Anayasa Mahkemesinin 25/12/2024 Tarihli ve E: 2024/83, K: 2024/227 Sayılı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI | 2025-03-18

18 Mart 2025 SALI 
Resmî Gazete 
Sayı : 32845
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
Esas Sayısı : 2024/83Karar Sayısı : 2024/227Karar Tarihi: 25/12/2024
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 18. Aile Mahkemesi 
İTİRAZIN KONUSU: 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 161. maddesinin ikinci fikrasının "….her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer." bölümünün Anayasa'nın 5., 10., 13., 20., 36. ve 40. maddelerine aykırılığıileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Boşanma davasında itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ
Kanun'un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 161. maddesi şöyledir:
"I. Zina 
Madde 161- Eşlerden biri zina ederse. diğer eş boşanma davası açabilir.
Davaya hakkı olan eşin boşanma sebebini öğrenmesinden buşlayarak altı ay ve her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer.
Affeden tarafim dava hakkı yoktur."
II. İLK İNCELEME 
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Kadir ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR Yılmaz AKÇİL ve Ömer ÇINAR'ın katılımlarıyla 9/5/2024 tarihinde yapılan ilk incclemc toplantısında öncelikle sınırlama sorunu görüşülmüştür.

2. Anayasa'nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o dava sebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığıkararnamesinin hükümlerini Anayasa'ya aykını görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hükümlcrin iptalleri için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görev kapsamına giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki kurallardır.


3. 4721 sayılı Kanun'un 161, maddesinin ikinci fikrasında davaya hakkı olan eşin,boşanma sebebini öğrenmesinden başlayarak altı ay ve her hålde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkının düşeceği öngörülmüştür. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme,anılan fikranın “…her hálde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer."bölümünün iptalini talep etmiştir.

4. İtiraz konusu kuralda yer alan “.…geçmekle dava hakkı düşer." ibaresi “…her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl.." ibaresinin yanı sıra itiraz konusu olmayan “…boşanma sebebini öğrenmesinden başlayarak altı ay..." ibaresi bakımından da geçerli,ortak kural niteliğindedir. Bu itibarla kuralın esasına ilişkin incelemenin kuralda yer alan “…her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl…“ ibaresi ile sımılı olarak yapılması gerekir.
5. Açıklanan nedenle 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 161, maddesinin ikinci fikrasının "…her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer." bölümünün esasının incelenmesine, esasa ilişkin incelemenin anılan bölümde yer alan “…her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl.…." ibaresi ile sınırh olarak yapılmasına OYBiRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN ÍNCELENMESİ
6. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Elif ÇELİKDEMİR ANKITCI tarafindan hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kurallarıve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. Anlam ve Kapsam 
7. Konusunu evlilik dışı cinsel ilişkinin oluşturduğu zina, öğretide de kabul edildiği üzere evlilik bağının eşlere yüklediği cinsel bağlıłığın ihlati olarak tanımlanabilir (AYM,E.1996/15, K.1996/34, 23/9/1996). 4721 sayilı Kanun'un 161. maddesinin birinci fikrasında eşlerden birinin zina etmesi durumunda diğer eşin boşanma davası açabileceği belirtilmiştir.
8. Anılan Kanun'da boşanma nedenleri mutlak ve nispi olarak düzenlenmiştir. Buna göre mutlak boşanma sebeplerinin varlığının ortaya konulması hâlinde yargı makamlarınca boşanmaya hükmedilir. Buna karşın nispi boşanma sebeplerinin varlığı tek başına evliliğin sona ermesi için yeterli görülmemekte, ayrica ortak hayatın çekilmcz olduğunun taraflarca ispatlanması gerekmektedir. Kanun'a göre mutlak boşanma nedenleri; zina, hayata kast, pck kötü veya onur kırıcı davranış, terk, anlaşmalı boşanma ve eylemli ayrıhıktır,
9. Zina eylemi, sadakat yükümlülüğünün ihlal edilmesinin özel bir biçimi olarak mutlak boşanma nedenleri kapsamında öngörülmüştür. Buna göre zina eyleminin ispatlanmasıhâlinde hâkim tarafindan başkaca bir araştırma yapılmaksızın boşanmaya karar verilecektir.Başka bir ifadeyle zinanın varlığının ortaya konulması hâlinde hâkimin boşanma kararıvermeme yönünde bir takdir yetkisi bulunmamaktadır.

