moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
شهرستان رودسر، در تقسیمات جدید کشوری ایران که در زمان رضا شاه پهلوی شکل گرفت، از بخش‌های شهرستان رشت بود. در ۲۸ خرداد ۱۳۲۴ به تصویب هیئت وزیران، لاهیجان به شهرستان تبدیل شد و رودسر همراه با لنگرود از رشت جدا و تابع شهرستان لاهیجان شدند.
طبق آخرین تقسیمات، شهرستان رودسر دارای ۴ بخش، ۱۰ دهستان و ۵ شهر به شرح زیر است:
جمعیت شهرستان رودسر طبق سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ برابر با ۱۴۷٬۳۹۹ نفر بوده‌است.
مشاغل سنتی مردمان شهرستان رودسر، به علت قرار گرفتن در کنار دریا و جنگل‌ها و زمین‌های پست مناسب بیشتر کشت گل گاوزبان و ماهیگیری و دامداری (تنها افراد گالش)و تمامی مشاغل مرتبط با آن است. همچنین مشاغلی مانند کوزه‌گری و کاشی سازی و حصیر بافی و دوزندگی، از مشاغل سنتی رودسر تلقی می‌شوند.
چای، برنج و مرکبات و گردو و فندق و گل گاو زبان، عمده‌ترین محصولات کشاورزی این شهرستان می‌باشند. ضمن اینکه آلوچه وحشی، گوجه سبز، سیب زمینی، کیوی، انگبین، کونوس یا ازگیل، انبوه یا ازگیل ژاپنی، خرمالو و فوجی‌آنیز در آن تولید می‌شود.
گنبد پیرمحله
از جمله نقاط دیدنی در این شهرستان، ساحلی به طول ۳۰ کیلومتر است که به دلیل نزدیکی کوه با دریا، در این منطقه جغرافیائی، چشم‌انداز زیبایی را به خود اختصاص داده‌است. همین عامل، این شهرستان را به مهم‌ترین مرکز والیبال ساحلی در ایران تبدیل کرده‌است.
قله بلند قامت سماموس (آسمان کوه) که بلندترین قله گیلان و با قامتی به درازای ۳۶۵۰متر بالاتر از سطح دریا، بر جلگه سرسبز رودسر تکیه کرده و عاشقانه به دریا می‌نگرد. پارک جنگلی سفید آب از دیگر جاذبه‌های گردشگری این شهرستان به‌شمار می‌رود. پارکی با حیات وحش زنده که به خاطر پلنگ ایرانیرودسر،آرزو شناخته شده‌است. از حیوانات دیگر این پارک، می‌توان از خرس سیاه، خرس قهوه ای، مار افعی قفقازی، روباه سرخ، روباه سیاه، عقاب طلایی، مرال، بز کوهی، غزال ایرانی، گراز وحشیتشی، سمور، شغال، گربه وحشی، کبک، ابیاودارکوب نام برد.
از دیگر نقاط دیدنی این شهرستان، می‌توان که به نمونه‌های زیر اشاره کرد:
فوتبال ساحلی، والیبال ساحلی، اسب سواری، ورزا جنگ، راگبی، شنا، بسکتبال، ووشو، فعالیت‌های بیرون جاده. ای-درون جاده ای در غالب خودروها، بخصوص مسابقات خصوصی رالی، آف‌رود، موتورکراس و ورزش‌های رزمی مانند کونگ فو، کونگ فو توآ، سان‌دا یا سانشو، کشتی و بوکس از جمله ورزش‌های محبوب اهالی شهرستان رودسر می‌باشند.
قلعه بندبن
پل خشتی تمیجان
قلعه گردن رودسر
اشکورات
بیه پیش
فوجی‌آ
ازگیل یا کونوس
انبوه یا ازگیل ژاپنی
شهرستان سیاهکَل یکی از شهرستان‌های استان گیلان در شمال ایران به مرکزیت شهر سیاهکل است. این شهرستان دارای ۲ بخش و ۵ دهستان است.
نام اصلی سیاهکل، سی کل بوده‌است که به معنی آبادی کنار کوه‌ است زیرا سی به معنی کوه سینه بریده و با شیب تند است و دامنه دلفک به سوی سیاهکل شیبی بیش از ۶۰ درجه دارد و کل یا کلاً به معنی آبادی است و ترکیب آن‌ها معنی آبادی کنار کوهی با شیب تند را می‌سازد. این منطقه از گذشته قشلاق دیلمان محسوب می‌گردید و مردم منطقه دیلمان در فصول سرما به این محدوده کوچ می‌نمودند. سکونت به صورت ثابت و یکجانشینی در شهر سیاهکل در حدود ۱۵۰ سال پیش با کوچ بدون بازگشت مردمان کوهستان این ناحیه یعنی دیلمان به محدوده فعلی سیاهکل آغاز شد لذا قدمتی بیش از ۱۵۰ سال ندارد و در هیچ سند تاریخی متعلق به زمانی بیش از ۱۵۰ سال این نام مشاهده نمی‌شود. شهر سیاهکل امروز ترکیبی از فاضل خان محله به همراه روستاهای کلسر و برفجان و کدوبنک است و سیاهکل در واقع آبادی شکل گرفته با محوریت فاضل خان محله به انضمام این چند روستاست که به مرور آن سه روستا را در خود گرفته‌ است. این نام امروزه بر شهرستانی با وسعتی بیش از ۱۰۰۰ کیلومترمربع نهاده شده‌است که بخش دیلمان را در خود دارد. شهرستان سیاهکل از شمال به شهرستان‌های لاهیجان، از شرق به شهرستان‌های لنگرود و رودسر و املش و از جنوب به شهرستان رودبار و منطقهٔ الموت و از غرب به شهرستان رشت محدود است.
بنابر سرشماری مرکز آمار ایران،جمعیت شهرستان سیاهکل در سال ۱۳۹۵ برابر با ۴۶٬۹۷۵ بود.
مردم شهرستان سیاهکل گیلک هستند و به زبان گیلکی سخن می‌گویند. در مناطق جلگه‌ای گویش بیه‌پیش از زبان گیلکیگویش گیلکی لاهیجان. واژه‌نامه و پاره‌ای ویژگی‌های آوایی و ساخت‌واژه‌ای. جلد اول. دکتر نادر جهانگیری. چاپ دانشگاه مطالعات خارجی توکیو. و در ارتفاعات این شهرستان مانند بخش دیلمان، گویش گالشی از زبان گیلکی«محمود رنجبر» و «رقیه رادمرد»؛ «بررسی وتوصیف گویش گالشی»؛ نشر گیلکانhttps://www.ethnologue.com/language/glk رایج است.
زبان مردم بخش مرکزی سیاهکل گویش شرقی گیلکی و زبان مردم کوهستان گونه‌ی گالشی (دیلمی) از زبان گیلکی است.
شهر: سیاهکل
شهر: دیلمان
شهرستان شَفت از شهرستان‌های استان گیلان در شمال ایران است. این شهرستان دارای ۲ بخش و ۴ دهستان است. جمعیت این شهرستان ۵۴٬۲۲۶ نفر است (سال ۱۳۹۵) و مرکز آن شهر شفت (گیلان) می‌باشد.
این شهرستان از شمال شرق به شهرستان رشت و از جنوب و جنوب شرقی به استان زنجان و شهرستان رودبار و از غرب به شهرستان فومن وصومعه سرا محدود است. جمعیت شهرستان شفت در بدو تاسیس در سال ۱۳۷۴ بالغ بر ۷۲٬۰۰۰ بوده که در دهه های اخیر با توجه به مهاجرت مردم به سایر شهرستان های گیلان خصوصا رشت، با کاهش چشمگیری مواجه شده است.
روستای علی سرای سیاهمزگی، روستا پیرده واقع در چهارراه صایمی. خرمکش، امام زاده ابراهیم وپایین توسه ازمناطق کوهستانی و روستای عثماوندان و شهر شفت از مناطق کاملاً جلگه‌ای آن به‌شمار می‌آیند؛ که رودخانه سیاهمزگی از کنار آن عبور می‌کند. به‌طوری‌که روستای خرمکش وپایین توسه در انتهای دره‌ای بهم پیوسته قرار دارند و از نقاط کوهستانی می‌باشد که از چهار طرف بین کوه‌های بلند محاصره می‌باشد. منطقه سیاحتی، زیارتی سیاهمزگی و آبشار دودوزن خرمکش، پارک جنگلی چناررودخان، بقاع متبرک امام زاده ابراهیم و امام زاده اسحاق، منطقه سیاحتی کلوان وچماچاء از مناطق دیدنی و گردشگری محسوب می‌شوند. روستاهای دیگرش هم مانندشالما، کمسارکوچک، چوبر، خرطوم و طالقان در دو منطقه جلگه‌ای و کوهپایه‌ای قرار دارند.
برنج از جمله محصولات کشاورزی این منطقه و باغداری، چای، پرورش دام و طیور و زنبور عسل، شیلات و پرورش آبزیان و کرم ابریشم از دیگر فعالیت‌های این شهرستان می‌باشد. علاوه بر موارد مذکور تولید خشکبار از جمله شاه بلوط و صیفی جات و گل و گیاه زینتی نیز از منابع درآمدی مردم منطقه محسوب می‌شود. صنایع دستی شامل شال و جوراب و بافت حصیر، زیلو و سبد است.
بخشی از مردم این شهرستان به زبان گیلکی صحبت می‌کنند و بخش دیگر تالشان هستند که به واسطهٔ شغل خود اغلب در دامنه‌های کوهپایه ای زندگی می‌کنند و گیلک زبانان نیز در مناطق پست جلگه ای ساکن هستند و به کار کشاورزی مشغولند. در چند سال اخیر به خاطر تغییر سبک زندگی مردم گیلک و تالش شهرستان در کنار یکدیگر جهت رونق شهرستان تلاش کرده‌اند.
