Anayasa Mahkemesinin 10/4/2019 Tarihli ve E: 2018/136, K: 2019/21 Sayılı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2019-06-20

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
Esas Sayısı : 2018/136Karar Sayısı : 2019/21Karar Tarihi: 10/4/2019
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Yozgat 2. Asliye Hukuk Mahkemesi (Ticaret Mahkemesi sıfatıyla)

İTİRAZIN KONUSU: 12/6/1933 tarihli ve 2308 sayılı Şirketlerin Müruru Zamana Uğrayan Kupon Tahvilât ve Hisse Senedi Bedellerinin Hazineye İntikali Hakkında Kanun'un 1., 2., 3. ve 4. maddelerinin Anayasa'nın 5., 35., 48. ve 167. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine karar verilmesi talebidir.

OLAY: Davalı şirketin 2000 ve 2001 yıllarına ilişkin olarak ortaklarına ödenmesine karar verilen ancak ödeme işlemi yapılmayan kâr paylarinın 2308 sayılı Kanun hükümleri uyarınca Hazineye intikalinin sağlanması için Hazine tarafından açılan davada itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ
Kanun'un itiraz konusu 1., 2., 3. ve 4. maddeleri şöyledir:
“Madde 1- Anonim ve limited şirketleriyle sermayesi eshama ayrılmış komandit şirketlerin komanditlere ait hisse senetlerinin ve tahvillerinin kanuni mazeret bulunmaksızın beş senelik müruruzamana uğrıyan faiz, temettü ve ikramiye gibi menfaatleriyle bu şirketlerin hisse senetleri ve tahvillerinden bedele inkilâp etmişolanlarının on senelik müruruzamana uğrayan bedelleri Devlete intikal eder.
Bu şirketler bahsolunan menfaat ve bedelleri müruruzaman müddetlerinin bitmesinden itibaren üç ay içinde mahallî malsandığına vermeğe mecburdurlar.
Nizamnamelerinde müruruzaman müddeti tasrih edilip de Ticaret Kanunu mucibince Hükümetçe tasdik edilmiş olan şirketler için tâyin olunmuş müddetler müruruzamana esas tutulur.

Madde 2- Birinci madde hükmüne riayet etmeyen şirketler vermeğe mecbur olduklarıparayı üç misli tazminatla birlikte ödemeğe mahkûm edilirler 
Madde 3- Bu kanun neşri tarihinden muteberdir.
Madde 4- Bu kanunun hükümlerini icraya Adliye ve Maliye Vekilleri memurdur."
II. İLK İNCELEME 
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELI, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer 

KYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ'in katilimlariyla 17/10/2018 tarihinde yapilan ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür.
2. Anayasa'nın 152. ve 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddelerine göre mahkemeler,pakmakta oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesi nükümlerini Anayasa’ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık ddiasının ciddi olduğu kanısına varırlar ise o hükmün iptali için Anayasa Mahkemesine paşvurmaya yetkilidirler. Ancak anılan maddeler uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir.Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan kurallardır.

3. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, Kanun'un 1., 2., 3. ve 4. maddelerinin iptalini talep etmiştir.

4. Kanun'un 3. maddesinde Kanun'un yayımlandığı tarihte yürürlüğe gireceği, 4.maddesinde ise Kanun hükümlerinin uygulanmasının adliye ve maliye vekillerinin görevi olduğu düzenlenmiştir. Bakılmakta olan davada Kanun'un yürürlüğü ile ilgili bir uyuşmazlık söz konusu olmadığı gibi Kanun'u uygulamakla görevli makama ilişkin bir ihtilaf da bulunmamaktadır. Dolayısıyla anılan kuralların itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmamaktadır.

