Anayasa Mahkemesinin 24/9/2024 Tarihli ve E: 2024/78, K: 2024/164 Sayılı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2024-11-21

21 Kasim 2024 PERŞEMBE 
Resmî Gazete 
Sayı : 32729
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
Esas Sayısi : 2024/78Karar Sayısı : 2024/164Karar Taribi : 24/9/2024
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Diyarbakır 3. Îdare Mahkemesi 
iTİRAZIN KONUSU: 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesinin (1) ve (2) numaralı fikralarımn Anayasa'nın 36. maddesine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine karar verilmesi talebidir.

OLAY: Özel hukuk tüzel kişişi tarafından açılan tam yargı davasında itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ
Kanun'un itiraz konusu kuralların da yer aldığı 334, maddesi şöyledir:
"Adli yardımdan yararlanacak kişiler 
MADDE 334- (1) Kendisi ve ailesinin geçimini Bnemli Blçüde zor duruma düşürmekstzin, gereken yargulama veya takip giderlerini kasmen veya tamamen ödeme gūcünden yoksun olan kimseler, lddla ve savunmalarında, geçict hukukt korunma taleplerinde ve icra takibinde, taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adll yardumdan yararlanabilirler.

(2) Kamuya yararlı dernek ve vakflar, lddia ve savunmalarında haklı göründükleri ve mali açıdan zor duruma düşmeden gerekll giderieri kasmen veya tamamen ödeyemeyecek durumda oldukları takdirde adli yardımdan yararlanabllirier.

(3) Yabancıların adli yardımdan yararlanahilmeleri ayrıca karşılıkılık şartıma bağlıdır."
IL İLK İNCELEME 
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hūkümleri uyarınca Kadir ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Ridvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, Irfan FİDAN, Kenan YAŞAR, Muhterem INCE ve Yılmaz AKçiL'in katılımlarıyla 4/4/2024 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür.

2. Anayasa'nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o dava sebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkaniığıkararnamesinin hükümlerini Anayasa'ya aykın görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hūkümlerin iptalleri için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca bir 

mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açıimış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir, Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çõzümūnde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki kurallardır.

3. Itiraz yoluna başvuran Mahkeme 6100 sayılı Kanun'un 334. maddesinin (1) ve (2)numaral fikralarının iptallerini talep etmiştir. Amlan Kanun'un 334. maddesinin (1) numaralıfikrasında gerçek kişilerin adli yardımdan yararlanmasına ilişkin şartlar dūzenlenmiş, (2)numaralı fikrasında ise adli yardımdan yararlanacak tüzel kişilerin kapsamı belirlenmiştir.Bakılmakta olan davanın özel hukuk tüzel kişisi olan ticaret şirketi tarafından açılmasınedeniyle 6100 sayılı Kanun'un 334. maddesinin gerçek kişilerin adli yardımdan yararlanmasımı düzenleyen itiraz konusu (1) numaralı fikrasının bakılmakta olan davada uygulanma imkânı bulunmamaktadır.

4. Açıklanan nedenlerle 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334. maddesinin;
A. (1)numaralı fikrasının itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu fikraya ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine,
B. (2) numaralı fikrasının esasının incelenmesine 
OYBIRLİĞtYLE karar verilmiştir.
III ESASIN İNCELENMESİ
5. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Sümeyye KOCAMAN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun htükmü, dayanılan ve ilgili görālen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. Anlam ve Kapsam 
6. Adli yardım, Anayasada dzenlenen hak arama Özgthrlüğünün kullanılabilmesi ve adil yargılama hakkımın unsurlarından olan, taraflar arasında silahların eşitliği ilkesinin hayata geçirilebilmesi için gerekliyargılama giderlerini hiç veya sıkıntıya düşmeksizin Ödeyemeyecek durumda bulunan kişilere yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muafiyet sağlayan hukuki bir kurumdur. Adli yardım, hak arama özgürlüğünün bir gereği olarak ekonomik gūcü yetersiz olan kişilerin iddia ve savunmada bulunma imkânından mahrum kalmamalanı için getirilmiştir. Buna göre hak arama Özgürlüğünün kullanılmasındaki ekonomik ve sosyal engellerin ortadan kaldırılması adına kişilerin yargılama giderinden belli koşullarda istisna tutulmaları sağlanmıştır.

7. İtiraz konusu kural, kamuya yararlı dernek ve vakıfların iddia ve savunmalarında haklı göründākleri ve mali açıdan zor duruma düşmeden gerekli giderleri kısmen veya tamamen ödeyemeyecek durumda oldukları takdirde adliyardımdan yararlanabileceklerini düzenlemektedir.