آئین گیلانیان قبل از اسلام میترائیسم (مهرپرستی که به روایتی اولین دین جهان است) و زرتشتی بوده‌است. همچنین وجود داشتن روستاهای متعددی با نام‌های آتشکده وآتشگاه وجود داشتن مراکز مذهبی بسیاری ر در قبل از اسلام در منطقه شفت، فومن و رودبار نشان می‌دهد. امروزه، مردم شفت پیرو دین اسلام هستند.
شهر: شفت
شهر: احمدسر گوراب
شفت که یکی از مناطق چند گانه فومنات می‌باشد به رسم دیر باز این منطقه، بازار هفتگی دارد. لازم است ذکر شود که نمونه این بازارها را در بیشتر شهرهای استان گیلان از جمله فومن، صومعه سرا و رشت می‌بینیم.
فلسفه این بازارها با توجه به نوع محصول کشتی در هر شهر و برنامه‌ریزی اجتماعی، ایجاد می‌شده‌است.
در شفت روز دوشنبه (دوشنبه بازار) و در نصیرمحله روز چهارشنبه (چهارشنبه بازار) و در چوبر (یکشنبه بازار).
کتاب تاریخ شفت نادر افشاریان
شهرستان صومعه‌سرا (به زبان گیلکی: سۊماسرا) یکی از شهرستان‌های غرب استان گیلان است. مرکز این شهرستان، شهر صومعه‌سرا است.
شهرستان صومعه‌سرا از شمال به شهرستان بندرانزلی، از جنوب به شهرستان‌های شفت و فومن، از شرق به شهرستان رشت و از غرب به شهرستان‌های ماسال و رضوانشهر محدود است.
این شهرستان با مساحت ۶۳۳ کیلومترمربع در عرض جغرافیایی ۳۷درجه و ۱۵دقیقه و طول جغرافیایی ۴۹درجه و ۲۰دقیقه واقع شده است.
مرکز این شهرستان یعنی شهر صومعه‌سرا در فاصله تقریبی ۲۳ کیلومتری مرکز استان قرار دارد.
مردم شهرستان صومعه‌سرا گیلک هستند و به زبان گیلکی با لهجه صومعه‌سرایی سخن می‌گویند.https://www.ethnologue.com/language/glk همچنین ساکنین ارتفاعات تنیان در بخش میرزا کوچک جنگلی و روستاهای چکوور، لارسر و طالش محله در بخش مرکزی شهرستان به زبان تالشی سخن می‌گویند.مرکز گیلان
صومعه سرا شهرکهن و با قدمت زیاد است. فعالیت‌های اقتصادی شهر عمدتاً بر مبادله محصولات کشاورزی روستای اطراف متکی است در محل مناره بازار نزدیک سلجوقیان بر جای مانده‌است این مناره حدود ۲۰ متر ارتفاع دارد. در اطراف صومعه سرا پل‌ها و امامزاده‌ها و آثار زیادی وجود دارد که بسیاری از آن‌ها دارای ارزش تاریخی هستند. با وجود پتانسیل گردشگری، سرمایه‌گذاری درخوری در این صنعت انجام نپذیرفته‌است.
در دهه‌های گذشته، گونه‌هایی از چکمه و کفش‌های چرم زنانه در منطقه ساخته می‌شد.
کشاورزی این شهرستان به سه سیستم آبیاری متکی است رودخانه، سدها و کانال‌های خطوط شبکه آبرسانی و آب‌بندان‌ها. از چهل رودخانه جاری در گیلان بیش از ده رودخانه کوچک و بزرگ در شهرستان صومعه سرا جریان دارد که جملگی از ارتفاعات شهرستان‌های ماسال و فومن سر چشمه گرفته و پس از طی مسافتی و عبور از روستاهای متعدد به تالاب انزلی منتهی می‌شوند میزان آبدهی این رودخانه‌ها در تمام طول سال یکسان نیست و معمولاً از اواخر فروردین تا پایان مرداد آب رودخانه‌ها کاهش می‌یابد و همین رودخانه‌ها علاوه بر نعمتی که به مردم ارزانی می‌دارند در مقاطعی از سال با طغیان خود موجب ضرر و زیان خصوصاً به بخش کشاورزی می‌شوند و به‌طور معمول هر ساله شاهد آسیب‌های ناشی از آن هستیم. ۰ شهرستان صومعه سرا با آب و هوای ویژه خود در اقلیم مرطوب و معتدل قرار داشته و دارای باران فراوان با بیش از هزار میلی‌متر در سال می‌باشد. این شهرستان همانند سایر شهرستان‌های گیلان در مقابل رطوبت زیاد از گرمای متوسط و جریان هوای مطبوع برخوردار بوده که بادهای مختلف در آن جریان دارند که شدیدترین آن باد گرم زمستانی که از غرب وزیده و در کوتاه مدت رطوبت منطقه را خشک و موجبات خسارت و بعضاً آتش‌سوزی می‌شود.
خاک و زمین در شهرستان صومعه سرا به سه گروه تقسیم می‌شود. خاک تالابی که این خاک در شمال شهرستان و در حاشیه تالاب انزلی تشکیل یافته آب زیر زمینی در این نوع خاک‌ها بسیار نزدیک به سطح زمین و غالباً غرقاب است تا حدودی برای چرای احشام مورد استفاده قرار می‌گیرد و غالباً مراتع را تشکیل می‌دهند. خاک جلگه‌ای که معمولاً از رسوبات رودخانه‌ها به وجود آمده و دارای پستی و بلندی اندکی هستند و بهترین خاک برای کشت انواع گیاهان متداول در منطقه خصوصاً برنج است. صومعه‌سرا در سال ۱۳۹۲ دارای ۲۸ هزار هکتار اراضی زیرکشت برنج بوده‌است، و این در حالی است که از ایام قدیم کشاورزان در این منطقه به کشت برنج اشتغال داشته‌اند که نتیجه آن ظهور چند رقم بومی برنج می‌باشد که در نتیجه انتخاب سنتی توسط کشاورزان حاصل شده‌اند. خاک‌های کوهپایه‌ای که این نوع خاک در دامنهٔ کوه‌های البرز قرار داشته، عمق خاک نسبتاً خوب بوده و معمولاً دارای شیب جنگلی می‌باشند و برای کشت گیاهان مناسب هستند. مقدار هجده هزار هکتار از اراضی شهرستان را جنگل تشکیل می‌دهد که عموماً در ارتفاعات و به‌طور پراکنده در نواحی جلگه‌ای قرار دارند و گونه‌های جنگلی، افرا، بلوط و توسکا در آن دیده می‌شود، کاشت صنوبر در سالهای اخیر رایج و شهرستان به عنوان بیشترین تولیدکننده این نوع چوب در ایران محسوب می‌شود.
از ویژگی‌های شهرستان وجود تالاب انزلی در شمال آن است که از نظر زیست‌محیطی، گردشگری و اقتصادی دارای اهمیت ویژه و زیستگاه گونه‌های مختلف پرندگان بومی و مهاجر و انواع آبزیان می‌باشد و به عنوان بزرگ‌ترین تالاب دنیا محسوب و دارای توان‌های بالقوه متعدد می‌باشد که یکی از آن‌ها ارزش چراگاهی حاشیه تالاب است و در حاشیه تالاب بین‌المللی انزلی ساکنین زیادی زندگی می‌کنند که اساس معیشت آنان کشاورزی مبتنی بر برنج، صیفی جات، توتون و نیز فعالیت‌های جنبی صید، شکار و دامداری مبتنی بر پرورش گاو و گاومیش می‌باشد. از مهم‌ترین رودخانه‌های که به تالاب انزلی وارد می‌شوند می‌توان به ماسوله رودخان، قلعه رودخان، پسیخان و… را نام برد. همچنین مناطق حفاظت شده سلکه و سیاه کشیم با اعتبار بین‌المللی به عنوان محل امنی جهت زیستگاه پرندگان مهاجر در شهرستان صومعه سرا واقع است.
معماری سنتی روستایی در صومعه سرا به تجربه گرانبهای گذشتگان تکیه داشته و هماهنگ با عوامل محیطی پدید آمده‌است که در چگونگی معماری عوامل آب و هوایی همچون باران مداوم، وزش بادها، طبیعت و مواد موجود در دسترس نقشی اساسی دارد و در بعضی مناطق نوع خانه‌ها مانند تلمبار، کندوج و… در ارتباط مستقیم با کار کشاورزی است.
شهرستان صومعه‌سرا دارای ۵ بخش، ۱۰ دهستان و ۳ شهر به شرح زیر است:
جمعیت شهرستان صومعه‌سرا براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ برابر با ۱۲۵،۰۷۴ نفر بوده‌است.
صومعه سرا شهر ابریشم ایران
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/01/04/320959/%D8%B5%D9%88%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%A7-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1
شهرستان تالش از شهرستان‌های استان گیلان در شمال ایران است. جمعیت شهرستان تالش ۲۰۰٬۶۴۹ نفر است (سال ۱۳۹۵) که دومین شهرستان پرجمعیت استان گیلان پس از شهرستان رشت است و مرکز آن شهر هشتپر یا همان تالش با جمعیت بیش از ۵۴٬۱۷۸ نفر است. این شهرستان دارای ۴ بخش و ۱۰ دهستان است.
شهرستان تالش در غرب استان گیلان با کوهستان‌ها و طبیعتی زیبا و دشت‌های دل‌انگیز و با واقع شدن در سواحل دریای خزر قطب اکوتوریسم ایران محسوب می‌شود. این شهرستان از شمال به شهرستان آستارا، از شرق به دریای خزر، از غرب به استان اردبیل و از جنوب به شهرستان رضوانشهر محدود می‌شود.
این شهرستان در دو بستر متفاوت از نظر توپوگرافی قرار گرفته‌است. بخشی از شهرستان کوهستانی است و در امتداد کوه‌های مرتفع تالش درجهت شمالی - جنوبی کشیده شده‌است و قسمتی دیگر، جلگه‌ای است که به صورت نوار باریکی بین کوهستان و دریای خزر واقع شده‌است. خاویار دریای خزر شهرت جهانی دارد و شهرستان تالش رتبه نخست تولید ماهیان خاویار در کشور را دارا است و بخش قابل توجهی از محصولات آن به خارج از کشور صادر می‌شود.
