Anayasa Mahkemesinin 24/9/2024 Tarihli ve E: 2024/15, K: 2024/159 Sayılı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2024-11-21

21 Kasim 2024 PER$EMBE 
Resmî Gazete 
Sayı : 32729
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI 
Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
Esas Sayısı : 2024/15Karar Sayısı : 2024/159Karar Tarihi : 24/9/2024
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara BöIge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi 

İTİRAZIN KONUSU: 3/11/1980 tarihli ve 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun'un 6. maddeşinin birinci ve ikinci fikralarında yer alan ".ve manevi." ibarelerinin Anayasa'nın 2., 17. ve 35. maddelerine aykırıliığı ileri sürülerek iptallerine ve yürürltüklerinin durdurulmasına karar verilmesi talebidir.
OLAY: Operasyon görevi sırasında askerî aracın yaptığı kazada ölen asker kişinin yakınları tarafından açılan maddi ve manevi tazminat davasında itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.
1. İPTALİ İSTENİLEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ
A. Îptali İstenilen Kanun Hükümleri 
Kanun'un itiraz konusu kurałların da yer aldığı 6. maddesi şöyledir:
“Nakdi tazmınat ve aylığın etkisi 
Madde 6 - Bu Kamun hükümlerine göre ödenecek nakdi tazmtnat ile bağlanacak emekli aylığı uğramlan maddi ve manevı zararların karşılığıdır.

Yargı mercilerinde maddi ve manevl zararlar karşılığı olarak kurumların ödemekle yükümlü tutulacakdarı tazmtnatın hesabında bu kanun hükümlerine göre ödenen nakdi tazminat tle bağlanmış bulunan aylıkdar gözömünde tutulur."
B. İlgili Görülen Kannn Hükümleri 
Kamun'un;
1. 3. maddesi şöyledir:
"Nakdi tazminat 
Madde 3 — Bu kanun kapsamına girenlerden;
a) (Değtşlk: 1/4/1998 - 4356/1 Md.) Ölenlerin kanuni mirasçılarına, en yüksek Devlet Memuru brüt ayliğınm (Ek gösterge dahil) 100 katı tutarında.

b) (Değişik: 1/4/1998 « 4356/1 md.) Yaşamak için gerekli hareketleri yapmaktan aciz ve hayatını başkasıın yardim ve desteği ile sürdürebilecek şekilde malül olanlara 200 kati,diğer engelli håle gelenlere (a) bendtnde belirtilen tutarın % 25'inden % 75'ine kadar,yaralananlara ise % 20'stni geçmemek tzere engellilik ve yaralanma derecesine göre.

Nakdi tazminat ödenir.
Bu nakdi tazminatın tespitine esas tutulacak aylık; tazminat verilmesine dair karar tarthindeki en yüksek Devlet memuru aylığının (Ek gösterge dahil) brüt tutarıdır.
c) (a) bendi esaslarına göre tespit edilen nakdi tazminatın kamuni mirasçılara intikalinde; őlenin eş ve füruu veya yalnızca füruu ile içtima eden ve ölüm tarthinde sağ olan ana ve babasının her birine ayriı ayrı olmak tzere % 15 tutarmdaki kasmı verildikten sonra kalanı içtima eden diğer mirasçılara õdenir. Diğer hallerde miras hükümlert uygulanr.Ancak ana veya babaya verilen tazminat çocukların her birine ödenen tazminattan fazla olamaz 

d) (Ek: 7/6/1990 - 3658/2 md.) Kesin raporun alınmasının uzayacağının anlaşımast halinde tazminatin ödenme usüllerine göre, olay tarihi libariyle, (b) bendine göre hesaplanacak miktarm asgart oranı üzerinden avans ödenir.

