moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
ارتفاعات دیلم کمابیش تحت سلطه سلسله سادات کیایی حاکمان شرق گیلان (بیه پیش) که مرکزشان در لاهیجان بود قرار گرفت. سید رضی کیا در سال ۸۱۳ هجری قمری به منظور گسترش پهنهٔ زیر فرمان دربار کیاییان، میرسیدمحمد امیر رانکوه را به نبرد با فرمانروایان دیلم و اشکور که از اطاعت او سرباز می‌زدند فرستاد. در نبردی خونین که بین سپاه بیه‌پیش از یک سو و سپاهیان دیلم، اشکور و الموت از سوی دیگر روی داد، سپاه بیه پیش به پیروزی دست یافت و امیر کوشیج فرمانروای دیلم به قتل رسید و خداوندمحمد و کیاجلال‌الدین هزاراسپی به غرب گیلان (بیه پس) گریختند. به فرمان سیدرضی کیا برای جلوگیری از توانمند شدن دیلمی‌ها و کاهش قدرت و نفوذ آنان در دربار و سپاه لاهیجان، سه هزار تن از جنگاوران دیلمی در گوکه کنار ساحل سپیدرود به دست سربازان گیلی قتل‌عام شدند و سید رضی کیا دیلمان را به قلمرو بیه پش افزود و سید حیدرکیا را به حکومت آنجا منصوب کرد و این پایان نفود اسماعیلیان الموت در سرزمین دیلم بود. مهدی کیاکامیاروند سپه سالار دیلمی رانکوه در اعتراض به کشتار دیلمیان در گوکه از خدمت سادات کیایی بیرون رفت و به خون‌خواهی از جان سپردگان دیلمی علیه دربار لاهیجان بپاخاست. مهدی کیاکامیاروند، فقیه حامد را که پیرو آیین ناصرکبیر (مذهب زیدی) بود و در میان دیلمیان نفوذ داشت، با خود علیه کیاییان همراه ساخت. کیامحمد و کیاهزاراسپ و بازماندگان هزاراسپیان به همراه دیلمی‌های هوادار خاندان هزاراسپی با مهدی کیاکامیاروند علیه دربار لاهیجان متحد شدند. در نبردی که در کوشکوه رودسر بین مهدی کیاکامیاروند سردار دیلمی و سید محمد کیایی درگرفت، سپاه کیاییان پیروز شد. سادات کیایی پس از این پیروزی بار دیگر دست به کشتار بزرگ دیلمی‌ها زدند و مهدی کیاکامیاروند به قزوین گریخت و کیا محمد و کیا هزاراسپ به قتل رسیدند. مهدی کیاکامیاروند سردار دیلمی برای به دست آوردن قدرت از دست رفته‌اش با هواداران خود به اشکور بازگشته بود، از بهادرعلی سپه‌سالار اشکور شکست خورد و در حالی که گروه زیادی از یارانش را به کشتن داده بود به طارم پناه برد. شیخ حاجی طارمی امیر طارم مهدی کیاکامیاروند را به قتل رساند. سید رضی کیا حاکم بیه پیش، فقیه حامد متحد مهدی کیاکامیاروند را دستگیر و در لاهیجان به قتل رساند.
به گفته احمد کسروی دیالمه تا قرن هشتم هجری وجود داشتند و از قوم گیل کاملاً مجزا بودند. ولی در آن قرن، کیائیان تعداد زیادی از دیالمه را قتل‌عام کردند؛ و درنهایت، نام «دیلم» از بین رفت و نام «گیل» باقی ماند. ظاهراً آنچه بازماندند با مردم گیل درهم آمیختند و گیلکان امروزی فرزندان و بازماندگان هر دو تیره‌اند. به گفته رابینو دیلمیان تنها در دو روستا کلارده و چوشل از روستاهای سیاهکل ساکن هستند. زندگی آنها تابستان‌ها در کلاچ خانی و زمستان در دشت می‌گذرد. مردم دهکده‌های دیلمان را دیلمی‌ها تشکیل می‌دادند، ولی آنها زمین‌های خود را فروختند و در برفجان (سیاهکل) ساکن شدند. در نیمه اول قرن نوزدهم محمدرضاخان عده زیادی از زندانیان را به دیلمان آورد، و آنها در آنجا تشکیل چهار طایفه طالش، جهانگیری، گسکری و اشکوری را دادند.
زبان دیلمی یک زبان منقرض شده از گویشهای ایرانی از زبان‌های حاشیه دریای خزر دسته زبانهای شمال غربی بوده‌است.Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, S. 78–81. ناتل خانلری، دیلمی را در بین گویش‌های ایرانی که در بین قرون ۹ تا ۱۳ میلادی رایج بوده‌است فهرست می‌کند.Page 269 , Mehdi Marashi, Mohammad Ali Jazayery. Persian studies in North America: studies in honor of Mohammad Ali Jazayery, Published by Ibex Publishers, Inc. , 1994 ولادیمیر مینورسکی این زبان را از بین رفته، و زبان تاتی را از بقایای آن می‌داند.http://books.google.ca/books?id=bussAAAAIAAJ&q=%22daylamite+language&dq=%22daylamite+language&cd=1 در متون اسلامی مختلفی نظیر گزارش‌های ابواسحاق صابی، مقدسی، اصطخری به این زبان اشاره شده‌است.
اصطخری دربارهٔ زبان مردم دیلم می‌نویسد: «زبانشان یکتاست و غیر از فارسی و عربی است».http://books.google.com/books?id=nSdsnqWpuh4C&q=deylami#v=onepage&q=deylami&f=false اصطخری زبان طبرستان و دیلمان را متفاوت معرفی می‌کند. اصطخری در کتاب "مسالک‌الممالک" در باب زبان طبری آورده‌است: «طبرستان زمینی هامون است و کشاورزی کنند و ستور دارند و زبانی دارند نه تازی نه پارسی و بومی هستند که دیلمیان زبان ایشان را ندانند و تا روزگار حسن بن زید مردم طبرستان و دیلمان کافر بودند.»
مقدسی در قرن چهارم هجری زبان گیلان و دیلم و طبرستان را متفاوت معرفی می‌کند و می‌نویسد: «زبان مردم گرگان و قومس با هم قرابت دارد و مردم آنجا «ه» را زیاد به کار می‌برند و می‌گویند «هاکن» و «هاده» و زبان مردم طبرستان بدان نزدیک است مگر آنکه در آن عجله و شتابناکی هست. زبان مردم دیلم پیچیده و برعکس است و گیلانیان «خ» را زیاد استعمال کنند.»
صابی طوایف اشرافی دیلم را شامل چهار طایفه می‌داند که آل بویه از خاندان شیرذیلاوند یکی از این طوایف بود.
در قرن چهارم به دو طایفه دیلمی دیگر به نام‌های سالاروند و باذروند اشاره شده‌است.
حمزه اصفهانی به یک طایفه دیلمی دیگر به نام وردادوند اشاره می‌کند که اسفار بن شیرویه از آن بوده‌است.
علی بن زید بیهقی نیز در کنار طایفه وردادوند به یک طایفه دیلمی دیگر به نام فولادوند اشاره می‌کند.
به نوشته نویسندگان قدیم، دیلمیان مردمی نحیف و خوش سیما و سبک مو بودند و کشاورزی و گله داری می‌کردند ولی اسب نداشتند. مردان دیلمی بسیار جسور بودند. از میان سلاحهای ایشان به زوبین و سپر بلندی منقش به رنگ‌های روشن اشاره شده. از این قوم گاه به عنوان مخالف لشکر خلفا بودند نام برده شده. زنان دیلمی مانند مردان کار کشاورزی می‌کردند. دیلمیان روابط خانوادگی و آداب و رسوم مخصوص داشتند درمرگ کسان خود و حتی در گرفتاریهای شخصی به شدت بی تابی و زاری می‌کردند.
دیلمیان که گروه‌های جنگجوی تندخو و طغیانگری بودند در بین سرزمین‌های متمدن تری که تصرف می‌کردند با نفرت و بیزاری نگریسته می‌شدند. این احساسات در ادبیات تاریخی معاصر که تصویر نامطلوبی از آنان عرضه می‌کند انعکاس یافته‌است.Madelung, Wilferd. "Abū Isḥāq Al-Ṣābī on the Alids of Tabaristān and Gīlān." Journal of Near Eastern Studies 26, no. 1 (1967): 17-57. Accessed March 29, 2020. www.jstor.org/stable/543520.
رابینو سرکنسول دولت بریتانیای کبیر در شهر رشت، در کتاب ولایات دارالمرز ایران (گیلان) نیز بیش از ۷۵ مورد از دیلمی و دیلمستان نام می‌برد و می‌نویسد که:
دهخدا با نقل قول از سفرنامه ناصرخسرو دربارهٔ دیلمیان و دیلمستان می‌نویسد:
تپه ماسه‌ای، تپه شنی یا تَلماسه به تپه یا رشته‌ارتفاعات شنی که بر اثر وزش باد و جابجا شدن شن پدید آمده باشد گفته می‌شود. این گونه تپه‌ها در کویر و در قسمت بالاتر از سطح جزر و مد ساحل‌ها دیده می‌شوند. از مناطق بزرگ تلماسه‌ای جهان می‌توان از ربع‌الخالی و بیابان گوبی نام برد.
باد معمولاً ماسه‌ها را به شکل تپه یا رشته‌تپه‌های ماسه‌ای در سطح زمین برجای می‌گذارد که به آنها اصطلاحاً تپه‌های شنی گفته می‌شود. طرز تشکیل تل‌ماسه‌ها بدین صورت است که ماسه‌هایی که بوسیله باد در سطح زمین در حرکت هستند، پس از رسیدن به موانعی در سر راه خود از قبیل گیاهان، قطعات سنگ یا عوارض طبیعی دیگر، سرعت باد کاهش یافته و در نتیجه ذرات ماسه از حرکت متوقف می‌شود. این ذرات در اطراف موانع انباشته شده و بتدریج به مقدار آنها افزوده می‌شود.
