçlendirilecektir. Dışişleri Bakanlığı, Bilgi Portföy Sistemi, ihtiyaç analizi Hazine ve Maliye yapılmak suretiyle geliştirilecektir. Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, YTB, AFAD, TOBB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları Türkiye'nin uluslararası insani yardımlarının koordinasyonu ülke içi ve uluslararası planda güçlendirilecek, etkinliği ve görünürlüğü artırılacaktır. (Kalkınma Planı p.820) Tedbir 820.2. Türkiye'nin İçişleri Bakanlığı (S), 1. Insani yardımların daha verimli uluslararası insani Dışişleri Bakanlığı, yapılabilmesi için çalışmalara temel yardımlarinin mevcut durum Hazine ve Maliye oluşturacak mevcut durum analizi değerlendirmesi yapılacaktır. Bakanlığı, Sağlık hazırlanacaktır. Bakanlıği, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, Diyanet İşleri Başkanlığı, Türk Kızılayı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kalkınma yardımlarına ilişkin verilerin toplanması ve raporlanmasına yönelik düzenlemeleri içeren Cumhurbaşkanliğı Genelgesi hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Kalkınma yardımlarına ilişkin verilerin toplanmasi ve raporlanmasi işlemlerinde kullanılan TİKA Faaliyet Bilgi Portföy Sistemi, ihtiyaç analizi yapılmak suretiyle geliştirilecektir.

Tedbir 819.2. Kamu kurumlari, mahalli idareler ve STK'lar tarafindan sağlanan kalkınma yardımlarına ilişkin verilerin toplanmasi ve raporlanmasına ilişkin mevcut mevzuat güncellenecektir.: Tedbir 820.2. Türkiye'nin uluslararası insani yardımlarinin mevcut durum değerlendirmesi yapılacaktır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, AFAD, YTB, TOBB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: 1. Insani yardımların daha verimli yapılabilmesi için çalışmalara temel oluşturacak mevcut durum analizi hazırlanacaktır.

Tedbir 819.2. Kamu kurumlari, mahalli idareler ve STK'lar tarafindan sağlanan kalkınma yardımlarına ilişkin verilerin toplanmasi ve raporlanmasına ilişkin mevcut mevzuat güncellenecektir.: Tedbir 820.5. Insani yardımlarımızın tanıtımında sosyal medya araçlarının daha etkili ve yaygın kullanılmasını teminen ilgili kuruluşlarımızın internet sayfalarında yabanci dilde ve güncel bilgilere yer verilmesi sağlanacaktır. Tedbir 820.6. BM ve diğer uluslararasi platformlarda insani yardım konularında
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, AFAD, YTB, TOBB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İçişleri Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İletişim Başkanlığı, TİKA, Diyanet İşleri Başkanlığı, Türk Kızılayı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Kalkınma yardımlarına ilişkin verilerin toplanması ve raporlanmasına yönelik düzenlemeleri içeren Cumhurbaşkanliğı Genelgesi hazırlık çalışmaları tamamlanacaktır.: 1. Insani yardımlar hakkında yapılan güncel haber ve açıklamalar AFAD'ın kurumsal sosyal medya hesaplarinda ve internet sitesinde farkli dillerde uluslararası kamuoyuyla paylaşılacaktır. 1. Paydaşların katkıları alınarak insani yardım alanında düzenlenen uluslararasi toplantilarda ülkemizin faaliyetleri hakkında bilgilendirmeler yapılacaktır.

Uygulamadaki koordinasyonun sağlanması ve etkinliğin artırılmasını teminen kalkınma işbirliği alanında faaliyet gösteren kuruluşların ulusal politikalarımızla uyumlu bir şekilde çalışmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.821): Tedbir 821.1. Türk STK'ların kalkınma işbirliği alanındaki faaliyetlerine yönelik akreditasyon kriterleri belirlenecek, ilgili kamu kurumlarının katılımıyla oluşturulacak bir komisyon tarafindan bu kriterlere uyan STKların akreditasyonu

Uygulamadaki koordinasyonun sağlanması ve etkinliğin artırılmasını teminen kalkınma işbirliği alanında faaliyet gösteren kuruluşların ulusal politikalarımızla uyumlu bir şekilde çalışmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.821): yapılacaktır. Tedbir 821.2. Uluslararasi kuruluşlar, yabancı yardım kuruluşları, yabancı diplomatik misyonlar ve uluslararası STK'lar gibi kalkınma işbirliği alanındaki tüm aktörlerin Türkiye'de yürüttükleri faaliyetlerin ülkemizin ulusal politikalarıyla uyumuna ilişkin işbirliği mekanizması oluşturulacaktır.

Uygulamadaki koordinasyonun sağlanması ve etkinliğin artırılmasını teminen kalkınma işbirliği alanında faaliyet gösteren kuruluşların ulusal politikalarımızla uyumlu bir şekilde çalışmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.821): Ülkemizin yurt dışı misyonlarında ve kamu kurumlarımızın dış ilişkiler birimlerinde çalışan personelin yetkinlikleri geliştirilecek, bu birimlerin idari ve teknik kapasitesi güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.822)

Uygulamadaki koordinasyonun sağlanması ve etkinliğin artırılmasını teminen kalkınma işbirliği alanında faaliyet gösteren kuruluşların ulusal politikalarımızla uyumlu bir şekilde çalışmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.821): Tedbir 822.2. Kamu kurumlarının dış ilişkiler birimlerinde çaliışan personelin yabancı dil, ülke uzmanlığı, diplomasi ve müzakere becerileri gibi yetkinlikleri geliştirilecek, bu birimlerin idari ve teknik

Uygulamadaki koordinasyonun sağlanması ve etkinliğin artırılmasını teminen kalkınma işbirliği alanında faaliyet gösteren kuruluşların ulusal politikalarımızla uyumlu bir şekilde çalışmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.821): kapasitesi güçlendirilecektir. Türkiye'nin çeşitli alanlarda edinmiş olduğu kalkınma tecrübesinin diğer ülkelerle etkin bir

Uygulamadaki koordinasyonun sağlanması ve etkinliğin artırılmasını teminen kalkınma işbirliği alanında faaliyet gösteren kuruluşların ulusal politikalarımızla uyumlu bir şekilde çalışmaları sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.821): şekilde paylaşılması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.823) Tedbir 823.1. Alıcı ülkelerdeki kamu personeline yönelik olarak kalkınma alanında sistematik ve düzenli eğitim programları uygulanması amacıyla kurumsallaşma sağlanacaktır.