5. Açıklanan nedenlerle 12/6/1933 tarihli ve 2308 sayılı Şirketlerin Müruru Zamana Uğrayan Kupon Tahvilât ve Hisse Senedi Bedellerinin Hazineye İntikali Hakkında Kanun'un;
A. 1. ve 2, maddelerinin esasinin incelenmesine,
B. 3. ve 4. maddelerinin itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu maddelere ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
6. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Hülya ÇOşTAN ÇETİN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükümleri, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. İtirazın Gerekçesi 
7. Başvuru kararında özetle; gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyet hakkının anayasal güvence altında olduğu, itiraz konusu kurallarda yer alan düzenlemeler ile şirket ve ortaklar arasındaki ortaklık ilişkisine ve dolayısıyla mülkiyet hakkına müdahalede bulunulduğu,

zamanaşimina uğramış kâr payi alacaġinin devlete intikalini öngören kuralın şirket ve ortaklar bakımından telafisi zor sonuçlar doğurabileceği, devletin özel piyasalar açısından görevinin düzenleyici, koruyucu ve geliştirici tedbirleri almakla sınırlı olduğu belirtilerek kuralların Anayasa'nın 5., 35., 48. ve 167. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
B. Kanun'un 1. Maddesinin Birinci Fıkrasının İncelenmesi 
1. Anlam ve Kapsam 
8. Kuralda; anonim ve limited şirketlerin pay senetleri ile sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komanditer ortaklarına ait pay senetlerinin ve anılan şirketlerin tahvillerinin kanuni mazeret bulunmaksızın beş senelik zamanaşımına uğrayan faiz, kâr ve kramiye gibi menfaatleriyle bu şirketlerin pay senetleri ile tahvillerinden bedele inkılap etmişplanlarının on senelik zamanaşımına uğrayan bedellerinin devlete intikal edeceği düzenlenmektedir.

9. Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler, sınırsız sorumlulukları bulunan komandite ortaklar ile sorumlulukları kural olarak taahhüt ettikleri sermayeyi şirkete getirmekle sınırlı olan komanditer ortaklardan oluşmaktadır. Kuralla sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komanditer ortaklarınin payları ile anonim ve limited şirket ortaklarının paylarına ilişkin hükümler getirilmiştir.

10. Kuralda pay senetlerinden söz edilmiş ise de pay senedi kavramının sermaye şirketinin türüne göre farklı bir hukuki anlam ifade ettiği ve sermaye şirketlerinin kural olarak bay senedi çıkarmak zorunda olmadıkları dikkate alındığında kuralın sermaye şirketlerinin ayları bakımından uygulama alanı bulacağı anlaşılmaktadır.

11. Kuraldaki anlamlarıyla faiz, kâr, ikramiye gibi menfaatler ile bedele inkılap eden pay ve tahvil bedelleri; borçlu tarafını ancak şirketin oluşturabileceği hukuki işlemlerden doğan alacak haklarıdır. Bu alacak haklarının hukuki sebebi faiz ve tahvil bedeli bakımından ahvil sözleşmesi, kâr bakımından şirket genel kurulunun kâr dağıtım kararı, ikramiye akımından şirket sözleşmesi veya genel kurul kararı, pay bedeli bakımından ise genel kurul cararı ya da limited şirket özelinde olduğu üzere çıkma veya çıkarma gibi hukuki işlemler labilmektedir. Kuralda yer alan “..gibi menfaatler... " ibaresi, benzer nitelikteki diğer alacak naklarının da kural kapsamında değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.
12. Söz konusu menfaat ve bedeller üzerinde ilgililer bakımından alacak hakkıloğuran hukuki işlemler, şirket bakımından borçlandırıcı hukuki işlem niteliğindedir.Borçlandırıcı işlem, borçlunun mal varlığında sadece borç doğurmakta olup borcun konusu izerindeki mülkiyet hakkının malikini değiştirmez. Mülkiyet hakkının malikinin değişmesi çinborçlandırıcıişlemin ifasıniteliğindekitasarruf işlemininyapılmasıgerekmektedir.Kuralda belirtilen menfaat ve bedellerin mülkiyet hakkı da şirkete ait olup ilgililerin bunlar izerinde alacak hakları bulunmaktadır.