شرط اساسی برای تشکیل تپه‌های ماسه‌ای وجود باد و مقدار کافی ماسه‌های قابل انتقال توسط باد است. در دو طرف تپه‌های ماسه‌ای دو شیب متفاوت دیده می‌شود. دامنه‌ای که به طرف باد است دارای شیب ملایم‌تر در حدود ۵ تا ۱۵ درجه می‌باشد و دامنه عکس جهت باد دارای شیب تندتر در حدود ۲۰ تا ۲۵ درجه می‌باشد.
تپه‌های ماسه‌ای پس از تشکیل در جهت حرکت باد جابجا می‌شوند. به این ترتیب که باد ذرات ماسه را از سمت مقابل خود به طرف بالا و جلو می‌راند و پس از رسیدن به قله (نقطه قرار) در سمت دیگر به پایین می‌افتد. تکرار این عمل به تدریج موجب جابجایی تپه می‌شود. این جابجایی گاهی به ۱۰ تا۲۰ متر در سال می‌رسد. در سطح تپه‌های ماسه‌ای برجستگی‌هایی دیده می‌شود که به آن اثر موجی می‌گویند.
ارتفاع تپه‌های شنی متغیر می‌باشد و به ندرت از ۲۰ متر تجاوز می‌کند ولی گاهی از اوقات ارتفاع آنها زیاد شده و به ۱۰۰ متر نیز می‌رسد. برای مثال ارتفاع تپه‌های شنی شرق کویر لوت گاهی به بیش از ۱۰۰متر نیز می‌رسد. جنس تپه‌های شنی اغلب از کوارتز است ولی گاهی گچ، آهک، رس، خاکسترهای آتشفشانی و مواد دیگر، در آنها دیده می‌شود. وجود این مواد در تپه‌های شنی حاکی از فراوانی آنها در محل است.
شکل تپه‌های شنی متفاوت است و از این جهت آنها را برحسب شکل و چگونگی تشکیل‌شان به دسته‌های مختلف تقسیم می‌کنند که مهم‌ترین آنها عبارتند از:
توده شن در تپه‌های شنی می‌تواند در سمت باد و سمت پشت به حرکت کند، بسته به اینکه باد از پایین تپه شنی با آن برخورد می‌کند یا از قله آن. در صورت برخورد باد از بالا، ذرات شن در سمت پشت به باد حرکت می‌کنند. روندگی شن در سمت پشت به باد بیشتر از روندگی شن در جهت باد است. برعکس، اگر باد از پایین با ماسه برخورد کند، ذرات شن در سمت باد حرکت می‌کنند. علاوه بر این، اگر باد هنگام برخورد با تپه شنی، حامل ذرات ماسه باشد، ذرات شن تپه بیشتر از زمانی که باد حامل ذرات نیست، جابه‌جا می‌شوند.
مکزیکوسیتی یک حوزهٔ فدرال و پایتخت کشور مکزیک است. مکزیکو سیتی یک نهاد فدرال در کشور مکزیک است که جزو هیچ‌کدام از ایالت‌های ۳۱گانهٔ این کشور نیست اما به فدراسیون به‌عنوان یک کُل تعلق دارد. مکزیکو سیتی بزرگ‌ترین شهر این کشور و همچنین مهم‌ترین مرکز سیاسی، فرهنگی، آموزشی و اقتصادی مکزیک است.
به‌عنوان یک شهر جهانی مکزیکو سیتی یکی از مهم‌ترین مراکز مالی در آمریکا است. این شهر در درهٔ مکزیک ("Valle de México") و در ارتفاع قرار گرفته‌است. این شهر شامل ۱۶ بخش است.
در سال ۲۰۰۹ میلادی جمعیت این شهر حدود ۸٫۸۴ میلیون نفر تخمین زده شد و مساحت آن نیز برآورد شده‌است.Brian W. Blouet, Olwyn M. Blouet. "OECD Reviews of Regional Innovation OECD Reviews of Regional Innovation: 15 Mexican States 2009". OECD Publishing, 2009. p. 418 (p. 299). . بر اساس تعریف اخیر که مورد موافقت دولت فدرال و حکومت است، مکزیکوسیتی بزرگ دارای ۲۱٫۲ میلیون نفر جمعیت است که پرجمعیت‌ترین شهر در نیم‌کره غربی و در میان کشورهای اسپانیایی‌زبان محسوب می‌شود.
مکزیکوسیتی بر سطح یک دریاچه باستانی خُشک‌شده به نام تکس‌کوکو بنا شده‌است.Mexico City Was Built on an Ancient Lake Bed. That Makes Earthquakes Much Worse., "The New York Times" به دلایل شرایط جغرافیایی، مکزیکو سیتی یکی از زلزله‌خیزترین شهرهای پرجمعیت جهان است.بزرگ‌ترین زلزله صدسال اخیر مکزیک؛ آمار کشته‌ها بیشتر می‌شود، "بی‌بی‌سی فارسی"
جمعیت خود شهر ۸٬۶۰۵٬۲۳۹ نفر و جمعیت کلانشهر برابر با ۲۱٬۱۶۳٬۲۲۶ نفر است (برآورد سال ۲۰۰۹).
مکزیکو سیتی پس از تخریب شهر تنوچتیتلان توسط امپراتوری اسپانیا که در ۱۳۲۵ بنا شده بود شکل گرفت.
زیرساخت‌های درون‌شهری:
متروی مکزیکو سیتی در سال ۱۹۶۹ تأسیس شده و هم‌اکنون دارای ۱۲ خط و ۱۹۵ ایستگاه می‌باشد.
مهندسی بهداشت حرفه‌ای شاخه‌ای است از علم بهداشت و عبارت است از شناسایی، ارزیابی و کنترل عوامل زیان‌آور موجود در محیط کار به همراه یک سری مراقبت‌های بهداشتی درمانی به منظور سالم‌سازی محیط کار و حفظ سلامت نیروی کار.
مهندسی بهداشت حرفه‌ای را می‌توان به‌طور خلاصه علم و هنر تأمین سلامت در محیط‌های شغلی تعریف کرد و یک مهندس بهداشت حرفه‌ای یا مهندسی بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار کسی است که وظیفه شناسایی، ارزشیابی و حذف یا کنترل عوامل مخاطره‌آمیز شغلی را به عهده دارد.تیرگر، آرام-کوهپایی، علیرضا-الهیاری، تیمور-علیمحمدی، ایرج، بهداشت حرفه‌ای، انتشارات اندیشه رفیع۱۳۸۶:ص9
نخستین کمیته مشترک سازمان بهداشت جهانی وسازمان بین‌المللی کار که در سال ۱۹۵۰ تشکیل شد، مهندسی بهداشت حرفه‌ای را چنین تعریف نموده‌است:تامین و ارتقاء عالی‌ترین سطح سلامت جسمی، روانی واجتماعی برای کارگران همهٔ مشاغل، پیشگیری از بیماری‌ها و حوادث ناشی از کار، به‌کارگماردن نیروی کار درمحیط و شغلی که از لحاظ جسمی و روانی قدرت انجام آن را دارد و به‌طور خلاصه تطابق کار با انسان یا ارگونومی که از کلمه یونانی برگرفته شده‌است.تیرگر، آرام-کوهپایی، علیرضا-الهیاری، تیمور-علیمحمدی، ایرج، بهداشت حرفه‌ای، انتشارات اندیشه رفیع۱۳۸۶:ص۱۷
مهندسی بهداشت حرفه‌ای رشته‌ای است که به محیط کار بر می‌گردد. در واقع متخصصان در این رشته خطرهای بالقوه‌ای که در محیط کار وجود دارد را شناسایی می‌کنند و در مراحل بعد به اندازه‌گیری و ارزیابی این خطرات و کنترل آن‌ها می‌پردازند. البته کسانی که علم بیشتری در این رشته دارند، خطرهای شغلی را پیش‌بینی می‌کنند. به این نکته باید اشاره کرد که کسب این مهارت‌ها به نحوه تربیت دانشجویان بستگی دارد.به مناسبت روز جهانی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای؛ وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی
تا قرن شانزدهم میلادی در کتب طبی به بهداشت حرفه‌ای و ارتباط بیماری‌های مختلف با شغل افراد اشاره قابل توجهی نشده‌است. از قرن شانزدهم به بعد در تاریخ به چهره‌های درخشانی برمی‌خوریم که تمام عمر خود را صرف تشخیص و جلوگیری از بیماری‌های ناشی از کار نموده و خدمات با ارزشی انجام داده‌اند.
اولین فردی که آثار ارزنده‌ای در مورد بهداشت حرفه‌ای از خود به یادگار گذاشته‌است طبیبی از ناحیه ساکسونی در ایتالیا به نام اگریکولا بود او کتابی در ۱۲ جلد دربارهٔ اکتشافات و استخراج فلزات. ابزار کار. حوادث و بیماری‌های ناشی از کار و … نوشت که در سال ۱۵۵۶ منتشر شد. بعد از او در سال ۱۵۶۷ پزشک دیگری اهل سوئیس به نام پاراسلسوس کتابی دربارهٔ بیماری‌های وابسته به شغل در بین کارکنان معدن ذوب و فلزات منتشر کرد. در سال ۱۶۳۳ پدر طب کار یا همان رامازینی به دنیا آمد که یکی از پیشقدمان بزرگ قرن ۱۷ در زمینه بهداشت حرفه‌ای می‌باشد. کتاب معروفش دربارهٔ بیماری‌های حرفه‌ای در سال ۱۷۰۰ میلادی منتشر شد. او برای اولین بار به پزشکان توصیه کرد که علاوه بر سؤالات که در زمان معاینه از بیماران می‌پرسیدند از همه بپرسند شغل شما چیست این جمله کوتاه نقطه عطفی در تاریخ بهداشت حرفه‌ای و طب کار به‌شمار آمده‌است.