8. Bu itibarla 6100 sayılı Kanun'un 334. maddesinde düzenlenen adli yardım kurumundan ike olarak gerçek kişiler yararlanabilecek, tüzel kişilerden ise yalntzca kamuya yararlı dernek ve vakıflar adli yardım talebinde bulunabilecektir. Nitekim anılan maddenin gerekçesinde bu bususa açıkça vurgu yapılmıştır. Dolayısıyla kanun koyucunun kamuya yararlı dernek ve vakıflar dışındaki özel hukuk tūzel kişilerini adli yardımın kapsamı dışında bırakmak suretiyle bu konuda kategorik bir yasak getirdiği anlaşılmaktađır.
B. İtirazın Gerekçesi 
9. Başvuru kararında ōzetle; itiraz konusu kural kapsamında Özel hukuk tlzel kişilerinin adli yardımdan yararlanamamalarının meşru bir amacıın bulunmadığı, kuraldan kaynaklanan bu sınırlamanın kişilerin mahkemeye erişimini aşırı derecede zorlaştırdığı hatta imkânşız hâle getirdiği, dolayısıyla kuralla adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkına õlçüsüz bir sınırlama getirildiği belirtilerek kuralın Anayasa'nın 36.maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 
1. Fıkrada Yer Alan "Kamuya yararı dernek ve vakyflar..." İbaresinin Încelenmesi 

10. 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca kural ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 13. maddesi yöntünden de incelenmiştir.

11. Anayasa'nın "Hak arama hürrtyeti"başliklı 36. maddesinin birinci fikrasında “Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak surettyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkana sahiptir."denilmektedir. Anilan maddeyle güvence altına alınan hak arama Özgürlüğu,kendisi bir temel hak niteliği taşımasının yanında diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden biridir (AYM, E.2021/9, K.2022/4, 26/1/2022, § 28).

12. Adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biri mahkemeye erişim hakkıdır.Mahkemeye erişim hakkı, hukuki bir uyuşmazlığın bu konuda karar verme yetkisine sahip bit mahkeme õnüne götürülmesi hakkını da kapsar. Kişinin uğradığı bir haksızlığa veya zarara karşı kendisini savunabilmesinin ya da maruz kaldığı haksız bir uygulama veya işleme karşıhaklıhğını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin, zararını giderebiłmesinin en etkili ve güvenceli yolu yargı mercileri önünde dava hakkını kullanabilmesidir (AYM, E.2021/20, K.2022/84,30/6/2022, § 10).

13. Îtiraz konusu kural, gerçek kişiler için öngörūlen adli yardım kurumundan tüzel kişilerden yalnızca kamuya yararlı demek ve vakıfların yararlanmalarına imkân tanımak 

suretiyle bunlar dışında kalan Özel hukuk tüzel kişilerini kapsam dışında bırakmaktadır.Dolayısıyla kural kapsamında kamuya yararlı vakıf ve dernek dışındaki tüzel kişilerden mali imkânları yetersiz olanların iddia ve savunmada ya da icra takibinde bulunmalarını veya geçici hukuki korunma talep etmelerini kolaylaştıran adli yardım imkânından mahrum edilmeleri suretiyle bu tüzel kişiler yönünden mahkemeye erişim hakkına sınırlama getirilmektedir.

14. Anayasa'nın 13. maddesinde "Temel hak ve hürriyetler, ōzlerine dokumulmaksızın yalnızca Anayasanın ilglli maddelerinde beltrtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınrlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve láik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülüluk ilkesine aykirıolamaz. " hükmüne yer verilmiştir. Buna göre temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamanıkanunla yaptlması, Anayasa'da öngörülen sınırlama sebebine ve öIçülāluk ilkesine uygun olması gerekir.

15. Buna göre mahkemeye erişim hakkına yönelik sınırlamalarda dikkate alınacak Öncelikli ölçüt, sınırlamanın kanunla yapılmasidır. Ancak Anayasa Mahkemesinin kararlarında sıkça vurgulandığı gibi temel hakları sınırlayan kanunun şeklen var olması yeterli olmayıp yasal kuralların keyfīliğe izin vermeyecek şekilde belirli, ulaşıłabilir ve õngörülebilir nitelikte olması gerekir,
16. Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması, Anayasa'nın 2. maddesinde güvenceye alman hukuk devleti ilkesinin de hir gereğidir. Hukuk devletinde kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılür, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu õnłem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur.Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, kişilerin tūm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017,§§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa'nın 13. maddesinde sınırlama Ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa'nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

17. Kuralda adli yardımdan yaralanacak õzel hukuk tüzel kişilerinin kapsamının açık ve net olarak belirlendiği gözetildiğinde kuralla niahkemeye erişim hakkına getirilen sınırlamada kanunilik şartının sağlandığı anlaşılmaktadır.

