Anayasa Mahkemesinin 21/12/2023 Tarihli ve 2019/8609 Başvuru Numaralı Kararı
ANAYASA MAHKEMESİ KARARLARI | 2024-05-20

20 Mayis 2024 PAZARTESi 
Sayı : 32551
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI  Anayasa Mahkemesi Başkanlığından:
İSMAİL TUNCEL BAŞVURUSU 
Başvuru Numarası: 2019/8609Karar Tarihi : 21/12/2023
Başkan :Zühtü ARSLAN Başkanvekili :Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekíli : Kadir ÖZKAYA Öyeler : Engin YILDIRIM Muammer TOPAL M. Emin KUZ Rıdvan GÜLEÇYusuf Şevki HAKYEMEZ Yıldız SEFERİNOĞLU Selahaddin MENTEŞBasri BAĞCl İrfan FIDAN Kenan YAŞAR Muhterem INCE Raportör : Duygu KALUKÇU Başvurucu : Ismail TUNCEL Vekili : Av. Şerife ÇIPLAK 
BAŞVURUNUN KONUSU 
1. Başvuru, iş kazasına bağhı olarak meydana gelen iş gūcū kaybından doğan zararın tazmini talebiyle açılan davada Sosyal Gūvenlik Kurumunca tespit edilen maluliyet oranına davacı tarafindan itiraz edilmemesi sebebiyle maluliyet oranı yönünden karşı taraf lehine usule ilişkin kazanılmış hak oluştuğu gerekçesiyle maluliyet oranının daha yüksek hesaplandığı Adli Tıp Kurumu raporunun hūkme esas alınmaması suretiyle gerçek zararın belirlenmemesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının, davanın uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkımın ihlal edildiği iddialarna ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 13/3/2019 tarihinde yapılmıştır.
Resmî Gazete 

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ōn incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafindan yapılmasına karar vermiştir.

5.Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.
6. Birinci Bölüm, başvurunun Genel Kurul tarafindan incelenmesine karar vermiştir.

III. OLAY VE OLGULAR 
7.Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar ōzetle şōyledir:
8. Başvurucu, işçi olarak çalıştığı T. Madencilik ve Sanayi Yatırımlar Anonim Şirketine (T.A.$.) ait maden ocağında 24/6/2010 tarihinde meydana gelen kazada sol ayak tendonunda yırtık ve sağ elinde kesi oluşacak şekilde yaralanmıştır.
9. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu tarafindan düzenlenen 25/5/2011 tarihli raporda 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun I3. maddesinin (1) numaralı fikrasını (a) bendi uyarınca kazanın ișkazası niteliğinde olduğu belirtilmiştir. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Başkanlığı Ankara Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü Kocatepe Sağlık Sosyal Güvenlik Merkezince (SGK Sağlık Merkezi) düzenlenen 26/10/2011 tarihli raporda ise başvurucunun meslekte kazanma gücūkaybı/maluliyet oranı (sūrekli iş göremezlik derecesi) %14 olarak tespit edihmiştir. Anılan raporda 1/10/2012 tarihinde kontrol muayenesi gerektiği hususuna da yer verilmiştir.
10. Başvurucu 19/1/2012 tarihinde Soma 1. Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) fazlaya ilişkin haklarımı saklı tutarak 1.000 TL maddi ve 50.000 TL manevi tazminat talebiyle belirsiz alacak davası açmıştır. Dava dilekçesinde, SGK Sağlık Merkezince yapılan değerlendirmede iş kazası sonucu meslekte kazanma gücü kaybı oranının %l4 olarak tespit edildiğini belirten başvurucu, buna dair raporu Mahkemeye hukuki delil olarak ibraz etmiştir. Dava devam ederken SGK Sağlık Merkezince yapılan kontrol muayenesi üzerine düzenlenen 26/11/2012 tarihli raporda da başvurucunun meslekte kazanma gūcü kaybi oram %14 olarak tespit edilmiştir.

11. Yargılama sürecinde davalı işveren, SGK Sağlık Merkezince tespit edilen %14maluliyet oranına itiraz etmiştir. Bunun üzerine Mahkeme 1/10/2013 tarihli duruşmada dosyanın Adli Tip 3. İhtisas Kuruluna (ATK.) gönderilerek gerektiğinde şahıs da hazır edilecek şekilde hakkında rapor aldırılmasına karar vermiştir. ATK tarafindan düzenlenen 24/2/2014 tarihli raporda başvurucunun maluliyet oranı %19 ołarak tespit edilmiştir 
12. Başvurucu, Mahkemeye sunduğu 5/6/2014 tarihli dilekçesinde ATK tarafindan düzenlenen raporda iş gücū kaybı oranı %19 olarak tespit edildiğinden tazminat hesabında bu oranın dikkate alınöası gerektiğini belirtmiş; aksi takdirde ATK Genel Kurulundan rapor alınmasını talep etmiştir. Mahkeme ise 1/7/2014 tarihli duruşmada, SGK Sağlık Merkezi 

tarafindan %14 olarak belirlenen maluliyet oranına başvurucunun itiraz etmediği, davalıtarafın itirazı üzerine dosyanın ATK'ya gönderildiği ve maluliyet oranının arttığı dikkate alındığında maluliyet oranı bakımından davalı taraf lehine usule ilişkin kazanılmış hak oluştuğu değerlendirmesinde bulunarak dosyanın ATK Genel Kuruluna gönderilmesi yönündeki talebi reddetmiş ve kusur oranlarmın tayini için dosyanın bilirkişi incelemesine gönderilmesine karar vermiştir.

13. 21/7/2014 tarihi itibarıyla Soma İş Mahkemesinin faaliyete geçmesi üzerine gōrevsizlik kararı verilerek Soma İş Mahkemesine (Mahkeme) devrcdilen dosyaya ibraz edilen kusur oranına ilişkin 14/8/2014 tarihli raporda dava konusu iş kazasının oluşumunda davalı işverenin %70, başvurucunun ise %30 oranında kusurlu olduğu tespiti yapılmıştır.Hem başvurucu hem de davalı işveren tarafindan söz konusu kusur oranlarma itiraz edilmişise de Mahkemece raporun denetime elverişli olduğu gerekçesiyle itirazlar reddedilmiş ve dosya tazminat miktarının hesaplanması için bilirkişi incelemesine gõnderilmiştir.
14. %14 maluliyet oranı esas alınarak düzenlenen 17/6/2015 tarihli hesap bilirkişi raporunda kusur oranına göre başvurucunun karşılanmamış toplam zararının 35.203,03 TL olduğu tespit ediłmiştir.

15. Başvurucu, ATK tarafindan düzenlenen raporda maluliyet oranının %19 olarak tespit edildiğinden bahisle zararının bu oran üzerinden hesaplanması gerektiğini belirterek söz konusu bilirkişi raporuna itiraz etmiş; Mahkeme bu itirazı reddetmiştir.
16. Başvurucu, fazlaya ilişkin haklarını saklı tutmak suretiyle 28/9/2015 tarihinde davayı ıslah etmiş; talep etiği maddi tazminat miktarım 17/6/2015 tarihli bilirkişi raporunda tespit edilen zarar miktarı doğrultusunda 35.000 TL'ye yükseltmiştir.
17. Mahkeme 12/1 1/2015 tarihli kararıyla davayı kısmen kabul etmiştir. Bu kapsamda Mahkeme, başvurucunun 17/6/2015 tarihli hesap bilirkişi raporuna göre 35.203,03TL maddi zararının oluştuğunun anlaşıldığım belirterek 35.000 TL olan talebine bağlı kalarak maddi tazminat talebini kabul etmiş; ayrıca 17.000 TL manevi tazminata hūkmetmiş, fazlaya ilişkin manevi tazminat talebini ise reddetmiştir. Kararın gerekçesinde özetle yargılama sürecinde ATK'dan alıman raporda davacının maluliyet oranı %19 olarak tespit edilmişse de davacının SGK tarafından tespit edilen %l4 maluliyet oranına itiraz etmediği, bu orana davalı işveren tarafından itiraz edilmesi üzerine dosyanın ATK'ya gōnderildiği, bu itibarla maluliyet oranı konusunda davalı taraf lehine usuli kazanılmış hak oluştuğundan SGK raporundaki maluliyet oranı esas ahnarak karar verilmesi gerektiği belirtilmiştir. Bu bağlamda kararın gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:
"Davalı tarafindan davacının SGK tarafindan tespit edilen %14 maluliyet oranına davalı iş veren tarafiından itiraz edilmesi üzerine dosya Istanbul Adli Tip Kurumu 3. İhtisas Dairesine gônderilmis, İhtisas Dairesinden aldırdan raporda davacinın %19 oranında maluliyetinin bulunduğu bildirilmiştir.