Olağamüstü halin devam ettiği süre içinde, bu maddede yer alan nakdi tazmtnat mikaarlarınm yarıya kadar indirilmesine veya nakdi tazminata iltşkin hüküimlerin uygulanmamasıa Cumharbaşkanı yetkilldir.",
2. 4. maddesi şöyledir:
“Aylık bağlanması
Madde 4 - Bu Kanun kapsamına girenlerden;
a) Engelli håle gelerek bağlı oldukları sosyal güvenlik mevzuatma göre emekliye sevk edilenlere görev malullüğü aylığı bağlanr.

b) Emekli aylığı almakta iken engelli håle gelenlerin almakta oldukları aylıkdarı görev malullüğü aylığına dönüştürülür.

c) Ölenlerin kendilerine bağlanması gereken görev malullüğü aylığı, dul ve yetimlerine bntikal ettirilir.

Bu madde gereğince ilgili sosyal güvenlik kurumlarınca kendi mevzuatlarına göre bağlanan aylıkdar, (.….) % 25 artırılarak ödenir.

d) Herhangı bir sosyal güvenlik kurumuna tabi olmayanların engelli håle gelmeleri halinde, öğrenim durumlarına göre 657 saylı Devler Memurları Kanununun değişik 36 ncımaddesi hükümlerine göre belirlenecek giriş derece ve kademeleri üzerinden (Öğrenimt bulunmayanların ilkokul mezumu gibi) kendilerine, ölümlerinde dul ve yetimlerine 5434sayılı Kamun hükümlerine göre T.C. Emekdi Sandığınca görev malullüğü aylığı % 25artırılarak bağlanir.

(Değişik fikra: 1257/2013-6495/80 md.) Btrinci fikranın (a) ve (b) bentleri hükümleri uygulanarak aylık bağlananlara aylık bağlama tarihi itibarryla sosyal güvenlik kurumlarınca kendi sigortalılığı nedeniyle ödenmekte olan gelir ve/veya aylıkdarın toplamı,14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kamumunun 36 nct maddesi gereğince öğrenim durumuna göre belirlenecek giriş derece ve kademest le 30 yu fili hizmet süresi esas almarak mülga hükümlert de dahil 5434 saylı Kamun hükümlertne göre hesaplanacak 

vazife maluliüğü aylığının %25 artırımlı tutarından az olamaz ve bu şekilde belirlenen geltr ve/veya aylıkdar ügtli sigortalılık hâlindeki aylık artışları dikkate alınarak artırılır, Birinci fikranın (a) ve (b) bentlert kapsamına gtrenler, aylıklara ilişkin hükümler hariç olmak üzere (d) bendi kapsamına gtrenlerin malullük hâłine bağlı olarak yararlandığı haklardan da aymıesas ve usuller çerçevestnde yararlandırılır. Bu Kanuna veya bu Kanun hükümleri uygulanarak aylık bağlanmasım gerektiren kamunlara göre aylık bağlanan maluller ile 5434saylı Kamunun 56 ncrve mülga 64 üncü maddesi kapsamında aylık bağlanan malullerin,malul saylmaları sebebiyle aylık bağlandığı tarthten önceki her türlü sigortallık ve prim ödeme süreleri, iştirakçtlik ve fili hizmet süreleri ile bunların itibari ve filli htzmet süresi zammı olarak değerlendirilen süreleri, malullük aylığı bağlanmasından sonra geçecek çalışma veya sigortalılık sürelertyle hiçbir sebeple btrleştirilemez. Bu şekilde aylık bağlanmasından önce geçen söz konusu süreler; malullük aylığı bağlanmasımdan sonra geçen sigortalılık ve çalışma sürelerinin tabi olacağı sigortalılık hâli tle mülga 2829 sayııKanun uygulaması yönünden dikkate alımayacağı gibi, sonradan geçen sigortalılık veya çalışma sūreleri yaşlılık/emekdilik, malullūk ya da ölüm/dul veya yetim aylığı bağianmasında veya toptan ōdeme yapımasında ilgili mevzuatına gôre ayrı bir çalışma veya sigortalılık süresi olarak değerlendirilir. Ancak, bu Kanuna göre aylik bağlandiğı tarlhten sonra çalışmaya başlayanlardan, aylık bağlandıktan sonraki çalışmaları 5510 sayılı Kamunun yürürlük tarthinden sonra olanlar için 5510 sayılı Kanunun geçici 4 üncü maddesi hükümleri uygulanamaz. Yukarıda beltrtilen kamunlara göre malullük ayliığı bağlanmasına esas alınmuş hastalık ya da engellilik hálleri ve bu hastalık ya da engellilik hallerindeki ilerlemeler, sonradan geçen çalışmalar sebebiyle yaşlılık aylığına hak kazanılmasıkoşullarımın belirlenmesinde dikkate alınmaz. (Ek cūmle: 25/3/2020-7226/6 md.) Ancak, bu kapsamdakiler aylık bağlandığı tarihaen sonra geçen çalışmaları esas almdığında en az 20yıldan beri sigortalı bulunmak ve en az S000 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları priml ōdemiş olmak şartryla talepleri halinde ayrıca yaşlılık aylığından yararlanırlar 
(Ek fikra: 12/7/2013-6495/80 md.) Bu madde hükümlerl 5434 sayılı Kamunun 56 ncımaddesi kapsamındakiler ve harp malulleri hakkında da uygulanır."
II. ILK İNCELEME 
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, YıldızSEFERINOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCL, Irfan FÎDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem INCE'nin katilımlarıyla 1/2/2024 tarihinde yapılan iIk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine ve yürürlağu durdurma talebinin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞtYLE karar verilmiştir.