تالش رتبه اول در تولید تنباکو در کشور و با داشتن بیش از نیمی از باغ‌های کیوی استان گیلان معادل ۲ هزار و ۸۰۰ هکتار بزرگترین تولیدکننده کیوی در ایران و منطقه است. و همچنین رتبه اول تولید ازگیل، ترب، عسل، گردو و فندق در گیلان می‌باشد.
در اواخر دوره قاجار، گیلان به نوزده بخش تقسیم شده بود؛ بخشهای بزرگتر مانند موازی، که به تازگی از ادغام چهار بخش رشت، کُهدُم، کوچصفهان و خشکبیجار نشکیل شده بودند، شامل بلوک‌های (زیربخش‌ها) متعدد بود. در حدود ۱۹۵۰، گیلان یکی از بخش‌های اصلی به اصطلاح استان یکم بود که زنجان و اراک، دو بخش عراق عجم سابق را هم در بر می‌گرفت و به پنج شهرستان طوالش، فومن، بندر پهلوی (انزلی)، رشت و لاهیجان تقسیم شده بود. در ۱۹۶۳ زنجان و اراک از گیلان جدا شدند و همچنین شهرستان آستارا دوباره در شمال بدان ملحق شد، و نتیجتاً اندازه و مرزهای کنونی را با مساحت ۱۴٬۷۰۹ کیلومتر مربع یافت. گیلان به ۱۰ شهرستان تقسیم می‌شد: طوالش، فومن، بندر پهلوی (انزلی)، رشت، صومعه سرا، رودبار، لنگرود، رودسر و لاهیجان.
یک سال پس از تصویب متمم قانون اساسی یعنی در ۱۴ ذیقعده سال ۱۳۲۵ هجری قمری تشکیل ایالات و ولایات به تصویب دومین دورهٔ قانون‌گذاری مجلس شورای ملی رسید. در این قانون ولایت چنین تعریف شده‌است: قسمتی از مملکت که دارای یک شهر حاکم‌نشین و توابع باشد اعم از این که حکومت آن تابع پایتخت یا تابع مرکز ایالتی باشد. در آن زمان گیلان جزو ۱۲ ولایت ایران بود. پس از این قانون
اولین قانون تقسیمات کشوری در آبان ماه ۱۳۱۶ خورشیدی، تهیه و تصویب شد. بر اساس این قانون ایران به استان‌های شمال، غرب، جنوب، شمال غرب، شمال شرق و مکران تقسیم شد.
بر طبق این تقسیم‌بندی شهرستان گیلان از توابع استان شمال بود و شامل مناطق زیر بود:
این تقسیم‌بندی هم چند ماه بیشتر دوام نیاورد و در ۳ بهمن ماه همان سال مصوبهٔ قبلی اصلاح شد و استان‌های ایران به‌استان‌های یکم تا دهم تغییر پیدا کردند.
استان یکم هفت شهرستان داشت؛ طوالش، فومن، بندر پهلوی، رشت و لاهیجان در گیلان، و شهرستان‌های قزوین و زنجان و اراک در عراق عجم سابق. شهر رشت مرکز این استانگیلان، دایرةالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب و گیلان بخش اصلی این استان بود. شهرهای زنجان، قزوین، مامونیه، ساوه، سلطان‌آباد (اراک)، رشت و شهسوار در این استان قرار داشتند.
در منابع سده‌های نخست هجری از این قوم با نام «طیلسان» یاد کرده‌اند. یاقوت ذیل مادهٔ طیلسان، به نقل از اصمعی می‌گوید که طیلسان با طالشان یکی است.
واژهٔ طیلسان ظاهراً از اواسط سدهٔ ۷ق متروک، و به جای آن کلمهٔ «طالش» تدریجاً وارد منابع تاریخی و جغرافیایی ایران شد.
مردم بومی این شهرستان از قوم تالش هستند و زبان اکثریت مردم این شهرستان، زبان تالشی می‌باشد. زبان تالشی از خانواده زبان‌های کاسپین است و به زبان گیلکی و همچنین زبان پهلوی قدیم نزدیک است.سایت شهرداری تالشسایت شهرداری تالش
از دیگر زبان‌های رایج می‌توان به ترکی آذربایجانی و گیلکی اشاره کرد.
شخصیت های مؤثر نام‌آور تالش :
آقاجان خان تالشی (۱۲۲۵ ش / ۱۳۰۲ ش) ایل خان ایلات و عشایر کوهستانی کرگانرود شمالی؛ مجاهد مشروطه خواه؛ رهبر جنبش مقاومت با اشغالگران روس در تالش؛ یکی از رهبران خیزش دهقانی بر علیه سردار امجد.
دد خان تالشی (اقبال السلطان) ۱۲۴۹ ش / ۱۳۲۹ ش ایلخان؛ ایلات و عشایر کوهستانی آقاجان خان تالشی؛ حکمران و مرزبان نظامی کرگانرود شمالی دوره پهلوی اول؛ مبارزه مشروطه خواه؛ فرمانده پیش مرگان فدایی ایل، در مقابله با قشون روس تزار و ارتش سرخ بلشویکی؛ سرکرده معترضین به غارت جنگلهای تالش توسط نماینده اقتصادی روس در تالش منود بوویچ خوشتاریاملا عبد العزیز شریعتمدار کرگانرودی متولد کرگانرود طوالش،
عبدالغنی خان آقاجانی ( ۱۲۷۶ ش / ۱۳۳۷ ش )
از چهره های بر جسته نیک اندیش مردمی اثر گذار بر نظم و امنیت تالش و حافظ تمامیت ارضی ایران از فرماندهان بسیح عشایری ایل آقاجان خان تالشی در پاکسازی منطقه تالش و فتح آستارا از دست سر سپردگان قوای بلشویکی شوروی در آذر ۱۳۲۴ ش به پاس جانفشانی میهن دوستانه در حفظ و حراست تمامیت ارضی ایران در بیرون راندن عناصر متجاوز بیگانه نشان درجه یک شجاعت به ضمیمه یک قبضه تفنگ برنو کوتاه اعطایی از سوی ستاد کل ارتش ایران نائل آمدند .
نخبگان جنبش مشروطه خواهی مردم تالش : ۱۲۸۳ ش/ ۱۲۸۸ ش
جنبش مشروطه تالش بر اساس تصمیمات اعضای شورای مشروطه طلبان تالش مسئولیت‌ها را بین خود تقسیم کرده بودند:
۱ - آقاجان خان تالشی ؛ دارای وجهه و اعتبار محلی در میان ایلات و عشایر کوهستانی و اعضای مشروط طلبان تالش ؛ تأمین کننده ۳۰۰۰ نیروی فدایی جنگجوی پیشمرگ ؛ تهیه کننده جیره و علیق ( لجستیک ) شورای مقاومت مشروطه خواهان تالش دارای پشتیبان توان مالی و قوای جنگجو مشروطه خواهان گیلان
۲ -انوش خان کبود مهری کرگانرودی ؛ مسئول تظلمات خواهی تالشان ؛ منعکس کننده صدای مردم تالش به رشت و تهران ؛ تنظیم کننده شکایات و تلگراف
۳ - سید اشراف الدین کرگانرودی (شجاع دیوان) از فرماندهان نظامی مشروط تالش
۴ - میرزاجان خان تالشی (سیاه کلاه) برادر آقاجان خان تالشی
۵ - سید هدایت الله خان کرگانرودی (سید هدی خان) برادر سید اشرف
۶ - حاجی صفرخان (سیاه کلاه) برادر آقاجان خان تالشی ۷ - سید روح‌الله خان حسینی صفوی (میر مسعودی)
۸ - حسن خان رحمانی (سیاه کلاه) تاجر حوزه قفقاز مطلع تحولات بین‌المللی مرتبط با آزادی خواهان قفقاز برادر زاده آقاجان خان تالشی
۹ - ملاعزیز شریعتمداری هره دشتی معلم فرزندان سردار امجد
۱۰ - ملا علی روانی
۱۱ - دد خان تالشی (اقبال السلطان آقاجانی) پسر ارشد آقاجان خان تالشی
۱۲ - نجفقلی فتحی به سبب مراودات و مسافرت‌های بین تهران و رشت تبادل اخبار و اطلاعات مشروطه خواهان
یونس خان آقاجانی (رشید همایون) ۱۲۷۶ ش/ ۱۳۵۰ ش
فرزند آقاجان خان تالشی پس از برادرش ددخان تالشی
(اقبال السلطان) حکمران و مرزبان کرگانرود شمالی شد دوران نوجوانی و جوانی یونس خان از بحرانی ترین روزگار تاریخ پر تلاطم تالش است حضور و مداخله روسیه اشغالگر به بهانه های مختلف در تمامی عرصه های زندگی مردم تالش موجب آزار و اذیت و سلب آسایش و استقلال شده بود دوران اقتدار خوانین ظالم کرگانرود به پشتیبانی سرکنسولگری بیگانگان ، تالشان را در گرداب مصیبت و بد بختی انداخته بودند وی از سرکردگان بسیج عشایری ایل کوهستانی آقاجان خان تالشی در این مقاطع طوفان زده حامی و پناهگاه تالشان کوه نشین مدافع استقلال و تمامیت ارضی کشور ایران بودند در آغاز جنگ جهانی اول ۱۹۱۴ م و انقلاب بلشویکی در روسیه ۱۹۲۷ م خیزش دهقانی کرگانرود علیه سردار امجد ۱۹۰۵ م نهضت مشروطه خواهی مردم تالش ۱۲۸۸ ش و در آخر پس از پایان چنگ جهانی دوم غائله فرقه دموکرات آذربایجان به رهبری سرسپردگان شوروی جعفر پیشه وری ۱۳۲۴ ش منطقه تالش اشغال شده بود یونس خان در نقش یکی از فرماندهان بسیج عشایری ایل کوهستانی آقاجان خان تالشی در معیت ارتش منطقه تالش را از لوث وجود عناصر تجزیه طلب پاک و شهرستان آستارا را فتح نمودند به پاس جانفشانی میهن‌دوستانه در حفظ تمامیت ارضی کشور همراهی ایل وطن دوست و آزادیخواه آقاجان خان تالشی در یاری دولت به دو مدال رشادت و شجاعت به همراه دو قبضه سلاح برنو کوتاه اعطایی ستاد کل ارتش ایران نائل آمدند روحش شاد .