Usuli kazanımış hak kavramı üzerinde yapılan açıklamalar sonucunda Istanbui Adli Tip Kurumu 3. fhtisas Dairesi tarafindan davacının 24/06/2010 tarihinde meydana gelen işkazası neticesinde maluliyet oranı %19 olarak belirlenmiş ise de; maluliyete itirazın davali tarafindan yapıldığı, davacı tarafindan maluliyete itiraz edilmediği, sonuç olarak maluliyet konusunda davalı taraf lehine usuli kazanılmış hak oluştuğu, davacrya fark maluliyet için 

SGK'ya başvurması için süre vermenin eldeki davaya bir katkasının olmayacağı, yargılamayn uzatacağı, davacının oluşan fark maluliyet için ayrıca SGK' ya başvurabileceği ve bağlanan geliri fark maluliyet üzerinden yeniden hesaplattırabileceği, yine fark maluliyet için ek dava açabileceği ve karşılanmayan zarart bu şekilde giderilebileceği, kanaatine varıldığından eldeki davada davacının maluliyetinin %14 olduğu, maddi ve manevi tazminat miktarlarının bu oran üzerinden takdir edilmesi kanaatine varılmıştır.

Aldırıilan hesap, kusur raporu, adli tıp kurumu raporu ve tüm dosya kapması bir arada değerlendirildiğinde; davacının, davalıya ait iș yerinde çalışırken 24/06/2010 tarihinde işkazası geçirdiği, iş kazası neticesinde %14,0 oranında maluliyetinin oluştuğu, iş kazasının oluşumunda davahnın %70, davacının %30 oranında kusurlu olduğu, davacinın %14,0maluliyeti ile sonuçlanan iş kazası neticesince davacıya SGK tarafindan geçici iş gōremezlik tediyesinde bulunulduğu, llk peşin sermaye değeri+SYz geliri bağlandığı, geçici işgöremezlik ōdeneği ve İlk PSD+SYZ' nin rücuya tabi tahsisler olduğu bu nedenle, Türk Borçlar Kanununun 55. maddesine göre davacinın kusuruna isabet eden kismın indirilmesi ile elde edilen miktarın tenzili gerektiği, sonuç olarak davacının 35.203,03-TL karşılanmamış maddi zararının oluştuğu anlaşıldığından 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 26. maddesi uyarınca talep ile bağlı kalınarak davacının maddi tazminat talebinin kabulüne karar vermek gerekmiştir. lş kazasının oluşumunda davacı ve davalının kusur orant, davacının maluliyet orani, kaza anında 38 yaşında olmasi, bundan sonraki hayatım bu şekilde yaşamak zorunda kalacağı, bunun insan psikoloji üzerinde bırakacağıolumsuz etki, kazanın meydana gelmesinde davalının iş sağlığı ve güvenliği ōnlemlerini almaması nedeniyle ağır kusurulu olmasi, ülkenin ekonomik koşullari, tarafların sosyo-ekonomik durumu, tazminat tutarının caydırıcılık uyandıran oranda olması gerektiği gözetildiğinde davacı lehine uygun bir manevi tazminata hükmetmek gerekmiş ve aşağıdaki gibi hüküm kurulmuştur."
18. Anılan karartaraflarca temyiz edilmiştir. Başvurucu; temyiz dilekçesinde, usule ilişkin kazanılmış hak kurumunu Mahkemenin hatalı yorumladığını, bu hakkı hukuki sonuçdoğurabilmesi için yargılama sürecinde taraflar ya da mahkeme tarafindan yapılmış ve istisnalar arasında sayılmayan bir işlemin bulunması gerektiğini, kamu düzeninin söz konusu olduğu durumlarda ise böyle bir haktan sōz edilemeyeceğini, Yargitay içtihadının da bu yönde olduğunu belirtmiştir. Ayrıca açtığı davada gerçek maluliyetinin tespitinin esas olduğunu dile getiren başvurucu, Özellikle somut olaydaki gibi çelişkili raporların bulunmasıhâlinde ATK Genel Kurulundan rapor alnması gerektiğini ancak bu yöndeki taleplerinin kabul edilmediğini ifade etmiş; maluliyet oranma ilişkin SGK raporunun 201l yılında düzenlendiğini, ATK raporunun ise Mahkemenin talimatı üzerine 2013 yılında hastanede yeniden yaptırılan muayene sonucu hazırlandığını, daha yüksek maluliyet oranı tespitinin nedeninin rahatsızlığının ilerlemesinden kaynaklandığını belirterek bu gibi durumlarda SGK raporunun bağlayıcı olduğundan sőz edilemeyeceğini ileri sürmūştür.
19. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi (Daire) 23/I/2019 tarihinde kararı onamıştır.
20. Nihai karar başvurucuya 12/2/2019 tarihinde tebliğ edilmiş, başvurucu 13/3/2019 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.


IV. İLGİLİ HUKUK 
A. Ulusal Hakuk 
I. Kanun Hükümleri 
21. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun;
i."Sürelerin belirlenmesi" kenar başlıkhı 90. maddesinin (1) numaralı fikrasımn birinci cümlesi şöyledir:
"(1) Süreler, kanunda belirtilir veya hâkim tarafindan tespit edilir. "
ii."Kesin süre" kenar başlıklı 94. maddesinin (1) ve (3) numaralı fikraları şöyledir:
"(1) Kanunun belirlediği süreler kesindir.
(3) Kesin süre içinde yapıiması gereken işlemi, süresinde yapmayan tarafin, o işlemi yapma hakka ortadan kalkar."
iii."Delillerin değerlendirilmesi"kenar başlıklı 198, maddesi şöyledir:
"(1) Kanuni istisnalar dışında hâkim delilleri serbestçe değerlendirir."
iv."Bilirkişi raporuna itiraz" kenar başlıklı 281, maddesi şöyledir:
"(1) Taraflar, bilirkişi raporunun, kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde, raporda eksik gördükleri hususların, bilirkişiye tamamlattırımasını; belirsizlik gōsteren hususlar hakkanda ise bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edehilirler. (Ek cümle:22/7/2020-7251/24 md.)Bilirkiņi raporuna karşı talebin bu sūre içinde hazırlanmasının çok zor veya imkânsız olmasıya da özel yahut teknik bir çalışmayı gerektirmesi hálinde yine bu süre içinde mahkemeye başvuran tarafa, sürenin bitiminden itibaren işlemeye başlamak, bir defaya mahsus olmak ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir.

(2) Mahkeme, bilirkişi raporundaki eksiklik yahut belirsizliğin tamamlanması veya açıkdığa kavuşturulmasını sağlamak için, bilirkişiden, yeni sorular düzenlemek suretiyle ek rapor alabileceği gibi, tayin edeceği duruşmada, sözlū olarak açıklamalarda bulunmasınu da kendiliğinden isteyebilir.

(3) Mahkeme, gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görürse, yeni görevlendireceği bilirkişi aracılığıyla, tekrar inceleme de yaptırabilir."
v. "Bilirkişinin oy ve gōrūşünün değerlendirilmesi" kenar başlıkıı 282. maddesi şöyledir:
"(1) Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir."