III ESASIN İNCELENMESİ
2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Cem GÜNDOĞDU tarafindan hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu ve ilgili görülen kanun hükümleri, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşůnüldü:
A. Anlam ve Kapsam 
3. 2330 sayılı Kanun'da, anılan Kanun kapsamında belli faaliyetlerde görevlendirilenlerin bu görevlerinden dolayı ya da görevleri sona ermiş olsa bile yaptıkları

hizmet nedeniyle derhâl veya bu yüzden maruz kaldıkları yaralanma ya da hastalık sonucu ölmeleri veya engelli duruma gelmeleri hâlinde ödenecek nakdi tazminat ile birlikte bağlanacak aylığın ve sayılan nedenlerle yaralanmaları hâlinde ödenecek nakdî tazminatın esas ve yôntemleri düzenlenmiștir.

4. Kanun'un 2. maddesinde Kanun kapsamına giren kamu görevlileri ve diğer kişiler belirlenmiş; 3. ve 4. maddelerinde ise bu kapsama girenlere ödenecek nakdî tazminat ile bağlanacak aylıklara ilişkin usul ve esaslar tespit edilmiştir. 3. maddeye göre Kanun kapsamına girenlerden ölenlerin kanuni mirasçılarına, en yüksek devlet memuru brüt aylığının (ek gösterge dāhil) 100 katı tutarında, yaşamak için gerekli hareketleri yapmaktan aciz ve hayatını başkasının yardım ve desteği ile sürdürebilecek şekilde malul olanlara 200 katiı, diğer engelli hâle gelenlere (a) bendinde belirtilen tutarın %25'inden %75'ine kadar, yaralananlara ise %20'sini geçmemek üzere engellilik ve yaralanma derecesine göre nakdî tazminat 8denecektir.

5. 4. maddeye göre ise Kanun kapsamına girenlerden engelli hâle gelerek bağlıoldukları sosyal güvenlik mevzuatına göre emekliye sevk edilenlere görev malulfüğü aylığt bağlanacak, emekli aylığı almakta iken engelli håle gelenlerin almakta oldukları aylıklarıgörev malullüğü aylığına dönüştürülecektir. Ölenlerin kendilerine bağlanması gereken görev malullüğü aylığı, dul ve yetimlerine intikal ettirilecek, madde gereğince ilgili sosyal güvenlik kurumlarınca kendi mevzuatlarına göre bağlanan aylıklar %25 artırılarak ödenecektir.Herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna tabi olmayanların engelli hâle gelmeleri halinde,δğrenim durumlarına göre 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun değişik 36. maddesi hükümlerine göre belirlenecek giriş derece ve kademeleri üzerinden (δğrenimi bulunmayanların ilkokul mezunu gibi) kendilerine, ölümlerinde dul ve yetimlerine 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Tärkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu hüikümlerine göre görev malullüğü aylığı %25 artırılarak bağlanacaktır.