10. Anılan maddenin ikinci fikrasında zina sebebine dayalı olarak boşanma davasıaçma süreleri düzenlenmiştir. Söz konusu fikrada zinanın öğrenilmcsinden itibaren altı ay ve her hâlde zina eyleminden itibaren beş yıl içinde boşanma davası açılmadığı takdirde bu boşanma sebebine dayalı olarak dava açma hakkının düşeceği hükme bağlanmıştır. Fıkrada 

yer alan "….her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl.…" ibaresi itiraz konusu kuralıoluşturmaktadır. Bu itibarla kurala göre zina eyleminden itibaren beş yıl içinde dava açılmazsa bu sebebe dayanılarak dava açıłamayacaktır.

11. Anölan sürenin hak düşürücü nitelikte olması sebebiyle taraflarca ileri sürülmese de bu süre hâkim tarafından resen gözetilir. Tek eylemden ibaret olan zinada süre, eylemin gerçekleşmesinden itibaren başlarken devam eden eylemlerden oluşan zinada bu süre son eylem tarihinden itibaren işlemeye başlamaktadır.

B. İtirazın Gerekçesi 
12. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralın eşin zinayı bilebilecek durumda olmamasına rağmen beş yıl geçtikten sonra öğrenmesi hâlinde zina nedeniyle boşanma davasıaçma imkânını engellediği, kuralla eşler arasındaki eşitliğin zina yapan eş lehine bozulduğu,zina eyleminin evliliğin ağır kusurlarından sayılması nedeniyle diğer eşe daha yüksek tazminat hakkı tanımımasına rağmen bu tazminat hakkının beş yılla sınırlandığı, kişinin beş yıl geçtikten sonra haberdar olduğu zinaya dayanarak dava açma imkânının ortadan kaldırılmasının etkili başvuru hakkını ihlal ettiği belirtilerek kuralın Anayasa'nın 5., 10., 13.,20., 36. ve 40. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C. Anayasa’ya Aykırıhk Sorunu 
13. Anayasa'nın “Özel hayatın gizliliğı" başhklı 20. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz." denilmiştir.

14. Anılan maddenin gerekçesinde de belirtildiği üzere özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı bir yönüyle özel hayatın gizliliğinin korunmasını,başkalarının gözleri önüne serilmemesini, bir başka ifadeyle kişinin özel hayatında yaşananların yalnız kendisi veya kendisinin bilmesini istediği kimseler tarafından bilinmesini isteme hakkını korurken diğer yönüyle resmî makarnların özel hayata müdahale edememesi yani kişinin ferdî ve aile hayatını kendi anladığı gibi düzenleyip yaşayabilmesi hakkınıgüvence altina almaktadır (AYM, E.2020/64, K.2020/70, 12/11/2020, § 10; E.2022/105,K.2023/54, 22/3/2023, § 16; E.2023/116, K.2024/56, 22/2/2024, § 14).
15. Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru alanında verdiği kararlarda sıkça vurgulandığı üzere özel hayat kavramı eksiksiz bir tanımı bulunmayan geniş bir kavramdır.Bu kapsamda korunan hukuki değer esasen kişisel bağımsızlıktır. Özel hayata saygı hakkının kapsamının belirlenmesinde bireyin kişiliğini geliştirmesi ve gerçekleştirmesi kavramı temel alınmaktadır. Anılan hak; herkesin istenmeyen bütün müdahalelerden uzak, kendine özel bir ortamda yaşama hakkına sahíp olduğuna işaret etmekle birlikte kişiliğin serbestçe geliştiriłmesiyle uyumlu birçok hukuki menfaati de içermektedir (Serap Tortuk [1. B.], B. No:2013/9660, 21/1/2015, §§ 31-36; Bülent Polat [G.K.], B. No: 2013/7666,10/12/2015, §§ 6163; Tevfik Türkmen [GK], B. No: 2013/9704, 3/3/2016, §§ 50-52; Ata Türkeri [1. B.], B. No:2013/6057, 16/12/2015, §§ 30-32).