2. Yargıtay İçtibadı
22. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 4/2/1959 tarihli ve E.1957/13, K.1959/5 sayılı kararmım ilgili kısmı şõyledir:
"Temyizce bir kararın bozulması ve mahkemenin bozma kararina uyması halinde bozulan kararın bozma sebeplerinin şümulū dışında kalmış cihetlerinin kesinleşmiş,sayılmasi, davaların uzamasını ōnlemek maksadıyla kabul edilmiş çok önemli bir usuli hükūmdür. Bir cihetin bozma kararının şümulü dışında kalması da iki şekilde olabilir. Ya o cihet, açıkça bir temyiz sebebi olarak ileri sürülmüş fakat dairece itiraz reddedilmiştir,yahut da onu hedef tutan, bir temyiz itirazı ileri sürülmemiş olmasına rağmen dosyanın Temyiz Dairesince incelendiği sırada dosyada bulunan yazılardan onun bir bozma sebebi sayrlması mümkūn bulunduğu halde o cihet dairece bozma sebebi sayrlmamıştır. Her iki halde de o konunun bozma sebebi saylmamış ve başka sebeplere dayanan bozma kararına mahkemece uyulmuş olması, taraflardan birisi lehine usuli bir müktesep hak meydana getirir ki, bu hakka ne mahkeme, ne de Temyiz Mahkemesi halele uğratabilir. Zira umumi müktesep hakkan tanınması da amme intizamı dūşūncesiyle kabul edilmiş bir esastır. Lakin,vazife konusunda usuli müktesep hak prensibinin kayıtsız, şartsız tatbiki, usulün az önce anılan mutlak hükmünün değiştirilmesi neticesini doğuracaktır ki, sözkonusu maddenin yazılşt ve kanuna konuluş gayesi itibariyle bōyle bir netice kaideten caiz gōrülemez. Ancak ileri sürülen vazifesizlik itirazının Temyiz Dairesine reddi ve kararın başka sebeplerden bozulması ve bozmaya uyulması halinde davanın yine vazifesizlik sebebiyle reddi yoluna gidilebilmesi, usul hükümlerinin esas gayesini haleldar edebilecek bir mahiyet arz edeceği cihetle haddi zatında nadir olan böyle vaziyetlerde istisnai olarak kanunun 7 nci maddesinin tatbikini kabul etmemek, menfaatlar vaziyetine gereği gibi uygun düşecektir"
23. Yargitay Hukuk Genel Kurulunun 20/12/2013 taribli ve E.2013/23-131,K.2013/1681 sayılı kararının ilgili kısmı şáyledir:
"Somut uyuşmazlığın doğduğu tarihte yürürlükte olan mülga 1086 saylı Hukuk UşulūMuhakemeleri Kanunu'nda 'usuli kazanımış hak' kavramına ilişkin açık bir hüküm bulunmamaktadır.

Bu kurum, davaların uzamasını önlemek, hukuki alanda istikrar sağlamak ve kararlara karşı genel güvenin sarsılmasını ōnlemek amacıyla Yargıtay uygulamaları ile geliştirilmiş, öğretide kabul görmüş ve usul hukukunun vazgeçilmez, ana ilkelerinden biri haline gelmiştir. Anlam itibariyle, bir davada, mahkemenin yada tarafların yapmış olduğu bir usul işlemi ile taraflardan biri lehine doğmuş ve kendisine uyulması zorunlu olan hakka ifade etmektedir.

Hemen belirtelim ki; bir mahkemenin Yargıtay Dairesi'nce verilen bozma kararına uyması sonunda, kendisi için o kararda gösterilen şekilde inceleme ve araştırma yaparak,yine o kararda belirtilen hukuki esaslar gereğince hūküm verme yükümlülüğü doğar. 'Usuli kazanılmış hak' olarak tanımlayacağımız bu olgu mahkemeye, hükmüne uyduğu Yargıtay bozma kararında belirtilen çerçevede işlem yapma ve hüküm kurma zorunluluğu getirdiği gibi, mahkemenin kararını bozmuş olan Yargitay Hukuk Dairesi'nce de, sonradan, ilk bozma kararı ile benimsemiş olduğu esaslara ve dolayısı ile oluşan usuli kazanılmış hakka aykırıbir şekilde ikinci bir bozma kararı verilmesini yasaklamaktadır.

Mahkemenin, Yargıtay'ın bozma kararına uyması ile bozma kararı lehine olan taraf yararına bir usuli kazanılmış hak doğabileceği gibi, bazı konuların bozma kararı kapsamıdışında kalması yolu ile de usuli kazanımış hak gerçekleşebilir. Yargıtay tarafindan bozulan 

bir hükmün bozma kararının kapsamı dışında kalmış olan kasımları kesinleşir. Bozma kararına uymuş olan mahkeme kesinleşen bu kasımlar hakknda yeniden inceleme yaparak karar veremez. Bir başka anlatımla, kesinleşmiş bu kasumlar, lehine olan taraf yararına usuli kazanılmış hak oluşturur.

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu'nun 04.02.1959 gūn ve 1957/13-1960/5;09.05.1960 gün ve 21/9 sayılı ilamlarında açıklandığı ūzere, bir mahkemenin Yargıtayca verilen bozma kararına uyması sonunda kendisi için o kararda gösterilen şekilde inceleme ve araştırma yaparak, yine o kararda belirtilen hukuki esaslar gereğince karar verme mükellefiyeti meydana gelir ve bu itibarla mahkemenin sonraki hükmünün bozmada gōsterilen esaslara aykarı bulunması, usule uygun sayılamaz ve bozma sebebidir; meğer ki,bu aykarılık sadece bozma kararında gösterilen bir usul kaidesine ilişkin bulunsun ve son kararın neticesini değiştirecek bir mahiyet arz etmesin. Mahkemenin bozma kararına uymasıyla meydana gelen durum uyarinca muamele yapma ve hüküm verme durumu,taraflardan birisi lehine ve diğeri aleyhine hüküm verme neticesini doğuracak bir durumdur ve buna usuli kazanımış hak yahut usule ait kazanımış hak denilmektedir.
Usul Kanumumuzda usule ait kazanımış hakka ilişkin açık bir hüküm konulmuş değilse de Yargıtayın bozma kararının hakka ve usule uygun karar verilmesini sağlamaktan ibaret olan gayesi ve muhakeme usulünün hakka varma ve hakkı bulma maksadiyla kabul edilmişolması yanında, hukuki alanda istikrarı sağlamak amacına ermek üzere kabul edilmişbulunması bakamından usule ait kazanılmış hak müessesesi, usul kanununun dayandığı ana esaslardandır ve kamu dizeni ile de ilgilidir.

Gerçekten, mahkemenin doğru bularak uyduğu ve yahut kanun gereğince uymak zorunda olduğu bozma kararı ile dava, usul ve kanuna uygun bir çığıra sokuimuş demektir.Buna aykarı karar verilmesi, usul ve kanuna uygunluktan uzaklaşılması manasına gelir ki,bõyle bir netice asla kabul edilemez. Bundan başka, mahkemenin bozma kararına uygun karar vermesine rağmen Yargıtayın ilk bozmasıyla benimsenmiş olan kanuna veya usule ait hükümlere aykarı şekilde ikinci bir bozma kararı vermesi, usul hükümleriyle hedef tutulan amacı zedeler ve hatta kararlara karşı duyulması gereken genel güveni dahi sarsar.
Esasen, hukukun kaynağı, sadece kanun olmayıp, mahkeme içtihatları dahi hukukun kaynaklarından oldukları cihetle, sōz konusu, usuli kazanılmış hak için kanunda açık hüküm bulunmamasi, onun kabul edilmemesini gerektirmez.

Kazanılmış haklar Hukuk Devleti kavramının temelini oluşturan en önemli unsurlardandır. Kazanımış hakları ortadan kaldırıcı nitelikte sonuçlara yol açan yorumlar Anayasanın 2. maddesinde açıklanan Türkiye Cumhuriyeti sosyal bir hukuk devletidir'hükmüne aykarılık oluşturacağı gibi toplumsal kararlılığı, hukuksal güvenceyi ortadan kaldırır, belirsizlik ortamına neden olur ve kabul edilemez.

Usuli kazanımış hakkın hukuki sonuç doğurabilmesi için; bir davada, ya tarafłar ya mahkeme ya da Yarguay tarafindan açık biçimde yapılmış olan ve istisnalar arasında sayımayan bir usul işlemi ile taraflardan biri lehine doğmuş ve kendisine uyulması zoruniu olan bir hakkın varlığından sõz edilebilmesi gerekir"
24. Yargitay 4. Hukuk Dairesinin 28/2/2022 tarihli ve E.202 1/I0668, K.2022/3491sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:
a ...
Davacı vekili dava dilekçesinde, kaza nedeniyle davacı mǔvekkilinin İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi tarafindan dīzenlenen ancak hangi yönetmeliğe göre düzenlendiği 

belirtilmeyen 27/03/2017 tarihli rapor uyarınca %20 oranında engelli olduğunu belirterek,bu maluliyet oranına göre aktüer hesabı yapılarak karar verilmesini talep etmiştir.Davalılar vekilleri, bu maluliyet raporuna itiraz etmişlerdir. Tahkim yargılaması sırasında uyuşmazlık hakem heyetince kaza tarihinde yürürlükte olan Özürlülük Ölçütü,Sıniflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporlan Hakkanda Yönetmelik hükümleri uyarınca aldırılan Çukurova Universitesi Tip Fakültesi Adli Tip Anabilim DalıBaşkanlığı tarafindan düzenlenen 16/05/2018 tarihli raporda davacının maluliyet oram %23 olarak belirlenmiştir.