پدیداری دانش بهداشت شغلی، به عنوان یک تخصص ویژه وجدا از دیگر دانش‌ها، به نسبت تازه است، اما مفاهیم مطرح شده در این دانش از زمان‌های کهن مورد توجه بوده‌است.
چهارصد سال پیش از میلاد مسیح بقراط اثرات زیان‌آور مواجهه با سرب را شناسایی کرده و در نوشته‌هایش یاد می‌کند. در آن زمان عمدتاً از بردگان برای مشاغل سخت استفاده می‌گردید و از آنجا که حکومت‌ها هیچگونه مسئولیتی در برابر بردگان نداشتند، بدیهی است که اقدامات خاصی نیز برای حل مشکلات آن‌ها صورت نمی‌پذیرفت.تیرگر، آرام-کوهپایی، علیرضا-الهیاری، تیمور-علیمحمدی، ایرج، بهداشت حرفه‌ای، انتشارات اندیشه رفیع۱۳۸۶:ص۱۰
درنخستین سدهٔ پس از میلاد، پلنی(۲۳تن۷۹ب. م) که یک دانشمند رومی بود، از مثانهٔ حیوانات یک ماسک تنفسی ساخت و کاربرد آن را برای کار در معادن پیشنهاد نمود.چوبینه، علیرضا-امیرزاده، فرید، کلیات بهداشت حرفه‌ای، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی شیراز، ۱۳۸۷:ص۱۷
در سال ۱۴۷۳ میلادی النبوگ Ulrich Ellenbog نخستین نشریه بهداشتی در مورد بیماری‌ها و آسیب‌های شغلی را انتشار داد. او در این مجموعه دربارهٔ بیماری‌های شغلی و صدماتی که در میان کارگران طلا شایع است مطالبی را به رشته تحریر درآورده‌است. درقرن شانزدهم آگریکولا (آگریکولا) و پاراسلوس (پاراسلسوس) دربارهٔ بیماری‌های شغلی کارگران ذوب آهن، فلزات و بیماری‌های معدنچیان و مسمومیت جیوه آثاری به جای گذارده‌اند. کتاب آگریکولا در سال ۱۵۵۶ یکسال بعد از مرگ او و کتاب پاراسلوس در سال ۱۵۶۷ منتشر شد.
شاید بتوان مهم‌ترین نقطه عطف در تاریخ تکامل بهداشت شغلی و ایمنی را انقلاب صنعتی اروپا دانست. زمانی که انسان با قدرت جسمی محدود در مقابل دستگاه‌ها و ماشین آلات تازه ساخت غول پیکر ایستاد و در حالی که اطلاع چندانی راجع به چگونگی کارکرد ماشین آلات و چگونگی کنترل آن‌ها نداشت، به کار مشغول شد. این مسئله باعث شد که در ابتدای پیدایش انقلاب صنعتی در اروپا تعداد بسیار زیادی از افراد در اثر مواجهه با حوادث محیط کار کشته یا دچار نقص عضو شوند. این اتفاقات و آمار بالا باعث شد که سردمداران انقلاب صنعتی به فکر تصویب قواعد و قوانینی در رابطه با الزامات محیط‌های کاری و نحوه رفتار کارگران برای آسیب کمتر ناشی از کار با ماشین آلات عظیم‌الجثه بیفتند.
رامازینی، نخستین پزشکی است، که به توصیف پیشه‌های گوناگون و بیماری‌های ناشی از آن‌ها می‌پردازد. برای نمونه فلج دست‌ها از میان رفتن دندان‌ها، نا شکیبایی و صورت‌های نزار و رنجور سفالگران در برابر سرب را توصیف کرده‌است.
توماس الیور در کتاب خود که در سال ۱۹۰۸ منتشر کرد به بیماری‌های شغلی اشاره نموده‌است. دکتر توماس لِگ (Thomas moris legge) در کتاب خود به نام جذب و مسمومیت سرب که به کمک دکتر گادبای در سال ۱۹۱۲ منتشر کرد به مضرّات این فلز اشاره می‌نماید.
در سال ۱۹۱۸،آلیس هامیلتون، رشتهٔ بهداشت صنعتی را در دانشگاه هاروارد آمریکا پایه‌گذاری کرد. بررسی‌های گستردهٔ او در زمینه سم‌شناسی، به ویژه مسمومیت با فسفر سفید در صنایع کبریت‌سازی و مسمومیت سرب، موجب رشد سریع بهداشت حرفه‌ای شد.
بر اساس فعالیت‌های گونا گون برای بهبود شرایط محیط کار و نیز، جنبش‌های کارگری، در سال ۱۹۱۹،سازمان بین‌المللی کار (سازمان بین‌المللی کار) بر پا شد. پس از آن، به علت موفقیت‌هایی که آمریکا در جنگ جهانی در زمینه تولید تسلیحات نظامی به دست آورد، نه تنها صنایع بلکه بهداشت حرفه‌ای در این کشور به سرعت رشد یافت. در آن زمان، شعار تبلیغاتی سازمان خدمات بهداشتی آمریکا بر تندرستی کار گر تأکید داشت:
«کارگر را سالم نگهدار تا خوب کار کند»
توسعهٔ سریع صنایع و علوم درقرن بیستم واستفاده بشر از مواد گوناگون درمصارف صنعتی، از یک طرف برتعداد و دامنه بیماری‌های ناشی از کار افزود و از طرف دیگر وسیله تحقیق و بررسی بر روی جلوگیری ودرمان آن‌ها را بیش ازپیش فراهم نمود. رشد اجتماعات کارگری و تشکیل اتحادیه‌ها، و سندیکاهای کارگری را نیز می‌توان از عوامل مؤثر در بهبود بهداشت محیط‌های کار دانست.تیرگر، آرام-کوهپایی، علیرضا-الهیاری، تیمور-علیمحمدی، ایرج، بهداشت حرفه‌ای، انتشارات اندیشه رفیع۱۳۸۶:ص۱۴
برخی از رویدادهای مهم بهداشت حرفه ای در کشورهای غربی عبارت هستند ا ز:
۱۸۱۵ میلادی: نخستین قانون ایمنی به وسیلهٔ ادارهٔ معادن در آمریکا به تصویب رسید بر پایه این قانون لازم شد هر معدن دارای دو راه خروج باشد، تا در صورت ریزش و بسته شدن یکی از آنها، راه خروج دیگر باز باشد.
۱۸۱۵میلادی: هامفری دیوی، نخستین وسیله را اختراع کرد. بنا به درخواست انجمن پیشگیری از حوادث در معادن زغال سنگ و با تلاش فراوان، دیوی توانست چراغ ایمنی را برای معادن زغال سنگ طراحی کند.
۱۸۳۳ میلادی: نخستین قانون صنایع در انگلستان به تصویب رسید. تا پیش از تصویب این قانون، ۱۲ ساعت کار در روز اجباری بود.
۱۸۶۴ میلادی: قانون ایمنی در معادن پنسیلوانیا به تصویب رسید.
۱۸۶۶ میلادی: اداره ملی آتش‌نشانی در آمریکا تأسیس شد.
۱۸۶۷ میلادی: نخستین برنامهٔ بازرسی صنایع به وسیلهٔ مسوولان دولتی در ایالت ماساچوست آمریکا تدوین شد.
۱۸۹۶ میلادی:انجمن ملی حفاظت در برابر آتش (NFPA) در آمریکا تأسیس شد
۱۹۰۶ میلادی: نخستین بررسی منظم از حوادث شغلی منجر به مرگ در پنسیلوانیا انجام شد.
۱۹۱۴: در آمریکا، دفتر بهداشت و سلامت در صنایع، به وسیلهٔ اداره خدمات بهداشت همگانی تأسیس شد. این مرکز پس از چندین بار تغییر نام در سال ۱۹۷۰ به نام مؤسسهٔ ملی ایمنی و بهداشت حرفه ای (NIOSH) نامگذاری شد.
۱۹۳۱ میلادی: نخستین الگوی علمی دربارهٔ علل بروز حوادث، به وسیلهٔ هانریش ارائه شد.
۱۹۵۶ میلادی: برنامه‌های پیشگیری از حوادث به وسیله اداره بهداشت همگانی آمریکا ارائه شد.
۱۹۶۸ میلادی: جانسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا لزوم برپایی قوانین دولتی ایمنی و بهداشت را اعلام کرد.
۱۹۷۰: در زمان ریاست جمهوری نیکسون، قانون یاد شده به تصویب رسید، که موجب ایجاد ادارهٔ ایمنی و بهداشت حرفه ای (OSHA) و مؤسسهٔ ملی ایمنی و بهداشت حرفه ای (NIOSH) شد.ارقامی، شیرازه، اصول ایمنی در صنعت و خدمات، انتشارات فن آوران 1385:ص20-18
در مرداد سال ۱۳۲۵ وزارت کار و امور اجتماعی تشکیل و قانون موقت کار را تدوین کرد و در سال ۱۳۳۷ قانون مزبور با اصلاحات و تغییراتی به صورت قانون به تصویب رسید و اجرای وظایف مربوط به بهداشت و ایمنی مندرج در قانون کار وقت به عهده اداره کل بازرسی کار قرار گرفت.
در سال ۱۳۴۶ در حوزه معاونت فنی وزارت بهداشت وقت، اداره بهداشت محیط کار در تشکیلات اداره کلّ بهداشت محیط پیش‌بینی شد و سپس در سال‌های ۱۳۴۷، ۱۳۴۸ و ۱۳۴۹، اداره طب صنعتی در اداره کل خدمات بهداشتی حوزه معاونت فنی وزارت بهداری وقت تأسیس شد. سپس در سال‌های ۱۳۵۰، ۱۳۵۱ و ۱۳۵۲ تا اوایل ۱۳۵۳، اداره بهداشت محیط کار به بهداشت محیط کار و هوا تغییر نام داد و اداره طب صنعتی همچنان به وظایف خود ادامه می‌داد. در اواخر دهه ۱۳۵۰ در حوزه معاونت امور بهداشتی و جمعیت و تنظیم خانواده وزارت بهداری وقت اداره بهداشت حرفه‌ای در دفتر خدمات بهداشتی ویژه که بعداً به اداره کل خدمات بهداشتی ویژه تغییر نام داد تشکیل گردید.