Tedbir 823.2. Bölge ülkeleri başta olmak üzere yakın işbirliği içinde olduğumuz ülkelerin kalkınma çabalarına destek verilmek üzere kalkınma işbirliği programları yürütülecektir.: Tedbir 823.5. Türkiye'nin kalkınma tecrübesinin diğer ülkelere aktarılmasını teminen içerik üretimi, etkinlik düzenlenmesi gibi farkındalık artırıcı faaliyetler yürütülecektir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı,TİKA, YTB, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, YTB, TRT, Anadolu Ajansı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Ülkemiz dış politikası öncelikleri çerçevesinde belirlenecek ülkelerin kalkınma çabalarına destek olmak amacıyla ülkemiz tecrübesi aktarılacak, bu bağlamda kalkınma işbirliği program, proje ve faaliyetleri gerçekleştirilecektir. 2. Beşeri ve Sosyal Kalkınma Araştırmaları Destek Programi ile ülkemiz tecrübesinden hareketle hedef ülkelerin kalkınma politikalarında kullanabilecekleri nitelikli bilginin üretimini sağlayacak araştırma projelerine destek verilecektir.: 1. Ülkemiz kalkınma tecrübesinin, kalkınma işbirliği açısından öncelikli ülkelere aktarılması amacıyla ülkemiz ilgili kurum ve kuruluşlarının katkılarıyla içerik üretimi çalışmaları yapılacak ve etkinlikler düzenlenecektir. 2. Hedef kardeş toplulukların sosyoekonomik durumlarının geliştirilmesi amacıyla eğitim, sağlık, medya ve sivil toplum alanlarında kapasite geliştirme ve mesleki eğitim programları düzenlenecektir.
2.5.2.6.2. Bölgesel İşbirlikleri 
a) Mevcut Durum 
Ülkemiz, başta üyesi olduğu bölgesel kuruluşlar nezdinde olmak üzere bölgesinde barış, huzur ve refahın yayılmasına yönelik çok taraflı kalkınma işbirliği kapsamında politikalar üretmeye devam etmektedir.

Türkiye'nin kurucu üyesi olduğu Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT), Gelişen Sekiz Ülke (D-8), Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ) ile Türk Konseyi ve TüRKSOY gibi hükümetler arası kuruluşların işbirliği çabalarına aktif katkı verilmekte olup bu kuruluşların yürüttükleri faaliyetlerin sonuç odaklı program ve projelere yoğunlaştırılması yönündeki girişimler sürdürülmektedir.

Afrika ülkeleriyle işbirliğimizin geliştirilmesine katkı sağlayacak Türkiye-Afrika OrtaklığıÜçüncü Zirvesinin bu yıl gerçekleştirilmesi için Afrika Birliği ile koordinelişekilde gerekli çalışmalar yürütülmektedir.

Birleşmiş Milletler Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonundaki (UNESCAP) karar alma süreçlerinde etkili olmak üzere girişimler, Türkiye'nin görünürlüğünün artırılması için ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının eş güdümü sağlanarak sürdürülmektedir.

Türkiye-AB Vize Serbestisi Yol Haritasında kayıtlı kriterlerin karşılanması konusunda üst düzey temaslara ve çalışmalara devam edilmiştir. Türkiye-AB arasında kritik tematik konularda işbirliğine yönelik olarak AB ülkelerinin üst düzey temsilcileri ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir.
İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi (İSEDAK),faaliyetlerini İSEDAK Stratejisi çerçevesinde sürdürmektedir. İSEDAK Stratejisi kapsamında,6 işbirliği alanındaki (Ticaret, Turizm, Ulaştırma ve İletişim, Tarım, Yoksulluğun Azaltılmasıve Mali İşbirliği) Çalışma Gruplari, üye ülke uzmanlarını düzenli olarak bir araya getirmektedir. Söz konusu alanlarda bilgi üretilmesi, iyi uygulamaların paylaşılması ve üye ülkeler arasında politikaların yakınlaştırılması çabaları sürdürülmektedir. Bu kapsamda,2013-2021 yılları arasında 101 çalışma grubu toplantısı gerçekleştirilmiş ve 95 araştırma raporu hazırlanmiştir.
Stratejinin bir diğer uygulama aracı olan İSEDAK Proje Finansmanı mekanizmasıkapsamında üye ülkelerin ve ilgili İIT kuruluşlarının İSEDAK Bakanlar Toplantısı Politika Tavsiyelerinin hayata geçirilmesine dönük teknik işbirliği ve kapasite geliştirme projelerine ülkemiz tarafindan hibe desteği sağlanmaktadır. 2014-2019 yılları arasında 24 İIT ülkesi ve üç İIT kuruluşu tarafından toplam 83 proje uygulanmış, bu projelerden 53 İIT ülkesi yararlanmıştir. 2020 yılında uygulanması planlanan 22 projenin uygulanmasi, Covid-19pandemisi nedeniyle 2021 yılına ertelenmiştir. Yeni seçilen projelerle birlikte 2021 yılında toplam 26 projenin başarıyla tamamlanması planlanmaktadır.
İSEDAK tarafindan Covid-19 pandemisinin etkilerini hafifletmek amacıyla çeşitli sektörlerde üye ülkelere mali destek sağlanması öngörülmüştür. İSEDAK Covid-19Müdahale Programı kapsamında 2021 yılında farklı ülkelerden dokuz projeye destek verilmektedir. İlgili programın 2022 yılında da sürdürülmesi kararlaştırılmıştır.
Ayrıca ülkemizin sahip olduğu bilgi ve tecrübenin Filistin’e aktarılarak Filistinle siyasi,ekonomik ve kültürel bağlarımızın güçlendirilmesi için Kudüs’e yönelik 2020 yılı içerisinde İSEDAK kapsamında bir mali destek programı başlatılmıştir. Program, Filistin’in başkenti Kudüs'ün turizm destinasyon kapasitesinin artırılarak, Kudüs'ün İslami öneminin ortaya konulmasını ve Kudüs özelinde Filistin kimliğinin güçlendirilmesini hedeflemektedir.Program vesilesiyle, Kudüs'teki ticaret, ekonomi, kültür, din ve eğitim alanları turizm sektörüyle eklemlenerek Filistin'in ekonomik ve sosyal kalkınmasına bütüncül bir katkıverilmesi hedeflenmektedir. Söz konusu program kapsamındaki projeler; Kudüs'teki turizm altyapısını analiz etmeyi, Kudüs'e yönelik yüksek turist potansiyelinin bulunduğu belirli ülkelerin pazar analizini yapmayı; Doğu Kudüs'ün imajinın dünya çapında artırılması için görsel, işitsel ve yazılı tanıtım materyali üretmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca, turizm sektöründeki kamu, STK ve özel sektör çalışanlarına eğitimler verilerek mesleki standartlarin ve temel yeteneklerin sektördeki personele kazandırılması hedeflenmektedir.Söz konusu program kapsamında turizm alanında altı farkli projeye destek verilmektedir.
Öte yandan her üç program kapsamında 2022 yılında desteklenmesi planlanan projelere ilişkin başvuru, değerlendirme ve seçim aşamalarına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.