Davacı taraf, aldıklan raporla maluliyet oranının %20 olarak tespit edildiğini belirterek ve maluliyet oranı konusunda fazlaya ilişkin haklarını saklı tutmadan tazminat istemiyle dava açmış olup, anılan maluliyet oranını açıkça kabul edip talebini sınırlamıştır.Diğer yandan, dava belirsiz alacak davası olarak açılmamış olup, davacımın maluliyet oranıbakımindan talebini (%20 oranı ile) sınırladığı da dikkate alındığında, İtiraz Hakem Heyetince tahkim yargılaması sırasında aldırlan rapordaki %23 maluliyet oranı üzerinden hesaplamanın yapıldığı 01/11/2018 tarihli aktüer raporu esas alınarak karar verilmesi HMK'nın 26. maddesinde düzenlenen taleple bağlılık kuralına aykırı olmuştur.
Açıklanan hukuki ve maddi vakalar karşısında; Itiraz Hakem Heyetince, davacının %20 maluliyet oranıyla kendisini bağladığı dikkate alınarak, sürekli maluliyet zararının %20 maluliyet üzerinden (karar sadece davalı Halk Sigorta A.$ vekilince temyiz edildiğinden, ōnceki karara esas alınan 10/11/2018 tarihli aktüer raporundaki diğer veriler aynı kalmak ve işlemiş/işleyecek devre hesabında 2018 yılının esas alınması suretiyle) hesap yapılması için aynı bilirkişiden ek rapor almarak temyiz eden davalı lehine usuli kazanılmışhaklar ve talepten fazlaya hükmedilemeyeceği kuralı da gözetilmek suretiyle karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde davacının talebi aştlarak karar verilmesi bozmayı gerektirmiştir."
B. Uluslararası Hukuk 
25. Avrupa İnsan Haklan Sözleşmesi'nin (Sözleşme) 6. maddesinin (1) numaralıfikrasının ilgili kısmı şöyledir:
"Herkes davasının, medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar[ın] . esasıkonusunda karar verecek olan, .…. bir mahkeme tarafindan kamuya açık olarak ve makul bir süre içinde gōrülmesini isteme hakkına sahiptir.…."
V. İNCELEME VE GEREKÇE 
26.Anayasa Mahkemesinin 21/12/2023 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği dūşünüldū:
A. Mahkemeye Erişim Hakkını İhlal Edildiğine İlişkin İddia 
1. Başvurucunun İddiaları
27. Başvurucu; açtığı davada usule ilişkin kazanılmış hak kurumunun hatalıyorumlandığunt, ortada yargısal makamlar tarafindan yapılan bir tespit bulunmadığını,dolayısıyla ATK raporunun esas alınmasının öntnde bir engel olmadığını belirtmiştir.Başvurucu; maluliyet oranı konusunda ATK Genel Kurulundan rapor almarak mevcut raporlar arasındaki çelişkinin giderilmediğini, bu sebeple tazminat miktarının düşük belirlendiğini, temyiz incelemesinde de bu iddialarına yönelik herhangi bir gerekçe gösterilmediğini belirterek adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

2. Değerlendirme 
28.Anayasa'nın 36. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"Herkes, yargı mercileri ōnūnde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.

Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz."
29. Başvurucunun yukarıda belirtilen şikâyetlerinin õzü; iş kazası nedeniyle oluşan zararının tazmini talebiyle açtığı davada, dava öncesinde SGK tarafindan düzenlenen maluliyet oranına ilişkin rapora itiraz etmemesi sebebiyle maluliyet oranı yöutnden karşıtaraf lehine usule ilişkin kazamlmış hak oluştuğu gerekçesiyle, yargılama sürecinde alınan ve maluliyet oranının daha yüksek hesaplandığı bilirkişi raporunun bükme esas alınmamasısuretiyle gerçek zatarı belirlenmeden, dolayısıyla fazlaya ilişkin zarar iddiasıyla ilgili uyuşmazlığın esasına yõnelik bir inceleme yapılmadan karar verilmesidir. Bu sebeple belirtilen ihlal iddiasının adil yargılanma bakkının güvencelerinden biri olan mahkemeye erişim hakkı kapsamında incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir 
a. Kabul Edilebilirtik Yönünden 
30. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ilişkin başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Esas Yõntlnden 
i. Mūdahalenin Varlığı ve Hakkın Kapsamı
31. Anayasa'nın 36, maddesinin birinci fikrasında, herkesin yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve savumma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir.Dolayısıyla mahkemeye erişim hakkı, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alman hak arama özgürlüğünün bir unsurudur. Diğer yandan Anayasa'nın 36. maddesine "adil yargılanma" ibaresinin eklenmesine ilişkin gerekçede, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararasısözleşmelerce de güvence altına alınan adil yargılanma hakkının madde metnine dâhil edildiği vurgulanmıştır. Sözleşme'yi yorumlayan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AiHM)Sõzleşme'nin 6. maddesinin (1) numaralı fikrasıın mahkemeye erişim hakkını içerdiğini belirtmiştir (Özbakım Özel Sağltk Hiz, İnş. Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti., B. No: 2014/13156,20/4/2017, § 34).

32. Mahkemeye erişim hakkı bir uyuşmazlğı mahkeme önüne taşıyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına gelmektedir (Özkan Şen, B. No: 2012/791, 7/11/2013, § 52). Dolayısıyla kişinin mahkemeye başvurmasını engelleyen veya mahkeme kararını anlamsız hâle getiren ya da onu önemli ölçüde etkisizleştiren müdahaleler mahkemeye erişim hakkı kapsamında değerlendirilir.
33. Somnut olayda iş kazası nedeniyle oluşan iş gücü kaybından doğan zararın tazmini talebiyle açılan davada, yargılama sürecinde düzenlenen bilirkişi raporuyla tespit edilen maluliyet oranı farkı üzerinden fazlaya ilişkin zararın hesaplanması yönündeki talebin 

-içtihat yoluyla geliştirilen bir usul kuralınm uygulanması suretiyle- dava açılmadan önceki süreçte SGK tarafindan düzenlenen raporda belirlenen maluliyet oranına itiraz edilmediğinden maluliyet oramı yönünden karşı taraf lehine usule ilişkin kazanılmış hak oluştuğu gerekçesiyle -uyuşmazlığın bu kısmı yönünden esasa yönelik herhangi bir değerlendirme yapılmaksızın- reddediltnesi mahkemeye erişim hakkına yönelik bir müdahale teşkil etmektedir.

li.Mūdahalenin İhlal Oluşturup Oluşturmadığı
34. Adil yargılanma hakkının görünümlerinden biri olan mahkemeye erişim hakkımutlak bir hak olmayıp bu hakkın sınırlandırılması mümkündür. Ancak mahkemeye erişim hakkına müdahalede bulunulurken Anayasa'nın temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırımasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen 13. maddesinin gözönüne alınmasıgerekmektedir.

35.Anayasa'nın 13, maddesinin ilgili bölümü şöyledir:
"Temel hak ve hürriyetler, …. yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, …. ölçülülük ilkesine aykarı olamaz."
36. Anılan hakka yönelik müdahale Anayasa'nın 13. maddesinde belirtilen şartlara uygun olmadığı takdirde Anayasa'nın 36. maddesinin ihlalini teşkil edecektir.
37. Bu itibaria yukarıda belirtilen müdahalenin Anayasa'nın 13. maddesinde ōngörülen ve somut başvuruya uygun dūşen, kanun tarafindan ōngörülme, hakhı bir sebebe dayanma (meşru amaç) ve ölçülülük ilkesine aykırı olmama ölçütlerine uygun olup olmadığının bclirlenmesi gerekir.