تا قبل از سال ۱۳۶۲ وزارت کار و امور اجتماعی و وزارت بهداشت وقت مشترکاً بر نیروی کار و محیط کار نظارت و مراقبت داشتند. به منظور جلوگیری از دو باره کاری و ارتقاء کیفیت ارائه خدمات برای حفظ و بالا بردن سلامت شاغلین، درسال۱۳۶۲ مسائل بهداشتی محیط کار و کارگر، از وظایف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی شناخته شد و جهت انجام این وظیفه، اداره کل بهداشت حرفه‌ای تشکیل و مسئولیت حفظ و ارتقاء سلامت نیروهای شاغل کشور در مشاغل گوناگون جامعه را عهده‌دار گردید. با توجه به تصویب قانون جدید کار توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام ایران در سال ۱۳۶۹، به حکم ماده ۸۵ قانون کار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی عهده‌دار بهداشت و درمان کارگران و وزارت کار و امور اجتماعی مسئول ایمنی کارگران می‌باشد.تیرگر، آرام-کوهپایی، علیرضا-الهیاری، تیمور-علیمحمدی، ایرج، بهداشت حرفه‌ای، انتشارات اندیشه رفیع۱۳۸۶:ص۱۶
نگهداری و بهبود حداکثر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی کارکنان مشاغل مختلف از طریق پیشگیری از خطرات تهدیدکننده سلامت کارگران، مطالعه شرایط نامناسب محیط کار و اثرات سوء آن بر تندرستی آنان است. کارشناسان بهداشت حرفه‌ای که در این زمینه فعالیت دارند، با شناختی که از محیط کار، فرایندهای کاری، خطرات و عوامل زیان‌آور محیط کار، و نیز تأثیراتی که این عوامل بر سلامت شاغلین می‌گذارند، از طریق بررسی، ارزیابی، اندازه‌گیری وکنترل عوامل زیان‌آور محیط کار، درصدد سالم‌سازی و بهسازی محیط کار برمی‌آیند؛ بنابراین از این طریق باعث کنترل بیماری‌ها، عوارض و آسیب‌های شغلی و در نهایت تأمین سلامت شاغلین می‌گردند.
به منظور دست یابی به هدف فوق در بهداشت حرفه‌ای برنامه‌هایی درنظرگرفته شده‌است که به‌طور خلاصه عبارتنداز:
مهندسی بهداشت حرفه‌ای نه تنها مسائلی راکه در اثر تماس باعوامل زیان‌آور محیط کار بروز می‌نماید در نظر می‌گیرد، بلکه سایر مسائل ازقبیل:پیشگیری از بیماری‌ها، بهداشت عمومی محیط کار، آب آشامیدنی، نظافت عمومی و فردی، دفع حشرات، دفع زباله و فضولات، نهارخوری ها، حمام، توالت، دوش و دستشویی، وسایل و حفاظت فردی و جمعی و غیره را نیز درمحیط‌ های کاری در مدنظر دارد.
به‌طورکلی می‌توان گفت که بهداشت حرفه‌ای علمی چند رشته‌ای بوده و ترکیبی از علوم پزشکی و مهندسی است. یکی از برنامه‌های اصلی بهداشت حرفه‌ای، مطالعهٔ شرایط نامناسب محیط کار یا به عبارتی بررسی و ارزیابی عوامل زیان‌آور محیط کار می‌باشد، که این عوامل خودبه پنج دسته تقسیم می‌شوند:
چنانچه هریک ازعوامل یادشدهٔ فوق از حدتحمل فیزیولوژیک بدن انسان پیشی گیرد، عوارض و آسیب‌هایی را ایجاد خواهدنمود. در بهداشت حرفه‌ای عمده کوشش‌ها بر شناسایی این عوامل، اندازه‌گیری و درصورت نیاز کنترل آن‌ها متمرکزاست.
روز ۲۸ آوریل (هشتم اردیبهشت) از سوی سازمان بین‌المللی کار(ILO) به عنوان روز جهانی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای World Day for Safety and Health at Work نامگذاری شده‌است.http://www.ilo.org/safework/events/safeday/lang--en/index.htm
روز جهانی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای در واقع یک هدف‌گذاری سالیانه بین‌المللی برای نهادینه کردن کار سالم و ایمن در سرتاسر جهان است. برگزاری این مراسم بخش مهمی از استراتژی‌های جهانی سازمان بین‌المللی کار برای ارتقای ایمنی و بهداشت حرفه‌ای در همه محیط‌های کاری است که باعث ارتقای آگاهی‌های مردم و همچنین افزایش امنیت و سلامت در کارگاه ها محل کار می‌شود.
این مراسم هر ساله توسط کلیه دولتها، سازمان‌ها و بخش‌های خصوصی و کارفرمایان و کارخانجات انجام شده و توسط سازمان بین‌المللی کار حمایت و پشتیبانی می‌کند.
از سال 1386 وزارت بهداشت با مشارکت تشکل های کارگری و کارفرمایی کشور و بعدها از سال 1395 با پیوستن وزارت کار به این کمپین در کشورمان برنامه روز جهانی بهداشت حرفه ای و ایمنی کار  را به صورت هر ساله در سطح کشور اجرا و غالبا همراه با پیام وزیران بهداشت و کار در راستای جامعه عمل پوشاندن به  شعار سال این روز جهانی بوده است همچنین در چند سال اخیر با ابتکار انجمن متخصصین بهداشت حرفه ای ایران در همیاری مشترک با نمایندگان مجلس شورای اسلامی ، اتاق ایران، خانه کارگر، خانه صنعت، معدن تجارت ایران، کانون عالی انجمن های صنفی کارفرمایی ایران، کانون عالی انجمن های صنفی کارگران ایران ، کانون هماهنگی شوراهای  اسلامی کار کشور، مجمع عالی نمایندگان کارگران کشور، وزارت کار و وزارت بهداشت برنامه و وبینارهای مختلفی انجام شده است.
رشته مهندسی بهداشت حرفه‌ای برای اولین بار در ایران در سال۱۳۵۱ با نام «بهداشت صنعتی» در مقطع کارشناسی در انستیتو عالی علوم بیمارستانی که یک مؤسسه آموزش عالی غیرانتفاعی بود تأسیس شد. شالوده دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی قبل از انقلاب اسلامی و در این انستیتو پی‌ریزی شد. پس از انقلاب اسلامی ایران، انستیتو عالی علوم بیمارستانی با چند مؤسسه دیگر ادغام و به دانشکده علوم پیراپزشکی تغییر نام یافت. این انستیتو در خیابان استاد نجات اللهی، خیابان اراک تهران مستقر بود و اولین فارغ‌التحصیلان رشته مهندسی بهداشت حرفه‌ای دانش آموختگان این مرکز به‌شمار می‌روند.
در پی جدا شدن دانشگاه‌های علوم پزشکی از دانشگاه‌های وزارت علوم، در سال ۱۳۶۴ دانشکده علوم پیراپزشکی به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید بهشتی ملحق شد. این رشته چندی بعدی با تشکیل انقلاب فرهنگی مورد بازنگری قرار گرفت و با نام رشته «بهداشت حرفه ای» تعریف گردید.
انجمن متخصصین بهداشت حرفه‌ای ایران
"انجمن متخصصین بهداشت حرفه‌ای ایران اولین انجمن صنفی تخصصی و علمی حوزه بهداشت حرفه‌ای و ایمنی در تاریخ ایران دارای مجوز از وزارت کشور می باشد که برای اولین بار در سال ۱۳۷۶ تاسیس شده است."
دفتر این انجمن در دانشگاه تربیت مدرس واقع در تهران می باشد.
آدرس وبسایت انجمن متخصصین بهداشت حرفه‌ای ایران
رئیس هیئت مدیره این انجمن در حال حاضر دکتر حسن اصیلیان مهابادی استاد تمام و مدیر گروه رشته مهندسی بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار دانشگاه تربیت مدرس (معاون سابق سازمان محیط زیست) می باشد.
دیگر اعضای هیئت مدیره انجمن متخصصین بهداشت حرفه‌ای ایران شامل دکتر جعفری استاد تمام مهندسی بهداشت حرفه‌ای بازنشسته دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، دکتر رمضان میرزایی استاد گروه مهندسی بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار دانشگاه علوم پزشکی مشهد، خانم مهندس مهین حق شناس کارشناس ارشد مهندسی بهداشت حرفه‌ای با ۳۰ سال سابقه کاری و دکتر عمران احمدی استاد گروه مهندسی بهداشت حرفه‌ای و ایمنی تربیت مدرس و محمد امین رشیدی می باشد.
این انجمن مدافع حق و حقوق صنفی و علمی برای متخصصین بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار کشور شاغل در بخش دولتی و خصوصی هم چون بازرسان بهداشت حرفه‌ای وزارت بهداشت، بازرسان کار وزارت کار، کارشناسان بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار شاغل در وزارت خانه های مختلف دولتی مثل وزارت نفت، صمت، نیرو و شرکت های خصوصی بهداشت حرفه‌ای، ایمنی ،کارشناسان و مشاوران بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار کارگاه ها و کارخانجات و مشاوران حفاظت فنی و خدمات ایمنی همچنین مطالبه گری تخصصی حق ایمنی و بهداشت حرفه‌ای برای جامعه کارگری و کارفرمایی کشور و ترویج عمومی این حوزه می باشد.