13. Kuralda konusu faiz, kâr, ikramiye gibi menfaatler olan alacak haklarının beşenenin sonunda, konusu bedele inkılap eden pay veya tahvil bedelleri olan alacak haklarının se on senenin sonunda zamanaşımına uğrayacağı hükme bağlanmıştır. Bu yönüyle kuralla,

Zamanaşimina ilişkin genel hukumier olan 117172011 tarihli ve 6098 sayil Türk Borçlar Kanunu'nun 146. ve 147. maddeleri tekrarlanmıştır.

14. Kuralda düzenlenen her iki zamanaşımı da alacak hakları için geçerli olan düşürücü zamanaşımıdır. Kazandırıcı zamanaşımından farklı olarak düşürücü zamanaşımı,mülkiyet hakkı bakımından değişiklik yaratmaz.

15. Düşürücü zamanaşımı, hukuk güvenliğini sağlamak amacıyla öngörülen genel hukuk kurallarından biridir. Düşürücü zamanaşımının gerçekleşmesiyle birlikte söz konusu alacak hakları, eksik borç hâlini almaktadır. Eksik borçta taraflar arasindaki borç ilişkisi sona ermemekle birlikte borçlunun zamanaşımı defini ileri sürmesi mümkün hâle gelmektedir.Başka bir ifadeyle borçlu, borcu ifa ederse bu geçerli bir ifa olmakla birlikte borçlunun borcu ifa etmeme imkânı bulunmaktadır. Bu sebeple kuralın ilgili alacaklılara etkilerinden biri de alacak hakkının niteliğine göre değişen etkiler mümkün olmakla birlikte şirketin hataen veya isteyerek eksik borç hâline gelen borcu ifa imkânını ortadan kaldırmasıdır.
16. Kuralda bahsedilen zamanaşımına uğrayan menfaat ve bedellerin devlete intikali de bu menfaat ve bedeller üzerindeki alacak hakkının devlete geçmesi ifade edilmektedir.Devlete tanınan bu alacak hakkı, kamu alacağı niteliği taşımamaktadır. Gerek anılan alacak nakkının hukuki sebebi gerekse bu alacak hakkının özel hukuk kapsamında değerlendirilen diğer alacak haklarından farklı kurallara tabi kılınmış olduğu dikkate alındığında kendine Szgü (sui generis) nitelikte bir alacak hakkının düzenlendiği anlaşılmaktadır. Söz konusu alacak hakkının hukuki sebebinin kanun olması, zamanaşımına tabi kılınmamış olması ve yerine getirilmemesinin yaptırımının da kanunla düzenlenmiş olması, bu alacak hakkının özel nukuka tabi diğer alacak haklarından farkını ortaya koymaktadır.

17. Gerekçesi “…Devlet vazifelerinin artması yüzünden bütçe masraflarınıkarşılamak.…." şeklinde ifade edilen kuralın yer aldığı Kanun’un yasama organındaki kabul arihi, 1929 yılında başgösteren ve etkisini küresel alanda uzun yıllar hissettiren ekonomik ouhran dönemine tekabül etmektedir. Söz konusu dönemde devletin özel sektörde de faaliyet göstermesini gerektiren, dolayısıyla gerekçede de ifade edildiği üzere devlet vazifelerinin artmasına yol açan ekonomi politikaları uygulanmıştır.

2. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 
18. 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa'nın (3. maddesi yönünden de incelenmiştir.

19. Anayasa'nın 35. maddesinde “Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir./ Bu aklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir./ Mülkiyet hakkının kullanılmasıoplum yararına aykrı olamaz” denilmek suretiyle mülkiyet hakkı güvenceye bağlanmıştır.Anayasal anlamda mülkiyet hakkı ekonomik değer ifade eden ve değeri parayla ölçülebilen ner türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır.

20. Mülkiyet hakkı; kişiye başkasının hakkına zarar vermemek ve kanunların coyduğu sıırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğu şeyi dilediği gibi kullanma,semerelerinden yararlanma ve tasarruf etme olanağı veren bir haktır. Bu bağlamda malikin nülkünü kullanma, semerelerinden yararlanma ve mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerinden 

herhangi birinin sinirlanmasi veya mülkunden yoksun birakilmasi mulkiyet hakkina müdahale teşkil eder.