(1)Kanunilik 
38. Hak ve özgürlüklerin, bunlara yapılacak müdahalelerin ve sınırlandırmaların kanunla düzenlenmesi bu haklara ve özgürlüklere keyfi müdahaleyi engeHeyen, hukuk güvenliğini sağlayan demokratik hukuk devletinin en önemli unsurlarımdan biridir (Tahsin Erdoğan, B. No: 2012/1246, 6/2/2014, § 60). Müdahalenin kanuna dayalı olması ōncelikle şeklî manada bir kamunun varlığını zorunlu kılar. Tūrkiye Büyük Millet Meclisi tarafindan çıkarılan şeklî anlamda bir kanun hükmüınün bulunmaması hakka yapılan müdahaleyi anayasal temelden yoksun bıakır (Ali Hıdır Akyol ve diğerleri [GK], B. No: 2015/17510,18/10/2017, § 56).

39. Kanunun varlığı kadar kanun metninin ve uygulamasının da bireylerin davranışlarının sonucunu õngörcbileceği kadar hukuki belirlilik taşıması gerekir (Necmiye Çiftçi ve diğerleri, B. No: 2013/1301, 30/12/2014, § 55). Müdahalenin kanuna dayalı olması,iç hukukta müdahaleye ilişkin yeterince ulaşılabilir ve õngörülebilir kuralların bulunmasııgerektirmektedir (Türkiye İş Bankası A.Ş. [GK], B. No: 2014/6192, 12/11/2014, § 44).Kanunilik unsuru yönünden değerlendirme yapilırken derece mahkemelerince müdahaleye imkân tanıyan kanun hükümlerinin yorumu ve bu hükümlerin olaya uygulanması bariz takdir hatası ya da açık bir keyfilik içermediği strece bu alanda bir inceleme yapılması bireysełbaşvurunun amacıyla bağdaşmaz. Ancak derece mahkemelerinin müdahaleye imkân tanıyan kanun hükmünü açık bir biçimde hatahı yorumladıklarının ve uyguladıklarmın tespiti hâlinde müdahalenin kanunilik temelinden yoksun olduğu sonucuna ulaşılabilir (Ramazan Atay, B.No: 2017/26048, 29/1/2020, § 29).


40. Usuie ilişkin kazanıłmış hak ilkesi usul hukukuna ilk olarak Yargitayın içtihadıbirleştirme kararları ile girniş bir ilkedir (Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 4/2/1959 tarihli ve E.1957/13, K.1959/5 sayılı karar; aynı yöndeki Yargitay içtihadı için bkz. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 9/5/1960 tarihli ve E1960/21, K1960/9 sayılı kararı). Söz konusu içtihadı birleştirme kararlarryla çizilen çerçeveye göre bu ilke; ilk derece mahkemeleri bakımından mahkemenin bozma kararına uyması hâlinde artık bozma kararı doğrultusunda inceleme yapmak ve/veya hūküm vermek zorunda olmasıni, ayrıca bozma kararı dışında kalan kısım hakkında yeniden inceleme yaparak karar verememesini; temyiz mercii yönünden ise bozma kararında belirtilen bozma gerekçeleriyle kendisinin de bağłı olmasımı ve bozma kararı dışıda kalan kısım hakkında tekrar inceleme yapamamasını ifade etmektedir (bazı farklarla birlikte bkz. AYM,E.2019/115, K.2020/31, 12/6/2020, §§ 3,4).

41. Anılan ilkenin uygulama alanının zaman içinde yine içtihat yoluyla genişletildiği ve ilk çerçevesinin Ötesine geçirildiği, bu bağlamda sadece bozma ve bozmaya uyma kararları ckseninde uygulanan bir usul kuralı olmaktan çıkarılarak bu ilkenin uygulanması suretiyle yargılama öncesindeki aşamada taraflarca yapılan herhangi bir işlem ile taraflardan biri lehine doğmuş ve kendisine uyulması zorunlu olan böyle bir hakkın oluştuğundan sőz edilebileceği yönünde bir yaklaşımın benimsendiği görülmüştūr. Nitekim bu kapsamda taraflardan birinin henüz dava õncesindeki aşamada tesis edilen bir işleme/rapora itiraz etmemesinin ya da bunları hukuki dayanak/delil olarak göstererek dava açmasının, yargılama sürecinde anılan işleme/rapora itiraz eden taraf lehine usuli kazanılmışhak oluşturmasının da Yargıtay içtihadıyla kabul edilerek anılan ilkenin uygulama alanına dâhil edilen hâllerden biri olduğu anlaşılmaktadır ((Ahmet Özgan ve Şule Özgan [GK], B. No:2020/21347, 21/12/2023, bkz. § 28).

42. Bununla birlikte medeni yargılama usulüyle ilgili yürürlükteki mevzuatta usule ilişkin kazamılmış hak ilkesini bu lafzıyla ya da içtihat yoluyla geliştirilen uygulama biçimleri itibarıyla bir usul kuralı olarak açıkça düzenleyen herhangi bir kanun hükmūbulunmamaktadır. Nitekim Yargıtay da anılan ilkeyi uyguladığı kararlarında bu hususu dile getirmiş, usuli kazanıımış bak kavramına ilişkin açık bir yasal hūkmün bulunmadığıı,konunun yargı içtihadı ile geliştiğini belirtmiştir (Ahmet Özgan ve Şule Özgan [GK], B. No:2020/21347, 21/12/2023, § 50).

43. Somut davada Mahkeme usuli kazanılmış hak ilkesini başvurucunun maddi hukuka ilişkin hakkını aynı davada talep edememesine yol açacak biçimde uygulamıştır.Anılan uygulamanın dayanağını Yargıtay içtihadı oluşturmakta ise de yargısal içtihadın bu kapsam ve mahiyette bir uygulamaya hukuksal dayanak teşkil edemeyeceği açıktır. Zira aksi yōndeki kabul, Anayasa'nın temel hak ve õzgürlüklerin ancak kanunla sınırlanabileceğini Öngören 13. maddesi hükmüyle bağdaşmaz. Kuşkuşuz yargısal içtihatlar, belirli bir konuyu düzenleyen kanun hükmünün uygulanmasını gösterme ve bu bağlamda hukuki belirliliği sağlamada temel kaynaklardan biridir. Ancak yargısal içtihatların bu işlevini yerine getirebilmesinin õn şartı o konuyu dūzenleyen bir normun varlığıdır. Nitekim idari davalarda da daha önce sadece içtihadi bir uygulama zemini bulunan usuli kazanılmış hak ilkesi 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulū Kanunu'nun 50. maddesinin (4)numaralı fikrasına 18/6/20I4 taribli ve 6545 sayılı Kanun'un 23. maddesiyle eklenen "Danıştayın bozma kararına uyulduğu takdirde, bu kararın temyiz incelemesi, bozma kararına uygunlukla sınırlı olarak yapılır." biçimindeki hükümle idari yargılama usulūbakımından -bozma kararı bağlamıyla ve temyiz incelemesinin kapsamıyla sınırlı olarakyasal bir dayanağa oturtulmuştur (Ahmet Özgan ve Şule Ōzgan, § 51).

44. Mahkeme; somut davada usuli kazanılmış hak kavramını uygularken değerlendirmesini başvurucunun yargılama öncesinde SGK tarafindan düzenlenen sağlık raporuna itiraz etmediği hatta davasını bu rapora dayanarak açtığı, yargılama sūrecinde alınan ATK raporunun davalı tarafin SGK raporunda belirlenen orana itiraz etmesi üzerine alındığıolgusuna dayandırmıştır.