هر ساله برای بزرگداشت روز جهانی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای در ۲۸ آوریل مصادف با ۸ اردیبهشت ماه با مشارکت تشکل های کارگری ، کارفرمایی ،دولت و نمایندگان مجلس برنامه های را برگزار و متناسب شعار سال روز جهانی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای بیانیه ای مشترک جهت تلاش برای رسیدن به آنها صادر می نمایند.
ایمنی صنعتی دانشی است گسترده که به مجموعه تدابیر، اصول و مقرراتی گفته می‌شود که با به کار گرفتن آن‌ها می‌توان نیروی انسانی و سرمایه را در برابر خطرات گوناگون در محیط‌های صنعتی به گونه‌ای مؤثر و کارا نگهداری کرد و به این وسیله یک محیط کار و صنعت بی‌خطر و سالم برای افزایش کارایی کارکنان به وجود آورد. مهندسی ایمنی عبارت است از مقررات یا نظامی که برای کاهش وقوع حوادث از طریق حذف یا کنترل خطرات بکار می‌روندمجموعه سوالات ایمنی در صنعت – انتشارات سبحان – غلامحسین حلوانی و ابوالفضل برخورداری، 1387
با وجود مرز بندی این دانش در زیر مجموعهٔ مهندسی صنایع و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، ایمنی صنعتی زیرمجموعه‌ای از دانش کلان بهداشت حرفه‌ای محسوب می‌شود. در ایران با شکل‌گیری دانشکده‌های بهداشت و حفاظت فنی در دانشگاه‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، ایمنی صنعتی به صورت سرفصلی از دروس این رشته تدوین گردید. تا قبل از دهه ۱۹۷۰ مهندسی ایمنی بخشی از مهندسی کنترل محسوب می‌شد. در این دوران هنوز دانش ایمنی همگام با سایر علوم مرتبط با کنترل فرایند پیش نرفته بود. با وقوع حوادث فاجعه بار در صنایع و کارخانجات شیمیایی از جمله کارخانه Flixborough در سال ۱۹۷۴انگلستان و شکل‌گیری تدریجی سیستم مدیریت HSE توسعه دانش ایمنی به عنوان یک بخش مستقل مورد نظر قرار گرفت.
ارگونومی یا مهندسی فاکتورهای انسانی از دو کلمه یونانی «Ergo» به معنی کار و «Nomos» به معنی قانون و قاعده گرفته شده و در لغت به معنای قانون و قاعده کار است. ارگونومی ظرفیت‌ها و توانمندی‌های انسان را بررسی می‌کند و سپس اطلاعات به دست آمده را در طراحی مشاغل، فراورده‌ها، محیط‌های کار و تجهیزات به کار می‌بندد. خلاصه‌ترین تعریف برای ارگونومی علم تطابق انسان و محیط کار باشد. ارگونومی، رشته‌ای از علوم است که با به دست آوردن بهترین رابطه میان کارگران و محیط‌کاری‌شان، مرتبط است. دانش ارگونومی در ایران ابتدا در محیط‌های شغلی و بهداشت حرفه‌ای مطرح گردید. امروزه این دانش به صورتی مستقل و گرایشی از بهداشت حرفه‌ای در مقاطع تحصیلات تکمیلی و دکترای تخصصی در دانشگاه‌های علوم پزشکی رواج پیدا کرده‌است.http://www.hamshahrionline.ir/details/341437
تهویه صنعتی مجموعه ای از علوم که در تلاش برای برقراری سیستمی است که به وسیله آن ذرات آلاینده شامل گرد و غبار، بخارات، دود و گازهای شیمیایی از طریق تأمین هوای پاک یا تخلیه هوای آلوده از محیط کار خارج شده و از تماس کارگران با مواد خطرناک در مقدار بیش از حد مجاز جلوگیری کند.
زبان اسپانیایی (español) که به نام‌های اسپانیول، کاستیایی و کاستیلی (castellano) نیز شناخته می‌شود، یک زبان طبیعی از خانواده زبانی هندواروپایی شاخه زبان‌های رومی است که از شبه‌جزیره ایبری در اروپا ریشه گرفته و امروزه با داشتن نزدیک به ۵۰۰ میلیون گویشور بومی (بیشتر در اسپانیا و قاره آمریکا)، یک زبان جهانی است. اسپانیایی از نظر شمار گویشوران بومی دومین زبان جهان، پس از چینی ماندارین،Según la revista "Ethnology" en su edición de octubre de 2009 (eldia.es ) و از نظر شمار کل گویشوران چهارمین زبان جهان، پس از انگلیسی، چینی ماندارین و هندی است.
اسپانیایی عضو گروه زبان‌های ایبرو-رومی از خانواده زبان‌های هندواروپایی است. این زبان پس از فروپاشی امپراتوری روم غربی در سده پنجم میلادی از چندین گویش لاتین عامیانه در ایبری شکل گرفت. کهن‌ترین متون لاتین با ردپایی از اسپانیایی در شمال ایبری در سده نهم پدید آمده‌اند و نخستین استفاده منظم نوشتاری از این زبان در تولدو، یک شهر برجسته در پادشاهی کاستیا، در سده سیزدهم رخ داد. از سال ۱۴۹۲، زبان اسپانیایی به نایب‌السلطنه‌های امپراتوری اسپانیا، به ویژه به قاره آمریکا و همچنین سرزمین‌هایی در آفریقا، اقیانوسیه و فیلیپین منتقل شد.
ماریو پی، زبان‌شناس ایتالیایی-آمریکایی، طی پژوهشی در سال ۱۹۴۹ با بررسی مقایسه واج‌شناسی، تصریف، نحو، واژگان و آهنگ زبان‌های رومی و لاتین دریافت که اسپانیایی از نزدیک‌ترین زبان‌های رومی به لاتین است (۲۰٪ تفاوت) و در میان این زبان‌ها فقط ساردینیایی (۸٪ تفاوت) و ایتالیایی (۱۲٪ تفاوت) به لاتین نزدیک‌ترند.Pei, Mario (1949). Story of Language. ISBN 0-397-00400-1. حدود ۷۵٪ از واژگان اسپانیایی نوین از لاتین می‌آیند که این شامل وام‌واژه‌های لاتین از یونانی باستان نیز می‌شود. اسپانیایی از آغاز با عربی در تماس بوده‌است و به دلیل رخدادهای دوره اندلس، حدود ۸٪ از واژگان آن دارای ریشه عربی هستند.: "El léxico español de procedencia árabe es muy abundante: se ha señalado que constituye, aproximadamente, un 8% del vocabulario total" اسپانیایی همچنین از زبان‌های باسکی، ایبریایی، سلتیبری، ویزیگوتی و سایر زبان‌های همسایه ایبرو-رومی تأثیر پذیرفته‌است. علاوه بر این، اسپانیایی واژگانی از زبان‌های دیگر، به ویژه سایر زبان‌های رومی (فرانسوی، ایتالیایی، رومی اندلسی، پرتغالی، گالیسی، کاتالان، اکسیتان و ساردینیایی) و همچنین زبان‌های کچوا، ناهواتل و سایر زبان‌های بومی قاره آمریکا جذب کرده‌است.
اسپانیایی یکی از شش زبان رسمی سازمان ملل است و توسط اتحادیه اروپا، سازمان کشورهای آمریکایی، اتحادیه کشورهای آمریکای جنوبی، جامعه کشورهای آمریکای لاتین و کارائیب، اتحادیه آفریقا و بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی دیگر به عنوان زبان رسمی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
زبان اسپانیایی با وجود شمار بالای گویشوران، در نوشتار علمی برجسته نیست، اگرچه در علوم انسانی کارکرد بهتری دارد. تقریباً ۷۵٪ از تولیدات علمی به زبان اسپانیایی به سه حوزه موضوعی علوم اجتماعی، علوم پزشکی و علوم انسانی/هنر تقسیم می‌شوند. اسپانیایی پس از انگلیسی و ماندارین سومین زبان پر کاربرد در اینترنت است.
در اسپانیا و در برخی دیگر از مناطق اسپانیایی‌زبان، اسپانیایی را نه تنها (اسپانیایی) بلکه (کاستیلیَن) می‌نامند، نامی که از پادشاهی کاستیا آمده تا با دیگر زبان‌های رایج در اسپانیا، مانند گالیسی، باسکی، آستوری، کاتالان، آراگونی و اکسیتان، اشتباه نشود.
قانون اساسی ۱۹۷۸ اسپانیا از اصطلاح (کاستیلین) برای تعریف زبان رسمی کل کشور اسپانیا استفاده می‌کند و در مقابل عبارت («سایر زبان‌های اسپانیایی») نیز در آن یافت می‌شود. ماده سه آن به شرح زیر است:
از طرف دیگر، آکادمی سلطنتی اسپانیا هم‌اکنون در انتشارات خود از اصطلاح اسپانیایی استفاده می‌کند، اما از سال ۱۷۱۳ تا ۱۹۲۳ این زبان را کاستیایی می‌نامید.
کتاب راهنمای زبان آکادمی سلطنتی اسپانیا (Diccionario panhispánico de dudas) بیان می‌کند اگرچه آکادمی سلطنتی ترجیح می‌دهد هنگام اشاره به زبان اسپانیایی در نشریات خود از اصطلاح اسپانیایی استفاده کنند، هر دو اصطلاح - اسپانیایی و کاستیایی - مترادف و معتبر تلقی می‌شوند.Diccionario panhispánico de dudas, 2005, p.  271–272.
اصطلاح از واژه لاتین می‌آید، که به معنای «از یا مربوط به دژ یا قلعه» است.http://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002184
ریشه‌شناسی‌های مختلفی برای اصطلاح (اسپانیایی) پیشنهاد شده‌است. طبق آکادمی سلطنتی اسپانیا، اسپانیول از واژه پرونسی espaignol و آن نیز به نوبه خود از واژه لاتین عامیانه گرفته شده‌است. این نام، نام لاتین استان هیسپانیا است که شامل قلمرو کنونی شبه‌جزیره ایبری می‌شود.http://dle.rae.es/?id=GUSX1EQ
فرضیه‌های دیگری غیر از فرضیه پیشنهادی آکادمی سلطنتی اسپانیا وجود دارد. فیلسوف اسپانیایی، منندز پیدال پیشنهاد داد که واژه یا پسوند را از لاتین عامیانه گرفته، همانند واژگان دیگری مانند (برتون) یا (ساکسون)، و به تبدیل شده که آن نیز در نهایت به واژه اسپانیایی باستان و کنونی تبدیل شد.