18. Anayasa'nın 36. maddesinde adil yargılanma hakkı için herhangi bir sınırlama nedeni Öngörülmemiş olmakla birlikte özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da o hakkın doğasından kaynaklanan bazı sınırlarının bulunduğu kabul edilmektedir. Ayrıca Anayasa'nın başka maddelerinde yer alan hak ve õzgürlükler ile devlete yüklenen ödevler,Özel sımrlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebilir (AYM,E.2023/79, K.2024/80, 14/3/2024, § 16). Ayrica adil yargılanma hakkı, niteliği gereği devletin düzenleme yapmasını gerektiren bir baktır. Zira bu hakkın Anayasa'da zikredilmiş olmasıkendi başına bir anlam ifade etmemekte, bireylerin bu haktan yararlanabilmesi için devletin en azından yargı teşkilatiını kurması ve yargılama usullerini belirlemesi gerekmektedir.Devletin düzenleme yetkisini haiz olduğu alanlarda belli ölçüde takdir yetkisine sahip 

olduğunun kabulü gerekir. Bu sebeple adil yargılanma hakkına yönelik sınırlamalar getirilirken kanun koyucuyu bağlayan belli bir meşru amaçlar listesi bulunmamaktadır. Ancak kamun koyucunun bu takdir yetkisinin Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi olduğu açıktır (Bekir Sōzen [GK], B. No: 2016/14586, 10/I 1/2022, § 74).

19. Yargı ve icra takip barçları, yargı ve icra faaliyetinden yararlanılması karşılığında Ödenen katkı payını ifade etmektedir. Söz konuşu harçları ödeme yükümlälüğünün getirilmesiyle bölünebilen bir kamu hizmeti olan yargı ve icra hizmetlerinden yararlananların bunların maliyetinin bir kısmına katlanması hedeflenmektedir. Öte yandan tarafların harçdışındaki diğer yargılama ve takip giderlerini avans ya da peşin olarak ödemekle yükūmlūkılınmalarının amacı ise yargılama ve icra faaliyetleri sirasında yapılması zorunlu giderlerin karşılanmasıdır. Bu giderlerin söz konusu hizmetleri talep eden kişi tarafindan karşılanmasıişin doğast gereğidir.

20. Yargılama ve takip masraflarının abartıli, zorlama veya ciddiyetten yoksun taleplerin disipline edilmesi ve gereksiz başvuruların õnüne geçilerek mahkemeler ve icra dairelerinin meşgul edilmesinin õnlenmesi amaeına hizmet ettiği açıktır. Bu itibarla yargı ve icra hizmetlerinden yararlanan kişilere harç ve diğer yargılama giderlerini ödeme yükümlülüğü getirilmesinin meşru bir amacının bulunduğu anlaşılmaktadır.
21. Genel olarak yargılama ve takip masraflarına ilişkin düzenlemelerde anılan meşru amacın yanında kuralla özel hukuk tūzel kişileri açısından getirilen kategorik yasağın meşru amacının bulunup bulunmadığının ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Çünküi yargılama ve takip masraflarını karşılama gücüne sahip kişiler yöntnden söz konusu meşru amacıgeçerli olduğu söylenebilirse de adli yardıma ihtiyacı olduğunu iddia eden kişiler yönünden farklı bir değerlendirme yapılması söz konusu olabilir. Bununla birlikte kuralda öngörülen kategorik yasağın aynı zamanda kuralın ölçülülüğü bağlamında ele alınması gereken yönleri de bulunmaktadır. Zira belirtilen istisnalar dışında Özel hukuk tüzel kişilerine adli yardım konusunda getirilen kategorik yasağın gerekçesinin aynı zamanda kuralın ðlçtlü olup olmadığının değerlendirilmesinde de dikkate alınması gereken bir olgu olduğu açıktır.Dolayısıyla kuralda öngörülen kategorik yaklaşımın meşru amacının bulunup bulunmadığının ölçültftük incelemesiyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

22. Anayasa'nın 13. maddesinde yer alan ölçülülük ilkesi ise elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın meşru amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasıni, gereklilik amaç bakımından sınırlamanın zorunlu olmasını yani aym amaca daha hafif bir sınırlama aracı ile ulaşılmasının mūmkün olmamasını, orantıhlık ise hakka getitilen sınırlama ile ulaşılimak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir.

23. Genel olarak gereksiz başvuruların õnlenmesi suretiyle dava sayısının azaltılmasıve mahkemelerin ve icra dairelerinin gereksiz yere meşgul edilmeksizin uyuşmazlıkların makul sürede bitirilebilmesi amacryla belirli yükümlülükler öngörülebilir. Bu yükümltlüklerin kapsamını belirlemek kanun koyucunun takdir yetkisi içindedir. Öngörülen yūkūmlūlokler dava açmayı ya da mahkeme hükmünün icrasını imkânsız kılmadıkça ya da aşırı derecede zorlaştırmadıkça mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği söylenemez (Serkan Acar, B. No: 2013/1613, 2/10/2013, § 39).