45. Kural olarak tarafların ya da mahkemenin bir hukuk yargılamasıyla ilgili herhangi bir usul işlemi gerçekleştirebilmesinin õn şartı hukuken o yargılamanın başlaması,başka bir ifadeyle davanın açılmış olmasıdır. Dolayısıyla davanın açılması suretiyle yargılamanın henüz başlamadığı bir aşamada kişiler veya idari merciler tarafından gerçekleştirilen ya da dâhil olunan iş ve işlemlerin teknik olarak bir yargılama usulū işlemi olarak nitelendirilmesi mümkün değildir. Bu bağlamda başvurucu hakkıda maluliyet oranının tespitine ilişkin olarak SGK Sağlık Merkezince düzenlenen raporun henüz yargılamanın başlamadığı bir aşamada, idari süreçte düzenlenmiş bir rapor olduğu gózetildiğinde başvurucunun sõz konusu rapora ilgili mevzuat hūkūmleri kapsamında itiraz etmemiş olmasının bir yargılama usulü işlemi olarak değerlendirilemeyeceği açıktır.
46.Bununla birlikte Mahkemenin başvurucu tarafindan esasen maluliyetinin varlığıolgusunu ispata yönelik hukuki bir delil olarak dosyaya sunduğu söz konusu raporu;yargılama sürecinde almmış bir bilirkişi raporu gibi muameleye tabi tuttuğu, bu bağlamda 6100 sayılı Kanun'un bilirkişi raporuna itiraz mūessesesini düzenleyen 281. maddesi hükmūçerçcvesinde birtakım uygulamalarda bulunduğu, nitekim yargılama sürecinde davalıtarafindan amılan rapora itiraz edilmesi ūzerine dosyayı başvurucunun maluliyet oranına ilişkin yeniden bir rapor düzenlenmek üzere ATK'ya gōnderdiği, ayrıca başvurucunun SGK Sağlik Merkezince düzenlenen rapora idari süreçte itiraz etmemesini yargılama sürecinde gerçekleştirilmiş bir usul işlemi gibi değerlendirdiği anlaşılmaktadır.
47.Bu itibarla mahkemeye erişim hakkına yōnelik müdahalenin kanunilik ölçütünütaşiyıp taşımadığınun değcrlendirilmesinde 6100 sayılı Kanun'un 281. maddesinin de ayrıca irdelenmesi gerekmektedir.

48. Anılan Kanun hükmüne göre tarafların bilirkişi raporunun kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz etmc, bu suretle raporda eksik gōrdükleri hususların bilirkişiye tamamlattırılmasımı ya da yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep etme haklarıbulunmaktadır. Keza mahkeme de ayni mülahazalarla resen bilirkişiden ek rapor isteme yoluna gidebilecek ya da gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görürse yeni bir bilirkişi görevlendirerek tekrar inceleme de yaptırabilecektir.

49. Söz konusu hükmün gerekçesinde "Burada rapora itiraz için taraflara tanınmışbulunan onbeş günlük süre, kesin süredir; hak düşürücü bir nitelik taşır. Dolayısıyla,taraflar, bu süre içerisinde, itirazlarını dile getirmez ise bilirkişi raporu, onlar bakımından kesinleşir; yani taraflar rapora itiraz olanağını tümüyle kaybederler. Ancak, anılan hál,mahkemenin, ihtiyaç duyuyorsa, bu maddenin ikinci ve üçüncü fikralarında öngõrülen yetkilerini kullanmasına, yani bilirkişiden re'sen ek rapor talep etmesine veya inceleme yaptırmak üzere yeni bir bilirkişi atamasına herhangi bir engel oluşturmaz." ifadelerine yer verilmiştir.


50. Gerekçesiyle birlikte değerlendirildiğinde söz konusu kanun hükmü ile bilirkişi raporuna süresi içinde itiraz etmeyen tarafin artık rapora itiraz etme imkânını yitireceğinin öngörüldüğü anlaşılmaktadır. Buna karşılık anılan hükmün usule ilişkin bir işlem olan bilirkişi raporuna itiraz edilmemesi hâline, rapora itiraz etmeyen tarafin maddi bukuka yõnelik bir hakkını ya da o hakkı aynı davada talep etme imkânını sona erdirecek veya diğer taraf lehine bu nitelikte bir hakkın doğmasına yol açacak biçimde sonuç bağladığısöylenemez. Başka bir anlatımla bilirkişi raporuna itiraz biçimindeki usul işleminin yapılmamasının ortadan kaldırabileceği tek bak, yine usuli bir hak olan, rapora itiraz etme hakkıdır. Nitekim Kanun'un 94. maddesinin (3) numaralı fikrasında da ifade edildiği üzere tarafin kesin sūre içinde yapması gereken bir işlemi sūresi içinde yapmaması, sadece o işlemi yapma hakkını ortadan kaldırabilir. Aksi yöndeki kabul Kanun'un 281. maddesinin (3)numaralı fikrasının mahkemenin gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görürse yeni görevlendireceği bilirkişi aracılığıyla tekrar inceleme yaptırabileceği biçimindeki hükmünüanlamsız ve işlevsiz kılacağı gibi kanunun kendi hükümleri arasında da çelişki oluşturacaktır.Dolayısıyla bilirkişi raporuna itirazla ilgili anılan usul kuralından bir tarafın alacağıı talep edemeyeceği anlamının çıkarılması kuralın öngörülemez biçimde yorumlanması suretiyle ulaşılan bir sonuç olacaktır (benzer yöndeki değerlendirme için bkz. Ahmet Özgan ve Şule Özgan, § 55).

51. Bu itibarla gerek Kanun'un bilirkişi raporuna itiraz mūessesesiyle ilgili sōz konusu hūkmünün henüz yargılamanın başlamadığı bir sūreçte gerçekleştirilen işlemlere de teşmil edilmesinin gerekse söz konusu hükmün bilirkişi raporuna itiraz edilmemesine diğer taraf lehine usule ilişkin kazanılmış hak oluşturma sonucunu bağladığı biçimindeki bir yorumun anılan hükme yönelik ve Öngörülebilir olmadığı sonucuna varılmıştır (benzer yöndeki karar için bkz. Ahmet Özgan ve Şule Özgan, § 56). Dolayısıyla dava açılmadan ōnceki idari sūreçte düzenlenen bir rapora itiraz edilmediği için maluliyet oranının bu raporda hesaplanandan fazla olan kışmına yönelik talebin davalı lehine usuli kazanılmış hak oluştuğu gerekçesiyle reddedilmesine ilişkin söz konusu müdahalenin kanuni bir dayanağının bulunmadığı görülmektedir.

52. Bununla birlikte konunun önemi gereği somut olaydaki mūdahalenin meşru amaç ve ölçūlalük ölçütleri yönünden de incelenmesi uygun görülmüştür.
(2)Meşru Amaç
53. Adil yargılanma hakkı, niteliği gereği devletin düzenleme yapmasını gerektiren bir haktır. Zira bu hakkın Anayasa'da belirtilmesi kendi başına bir anlam ifade etmemekte,bireylerin bu haktan yararlanabilmesi için devletin en azından yargı teşkilatımı kurması ve yargılama usullerini belirlemesi gerekmektedir. Devletin düzenleme yetkisi olduğu alanlarda belirli ölçüde takdir yetkisine sahip olduğunun kabulü gerekir. Bu sebeple adil yargılanma hakkına yönelik sınırlamalar getirilirken kanun koyucuyu bağlayan belirli bir meşru amaçlar listesi yoktur. Ancak kanun koyucunun bu takdir yetkisinin Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi olduğu açıktır (Bekir Sözen [GK], B. No: 2016/14586, 10/11/2022, § 74).
54. Yargılama sürecinde düzenlenen bilirkişi raporuna süresi içinde itiraz edilmemesine karşı taraf lehine usuli kazanıłmış hak teşkil edeceği sonucunun bağlanmasının yargılamanın taraflarca titizlikle takip edilmesi suretiyle usul ekonomisinin 

temin edilmesi amacına yönelik olduğu söylenebilir. Yargılama öncesinde düzenlenen ve hukuki delil olarak mahkemeye sunulan raporlar yönünden de aymı uygulamanın yapılmasıise yargılama başladığında bu rapora dair itirazlarını dile getiren tarafin kcndi itirazıdolayısıyla daha aleyhe oluşabilecek bir durumun ōnüne geçilmesine, başka bir ifadeyle rapora itiraz şeklinde bir usul işlemini yapan tarafın bu işleminden kendisinin değil karşıtarafin -itirazı yapan aleyhine- yararlanmasının engellenmesine ve bu suretle itiraz edenin haklarının koruntnasına yōnelik olabilir. Zira rapora itiraz eden taraf, kendi itirazı sonucunda itiraz õncesi duruma nazaran daha aleyhine olacak bir durumla karştlaşacak olursa bu onun itiraz hakkını kullanmaktan imtina etmesine yol açabilecektir (benzer yöndeki değerlendirme için bkz. Ahmet Özgan ve Şule Özgan, § 59).