21. Anonim ve limited şirketleriyle sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komanditerlere ait hisse senetlerinin ve tahvillerinin zamanaşımına uğrayan faiz, kâr ve kramiye gibi menfaatleriyle bu şirketlerin pay senetleri ve tahvillerinden bedele inkılap etmişolanlarının zamanaşımına uğrayan bedellerinin devlete intikalini öngören kural da mülkiyet nakkına müdahale niteliğindedir.

22. Düşürücü zamanaşımının gerçekleşmesi, borcun konusu üzerindeki mülkiyet nakkının maliki bakımından değişiklik yaratmaz. Dolayısıyla gerek zamanaşımıgerçekleşmeden önce gerekse zamanaşımı gerçekleştikten sonra şirketin borcu niteliğindeki söz konusu menfaat ve bedeller üzerinde mülkiyet hakkını haiz olan borçlu şirkettir. Ancak zamanaşımının gerçekleşmesiyle şirketin mülkiyet hakkı, alacaklıların bu menfaat ve bedeller izerindeki alacak haklarına nazaran korunmaya değer hak olarak öne çıkmaktadır. Şöyle ki zamanaşımı gerçekleşene kadarki süreçte şirketin mal varlığında borçların karşılığı olarak yer alan değerler, zamanaşımın gerçekleşmesi ile birlikte şirketin üzerinde serbestçe tasarrufta oulunabileceği öz varlığa dönüşmektedir.

23. Kural şirketin zamanaşımına uğrayan borçları niteliğindeki menfaat ve bedeller izerindeki mülkiyet hakkını sınırsız ve süresiz olarak ortadan kaldırmasının yanında şirketin ou borçları ödemesi ihtimalini de bertaraf etmektedir. Söz konusu menfaat ve bedellerin devlete intikali, şirketin mal varlığını doğrudan azaltması yanında dolaylı olarak da şirket ortaklarının paylarının değerinde düşmeye yol açacak olması sebebiyle ortakların mülkiyet hakkı üzerinde de dolaylı bir etki göstermektedir. Benzer etki yine dolaylı olarak şirketin tahvil ve intifa senedi gibi senetlerinin hak sahipleri için de söz konusudur.
24. Anayasa'nın 35. maddesinde mülkiyet hakkının kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabileceği öngörülmüştür. Mülkiyet hakkına müdahalede bulunulurken temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasa'nın 13.maddesinin de gözönünde bulundurulması gerekmektedir.

25. Anayasa'nın 13. maddesinde "Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırıolamaz" denilmektedir. Mülkiyet hakkına yönelik müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi çin anılan hüküm gereğince sınırlamanın kanuna dayanması, kamu yararı amacı taşıması ve ayrıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yapılması gerekmektedir.

26. Kamu yararı kavramı, devlet organlarının takdir yetkisini de beraberinde getiren ir kåvram olup objektif bir tanıma elverişli olmayan bu ölçütün her somut olay temelinde ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Devletin görevlerinin artması sebebiyle ortaya çıkan masrafları karşılamak amacıyla sermaye şirketlerinin zamanaşımına uğramış borçlarıniteliğindeki söz konusu menfaat ve bedellerin devlete intikal ettirilmesinde kamu yararıoulunduğu hususunda kuşku bulunmamaktadır.


