moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
زبان مردم طبرستان زبان طبری بوده‌است و به زبان مردم طبرستان زبان طبری و زفان طبری می‌گفتند که از قرن هفتم نام مازندرانی جایگزین نام طبری گشت. در کتاب انتخابات البهیه به نقل از کتاب مسالک الممالک اصطخری در باب زبان مازندرانی آمده‌است: طبرستان زمینی هامون است و کشاورزی کنند و ستور دارند و زبانی دارند نه تازی نه پارسی و بومی هستند که دیگر دیلمان زبان ایشان را ندانند و تا روزگار حسن بن زید(۲۵۰–۲۷۰) مردم طبرستان و دیلمان کافر بودند.
مقدسی در قرن چهارم می‌نویسد: زبان مردم گرگان و قومس باهم قرابت دارد و مردم آنجا «ه» را زیاد به کار می‌برند و می‌گویند «هاکن» و «هاده» و زبان مردم طبرستان بدان نزدیک است مگر آنکه در آن عجله و شتابناکی هست. زبان مردم دیلم پیچیده و برعکس است و گیلانیان «خ» را زیاد استعمال کنند.
این مردم در زبان مازندرانی به نام مازنی، مازرونی یا تبری/طبری خود را می‌شناسند و به صورت کم یا زیاد در استان‌های گلستان، تهران، البرز، سمنان (ایل الیکایی) و سایر نقاط ایران؛ گسترده شده‌اند. مردمانی که امروزه اصالت مازندرانی دارند چه در استان مازندران و چه در استان‌های گلستان، سمنان و تهران جمعیتی بالغ بر هفت میلیون نفر دارند.
همچنین با توجه به منبع از کتاب قصه سنجان دسته‌ای از زرتشتیان مازندرانی در زمان حمله اعراب از شهر ساری در ایران به ایالت گجرات کوچ کردند و نام نخستین آن شهر ناگ مندال بود و چون منطقه را از لحاظ آب و هوایی شبیه به شهر خودشان (ساری) یافتند آن را نوساری به معنای ساری جدید نامگذاری کردند.
علاوه‌براین گروهی دیگر از مردم تبری از فیروزکوه در زمان امیر تیمور و به خواسته وی در سده پانزدهم میلادی به افغانستان کوچ کرده‌اند و این قوم زبان و فرهنگ مازندرانی را در محیط خود حفظ کرده و رواج داده‌اند.
این قوم فیروزکوهی اکنون در منطقه مسیر رود مرغاب در شرق و شمال شرقی قلعه نو زندگی می‌کنند و جمعیت آن بیش از نود هزار نفر می‌باشد.نجف زاده بارفروش، محمد باقر، واژه‌نامه مازندرانی، بنیاد نیشابور، ۱۳۶۸، ص ۴۰
طایفه الیکایی (الیکائیج) یکی از اقوام بومی منطقهٔ کلارستاق (چالوس، مرزن آباد و کلاردشت)، کجور (نوشهر و نور) مازندران هستند که جمعیت قابل توجهی از آنها در شهرستان‌های سمنان، آرادان، گرمسار و ایوانکی استان سمنان و همچنین شهرستان‌های تهران، فیروزکوه، دماوند و ورامین و استان‌های البرز و قم سکونت دارند.
بخشی از طوایف سوادکوه در اوایل دوران قاجار در تهران و قزوین ساکن شدند.
بخشی از مردم مازندرانی و همچنین خوانین مازندرانی در دوران اسپهبدان، صفویه، قاجار و همچنین در دوران پهلوی اول به استان‌های قزوین، زنجان، کرمانشاه، همدان، مرکزی، قم، لرستان، اصفهان، فارس، کرمان، گیلان و خراسان تبعید شدند. طایفه نوری به زنجان، قزوین، گیلان، قم، مرکزی، شیراز، اصفهان و خراسان تبعید شدند. طایفه میار به اصفهان، قزوین، شیراز، ملایر، خرم‌آباد و کرمان تبعید شدند. طایفه دادوئی، تبرسو و لاهویی به قزوین، قم، زنجان، همدان و کرمان تبعید شدند. طایفه لاشکی، غفاری، یزدانی و حاتمی به کرمان، بم، ملایر و شیراز تبعید شدند. طایفه دیوسالار به خرم دره و زنجان تبعید شدند. طایفه زهری به ملایر تبعید شدند. طایفه فقیه به شیراز و مرودشت تبعید شدند. طایفه کجوری و کلارستاقی به کاشان، اصفهان، شیراز، همدان و کرمانشاه تبعید شدند. بخش قابل توجهی از مردم مازندران برای کار به استان‌های صنعتی همچون مرکزی، البرز، بوشهر، هرمزگان و خوزستان مهاجرت نموده‌اند.
کَتول‌ها مردمی طبری‌تبار می‌باشند که بومیان اصلی ساکن در منطقه علی آبادکتول و دشت کمالان در استان گلستان را تشکیل می‌دهند. مردم کتولی از قومیت طبری (مازندرانی) هستند و به گویش کتولی که گویشی از زبان مازندرانی هست سخن می‌گویند.میردیلمی، سیدضیاء، تاریخ کتول، ناشر مؤلف، ص ۲۸ و ۲۱.
الیکایی نام ایل بزرگی است که درمناطق گرمسار، مجن، آرادان، ورامین، فیروزکوه، دماوند، آمل، چالوس، نوشهر، شمیرانات، شاهرود و ساوجبلاغ زندگی می‌کنند. این ایل تبری‌تبار در قدیم به صورت عشایری زندگی می‌کردند. ۳۰ هزار نفر جمعیت دارند و به گویش الیکایی از زبان مازندرانی گویش می‌کنند.
ابن اسفندیار از برخی طوایف طبرستان که حکومت برخی از نقاط شرق طبرستان را بر عهده داشتند نام می‌برد که برخی از آنها عبارتند از: باوند، قارنوند، لورجانوند، لارجان (لاریجان)، مرزبان، استندار، دابوان، کولایج، لاسان، سعیدوها، امیرکا و کبودجامه.
ایلات قوم طبری به ایلاتی چون ایل الیکایی، ایل پرور، ایل چاشم، ایل کلاته، ایل چهارده، ایل خورشیدی، ایل حدادی، ایل هیکو، ایل صوفیان، ایل بوربور می‌شود که زندگی عشایری یا نیمه عشایری دارند و در چهار استان مازندران، سمنان، تهران و البرز سکونت دارند و به زبان طبری صحبت می‌کنند.
ایل الیکایی یکی از ایلات طبری در استان‌های سمنان و تهران و البرز و مازندران می‌باشد. اکثریت جمعیت این این ایل در منطقه گرمسار و آرادان استان سمنان سکونت دارند که به گویش الیکایی از زبان طبری صحبت می‌کنند.
ایلات الیکایی استان مازندران در دو دهستان بالا لاریجان و دابوی جنوبی شهرستان آمل سکونت دارند. بخشی از الیکایی‌های غرب مازندران در منطقه بلده نور، نوشهر، چالوس، مرزن آباد و کلاردشت سکونت دارند.
ایلات الیکایی استان سمنان در دهستان لجران بخش مرکزی شهرستان گرمسار و دهستان کهن آباد و یاتری شهرستان آرادان استان سمنان سکونت دارند.
ایلات الیکایی استان تهران در دهستان‌های دوبلوک و پشتکوه و حبلرود شهرستان فیروزکوه و شهر ارجمند و در دهستان ابرشیر و تاررود شهرستان دماوند و دهستان لواسان کوچک شهرستان شمیرانات در استان تهران سکونت دارند و به زبان طبری صحبت می‌کنند
ایلات الیکایی استان البرز در دهستان سعید آباد شهرستان کرج استان البرز سکونت دارند و به زبان طبری صحبت می‌کنند.
ایل پرور یکی از ایلات طبری منطقه پرور در شهرستان مهدی شهر، شهرستان سمنان و شهرستان دامغان و بخش بیارجمند و طرود شهرستان شاهرود در استان سمنان می‌باشد که به گویش پروری از زبان طبری صحبت می‌کنند.
طایفه‌های پرور شامل درزی، رئیس، غازی، قارقچی، کلیج ملک، درویش و ازغال می‌شود.
ایل چاشم یکی از ایلات طبری منطقه چاشم شهرستان مهدی شهر و دهستان قهاب رستاق بخش امیرآباد شهرستان دامغان و دهستان طرود شهرستان شاهرود در استان سمنان می‌باشد که به گویش چاشمی از زبان طبری صحبت می‌کنند.
ایل کلانه یکی از ایلات طبری در شهرستان دامغان استان سمنان می‌باشد که در منطقه رودبار کلاته سکونت دارند و گویش کلاتی از زبان طبری صحبت می‌کنند.
طایفه‌های کلاته شامل گورمومنین، اسپی رو (بورنگو)، چنگی، بعقنه، کژین دشت و اسکنو می‌شود.
ایل چهارده یکی از ایلات طبری در دهستان رودبار، به مرکزیت شهر دیباج، بخش مرکزی شهرستان دامغان می‌باشد که به گویش چهاردهی (دیباجی) از زبان طبری صحبت می‌کنند.
مردم این ایل در قدیم در چهار روستای قلعه، ورزن، زردوان و امین‌آباد زندگی می‌کردند که همه آنها با ادغام با هم در سال ۱۳۷۵ شهر دیباج را تشکیل دادند.
ایل خورشیدی یکی از ایلات طبری در دهستان چاشم شهرستان مهدی شهر استان سمنان و شهرستان دودانگه شهرستان ساری می‌باشد که به گویش ساروی از زبان طبری صحبت می‌کنند.
ایل حدادی یکی از ایلات طبری در دهستان پشتکوه شهرستان مهدی شهر و دهستان فریم بخش دودانگه شهرستان ساری می‌باشد که به گویش ساروی از زبان طبری صحبت می‌کنند.
ایل هیکو از ایلات طبری در دهستان فریم بخش دودانگه شهرستان ساری می‌باشد که به گویش ساروی از زبان طبری صحبت می‌کنند.