آبشنگ خان سیاه کلاه الارلو قفقاز جنوبی ۱۷۶۲م/۱۸۳۱م
فرزند کل حسین خان سیاه کلاه آلارلو قزلباش نواده جه لل خان ( جلال خان سیاه کلاه آلارلو قفقازی از فرماندهان مین باشی نادر شاه سرکرده تالشان شورشی جنوب لنکران به دستور نادر شاه گردن زده شد ) یکی از فرماندهان لایق و مورد اعتماد عباس میرزای قاجار در جنگ های ایران و روس پس از اتمام جنگ و انعقاد عهد نامه ترکمان چای در سال ۱۸۲۸ میلادی ژنرال پال پاسکوویچ فرمانده کل قوای روس طرف مذاکره کننده با هیئت ایرانی به خاطر جسارت و بی باکی رشادت در جنگ با شرایطی پاسکوویچ آبشنگ خان عنصر نامطلوب و خطرآفرین تلقی شد و از سکونت او و جنگجویان همراه در حوالی سرحدات مرزی روسیه منع گردید اما از سوی عباس میرزا ولیعهد و فرمانده کل قوا مورد نوازش و دلجویی قرار گرفت با اعطای تیول کرگانرود شمالی به آبشنگ خان فرمان حمایت به ظابطان محال گیلان و اسالم برای اجرای نظارت بر فرمان صادر در نتیجه درسال ۱۸۲۹ میلادی با تعداد ۵۰۰ نفر از جنگجویان مبارز همراه به هره دشت لیسار و دامنه باغرو داغ تالش مهاجرت نمود .
شهرستان تالش در رشته‌های ورزشی فوتبال، دوومیدانی، کشتی و کبدی دارای استعدادهای برتری می‌باشد.
باشگاه فوتبال چوکای تالش یک باشگاه فوتبال ایرانی در شهرستان تالش می‌باشد که در لیگ دسته اول فوتبال ایران، جام آزادگان بازی می‌کندویکی‌پدیای انگلیسی
این باشگاه در سال ۱۳۷۰ با نام چوکای انزلی در شهر انزلی با مالکیت مجتمع صنایع چوب و کاغذ ایران (چوکا) که در سال ۱۳۵۲ با مشارکت سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (۶۰٪ سهام) و وزارت کشاورزی و عمران روستایی (۴۰٪ سهام) در بخش رضوانشهر وابسته به شهرستان تالش شروع بکار کرد. در سال ۱۳۷۷ با تلاش‌های فراوان مردم و نماینده وقت تالش به شهر هشتپر در شهرستان تالش منتقل و نام آن به چوکای تالش تغییر و از آن زمان به بعد هم بازی‌های آن در ورزشگاه پوریای ولی تالش (قلعه عقاب‌ها) برگزار می‌شود.
شهرستان فومَن از شهرستان‌های استان گیلان در شمال ایران است که از شمال به شهرستان صومعه‌سرا و شهرستان ماسال، از جنوب و جنوب غربی به خط‌الراس رشته‌کوه‌های البرز (استان‌های زنجان و اردبیل) که مرز حوزه‌های آبخیز کوهستان مزبور حد طبیعی فومن و طارم است و از شرق به شهرستان شفت محدود می‌شود. شهرستان فومن یکی از چهار شهرستان اولیه استان گیلان در کنار رشت، طالش و انزلی بوده‌است.پورتال وزارت کشور ،
جمعیت این شهرستان ۱۰۳٬۱۹۰ نفر (سال ۱۳۸۳ خورشیدی) و مرکز آن شهر فومن است. این شهرستان دارای ۲ بخش و ۶ دهستان است.
در فومن مردم گیلک و تالش در کنار هم زندگی می‌کنند و زبان‌های گیلکی با گویش بیه‌پس و لهجهٔ فومنیگویش گیلکی فومنات، دکتر ایوب رساییhttps://www.ethnologue.com/language/glkگویش گیلکی لاهیجان. واژه‌نامه و پاره‌ای ویژگی‌های آوایی و ساخت‌واژه‌ای. جلد اول. دکتر نادر جهانگیری. چاپ دانشگاه مطالعات خارجی توکیو.دکتر منوچهر ستوده، سال۱۳۳۲، فرهنگ گیلکی، ص۱۷–۱۸ و تالشی با گویش جنوبی رایج است.
شهرستان فومن یکی از قطب‌های گردشگری ایران است. از جاذبه‌های دیدنی این شهرستان می‌توان به شهرک تاریخی ماسوله، دژ قلعه رودخان و همچنین شهر تاریخی فومن اشاره کرد. همچنین چشم‌اندازها، دشت‌ها، رودخانه‌ها و کوهستان‌های بسیار زیبایی نیز در این شهرستان قرار دارند.
از سوغاتی‌های معروف این شهرستان می‌توان به کلوچه فومن، برنج، چای، توتون، مرکبات، صیفی جات، حصیر ،گَمَج (نوعی ظرف گلی پخت‌وپز غذا) و عروسک‌های سنتی ماسوله اشاره کرد.
فومنات یا بیه‌پس منطقه‌ای باستانی در گیلان است که اقوام مختلفی همچون گیل‌ها و تالش‌ها در آن زندگی می‌کردند. فومنات امروزه بخشی از رشت، فومن، شفت، ماسال و صومعه سرا است که در ابتدا با بیه‌پیش (قسمت شرقی گیلک نشین) و طالش (قسمت غربی تالش نشین) ۳ قسمت ولایت گیلان را تشکیل می‌داده‌اند.
در سال ۹۸۰ ه‍.ق به دستور شاه تهماسب صفوی مرکزیت گیلان از فومن به رشت که در آن زمان قریه‌ای در فومنات بود واگذار شد و به تدریج دیگر مناطق فومنات اهمیت خود را از دست دادند.
در دوران قاجاریه منطقهٔ فومنات به شهرستان رشت ملحق شد و تا سال ۱۳۲۳ جزئی از شهرستان رشت به حساب می‌آمد که پس از آن به شهرستان فومنات تبدیل شد که شهرستان‌های امروزی صومعه سرا، شفت و فومن را شامل می‌شد و به مرکزیت شهر فومن بود.
در ۱۶ آبان ۱۳۳۸ صومعه سرا و دهات توابع آن تحت نام شهرستان صومعه‌سرا از شهرستان فومنات جدا شده و نام شهرستان فومنات نیز به شهرستان فومن تغییر کرد.
همچنین شفت نیز در سال ۱۳۷۴ از شهرستان فومن جدا شد.
شهر: فومن
شهر: ماسوله، ماکلوان
از غذاهای این شهرستان می‌توان به میرزا قاسمی، فسنجان، باقالا قاتوق و سیرابیج[ترش کباب] اشاره کرد.
ماسال یکی از شهرستان های استان گیلان در شمال ایران است.
جمعیت این شهرستان در سرشماری سال ۱۳۹۵ خورشیدی، ۵۲٬۶۴۹ نفر بود و مرکز آن ماسال است. این شهرستان دارای ۲ بخش و چند روستا است.
این شهرستان دربرگیرنده ماسال و شاندرمن است که دارای ۹۴ روستا و وسعت جغرافیایی ماسال ۴۸۶ کیلومترمربع است. از این میزان حدود ۷۰ هزار هکتار آن جنگل و مرتع و ۷۲۵۰ هکتار زیر کشت برنج و ۳ هزارو ۹۸۳ هکتار اراضی باغی می‌باشد. میزان بارش سالانه باران در این منطقه ۱۰۰۰ الی ۱۴۰۰ میلی‌متر است.
جاده کوهستانی ماسال به خلخال از این منطقه شروع می‌شود و جز مسیرهای جذاب برای طبیعت گردان محسوب می‌شود.
ماسال با مساحت ۶۳۳ کیلومتر مربع و ارتفاع ۸۰ متر بالاتر از سطح دریا، مرتفع ترین منطقه استان گیلان پس از رودبار محسوب می‌گردد.
ماسال که قبلا جزئی از منطقه وسیع تالش بود در سال ۱۳۷۶ مستقل و به شهر تبدیل شد، که شامل دو بخش: مرکزی و شاندرمن، چهار دهستان: شاندرمن، شیخ نشین، حومه و ماسال و نیز ۹۸ آبادی است که از این تعداد ۱۲ آبادی خالی از سکنه است. براساس سر شماری ۱۳۹۵جمعیت این شهرستان بالغ بر ۵۲٬۶۴۹ نفر است که از این تعداد ۲۳،۶۳۰ نفر در شهر و بقیه ساکن روستاها هستند.
ماسال با دارا بودن ۷۲۵۰ هکتار اراضی شالیزاری و ۴۵۹ هکتار اراضی باغی از نظر کشاورزی و تنوع محصول از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا مستعد بودن خاک سبب شده‌است که انواع محصولات باغی و زراعی در آن کشت گردد؛ که مهمترین محصول این منطقه برنج - باقلا - مرکبات - آلوچه (گوجه سبز کلمه درستی برای جایگزینی نیست) - سبزیجات و غیره می‌باشد. در ضمن مردم این منطقه پس از برداشت برنج به کشت دوم تمایل زیادی داشته و محصولاتی چون شبدر و … جهت تمکن اقتصادی کشت می‌نمایند. ضمناً در ماسال بازار هفتگی در روز شنبه و در بخش شاندرمن روز پنج شنبه برگزار می‌گردد که دارای رونق فراوان است. علاوه بر کشاورزی، دامداری ماسال با دارا بودن بیش از ۲۵۰ هزار واحد دامی سنگین و سبک یکی از مهمترین تولیدکنندگان فرآورده‌های دامی از جمله گوشت قرمز، گوشت مرغ، پنیر، کره، شیر، لر (ماده غذای بسیار خوشمزه و پر کالری که ترکیبی از شیر و آب پنیر می‌باشد)، ماست و پشم و پوست و … که در سطح استان از شهرت خوبی برخوردار است، می‌باشد. همچنین پرورش زنبور عسل در ماسال رایج و عسل طبیعی این شهر نیز معروف است. آب و هوای این منطقه به دلیل کوهستانی بودن دارای زمستانهای گرم و با درصد رطوبت بیشتر از ۷۵ درصد می‌باشد. بیشترین رطوبت در شهریور ماه مشاهده می‌شود.