27. Kuralla mulkiyet hakkina yapilan müdahalenin kamu yarari amacina dönük olması yeterli olmayıp ayrıca ölçülü olması gerekir. Ölçülülük ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasıní, gereklilik ulaşılmak istenen amaçpakimından sınırlamanın zorunlu olmasını ve aynı amaca daha hafif bir sinırlama ile ılaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise getirilen sınırlama ile ulaşılmak istenen umaçarasında makul_bir dengeningözetilmesigerekliliğini ifade etmektedir.Öngörülen edbirin ulaşılmak istenen kamu yararı karşısında maliki olağan dışı ve aşırı bir yük altına sokması durumunda müdahalenin orantılı ve dolayısıyla ölçülü olduğundan söz edilemez.
28. Sermaye şirketleri de gerçek kişiler ve diğer tüzel kişiler gibi mülkiyet hakkıcapsamında zamanaşımına uğramış borçlarının karşılığını oluşturan mal varlığı değerleri izerinde serbestçe tasarrufta bulunma hakkına sahiptir. Şirketlerin zamanaşımına uğramış söz konusu borçlarına karşılık oluşturan değerlerin devlete intikalini öngören kural malike aşırıir külfet yüklenmesine sebep olmaktadır. 1933 yılının şartlarında böyle bir hükmün oulunmasının gerekli olmadığı söylenemeyecek ise de günümüz koşullarında devletin gelir ağlamak için vergi ve benzeri başka araçlara başvurabileceği, bu yönüyle amaca ulaşmak için daha hafif araçlar öngörülmesi mümkün iken bu araca başvurulmasının gerekli, dolayısıyla lçülü bir müdahale olarak nitelendirilmesinin mümkün olmadığı anlaşılmaktadır.
29. Bu itibarla sermaye şirketlerinin zamanaşımına uğramış borçları niteliğinde olan menfaat ve bedellerin devlete intikalini öngören kuralın sermaye şirketlerinin mülkiyet nakkını ölçüsüz bir biçimde sınırlandırdığı anlaşılmaktadır.

30. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 13. ve 35. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

31. Kural, Anayasa'nın 13. ve 35. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden Anayasa'nın 5., 48. ve 167. maddeleri yönünden incelenmemiştir.

IV. İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ
32. 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı fikrasında kanunun,Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün belirli kurallarının iptali, diğer kurallarının veya tümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa ounların da Anayasa Mahkemesince iptaline karar verilebileceği öngörülmektedir.
33. 12/6/1933 tarihli ve 2308 sayılı Şirketlerin Müruru Zamana Uğrayan Kupon Tahvilât ve Hisse Senedi Bedellerinin Hazineye Intikali Hakkında Kanun 1. maddesinin irinci fikrasının iptali nedeniyle uygulanma imkânı kalmayan ikinci ve üçüncü fikraları ile ., 3. ve 4. maddelerinin 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesinin (4) numarali fikrası gereğince ptali gerekir.

V. HÜKÜM 
12/6/1933 tarihli ve 2308 sayılı Şirketlerin Müruru Zamana Uğrayan Kupon Tahvilât ye Hisse Senedi Bedellerinin Hazineye İntikali Hakkında Kanun'un;
A. 1. maddesinin birinci fikrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usuleri Hakkında B. 1. maddesinin ikinci ve üçüncü fikraları ile 2., 3. ve 4. maddelerinin 30/3/2011Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı fikrası gereğince İPTALLERINE,
10/4/2019 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan Zühtü ARSLAN: Üye Serdar ÖŽGÜLDÜR
Başkanvekili Burhan ÜSTÜN: Üye Recep KÖMÜRCÜ
Başkanvekili Engin YILDIRIM: Üye Hicabi DURSUN

Başkan Zühtü ARSLAN: Üye Celal Mümtaz AKINCI
Başkanvekili Burhan ÜSTÜN: Üye Muammer TOPAL
Başkanvekili Engin YILDIRIM: Üye M. Emin KUZ

Başkan Zühtü ARSLAN: Üye Hasan Tahsin GÖKCAN
Başkanvekili Burhan ÜSTÜN: Üye Kadir ÖZKAYA
Başkanvekili Engin YILDIRIM: Üye Rıdvan GÜLEÇ

Başkan Zühtü ARSLAN: Üye Recai AKYEL
Başkanvekili Burhan ÜSTÜN: Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Başkanvekili Engin YILDIRIM: Üye Yıldız SEFERİNOĞLU