TABLO II: 76- İSEDAK Stratejisiyle Artan Faaliyet Hacmi 
2013: 17
2014: 17
2015: 18
2016: 16
2017: 16
2018: 16
2019: 16
2020(1): 13
2021(2): 18

2013: 31
2014: 33
2015: 34
2016: 35
2017: 33
2018: 33
2019: 33
2020(1): 27
2021(2): 24

2013: -
2014: 8
2015: 14
2016: 9
2017: 13
2018: 17
2019: 22
2020(1): 2
2021(2): 41
(1) 2020 yılinda küresel pandemi nedeniyle sadece Kudūs Programı içerisindeki projeler uygulanabilmiştir.(2) 2021 Kasim ayı itibarıyla geçerli veriler.

TABLO II: 77- Türkiyenin İİT Üyesi Ülkelerle Dış Ticareti 
2017: 45,1
2018: 41,2
2019: 44,8
2020: 39,9
2021(1): 24,3

2017: 32,0
2018: 28,4
2019: 24,8
2020: 29,6
2021(1): 13,3

2017: 13,1
2018: 12,8
2019: 20,0
2020: 10,3
2021(1): 11,0
Kaynak: TÜIK (1) Ocak-Haziran Dönemi 
2019 yılında Türkiye'nin İİT üyesi ülkelere yönelik dış ticaret fazlası 20 milyar ABD doları iken 2020 yılında bu miktar 10,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2021' in ilk altı ayında, İIT üyesi ülkelere yapılan ihracat 24,3 milyar ABD dolari, ithalat ise 13,3 milyar ABD dolarıdır. İSEDAK'ın İİT içi ticaretin gelişmesine yönelik en önemli projesi İİT Üyesi Devletler Arasinda Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC)'dir. Hukuki zemini tamamlanan sistemin fiili işlerlik kazanması için son aşamaya gelinmiştir. Bu kapsamda, 36'ncı İSEDAK Bakanlar Toplantısının ilgili kararları uyarınca, 1-2 Haziran 2021 tarihlerinde düzenlenen Ticaret Müzakereleri Komitesi toplantısında 1 Temmuz 2022 TPS-OIC'in uygulama tarihi olarak kararlaştırılmış ve katılımcı ülkelerden ulusal düzenlemelerini bu tarihe kadar tamamlamaları istenmiştir. TPS-OIC'in fiili işlerlik kazanması için gerekli hazırlıklar sürdürülmektedir.

AB'ye katılım süreci çerçevesinde ülkemize sağlanan mali yardımların ulusal önceliklerimiz dikkate alınarak etkin ve etkili bir biçimde kullanılmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. AB tarafından 2007-2013 bütçe döneminde sağlanan 4,7 milyar Avroluk fon, ülkemizin AB'ye üyelik hedefleri çerçevesinde kullanılmiştır. AB, 2014-2020 bütçe dönemi için ülkemize başta 4,5 milyar Avro fon tahsis etmişse de, süreç içerisinde yapılan fon kesintileri sonucunda toplam tutar 3,2 milyar Avroya kadar inmiştir. 2021 yılında pandeminin yarattığı etkiler bazı gecikmelere neden olmuş, ancak alinan tedbirler ve AB makamlarıyla sürdürülen işbirliği sayesinde proje ve programların etkin ve etkili bir biçimde uygulanmasına devam edilmiş ve herhangi bir fon kaybı yaşanmamıştır. 2014-2020dönemine ait proje ve programlar önümüzdeki yıllarda da devam edecek olup uygulamanın etkili, verimli ve sürdürülebilir bir biçimde ve herhangi bir fon kaybina mahal verilmeden devam ettirilmesi yönünde gerekli tüm tedbirler alınmıştır. Mali İşbirliğinin 2021-2027dönemine ilişkin proje ve program hazırlıkları 2021 yılında da devam etmiştir. 2020 yılında Avrupa Komisyonu'na iletilmiş olan toplam 3,5 milyar Avro bütçeli proje paketi kapsamında,Avrupa Komisyonu tarafindan 2021 ve 2022 bütçe dönemlerinden fonlanabileceği belirtilen projelerin uygulamaya hazır hale getirilmesi yönünde çalişmalar yapılmıştır. Ayrıca, 2021

2027 dönemine ilişkin programlama ve strateji belgelerinin müzakere ve hazırlık süreçleri de tekemmül ettirilmiştir.

b) Amaç
İslam ülkeleri, AB, diğer bölge ülkeleri ve bölgesel oluşumlarla siyasi, ekonomik,sosyal, kültürel ve bilimsel alanlarda ilişkilerin artırılması ile çok taraflı ve bölgesel işbirliklerinden daha etkin yararlanılması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: Ülkemizin uluslararası sekretarya hizmetlerini yürüttüğü İslam İşbirliği Teşkilatı Ekonomik ve Ticari Daimi Komitesinin (İSEDAK), İslam ülkelerinin kalkınma sorunlarını ve bu sorunlara ilişkin çözüm önerilerini ele alan, bilgiye dayalı politika diyalog platformu olma özelliği pekiştirilecek ve bu kapsamda milli kurumlar arası eşgüdüm güçlendirilecektir. (Kalkınma Planı p.826)

Politika/Tedbir: Tedbir 826.1. İSEDAK Sekretaryasının kurumsal ve beşeri kapasitesi güçlendirilecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İSEDAK Sekretaryasının kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesi kapsamında internet tabanli programlar geliştirilecektir.

Politika/Tedbir: Tedbir 826.2. İSEDAK Milli Koordinasyon Komitesi aracılığıyla İslam ülkeleri ile ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi bağlamında ulusal eşgüdümün tesisi için ilgili kamu kurumlarının aktif bir biçimde yönlendirilmesi sağlanacaktır. Tedbir 826.4. İSEDAK
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), İSEDAK Milli Koordinasyon Komitesine Üye Bakanlıklar ve Diğer İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Milli Koordinasyon Komitesi'nde alınan kararların takibi ve uygulanması sağlanacaktır.

Politika/Tedbir: Stratejisi kapsamındaki çalışma grubu faaliyetleri, İSEDAK proje finansmani ve diğer mekanizmalar kapsamında üye ülkelerin kapasite geliştirme projelerine teknik ve mali destekier sürdürülecektir.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. İSEDAK Çalışma Grubu toplantılarının düzenlenmesine devam edilecek olup Çaliışma Gruplarında ülkemizin tecrübesinin aktarılmasına yönelik ilgili kurum ve kuruluşlarla etkin bir koordinasyon sağlanacaktır. 2. İSEDAK Proje Finansmani kapsamında projeler desteklenecektir. 3. İSEDAK Covid-19 Müdahale Programı kapsamında küresel salgının İT ülke ekonomileri üzerindeki olumsuz etkisinin azaltılmasına katkı sağlayacak projeler desteklenecektir. 4. İSEDAK Kudüs Programı kapsamında Doğu Kudüs'ün turizm altyapisının güçlendirilmesine ve bu çerçevede yoksullukla mücadeleye katkı verecek projeler hayata geçirilecektir.