55. Ancak uyuşmazlığın esasıyla ilgili biłirkişi raporundaki inceleme yönteminin veya sonucun ilgili uzmanlık alanı bakımından uygunluğuyla ilgili haklı şüphelerin bulunması veya raporda açıklığa kavuşturułması gereken hususlar olduğu gerekçesiyle ek veya yeni bilirkişi raporu alınmasımı isteyebilmenin yalnızca taraflara tanınan usuli bir güvence olarak görülmemesi gerekir. Uyuşmazlıkların çözümū için öncelikle maddi vakıanın/gerçekliğin aydınlatılması devletin ilgili hakları gerçekleştirme ve koruma yükümlülüğünün bir gereğidir. Hukuk devleti ilkesinin ve bu doğrultuda adil yargılanma hakkının da bir gereği olan bu yükümlülük uygulamada yargı yetkisini kullanan mahkemclere düşmektedir. Nitekim kanunda bu gereklilik maddi vakıayı/gerçekliği ortaya çıkarıp uyuşmazlığı çözmekle yükümlü mahkemeye tanınan yargısal bir görev olarak belirlenmiştir.Kanuna dayalı haklı nedeni gösterilmediği takdirde uyuşmazlığın esasryla ilgili olarak mahkemenin vakıayı aydınlatarak ulaştığı sonuçtan tarafların veya onlardan birinin yararlanamayacağı ileri sürūlemez. Aksinin kabulü ile maddi hak talebinin kısıtlanması, usul hukukunun adil yargılanma hakkı güvenceleri içinde maddi hukukun gerçekleşmesine, başka bir deyişle hakların korunmasına hizmet etme amacına da aykırı olacaktır. Öte yandan devletin haklan koruma ve gerçekleştirmeye ilişkin yükümlülükleri ve adil yargılanma hakkının gerekleriyle bağdaşmayan, maddi gerçekliğin usule feda edilmesi anlamına gelen bōyle bir yoruma dayamlması hukuk devleti ilkesini de zedeleyccektir. (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Ahmet Özgan ve Şule Özgan, § 60).

56.Bu itibarla yukarıda belirtilen bağlamda bir müdahalenin meşru amacının varlığıkonusunda da tereddūt bulunmakla birlikte bu hususun aşağıda ölçülālūk unsuru yönünden tartışılmasının uygun olacağı değerlendirilmiştir.

(3) Ölçülülük 
(a) Genel İlkeler 
57. Ölçülülük ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişti olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından müdahalenin zorunlu olmasını yani aynı amaca daha hafif bir müdahale ile ulaşılmasının mūmkūn olmamasını,orantılılık ise bireyin hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gōzetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir (AYM, E.201I/111, K.2012/56,11/4/2012; E.2016/16, K.2016/37, 5/5/2016; Mehmet Akdoğan ve diğerleri, B. No: 2013/817,19/12/2013, § 38).


58. Mahkemeye erişim hakkıın sınırlanması için seçilen aracın öngörülen amaca ulaşılabilmesi bakımından elverişli ołması gerekir. Ayrıca seçilen araç bu hakkı en az zedeleyici nitelikte olmalıdır. Bununla birlikte hakkı daba az zedeleyen aracın tercih edilmesi gerektiğinin sōylenebiłmesi için söz konusu araç aynı amacı gerçekleştirmeye elverişli olmalıdır. Daha hafif sınırlama teşkil eden aracın tercih edilmesi hâlinde öngörülen amaçgerçekleşmeyecek ise daha ağır müdahale ohuştüran aracın seçimi hususundaki tercih,Anayasa'ya aykırı olmaz. Bunun dışında hangi müdahale aracının tercih edileceği hususunda kamu otoritelerinin belli ōlçūde takdir yetkisi bulunmaktadır (Mustafa Berberoğlu, B. No:2015/3324, 26/2/2020, § 48).

59. Öte yandan mahkemeye erişim hakkına yōnelik müdahaleler orantılı olmalıdır.Orantılılık, hakkın sınırlandırılması hâlinde elde edilmek istenen kamu yararı ile bireyin hak ve Özgürlükleri arasında adil bir dengenin sağlanmasını gerektirmektedir. Öngörülen tedbirin bireyi olağan dışı ve aşırı bir yük altına sokması durumunda müdahalenin orantılı ve dolayısıyla õlçülū olduğundan sõz cdilemez.Bu itibarla uygulanan tedbirle başvuruculara aşını ve orantısız bir yūk yüklenmemesi gerekmektedir (Levent Tütüncü, B. No: 2015/3690,18/7/2018, § 52).

60.Bireysel başvuru yolunun ikincillik niteliği gereği, ilgili mevzuatı yorumlamak derece mahkemelerinin gōrevi olup Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuruda incelediği husus Anayasa'da güvence altına alınan temel hak ve Özgürlüklerin ihlal cdilip edilmediğidir.Bu kapsamda dava ōncesinde düzenlenen ya da yargılama sürecinde alınan bilirkişi raporuna itiraz edilmemesine bağlanan hukuksal sonuçları ilgili hukuk kuralları çerçevesinde değerlendirmek Anayasa Mahkemesinin görevi değildir. Anayasa Mahkemesinin bu hususta üstleneceği rol, derece mahkemelerinin bilirkişi raporuna itiraz edilmemesi hâlinin karşı taraf Iehine usuli kazanılmış hak teşkil edeceğiyle ilgili yorumlarımın Anayasa'da gūvence altıma alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkına etkisini somut olayışartları ışığında incelemektir.

61. Bu itibarla hâkimin uyuşmazlığın çōzümü için başvurduğu bilirkişi incelemesi neticesinde düzenlenen raporu değerlendirme konusundaki takdirinin ortadan kaldırılması ve bu suretle dava yoluyla hak ve menfaatlerini korumak isteyen kişilerin bu haklarımn yargıkararıyla hūküm altına alınmasına engel ołunması mahkemeye erişim hakkını ihlal edebilir.Bu nedenle mahkemelerin bilirkişi raporuna itiraz edilmemesine bağlanan bu tür hukuksal sonuçlarla ilgili usul kurallarını uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar getirecek nitelikte tutumlardan, yorum ve değerlendirmelerden kaçınmaları gerekir.
(b)İlkelerin Olaya Uygulanması
62. Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuru kapsamında yaptığı değerlendirmelerde kişinin mahkemeye başvurmasını engelleyen veya mahkeme kararını anlamsız hâle getiren,başka bir anlatımla mahkeme kararımı Önemli ölçüde etkisizleştiren sınırlamaların mahkemeye erişim hakkını ihlal edebileceğini ifade etmiştir (Özkan Şen, § 52)
63. Somut olaydakimüdahalenin mahiyeti itibarıyla ölçülülüğünün değerlendirilmesi bakımından asıl önem taşıyan unsurun orantılılık olduğu değerlendirilmiştir. Bu itibarla Mahkemenin yargılama öncesinde SGK tarafindan düzenlenen maluliyet raporuna başvurucunun itiraz etmemesi nedeniyle maluliyet oranı yõnünden karşıtaraf lehine usule ilişkin kazanılmış hak ohuştuğu gerekçesiyle maluliyet oranının daha 

yüksek hesaplandığı ATK raporunu hükme esas almayarak tazminat miktarını SGK raporuna göre hesaplamasının başvurucuya aşırı ve orantısız bir külfet yükleyip yüklemcdiğinin irdelenmesi gerekir.