24. Kuşkusuz kanun koyucunun adli yardım talcbinden kimin yararlanacağını ve buna ilişkin şartları belirlemede belirli ölçüde takdir yetkisi bulunmaktadır. Ancak kanum 

koyucunun bu takdir yetkisini anayasal ilkelere bağh kalarak kullanması gerekir. Harç,yargılama ve takip gideri olarak Öngörülen mali yükümlülüklerle mahkemeye erişim bakkına getirilen sınırlamanın Ölçtltı olabilmesi, ekonomik durumu bu yükfmlülüğü karşılamaya elverişli olmayan kişilere belirli şartlar altında muafiyet tanınmasıyla mümkün olabilir.Nitekim kanun koyucu adli yardım kurumuyla õdeme gūctı olmayan gerçek kişiler için sðz konusu mali yükümltlüğe istisna getirmiştir. Ancak kuralla kamuya yararli dernek ve vakıflar dışındaki özel hukuk tüzel kişileri açısından ekonomik durumuna bakılmaksızın öngörülen kategorik yasağın objektif ve makul gerekçelerle ortaya konulması gerekir, Söz konusu gereklilik bu kişiler açısından farklı bir yaklaşımın benimsenmesinde ve sınırlamanın Ölçülülüğüntn belirlenmesinde zorunlu bir unsurdur (Kemtaş Tekstil Inşaat Sanayi ve Ticaret A.$. [GK], B. No: 2020/22192, 17/5/2023, § 70).

25. Anayasa Mahkemesi ðzel hukuk tüzel kişisi olan bir sermaye şirketinin idareye karşı açtığı tazminat davasında adli yardım talebinin reddedilmesi üzerine yaptığı bireysel başvuruyu mahkemeye erişim hakkı kapsamında incelemiştir. Anayasa Mahkemesi anılan kararda Öncelikle adli yardım talebinin kabul edilmesi için gerekli olan yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen õdeme gücünden yoksun olma ölçütünün sadece gerçek kişiler için geçerli bir kavram olmadığını, borca batık durumda olan yani aktifleri borçlarım karşılayamayan özel hukuk tüzel kişilerinin de bu kapsamda değerlendirilebileceğini, ödeme gücünden yoksunluğun ise finansal tablolardan, denetime tabi tüzel kişiler için denetim raporlarından, erken teşhis komitesinin raporlarından, yönetim organının tespitlerinden objektif olarak belirlenebileceğini ifade etmiştir (Kemtaş Tekstil Inşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş,§ 71).

26. Anılan kararda, hak ve fiil ehliyetine sahip olan tüzel kişilere hukuk düzeni tarafiından borç ve yükümlülük öngörüldağü, bunlara aktif ve pasif dava ehliyetine sahip olarak iddialarımı yurgısal merciler önünde dile getirme imkânının tanındığı, dolayısıyla yüksek miktardaki yargılama giderlerini ödemekten aciz olan özel hukuk tüzel kişileri açısıdan bu durumun dava açmayı zorlaştırabileceği hatta imkânsız hâle getirebileceği,δdeme gücünden yoksun bu kişiler açısından mevzuatta adli yardım kurumu dışında dava açmalarını kolaylaştırabilecek herhangi bir düzenlemenin ya da yargısal uygulamanın bulunmađığı belirtilmiştir (Kemtaş Tekstil Inşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş., § 72).
27. Anayasa Mahkemesi söz konusu kararda hukuk dtzenine göre gerçek kişiler gibi hak ve borçlara ehil olan özel hukuk tüzel kişilerinin -yargılama masrafłarını deme gücti olmayanların- durumlarının dikkate alınarak söz konusu masraflardan muaf tutulmalarının nimet-külfet dengesinin sağlanması açısından zorunlu olduğunu, dolayısıyla kanundan kaynaklanan kategorik yasağın meşru bir amacının bulunmadığı gibi başvurucunun mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahalenin ölçüstz olduğu sonucuna ulaşmıştır (Kemtaş Tekstil Inşaat Sanayl ve Ticaret A.$., §§ 73, 74).

28. Bu itibarla kural kapsamında kamuya yararlı dernek ve vakıflar dışındaki özel hukuk tüzel kişilerinin Kanun'da öngörūlen şartlar oluştuğu hâlde yalnızca tüzel kişi olmalarınedeniyle adli yardım kurumundan yararlandırılmamalarmın meşru amacı bulunmadığı gibi kuralla mahkemeye erişim hakkına getirilen smırlamanın ölçült olduğu da sõylenemez 
29. Açıklanan nedenle kural, Anayasa'nın 13. ve 36. maddelerine aykırıdır. Iptali gerekir.