İİT Zirve Dönem Başkanlığımız sırasında İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan ya da ivme kazandırılan ilişkiler Dönem Başkanlığımız sonrasında da derinleştirilerek devam ettirilecektir. (Kalkınma Plani p.827): Tedbir 827.1. Ülkemizde kurulması kararı alınan İİT Tahkim Merkezi ve İİT Polis İşbirliği ve Koordinasyon Merkezi birimlerinin kurulma çalışmaları tamamlanacaktır. Tedbir 827.2. İslam ülkeleri ile ekonomik ilişkilerin

İİT Zirve Dönem Başkanlığımız sırasında İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan ya da ivme kazandırılan ilişkiler Dönem Başkanlığımız sonrasında da derinleştirilerek devam ettirilecektir. (Kalkınma Plani p.827): geliştirilmesi kapsamında ülkemizin öncülük yaptığı İSEDAK Altın Borsası ile İSEDAK Gayrimenkul Borsası projeleri hayata geçirilecektir.

İİT Zirve Dönem Başkanlığımız sırasında İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan ya da ivme kazandırılan ilişkiler Dönem Başkanlığımız sonrasında da derinleştirilerek devam ettirilecektir. (Kalkınma Plani p.827): Tedbir 827.4. S&P İİT/İSEDAK Endeksi kapsamında geliştirilen yatırım ürününün alım satıma konu olmasına yönelik çalışmalar tamamlanacaktır.

İİT Zirve Dönem Başkanlığımız sırasında İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan ya da ivme kazandırılan ilişkiler Dönem Başkanlığımız sonrasında da derinleştirilerek devam ettirilecektir. (Kalkınma Plani p.827): Kurum ve Kuruluşları İslam dünyasında ve yakın coğrafyamızda ticaretin kolaylaştırılması ve

İİT Zirve Dönem Başkanlığımız sırasında İslam ülkeleriyle pek çok alanda başlatılan ya da ivme kazandırılan ilişkiler Dönem Başkanlığımız sonrasında da derinleştirilerek devam ettirilecektir. (Kalkınma Plani p.827): Tedbir 828.1. Bölge ülkeleri Ticaret Bakanlığı (S) ve Körfez İşbirliği Konseyi gibi bölgesel bloklarla hizmet ticareti ve yatırımlara ilişkin hükümleri de içeren serbest ticaret anlaşmaları yapılmasına dönük çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 828.2. Gelişmekte Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli Ticaret Anlaşmasının tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için girişimlere devam edilecektir. İIT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EIT) Ticaret Anlaşması gibi bölgesel ticaret anlaşmalarına işlerlik kazandırmak üzere üye ülkeler nezdinde gerekli girişimlerde bulunulacak ve söz konusu anlaşmaların ülkemizde uygulama zemininin oluşturulması sağlanacaktır.: Ülkemizin ev sahipliği yaptığı veya kurucusu olduğu EİT, Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ), D-8 gibi bölgesel işbirliklerinin daha etkin kullanıiması sağlanacaktır. (Kalkınma Plani p.829)

Tedbir 828.2. Gelişmekte Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli Ticaret Anlaşmasının tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için girişimlere devam edilecektir. İIT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EIT) Ticaret Anlaşması gibi bölgesel ticaret anlaşmalarına işlerlik kazandırmak üzere üye ülkeler nezdinde gerekli girişimlerde bulunulacak ve söz konusu anlaşmaların ülkemizde uygulama zemininin oluşturulması sağlanacaktır.: Tedbir 829.1. EIT Bilim Kurumu ve EİT Kültür Enstitüsüne üyelik süreci tamamlanarak kuruluşların çalışmalarına aktif destek verilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. TPS-OIC'in filen uygulanmasına ilişkin ülkemizin ulusal düzenlemeleri tamamlanacak ve anlaşmaya taraf olan ülke sayısinın artırılmasına yönelik çabalar artırilacaktır. 2. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşması'nın tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için gerekli girişimlerde bulunulacaktır. 3. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı(EİT) Ticaret Anlaşması (ECOTA) İşbirliği Konseyi 9'uncu Toplantısini müteakiben EiT Ticaret Bakanları 5'inci Toplantısına ülkemizce ev sahipliği yapılması için girişimler başlatılacaktır.: 1. EİT Kültür Enstitüsü çalişmalarına aktif destek verilecektir.

Tedbir 828.2. Gelişmekte Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli Ticaret Anlaşmasının tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için girişimlere devam edilecektir. İIT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EIT) Ticaret Anlaşması gibi bölgesel ticaret anlaşmalarına işlerlik kazandırmak üzere üye ülkeler nezdinde gerekli girişimlerde bulunulacak ve söz konusu anlaşmaların ülkemizde uygulama zemininin oluşturulması sağlanacaktır.: Tedbir 829.2. Ülkemizin ev sahipliğindeki EIT Ticaret ve Kalkınma Bankasının üye sayısının artırılmasına dönük çabalar sürdürülecek, Bankanın beşeri ve kurumsal kapasitesi güçlendirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB: Hazine ve Maliye Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. TPS-OIC'in filen uygulanmasına ilişkin ülkemizin ulusal düzenlemeleri tamamlanacak ve anlaşmaya taraf olan ülke sayısinın artırılmasına yönelik çabalar artırilacaktır. 2. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşması'nın tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için gerekli girişimlerde bulunulacaktır. 3. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı(EİT) Ticaret Anlaşması (ECOTA) İşbirliği Konseyi 9'uncu Toplantısini müteakiben EiT Ticaret Bakanları 5'inci Toplantısına ülkemizce ev sahipliği yapılması için girişimler başlatılacaktır.: 1. Ülkemizin ev sahibi olduğu EİT Ticaret ve Kalkinma Bankasından daha etkin faydalanmak için Bankanın ve Banka yönetiminin faaliyetleri ülkemiz çıkarları gözetilerek takip edilecektir.

Tedbir 828.2. Gelişmekte Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli Ticaret Anlaşmasının tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için girişimlere devam edilecektir. İIT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EIT) Ticaret Anlaşması gibi bölgesel ticaret anlaşmalarına işlerlik kazandırmak üzere üye ülkeler nezdinde gerekli girişimlerde bulunulacak ve söz konusu anlaşmaların ülkemizde uygulama zemininin oluşturulması sağlanacaktır.: Tedbir 829.3. Ankara'da yerleşik EİT Eğitim Enstitüsünün kurumsallaşması yönündeki çabalar artırılacaktır.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB: Milli Eğitim Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
1. TPS-OIC'in filen uygulanmasına ilişkin ülkemizin ulusal düzenlemeleri tamamlanacak ve anlaşmaya taraf olan ülke sayısinın artırılmasına yönelik çabalar artırilacaktır. 2. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşması'nın tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için gerekli girişimlerde bulunulacaktır. 3. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı(EİT) Ticaret Anlaşması (ECOTA) İşbirliği Konseyi 9'uncu Toplantısini müteakiben EiT Ticaret Bakanları 5'inci Toplantısına ülkemizce ev sahipliği yapılması için girişimler başlatılacaktır.: 1. EİT Eğitim Enstitüsü Ev Sahibi Ülke Anlaşması'nın onaylanmasını müteakip EİT Eğitim Enstitüsüne tahsis veya kiralama yoluyla çalışma yeri sağlanacaktır.