زبان اسپانیایی از لاتین عامیانه ریشه گرفته‌است که از سال ۲۱۰ پیش از میلاد در زمان جنگ دوم پونی توسط رومیان به شبه‌جزیره ایبری آورده شد. پیش از این، در شبه جزیره ایبری چندین زبان پیشارومی (که به آن‌ها زبان‌های دیرین‌هیسپانیایی نیز گفته می‌شود) که برخی هندواروپایی و برخی از ریشه‌های دیگر بودند، صحبت می‌شدند. این زبان‌ها شامل زبان‌های باسکی (امروزه نیز زنده است)، ایبریایی، سلتیبری و گالائیک بودند.
اولین اسنادی که ردپای چیزی را نشان دهد که امروزه به عنوان پیشرو اسپانیایی نوین می‌شناسیم، مربوط به قرن ۹ است. در طول قرون وسطی و دوران نوین، مهم‌ترین تأثیرگذاران بر واژگان اسپانیایی، زبان‌های رومی همسایه همچون مستعربی (رومی اندلسی)، ناوارو-آراگونی، لئونی، کاتالان، پرتغالی، گالیسی، اکسیتان و بعداً فرانسوی و ایتالیایی بوده‌اند. اسپانیایی شمار بالایی واژه را از عربی نیز وام گرفته و همچنین از طریق مهاجرت قبایل و دوره‌ای از حکومت ویزیگوت‌ها در ایبری، از زبان گوتی ژرمنی نیز تاثیرهای جزئی پذیرفته‌است. علاوه بر این، بسیاری واژه دیگر از طریق تأثیر نوشتاری و مذهبی کلیسا از لاتین وام گرفته شده‌اند. وام‌واژگان از هر دو زبان لاتین کلاسیک و لاتین رنسانس هستند.
طبق نظریه‌های رامون منندز پیدال، گویش‌های محلی لاتین عامیانه، در شمال ایبریا، در منطقه‌ای با مرکزیت شهر بورگوس، به اسپانیایی تبدیل شدند و این گویش بعداً به شهر تولدو، جایی که اسپانیایی نوشتاری معیار برای نخستین بار در قرن سیزدهم توسعه یافت، آورده شد. در این مرحله تکوینی، اسپانیایی از عموزاده نزدیک خود، لئونی، دورتر و به گفته برخی از نویسندگان، با تأثیر شدید باسکی متمایز شد. این گویش متمایز با بازپس‌گیری اندلس، به جنوب اسپانیا گسترش یافت و در همان حال عربی رایج در اندلس بر آن تأثیر گذاشت (حدود ۴٬۰۰۰ واژه مشتق‌شده از عربی که ۸٪ از زبان امروز را تشکیل می‌دهند)، که بیشتر آن به صورت غیرمستقیم و از طریق زبان رومی مستعربی بود. گونه نوشتاری معیار این زبان جدید در شهرهای تولدو، از سده سیزدهم تا شانزدهم، و مادرید، از دهه ۱۵۷۰ تاکنون توسعه یافته‌است.
در سده‌های ۱۵ و ۱۶، اسپانیایی دچار تغییر چشمگیری در تلفظ همخوان‌های صفیری خود شد و طی آن حرف صدای /خ/ و همچنین در بیشتر کشور حرف (و پیش از یا ) صدای /ث/ (th) گرفت. در سال ۱۴۹۲ نخستین کتاب دستور زبان نوین در اروپا به نام "دستور زبان اسپانیایی" (Gramática de la lengua castellana) توسط آنتونیو دی نبریخا در سالامانکا نوشته شد. طبق یک حکایت عامیانه، هنگامی که نبریخا کتاب را به ملکه ایزابلای یکم تقدیم کرد، ملکه از او پرسید این کتاب چه استفاده‌ای دارد و او پاسخ داد زبان ابزار امپراطوری است. نبریخا در مقدمه کتابش در ۱۸ اوت ۱۴۹۲ می‌نویسد «… زبان همیشه همراه امپراطوری بود.»
از سده شانزده زبان به قاره تازه‌کشف‌شده آمریکا و هند شرقی اسپانیا از طریق استعمارگری برده شد. میگل د سروانتس، نویسنده "دن کیشوت"، چنان در جهان شناخته شده‌است که به اسپانیایی («زبان سروانتس») نیز می‌گویند. در سده بیستم اسپانیایی به گینه استوایی، صحرای غربی و مناطقی از ایالات متحده که بخشی از امپراطوری اسپانیا نبودند، همچون هارلم شرقی در نیویورک نیز وارد شد.
اسپانیایی زبان اصلی ۲۰ کشور در سراسر جهان است. برآورد می‌شود که شمار کل اسپانیایی‌زبانان در مجموع میان ۴۷۰ تا ۵۰۰ میلیون نفر باشد که اسپانیایی از این نظر رتبه دوم جهان را داراست.
اسپانیایی همچنین سومین زبان بزرگ از نظر شمار کل گویشوران پس از ماندارین و انگلیسی است. آمار استفاده از اینترنت در سال ۲۰۰۷ اسپانیایی را به عنوان سومین زبان جهان پس از انگلیسی و ماندارین قرار می‌دهد.
در اروپا، اسپانیایی زبان رسمی اسپانیا، کشوری که از آن ریشه گرفته، است. اسپانیایی همچنین در جبل‌الطارق و آندورا نیز معمولاً صحبت می‌شود، اگرچه در آندورا کاتالان زبان رسمی است.
اسپانیایی همچنین توسط جوامع کوچک دیگر کشورهای اروپایی مانند انگلستان، فرانسه، ایتالیا و آلمان گفتگو می‌شود. اسپانیایی زبان رسمی اتحادیه اروپا است. در سوئیس، که شاهد هجوم گسترده‌ای از مهاجران اسپانیایی در قرن بیستم بود، اسپانیایی زبان مادری ۲٫۲٪ از مردم است.
بیشتر اسپانیایی‌زبان‌ها در آمریکای اسپانیایی‌زبان سکونت دارند و در واقع از همه کشورهای اسپانیایی‌زبان، فقط اسپانیا و گینه استوایی خارج از قاره آمریکا هستند. در سطح ملی، اسپانیایی زبان رسمی (دفاکتو یا دوژور) آرژانتین، بولیوی (همراه با کچوا، آیمارا، گوارانی و ۳۴ زبان دیگر)، شیلی، کلمبیا، کاستاریکا، کوبا، جمهوری دومنیکن، اکوادور، السالوادور، گواتمالا، هندوراس، مکزیک (با ۶۳ زبان بومی رسمی)، نیکاراگوئه، پاناما، پاراگوئه (با گوارانی)،Constitución de la República del Paraguay , Article 140 پرو (با کچوا، آیمارا و سایر زبان‌های بومی)،Constitución Política del Perú , Article 48 پورتوریکو (همراه با انگلیسی)، اروگوئه و ونزوئلا است. اسپانیایی در بلیز، مستعمره پیشین انگلیس، رسمیت ندارد. با این حال، طبق سرشماری سال ۲۰۰۰، ۴۳٪ از مردم این کشور بدان مسلط بودند. این زبان بیشتر توسط فرزندان اسپانیایی‌تباران صحبت می‌شود که از قرن هفدهم وارد منطقه شدند. با این حال، انگلیسی زبان رسمی کشور است.
ترینیداد و توباگو و برزیل به دلیل همجواری با کشورهای اسپانیایی زبان، آموزش زبان اسپانیایی را در سامانه‌های آموزشی خود اجرا کرده‌اند. دولت ترینیداد برنامه "اسپانیایی به عنوان نخستین زبان خارجی" (SAFFL) را در مارس ۲۰۰۵ آغاز کرد. در سال ۲۰۰۵، کنگره ملی برزیل لایحه‌ای را تصویب کرد که توسط رئیس‌جمهور امضا شد و اسپانیایی را به عنوان دوره جایگزین زبان خارجی در مدارس متوسطه دولتی و خصوصی برزیل اجباری می‌کرد. در سپتامبر ۲۰۱۶ این قانون پس از استیضاح دیلما روسف توسط میشل تمر لغو شد. در بسیاری از شهرها و روستاهای مرزی در امتداد مرز برزیل با پاراگوئه و اروگوئه، یک زبان ترکیبی معروف به پرتنیول صحبت می‌شود.
طبق داده‌های سرشماری سال ۲۰۰۶، ۴۴٫۳ میلیون نفر از جمعیت ایالات متحده آمریکایی هیسپانیک یا اسپانیایی‌زبان بودندU.S. Census Bureau Hispanic or Latino by specific origin. و ۳۸٫۳ میلیون نفر، ۱۳ درصد از جمعیت بالای پنج سال کشور، در خانه به اسپانیایی صحبت می‌کردند. زبان اسپانیایی به دلیل حضور اسپانیا و سپس مکزیک در سرزمین‌هایی که اکنون ایالت‌های جنوب غربی را تشکیل می‌دهند، همچنین لوئیزیانا که از سال ۱۷۶۲ تا ۱۸۰۲ توسط اسپانیا اداره می‌شد، فلوریدا، که تا سال ۱۸۲۱ قلمرو اسپانیا بود و پورتوریکو که تا سال ۱۸۹۸ جزو اسپانیا بود، سابقه طولانی در ایالات متحده دارد.