6. 2330 sayıl Kanun'un 6. maddesinde de õdenecek nakdî tazminat ile bağlanacak emekli aylığının uğranılan maddi ve manevi zararların karşılığı olduğu, yargı mercilerinde maddi ve manevi zararlar karşılığı olarak kurumların õdemekle yükümlā tutulacaklarıtazminatın hesabında bu Kanun hüktmlerine göre õdenen nakdî tazminat ile bağlanmışbulunan aylıklatın dikkate alınacağı öngörülmektedir. Anılan maddede yer alan "…ve manevi... " ibareleri itiraz konusu kuralları oluşturmaktadır.

7. Bu itibarla kurallar uyarınca Kanun'a göre hesaplanarak ilgililere ödenen nakdîtazminat ve bağlanan emekli aylıkları yargı mercilerince hükmedilecek maddi ve manevi tazminat hesaplamalarında dikkate alınacaktır.

B. Îtirazm Gerekçesi 
8. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kurallar kapsamında nakdî tazminat ve emekli aylığı ödemelerinin manevi zararlar karşılığı olduğunun öngörülmesi nedeniyle mahkemelerce manevi tazminatın tekliği ve böltünmezliği ilkesinin gözetilerek bu yöndeki taleplerin reddine karar verildiği, kuralların yer aldığı madde metninde ödenen tazminatın ne kadarının maddi ne kadarının manevi tazminat karşılığı olacağına ilişkin herhangi bir belirlemenin yapılmadığı, bu durumun farklı yargısal uygulamalara sebebiyet verdiği, ayrıca zarar görenin de söz konusu madde gereğince yapılan ödemenin kapsamını bilmesinin 

mümkün olmadığı, dolayısıyla bu durumun kişilerin manevi zararının tam olarak karşılanamamasına neden olduğu belirtilerek kuraiların Anayasa'nın 2., 17. ve 35.maddelerine aykırı olduğu ileri strülmüştür.

C. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 
9. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgūrlüikleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdūren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargıdenetimine açık olan devlettir.

10. Hukuk devletinin temel ilkelerinden biri belirliliktir. Bu ilkeye göre yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ya da kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır ve uygulanabilir olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu õnlem içermesi gerekir. Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı olup hukuk güvenliği, normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar. Bu bakımdan kanunun metninin, bireylerin gerektiğinde hukuki yardım ałmak suretiyle hangi somut eylem ve olguya hangi hukuksal yaptırımın veya sonucun bağlandığını belirli bir açıklık ve kesinlikte öngörebilmelerine imkân verecek nitelikte olması gerękir.

11. 2330 sayılı Kanun'un itiraz konusu kuralların da yer aldığı 6. maddesinde anılan Kanun kapsamında &denecek nakdî tazminat ile bağlanacak emekli aylığının hem maddi bem de manevi zararların karşılığı olduğu belirtilmekte, ayrıca yargı mercilerinde maddi ve manevi zararlar karşılığı olarak kurumların ðdemekle yükümlüı tutulacakları tazminatın hesabında bu Kanun hükümlerine göre ödenen nakdî tazminat ile bağlanmış bulunan aylıkların gözöntınde tutulacağı öngörülmektedir.

12. Bununla birlikte õdenen nakdî tazminat ile bağlanmış bulunan emekli aylıklarının aynı olaya ilişkin olarak açılacak tazminat davalarında hükmedilecek miktarın belirlenmesinde dikkate alınabilmesi için anılan õdemelerin ne kadarının maddi ne kadarının manevi zarar karşıhğı olduğunun mahkeme tarafindan tespit edilmesi zorunludur.
13. Öte yandan söz konusu ödemelerin hangi zarara karşılık yapı!dığının ilgili kişi tarafindan bilinmesi de açılacak davalarda tazminat taleplerinin ileri sürülmesi bakımından δnem taşımaktadır. Bu yönüyle ödemenin niteliğinin idare tarafindan belirtilmesi veya mevzuatta açıkça gösterilmesi gerekir. Aksi durum kişiler yöntınden hak kayıplarına yol açan uygulamalara neden olabilecektir.