Tedbir 828.2. Gelişmekte Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli Ticaret Anlaşmasının tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için girişimlere devam edilecektir. İIT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EIT) Ticaret Anlaşması gibi bölgesel ticaret anlaşmalarına işlerlik kazandırmak üzere üye ülkeler nezdinde gerekli girişimlerde bulunulacak ve söz konusu anlaşmaların ülkemizde uygulama zemininin oluşturulması sağlanacaktır.: Tedbir 829.4. Ülkemizin KEİ ve D-8 kapsamında yürütülen faaliyetlerden azami fayda elde etmesi amacıyla stratejiler geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığıi, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. TPS-OIC'in filen uygulanmasına ilişkin ülkemizin ulusal düzenlemeleri tamamlanacak ve anlaşmaya taraf olan ülke sayısinın artırılmasına yönelik çabalar artırilacaktır. 2. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşması'nın tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için gerekli girişimlerde bulunulacaktır. 3. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı(EİT) Ticaret Anlaşması (ECOTA) İşbirliği Konseyi 9'uncu Toplantısini müteakiben EiT Ticaret Bakanları 5'inci Toplantısına ülkemizce ev sahipliği yapılması için girişimler başlatılacaktır.: 1. KEİ ve D-8 toplantılarına katılım sağlanacak ve bu iki kuruluşun daha etkin ve proje odaklı birer kuruluş olması hususunda çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 828.2. Gelişmekte Olan 8 Ülke (D-8) Tercihli Ticaret Anlaşmasının tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için girişimlere devam edilecektir. İIT Üyesi Devletler Arasında Tercihli Ticaret Sistemi (TPS-OIC) ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EIT) Ticaret Anlaşması gibi bölgesel ticaret anlaşmalarına işlerlik kazandırmak üzere üye ülkeler nezdinde gerekli girişimlerde bulunulacak ve söz konusu anlaşmaların ülkemizde uygulama zemininin oluşturulması sağlanacaktır.: Tedbir 829.5. Ülkemizin EIT kapsamında yürütülen faaliyetlerden azami fayda elde etmesi amaciyla stratejiler geliştirilecektir.
Ticaret Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TOBB: Dışişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. TPS-OIC'in filen uygulanmasına ilişkin ülkemizin ulusal düzenlemeleri tamamlanacak ve anlaşmaya taraf olan ülke sayısinın artırılmasına yönelik çabalar artırilacaktır. 2. D-8 Tercihli Ticaret Anlaşması'nın tüm taraf ülkelerce uygulanmaya başlanması için gerekli girişimlerde bulunulacaktır. 3. Ekonomik İşbirliği Teşkilatı(EİT) Ticaret Anlaşması (ECOTA) İşbirliği Konseyi 9'uncu Toplantısini müteakiben EiT Ticaret Bakanları 5'inci Toplantısına ülkemizce ev sahipliği yapılması için girişimler başlatılacaktır.: 1. EIT toplantılarına katılıim sağlanarak EİT'in daha etkin ve proje odaklı bir örgüt olması kapsamında çalışmalar sürdürülecektir.

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831): Tedbir 831.1. Türk Konseyi ve TÜRKSOY gibi hükümetlerarası kuruluşların işbirliği çabalarına sağlanan katkılar artırılarak sürdürülecektir.

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831): Ülkemizin Asya-Pasifik, Afrika, Güney Asya, Latin Amerika ve Karayip ülkeleriyle yürütmekte olduğu siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel ve bilimsel işbirliği faaliyetleri derinleştirilecektir. (Kalkınma Planı p.832)

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831): Tedbir 832.1. Türkiye-Afrika Ortaklığı Üçünçü Zirvesi gerçekleştirilerek alınan kararların takibi yönündeki çabalar artırılacaktır.

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831): Tedbir 832.3. BM Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonunda, özellikle karar mekanizmalarında etkili olmaya yönelik çabalarımız artırılacaktır.

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831): Türkiye'nin stratejik hedefi olan AB'ye katılıma ilişkin müzakerelerin hızlandırılmasına, AB ile ortak politika ve faaliyetler geliştirilmesine yönelik çalışmalar kararlılıkla sürdürülecek ve Brexit sürecinde ülkemizin menfaatleri doğrultusunda pozisyon alınması sağlanacaktır. (Kalkınma Planı p.833)

Türk dünyası ile siyasi, ekonomik, kültürel, sosyal ve bilimsel işbirliği geliştirilecektir. (Kalkınma Planı p.831): Tedbir 833.2. Türkiye-AB Zirvelerinde varılan anlaşma uyarınca, Yüksek Düzeyli Siyasi Diyalog başta olmak üzere kritik tematik konularda işbirliğinin güçlendirilmesi, Vize Serbestisi Diyaloğu sürecinin hızlandırılması, göç yönetiminde yük paylaşımı, Gümrük Birliği'nin güncellenmesi gibi önemli alanlarda çalışmalar sürdürülecektir.

Tedbir 833.3. AB'ye katılım süreci çerçevesinde ülkemize sağlanan mali yardımların ulusal önceliklerimiz dikkate alınarak etkin ve etkili bir biçimde kullanılmasına yönelik idari ve mali tedbirlerin ilgili tüm kurumlarca alınması sağlanacaktır.: Tedbir 833.4. Savunma, güvenlik, terörle mücadele ve düzensiz göç başta olmak üzere Türkiye ile AB arasındaki diyalog kanalları açık tutularak ortak politika ve işbirliği faaliyeteri geliştirmeye yönelik temaslar sürdürülecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), İçişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Avrupa Birliği Başkanlığı, AFAD, Milli İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı, Türk Kızılayı, Strateji ve Bütçe Başkanığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Katılım Öncesi Mali Yardımın (IPA) Etkin Kullanımına İlişkin Yapılabilirlik Çalışması kapsamındaki 43 eylemden geriye kalan 6'sının tamamlanması için gerekli çalışmalar yapılacaktır.: 1 Türkiye ile AB arasındaki diyalog kanalları açık tutularak başta savunma, güvenlik, terörle mücadele ve düzensiz göç olmak üzere ortak politika ve işbirliği faaliyetlerine ilişkin temaslar sürdürülerek işbirliği artırımaya çalışılacaktır.
2.5.2.6.3. Türkiyenin Küresel Kalkınma Gündemine Katkışının ve Görünürlüğünün Artırılması