از روستاهای ماسال می‌توان به آهکلان طاسکوه ، شمه‌سرا، خانقابر، شالما، لوحه سرا، چسلی، کوچکام، لیپا و… را نام برد که هر کدام از این روستاها زیبایی خودش را دارد. اغلب روستاییان کشاورز برنج هستند و در کنار کشاورزی دام‌پروری نیز انجام می‌دهند.
در ماسال بیش از ۱۷ غار بزرگ و کوچک وجود دارد که بزرگ‌ترین آن‌ها غار آویشو است که بین مناطقی همچون تالی بنه، انده چو و خماسون در بستر دره‌ای کم‌آب قرار دارد. این غار شگفت‌انگیز که در حوزه جغرافیایی بخش شاندرمن واقع شده و همچنین از بزرگترین غارهای گیلان و در نوع خود یکی از کم نظیرترین غارها در سطح کشور است. تا کنون تا ۲۰۰۰ متری این غار پیمایش شده‌است
این شهر دارای محدوده‌های کوه پایه‌ای، جنگلی و مرتعی می‌باشد. آب و هوای آن در ناحیه جلگه ای، مرطوب و در ناحیه کوهستانی، نیمه مرطوب کوهستانی است.
مردم ماسال از قوم تالش هستند و به زبان تالشی سخن می‌گویند.
از مشاهیر این شهر میتوان به انامقلی ماسالی، هادی حمیدی، علی عبدلی، فرامرز مسرور ماسالی، آرمان رمضانی و فردین معصومی اشاره کرد.
اَحمَدسَرگوراب شهری از توابع بخش بخش احمدسرگوراب شهرستان شفت در استان گیلان در شمال ایران است.
این شهر با جمعیت حدودا ۲٬۱۲۸ نفر در بخش احمدسرگوراب قرار دارد.
کوهستان جنگلی سیاهمزگی که میان روستاهای سیاهمزگی و خره‌کش واقع شده از نقاط دیدنی این شهر است.معاونت سرمایه‌گذاری و طرح‌ها: دفتر مناطق نمونه گردشگری، بازدید: ژوئن ۲۰۱۰. بقعه امامزاده اسحاق و خواهر او خیرالنسا بر نوک قله سیاه‌کوه بخش احمدسرگوراب از نقاط دیدنی دیگر در پیرامون این شهر است.
دومین کتابخانه شهرستان شفت در شهر احمدسرگوراب قرار دارد. این کتاب‌خانه در سال ۱۳۸۰ با ۲۵۸۰ جلد کتاب تأسیس شد.
مردم این شهر گیلک هستند و به گویش بیه‌پس زبان گیلکی سخن می‌گویند.
خواننده و نوازندهٔ موسیقی سنتی ایرانی، سعید جعفرزاده احمدسرگورابی (پرواز همای) (زادهٔ ۱۳۵۸) متولد احمدسرگوراب است. وی دوران کودکی و نوجوانی خود را در آن‌جا سپری کرد.
اَسالِم یکی از شهرهای استان گیلان در شمال ایران است. این شهر با جمعیت ۱۰٬۷۲۰ نفر مرکز بخش اسالم در شهرستان تالش است.
در دوره‌هایی نیز این شهر مرکز شهرستان تالش را بوده‌است. اسالم در ۵ کیلومتری هشتپر، مرکز شهرستان تالش، واقع شده‌است. مردم اسالم تالش هستند و به زبان تالشی صحبت می‌کنند.رهنمایی، محمدتقی، علل نفوذ زبان‌های ترکی در تالش، فصلنامه تحقیقات تالش، شماره ۲ - زمستان ۱۳۸۰.
ناورود از این شهر می‌گذرد، آن را به دوبخش تقسیم می‌کند و پس از طی چند کیلومتر به دریای خزر می‌ریزد. صنایع دستی (گلیم و سفال)، فراورده‌های دامی، چوب و کاغذ این ناحیه شهرت فرامنطقه‌ای دارد. در پیرامون این شهر گردشگاه‌های فراوانی وجود دارد از جمله به ساحل و پارک جنگلی گیسوم و مسیر رؤیایی اسالم به خلخال و منزل محمد جواد اخوان می‌توان اشاره کرد.
بخشی از طبیعت زیبای اسالم لوکیشن فیلم پرهزینه «حضرت سلیمان» بود تا شهر مشهور «اورشلیم» را به بیننده نشان بدهد.
این مسیر ۷۰ کیلومتری از اسالم به سمت خلخال ادامه دارد. نصف مسیر جنگل و نصف مسیر نیز ییلاقات تالش می‌باشد.نام برخی از مکانهای محلی این مسیر که برخی از مناطق استان گیلان هستند، عبارتند از ۱-خرجگیل ۲-شِرشِرَ دَره ۳-یالَ پیچ (پیچ بزرگ)۴- شوندَوْل ۵- فوشَ معدن ۶- وَرگَه دَرَه ۷- اسب بونی ۸- مَتَش ۹- لَرزَره ۱۰- چَرَه سو ۱۱- کِرمون ۱۲-گردنه معروف الماس ۱۳- مجره ۱۴- خوجین.
مسیر پیچ در پیچی که در اسالم گیلان قرار دارد، یکی از زیباترین جاده‌های ایران است.طبیعت گردی اسپیلت ، سفر به اسالم تا خلخال. هم‌اکنون تلاش می‌شود تا این جاده در یونسکو به عنوان میراث جهانی ثبت شود.
منبع بخش اول: اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران ۱۳۸۸.
شهر اطاقوَر یا اتاقوَر (otaqvar)از توابع شهرستان لنگرود در استان گیلان و در شمال ایران قرار دارد.
براساس سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت اتاقور برابر با ۱٬۹۳۸ نفر بوده‌است.
شهر اطاقور در مختصات جغرافیایی ۳۷ درجه و ۶ دقیقه عرض شمالی از خط استوا و ۵۰ درجه و ۶ دقیقه طول شرقی از نصف النهار مبدأ در شرق استان گیلان واقع شده‌است.
موقعیت مکانی این شهر به‌طوری است که به ۴ شهر اصلی استان گیلان متصل است. از شمال به شهرهای کومله و لنگرود و دریای خزر، از شمال شرق به شهرستان املش و شلمان و رودسر، از جنوب به رشته کوه‌های البرز و از شمال غربی به لاهیجان محدود می‌شود. فاصله این شهر تا دریا حدود ۱۶ کیلومتر می‌باشد.
رودخانه شلمان‌رود از نزدیکی آن می‌گذرد.خبرگزاری فارس ، بازدید: نوامبر ۲۰۰۸.
این شهر دارای دو پارک جنگلی خرما و بلوردکان می‌باشد که جمعیتی از گردشگران را به این شهر جذب نموده‌است.
احداث مرکز تجاری و تفریحی و گردشگری به مساحت ۵ هکتار برای این شهر در نظر گرفته شده‌است.
همچنین احداث پارک ساحلی در این شهر مورد توافق استانداری استان گیلان قرار گرفته‌است و توسط شهرداری اتاقور در حال اجراست.
منطقه توریستی سیسکوه دارای پتانسیل بالا در گردشگری می‌باشد و مراکز متعدد اقامتی و توریستی در آن در حال احداث می‌باشد.
بازارجُمعه یکی از شهرهای استان گیلان از توابع بخش شاندرمن در شهرستان ماسال است. شهر بازارجمعه مرکز بخش شاندرمن است.
این روستا در تاریخ ۱۳۷۸٫۲٫۲۹ به شهر تبدیل و به عنوان شهر بازارجمعه شناخته شد.حافظه قوانین، بازدید: نوامبر ۲۰۰۹.
در سال ۱۳۸۶ خورشیدی زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۱/۴ در مقیاس امواج درونی زمین حوالی «بازارجمعه» را لرزاند. شبکه‌های لرزه‌نگاری وابسته به مرکز لرزه‌نگاری کشوری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران در ساعت ۱۹ و ۳۸ دقیقه و ۵۸ ثانیه روز دوشنبه ۲۹ مردادماه ۱۳۸۶ رخداد این زمین‌لرزه را ثبت کردند. مختصات کانون این زلزله ۴۶/۳۷ درجه عرض شمالی و ۰۴/۴۹ درجه طول شرقی گزارش شد.%C2%AB%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1. %D8%AC%D9%85%D8%B9%D9%87%C2%BB. %DA%AF%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86. %D8%B1%D8%A7. %D9%84%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%AF.html سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، بازدید: نوامبر ۲۰۰۹.
براساس سرشماری سال ۱۳۸۵جمعیت آن ۳٬۸۶۶ نفر (۹۹۷ خانوار) بوده‌است.درگاه ملی آمار ایران
حَویق یکی از شهرهای استان گیلان در شمال ایران است. این شهر مرکز بخش حویق در شهرستان تالش است.
طبق سرشماری سال ۱۳۹۰، جمعیت شهر حویق به ۴٬۱۹۴ نفر می‌رسد.
رانکوه شهری از توابع بخش رانکوه شهرستان املش در استان گیلان در شمال ایران است که از شمال به دریای خزر و از جنوب به خط‌الراس اصلی رشته کوه البرز می‌رسد.
رانکوه یکی از زیبا ترین بخش های استان گیلان هست که به دلیل همجواری با رشته کوه های البرز همواره توریست های فراوانی را جذب میکند .
این شهر با جمعیت ۲٬۱۵۴ نفر (۱۳۹۵) در بخش رانکوه شهرستان املش قرار دارد.