ایل هیکو استان سمنان در دهستان چاشم شهرستان مهدی شهر و دهستان بیارجمند شهرستان شاهرود در استان سمنان سکونت دارند و زبان طبری صحبت می‌کنند.
اصالت این این به روستای طبری نشین هیکو در شهرستان مهدی شهر می‌رسد.
ایل صوفیان از ایلات طبری شهرستان مهدی شهر می‌باشد که در دهستان چاشم و پشتکوه شهرستان مهدی شهر استان سمنان سکونت دارند و به زبان طبری صحبت می‌کنند.
اصالت این ایل به روستای طبری نشین ده صوفیان شهرستان مهدی شهر می‌رسد.
قوم طبری از اقوام ساکن شمال ایران می‌باشد که نام طبرستان ریشه در نام این قوم دارد. قوم طبری در عصر باستان تپوری نامیده می‌شد و سرزمین آن‌ها تپورستان نامیده می‌شد. قوم تپوری در ابتدا در جنوب شرقی ولایت سکونت داشتند و در قید اطاعت هخامنشیان درآمده بودند و بعدها در زمان حمله مقدونیان به ایران، آماردها که در قسمت مرکزی و غربی ولایت سکونت داشتند مغلوب اسکندر مقدونی و بعد مغلوب اشکانیان شدند و اشکانیان در قرن دوم ق. م آماردها را در حوالی رگا (ری) سکونت دادند و اراضی سابق آماردها به تصرف تپوری‌ها درآمد و بطلمیوس در شرح دیلم یعنی قسمت شرقی گیلان در ساحل دریای هیرکانی (خزر) فقط از تپوری‌ها نام می‌برد. قوم طبری بر اساس سبک زندگی به هشت دسته مازِرونی (مازندی)، کوهی (تَوری)، تات، گِلک، گالِش، کِرد، مُختاباد و کَتول تقسیم می‌شوند.
پوشاک مردان طبری از دیرباز به رنگ سیاه بود. از گذشته تا عصر پهلوی چوخا به عنوان رایج تریین پارچه‌های بومی علاوه بر زنگ غالب سیاه به رنگ‌های سفید یا خاکستری روشن و گاه به رنگ‌های قهوه‌ای کم رنگ (خیری) بافته می‌شد. از زمان پیروی مردان طبری از علویان پوشیدن لباس سفید در میانشان رواج یافت.
پوشاک زنان طبری تا اواخر دوره قاجار، دامنی کوتاه و پرچین، موسوم به چرخ شلوار یا شله شلوار (شلیته) بود. این دامن با یک رشته دست باف به کمر محکم می‌شد. روسری بلند نخی و اغلب سفیدرنگ که به آن مکنا می‌گفتند، بخش دیگر پوشش زنان طبری بود. زنان در فصول سرد پای خود را با جوراب پشمین می‌پوشاندند. پای‌افزار زنان طبری به پای‌افزار مردان طبری شباهت داشت و بیشتر از چرم خام تهیه می‌شد.
گاهشماری طبری / تبری (مازندرانی)، نوعی از گاهشمار ساسانی اسپهبدی است که در آن سال برابر ۳۶۵ روز و شامل دوازده ماه ۳۰ روزه بوده‌است.سالنامه کشور ایران. محمدرضا میرزا زمانی. ۱۳۲۹ خورشیدی
مبدأ سال طبری از دوم مرداد ۱۳۳ سال پیش از هجرت، مصادف با پادشاهی قباد یکم و حاکم شدن فرزندش کیوس پتشخوارگر بر تبرستان است.
مازندران به دلیل قرار گرفتن در میان جنگل‌های هیرکانی، رشته کوه های البرز و دریای خزر از قدمتی به درازای افسانه ها و اساطیر حماسی و عاشقانه کهنی برخوردار می‌باشد. اسطوره‌شناسی مازندرانی آنچنان اصل و ریشه ای قوی دارد که فرع و شاخه هایش تا جهان واقعیت امتداد می یابد.
رقص مازندرانی از نمونه رقص‌های شمال ایران می‌باشد که در استان مازندران توسط مردم طبری صورت می‌گیرد. رقص مازندرانی دارای انواع مختلفی می‌باشد. دروم (تکدست)، چکه‌سما، رقص خرمن، رقص دُهُل، بینج سما، رقص لوچو و چو سما چند نمونه از مهم‌ترین رقص‌های مازندران می‌باشند.
کشتی ورزش سنتی بومی مردم تبری است و می‌توان کشتی لوچو مازندرانی را مادر کشتی آزاد دانست.
کشتی لوچو از ورزش‌های پهلوانی و سنتی مازندران می‌باشد. هر ساله، مردم زیادی همزمان با ۲۶ عیدما تبری (۲۸ تیرماه خورشیدی) در آیینی که به جشن مردگان معروف است، با تهیهٔ انواع غذا و خوراکی‌های محلّی، در مزار اهل قبور به شادمانی و سرور می‌پردازند. در حین برگزاری این جشن، مسابقات کشتی سنتّی لوچو هم برای شناسایی پهلوان‌ترین فرد منطقه، اجرا می‌شود.
فهرست مناطقی که در ایران، نام آنها برگرفته از نام قوم تبری (طبری) می‌باشد به شرح زیر است:
ptolemy (6.14.12)
مَهوه، مهویه، مَهوو یا مهیاوه، که به عربی مِشاوَة گفته می‌شود، از خوردنی‌های جنوب ایران به‌ویژه در شهرستان‌های, لارستان خنج، لامرد، مُهر، گراش، زرین دشت، جهرم، بستک بیغرد، فیشور و استان هرمزگان است.الکوخردی، محمد، بن یوسف، (کُوخِرد حَاضِرَة اِسلامِیةَ عَلی ضِفافِ نَهر مِهران Kookherd, an Islamic District on the bank of Mehran River) الطبعة الثالثة، دبی: سنة ۱۹۹۷ للمیلادمحمدیان، کوخردی، محمد، “ «به یاد کوخرد» “، ج۲. چاپ اول، دبی: سال انتشار ۲۰۰۳ میلادی.محمد، صدیق «تارخ فارس» صفحه‌های (۵۰ ـ ۵۱ ـ ۵۲ ـ ۵۳)، چاپ سال ۱۹۹۳ میلادی.
«مهوه» بر وزن «قهوه» که «مهیاوه» یا «مَویُه Muwyoh» هم گفته می‌شود به گویش محلی، در تمام منطقه هرمزگان و به ویژه جنوب فارس دیده می‌شود و بسیار رایج است. مهیاوه مایعی است به رنگ تیره مایل به خاکستری و بوی تندی دارد.محمدیان، کوخردی، محمد، " (شهرستان بستک و بخش کوخرد) "، ج۱. چاپ اول، دبی: سال انتشار ۲۰۰۵ میلادی.
ابتدا ماهی ساردین ریز به‌طول پنج تا ده سانتیمتر که بنام «حَشینه» معروف است که به لهجه محلی «مُوتُو» می‌نامند، پس از خشک کردن کوبیده و با جو برشته و خردل (در گویش محلی: خندل) برشته شده و کوبیده شده مخلوط نموده و مقداری نمک و آب به اندازه معینی به آن اضافه نموده که مایع نسبتاً روانی بدست می‌آید که همان «مهوه» یا « مهیاوه » است.
در بعضی جاها آن را جلوی آفتاب می‌گذارند تا تخمیر شود که بوی خاصی ناشی از تخمیر نیز پیدا می‌کند.این بو برای کسانی که اولین بار با آن مواجه میشوند بوی مطبوعی نیست.
مهوه را داخل پیاله‌ای در سفره می‌گذارند و در خوردن آن فقط قسمتی از نان را با آن خیس می‌کنند، طعم آن تند است و نمی‌توان زیاد خورد. به‌ویژه صبح‌ها به جای پنیر از آن استفاده می‌شود. در بعضی اوقات در موقع پختن نان «مهوه» و روغن روی آن می‌مالند و به آن «نان مهوه‌ای» می‌گویند. نان مهوه و روغنی که در این نواحی درست می‌کنند مشهور است.
مهوه دارای فسفر و کلسیم و چربی زیادی است که همگی از ماهی بدست آمده‌است.
مردم منطقه جنوب می‌گویند که فرمول مهوه یا (مهیاوه) را عبدالله مدنی طبیب و دانشمند ایرانی یا به‌قول بعضی‌ها بزرگمهر وزیر انوشیروان تهیه نموده‌است و معتقدند خوردن مهوه که دارای خردل هم هست از ابتلا به بیماری پوستی (پیس) جلوگیری می‌کند.
گویا کلمه «مهوه» یا «مهیاوه» در اصل از دو کلمه ماهی و آب مرکب بوده که (آوه) یا (أو) به گویش محلی بمعنای آب می‌باشد، یعنی آب و ماهی.
سیگنال یا نشانک به هر چه که دربردارندهٔ پیام یا اطلاعات باشد گفته می‌شود. اما بیشتر به معنی موجی با مشخصه‌های ویژه خود است.
سیگنال در علوم گوناگون کاربرد دارد؛ مانند سیگنال‌های عصبی در پزشکی.
فرکانس سیگنال جریان متناوب (ac) تعداد سیکل در ثانیه در یک موج سینوسی ac است. هر فرکانس سرعت تغییر جهت جریان در هر ثانیه است. در هرتز (Hz) اندازه گیری می شود، یک واحد اندازه گیری بین المللی که در آن 1 هرتز برابر با 1 سیکل در ثانیه است. فرکانس سیگنال معمولاً برای توصیف عملکرد تجهیزات الکتریکی استفاده می شود.