64. Dava açmak kişilerin belirli bir konuda sahip olduklarını iddia ettikleri bir hakka yōnelik olarak hukuksal bir sonuç, hūkūm elde etmek için yargı organına başvurmalarını ifade etmektedir. Bu itibarla davayı çözecek yargı merciinden beklenen,delilleri değerlendirmek ve hukuk kurallarını yorumlamak suretiyle uyuşmazlıktaki maddi gerçeği ortaya çıkarmak, böylece davanın her iki tarafina da hakkı olanı teslim etmektir.Nitekim 6100 sayılı Kanun'da hâkimin bilirkişi raporu da dâhil olmak üizere delilleri serbestçe değerlendirmesinin, gerekirse yeniden bilirkişi raporu alma yoluna gidebilmesinin öngörülmesi de özünde bu amaca hizmet etmektedir (Ahmet Özgan ve Şule Özgan, § 69).
65.Hâkimin taraflardan birinin talebi ya da resen gördüğü lüzum üzerine aldığı bir bilirkişi raporunu, yargılama ōncesinde alınmış bir bilirkişi raporuyla ilgili olarak karşı taraf lehine usuli kazanılmış hak oluştuğu gerekçesiyle hükme esas alamayacağını kabul etmek hâkimin uyuşmazhğın çözümü için gerekli delilleri değerlendirmesi hususundaki takdirinin ortadan kaldırılması ve onun aslında bu deliller saycsinde tespit ettiği maddi bir gerçeği ve buna bağlı olarak oluşması gereken hukuksal durumu büküm altıma almasının cngellenmesi sonucunu doğurur. Başka bir anlatımla böyle bir dururda bireyin hakkının varlığı dava sürecinde olgusal bir gerçeklik olarak da tespit edilmesine rağmen bu gerçeklik bizzat o hakkın teslimi amacıyla başvurulan yargı mercii tarafindan yok sayılmış, görmezden gelinmişolur. Kişinin maddi hukuka göre sahip olduğu bir hakkın dava vasıtasıyla elde edilmesi bir yana salt usuli gerekçelerle yargı kararıyla görmezden gelinmesi ise dava açma kavramının temel mantığıyla bağdaşmadığı gibi dava açılmasını anlamsız hâle getirir ve karşı tarafın gerçekte sahibi olmadığı bir hakkı usuli uygulamalar sayesinde elde etmesi gibi hakkaniyetsiz bir sonuca yol açabilir (benzer yöndeki değerlendirme için bkz. Ahmet Özgan ve Şule Özgan,§ 70).

66. Bu bağlamda bireysel başvuruya konu davada da Mahkeme, başvurucunun maluliyet oramına ilişkin olarak yargılama öncesinde düzenlenen SGK raporuna davalının itiraz etmesi üzerine maluliyet oranının belirlenmesi için ATK'dan rapor istemiştir. ATK tarafindan düzenlenen raporda maluliyet oranımın daha yüksek belirlenmesi üzerine Mahkeme, SGK raporuna başvurucunun itiraz etmemesinin davalı lehine usuli kazanılmışhak oluşturduğu kabulüyle ATK raporunu hükme esas almamış ve yine aynı gerekçeyle söz konusu raporlar arasındaki çelişkinin giderilmesine yönelik yeni bir rapor aldırılması yoluna da gitmeden başvurucunun uğradığı zarar miktarını yargılama önccsinde alınan rapordaki maluliyet oranı üzerinden değerlendirmiştir.

67. Bu çerçevede başvurucunun maluliyet oranının daha yüksek olabileceği Mahkemece uyuşmazlığın çōzūmü için başvurulan bilirkişi incelemesi yoluyla olgusal olarak tespit edildiği hâlde bu durumun salt usule ilişkin sebeplerle, zararıın belirlenmesinde -gerektiğinde daha ileri bir inceleme yapıması yoluna da gidilmcden- değerlendirmeye alınmaması ve başvurucunun bu bağlamdaki fazlaya ilişkin talepleri için yeni bir dava açma yoluna yönlendirilmesi başvurucuyu gerçekte maddi hukuka göre sahip olabileceği hakkınıaynı davada tam olarak talep etme imkânından yoksun bırakmıştır. Dolayısıyla usule ilişkin bu uygulamanın başvurucunun sōz konusu hakkı elde etmek amacıyla açtığı davayı anlamsız hâle getirdiği, bu suretle başvurucuya şahsi olarak ağır ve orantısız bir külfet yüklediği değerlendirilmiştir. Bu itibarla başvurucunun mahkemeye erişim bakkına yapılan mūdahalenin ölçūsfiz olduğu sonucuna varılmıştır.


68. Diğer yandan somut başvuruya konu dava iş kazasına bağlı olarak meydana gelen iş gücü kaybından doğan zararın tazmini talebine ilişkindir. Bu tūr davalarda kişilerin małuliyet oranının belirlenmesi uzmanlık gerektiren teknik bir konu olup nitekim mahkemeler de uygulamada tereddütlū durumlarda maluliyet oranmın tespiti için resen ya da tarafların talebi üzerine bilirkişi incelemesi yoluna başvurmaktadır. Dolayısıyla bu tür teknik bir konuda, dava açtığı sırada kişiden maluliyet oranının gerçekte ne olduğunu net bir şekilde öngörmesini ve davadaki talebini buna gõre kesin olarak oluşturmasını/sınırłandırmasınıbeklemek işin mahiyeti ve uyuşmazlığın niteliğiyle bağdaşmaz. Bu bağlamda somut olayda başvurucunun dava dilekçesinde SGK tarafindan maluliyet oranının %14 olarak tespit edildiğinden bahsetmekle birlikte bu durumu bir olgu, maluliyetinin varlığına ilişkin hukuki bir delil olarak sunduğu, buna karşılık taleplerini bu oran üzerinden sınırlandırdığına dair bir ifade kullanmadığı, bilakis dilekçede bildirdiği tazminat miktarı dışında sair talep ve dava haklarını da saklı tuttuğunu belirttiği görülmüştür. Bu itibarla başvurucumun maluliyet oranıkonusunda talebini sınırlandırdığından sōz edilemeyeceğinden yukarıda ihlal sonucuna varılırken yapılan değerlendirmelerin yargılama usulü ilkelerinden olan ve hâkimin tarafların talep sonuçlarıyla bağlı olmasını, ondan fazlasına veya başka bir şeye karar verememesini ifade eden taleple bağlılık ilkesini zedeleyen bir yönünün bulunmadığı da açıktır.
69. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nm 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

B. Makul Sürede Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia 
70. Başvurucu, yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

71. Anayasa Mahkemesi, olay ve olguları somut başvuru ile benzer nitelikte olan Veysi Ado ([GK] B. No: 2022/100837, 27/4/2023) kararında uygulanacak anayasal ilkeleri belirlemiştir. Bu çerçevede Anayasa Mahkemesi 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yaptlmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'un geçici 2. maddesinde 28/3/2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanun'un 40. maddesi ile yapılan değişikliğe göre 9/3/2023 tarihi (bu tarih dâhil) itibarıyla derdest olan,yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmadığı iddialarıyla yapılan başvurulara ilişkin olarak Tazminat Komisyonuna başvuru yolu tüketilmeden yapılan başvurunun incelenmesinin bireysel başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmayacağı neticesine varmıştır.Somut başvuruda, anılan kararda açıklanan ilkelerden ve ulaşılan sonuçtan ayrılmayıgerektiren bir durum bulunmamaktadır.

72. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmıäın diğer kabul edilebilirlik şartlarıyönünden incelenmeksizin başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerckir.


VI. GİDERİM 
73.Başvurucu; ihlalin tespiti ile yeniden yargılama yapılması ve 50.000 TL maddi,20,000 TL manevi tazminat talebinde bulunmuştur,
74. Başvuruda tespit cdilen hak ihlalinin sonuçlarını ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmaktadır. Bu kapsamda kararın gönderildiği yargı mercilerince yapılması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatmak ve Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ulaştıran nedenleri gideren, ihlal kararında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar vermektir (Mehmet Doğan [GK], B. No:2014/8875, 7/6/2018, §§ 54-60; Aligül Alkaya ve diğerleri (2), B. No: 2016/12506,7/11/2019, §§ 53-60, 66; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§93-100).

75.İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasınıyeterli giderim sağlayacağı anlaşıldığından başvurucunun tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir.

VIL. HÜKÜM 
Açıklanan gerekçelerle;
A. 1. Mahkemeye erişim bakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
2. Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
B. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargtlanma hakkıkapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ÍHLAL EDİLDİĞİNE,
C.Kararın bir örneğinin mahkemeye erişim hakkının ihlalinin sonuçlarımın ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak ūzere Soma İş Mahkemesine (E.2014/436,K.2015/373) GÖNDERİLMESİNE,
D. Başvurucunun tazminat taleplerinin REDDiNE,
E. 364,60 TL harç ve 18.800 TL vekâlet ūcretinden oluşan toplam 19.164,60 TL yargılama giderinin başvurucuya ÖDENMESİNE,
F. Ödemenin kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dōrt ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olmast hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,

G. Kararım bir ömeğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 21/I2/2023tarihinde OYBÍRLİĞİYLE karar verildi.