Muhterem İNCE, Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI bu görüşe katılmamışlardör.

2. Kuralm Kalan Kısmınun İncelenmesi 
30. 6100 sayılı Kanun'un 334. maddesinin (2) numaralı fikrasında yer alan “Kamuya yararlı dernek ve vakaflar.…." ibaresinin iptali nedeniyle anılan fikranın kalan kısmının uygulanma imkânı kalmamıştır. Bu nedenle sōz konusu kışım 6216 sayılı Kanun'un 43.maddesinin (4) numaralı fikrası kapsamında değerlendirilmiş ve bu kısım yönünden Anayasa'ya uygunluk denetiminin yapılmasına gerek gõrülmemiştir.
IV. İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ
31. 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı fikrasında kanunun,Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün belirli kurallarımın iptali, diğer kurallarının veya tlmünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa bunların da Anayasa Mahkemesince iptaline karar verilebileceği öngörülmektedir.
32. 6100 sayılı Kanun'un 334, maddesinin (2) numaralı fikrasında yer alan “Kamuya yararlı dernek ve vakflar…" ibaresinin iptali nedeniyle uygulanma imkânı kalmayan anlan fikranın kalan kısmının 6216 sayılı Kamun'un 43. maddesinin (4) numaralı fikrasıgereğince iptali gerekir.

V. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU 
33. Anayasa'nın 153. maddesinin Üçüncü fikrasında "Kamun, Cumhurbaşkanlığıkararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmi Gæzetede yayımlandığı tarihte yürürlüken kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürūrlūğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmi Gazetede yayumlandığı günden başlayarak bir yılıgeçemez." denilmekte, 6216 sayılı Kanun'un 66. maddesinin (3) numaralı fikrasında da bu kural tekrarlanmak suretiyle Anayasa Mahkemesinin gerekli gördüğü hållerde ResmîGazete'de yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir yılıgeçmemek tzere ayrica kararlaştırabileceği belirtiłmektedir.

34. 6100 sayılı Kanun'un 334. maddesinin (2) numaralı fikrasının iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüığünden Anayasa'nın 153. maddesinin ūçüncü fikrasıyla 6216 sayıl Kanun'un 66. maddesinin (3)numaralı fikrast gereğince iptal hükmünün kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yūrürlüğe girmesi uygun görühmūştür.

VI. HÜKÜM 
12/1/2011 tarihli ve 6100 sayıl Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334, maddesinin;
A. (2) numaralı fikrasında yer alan “Kamuya yararlı dernek ve vakıflar,.…" ibaresinin Anayasa'ya aykın olduğuna ve İPTALİNE, Muhterem ÍNCE, Ömer ÇINAR ile Metin KIRATLI'nın karşıoylan ve OYÇOKLUĞUYLA, iptal hūkmünün Anayasa'nın 153.maddesinin Üçtincü fikrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66. maddesinin (3) numaralı fikrasıgereğince KARARIN RESMÎ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE,

B. (2) numaralı fikrasının kalan kısmının 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesinin (4)numaralı fikrası gereğince İPTALINE, iptal hükmünün Anayasa'nın 153. maddesinin üçtincüfikrası ile 6216 sayılı Kanun'un 66. maddesinin (3) numaralı fikrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE,
24/9/2024 tarihinde karar verildi.
Başkanvekili Başkanvekili Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Basti BAĞCI Engin YİLDIRIM 
Üye Üye Oye Rıdvan GÜLEÇRecai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ 
Uye Üye Uye Yıldız SEFERİNOĞLU Selahaddin MENTEŞÎrfan FIDAN 
Üye Öye Oye Kenan YAŞAR Muhterem INCE Yılmaz AKÇİL 
Öye Ömer ÇINAR 
Üye Metin KIRATLI 