14. Kurallarda idarece Ödenen tutarların bir kısmının manevi zarara karşılık yapıldığıve yargı mercilerince de manevi zarar karşılığı tazminata hükmedildiği takdirde bumun dikkate alınması gerektiği belirtilmekle birlikte bu tür õdemelerin ne kadarlık kısmının manevi zarara karşılık yapıldığı ile Ödemenin niteliğinin idare tarafindan belirtilmesi gerektiğini ortaya koyan herhangi bir güvenceye ya da δIçüte yer verilmemiştir.

15. Bu itibarla idarece maddi ve manevi manevi zarar karşılığı yapılan õdemenin ne kadarlık kısmının manevi zarar kapsamında olduğunu ortaya koyan ve bu ödemelerin niteliğinin ilgililer tarafından anlaşılmasını sağlayan herhangi bir güvence ve öiçüt içermeyen kuralların belirli olduğu söylenemez 

16. Açıklanan nedenlerle kurallar, Anayasa'nın 2. maddesine aykındır. Iptalleri gerekir.

Kurallar Anayasa'nın 2. maddesine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa'nın 17, ve 35. maddeleri yönünden incelenmemiştir.

IV. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU 
17. Anayasa'nın 153. maddesinin Üçünct fikrasında “Kanun, Cumhurbaşkanlığıkararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi lçtüzüğu ya da bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmí Gazetede yayımlandiğı tarthte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlūğe gtreceği tarihi ayriıca kararlaştrabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez." denilmekte,30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66, maddesinin (3) numaralı fikrasında da bu kural tekrarlanarak Mahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete'de yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.

18. 2330 sayılı Kanun'un 6. maddesinin birinci ve ikinci fikralarında yer alan “.…. ve manevi..." ibarelerinin iptal edilmeleri nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararınıihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fikrasıyla 6216sayılı Kanun'un 66. maddesinin (3) numaralı fikrası gereğince iptal hükümlerinin kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

V. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ
19. Başvuru kararında özetle, itiraz konusu kuralların uygulanmaları hâlinde telafisi gūç veya imkânsız zararların doğabileceği belirtilerek yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi talep edilmiştir.

3/11/1980 tarihlive 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun'un 6. maddesinin birinci ve ikinci fikralarında yer alan “...ve manevi..." ibarelerine yönelik iptal hükümlerinin yürürlüiğe girmelerinin ertelenmeleri nedeniyle bu ibarelere ilişkin yürürlüğün durdurulması taleplerinin REDDİNE 24/9/2024 tarihinde ÖYBIRLIGIYLE karar verilmiştir.

VI. HÜKÜM 
3/11/1980 tarihli ve 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun'un 6. maddesinin birinci ve ikinci fikralarında yer alan “….ve manevi..." ibarelerinin Anayasa'ya aykırı olduklarına ve fPTALLERiNE, iptal hükümlerinin Anayasa'nın 153.

maddesinin Üçüncü fikrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66. maddesinin (3) numaralt fikrasi gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE 24/9/2024 tarihinde OYBİRLİĞIYLE karar verildi.

Başkanvekili Başkanvekili Úye Hasan Tahsin GÖKCAN Basti BAĞCI Engin YILDIRIM 
Oye Uye Oye Ridvan GÜLEÇRecai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ 
Üye Uye Oye Yıldız SEFERİNOĞLU Selahaddin MENTE$Irfan FIDAN 
Üye Üye Öye Kenan YAŞAR Muhterem ÍNCE Yılmaz AKÇİL 
Oye Ömer ÇINAR 
Oye Metin KIRATLl