رانکوه نام منطقه‌ای است از گیلان و حدود آن بشرح زیر است: از طرف شمال دریای خزر، از جنوب خط الرأس اصلی سلسلهٔ جبال البرز که حد طبیعی گیلان و قزوین است، از خاور شهرستان شهسوار (چابکسر آخرین ده رانکوه از طرف باختر است). بنابراین این منطقهٔ رانکوه همان بخش‌های رودسر و لنگرود است.
براساس آخرین تقسیمات کشوری شهر سرسبز رانکوه یکی از شهرهای شهرستان املش است که در پنج کیلومتری جنوب شرقی شهر املش واقع شده‌است. این شهر از شمال و شرق به شهرستان رودسر و شهرهای رحیم آبادو کلاچای ارتباط دارد و در سال ۱۳۸۲ از تجمیع سه روستای آسیابسران-اسماعیل گوابر سفلی به مرکزیت شبخوسلات به شهر تبدیل شد. وسعت این شهر ۲۵۰ هکتار و جمعیت آن ۲٬۶۵۰ نفر (برآورد ۱۳۸۳خ)است.
قسمت جنوبی جنگلی و کوهستانی و خوش آب و هوا و سردسیر و قسمت شمالی که در ساحل دریای خزر و در جلگه واقع است مانند گیلان معتدل و مرطوبست.
محصول عمدهٔ آن چای، برنج، ابریشم، کنف، غلات و فندق است.
آب قراء جلگه از رودخانه‌های پلرود، شلمان رود، خشک رود، سیاهکل رود، سامان رود و لنگرود؛ و آب قراء کوهستانی از چشمه سار و رودخانه‌های محلی و استخر تأمین می‌شود.
بخش رودسر خود از یازده دهستان بشرح زیر تشکیل شده‌است، حومه، املش، پلرودباز، رحیم آباد، سیارستاق قشلاقی، سیاهکل رود، اوشیان، اشکور وسطی، اشکور پائین، سیارستاق ییلاقی و سمام، که جمع دیه‌های بخش ۴۰۲ آبادی و کوچک و بزرگ با ۸۷هزار تن نفوس می‌باشد و بخش لنگرود نیز از ۵۸ آبادی کوچک و بزرگ تشکیل شده که جمعیت بخش باضافهٔ خود شهر در حدود ۴۰ هزارتن است و دیه‌های مهم آن عبارتند از: شلمان، دیوشل، نالکیاشر، بجاریس، فتیده، گلسفید، دریاسر، دریاکنار، ملاطه، سیگارود، و کیاکلایه. راه شوسهٔ لاهیجان به شهسوار از وسط این بخش عبور می‌کند و علاوه بر آن راه‌های فرعی نیزدر داخل بخش وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۲).
در جغرافیای سیاسی کیهان این منطقه تحت عنوان «رانکوه و لنگرود» آمده. مؤلف کتاب گوید: «شرقی‌ترین ناحیهٔ گیلان و طول آن ۴۴ و عرض آن ۴۳هزار گز و عبارت است از حاشیهٔ باریکی از بحر خزر که متدرجاً از طرف جنوب ارتفاعش فزونی می‌یابد و به کوه‌های دیلمان متصل می‌شود. رانکوه به چندین بلوک تقسیم می‌شود از این قرار: رودسر، لنگرود، رانکوه، گزاف رود، سمام، سیارستاق، اشکور سفلی، اشکور علیا، که لنگرود مرکز رانکوه‌است». (رجوع کنید: لغت‌نامه دهخدا ذیل واژه لنگرود و رودسر و نیز کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۲ و نیز جغرافیای سیاسی کیهان و هم چنین فهرست سفرنامهٔ مازندران و استرآباد رابینو)
و نیز در کتاب جغرافیای سیاسی کیهان آمده‌است: از بلوکهای رانکوه‌است و در جنوب لنگرود واقع شده و دارای ۱۰۰۰۰ نفر جمعیت است. محصولات آن ابریشم و برنج و مرکبات است و در نقاط مرتفع آن زراعت جو و تربیت جانوران اهلی معمول است و دیه‌های معتبر آن شلمان و سیاهکل است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص ۲۷۲).
رانکوه در تاریخ هوسم و گیلان شرقی نقش اساسی داشته‌است. در قدیم حکومت کیاییان در آن جا شکل گرفته‌است. زیدیان ناصری در آن جا حکومت داشتند و زیدیان قاسمی در غرب طبرستان، منطقه رویان، کلار و چالوس حضور داشتند.http://www.iranicaonline.org/articles/alids-of-tabarestan-daylaman-and-gilan زیدیان قاسمی که در تنکابن حکومت داشتند قدرت منطقه شمالی و دیلمان و اشکورات به‌شمار می‌آمدند.
سید رکابزن کیای حسنی حاکم تنکابن از اهالی رانکوه بود. از وی خواسته شد تا برای حکومت به سخت سر و تنکابن برود. علت این درخواست به نوشته مرعشی نزدیکی به رانکوه وطن پیشین اش بود. البته گرایش مذهبی او (یعنی مذهب زیدی) هم در این انتخاب مؤثر بوده‌است. سید رکابزن پذیرفت و او و پیروانش را در منطقة گرمه رود سخت سر یعنی رامسر کنونی در کنار هتل مشهور رامسر اسکان داد. با آمدن سید علی کیا به منطقه سخت سر، بین او و خاندان ناصروند که در رانکوه ساکن و با پدر سید علی کیا جنگیده بودند، درگیری پیش آمد. سید رکابزن، به علت نداشتن قدرت رویارویی با امرای ناصروند با آن‌ها صلح کرد، در نتیجه سید علی ناچار به بازگشت به مازندران گردید. در مازندران، سید علی با پشتیبانی قوام الدین مرعشی به تنکابن حمله کرد. جنگ میان سید علی و فرزند رکابزن درگرفت و سید علی پیروز شد و بر تنکابن مسلط شد. به این ترتیب حکومت سادات کیا در سال ۷۶۹ قمری/ ۱۳۶۷میلادی آغاز شد.
پیشوای دینی تنکابن از مازندران کیا ابوالحسین مشهور به الموید بالله بود. المؤید بالله پس از چند سال فرمانروایی بر هوسم از تخت فرمانروایی فروافتاد و به رستمداد گریخت و چندسالی را درآنجا گذراند و در پایان به تنکابن رفت و در روستایی به نام شیرایه کلایه بارانداخت و با پیرامونیشان به گذران روزگار و پراکندن باور خود درمیان باشندگان آن سامان پرداخت. دل بستن مردم تنکابن به باور شاخه قاسمیه آئین زیدیه، زمینه را برای توانایی دگر باره مؤیدیان فراهم آورد وکسی ازمیان مؤیدیان - که در هیچ نوشته نامی از او نیست - در نخستین سا لهای سده هشتم به پا خاست و توانست از فروپاشی توانمندی فرمانروایان بومی گیلان و سستی توان فرمانروایان بومی مازندران سود برد و در زمانی کوتاه سامان تنکابن و پس تر از آن برخی از پاره‌های دیلمان را زیر فرمان خودآورد و به آرامش برآنها فرمان راند.
با گذشت زمان تخت فرمانروایی تنکابن نشستگاه سید رکابزن کیا فرمانروای مؤیدی شد و از آنجا که وی شیعه زیدی بود و فروپاشی فرمانروایی‌های سنی گیلان می‌توانست زمینه قدرت بیشتر او را فراهم آورد، برآن بود که با سادات قوامی متحد شود و از توان آن‌ها برای ستیزه با ناصروندان بهره گیرد. آمادگی سید رکابزن کیا برای همبستگی با سادات مازندران سبب کامیابی محمدتاج الدین برفجانی شد و از این رو سید علی کیا که پایگاه نزدیکی به گیلان یافته بود راهی تنکابن شد و در گرمرود بار انداخت. بازگشت سادات کیایی به تنکابن، ناصروندان را به تکاپو برای راندن آن‌ها و پاسداری از سرزمین زیر فرمان و فرمانروایی خود واداشت و امیره محمد فرمانروای رانکوه به امید آن که پسرش امیرنوپاشا توان راندن سادات را داشته باشد به سود او از تخت کناره گرفت و فرمانروایی را به وی سپرد و خود به چهارده رفت. امیر نوپاشا پس از نشستن بر تخت فرمانروایی بر آن شد که بدون یاری گرفتن از پسرعموی خود امیر جهان که بر لاهیجان فرمان می‌راند، بر سادات تاخته و آنان را به گریز وادارد و از این راه نامی بزرگ یابد، و از این رو لشکری آراست و راهی گرمه رود شد.
شَفت شهری از توابع بخش بخش مرکزی شهرستان شفت در استان گیلان در شمال ایران است.
این شهر با جمعیت ۸,۱۸۴ نفر (برآورد ۱۳۹۵) در بخش مرکزی شهرستان شفت قرار دارد.اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران ۱۳۸۳خ.
شهرستان شفت در سال ۱۳۷۴ از شهرستان فومن جدا گردید و شهر شفت مرکز آن شد.
این شهر دارای موقعیت جلگه‌ای و در فاصله ۳۰ کیلومتری جنوب باختری رشت و ۵ کیلومتری جنوب خاوری شهر فومن واقع شده که با توجه به نزدیکی کوهستان‌های تالش دارای اقلیم معتدل کوهپایه ای است.رودخانه سیامزگی از کنار و کانال پشتِ جاده از قلب آن می‌گذرد.صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز گیلان ، بازدید: ۹ اکتبر ۲۰۰۸.
همشهری آن‌لاین، ۱۸ مهر ۱۳۸۷ ، بازدید: ۹ اکتبر ۲۰۰۸.
در شفت مردم گیلک و تالش در کنار هم زندگی می‌کنند و زبان‌های گیلکی با گویش بیه‌پسگویش گیلکی لاهیجان. واژه‌نامه و پاره‌ای ویژگی‌های آوایی و ساخت‌واژه‌ای. جلد اول. دکتر نادر جهانگیری. چاپ دانشگاه مطالعات خارجی توکیو. و تالشی با گویش جنوبی رایج است.