بدن کشیده و از طرفین کاملاً فشرده، سر منفوط و درازی آن تقریباً برابر عرض بدن می‌باشد، بخش بالایی اولین کمان آبششی دارای ۱ تا ۲ عدد خار آبششی و بخش پایینی آن دارای ۷ تا ۱۲ عدد خار آبششی می‌باشد. خط جانبی در جلو دارای انشعابات ظریف زیادی بوده و تا وسط دومین باله پشتی تقریباً مستقیم است. سپس به آرامی به طرف پائین خم شده تا وسط ساقه دمی امتداد می‌یابد . باله پشتی اول دارای ۱۵-۱۷ شعاع نرم است. به‌دنبال باله پشتی دوم ۸ تا ۹ عدد بالچه و به دنبال باله مخرجی ۸ تا ۱۰ عدد بالچه وجود دارد. رنگ بدن در پشت آبی و در طرفین نقره‌ای است در طول پهلوها سه ردیف لکه‌های گرد نامنظم وجود دارد که از چشم شروع می‌شود. بخش بالایی باله پشتی تا خار هشتم سیاهرنگ است .از نظر اندازه ، حداکثر طول چنگالی به ۷۶ سانتی متر می‌رسد . در گزارش هایی که وجود دارد قباد ماهی با وزن 45 کیلوگرم نیز دیده شده است اما وزن متوسطی که در بازار عرضه می‌‌گردد بین یک تا 3 کیلوگرم می‌‌باشد. در اندازه‌‌های کوچک، متوسط و بزرگ صید می‌‌گردد و متناسب با سلیقه و تقاضای مصرف کنندگان وجود دارد.
یک ماهی اپی پلاژیک و نریتیک محسوب می‌شود که دامنه مهاجرت آن در مقایسه با ماهی شیر کمتر است. این ماهی از عمق ۱۵ تا ۲۰۰ متری دیده می‌شود و گاهی وارد آبهای گل آلود مصب می‌شوند به صورت گله‌های کوچک حرکت می‌کنند.
تغذیه این ماهی، از ماهیان کوچک ( سادرین و آنچوی )، اسکودید و سخت پوستان صورت می‌گیرد.
نامهای مورد استفاده در جنوب ایران : قباب، شیر
وسایل صید در جنوب ایران: تور گوشگیر، تور گردان پیاله‌ای و قلاب خزنده.
صادقی، ن .۱۳۵۲ . ویژگی‌های زیستی و ریخت‌شناسی ماهیان جنوب ایران. انتشارات نقش مهر
بلاش (پارسی میانه: 𐭥𐭥𐭣𐭠𐭧𐭱𐭩)، نوزدهمین پادشاه ساسانی ایران در میان سالهای ۴۸۴ تا ۴۸۸ (میلادی) بود. وی پس از برادرش پیروز یکم که در جنگ با هیاطله کشته شده بود، به شاهی رسید.
پس از شکست فاحش و کشته شدن پیروز یکم، در میدان جنگ با هپتالیان، تعداد زیادی از ایرانیان، در دست شاه خشنواز در اسارت بودند. پس از جنگ هنگامی که بلاش جانشین پیروز یکم شده بود، قباد یکم پسر دیگر پیروز یکم، به عنوان گروگانی در قبال دریافت غرامت جنگی، در نزد هیاطله باقی‌مانده بود. بلاش با خشنواز داخل مذاکره شده، قرار داد صلح بسته شد تا اسیران به ایران‌شهر استرداد شوند، بشرط اینکه ایران‌شهر سالیانه مبلغی به او بپردازد.پیرنیا، ص ۳۱۸ از رویدادهای زمان پادشاهی وی، قطع باج سالانه‌ایست که روم برای پاسداری از دربند قفقاز، به ایران می‌پرداخت.
بلاش پس از استرداد اسراء، متوجه امور ارمنستان شد. سردار ارامنه واهان مامیکونیان از شاه درخواست کرد که آزادی مذهب عیسوی در ارمنستان اعلان شود و آتشکده‌ها را خاموش کنند. بلاش درخواست وی را قبول کرد و مذهب عیسوی در ارمنستان رسمیت یافت.پیرنیا، ص ۳۱۹ این نکته به دشمنی مسیحی‌های آن حدود با ایران‌شهر تا حدی پایان داد. در روایات مسیحی سریانی و ارمنی از بلاش به نیکی یاد شده‌است.زرین کوب، ص ۴۶۵
در روزگار او موبدان زرتشتی از شاه و دربار نیروی بیشتری داشتند. قباد یکم، پسر پیروز، در مدت اقامت در نزد خشنواز پادشاه هیاطله، توانسته بود، اعتماد او را بخود جلب کرده، و تهیهٔ مقدمات سلطنت خود را، با کمک هیاطله فراهم آورد. از این روست که درست مقارن عزیمت قباد، از نزد هیاطله، به طرف ایران، بزرگان ایران بلاش را در تیسفون توقیف و عزل و نابینا کردند چون گمان می‌کردند سلطنت قباد باعث کم شدن فشار هیاطله و تخلیهٔ کشور، از قوای بیگانه خواهد شد. شاید هم مسامحه‌ای که بلاش در مقابل مسیحیان انجام داده بود، روحانیون را نسبت به او خشمگین کرده بود. بدینگونه با عزل و توقیف او، در سال ۴۸۸ میلادی، پسر پیروز یکم، قباد یکم بر تخت شهریاری نشست.زرین کوب، ص ۴۶۶
سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان یا به اختصار سمپاد، نهادی است که بر امور تحصیلی دانش‌آموزان مستعد و با بهره هوشی بالا نظارت می‌کند. اما در زبان عمومی و بین دانش آموزان به مدرسه تیزهوشان معروف است. این سازمان دارای مدرسه‌های دبیرستان دوره اول و دوم دخترانه و پسرانه در شهرهای پرجمعیت‌تر است. گزینش در مدارس سمپاد در دو مقطع متوسطه اول (ششم به هفتم) و متوسطه دوم (نهم به دهم) از طریق آزمون‌های سراسری که عمدتاً مبتنی بر ارزیابی هوش، دانش ریاضیات و علوم است انتخاب می‌کند. این سازمان مدتی به صورت یکی از معاونت‌های مرکز ملی پرورش استعدادهای درخشان و دانش‌پژوهان جوان فعالیت می‌کرد که مجدداً در سال ۱۳۹۷ به صورت سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان احیا شد.
در سال ۱۳۵۵ سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان توسط بهروز برومند و با همکاری کارشناسان آموزشی آمریکایی پایه‌گذاری شد.رضا امیرخانی: «صبح به صبح دکتر برومند، که به هم‌راهِ… بودند، سرِ صفوفِ منظمِ مدرسهٔ مختلطِ تیزهوشان که زیرِ نظرِ مستقیمِ مستشارانِ آمریکایی در سالِ ۵۴ و ۲۵۳۵ تأسیس شده بود، حاضر می‌شد و…»
از انقلاب ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۶۶ دو مرکز دخترانه (فرزانگان) و پسرانه (علامه حلّی) به همراه "دفتر کودکان استثنایی" فعّال بودند، امّا هر لحظه امکان تعطیل شدن این مراکز وجود داشت. آموزگاران این دو مرکز اغلب دانش‌آموزان همین مراکز در دوران قبل از انقلاب ۱۳۵۷ بودند.
در سال ۱۳۶۶ اساسنامه سمپاد توسط میرحسین موسوی نخست‌وزیر وقت تصویب شد و این سازمان تحت نام سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان (سمپاد) با ۲ مرکز و ۸۰۲ دانش آموز به آموزش و پرورش پیوست؛ و جایگاهی مستحکم‌تر یافت. مدرسه پسرانهٔ تهران به نام علّامه حلّی و مدرسه دخترانهٔ تهران به نام فرزانگان نامیده شد.
در سال ۱۳۶۷، جواد اژه‌ای ریاست هیئت امنای سازمان را برعهده گرفت. در طول ۲۱ سال، این سازمان مدارس زیر مجموعهٔ خود را در استان‌های مختلف گسترش داد.
دانش‌آموختگان سمپاد عمدتاً در دانشگاه‌ها قبول می‌شوند. بخش مهمی از این دانش آموزان در دانشگاه‌های واقع در تهران و در رشته‌های مهندسی پذیرفته می‌شوند. سمپاد تا چند سال پیش صرفاً در رشته‌های ریاضی-فیزیک و تجربی آموزش می‌داد اما اخیراً رشته‌های دیگر را هم در حجمی محدود دایر کرده‌است. برای مثال، در بین مدارس فرزانگان تهران، دو فرزانگان یک و شش دارای رشتهٔ انسانی هستند و فرزانگان یک، رشتهٔ فتوگرافیک نیز دارد.
در اسفندماه ۱۳۷۹، با تصویب «قانون تجمیع» از سوی شورای عالی اداری، اختیار مدارس تحت پوشش سازمان تا حد زیادی خصوصاً در شهرستان‌ها به سازمان آموزش و پرورش استان واگذار شد. اکنون، رئیس سازمان، براساس اجازه‌نامه‌ای از سوی وزیر آموزش و پرورش تنها بر مدارس تهران اعمال مدیریت می‌کند.
در سال تحصیلی ۱۳۸۳–۸۴، تعداد ۹۹ مرکز راهنمایی و ۹۸ دبیرستان تحت پوشش سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان بودند.
در سال ۱۳۸۷ جواد اژه‌ای برکنار شد.nodet.net در جریان آزمون مشکوک سال ۱۳۸۷ که سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان پس از اعلام نتایج، دو سؤال غلط گزارش شده را حذف کرد و این باعث رد شدن بعضی از قبول شدگان شد که اعتراضات زیادی را در پی داشت. در نهایت ر. گ، طراح آزمون استعفاء می‌دهد و هجمه عجیبی در سایت‌ها و رسانه‌ها علیه مسئولان سازمان و به‌خصوص جواد اژه‌ای شد. به عقیده عده‌ای این فضای رسانه‌ای، سناریویی از پیش برنامه‌ریزی شده بود تا باعث استعفای اجباری جواد اژه‌ای شود و این سناریو در جهت تضعیف مراکز استعدادهای درخشان چیده شده بود.