a) Mevcut Durum 
Başta Covid-19 pandemisinin dünya ölçeğinde sebep olduğu olumsuz etkiler olmak üzere küresel gündemdeki problemlere yönelik etkili çözüm önerileri üretilebilmesini teminen BM, G20 ve OECD gibi uluslararası platformların girişimlerine aktif katkısağlanmaya devam edilmiştir. Gelişmekte olan ülkelerin ve en az gelişmiş ülkelerin kalkınma sorunlarının gündeme getirilmesi için çalışmalar sürdürülmüştür. Bu itibarla BM 75'inci Genel Kurulu başkanlığının Türkiye'de olmasından da faydalanılarak BM çatısı altında gelişmekte olan ülkelerin sorunlarına dönük faaliyetlere destek verilmiştir.
BM ve İİT başta olmak üzere uluslararası kuruluşlar nezdinde İslam dünyasının Filistin gibi ortak meselelerinin gündeme getirilmesine ilişkin etkin tutumumuz sürdürülmüş ve İslam karşıtlığına yönelik Türkiye'nin yaklaşımı BM platformlarında kayda geçirilmiştir.
Türkiye'nin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda OCD İstanbul Merkezinin açılışıgerçekleştirilmiş ve BM İnsani İşler Eşgüdüm Ofisi'ne (OCHA) ilişkin Ev Sahibi Ülke Anlaşması imzalanmıştır. Ankara'da yerleşik BM Evi inşa edilmesi, BM Gençlik Merkezinin ve BM Kalkınma Eşgüdüm Ofisinin Türkiye'de kurulmasına ilişkin çalışmalara devam edilmektedir. Ülkemiz ev sahipliğinde kurulan BM Teknoloji Bankasının, EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların uluslararası toplumun gündemine getirilebilmesini teminen kurduğu ortaklıklarının ve faaliyet alanlarının genişletilmesi ve finansmanının güçlendirilmesi için çalışmalar sürdürülmüştür. UNDP ortaklığında başlatılan Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hızlandırıcı Projesinin ikinci fazı UNDP Türkiye Ofisi ve BM Teknoloji Bankasıyla birlikte büyük sığınmacı topluluklarına ev sahipliği yapan ve birer EAGÜ olan Bangladeş ile Uganda'da uygulanmaktadır.


Türkiye'nin tanıtımına ilişkin olarak yabancı kamuoyu nezdindeki itibar çalışmalarının gerçekleştirilmesi ve koordine edilmesi, ülke imajinın uluslararası kamuoyunda olumlu manada güçlendirilmesi ve bu alanda gerekli planlamalar ile düzenlemelerin gerçekleştirilmesi amacıyla hazırlanan Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi ve Eylem Planı kabul edilerek uygulama aşamasına geçilmiştir. Kara propaganda ve dezenformasyonla mücadele kapsamında Türk dış politikası tezlerinin tanıtıldığı panel,toplantı vb. faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Ayrıca planlaması daha önceki yıllarda yapılan 1915 Olayları ve Pontus İddialarına Karşı Kamu Stratejisi doğrultusunda 1915 OlaylarıUluslararasi Konferansi düzenlenmiştir.

Türkiye'nin uluslararası alanda takdirle karşılanan uygulaması Cumhurbaşkanlığıİletişim Merkezi (CiMER) ile ilgili eğitim, memnuniyet araştırmasi, teknolojik kapasitenin artırılmasi, istihdam edilen personelin nicelik ve niteliğinde iyileştirme ve hukuki düzenlemeler şeklindeki faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Ayrıca 15 Temmuz Demokrasi ve Milli Birlik Günü etkinliklerinin planlanması ve koordinasyonuyla ilgili faaliyetler yerine getirilmiştir. Söz konusu faaliyetler, yurt genelinde ve yurt dişında hem FETö yapılanmasına ve FETÖ'nün hain darbe girişimine karşı farkındalık oluşturulmasını hem de Türkiye'nin gücünün ve potansiyelinin anlatılmasını amaçlayan ortak bir konseptte yapılmıştır. Bahse konu faaliyetlerin gerçekleştirilebilmesi için 15 Temmuz Proje Takip Sistemi (PTS) kurularak projelerin hazırlık, uygulama ve değerlendirme süreçleri dijital ortamda takip edilmiştir.
Kamuda yürütülen çeviri faaliyetlerinde söylem birliğinin tesisine yönelik ortak ve tutarlı bir dil oluşturmak amacıyla hazırlanan Kamu Terim Bankası portal projesi,akademisyen ve kamu çalışanlarının üye olarak katkı sunabilecekleri ve bu doğrultuda sürekli güncellenebilecek bir formatta hayata geçirilmiştir.

b) Amaç
Ülkemizin, gelişmekte olan ülkelerin sorunlarının küresel gündeme taşınması ve bu sorunların çözüme kavuşturulması başta olmak üzere küresel nitelikteki sorunların çözümünde aktif rol oynaması temel amaçtır.

c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: BM, G20 ve OECD gibi uluslararası platformların küresel gündemdeki problemlere ilişkin etkin çözüm önerileri üretebilmesini teminen, söz konusu platformlarda girişimlerde bulunulacak, ülkemizin uluslararası kuruluşların bölgesel ofislerine ev sahipliği yapması sağlanacak ve bu itibarla ikili ve çok taraflı işbirliği mekanizmaları daha aktif

Politika/Tedbir: kullanılacaktır. (Kalkınma Planı p.836) Tedbir 836.1. Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma sorunlarının başta BM, G20 ve OECD olmak üzere uluslararasi platformların gündemine alınmasına yönelik çalışmalar yoğunlaştırılacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Uluslararasi platformlarca düzenlenen toplantılara katılım sağlanarak gelişmekte olan ülkelerin kalkınma sorunları gündeme getirilecektir.

Tedbir 836.2. Özellikle kalkınma alanında faaliyet gösteren BM kuruluşlarının bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılabilmesi amacına dönük uluslararası girişimler yoğunlaştırılacak ve hukuki altyapın tesisine ilişkin süreçler kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 836.4. EAGÜ statüsünden mezun olan ülkelerin karşı karşıya olduğu sorunların, İstanbul Eylem Planı kapsamında gündemde tutulmasına yönelik çabalar desteklenecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TİKA, TÜBİTAK, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. BM kuruluşlarının Ankara'daki tüm ofislerini aynı çatı altında toplayacak olan BM Evi'nin inşaatına ilişkin çalışmalar takip edilecektir. 2. İstanbul'da BM Gençlik Merkezi kurulmasına ilişkin BM Sekretaryası nezdinde girişimlere devam edilecektir. 3. BM kuruluşlarının ülkemizdeki mevcudiyet ve faaliyetine dair hukuki altyapı çalışmalarına devam edilecektir.: 1. 23-27 Ocak 2022 tarihlerinde Katar'da düzenlenecek EAGÜ-V Konferansı ve ilgili etkinliklerde, BM Teknoloji Bankasının ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Etki Hizlandırıcı projesinin tanıtımı için etkinlikler düzenlenecektir.