Esas Sayıs1 : 2024/78Karar Sayısı : 2024/164
KAR$I OY 
Anayasa Mahkemesi çoğunluğu tarafindan HMK'nın 334. Maddesinin ikinci fikrasında kamuya yararlı dernek ve vakıflar dışında diğer Özel hukuk tüzel kişilerinin Kanunda öngörülen koşulları sağladığı halde adli yardımdan yararlanamamasını meşru bir amacı olmadığı ve mahkemeye erişim hakkına getirilen sınırlamanın ölçüla olmadığıgerekçesi ile söz konusu fikranın Anayasamn 13. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ve iptali gerektiği kabul edilmiştir. Aşağıdaki gerekçelerle çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Şöyle ki;Adlî yardım, yargılama giderlerini kısmen veya tamamen &deyemeyecek durumda olan kişinin, bu giderlerden geçici olarak muaf tutulmasını sağlayan bir kurumdur. Adli yardım, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK)'nun 334. maddesinde düzenlenmiştir.Maddenin ilk fikrasında, kendisinin ve ailesinin geçimini Önemli öłçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimselerin, iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde, taleplerinin açıkça dayanaktan yoksum olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilecekleri düzenlenmiştir. Maddede yer alan “kendisinin ve ailesinin"ifadelerinden, bu fikra hükmüne göre adli yardımdan sadece gerçek kişilerin yararlanabileceği sonucuna ulaşılmaktadır. Söz konusu maddenin 2. fikrasında kamuya yararlı dernekier ile vakıfların iddia ve savunmalarında haklı göründükleri ve mali açıdan zor duruma düişmeden gerekli giderleri kısmen veya tamamen δdeyemeyecek durumda oldukları takdirde adli yardımdan yararlanabilecekleri Öngörülmüştür. HMK'nın 334.maddesi bir bütün olarak değerlendirildiğinde, söz konusu düzenlemedeki koşulları sağlaması halinde adli yardımdan yararlanabilecekler, sadece gerçek kişiler, kamuya yararlı dernekler ve vakıflar olmaktadır.Kamuya yararlı olmayan dernekler veya vakıflar ile tüzel kişiliği haiz ticari şirketler ve diğer özel hukuk tüzel kişileri adli yardım talebinde bulunamazlar.
Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 125/l'de ticaret şirketlerinin tüzel kişiliği haiz olduğu ve kanundaki istisnalar saklı olmak üzere, TMK'nın 48. maddesi çerçevesinde tüm haklardan yararlanabileceği ve borçlan üstlenebileceği düzenlenmiştir. Ticaret şirketlerinin adli yardım talebinde bulunup bulunamayacakları belirlenirken HMK'nın 334, maddesi ile TTK'nın 16. maddelerinin birlikte göz önünde bulundurulmasında fayda vardır. TTK m.16/l'e göre, ticaret şirketleriyle, amacına varmak için ticari bir işletme işleten vakıflar,dernekler ve kendi kuruluş kanunları gereğince özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek veya ticari şekilde işletilmek üzere Devlet, il õzel idaresi, belediye ve köy ile diğer kamu tüzel kişileri tarafından kurulan kurum ve kuruluşlar da tacir sayılırlar. Aynı maddenin 2. fikrasında ise Devlet, il özel idaresi, belediye ve kõy ile diğer kamu tüzel kişileri ile kamu yararına çalışan dernekler ve gelirinin yarısından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıfların, bir ticari işletmeyi, ister doğrudan doğruya ister kamu hukuku hükümlerine göre yönetilen ve işletilen bir tüzel kişi eliyle işletsinler, kendilerinin tacir sayılmayacakları ifade edilmiştir. Bu açıdan bakıldığında ticaret şirketlerinin adli yardım talebinde bulunup bulunamayacakları belirlenirken, kamu yararına çalışan dernekler ile gelirinin yarisından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıflar ile bu niteliği haiz olmayan derekler ve vakıfłar arasında bir ayrım yapılması zorunludur. Öyle ki, kamu yararını haiz demek ve vakıfların ticari işletmelerini bir ticaret şirketi (tüzel kişi) eliyle işletmeleri halinde bunlar tacir sayılamayacağindan, kamu yararına çalışan dernekler ve vakıfların adli yardım talebinde bulunabilmeleri mümkün iken kamu yararı niteliğini haiz olmayan demekler ile vakıfların adli yardım talebinde bulunmaları söz konusu olamayacaktır. Kamu yararını haiz 