بعد از آن محمد اعتمادی، عضو سابق هیئت امناء و رئیس اسبق دانشگاه صنعتی شریف، ریاست سمپاد را عهده‌دار شد. اما بعد از یک سال استعفاء داد و سازمان مدتی را بدون مدیر سپری کرد. سرانجام در ۲۱ دی ماه سال ۱۳۸۸، با حکم حمیدرضا حاجی بابایی، وزیر آموزش پرورش، محمدعلی غفاری به ریاست سمپاد انتخاب شد.
در جلسه ۲۳ دی ۱۳۸۹ هیئت امنای سمپاد که به ریاست وقت، حاجی بابایی، برگزار شد مصوبه‌ای دارای ۱۲ بند به تصویب رسید؛ که مهم‌ترین آن، شماره ۴ و ۵ آن جلسه بود؛ یعنی «واگذاری مسؤولیت برگزاری آزمون‌های ورودی مدارس استعدادهای درخشان به استان‌ها». یک هفته بعد، در تاریخ ۲۷/۱۰/۸۹، هیئت امنای سمپاد توسط شورای عالی اداری به ریاست رئیس‌جمهور وقت، احمدی‌نژاد، ملغی گردید و شورای مشترک سیاستگذاری با دانش پژوهان جوان جایگزین شد.
در فروردین ۱۳۹۰ مهری سویزی به ریاست مرکز ملی پرورش استعدادهای درخشان و دانش‌پژوهان جوان منصوب شد.http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=9002220380 در دوره ریاست او گسترش مدارس سمپاد رشد فزاینده‌ای یافت به طوری که تعداد این مدارس که در مهرماه ۸۹، ۳۵۸ مدرسه و در مهرماه ۹۰، ۴۳۹ مدرسه بود، در مهرماه ۹۱ به ۵۳۸ و در مهرماه ۹۲ تعداد مدارس استعدادهای درخشان به ۶۶۰ مدرسه افزایش یافت. آمار دانش آموزان سمپاد که در مهرماه ۸۸، ۶۰ هزار و ۲۰۰ نفر بوده که تا مهرماه ۹۱، به ۱۰۶ هزار و ۳۴۵ نفرو در مهرماه ۹۲ به ۱۵۰ هزار نفر رسید.http://www.pana.ir/Pages/Printable-News-84051.aspx
آزمون ورودی سال ۱۳۹۰ سمپاد و آزمون ورودی مدارس نمونه دولتی ادغام شد و به این ترتیب، سوالات هوش از این سنجش دانش‌آموزان استعدادهای درخشان حذف شد. همچنین از آن سال ظرفیت کلاس‌های این مدارس به ۳۰ نفر افزایش یافت و به همین دلیل در سال ۱۳۹۱ آزمون تکمیل ظرفیت برای پایه دوم متوسطه برگزار شد.
در سال ۱۳۹۲ طبق نظام جدید اداره آموزش و پرورش ایران (۶ سال ابتدایی و ۶ سال دبیرستان) نام مدارس راهنمایی علامه حلّی به دبیرستان دوره اول علامه حلی تغییر کرد. همچنین، دبیرستان علامه حلی به دبیرستان دوره دوم علامه حلی تغییر نام داد.
از سال ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۶۶ ابقا یا انحلال این سازمان در نهادهای حاکم مورد بحث بود؛ زیرا وجود این سازمان به نوعی تبعیض و مخالف عدالت اجتماعی و موجب فرار مغزها تلقی می‌شد. در یکی از سالهای قبل از انقلاب آزمایشگاه این مرکز به نفع یک مرکز دانشگاهی مصادره شد. در سال ۱۳۶۶ این سازمان زیر نظر آموزش و پرورش ابقا شد. در اسفندماه سال ۱۳۷۹ ادارهٔ مراکز خارج از تهران از این سازمان به آموزش پرورش هر استان واگذار شد. هر یک از این تغییرات در ساختار سازمان انتقادات فراوانی را برانگیخته‌است.هشتاد و هشتم: استعدادهای درخشان، قطعهٔ چند؟ ردیفِ چند؟ *ویژه سمپاد مطلبی از رضا امیرخانی
در زمستان ۱۳۸۸ عده‌ای از فارغ‌التحصیلان نامه‌ای دست‌نویس تهیه کردند و طی آن اعلام کردند که روز ۱۱ بهمن ۱۳۸۸ در تمام مراکز سمپاد دانش‌آموزان تحصن خواهند کرد و در شهر تهران نیز همه به مقابل اداره آموزش پرورش (واقع در خیابان سرپرست، جنب فرزانگان تهران) خواهند رفت. این تحصن برای اعتراض به وضعیت نابسامان مدارس سمپاد و لغو اختیارات این سازمان بود. با پخش این خبر در اینترنت، بسیاری از دانش‌آموزان و فارغ‌التحصیلان مطلع شدند و آمادگی خودشان را برای شرکت در تحصن اعلام کردند. دو روز مانده به برگزاری تحصن، طی یک فرایند خرد جمعی، تصمیم بر آن شد که این تحصن لغو شود. دلیل عمده لغو تحصن، فضای ملتهب کشور بعد از انتخابات و نزدیکی آن به ۱۲ بهمن ماه بود. در روز ۱۱ بهمن تعداد زیادی از مأمورین انتظامی در نزدیکی‌های دبیرستان فرزانگان تهران مستقر شدند. تعدادی مأمور نیز در داخل دبیرستان بودند. مسئولان مدرسه در تمام کلاس‌های فرزانگان را بسته بودند و به دانش‌آموزان اجازه خروج از کلاس را نمی‌دادند. عده‌ای از مسئولان نیز در مقابل مدرسه ایستاده بودند تا اگر کسانی آمدند، سریعاً دورشان کنند.
در ۱۶ بهمن سال ۱۳۹۶، اعلام شد که آزمون دوره اول (ورود دانش آموزان دوره دبستان به متوسطه دوره اول) حذف شده و مدارس سمپاد دیگر دانش آموزان سال هفتم را پذیرش نخواهند کرد. این اقدام به گفته وزیر وقت آموزش و پرورش، سید محمد بطحایی به دلیل کاهش اضطراب دانش‌آموزان دوره ابتدایی و همزمان با انجام اقدامی مشابه برای مدارس نمونه دولتی انجام شد. یک روز بعد و در ۱۷ بهمن، اعلام شد که این اقدام فقط برای دوره متوسطه اول بوده و آزمون ورود دانش آموزان پایه نهم به دهم (متوسطه اول به متوسطه دوم) همچنان برقرار است.
پس از انجام این اقدامات، انتقاداتی به وزارت آموزش و پرورش به این جهت وارد شد. یکی از دلایل منتقدان به حذف این مدارس، بخشی از سخنرانی سید علی خامنه‌ای در خصوص مدارس سمپاد بود. از دیگر دلایل منتقدان، حذف عدالت آموزشی و برتری یافتن مدارس غیرانتفاعی بر مدارس دولتی که به دلیل شهریه‌های بالای این مدارس انجام می‌شد، افزایش استرس دانش‌آموزان با آزمون‌های متعدد مدارس غیردولتی، حذف تنها فرصت آموزش مناسب برای دانش‌آموزان کم‌بضاعت، حذف تنها رقیب مدارس غیردولتی و کاهش جذابیت آموزش و پرورش دولتی است. همچنین با حذف این مدارس، محیط آموزشی متناسب با استعدادهای درخشان بدون توجه به توانایی مالی‌شان، از بین می‌رفت.
از سوی دیگر، موافقان این اقدام دلایل خود را در حمایت از حذف مدارس سمپاد، از بین بردن فشار درسی روی دانش آموزان اعلام کردند که ادعا می‌شود در برخی از مدارس سمپاد وجود دارد. از طرف دیگر، موافقان این طرح معتقدند که انجام آن باعث برقراری عدالت آموزشی در سیستم آموزشی ایران می‌شود.
پس از گذشت حدود یک ماه از اعلام شدن خبر حذف مدارس سمپاد و دیگر مدارس خاص، در ۱۶ اسفند ۱۳۹۶ محمدرضا مخبر، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، اعلام کرد که به دلیل دغدغه خانواده‌های دانش‌آموزان سمپاد، این شورا در خصوص مدارس مذکور تصمیم‌گیری خواهد کرد و تا زمان اتمام تصمیم‌گیری، هیچ اقدامی در خصوص این مجموعه انجام نخواهد شد. همچنین مقرر شد هر تصمیم گرفته شده در شورا در خصوص این مدارس، اجرا شود.
در یکم خرداد ۱۳۹۷، پس از مدت‌ها بحث بر سر مدارس سمپاد، قرار شد این مدارس باقی بمانند، اما آزمون ورودی آن‌ها تغییر کرده و به «سنجش هوش» تبدیل شود. به گفته بطحایی، بر اساس این سنجش «افرادی که از حد قابل قبولی از استعداد برخوردارند برای پایه هفتم مدارس سمپاد دعوت می‌شوند.» وی همچنین گفت که در این شیوه، سنجش متکی به هوش و استعداد دانش‌آموزان خواهد بود، که شیوه‌های این نوع سنجش در دست طراحی است. دلیل گذاشته شدن این آزمون به گفته بطحایی، نگرانی‌هایی بود که در مورد ضایع شدن حق دیگر دانش‌آموزان باهوش وجود داشت.
پذیرش دانش آموزان در مدارس سمپاد صرفاً از طریق آزمون ورودی بوده و دانش آموزانی که قصد ورود به این مدارس را داشته باشند اگر حد نصاب علمی کافی در آزمون را کسب کنند مجوز ورود به این مدارس را خواهند داشت.
دو آزمون ورودی به مدارس سمپاد وجود دارد که یکی آزمون ورودی ششم به هفتم و دیگری تکمیلی ظرفیت مدارس سمپاد نهم به دهم می‌باشد.
جواد اژه‌ای (۵ فروردین ۱۳۲۷ در اصفهان – ۲۴ آبان ۱۳۹۹ در تهران) مشاور رهبری، نمایندهٔ ولی فقیه در امور دانشجویان ایرانی اروپا و آمریکا و رئیس هیئت امنای سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان از بدو تأسیس تا سال ۱۳۸۷ بود.