16. Evlilik birliğinin kurulmasının yanı sıra sona erdirilmesi de özel hayata saygıgösterilmesini isteme hakkıyla doğrudan ilgilidir (AYM, E.2023/116, K.2024/56, 22/2/2024,§ 17). Evlilik birliği eşler arasımda sadakat esasına dayanmakta olup bu yükümlülüğün 

eşlerden biri tarafiından ihlal edilmesi hâlinde diğer eşin bu birliği sona erdirmek istemesi özel hayatın bir unsuru olan kişisel özerkliğin bir gereğidir. Zinanın eşler arasındaki sadakat yükümlülüğünü ihlal eden bir davranış olduğu açıktır. Dolayısıyla bir kimsenin zina eden eşle olan evlilik birliğini ortadan kaldırma imkânına sahip olması özel hayata saygı hakkıkapsaminda ona sağlanması gereken güvenceler arasmdadır.

17. Kural uyarınca zina sebebine dayanarak boşanma davası açma hakkı olan eşin zina eyleminden itibaren beş yıl içinde dava açması gerekmektedir.

18. Anayasa'nın 40. maddesinin birinci fikrasında “Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlål edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkánının sağlanmasını isteme hakkına sahiptir," denilmiştir. Anılan hükme göre kişilerin yargımakamları ile idari makamlar önünde haklarını arayabilmelerine kolaylık ve imkân sağlanması anayasal bir zorunluluktur. Bu zorunluluk, temel hak ve özgürlüğü ihlal edilen ya da ihlal edildiğini iddia eden kişilerin ilgili yargı veya idari merciler nezdinde şikâyetlerini dile getirmesi hususunda devlete gerekli ve yeterli mekanizmaları oluşturarak uygun koşullarısağlama yükümlülüğü getirmektedir (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019, § 16).
19. Bu çerçcvede Anayasa'nın anılan maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakki, anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren herkese hakkın niteliğine uygun olarak iddialarinı inceletebileceği makul, erişilebilir, etkili, ihlalin gerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye ya da sonuçlarımı ortadan kaldırmaya elverişli idari ve yargisal yollara başvuruda bulunabilme imkânının sağlanmasını teminat altına almaktadır (AYM E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019, § 17).

20. Boşanma davası açmak isteyen eşinin zina eylemini öğrenip öğrenmemesinden bağımsız olarak beş yıl içinde dava açmadığı takdirde bu sebebe dayalı olarak dava açma hakkının düşeceğini öngören kural, kişinin özel hayatına saygı hakkı bağlamında boşanma hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkıyla ilgilidir.

21. Temel haklarla ilgili bir başvuru yolu öngörüłmüşse etkili başvuru hakkı, bu yołun erişilebilirliğinì de güvence altına almaktadır. Bu itibarla dava açma koşullarından biri olan dava açma süresi femel haklarla ilgili olarak öngörülen başvuru yolunun erişilebilirliği ile ilgilidir. Zina yapan eşe karşı diğer eş, eylemi öğrendiği tarihten itibaren altı ay ve itiraz konusu kural gereğince eylemin gerçekleşmesinden itibaren beş yıl içinde dava açmalıdır.
22. Eşlerin zina eylemini Šğrendiği tarihten itibaren altı ay içinde dava açma haklarıbulunmaktadır. Evlilik birliğini temelden sarsıcı niteliği bulunan bu ağır kusurun diğer eştarafindan affedilmesi hâlinde 4721 sayılı Kanun'un 161. maddesinin üçüncü fikrasıa göre artık bunun boşanma sebebi olarak ileri sürülmesi mümkün değildir. Dolayısıyla kanun koyucu bu kusurun evlilik birliğinin ortadan kaldırılmasına dayanak alınmasıni, aleyhine zina eylemi gerçekleştirilen eşin iradesine bırakmış olup bu iradeyi eylemin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde ortaya koymasını beklemektedir.

23. Zinanın gerçekleşme tarihinden itibaren bu sebebe dayalı olarak boşanma davasıaçılabilmesi için kuralla azami bir süre öngörülmüştür. Kurala görc cylemin gerçekleşmesinden itibaren beş yıl geçmekle zina sebebine dayalı olarak boşanma davasıaçılamamaktadır. Böylece eşe, diğer eşin zina eylemini öğrenmemesi veya öğrenebilecek durumda olmaması hâlinde dahi beş yıl önceki eyleme dayalı olarak dava açma hakkı