Tedbir 836.2. Özellikle kalkınma alanında faaliyet gösteren BM kuruluşlarının bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılabilmesi amacına dönük uluslararası girişimler yoğunlaştırılacak ve hukuki altyapın tesisine ilişkin süreçler kolaylaştırılacaktır.: Tedbir 836.5. BM ve diğer uluslararası kuruluşlar nezdinde İslam dünyasının Kudüs gibi ortak meselelerinin takibine devam edilecektir.
Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Dışişleri Bakanlığı (S), Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşlanı
1. BM kuruluşlarının Ankara'daki tüm ofislerini aynı çatı altında toplayacak olan BM Evi'nin inşaatına ilişkin çalışmalar takip edilecektir. 2. İstanbul'da BM Gençlik Merkezi kurulmasına ilişkin BM Sekretaryası nezdinde girişimlere devam edilecektir. 3. BM kuruluşlarının ülkemizdeki mevcudiyet ve faaliyetine dair hukuki altyapı çalışmalarına devam edilecektir.: 1. BM ve İİT başta olmak üzere uluslararası kuruluşlarca düzenlenen toplantı ve etkinliklere katılım sağlanarak Filistin meselesi dâhil İslam dünyasının ortak meselelerinin gündeme getirilmesi ve takibi için etkin tutum sürdürülecektir.

Tedbir 836.2. Özellikle kalkınma alanında faaliyet gösteren BM kuruluşlarının bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılabilmesi amacına dönük uluslararası girişimler yoğunlaştırılacak ve hukuki altyapın tesisine ilişkin süreçler kolaylaştırılacaktır.: Türk yükseköğretiminin uluslararası kalkınma işbirliğimizin güçlü olduğu ülkeler açısından çekim merkezi haline getirilmesi için orta ve uzun vadeli stratejiler oluşturulacaktır.(Kalkınma Plani, p.838)

Tedbir 836.2. Özellikle kalkınma alanında faaliyet gösteren BM kuruluşlarının bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılabilmesi amacına dönük uluslararası girişimler yoğunlaştırılacak ve hukuki altyapın tesisine ilişkin süreçler kolaylaştırılacaktır.: 838.2. Türkiye Bursları kapsamında özel bir program oluşturulacak, nitelikli işgücünün tespiti yapılacak ve seçilen öğrencilerin Türkiye'de çalışma izni alması kolaylaştırılacaktır.
Dışişleri Bakanlığı (S), Hazine ve Maliye Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: Kültür ve Turizm Bakanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı, YTB, Yükseköğretim Kurulu, Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. BM kuruluşlarının Ankara'daki tüm ofislerini aynı çatı altında toplayacak olan BM Evi'nin inşaatına ilişkin çalışmalar takip edilecektir. 2. İstanbul'da BM Gençlik Merkezi kurulmasına ilişkin BM Sekretaryası nezdinde girişimlere devam edilecektir. 3. BM kuruluşlarının ülkemizdeki mevcudiyet ve faaliyetine dair hukuki altyapı çalışmalarına devam edilecektir.: 1. Türkiye Bursları kapsamında lisansüstü düzey başta olmak üzere STEM olarak adlandırılan fen bilimleri, teknoloji, mühendislik ve matematik alanlarında daha fazla burslandırma yapılacak ve ülkeler özelinde STEM bölümleri dağılım haritası oluşturulacaktır.

Tedbir 836.2. Özellikle kalkınma alanında faaliyet gösteren BM kuruluşlarının bölgesel ofislerine ev sahipliği yapılabilmesi amacına dönük uluslararası girişimler yoğunlaştırılacak ve hukuki altyapın tesisine ilişkin süreçler kolaylaştırılacaktır.: Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünün artırılması ve imajının güçlendirilmesi için kamu ve kültür diplomasisi faaliyetleri yoğunlaştırılacak, ulusal ve uluslararası alanda Ülkemizin ileri sürdüğü tezler ve politika tercihleri stratejik iletişim çerçevesinde uluslararası kamuoyuna etkili bir şekilde aktarılacaktır. (Kalkınma Planı p.839)

839.1. Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi hazırlanacak ve bu kapsamda kamu kurum ve kuruluşları ile bütüncül bir anlayışla kamu diplomasisi faaliyetlerinin eşgüdüm içerisinde yürütülmesi sağlanacaktır.: 839.2. Geleneksel ve yeni medya araçlarıyla yürütülen kamu diplomasisi faaliyetleri; uluslararası kamuoyunda etki uyandiracak seminer, konferans ve forum gibi etkinlikler vasıtasıyla sürdürülecek, Türkiye'nin tanıtımına katkı sağlayacak uluslararası nitelikteki organizasyonlara katılım sağlanacak ve dijital diplomasi kanallarının genişletilmesi vasıtasıyla söz konusu faaliyetlerin etkinliği artırilacaktır.
İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, YTB, Yunus Emre Enstitüsü, THY, YÖK, Üniversiteler, Türk Konseyi, TÜRKSOY, Türk Kültür ve Miras Vakfi, TÜRKPA
1. Kamu Diplomasisi Koordinasyon Kurulu toplantıları düzenlenecektir. 2. Kamu Diplomasisi Komiteleri toplantıları gerçekleştirilecektir. 3. Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi ve Eylem Planındaki faaliyetlerin takvimlendirmeye uygun bir şekilde gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. 4. Kamu diplomasisi alanında faaliyetleri bulunan paydaş kurum ve kuruluşların Ulusal Kamu Diplomasisi Strateji Belgesi ve Eylem Plani doğrultusunda gerçekleştirdikleri faaliyetlerin Kamu Diplomasisi İzleme Sistemine (KADİZ) girişleri ile bunlara ilişkin izleme ve değerlendirme işlemlerinin yapılması sağlanacaktır. 1. Kamu diplomasisi stratejisinin: gerektirdiği takvimlendirme doğrultusunda Türkiye'nin tanıtımı ve ülke gündemi bağlamında konferans, panel ve seminerler gerçekleştirilecektir. 2. NATO İletişim Stratejisi çerçevesinde Türkiye'nin NATO ile bağlarını kuvvetlendirecek faaliyetler gerçekleştirilecektir. 3 Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Sekretaryası ile ortak faaliyetler gerçekleştirilecektir. 4. Kamu diplomasisi kapsamındaki bilgi ve tecrübe paylaşımı için bir platform oluşturmak ve farklı kamu diplomasisi alanlarındaki yönelimler, gelişmeler, yenilikler üzerine fikir alışverişinde bulunmak amacıyla Kamu Diplomasisi Forumu düzenlenecektir. 5. Yabancı halklar nezdinde ülkemize ilişkin olumlu algı oluşturulmasına ve ülkemizin değerlerinin ve politika tercihlerinin yabancı halklara anlatılmasına yönelik girişimlere yön verecek nitelikte yaratıcı kamu diplomasisi fikirleri ortaya çıkarmak ve uygulamaya koymak amacıyla Kamu Diplomasisi Fikir Yarışması düzenlenecektir. 6. Uluslararası Filistin Konferansı düzenlenecektir. 7. Kıbrıs ve Doğu Akdeniz Paneli düzenlenecektir. 8. Gönüllü Kamu Diplomasisi Elçileri programı düzenlenecektir.