او در ۲۴ آبان ماه ۱۳۹۹ در اثر ابتلا به بیماری کووید-۱۹ درگذشت.
جواد اژه‌ای اصفهانی فرزند علی محمّد در پنجم فروردین ۱۳۲۷ خورشیدی در اصفهان دیده به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی و متوسّطه را در اصفهان گذراند و در ۱۳۴۶ خورشیدی دیپلم ادبی گرفت. وی همزمان به تحصیل در مقطع متوسّطه، در حوزه علمیه اصفهان نیز به تحصیل پرداخت. وی علاوه بر طی کردن تحصیلات حوزوی، کارشناسی و کارشناسی ارشد روانشناسی از دانشگاه اصفهان (در سال ۱۳۵۰) اخذ کرد و بعد به استخدام آموزش و پرورش درآمد و ۲ سال در دبیرستان‌های شهرضا تدریس کرد. در این سال‌ها در «کانون علمی تربیتی جهان اسلام» به فعالیت پرداخت و زیر نظر او کتاب فرصت در غروب به چاپ رسید. پس از تعطیلی این کانون به فعالیت در مسجد امام علی (ع) اصفهان ادامه داد. او که به‌عنوان یکی از فعالان سیاسی مخالف رژیم پهلوی شناخته شده بود به توصیه دکتر سید محمد بهشتی در ۱۳۵۳خورشیدی به هامبورگ رفت و جذب انجمن اسلامی دانشجویان در اروپا شد. او سپس برای ارتباط با انجمن اسلامی دانشجویان وین به اتریش رفت و در آنجا به ادامه تحصیل پرداخت و در رشته روان‌شناسی تجربی از دانشگاه دولتی وین موفق به اخذ مدرک دکتری شد و در این سال‌ها با ارتباط با دانشجویان ایرانی ساکن اتریش به آگاهی بخشی و تبلیغ برای انقلاب اسلامی ادامه داد. اژه ای داماد و پسرخاله سید محمد بهشتی و از طرف مادری جزو خاندان صدر بود، وی همچنین برادر علی اکبر اژه‌ای از شهدای انفجار حزب جمهوری اسلامی است.
در سال ۱۳۶۰ که میرحسین موسوی وزیر امورخارجه شد اژه‌ای را مسئول گزینش در این وزارتخانه کرد و پس از رسیدن به نخست‌وزیری او را با خود به نخست‌وزیری برد. جواد اژه ای در شانزدهم آبان ۱۳۶۱ به عنوان مشاور وزیر و سرپرست سازمان بهزیستی به مجلس معرفی شد و در هجدهم آبان رأی اعتماد گرفت. بعد از آن، در سمت معاونت فرهنگی-اجتماعی نخست‌وزیر وقت یعنی میرحسین موسوی مشغول به کار شد که در همین فاصله یعنی در سال ۱۳۶۶ طرح تشکیل سازمان استعدادهای درخشان را به دولت ارائه داد.
وی در دی ۱۳۸۷ از سمت خود برکنار شد.
اژه‌ای همچنین نمایندهٔ ولی فقیه در امور دانشجویان ایرانی اروپا و آمریکا بود. اژه‌ای همچنین از ۱۳۶۴ خورشیدی به بعد در دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت مدرس به تدریس پرداخت و برخی سمت‌های اداری همچون ریاست دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران را برعهده داشت. از دیگر مسوولیت‌های او عضویت در هیئت امنای بنیاد فارابی، هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، هیئت امنای سازمان ملّی استعدادهای درخشان، نماینده رهبری در امور دانشجویان ایرانی مقیم اروپا و عضو شورای مرکزی نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه‌های کشور بوده‌است.
در جریان آزمون مشکوک سال ۱۳۸۷ که سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان پس از اعلام نتایج، دو سؤال غلط گزارش شده را حذف کرد و این باعث شد تا بعضی از قبول شدگان، رد شوند که باعث اعتراضات زیادی شد. در نهایت ر. گ، طراح آزمون استعفا می‌دهد. مدتی بعد از او جواد اژه ای نیز استعفاء داد.
جواد اژه‌ای پس از چند روز بستری در بیمارستان، در ۲۴ آبان ۱۳۹۹ در ۷۲ سالگی براثر ابتلا به ویروس کرونا درگذشت.
مراسم ترحیم و تدفین جواد اژه‌ای براساس مقررات مصوب ستاد کرونا بدون هرگونه تجمع و به صورت مجازی صورت گرفت. وی در آرامگاه شهدای ۷۲ تن بهشت زهرا طبق وصیت خود به خاک سپرده شد.
جان تامسون نام شماری از افراد معروف است از جمله:
منظور از گردش گرماشور جریان‌های عمده آب در اقیانوس‌ها و دریاها است. دمای آب و درصد شوری آن، هر دو در چگالی آب و بنابراین در ایجاد گردش و جریان آب در اقیانوس‌ها تأثیر اساسی دارند و گردش آبی که در اثر این دو عامل پدید می‌آید گردش دماشوری نام دارد.
تمام اقیانوسهای سیاره زمین توسط جریان بزرگی از آب جاری به هم وصل می‌باشند که نوار نقاله اقیانوسی نامیده می‌شود. توسط همین نوار نقاله است که آب گرم منطقه استوایی اقیانوسها راه شمال را در پیش گرفته تا به گرینلند برسد. آنجا آب به تدریج سرد شده و به اعماق اقیانوس باز می‌گردد تا از طریق بستر آن دوباره به استوا بازگردد. این جریان عظیم آبی در متعادل نگه داشتن دمای زمین بسیار مؤثر است. به کمک همین کمربند آبی است که زمستانهای قطبی گرینلند و سواحل غربی اروپا قابل تحمل می‌شود.عصر یخبندان یا گرمایش جهانی ، در: وب‌گاه دانش فضایی، بازدید: ۱۴ آگوست ۲۰۱۰
نوار نقاله اقیانوسی به میزان شوری آب بسیار حساس است. اگر مقدار زیادی آب شیرین به این سیستم تزریق شود، جریان آب شیرین که سبکتر است به مرور که سرد می‌شود از آب شور هم دمای خود سنگین‌تر شده و قبل از رسیدن به گرینلند به کف اقیانوس می‌رسد و راه بازگشت را در پیش می‌گیرد؛ بنابراین نقش حساس کمربند اقیانوسی در گرم کردن مناطق قطبی به خوبی ایفا نخواهد شد.
در انتهای آخرین ر یخبندان و زمانی که هوا کمی گرمتر شده بود، یک دریاچه بزرگ یخی به نام آگاسیز در آمریکای شمالی ذوب
شد و به اقیانوس اطلس شمالی ریخت. حدس زده می‌شود که حجم آب شیرین یخ زده این دریاچه به اندازه مجموع حجم تمامی دریاچه‌های امروزی بوده‌است. این مقدار زیاد آب شیرین در طی زمانی حدود ۱۰ سال حرکت نوار نقاله اقیانوسی را متوقف کرد؛ بنابراین شمال اروپا کاملاً یخ زد. بیش از هزار سال زمان لازم بود تا آب شیرین تزریق شده به نوار نقاله مرده اقیانوسی پراکنده و مستهلک شود و دوباره جریان بزرگ اقیانوسی به راه افتد.
آبتاز (به انگلیسی: Debacle)، آب یخ در رودخانه، درهم شکستن یخ رودخانه.
اصطلاحی که در زمان کنونی کم بکار می‌رود، برای درهم شکستن بهاره یا تابستانه یخی که ظرف فصل زمستان در روی رودخانه تشکیل می‌شود.
فشارکی، پ. فرهنگ جغرافیا، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۹. نشر الکترونیک جغرافیای ایران
سید جلال‌الدین میری آشتیانی (۱۳۰۴، آشتیان –۳ فروردین ۱۳۸۴، مشهد)، معروف به سید جلال‌الدین آشتیانی، عارف و فیلسوف اصالت وجودی بود که دارای آثاری در فلسفه و عرفان اسلامی است و توانست در سال ۱۳۵۵ برنده "جایزه البرز" به عنوان دانشمند برتر شود. وی همچنین از برگزیدگان دومین همایش چهره‌های ماندگار در رشته ی فلسفه است.
هانری کربن، فیلسوف، ایران‌شناس و اسلام‌شناس معاصر فرانسوی به علامه آشتیانی لقب ملاصدرای ثانی را داده بود.
او در حوزه تحصیلات دینی، در درس خارج فقه و اصول میرزا حسن موسوی بجنوردی شرکت جست و سال‌ها در محضر سید حسین طباطبایی بروجردی و ابوالحسن رفیعی قزوینی و سیدروح‌الله خمینی و سید محمدحسین طباطبایی به تحصیل علوم عقلی و نقلی پرداخت.
محمّد ملکی در "دانشنامهٔ علّامه آشتیانی" (۱۳۹۳) فهرستِ توصیفیِ مفصّلی از کارهای آشتیانی به دست داده‌است.
تالیفات
شرح بر زاد المسافر صدر المتالهین در باره معاد جسمانی
شرح فصوص الحکم فارابی
شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم
هستی از نظر عرفان و فلسفه
نقد تهافت غزالی
تفسیر سورهٔ فاتحة الکتاب
احوال و آثار و آرای ملاصدرا
حکمای اسلام بعد از صفویه
بخش تکمیلی و تصحیح سال شمار زندگی علامه آشتیانی با استناد به منابع ذکر شده، مانند خودزندگی نامه (اتوبیوگرافی) در ادامه آورده شده است .
، تصحیح و تعلیق و مقدمه .
ترجمه کتاب انوار جلیهٔ مدرس زنوزی از کارها دیگر او است که از طرف انتشارات امیرکبیر بارها تجدد چاپ شده‌است.