olmayan dernekler veya vakrfların adli yardım talebinde bulunması mümkün değilken,amacı kamusal menfaatlerin korunması yerine ekonomik olduğu nazara alındığında ticaret şirketlerinin adli yardım talebinde bulunmaları da evleviyetle mümkün değildir.
Türk Ticaret Kanunu uyarınca tacirlerin, tacir olmaya bağlanan haklardan örneğin,kararlaştırımamış olsa bile ūcret ve faiz isteyebilme, ticari iş karinesinden faydalanma, satışve mal değişimlerinde özel hüktimlere tabi olma vb. yararlanabildikleri gibi tacir olmaktan kaynaklanan yükümlülüklere de katlanmaları gerekir. Bu yükümlülüklere örnek olarak, kural olarak ūcret veya sõzleşme cezasının indirilmesini talep edememe, iflasa tabi olma, basiretli bir iş adamı gibi hareket etme, defter tutma vb. sayılabilir. Görüldüğü Üzere tacir olmaya bağlanan hakların yanı sıra salt bu sıfatı haiz olmaya bağlanan bazı yükümlültkler bulunmasıişin doğası ve kanun gereğidir. Bu açıdan bakıldığında tüzel kişi tacir, bu sifatı haiz olmayanlardan farkhı olarak üicret veya sõzleşme cezasının indirilmesini talep edemediği gibi adli yardım talebinde de bulunamaz. Kaldı ki, taçir olmaya bağlanan hak ve yükümlülüklerin tamamı TTK'da düzenlenmemiş, diğer bazı kanunlarda da tacir olmaya bağhı hak ve yükümlülüklere yer verilmiştir, Ömeğin, tacirlerin yetki sözleşmesi yapabilecek olmasına ilişkin HMK'nın I7. maddesi diğer kanunlarda düzenlenen ve tacir olmaya bağlanan bir haktır. Bu nedenle, tacir sıfatını haiz ticari şirketler için, HMK'nın 334. maddesinde adli yardım talebinin düzenlenmemiş olması, Anayasa'ya aykırılık oluşturmamaktadır.
Ttrk Ticaret Kanunu'na göre, bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişi tacir sayılır. Ticari işletmeden de söz edilebilmesi için faaliyetlerin bağımstz ve sürekli bir şekilde gerçekleştirilmesi, esnaf faaliyeti için öngörülen düzeyi aşan miktarda gelir sağlamayı hedef tutacak nitelikte ołması gerekir. Buna göre, kanun koyucunun bir ticari işletmenin işletilmesiyle tacir sıfatını kazanacak tüzel kişi tacirin (ticaret şirketlerinin) adli yardım talebinde bulunamayacak olması varsayımından hareket ettiği kabul edilmelidir.Kanun koyucunun bu varsayımının temelinde ticaret şirketlerinin kamusal bir amaçtan ziyade ekonomik bir amaçla hareket etmeleri yatmaktadır. Nitekim kollektif şirketler bakımından,TTK, m. 211/1, komandit şirketler için TTK m. 304/1, anonim şirketIer için TTK m. 331 ve Limited şirketler için TTK m.573/3'de şirketlerin amaçlarının ekonomik olduğu açıkça hükme bağlanmıştır. O halde amacın kamusal menfaatlerin korunması yerine ekonomik olduğu ticaret şirketlerinde ticaret şirketierinin adli yardım talebinde bulunmasında ve bunların yargılama giderlerinin kamunun üzerinde bırakılmasında kamumun menfaatini koruyan meşru bir amaç bulunmamaktadır.

Kamuya yararlı dernek ve vakıfların hem ticari işletmeyi bir ticaret şirketi eliyle işlettikleri takdirde dahi tacir sifatını haiz olmamaları hem de HMK 334/2'de sadece bu türden dernekler ile vakıfların adli yardım talep edebileceklerinin Öngörülmüş olmasıkarşısında kamuya yararlı dernek veya vakıflar dışındaki diğer ðzel hukuk tłzel kişilerinin adli yardım talep edebilmneleri mümkün değildir. TTK m. 16/2 göz önüinde bulundurulduğunda tacir sıfatı kamuya yararlı dernekler ve vakıflara ait olmayıp, bunların faaliyetierini bir ticaret şirketi eliyle gerçekleştirmesi halinde bu ticaret şirketlerine ait olacaktır. Dolayısıyla böyle bir durumda kamuya yararlı dernek veya vakıflar adli yardım talep edebilecek iken, işlettikleri ticaret şirketlerinin adli yardim talebinde bulunabilmeleri mümkün olmayacaktir.

Dernek ve vakıfların kamu yararı niteliğini haiz olabilmeleri için belirli koşullar bulunmaktadır. Buna göre, mevzuatta aranan diğer koşullar yanında, derneklerin kamu 