اسپانیایی، با داشتن ۵۰ میلیون گویشور، پرگویشورترین زبان دوم آمریکا است. (in Spanish) گرچه انگلیسی زبان دفاکتوی ملی کشور است، از اسپانیایی اغلب در خدمات عمومی و اطلاعیه‌ها در سطح فدرال و ایالتی استفاده می‌شود. اسپانیایی در اداره نیومکزیکو نیز استفاده می‌شود. این زبان به دلیل مهاجرت‌های سده‌های ۲۰ و ۲۱ میلادی، در مناطق کلان‌شهری لس آنجلس، میامی، سن آنتونیو، نیویورک، سان فرانسیسکو، دالاس، فینیکس و همچنین اخیراً شیکاگو، لاس وگاس، بوستون، دنور، هیوستون، ایندیاناپولیس، فیلادلفیا، کلیولند، سالت‌لیک‌سیتی، آتلانتا، نشویل، اورلاندو، تامپا، رالی و بالتیمور-واشینگتن از نفوذ بالایی برخوردار است.
در آفریقا، اسپانیایی در گینه استوایی (همراه با پرتغالی و فرانسوی) و همچنین اتحادیه آفریقا رسمی است. در گینه استوایی، اسپانیایی زبان رسمی و از نظر شمار کل، پرگویشورترین زبان (حدود ۵۰۰٬۰۰۰ نفر) و فانگ زبان اصلی از نظر شمار گویشوران بومی است.
اسپانیایی همچنین در سرزمین‌های وابسته به اسپانیا در شمال آفریقا، شهرهای سئوتا و ملیلیه (پلاساس د سبرانیا) و جزایر قناری (جمعیت ۲٬۰۰۰٬۰۰۰)، در ۱۰۰ کیلومتری سواحل شمال غربی سرزمین اصلی آفریقا، گفتگو می‌شود. در شمال مراکش، که در گذشته تحت‌الحمایه اسپانیا بود و از لحاظ جغرافیایی هم به اسپانیا نزدیک است، حدود ۲۰٬۰۰۰ نفر به عنوان زبان دوم به اسپانیایی صحبت می‌کنند، در حالی که عربی قانوناً زبان رسمی کشور است. شمار کمی از یهودیان مراکشی نیز به گویش اسپانیایی سفاردی هاکتیا (مرتبط با گویش لادینو که در اسرائیل رایج است) صحبت می‌کنند. اسپانیایی همچنین توسط گروه کوچکی در آنگولا به دلیل نفوذ کوبا در جنگ سرد و در سودان جنوبی در میان مردمی که در جنگ‌های سودان به کوبا نقل مکان کردند و پس از استقلال به کشورشان بازگشتند، اسپانیایی صحبت می‌شود.
در صحرای غربی، صحرای اسپانیای پیشین، اسپانیایی در اواخر سده نوزدهم و بیستم زبان رسمی بود. امروزه اسپانیایی در این سرزمین مورد مناقشه توسط حدود ۵۰۰٬۰۰۰ نفر جمعیت کوچ‌نشین صحرا تکلم می‌شود و در کنار عربی عملاً در جمهوری دموکراتیک عربی صحرا زبان رسمی است، اگرچه این کشور کاملاً به رسمیت شناخته نشده‌است.
اسپانیایی و اسپانیایی فیلیپینی از آغاز حاکمیت اسپانیا در سال ۱۵۶۵ تا تغییر قانون اساسی در ۱۹۷۳ زبان رسمی فیلیپین بود. این زبان در طول استعمار اسپانیا (۱۸۶۵–۱۵۶۵)، زبان دولت، تجارت و آموزش بود و توسط اسپانیایی‌ها و فیلیپینی‌های تحصیل‌کرده به عنوان زبان اول صحبت می‌شد. در میانه سده نوزدهم، دولت استعماری یک سامانه آموزشی عمومی رایگان را به زبان اسپانیایی ایجاد کرد. این افزایش استفاده از اسپانیایی در سراسر کشور منجر به شکل‌گیری طبقه‌ای از روشنفکران اسپانیایی‌زبان به نام "ایلوسترادوس" شد. در زمان استقلال فیلیپین در سال ۱۸۹۸، حدود ۷۰٪ از مردم به زبان اسپانیایی آگاهی داشتند، ۱۰٪ آن را به عنوان اولین و تنها زبان و حدود ۶۰٪ به عنوان زبان دوم یا سوم صحبت می‌کردند.
با وجود شکست اسپانیا در جنگ اسپانیا و آمریکا در سال ۱۸۹۸ و اداره فیلیپین به دست آمریکا، استفاده از اسپانیایی در ادبیات و مطبوعات فیلیپین در سال‌های اولیه حکومت آمریکا ادامه داشت. دولت آمریکا به تدریج، استفاده از انگلیسی را گسترش داد و اسپانیایی را به عنوان تأثیر منفی گذشته توصیف می‌کرد. سرانجام، در دهه ۱۹۲۰، انگلیسی زبان اصلی اداری و آموزشی کشور شد. اسپانیایی با استقلال فیلیپین در سال ۱۹۴۶ در کنار انگلیسی و فیلیپینی، نسخه معیار تاگالوگ، به عنوان زبان رسمی کشور اعلام شد، گرچه نفوذ آن و گویشورانش کاهش قابل توجهی یافته بودند.
اسپانیایی در سال ۱۹۷۳ در زمان ریاست جمهوری فردیناند مارکوس از وضعیت رسمی خارج شد اما دو ماه بعد در تاریخ ۱۵ مارس ۱۹۷۳ با فرمان شماره ۱۵۵ ریاست جمهوری دوباره به وضعیت رسمی رسید. این زبان تا سال ۱۹۸۷ که قانون اساسی کنونی تصویب و در آن دوباره به عنوان یک زبان کمکی داوطلبانه و اختیاری انتخاب شد، به عنوان یک زبان رسمی باقی ماند.Article XIV, Sec 7: "For purposes of communication and instruction, the official languages of the Philippines are Filipino and, until otherwise provided by law, English. The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein. "Spanish" and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis." در سال ۲۰۱۰، رئیس‌جمهور گلوریا آرویو آموزش دوباره اسپانیایی در سامانه آموزشی فیلیپین را مطرح شود. اما تا سال ۲۰۱۲، تعداد دبیرستان‌هایی که این زبان در آن‌ها یک درس اجباری یا اختیاری بود، بسیار کم بودند. امروزه، با وجود تبلیغ اسپانیایی توسط دولت، کمتر از ۰٫۵٪ از مردم گزارش می‌دهند که می‌توانند به خوبی به این زبان صحبت کنند. گذشته از اسپانیایی معیار، یک کریول بر پایه اسپانیایی به نام چاباکانو در جنوب فیلیپین توسعه یافته‌است. شمار گویشوران چاباکانو در سال ۱۹۹۶، ۱٫۲ میلیون نفر تبرآورد شد با این حال، این زبان با اسپانیایی دارای درک متقابل نیست.Spanish creole: زبان‌های محلی فیلیپین نیز از اسپانیایی، به ویژه از اسپانیایی مکزیکی، تأثیر پذیرفته‌اند، چرا که فیلیپین تا سال ۱۸۲۱ از اسپانیای نو و سپس تا سال ۱۸۹۸ به‌طور مستقیم از مادرید اداره می‌شد.
اسپانیایی زبان رسمی و پرگویشورترین زبان جزیره ایستر است که از نظر جغرافیایی بخشی از پلی‌نزی در اقیانوسیه و از نظر سیاسی بخشی از شیلی می‌باشد. رپا نویی زبان سنتی جزیره ایستر است که یک زبان پلی‌نزیایی شرقی به‌شمار می‌رود.
وام‌واژه‌های اسپانیایی در زبان‌های محلی گوام، جزایر ماریانای شمالی، پالائو، جزایر مارشال و میکرونزی وجود دارند که همگی قبلاً جزئی از هند شرقی اسپانیا بودند.
علاوه بر این، در استرالیا و نیوزیلند، جوامعی از اسپانیایی‌زبانان وجود دارند که شمار آن‌ها ۱۳۳٬۰۰۰ گویشور بومی است.111 400 en Australia + 21 645 en Nueva Zelanda اسپانیایی‌زبانان ۲٫۱٪ از جمعیت هاوایی را تشکیل می‌دهند و طبق سرشماری ایالات متحده در سال ۲۰۱۰ شمار آن‌ها ۱۲۰٬۸۴۲ نفر بود.Percent of people 5 years and over who speak Spanish at home - United States -- States; and Puerto Rico
در جنوبگان تنها دو مکان غیرنظامی وجود دارد که بومیان ساکن در هر دو بیشتر اسپانیایی‌زبان هستند. یکی از آن‌ها آرژانتین است که ۶۶ نفر جمعیت دارد. دیگری نیز شهرک شیلی است که در تابستان ۱۵۰ و در زمستان ۸۰ نفر جمعیت دارد. در هر دو سکونت‌گاه مدرسه‌ای وجود دارد که دانش‌آموزان در آن به زبان اسپانیایی آموزش می‌بینند.
پایگاه‌های تحقیقاتی بسیاری متعلق به کشورهای اسپانیایی‌زبان در جنوبگان وجود دارند. یک پایگاه تحقیقاتی آرژانتین و قدیمی‌ترین پایگاه جنوبگان با جمعیت دائمی (از سال ۱۹۰۷) است که هنوز فعالیت دارد. کشورهای اسپانیایی‌زبان در مجموع ۲۸ پایگاه تحقیقاتی در جنوبگان دارند:
موجودی واج‌های اسپانیایی شامل پنج واکه (، ، ، ، ) و بسته به گویش ۱۷ تا ۱۹ واج است
بیشتر ویژگی‌های دستوری و گونه‌شناختی زبان اسپانیایی با سایر زبان‌های رومی مشترک است. اسپانیایی یک زبان ترکیبی است. سامانه‌های اسمی و صفتی دارای دو جنس و دو شمار هستند. با این وجود حروف تعریف، برخی از ضمایر و تخصیص‌گرها دارای جنس خنثی هستند. برای هر فعل تقریباً پنجاه شکل صرفی، شامل ۳ زمان گذشته، حال و آینده؛ ۲ نمود کامل و ناقص برای گذشته؛ ۴ وجه اخباری، التزامی، شرطی و امری؛ ۳ شخص اول، دوم و سوم؛ ۲ شمار مفرد و جمع و ۳ نوع فعل حالتی مصدری، اسم مصدری و اسم مفعولی وجود دارد.