در متون تاریخی، بارها از شفت نام برده شده‌است. مرکز شفت، گوراب شفت خوانده می‌شد که در نزدیکی روستای نصیرمحله امروزی قرار داشت و آثاری از آن بجای مانده‌است.همشهری آن‌لاین، ۱۸ مهر ۱۳۸۷ ، بازدید: ۹ اکتبر ۲۰۰۸.
لغتنامهٔ دهخدا از قول چند منبع قدیمی‌تر می‌نویسد:
شفت قصبه و مرکز دهستان شفت از دهستان‌های چهارگانهٔ بخش مرکزی شهرستان فومن است. قریه‌ای است از گیلان واقع در نه هزار گزی جنوب شرقی فومن که در آنجا ظروف مانند کاسه و حقه و مرتبان کاشی نیک سازند. روزهای دوشنبه بازار عمومی دارد.
شَلمان (به گیلکی: شٚلِه‌مؤن) یکی از دو شهر (نام شهر دیگر، کومله است) بخش کومله شهرستان لنگرود در استان گیلان است.
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰ جمعیت شلمان برابر با ۵٬۱۸۴ نفر بوده‌است.
شلمان در مسیر لنگرود – رودسر، در شرق استان گیلان واقع شده‌است و متشکل از محله‌های: بالا محله، بیجارپشت محله، خالجیر، سیدعلی کیا، قاضی محله ، شوره باغ (شروع باغ) و آباجی محله می‌باشد.
سَنگَر یکی از شهرهای شهرستان رشت استان گیلان در شمال ایران است.ابتدا نام این شهر کهدم بوده است امادلیل نامگذاری این شهر به سنگر مربوط به زمان قزاق ها و روس ها بوده است‌‌
در زمان قزاق ها روس ها به آنها حمله کردند و قزاق ها برای دفاع از خود جاده هایی پیچ در پیچ ساختند تا در آنها پنهان شوند و نامحسوس به آنها حمله کنند و نام آن جاده ها را سنگر نامیدند زیرا در آن پنهان میشدند
به همین دلیل از آن زمان آن مکان را سنگر نامیدند و مردم در آن مستقر شدند تا از دست حمله روسی ها در امان باشند.
جاده قدیم رشت به سنگر نمونه بارز جاده های پر پیچ و خم ساخته شده در آن زمان است.
براساس سرشماری سال ۱۳۹۵جمعیت سنگر ۱۰۱۵۴ نفر بوده‌است.
شغل و حرفه بیشتر مردم این شهر کشاورزی است.
پرورش ماهی یکی دیگر از شغل‌های رایج در این منطقه‌است. اولین بار تخم و آرتمیای زنده از بندر شرفخانه از اسکله‌های مهم دریاچه ارومیه به کارگاه تکثیر پرورش ماهیان خاویاری ناحیه سنگر رشت جهت تغذیه و پرورش بچه ماهیان خاویاری منتقل شد.
در حال حاضر عمدتاً تکثیر ماهیان در مجتمع تکثیر و پرورش بین‌المللی ماهیان خاویاری در سنگر رشت در آبهای شیرین پرورش انجام می‌شود.
بازر هفتگی دوشنبه سنگر از قدیمی ترین و با سابقه ترین بازار های محلی استان گیلان لحاظ می شود. در روزگاران قدیم این بازار به شکلهای وسیع و حالت کاروانسرایی برگزار می شد اما امروزه خبری از آن دوران نیست اما دوشنبه بازار سنگر در محلی وسیع تر و با رونقی بیشتر در حال برگزاری می باشد عمده ی محصولات این منطقه برنج است که به بازار رشت و دیگر بازار ها برای داد و ستد برده می شود فروشندگانی دوره گرد در روزهای بازار از شهرهایی مانند: رودبار، منجیل، قزوین و رشت و حتی از مناطق کوهستانی دیلمان و اشکورات محصولات متنوع خود را به سنگر برای فروششان می آوردند.
این بقعه در جاده طالم سه شنبه سنگر قرار دارد و مربوط به اقاسید عبدالله است.
این بنا در دهکده امشه سنگر رشت واقع شده و از آثار دوره قاجاریه‌است.
این بقعه، در روستای رودبرده، در فاصله ۵/۱ کیلومتری شمال منطقه سنگر قرار دارد.
بر پایه شجره نامه موجود در داخل بقعه، این جا آرامگاه آشیخ علی بن آقا کاشاه پسر قیس، از صحابه حضرت رسول (ص) است. اما در شجره نامه‌ای دیگر، وی از پسران امام موسی کاظم (ع) معرفی شده‌است. بنای بقعه، ساختمانی قدیمی و خشتی است و در چهار سوی ان ایوانی با سر ستون‌های ظریف وجود دارد. براساس کتیبه موجود بقعه در سال ۹۲۰ ه. ق ساخته شده و بام ان از سفال است. به فاصله نزدیک این بقعه، دو مزار ساده وجود دارد که گفته می‌شود گور دو برادر از سادات، به نام‌های آقا سید احمد و آقا سید محمود است که امامزاده بوده‌اند و آکاشاه معلم آنان بوده و آن‌ها را پس از شهادت غسل داده‌است.
این چشمه در روستای طالم سه شنبه از توابع بخش سنگر در ۱۲ کیلومتری جاده رشت – قزوین واقع شده‌است. در کنار چشمه، درختی تنومند دیده می‌شود که مورد احترام اهالی است. از آب معدنی چشمه، در درمان بیماری‌های پوستی به ویژه جوش‌های صورت و بدن استفاده می‌شود.
این جاده بسیار دیدنی است. کانال‌های عریضی آب را از سد سنگر به مزارع شالی می‌رسانند و موازی با جادّه پیش می‌روند. چاه دهانه گشادی در بستر رودخانه سفیدرود در اطراف سد سنگر با هدف آبرسانی به شهر صنعتی رشت احداث شده‌است.
سیاهکل (به زبان گیلکی: سي ٚ کل) یکی از شهرهای استان گیلان است که در بخش مرکزی شهرستان سیاهکل قرار دارد و مرکز شهرستان سیاهکل است.
درباره نام سیاهکل دو فرضیه موجود است فرضیه اول بدان‌ گونه که مردمش تلفظ می‌کنند "سیِ کل" است. سی به معنی صخرهٔ بزرگ و کوه با شیب تند است و کل به معنی آبادی و جایگاه است و در واقع نام سیاهکل به معنی آبادی کنار کوه با شیب تند است فرضیه دوم نام این شهر در ابتدا سیاه گل بوده،زیرا در اکثر مناطق این شهر خاک سیاه رنگ وجود دارد، که به مرور زمان تغییر یافته و به سیاهکل تبدیل شده.
مردم سیاهکل گیلک هستند و زبان گیلکی را با گویش بیه‌پیش سخن می‌گویند.گویش گیلکی لاهیجان. واژه‌نامه و پاره‌ای ویژگی‌های آوایی و ساخت‌واژه‌ای. جلد اول. دکتر نادر جهانگیری. چاپ دانشگاه مطالعات خارجی توکیو.
در سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۹،۹۲۴ نفر اعلام شد.
سیاهکل یکی از شهرستان‌های خوش آب و هوای استان گیلان است و همچنین طبیعت بکری دارد.
تقریباً از سه منطقه تشکیل شده که شامل منطقه آبرفتی که حاصل بر جای ماندن گل و لایی است که رودخانه‌ها با خود آورده‌اند و همچنین رسوبات دریا در زمان‌های کهن و منطقه کوهپایه‌ای بسیار زیبا با جنگل‌های راش فراوان آن و همچنین منطقه کوهستانی که تا نیمی از سال معمولاً در آن برف هم وجود دارد.
بنا به نوشته وبسایت سیاهکل و دیلمان شهرداری سیاهکل از اولین شهرداری‌های کشور می‌باشد.
با توجه به فرهنگ مردم سیاهکل این شهر از گذشته و حتی خیلی زود تر از شهرهای معروف کنونی گیلان دارای بازار و ساختار شهری بوده و زندگی به اصطلاح شهری در آن صورت گرفته‌است.
بنا بر نوشته کتاب فرمانروایان دیلمان تاریخ تأسیس شهرداری سیاهکل به سال ۱۳۰۴ خورشیدی بازمی‌گردد
اما در منابع دیگر از جمله برخی از اوراق شهرداری و همچنین به استناد وبسایت رسمی خدمات شهری زمان تأسیس شهرداری سیاهکل به سال ۱۳۰۸ خورشیدی بازمی‌گردد.
اگر این تاریخ مربوط به سال ۱۳۰۴ باشد بنا به استناد سخنان مطرح شده در پورتال وزارت کشور در لینک شهرداری سیاهکل جزو ۱۶ شهرداری اول کشور و چنانچه در سال ۱۳۰۸ خورشیدی باشد باز هم بنا بر همان نوشتار جزو ۱۳۶ شهرداری نخست کشور می‌باشد.
نخستین شهرداریی که براساس قانون بلدیه مصوب ۱۲۸۶ هـ. ش تأسیس شد، شهرداری تهران بود که با تشکیلات جدید در همان سال (۱۲۸۶) تقریباً بلافاصله پس از تصویب قانون پایه‌گذاری شد و با تشکیلات جدید آغاز به کار کرد. پس از آن تا سال ۱۳۰۴، یعنی آغاز سلطنت پهلوی اول، مجموعاً ۱۶ شهرداری ایران تأسیس شد.
قطعهٔ «زرد ملیجه» که کار ماندگاری از استاد برجسته موسیقی محلی اکبرخان تار نواز می‌باشد در سفرهای استاد ابوالحسن صبا به شهر سیاهکل و دیلمان توسط ایشان به رشته تحریر درآمده‌است، این قطعه از آوازهای گنجشک سینه‌زرد (به زبان گیلکی زرد ملجه) الهام گرفته شده‌است.