839.3. Uluslararası kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar yapan kurum ve kuruluşlar, üniversiteler, STK'lar ve kişiler ile uluslararası işbirlikleri geliştirilecek, bu kapsamda Türkiye'nin tantımına yönelik araştırmalar ve projeler gerçekleştirilecektir.: 839.4. Türkiye hakkındaki olumlu ve olumsuz tüm propaganda faaliyetleri yakından izlenecek, değerlendirilecek ve bu çerçevede karar vericilere etkin bir şekilde anlık bilgi akışı sağlanacaktır.
İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İletişim Başkanlığı (S)
1. Cumhuriyetimizin 100. Yili Kutlama Etkinlikleri kapsamında hazırlık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 2. Stratejik iletişim çalışmaları kapsamında düzenlenecek kampanya, eğitim, yayın ve toplantılar ile birlikte dijital dönüşüm ve teknolojik gelişim projelerinin yeni medya kanallarını da gözeterek uygulamaya konulması sağlanacaktır.: 1. Uluslararası düşünce kuruluşlarının Türkiye ile alakalı yayımladıkları rapor, makale ve analizlerin taraması yapılarak önemli olduğu değerlendirilenler Türkçeye çevrildikten sonra Devlet Enformasyon Sistemine (DES) yüklenecek ve görüş değerlendirmesi yapılarak makama sunulmaya devam edecektir. 1. Türkiye'deki Uluslararası Medya

839.3. Uluslararası kamuoyu üzerinde etkili olan ve Türkiye ile ilgili çalışmalar yapan kurum ve kuruluşlar, üniversiteler, STK'lar ve kişiler ile uluslararası işbirlikleri geliştirilecek, bu kapsamda Türkiye'nin tantımına yönelik araştırmalar ve projeler gerçekleştirilecektir.: 839.5. Kara propaganda ile mücadele kapsamında ulusal ve uluslararasi platformlarda kamuoyunun doğru bilgilendirilmesine yönelik çalışmalar yürütülecek ve bu itibarla uluslararası topluma yönelik nitelikli yayınların yapılması teşvik edilecektir.
İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları: İletişim Başkanlığı (S), Dışişleri Bakanlığı, TİKA, YTB, TRT, AA, Yunus Emre Enstitüsü, İlgili Kamu Kurum ve Kuruluşları
1. Cumhuriyetimizin 100. Yili Kutlama Etkinlikleri kapsamında hazırlık çalışmaları gerçekleştirilecektir. 2. Stratejik iletişim çalışmaları kapsamında düzenlenecek kampanya, eğitim, yayın ve toplantılar ile birlikte dijital dönüşüm ve teknolojik gelişim projelerinin yeni medya kanallarını da gözeterek uygulamaya konulması sağlanacaktır.: Mensupları İçin Rehber (Çaliışma Hayatı ve Gündelik Yaşam) yayını güncellenerek İngilizce olarak hazırlanacaktır. 2. 1915 Olayları ve Pontus Íddialarina Karşı Oluşturulan Kamu Diplomasisi Stratejisi çerçevesinde koordinasyon çalışmaları yürütülerek uluslararası kamuoyunun bilgilendirilmesine yönelik sosyal medyada ve diğer mecralarda paylaşılmak üzere kısa video, infografik vb. materyaller hazırlanacaktır. 3. 15 Temmuz Demokrasi ve Milli Birlik Günü anma etkinlikleri koordinasyonu kapsamında yıl boyunca yapılacak hazırlık çalışmalarının gerçekleştirilmesine devam edilecektir. 4. Türk medyasınin uluslararasi habercilik başarıları videoları çekilecektir. 5. Türkçe öğrenen medya mensupları için her yıl Türkiye'de Yerleşik Uluslararası Medya Mensuplarina Yönelik çevrimiçi Türkçe Eğitimi düzenlenecektir. 6. Dezenformasyon, yalan haber, kara propaganda ile mücadele için konvansiyonel ve sosyal medya ölçümleri ile kampanya, eğitim, yayın ve toplantı faaliyetlerinin düzenlenmesi sağlanacaktır. 7. Ulusal ve Uluslararası Medya Buluşması paneli İstanbul'da düzenlenecektir.


2.5.2.7.Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları
a) Mevcut Durum 
Türkiye, 2015 yılında düzenlenen BM Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesinde 192 ülkeyle birlikte, 17 amaç ve 169 hedeften oluşan Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarını (SKA) içeren Dünyayı Dönüştürmek: Sürdürülebilir Kalkınma İçin 2030 Gündemi Belgesini kabul etmiştir.
Ülkemiz, SKAların küresel ölçekte uygulamasının izlenmesi ve değerlendirilmesinin yapıldığı BM Yüksek Düzeyli Siyasi Forumda (HLPF) 2016 ve 2019 yıllarında Ulusal GönüllüGözden Geçirme Raporlarını sunmuştur.

Ulusal SKA izleme ve değerlendirme sistemi kurulması kapsamında, TüİK tarafından 2019 yılından bu yana yıllık olarak Sürdürülebilir Kalkınma Göstergeleri Haber Bülteni yayımlanmakta olup söz konusu gösterge setinin kapsamının genişletilmesi ve mevcut olmayan göstergelerin üretilmesine yönelik çalışmalara devam edilmektedir.
SKAların sektörel ve tematik politika belgelerine yansıtılmasına, SKA'lara ilişkin ülke genelinde farkındaliığın artırılmasına ve uygulamanın ulusal ölçekte izlenmesi ve değerlendirilmesini etkin ve katılımcı bir şekilde gerçekleştirecek kurumsal yapının oluşturulmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

b) Amaç
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarının önceliklerimiz doğrultusunda politikalara yansıtılmasi, Amaçlara ilişkin etkili bir takip ve gözden geçirme mekanizmasi oluşturulmasi temel amaçtir.


c) Politika ve Tedbirler 
Politika/Tedbir: SKA'ların takip ve gözden geçirilmesi için iyi işleyen ve katılımcı bir kurumsal koordinasyon mekanizması kurulacaktır. (Kalkınma Planı p.844)

Politika/Tedbir: Tedbir 844.1. SKA'ların uygulanmasının ulusal düzeyde takip ve gözden geçirilmesi ile koordinasyonunu sağlamak üzere Strateji ve Bütçe Başkanlığı başkanlığında ilgili kamu kurumlarının yanı sıra yerel yönetimler, akademi, özel sektör ve STK temsilcilerinin katılımı için esnek bir yapıda Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulu kurulacaktır.
Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (S)
Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler: 1. Ulusal Sürdürülebilir Kalkınma Koordinasyon Kurulunun görev ve sorumlulukları ile yapısının düzenlendiği mevzuat yayımlanacaktır.