در حوزهٔ عرفان نظری نیز می‌توان تعلیق و تصحیح و مقدمه بر «رسائل قیصری» (با حواشی محمد رضا قمشه‌ای)، تصحیح و تعلیق شرح جندی بر فصوص الحکم ابن عربی را نام برد."رسائل قیصری" - مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
سید هادی خسروشاهی ، محقق، اسلام شناس، سیاستمدار معاصر در کتابی تحت عنوان « درباره فیلسوف معاصر سید جلال الدین آشتیانی و نهضت مقاومت ملی و جمعیت متاع» به فعالیت‌های سیاسی و غیرعلمی ـ غیرفلسفی در دوران زندگی ایشان پرداخته است .
مولف در بخشی از مقدمه ی کتاب درباره ی زندگی سیاسی آشتیانی اینگونه می پردازد:
در واقع استاد جلال آشتیانی، در آن برهه از زمان، همزمان با ارتباط مقبول و موقعیت خاص در بیت مرجعیت - آیت الله بروجردی-  و تحصیل و تدریس در حوزه و بحث و تلاش در دائره علوم اسلامی، به ویژه عرفان و فلسفه، در مسائل سیاسی روز هم به نحوی دخالت و نقش داشته است که البته این موضع و این مرحله در زندگی ایشان، مورد توجه اغلب سیره‌نویسانی که درباره استاد جلال‌، مقاله یا کتابی نوشته‌اند قرار نگرفته است و فقط یکی از پژوهشگران، با استناد به نوشته‌ها و نامه‌های ایشان به اینجانب، به این بُعد از زندگی ایشان هم اشاراتی کرده است که قابل تقدیر است...
سال شمار و رویداد ها ی زندگی آشتیانی
۱۳۰۴ _ تولد در قصبه (که بعد ها تبدیل به شهر شد) آشتیان
۱۳۰۹_ ورود به مکتبخانه و همزمان تحت تعلیمات قرآنی مادر (صدیقه سادات میری) که استاد تجوید و تلاوت و مدیر تنها مکتبخانه ی دخترانه ی آشتیان بود و ورود به دبستان خاقانی آشتیان در سن پنج سالگی .
۱۳۱۳_ مطالعه دروس قدیم مانند گلستان و بوستان سعدی ،نصاب الصبیان ، معجم وجامع المقدمات در صرف ونحو و قسمتی از دره نادری و نیز قسمتی از کتاب شرح سیوطی تعلیمات خط و آموزش دروس حوزوی و …
۱۳۲۳_ عزیمت به شهر قم و ورود و تحصیل دروس دینی و شروع مطالعه شرح لمعه در محضر آیت الله صدوقی یزدی و همزمان شرکت در کلاس های جلد اول کفایة در محضر آیت الله "حاج میرزا عبدالجواد جبل عاملی اصفهانی ."
_ شرکت در کلاس شرح شمسیه در محضر آیت الله عبدالجواد جبل عاملی .
_ شرکت در کلاس های شرح منظومه حکیم سبزواری ومکاسب شیخ اعظم آیت الله شیخ مهدی مازندرانی با معرفی میرزا مهدی آشتیانی
_الهیات منظومه ، شوارق و قسمت عمده ی امور عامه اسفار نزد میرزا مهدی آشتیانی .
_ به مدت هشت سال شرکت منظم در درس فقه و اصول آیت الله بروجردی مرجع عام شیعیان و آغاز دوستی و قرابت بی حد با آیت الله بروجردی .
_ به مدت یک سال همزمان شرکت منظم در کلاس درس فقه و اصول آقا سید محمد تقی خوانساری
_عزیمت و سفر های متعدد به تهران و قزوین
۱۳۳۶_ اقدام جهت ورود به دانشگاه تهران
_مهاجرت به نجف به مدت دو سال
۱۳۳۸_ آغاز به تدریس در دانشکده ی الهیات مشهد
_بهمن ماه همان سال تألیف رساله ی هستی از نظر فلسفه و عرفان
۱۳۳۹_ آشنایی با هانری کُربَن و آغاز به کار و تألیف منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران و عضویت در انجمن تألیف و ترجمه دانشگاه فردوسی مشهد
۱۳۴۰_ تألیف شرح حال و آراء فلسفی ملاصدرا.
_خرداد ماه همان سال ، احراز درجه دانشیاری.
۱۳۴۲_ حاشیه ای بر شرح رساله ی المشاعر ملامحمد جعفر لاهیجی.
_ آشنایی با بدیع الزمان فروزانفر و شروع دوستی و برگزاری جلسات و رفت و آمد به دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران .
۱۳۴۳_ انتشار ‌و چاپ کتاب شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم .
۱۳۴۵_ نیل به درجه ی استادی .
۱۳۴۶_ دعوت و تدریس به دانشگاه ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.
_ درگذشت پدر (سید علی میری آشتیانی)
_ تصحیح شواهد الربوبیه.
۱۳۴۷_ انتشار مقاله ی استادِ اکبر سید محمد کاظم عصار.
۱۳۴۸_ تصحیح رساله ی حکیم سبزواری.
_بهمن ماه همان سال : سخنرانی در آئین بزرگداشت حاج ملاهادی سبزواری با عنوان «سبزواری کیست»
این بزرگداشت به درخواست دانشگاه مک گیل برگزار گردید.
۱۳۴۹_ تصدی ریاست گروه فلسفه و حکمت دانشگاه فردوسی مشهد .
۱۳۵۲_ تمدید ریاست بر گروه فلسفه و حکمت اسلامی
_دی ماه همان سال ، عضویت در کمیته ی تألیف و ترجمه ی دانشکده الهیات و معارف اسلامی .
۱۳۵۳_تصحیح و انتشار شرح الفصوح و الحکم
_ تأسیس مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران با مدیریت و همت دکتر حسین نصر
۱۳۵۴_ تصحیح انوار الجلیله تألیف زنوزی.
_ تصحیح لمعات الالهیه تألیف زنوزی.
_تصحیح مبدأ و معاد تألیف ملاصدرا.
۱۳۵۵_ عضویت در شورای پژوهشی دانشگاه فردوسی مشهد به مدت دو سال .
_ آبان ماه همان سال ، عضویت در کمیته ی انتصابات و ترفیعات دانشکده ی الهیات و معارف اسلامی.
_ دریافت جایزه البرز از طرف بنیاد فرهنگی البرز .
_ تصحیح و مقدمه بر تمهیدالقواعد تألیف ابن ترکه.
۱۳۵۷_ تصحیح و تعلیق و مقدمه بر اللمعة الالهیة و الکلمات الوجیزه تألیف ملامهدی نراقی.
_ تصحیح شرح دعای عرفه ، اثر ملا محمد علی فاضل
_تصحیح تحفه ، اثر ملانظرعلی گیلانی .
_ تصحیح قرةالعین تألیف ملا احمد نراقی
۱۳۵۹_ تصحیح ائولوجیا با تعلیقات قاضی سعید
۱۳۶۳_ آغاز به تدریس و برگزاری کلاس های فلسفه و عرفان در حوزه علمیه مشهد .
۱۳۶۴_ مقاله ای تحت عنوان «زندگی نامه خودنوشت» جهت چاپ در روزنامه ی کیهان فرهنگی .
_ شروع ستون نویسی مستمر جهت چاپ در روزنامه ی کیهان اندیشه و کیهان فرهنگی .
۱۳۶۷_ تصحیح و تعلیق مشارق الدراری شرح تائیه ابن فارض تألیف سعید الدین سعید فرغانی .
_ مقدمه کتاب « » نوشته خانم آنه ماری شیمل
اسلام‌پژوه، خاورشناس و مولوی‌شناس سرشناس آلمانی و ترجمه ی مولوی شناس و مترجم حسن لاهوتی
۱۳۶۹_ ملاقات حضوری با پروفسور آنه ماری شیمل و گفتگویی مبسوط پیرامون شخصیت عرفانی مولانا جلال الدین و شمس و نظرات حکمای قدیم در مورد صوفی گری و نقش عرفان در اسلام
۱۳۷۰_ انتصاب به سمت ریاست گروه حکمت و فلسفه اسلامی.
۱۳۷۱_ تصحیح شرح رساله المشاعر تألیف ملامحمد جعفر لاهیجی.
۱۳۷۲_ تصحیح تحفة المراد اثر عباس شریفی دارابی .
_ تصحیح مصباح الهدایة تألیف سید روح الله خمینی .
_ تصحیح تفسیر سوره فاتحة الکتاب .
۱۳۷۴_ تصحیح مرآت العارفین.
_ تصحیح شرح فصوح الحکم.
اسفند ماه همان سال عضویت در هیآت نشریه ی علمی پژوهشی دانشکده ی الهیات.
۱۳۷۵_ بازنشستگی اجباری به بهانه ی اسلامی سازی دانشگاه ها و مقابله و مخالفت با مکتب تفکیک ، در زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی و وزارت محمدرضا هاشمی گلپایگانی
۱۳۷۶_ درگذشت مادر ، صدیقه السادات میری آشتیانی(حسینی)
_ سیزدهم اردیبهشت ماه همان سال ، آخرین تدریس استاد در حوزه ی علمیه ، اسفار جلد دوم
_ اسفند ماه همان سال :انتخاب به عنوان دانشمند برجسته توسط فرهنگستان علوم .
۱۳۷۷_ دعوت به کار به وسیله دکتر مصطفی معین وزیر علوم وقت در زمان ریاست جمهوری سید محمد خاتمی
_ چاپ کتاب ماه ادبیات و فلسفه ویژه نامه ی استاد آشتیانی .
_بهمن همان سال : دریافت جایزه ی شانزدهمین دوره ی کتاب سال جمهوری اسلامی به مناسبت انتشار شرح قیصری بر فصوح الحکم.
_ انتشار خرد جاودان ، جشن نامه ی استاد سید جلال الدین آشتیانی به کوشش حسن سید عرب و علی اصغر محمد خانی .
_ زمستان همان سال : ویژه نامه ی نکوداشت سید جلال آشتیانی نشریه ی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی .
۱۳۷۸_ مراسم نکوداشت علامه سید جلال الدین آشتیانی .
۱۳۸۰_ دریافت نشان درجه یک دانش از رییس جمهور .
۱۳۸۱_ انتخاب در همایش چهره های ماندگار فلسفه و عرفان در دومین همایش .
۱۳۸۳_ شروع بیماری و بستری در بیمارستان سینای مشهد .
_ تیر ماه همان سال : تعیین تیم پزشکی توسط ریاست جمهور و انتقال به منزل و پرستاری ویژه .
۱۳۸۴_ سوم فروردین ماه : درگذشت در منزل شخصی خود هنگام اذان ظهر .
_ ششم فروردین ماه : تشیع و خواندن نماز بر پیکر ایشان توسط سید عزالدین موسوی زنجانی و خاکسپاری در صحن آزادی حرم امام رضا.
پس از ارتحال سید جلال الدین آشتیانی ، مقامات کشوری پیام هایی ارسال کردند که به قرار ذیل است :
۱_ پیام تسلیت رهبر جمهوری اسلامی ایران
حضرت‌ آیت‌‌الله‌ خامنه‌ای رهبر معظم‌ انقلاب‌ اسلامی‌ در پیامی‌ درگذشت‌ استاد علامه سید جلال الدین آشتیانی‌ را تسلیت‌ گفتند. ‌ متن‌  پیام‌ به‌ این‌ شرح‌ است:
بسم‌ الله‌ الرحمن‌ الرحیم
‌درگذشت‌ فیلسوف‌ علامه‌ بزرگوار مرحوم‌ استاد سید جلال‌ الدین‌ آشتیانی‌ رحمت‌ الله‌ علیه‌ را به‌ همه‌ دوستداران‌ علوم‌ عقلی‌ در حوزه‌ و دانشگاه‌ به‌ ویژه‌ اساتید و دانشجویان‌ فلسفه‌ و عرفان‌ و بالاخص‌ به‌ جمع کثیر شاگردان‌ و بهره‌مندان‌ از آثار آن‌ فرزانه‌ گرانمایه‌ تسلیت‌ عرض‌ می‌کنم‌.
‌ایشان‌ یکی‌ از پرورش‌ یافتگان‌ حوزه‌ درسی‌ حضرت‌ امام‌ خمینی‌(ره) و استاد علامه‌ طباطبایی‌ و خود در شمار برجسته‌ترین‌ اساتید فلسفه‌ و عرفان‌ بودند و فقدان‌ چنین‌ شخصیتی‌ تاسف‌ بار است.‌ از خداوند متعال‌ مغفرت‌ و رحمت‌ واسعه‌اش‌ را برای‌ آن‌ فقید سعید مسالت‌ می‌کنم‌.
سید علی‌ خامنه‌ای‌
چهارم‌ فروردین‌ هشتاد و چهار
۲_ پیام تسلیت سید محمد خاتمی ریاست جمهور
«ملاصدرای زنده شایسته ی اوست»
به مناسبت درگذشت فيلسوف پر آوازه ايران استاد "سيد جلال‌الدين آشتياني" روز چهارشنبه از سوي سيد محمد خاتمي رييس جمهوري اسلامي ايران پيام تسليتي صادر شد.
پيام تسليت آقاي خاتمی به شرح زير است:
رحلت تاسف بار دانشمند فرزانه و فيلسوف پرآوازه ايران، استاد "سيد جلال‌الدين آشتياني " را به همه فرهيختگان ، انديشمندان، دانشگاهيان و حوزويان كشور تسليت مي‌گويم.نام آن زنده ياد مايه افتخار ايران در جهان انديشه و گواه حيات و غناي فلسفه و عرفان اين زادبوم بود.او با تاليفات ، تصحيحات ، تعليقات وشروح ماندگار فلسفي وعرفاني خويش نشان داد كه اين ميراث اسلامي وايراني نه تنها به پايان نرسيده است، بلكه توان نوزايي نيز دارد. راهي كه آن عارف وارسته در گفت وگوهاي دانشورانه ميان شرق وغرب پيموده چشم اندازهاي روشني از فهم نوين در باب قديم و جديد گشود. بي‌سبب نبود كه بزرگاني از دنياي فلسفه غرب او را تا بدان حد بزرگ يافتند كه نام "ملاصدراي زنده" را شايسته وي دانستند.علاوه برآثار علمي بسيار، بايد مناعت و قناعت و حكمت را از جمله سرمايه‌هاي بي‌زوال هشتاد سال عمر پربركت و چهل سال تدريس بي‌وقفه او در دانشگاه و حوزه به شمار آورد.دانش گسترده ، ديده باز ، سينه گشاده و سلوك بي‌نظير استاد "سيد جلال‌الدين آشتياني " توانست از اين عالم مسلمان، استادي جامع و نافذ بسازد كه تربيت يافتگاني معتبر و موثر در دانشگاه‌ها و مراكز علمي و پژوهشي ايران و جهان ثمره آن است.بي‌شك فقدان او براي دانشگاه فرودسي و حوزه علميه مشهد، همه اصحاب دانش و فرهنگ ايران و تمامي دوستداران علم و انديشه درجهان، ضايعه‌اي بزرگ است.من اين ضايعه را به همه آنان مجددا تسليت مي‌گويم و از خداوند متعال براي آن فقيد سعيد علو درجات و براي همراهان و همفكران، دوستان و شاگردان، خاندان و بازماندگانش توفيق تداوم بينش علمي، منش اخلاقي و روش زندگي او را مسالت دارم .
سيدمحمدخاتمي رييس جمهوري اسلامي ايران
۳_پیام تسلیت حداد عادل ریاست مجلس
غلامعلي حداد عادل در اين پيام ضمن گراميداشت ياد استاد آشتياني، براي او در جوار رحمت حق طلب علو درجات كرد. وي در اين پيام تصريح كرد: استاد آشتياني كه فلسفه و عرفان را نزد استادان بزرگي مانند امام خميني (ره) آموخته بود با تلاش بي‌وقفه دهها سال به تدريس فلسفه اسلام و تاليف كتاب پرداخت و به خصوص با تحقيق در تاريخ فلسفه اسلامي در قرون اخير بسياري از حكيمان ناشناخته ايران را به اهل حكمت معرفي كرد و در پيشبرد فلسفه اسلامي در ايران تاثيري ماندگار به جاي نهاد.
۴_ پیام تسلیت دکتر سید حسین نصر
استاد دانشگاه جورج واشنگتن ، موسس انجمن حکمت و فلسفه
درگذشت فيلسوف عاليقدر حكيم متاله علامه سيد جلال الدين آشتياني ضايعه بزرگي براي جامعه علمي ايران و بلكه تمام جهان اسلامي است. اين حكيم و محقق بارع عشق تام به مطالب حكمي و عرفاني داشت و تمام وقت خود را صرف احياي سنت فكري اسلامي و نشر آثار بزرگان  اين سنت كرد. خدمات او در اين زمينه به تنهايي از بسياري از دانشكده ها با تمامي امكانات شان بيشتر است. اين بنده سعادت چند دهه دوستي با ايشان را داشتم و در بسياري از تحقيقاتشان سهيم بودم و از نزديك شاهد عشق و علاقه ايشان به فلسفه و عرفان اسلامي و توجه به اهميت و استمرار اين مكتب عظيم فكري و معنوي در آينده ، و علاوه بر تمام مسائل علمي و از همه مهمتر اخلاق نيك و حقيقت جويي استاد آشتياني بودم . او فردي بود وارسته بدون تكلف و بي توجه به شؤون ظاهري ، و در عين حال طالب حقيقت چنان كه گويي حقيقت خود در وجودش تحقق يافته بود .
خداوند متعال روح آن بزرگوار را قرين رحمت خود فرمايد و زندگي او را سرمشقي براي محققان و فلاسفه نسل جديد قرار دهد. يقينا اسم استاد آشتياني در تاريخ فلسفه اسلامي قرن گذشته براي هميشه ثبت خواهد شد .
سید حسين نصر                                                                                 واشنتگتن ۱۳۸۴
۵_ پیام تسلیت آیت الله منتظری
انا لله و انا آلیه الراجعون
چهل روز از رحلت عالم بزرگوار استاد فلسفه و عرفان مرحوم آیت الله سید جلال الدین آشتیانی (طاب ثراه) می‎گذرد. محقق توانایی که پس از تعلم نزد اساتید بزرگ حکمت و عرفان و تعمق و تأمل در آثار اساطین دانش و معرفت، توانست بسیاری از کتب و آثار علمی گذشتگان در دو علم مزبور را که میراث فرهنگی عالم اسلام به شمار می‎رود به گونه ای ماهرانه تدریس، شرح، تعلیق و احیا نموده و در دسترس اهل تحقیق قرار دهد. از صفات بارز آن استاد محقق که شایان ذکر و پیروی بویژه برای اهل دانش است، استقلال و حریت در ابرازنظر بدون ملاحظات یا تعارفات مرسوم و معمول بود؛ و نیز با این که در فن فلسفه و عرفان تبحر داشت هیچ گاه آن را دستاویز و ابزار رسیدن به مطامع دنیا و مال و جاه و شهرت قرار نداد. این قبیل اشخاص به لحاظ روحیه استقلال و آزادگی، متأسفانه در دوران حیات خود معمولا در انزوا و مورد بی توجهی قرار گرفته و پس از رحلت مورد تمجید واقع می‎شوند. بجاست تألیفات آن عالم بزرگ مورد استفاده اهل دانش و فضل قرار گیرد، و حوزه های علمیه شیعه که پایگاه اصلی نشر معارف دینی است استقلال خود را حفظ نموده تا بتواند در دامان خود محققان ژرف اندیش و آزاد در تمام رشته های علوم اسلامی را بپروراند.
اینجانب رحلت آن مرحوم را به پیشگاه مقدس حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف و علمای اعلام و اساتید محترم حوزه و دانشگاه تسلیت عرض میکنم .
