moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
هیئت وزیران در جلسه ۱۰/۱۲/۷۶ بنا به پیشنهاد وزارت آموزش و پرورش و با استفاده از ماده ۱۱۴ قانون محاسبات عمومی کشور مصوب ۱۳۶۲، تصویب کرد که حق استفاده از عرصه و اعیان ساختمان قدیمی وزارت آموزش و پرورش، واقع در خیابان اکباتان به سازمان میراث فرهنگی کشور واگذار شود. این مصوبه در واقع براساس توافق وزارت خانه‌های فرهنگ و ارشاد اسلامی (که سازمان میراث فرهنگی وابسته به آن است) و وزارت آموزش و پرورش صورت گرفت. پس از انجام نقشه‌برداری و تهیه مدارک لازم، مجموعه به شماره ۲۱۹۰، در تاریخ ۲۷/۱۰/۱۳۷۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید و حریم و ضوابط آن در تاریخ بهمن ماه ۱۳۷۷ تعیین و تصویب و به مراجع قانونی اعلام شد.
عمارت مسعودیه ۲۵ شهریور سال ۱۳۹۰ میزبان پانزدهمین جشن خانه سینما بود.عمارت قاجاری مسعودیه، میزبان جشن خانه سینما،
مقبره شیخ هادی نجم‌آبادی مربوط به دوره قاجار است و در تهران، خیابان امام خمینی، خیابان شیخ هادی واقع شده‌است و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه مسعودی مربوط به دوره قاجار است و در تویسرکان، خیابان انقلاب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد ماشه یا مسجدجامع کیش مربوط به دوره قاجار است و در جزیره کیش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منزل شفا (صارم السلطان) مربوط به دوره قاجار است و در شیراز، بافت قدیم، محله اسحق بیگ، کوچه مسجد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره شهید ثالث آرامگاه محمدتقی برغانی است که مربوط به دوره قاجار است و در قزوین، سپه، ضلع غربی میدان شهداء، خیابان سلامگاه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
بنای مصلی قزوین مربوط به دوره قاجار است و در قزوین، مجموعه فرهنگی ورزشی مصلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد موسی الرضا مربوط به دوره قاجار است و در قزوین، خیابان نادری جنوبی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه روئین‌تن مربوط به دوره قاجار است و در کاشان، محله سوری جان (سرخه جان) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد سیف الدوله مربوط به دوره قاجار است و در ملایر، ضلع جنوبی پارک سیفیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد حاج رضا انصاری مربوط به دوره قاجار است و در همدان، حدفاصل خیابان تختی ومدنی، کوچه امامزاده یحیی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مدرسه علمیه امام خمینی مربوط به دوره قاجار است و در یزد، خیابان مسجدجامع، نزدیک مسجدجامع کبیر یزد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنای بانک شاهنشاهی مربوط به دوره قاجار است و در یزد، جنوب میدان خان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانقاه نعمت‌اللهی (خانه مودت) مربوط به دوره قاجار است و در یزد، ضلع جنوبی خیابان قیام، نزدیک چهارراه شهدا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
یخچال اوغول بیگ مربوط به قاجار است و در شهرستان تکاب، روستای اوغول بیگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در ۵ کیلومتری شمال شرقی شهرستان تکاب قراردارد. مجموعه یخچال شامل یک رشته نهر سنتی کوچک منشعب از یکی از سرشاخه‌های رودخانه ساروق است و آب آن از شرق به غرب جریان دارد. این نهر به یک حوضچه ته‌نشینی و انجماد ختم می‌شود که در شرق یخچال واقع شده‌است. ورودی یخچال در غرب آن قرار دارد و به یک فضای مسقف مربع شکل کوچک منجر به یک در چوبی محدود می‌شود. دسترسی به کف یخچال از طریق هفده پله سنگی مماس به دیواره غربی و جنوبی داخل یخچال میسر است. در بالاترین نقطه سقف یخچال یک منفذ دایره شکل به قطر حدود نیم متر قرار دارد و نورگیر، محل تهویه و وارسی داخل یخچال محسوب می‌شود. نقشه بنا مدور و سقف آن گنبدی است در ساختمان یخچال از سنگ‌های رسوبی و آجرهای چهارگوش استفاده شده‌است، این بنا به استناد مطالعات تطبیقی به دوره قاجاریه تعلق دارد.
کاروانسرای خرزان مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان قزوین، بخش کوهین، روستای خرزان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه مردآباد (ماهدشت) مربوط به هزاره ۵ تا هزاره سوم قبل از میلاد است و در شهرستان کرج مردآباد، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سفالی معمورین مربوط به هزاره ۶ تا هزاره اول قبل از میلاد است و در رباط کریم (پیش از این در ری) ، درشمال فرودگاه امام خمینی (ره) واقع شده و تمامی زمین های روستای وهن‌آباد و اطراف آن را شامل می شود. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام بلور ایمانی مربوط به اواخر دوره قاجار است و در ملایر، شمال خیابان شهیدطلوع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دبیرستان کزازی (یا دبیرستان احمدیه) دبیرستانی پسرانه در کرمانشاه و مربوط به شئونات ملی بوده‌است. ساختمان این دبیرستان که در شرق مسجد جامع واقع شده، در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و هم‌اکنون از آن به عنوان موزۀ آموزش و پرورش استان کرمانشاه استفاده می‌شود.