yararıı haiz olmak için, sahip olduğu mal varlığının ve yıllık gelirinin tüzüğünde belirtilen amacı gerçekleştirecek düzeyde olması, amacı ve gerçekleştirdiği faaliyetlerin, üyelerinin dışında yerel, ulusal ve uluslararası düzeyde toplumun ihtiyaç ve sorunlarına yönelik çözümler üretecek ve toplumsal gelişmeye katkı sağlayacak nitelikte olması, yıl içinde elde ettiği gelirin en az yarısının bu amaçla harcanması zorunludur. Vakıflarda kamu yararının kazanıması için, diğer koşullar yanında, vakıfların sağlık, sosyal yardım, eğitim, bilimsel araştırma ve geliştirme, kültür ve çevre koruma ile ağaçlandırma konularında faaliyette bulunmayı amaç edinmesi ve bu faaliyetlerinin kamuya açık ve Devletin kamu hizmeti yükünü azaltıcı etki yapacak dūzeyde olması, belli bir yöre veya belli bir kitleye hizmeti amaçedinmemesi gerekmektedir. Buna göre, kanun koyucu, ticari şirketlerden farklı olarak ekonomik (kâr) amacı gütmeyen kamu yararını hiz dernek ve vakıfların, gelirlerini toplumun intiyaç ve sorunlarına yönelik harcadığını da gōz öntınde tutarak, onlara sağladığı vergisel ve sair avantajların yanında HMK'nın 334. maddesinde belirli koşullar altında adli yardımdan yararlanma imkânı da tanımıştır. Kamuya yararlı dernek ve vakıfların amaç ve faaliyetleri nazara alındiğında, hak arama özgūrlüklerinin tesis edilebilmesi/korunabilmesi için kendilerine adli yardım sağlanmasında meşru bir amaç ve kamusal bir menfaat bulunmaktadır.
Avrupa ülkelerine bakıldığında, tüzel kişilerin adlî yardımdan yararlanıp yararlanamayacağı hususunda farklı yaklaşımların bulumduğu görülmektedir. Örneğin;,Arnavutluk, Bosna Hersek, Bulgaristan, Ingiltere, Galler, Irlanda, Italya, Letonya,Lüksemburg, Malta, Moldova, Romanya ve Sırbistan gibi ülkelerde tüzel kişiler adlîyardımdan yararlanamaz Fransa, Yumanistan, Portekiz ve Ispanya gibi ülkelerde ise kâr amacı gütmeyen tüzel kişilerin adlı yardım hakkından yararlanabileceği düzenlenmiştir. Buna karşılık, Avusturya, Belçika, Estonya, Finlandiya, Almanya, Hollanda, Polonya, Rusya,İsviçre ve Ukrayna gibi ülkeler ticari şirketler de dâhil olmak üzere tüzel kişilerin belirli koşullara sahip olmak kaydıyla adli yardıma başvurabileceği kabul edilmektedir. (Bkz, Alper Tunga Küçük/ Fatih Tahiroğlu, Tüzel Kişilerin Adli Yardımdan Yararlanıp Yararlanamayacağı Üzerine Düşünceler, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi,12(1) 2024, s.258).
Nitekim Avrupa Insan Hakları Mahkemesi, DEB Deutsche Energiehandels- und Beratungsgesellschaft mbH v. Germany (bkz.https://eur-lex.eraopu.eu/legalcontent/EN/ALL/?iari=CELEX%3A62009CJ0279) karariında, “.….Bu bağlamda, adli yardım sağlanmasına ilişkin koşulların, mahkemelere erişim hakkına yönelik, bu hakkın esasınızedeleyen bir sinırlama oluşturup oluşturmadiğını tesptt etmek ulusal mahkemenin görevidir... Daha spesifik olarak ulusal mahkeme tüzel kişilerin durumlarını dikkate alabilir.Mahkeme bu nedenle, diğerlerinin yanı sıra, söz konusu tüzel kişinin türünü ve kár amacıgüden veya gütmeyen kişilerden olup olmadığıni; ortakların veya htssedarların mali kapasiesini ve bu ortakların veya hissedarların yasal işlemleri başlatmak için gerekli meblağları elde etme yeteneğint değerlendirebifir.…" şeklinde içtihatta bulunmuştur. Söz konusu kararda, 2003/8/EC sayılı Konsey Direktif'ine de yer verilmiştir. Direktif'in 3/1maddesinde açıkça gerçek kişilerin adli yardım talep edebilecekleri vurgulanmıştır. (Direktif m.3/1; Bu Direktif kapsamındaki bir uyuşmazlığa dahil olan gerçek kişiler, söz komusu Direktifie belirtilen koşullara uygun olarak adalete etkin erişimlerint sağlamak amacryla uygun adli yardım alma hakkana sahip olacaklardır). Görüldüğü Özere ticaret şirketleri gibi tülzel kişiliği haiz teşebbüsłerin adli yardım talep edemeyecek olmaları sadece Türk hukukuna 8zgül değildir.


Yukarıda ayrıntılı şekilde belirttiğimiz nedenlerle, özel hukuk tüzel kişilerinden sadece kamuya yararlı derneklerin ve vakıfların adli yardımdan yararlanmalarında meşru bir amaç söz konusu olup, ticari şirketlere ve diğer özel hukuk tüzel kişilerine bu hakkın tamnmamasmda mahkemeye erişim hakkına ölçüsüz bir müdahale söz konusu değildir. Bu nedenlerle HMK'nın 334. maddesinin ikinci fikrasının Anayasanın 13. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ve iptali yōnūndeki çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.
Oye Muhterem INCE 
Üye Ömer ÇINAR 
Uye Metin KIRATLI