آبشار لونک در منطقه جنگلی مسیر سیاهکل به دیلمان قرار دارد و فاصله آن تا شهر سیاهکل حدود ۲۵ کیلومتر است. آبشار لونک تنها یکی از آبشارهای زیبای این منطقه است. این آبشار در فصل بهار و پاییز بسیار پرآب است. در اطراف این آبشار می‌توان جنگل‌های طبیعی و سرسبزی را درختان راش، ممرز، توسکا، خرمندی، انجیری تماشا کرد. این آبشار دوقلو است و به دلیل زیبایی و سرسبزی محیط اطرافش به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های این منطقه تبدیل شده‌است.
آبشار بابا ولی در روستایی با همین نام قرار دارد و در حدود ۵ کیلومتری جاده دیلمان به آسیابر در ساحل رودخانه پاکرود واقع شده‌است. این منطقه سرزمین قوم باستانی دیلم است و چشم‌اندازهای طبیعی و تاریخی منحصر به فردی دارد. این آبشار فصلی است که بر اثر آب شدن و ذوب برف‌های ارتفاعات اطراف آن به جریان می‌افتد. این آبشار از آبشار لونک بزرگ‌تر است و ارتفاع آن به حدود ۲۰ متر می‌رسد.
حمام تاریخی دیلمان در ابتدای ورودی شهر دیلمان در ارتفاع یک هزار و ۴۶۶ متری واقع شده‌است و از جاذبه‌های تاریخی این منطقه محسوب می‌شود. احتمال می‌رود قدمت این بنا متعلق به دوره ایلخانیان باشد. این بنا زیر انبوهی از گل و لای مدفون شده بود و به دستور میرزاعلی میر بلوک از زیر لایه‌های خاک بیرون آورده شد و مورد بازسازی قرار گرفت. این حمام دارای یک صحن مرکزی است که چهار صحن دیگر در چهار جهت اصلی محوطه مرکزی حمام را احاطه کرده‌است. نورگیرها در بالای گنبد حمام قرار دارد و به علت در دسترس نبودن شیشه شفاف، از سنگ و مرمر شفاف برای عبور نور استفاده شده‌است. با توجه به موقعیت کوهستانی و اقلیم سرد منطقه، جز بناهایی است که با شرایط خاص کوهستانی در جهت سرما و مقابله با آن طراحی شده‌است. این حمام تاریخی در ردیف آثار میراث فرهنگی ثبت شده‌است.
کاروانسرای تی‌تی یا تی‌تی خانم «تی‌تی به معنای شکوفه» در ۴ کیلومتری شهر سیاهکل و محل تلاقی ساحل شیم رود و باباکوه واقع است. در حقیقت این کاروانسرا در محل گذر قدیم دیلمان به لاهیجان احداث شده‌است. بنای آن از سنگ، آجر و گچ و دیواره خارجی آن از سنگ و ساروج است. قدمت این بنا به دوره صفویه می‌رسد و گفته می‌شود بانی آن تی‌تی خانم عمه یکی از شاهان صفوی بوده‌است. این بنا در در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه گرماور در نزدکی روستایی با همین نام بر فراز کوهی بلند و صخره‌ای قرار دارد. کوه گرماور با توجه به موقعیت دفاعی مکان مناسبی جهت نظارت بر دشت‌های اطراف بوده‌است. در اطراف این قلعه بر روی کوه آثار بسیاری از قطعات سفالینه‌های پیش از اسلام و دوران اسلامی وجود دارد. از بنای اصلی قلعه فقط برج دیدبانی آن برجای مانده است و در قسمت غربی برج آثاری از پی ساختمان دیده می‌شود. در برخی نقاط آثار خشت‌های قرمز رنگ حاکی از وجود بنایی در ادوار گذشته به چشم می‌خورد. در بخش فوقانی آن نیز از خشت خام استفاده شده‌است. قدمت این بنا به درستی مشخص نیست، اما تاریخ ساخت آن را به قرن‌های سوم و چهارم هجری نسبت داده‌اند.
قلعه کوتول شاه به‌عنوان یکی از آثار میراث ملی ایران به ثبت رسیده است. قدمت این قلعه به دوران تیموریان می‌رسد و در روستای موشا واقع شده‌است.
جاده جنگلی سیاهکل به دیلمان از جاذبه‌های چشم‌نواز و دیدنی این منطقه است که طبیعتی بکر و سرسبز دارد. داخل جنگل چشمه‌ها و آبشارهای زیبایی در کنار پوشش درختانی چون ممرز، افرا، انجیلی و لرگ وجود دارد. اطراف این جنگل به‌وسیله منابع طبیعی برای استراحت مردم آماده‌سازی و امکاناتی از قبیل منقل‌های بتونی برای کباب، سرویس بهداشتی و آب لوله‌کشی مهیا شده‌است.
استخر و پارک پاشوران در داخل شهر قرار دارد و همانند استخرهای لاهیجان و لنگرود احداث شده‌است. قایق‌رانی از امکانات این استخر برای گردشگران است. اطراف استخر نیز با انواع مجسمه‌های شیرسنگی، بز کوهی و ... تزیین شده‌است. این پارک از درختان چنار و اقاقیا و انواع گیاهان پوشیده شده‌است و امکانات رفاهی مناسب برای استراحت گردشگران دارد.
پناهگاه سنگی گیلارکش در روستایی با همین نام قرار دارد. این منطقه کوهستانی دارای آب و هوای سردسیری است. پناهگاه سنگی گیلارکش، در شمال این روستا در ارتفاع یک هزار و ۷۸۰ متری روی دیواره‌ای صخره‌ای قرار گرفته‌است. به گفته اهالی محل در این دیواره صخره‌ای، چندین سوراخ به ابعاد متفاوت وجود داشته که بر اثر زلزله سال ۱۳۶۹ بیشتر آن‌ها بسته شده‌است. دهانه اصلی پناهگاه، یک و نیم متر عرض و حدود دو متر ارتفاع دارد. در حال حاضر چوپانان منطقه از آن استفاده می‌کنند.
خانه عضدی سیاهکل بنایی دو طبقه بوده و قدمتی برابر با اواخر دوران قاجار دارد زیربنای ساختمان ۲۱۲ مترمربع بوده و ۱۳ اتاق به صورت قرینه دارد. معماری بنا متناسب با سبک معماری سنتی گیلان است. سقف خانه شیروانی با پوشش سفال بوده و گچ‌بری‌های بسیار زیبا در نمای بیرونی آن استفاده شده‌است، گچ‌بری و آیینه‌کاری‌های زیبا نیز در داخل خانه وجود دارد. این بنای تاریخی در سال ۱۳۸۴ به شماره سند ۱۵۲۲۳ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده‌است.
چشمه‌های آب معدنی سیاهکل شامل غازی گوابر، خورتاب، سیرگیلی، گرماخانی و لاریخانی که همگی چشمه‌هایی جوشان با آب معدنی و گوارا هستند که از جاذبه‌های طبیعی این منطقه محسوب می‌شوند. مردم این منطقه از آب این چشمه‌ها استفاده می‌کنند و آب چشمه گرماخانی را مقدس و شفابخش می‌دانند.
امامزاده مصطفی در ارتفاع ۱۷۰ متری از سطح دریا در روستای سیکاش قرار دارد.
امامزاده صالح و سلطان حسین که در روستای لمش واقع شده است .
بقعه بابا ولی با بنایی چهار گوش در روستایی با همین نام قرار دارد. این بقعه، همانند بسیاری از آرامگاه‌های شمال ایران، نقاشی‌های مذهبی دارد و پوشش بام آن از سفال است. این بنا از آثار قرن یازدهم است.
منطقه شکار ممنوع دیلمان و درفک در ‌١٠ کیلومتری جنوب شهرستان سیاهکل قرار گرفته  و از سال ‌١٣٧٤ به‌صورت شکار ممنوع مدیریت شده‌است. این منطقه جنگلی، مرتعی و کوهستانی است. گونه‌های گیاهی مهم منطقه شکار ممنوع دیلمان و درفک شامل افرا، ممرز، پلت، شیردار، راش، توسکا، لیلکی، صنوبر، انار، تمشک، شب خسب ، ون، شمشاد، گردو و ملج است. گونه‌های مهم جانوری شامل مرال، شوکا، پلنگ، خرس قهوه‌ای، شغال، گراز، گربه جنگلی ، سمور و رودک است.
روستای بالارود تحت تأثیر اقلیم کوهستانی در تابستان معتدل و در زمستان سرد است. این روستا در همجواری کاروانسرای تی‌تی قرار دارد.
روستای پیرکوه، روستایی زیبا و کوهستانی از توابع شهرستان سیاهکل استان گیلان است. مردمان این روستا ترکیبی از بومیان دیلمی و مهاجرین کرمانج می‌باشند و به زبان گیلکی (ییلاقی) صحبت می‌کنند. پیرکوه دارای یکی از خاص‌ترین شرایط آب و هوایی است که اغلب اوقات پیش‌بینی وضع هوا در آن دشوار است.
بازار هفتگی سیاهکل در روزهای دوشنبه و پنج‌شنبه هر هفته تشکیل می‌شود و رونق بسیاری دارد. در بازار سیاهکل از هر نوع کالایی را می‌توان پیدا کرد.
اسدالله آل بویه ریاضیدان، سیاستمدار، روزنامه‌نگار و ادیب ایرانی
احمدرضا دهپور داروشناس و متخصص در زمینه زیست پزشکی،وی به عنوان پرکار ترین پژوهش گر ایران در سال ۲۰۰۶ انتخاب شد.
سیاوش دیلمی رزمخواه از سران نهضت جنگل و سناتور گیلان در مجلس سنا
ناصر وحدتی نویسنده،خواننده و پژوهشگر موسیقی زاده سیاهکل که ترانه های او مانند رعنا و آهای بگو شهرت ملی دارند.
رضا(فرشاد)بالایی نوازنده کمانچه و ویولن اهل روستای ملومه در منطقه دیلمان،عضو گروه دیلمون و دیده شده در فستیوال های بین المللی.
محمد رضا شاهنوری، نوازنده کمانچه و ویولن