در نحو اسپانیایی شاخه‌بندی از راست است، بدین معنی که سازه‌های فرعی یا تعدیل‌کننده معمولاً پس از واژه‌های کلیدی قرار می‌گیرند. این زبان از حروف اضافه استفاده می‌کند و در آن همانند بسیاری دیگر از زبان‌های رومی معمولاً -گرچه نه همواره- صفت پس از اسم قرار می‌گیرد.
ترتیب واژگان در اسپانیایی به صورت نهاد- -فعل-مفعول است؛ گرچه همانند دیگر زبان‌های رومی جابه‌جایی اجزای جمله در معنای جمله خللی وارد نمی‌کند و امکان‌پذیر است. اسپانیایی همچنین یک زبان «ضمیرانداز» یا «بدون نهاد» است، به این معنا که ضمایر فاعلی اگر از نظر کاربردشناسی نالازم باشند، حذف‌شدنی هستند.
برای پرسشی کردن جمله وارونگی نهاد/فعل (همانند انگلیسی) کاربرد ندارد و تشخیص خبری یا پرسشی بودن جمله ممکن است کاملاً به لحن گوینده بستگی داشته باشد.
اسپانیایی دارای گویش‌های ملی و منطقه‌ای بسیاری است که گاه میان آن‌ها تفاوت‌های بسیاری، به ویژه در تلفظ و واژگان و تا حد کمتری در دستور زبان وجود دارد. گویش‌های اسپانیایی به‌طور کلی به دو گروه اروپایی (ایبریایی یا شبه‌جزیره‌ای) و آمریکایی تقسیم می‌شوند که هر یک از آن‌ها دارای گویش‌های زیرمجموعه بسیاری هستند.
تفاوت‌های برجسته در تلفظ در میان گویش‌های اسپانیایی عبارتند از:
در میان ویژگی‌های دستوری، برجسته‌ترین تفاوت در میان گویش‌ها، استفاده از ضمایر دوم شخص است. در آمریکای لاتین تنها ضمیر دوم شخص جمع (شما)، برای هر دو گفتار رسمی و غیررسمی، "ustedes" است، درحالی که در بیشتر اسپانیا ضمیر دوم شخص جمع غیررسمی، "vosotros" است و از "ustedes" فقط در گفتار رسمی استفاده می‌شود. برای ضمیر دوم شخص مفرد (تو) نیز در برخی از گویش‌های آمریکای لاتین فقط "tú" کاربرد دارد درحالی که سایرین از "vos" یا همزمان هر دوی آن‌ها استفاده می‌کنند.
از نظر واژگان نیز گویش‌های اسپانیایی، به ویژه در نام خوراک‌ها، وسایل و لباس‌ها، نیز تفاوت‌های چشمگیری دارند. بسیاری از گونه‌های آمریکای لاتین از زبان‌های بومی آمریکا تأثیر پذیرفته‌اند.
اسپانیایی آمریکای لاتین را می‌توان به‌طور کلی در گروه‌های زیر دسته‌بندی کرد:
گویش‌های جهان قدیم عبارتند از:
گویشوران غیربومی اسپانیایی در گینه استوایی و صحرای غربی (صحرای اسپانیای پیشین) بیشتر تحت تأثیر گونه‌های اسپانیا قرار دارند. اسپانیایی همچنین در گینه استوایی زبان رسمی است و بسیاری از مردم آن را به روانی صحبت می‌کنند.
اسپانیایی رایج در جبل‌الطارق تفاوت زیادی با گویش‌های همسایه به جز در کدگزینی با انگلیسی ندارد. لادینو نیز یک زبان یهودی متشکل از چندین گونه زبانی بر پایه اسپانیایی قرن پانزدهم است. این زبان هنوز هم در چند جامعه کوچک، به‌طور عمده در اسرائیل، ترکیه و تعدادی دیگر از کشورها گفتگو می‌شود.
برآورد می‌شود که بیش از ۴۳۷ میلیون نفر به زبان اسپانیایی به عنوان یک زبان مادری صحبت می‌کنند که از این نظر اسپانیایی دومین زبان پرگویشور بومی در جهان است. موسسه سروانتس ادعا می‌کند که اسپانیایی تقریباً دارای ۴۷۷ میلیون گویشور بومی و در کل ۵۷۲ گویشور (از جمله با تسلط کم) و بیش از ۲۱ نفر میلیون زبان‌آموز خارجی است.Cervantes.es – Instituto Cervantes (2017)
اسپانیایی زبان رسمی یا ملی در اسپانیا، گینه استوایی و ۱۸ کشور و یک قلمرو در قاره آمریکا است. در قاره آمریکا در مجموع ۴۱۸ میلیون اسپانیایی‌زبان وجود دارد. این زبان همچنین در فیلیپین یک زبان انتخابی است زیرا این کشور از سال ۱۵۶۹ تا ۱۸۹۹ مستعمره اسپانیا بود. در اتحادیه اروپا، اسپانیایی زبان مادری ۸٪ از مردم است و ۷٪ دیگر نیز آن را به عنوان زبان دوم صحبت می‌کنند. مکزیک دارای بیشترین شمار گویشورا بومی اسپانیایی است.Spanish Speaking Countries World Population Review. Retrieved 31 March 2020.
اسپانیایی محبوب‌ترین زبان دوم در ایالات متحده است. در سال ۲۰۱۱، طبق یک نظرسنجی نفر برآورد شد ۵۵ میلیون نفر از ساکن پنج سال به بالای ایالات متحده اسپانیایی‌تبار بودند و ۳۸ میلیون نفر در خانه به اسپانیایی صحبت می‌کردند. طبق مقاله‌ای در سال ۲۰۱۱ پیش‌بینی شد شمار اسپانیایی‌زبانان در ایالات متحده تا سال ۲۰۲۰ به ۳۹ تا ۴۳ میلیون، بسته به پیش‌فرض‌هایی در مورد میزان مهاجرت، افزایش یابد.
جدول زیر شمار اسپانیایی‌زبانان را در جهان نشان می‌دهد. رنگ زمینه خاکستری نشان‌دهنده رسمی بودن زبان در آن کشور است.
زبان اسپانیایی با سایر زبان‌های رومی ایبریایی غربی، از جمله آستوری، آراگونی، گالیسی، لادینو، لئونی، می‌راندی و پرتغالی ارتباط نزدیک دارد.
به‌طور کلی تأیید شده‌است که پرتغالی و اسپانیایی‌زبانان با درجات مختلفی از درک متقابل می‌توانند به صورت نوشتاری ارتباط برقرار کنند. درک متقابل زبان‌های اسپانیایی و پرتغالی "نوشتاری" به طرز چشمگیری بالاست و عدم درک گفتاری بیشتر به دلیل واج‌شناسی است تا تفاوت‌های دستوری و واژگانی. "اتنولوگ" برآورد همانندی واژگانی میان زبان‌های مرتبط را با درصد ارائه می‌دهد. این رقم برای اسپانیایی و پرتغالی ۸۹٪ است. از طرف دیگر، واج‌شناسی ایتالیایی شبیه اسپانیایی است، اما کمتر و ۸۲٪ همانندی واژگانی دارد. درک متقابل میان اسپانیایی و فرانسوی یا اسپانیایی و رومانیایی با توجه به همانندی‌های واژگانی به ترتیب ۷۵ و ۷۱ درصدی، هنوز کمتر است. درک زبان اسپانیایی توسط فرانسوی‌زبانانی که بدان تسلط ندارند، حدود ۴۵٪ برآورد می‌شود. به‌طور کلی، به لطف ویژگی‌های مشترک سامانه‌های نوشتاری زبان‌های رومی، برای گویشوران آن‌ها درک متون نوشتاری بسیار بیشتر از ارتباط گفتاری است.
جدول زیر برخی واژگان چندین زبان رومی را مقایسه می‌کند:
اسپانیایی در نوشتار از خط لاتین، به علاوه نویسه ñ (به نمایندگی از واج /ɲ/ (نگ)) استفاده می‌کند. نوشتار آن بسیار مطابق با گفتار است و به جز استثناهایی همانند ، تلفظ‌ها را کاملاً می‌توان از روی املا تعیین کرد. الفبای اسپانیایی ۲۷ حرف زیر را دارد:
حروف و فقط در واژگان و نام‌هایی که از زبان‌های خارجی (، و غیره) می‌آیند، استفاده می‌شود.
پرتغالی یا زبان پرتغالی یک زبان طبیعی از شاخه زبان رومی است که از شبه‌جزیره ایبری اروپا ریشه گرفته‌است. این زبان تنها زبان رسمی کشورهای پرتغال، برزیل، آنگولا، موزامبیک، گینه بیسائو، سائوتومه و پرنسیپ و کیپ ورد و یکی از زبان‌های رسمی کشور تیمور شرقی، گینه استوایی و ماکائو است. از یک فرد یا ملت پرتغالی‌زبان به‌عنوان «پرتغالی‌زبان» یا «لوسوفون» ("lusófono") یاد می‌شود. حضور فرهنگ پرتغال و زبان‌های کریول بر پایه آن نیز به عنوان نتیجه گسترش امپراتوری پرتغال در زمان استعمار، در سراسر جهان یافت می‌شوند.(e.g. , Cape Verdean Creole, the most widely spoken of these) پرتغالی زبانی از شاخه ایبرو-رومی است که از چندین گویش لاتین عامیانه در پادشاهی قرون وسطایی گالیسیا و کنت‌نشین پرتغال تکامل یافته و دارای واژگان و واج‌شناسی قابل توجهی از سلتی است.