حسینعلی منتظری
دهم اردیبهشت یکهزار و سیصد و هشتاد و چهار خورشیدی
۶_پیام تسلیت آیت الله هاشمی رفسنجانی
ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام
رحلت عالم ربانی مرحوم حاج (؟)سید جلال الدین آشتیانی استاد بزرگ فلسفه حوزه علمیه قم موجب تاسف و تاثر خاطر گردید. از درگاه خداوند برای آن عالم بزرگوار غفران و رحمت واسعه مسئلت را می نمایم
اکبر هاشمی رفسنجانی
چهارم فروردین هشتاد و چهار
پس از مهاجرت میرزا مهدی اصفهانی به مشهد، حوزه علمیه مشهد به تضاد با فلسفه و عرفان روی آورد. آشتیانی منتقد میرزای اصفهانی و مکتب تفکیک بود. این مخالفت‌ها به بازنشستگی اجباری(با فشار و هماهنگی با دولت وقت ) او انجامید. نقد آشتیانی بر تهافت الفلاسفه غزالی، تعریضی بر مکتب مشهد بود. آشتیانی بر این باور بود که میرزا مهدی اصفهانی قابلیت فراگیری فلسفه را نداشت و ریاضت‌های خارج از اندازه او را دچار یأس و ناامیدی کرده بود. آشتیانی به نقل از سید هادی میلانی می‌گفت: «اصفهانی از عرفان سُرخورد، به جان فلسفه افتاد»
علامه سید جلال الدین آشتیانی از میرزا احمد آشتیانی اینگونه نقل می‌کند :
مرحوم میرزای اصفهانى الشواهدالربوبية را پيش من مى خواند ولی فهم مطالب فلسفى برایش صعب الامور بود.
همچنین علامه آشتیانی به نقل از شیخ هاشم قزوینی می‌نویسد: «ما می‌خواستیم مطالب مرحوم نایینی را برای ما تقریر کند، بعد از آن که تقریرات حاج شیخ محمدعلی خراسانی کاظمینی مدائنی چاپ شد، معلوم شد که کثیری از مباحث را ایشان به گونه‌ای دیگر و مغایر با آنچه در تقریرات است، طرح نموده است.
نَمَک ماده‌ای معدنی است که عمدتاً از سدیم و کلر ساخته شده، و از مهم‌ترین املاحی است که در خوراک روزانه انسان‌ها به کار می‌رود. به نمک خوراکی در شیمی سدیم کلرید نیز می‌گویند. نمک خوراکی به شکل معدنی در ته‌نشین‌ها و رسوب‌ها همچنین چین‌خوردگی‌ها وجود دارد که به شکل سنگ نمک استخراج می‌شود. همچنین در آب دریاها به مقدار فراوان موجود است که قابل برداشت نیز هست.
با ورود ناخالصی به بلور هالیت یا سنگ نمک، این کانی به رنگ‌های گوناگون در می‌آید. برای نمونه با ورود عناصر اورانیوم و کربن به رنگ سیاه در می‌آید. این کانی به همراه سیلویت یا نمک تلخ در محیط‌های تبخیری و گرم و خشک یافت می‌شود. مزه شور و جلای شیشه‌ای و سختی کم این کانی باعث شده‌است تا به آسانی میان گروهی از کانی‌های مشابه خود، شناخته شود.
سدیم به دلیل نقشی که به عنوان الکترولیت و محلول اسمزی دارد، یک ماده مغذی ضروری برای سلامت بدن انسان محسوب می‌شود. از طرفی مصرف بی‌رویه نمک در بزرگسالان و کودکان می‌تواند خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی، از قبیل فشار خون بالا را افزایش دهد. به همین دلیل بسیاری از متخصصان و سازمان‌های بهداشت توصیه می‌کنند، مردم مصرف نمک را کاهش دهند. سازمان بهداشت جهانی توصیه می‌کند بزرگسالان روزانه کمتر از ۲۰۰۰ میلی‌گرم سدیم مصرف کنند که معادل ۵ گرم نمک در روز است.
بیشترین استفاده از نمک (کلرید سدیم) به‌عنوان ماده اولیه برای تولید مواد شیمیایی است. برای تولید سود سوزآور و کلر استفاده می‌شود. همچنین در فرآیندهای ساخت پلی‌وینیل کلراید، پلاستیک، خمیر کاغذ و بسیاری از محصولات دیگر استفاده می‌شود. از تولید جهانی سالانه حدود سیصد میلیون تن نمک، تنها درصد کمی برای مصرف خوراکی انسان استفاده می‌شود. کاربردهای دیگر نمک شامل فرآیندهای تصفیهٔ آب، یخ‌زدایی بزرگراه‌ها و جاده‌ها و استفاده در کشاورزی است. نمک علاوه بر استفاده در آشپزی به‌عنوان یک چاشنی بسیار کهن، در بسیاری از غذاهای فرآوری شده وجود دارد.
برخی از نخستین شواهد از فرآوری نمک به حدود ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد برمی گردد، که مردم ساکن در منطقهٔ رومانی کنونی برای استخراج نمک، آب چشمه را می‌جوشاندند. دیرینگی استفاده از نمک در چین نیز تقریباً به همین دوره می‌رسد. همچنین عبرانیان، یونانیان، رومی‌ها، بیزانسی‌ها، هیتی‌ها، مصری‌ها و هندی‌های باستان، نمک را ارزشمند می‌دانستند. نمک به یک کالای مهم تجارت تبدیل شد و با قایق از طریق دریای مدیترانه، در امتداد جاده‌های نمک مخصوص ساخته‌شده و از طریق صحرا با کاروان‌های شتر منتقل می‌شد. کمبود و نیاز جهانی به نمک باعث شده‌است که در طول تاریخ، کشورها بر سر آن وارد جنگ شوند و از آن برای افزایش درآمدهای مالیاتی استفاده کنند. نمک در مراسم مذهبی نیز استفاده می‌شود و اهمیت فرهنگی و سنتی دارد.
در طول تاریخ، در دسترس بودن نمک برای تمدن‌ها بسیار مهم بوده‌است. سولنیتساتا در بلغارستان که اکنون تصور می‌شود نخستین شهر اروپا بوده‌است در واقع یک معدن نمک بوده و از سال ۵۴۰۰ پیش از میلاد، نمک را برای منطقه‌ای که اکنون بالکان نامیده می‌شود، تأمین می‌کرد.LA Times
Bulgarians find oldest European town, a salt production center
در صد سال گذشته بسیاری از مردم از کنسرو و یخچال برای نگهداری مواد غذایی استفاده کرده‌اند اما نمک برای هزاران سال شناخته‌شده‌ترین نگهدارندهٔ غذا، به‌ویژه برای نگهداری گوشت بوده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مردم دوران نوسنگی در فرهنگ پرکوکوتنی آب چشمهٔ مملو از نمک را برای استخراج نمک می‌جوشانده‌اند. استخراج نمک توسط آن‌ها ممکن است ارتباط مستقیمی با رشد سریع جمعیت آن جامعه داشته باشد. برداشت نمک از سطح دریاچه‌ای در نزدیکی یانگچنگ در شانشی چین نیز به دست‌کم ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد برمی گردد.
جنگ‌های زیادی بر سر نمک صورت گرفته‌است. ونیز با جنوا بر سر این محصول جنگید و پیروز شد. همچنین این محصول نقش مهمی در انقلاب آمریکا داشت. شهرهای واقع در مسیرهای تجارت زمینی با وضع عوارض، ثروتمند شدند و شهرهایی مانند لیورپول با صادرات نمک استخراج شده از معادن نمک چشر رونق گرفتند. دولت‌های مختلف در زمان‌های مختلف مالیات نمک بر مردم خود وضع کرده‌اند. گفته می‌شود که هزینه سفرهای کریستف کلمب از تولید نمک در جنوب اسپانیا تأمین می‌شد و مالیات نمک ظالمانه در فرانسه یکی از عوامل انقلاب فرانسه بود. این مالیات، پس از لغو، مجدداً در زمان امپراتوری ناپلئون توسط او وضع شد تا هزینه جنگ‌های خارجی وی را تأمین کند و در نهایت تا سال ۱۹۴۶ لغو نشد.
در سال ۱۹۳۰، مهاتما گاندی جمعیتی متشکل از ۱۰۰٬۰۰۰ معترض را در «رژه نمک» یا «ساتیاگراهای نمک» رهبری کرد، که طی آن به نشانه مخالفت با مالیات نمک استعماری، آن‌ها نمک خود را از دریا تهیه کردند. این اقدام به نافرمانی مدنی الهام‌بخش بسیاری از هندی‌ها شد و جنبش استقلال هند را از جنبشی نخبه‌گرا با حمایت مردمی اندک به مبارزه‌ای ملی تبدیل کرد.
بیشتر حجم نمک شامل کلرید سدیم (NaCl) است. نمک دریا و نمک استخراج شده ممکن است حاوی عناصر کمیاب باشند. نمک استخراج شده اغلب پیش از مصرف خوراکی، تصفیه می‌شود. بلورهای نمک، نیمه‌شفاف و مکعبی شکل هستند و معمولاً سفید به نظر می‌رسند اما ناخالصی‌ها ممکن است رنگ آبی یا بنفش به آن‌ها بدهد. هنگامی که نمک در آب حل می‌شود، یون‌های Na+ و Cl- از هم جدا می‌شوند. حلالیت نمک در آب، ۳۵۹ گرم در لیتر است. پس از تبلور محلول‌های سرد، نمک به‌صورت دی‌هیدرات NaCl· متبلور می‌شود. محلول‌های کلرید سدیم، خواص بسیار متفاوتی با آب خالص دارند. یک محلول آبی که درصد وزنی نمک در آن ۲۳٫۳۱ درصد است نقطهٔ انجمادی معادل ۲۱٫۱۲- درجهٔ سانتی‌گراد دارد. نقطهٔ جوش محلول نمک اشباع نیز حدود ۱۰۸٫۷ درجهٔ سانتی‌گراد است.