tanınmamıştır. Bu itibarla kuralla, kanun koyucunun kusurlu eşin evlilik hayatı boyunca süresiz biçimde mutlak bir boşanma tehdidiyle karşı karşıya kalmasının önüne geçmeyi amaçladığı anlaşılmaktadır.
24. Bu bağlamda kuralia dava açma süresinin zina eylemini gerçekleştiren eş lehine beş yılla sınırlandırılmasının diğer eş bakımından boşanma hakkı bağlamında özel hayatıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkına etkisi değerlendirilmelidir. Aleyhine zina eylemi gerçekleştirilen eşin bu eylemi beş yıl içinde öğrenmesiyle bu sebebe dayalı olarak boşanma davası açabileceği açıktır.
25. Öte yandan beş yıl içinde eylemin öğrenilmemesi hâlinde bu sebeple boşanma davası açılamaması, kusuru olmayan eşin evliliğin sonlandırılması amacıyla yargı mercilerine başvuru yapamaması sonucunu doğurmamaktadır. Başka bir ifadeyle zina eyleminin üzerinden beş yıl geçtikten sonra zinayı öğrenen eşin anılan Kanun'da düzenlenen diğer boşanma sebeplerine ve bu kapsamda evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebine dayanarak boşanma davası açmasına, açtığı bu davada eşinin beş yıl önceki zina eylemini güven sarsıcı davranış olarak ileri sürmesine engel bir düzenleme bulunmamaktadır.
26. Nitekim Kanun'un 166. maddesinin birinci ve ikinci fikralarında düzenlenen evlilik birliğinín temelinden sarsılmasına dayalı boşanma davalari, daha az kusurlu olan eştarafından herhangi bir süreye tabi olmaksızın evlilik süresi boyunca açılabilmektedir. Bu yargılamada mahkeme, tarafların kusurlarının ağırlığını değerlendirerek bir sonuca varmaktadır.
27. Bir nispi boşanma sebebi olan evlilik birliğinin temelden sarsılması sebebine dayalı olarak açılacak boşanma davasında -bir mutlak boşanma sebebi olan zina sebebine dayalı olarak açılan boşanma davasından farklı olarak- davacı ayrıca ortak hayatın çekilmez hâle geldiğini ispatlama yükümlülüğü altında bulunsa da davacıya bu şekilde bir ispat külfeti yüklenmesi boşanma davasının başarıya ulaşıa şansını ortadan kaldırmadığı gibi ciddi bir biçimde azalttığı da söylenemez. Dolayısıyla beş yıldan önce gerçekleşen zina eylemlerinin bir nispi boşanma sebebi olarak kabul edilmesi ve nispi boşanma sebebi olarak dava konusu edilebilmesi sadakatsizliğe uğrayan eşin evlilik birliğini sonlandırılabilmesi hakkı bağlamında ona sağlanan yargısal başvuru imkânını etkisiz kılmamaktadır.
28. Yine Kanun'un 174. maddesinde boşanma nedeniyle manevi tazminat hakkıdüzenlenmiştir. Anılan maddeye göre boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkısaldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat talep edebilir. Zinayı beşyıl geçtikten sonra öğrenen eş, bu kusurlu davranışı nedeniyle eşi aleyhine boşanma davasıaçabileceği gibi açılan davada bu sebeple tazminat talebinde de bulunabilecektir.
29. Bu itibarla zina mutlak boşanma sebebine dayalı boşanma davalarının azami süreyle sınırlandırılmasını öngören kuralın, kusurlu olmayan eşin evliliğini sonlandırabilmesine ilişkin başvuru yolunun erişilebilirliğini ve etkililiğini zedelemediği sonucuna ulaşilmiştir.
30. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 20. ve 40. maddelerine aykırı değildir.Îtirazın reddi gerekir.


Kuralın Anayasa'nın 5. ve 36. maddelerine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa'nın 20. ve 40. maddeleri kapsamında ele alınmışolması nedeniyle Anayasa'nın 5. ve 36. maddeleri yönünden ayrica bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.

Kuralın Anayasa'nın 10. ve 13. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
IV. HÜKÜM 
22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 161. maddesinin ikinci fikrasında yer alan “…her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl.…" ibaresinin Anayasaya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE 25/12/2024 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan Başkanvekili Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Hasan Tahsin GÖKCAN Basri BAĞCI 
Üye Üye Üye Engin YILDIRIM Rıdvan GÜLEÇYusuf Şevki HAKYEMEZ 
Üye Üye Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Selahaddin MENTEŞIrfan FIDAN 
Üye Üye Üye Kenan YAŞAR Muhterem ÍNCE Yılmaz AKÇİL 
Üye Ömer ÇINAR 
Üye Metin KIRATLI