ساخت مدرسۀ کزازی از مدت‌ها پیش از آن‌که رضاخان به قدرت برسد و دولت اقدام به ساخت مدارس مدرن در سراسر کشور کند، از سوی سید حسین کزازی دنبال می‌شد. سید حسین کزازی برای ساخت یک مدرسۀ مدرن اقدام به جمع‌آوری اعانه و برگزاری تئاتر کرده‌بود،‌ اما کمبود پول برای ساخت این مدرسه حل‌نشده باقی مانده‌بود. در نهایت با بازگشت وزیر فرهنگ وقت سلیمان‌میرزا اسکندری از هند، در روز ۲۸ بهمن ۱۲۹۹ (۱۷ فوریۀ ۱۹۲۱) کلنگ ساخت این مدرسه به زمین زده‌شد و کمیسیونی به ریاست اکبر صارم‌الدوله برای پیگیری ساخت آن تشکیل شد. با این حال کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ سبب تعطیلی کار کمیسیون شد. کزازی به تلاش خود ادامه داد و یک سال بعد،‌ در روز ۱۸ بهمن ۱۳۰۰ (۷ فوریۀ ۱۹۲۲) کمیسیون دیگری تشکیل داد و با جمع‌آوری اعانه و برگزاری تئاتر کوشید تا هزینۀ ساخت مدرسه را تأمین نماید. او در نهایت از احمد امیراحمدی که ار مقامات نظامی بود کمک خواست و بار دیگر در آبان ۱۳۰۱ (اکتبر یا نوامبر ۱۹۲۲) در منزل امیراحمدی کمیسیونی برای تأمین هزینۀ ساخت مدرسه تشکیل شد و ثروتمندان شهر وجوهی را پرداخت کرده و این بار بخش مهمی از عملیات ساختمانی مدرسه انجام شد.خدیوی، سیامک، ۱۳۸۵: ۱۶۸.
زمین مدرسه که به سبب مساعدت احمد امیراحمدی در ساخت آن "مدرسۀ‌احمدیه" نام گرفت، در ابتدا ۹ هزار متر مربع وسعت داشت،‌ اما در دهۀ ۳۰ خورشیدی بخشی از ضلع شمالی حیاط را جدا کرده و مدرسۀ‌ دیگری به نام دبیرستان شاهپور در آن تأسیس کردند و بدین ترتیب مساحت مدرسه به نصف کاهش پیدا کرد. همچنین قسمتی از ضلع شرقی حیاط مدرسه نیز در سال‌های پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ از آن جدا شده و ضمیمۀ مسجد جامع شیعۀ کرمانشاه شد.خدیوی، سیامک، ۱۳۸۵: ۱۷۸.
دبیرستان کزازی از سال ۱۳۰۷ فعالیت خود را آغاز کرد و تا چند سال پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ نیز دایر بود."موزۀ آموزش و پرورش کرمانشاه"، نوشتۀ باقر مقصودی، در مجلۀ "رشد آموزش تاریخ"، دورۀ بیستم، شمارۀ ۱، پاییز ۱۳۹۷، صص ۷۶-۷۴؛ ص ۷۶؛ بازدید در ۱۱ آذر ۱۳۹۸.
در دهۀ‌ ۱۳۲۰ خورشیدی محمد آهنچی برای نخستین بار یک تشک کشتی در سالن ورزش دبیرستان کزازی پهن کرد و کشتی مدرن را در کرمانشاه بنیانگذاری کرد. آهنچی همچنین عبدالحسین فعلی معروف به "حاج فَیلی" را که از مربیان مطرح ایران بود و در دوره‌ای هم مربیگری غلامرضا تختی را بر عهده داشت به کرمانشاه آورد تا بر روی تشک دبیرستان کزازی به آموزش فنون کشتی به جوانان کرمانشاه بپردازد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): "از دیروز تا امروز کُشتی کرمانشاه"، نوشته‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۹؛ بازدید در ۶ شهریور ۱۳۹۹.
ساختمان مدرسه در ضلع جنوبی زمین مدرسه قرار گرفته و ساختمانی برون‌گرا است که تأثیر معماری اروپایی یا معماری روسی را نشان می‌دهد.خدیوی، سیامک، ۱۳۸۵: ۱۷۸. نام طراح، معمار یا مهندس آن مشخص نیست.خدیوی، سیامک، ۱۳۸۵: ۱۸۰.
ساختمان دبیرستان کزازی از سال ۱۳۸۸ از سوی سازمان آموزش و پرورش استان کرمانشاه به موزهٔ آموزش و پرورش تبدیل شده‌است.خبرگزاری کُردپرس، "تنها ۱۰ درصد از دانش‌آموزان کرمانشاهی در مدارس غیردولتی تحصیل می‌کنند"، نوشته‌شده در ۶ آبان ۱۳۹۴؛ بازدید در ۲۴ ژانویهٔ ۲۰۱۶. این موزه از دو بخش اصلی تشکیل شده‌است: یک سالن چندمنظوره برای نمایش، سخنرانی و جلسات، و دیگر بخش اصلی موزه در دو طبقه که خودش بخش‌های فرعی دیگر را شامل می‌شود. طبقۀ‌ اول به اسناد و تصاویر اختصاص پیدا کرده و تصاویری از هنرمندان فرهنگی، خیرین مدرسه‌ساز، فرهنگیان کشته‌شده در انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق، ورزشکاران، و نیز اشیایی همچون دوربین‌های عکاسی، دستگاه‌های تایپ و تکثیر، گرامافون‌های قدیمی و دستگاه‌های صحافی در آن در معرض نمایش گذاشته شده‌است. طبقۀ دوم نیز نمازخانه، آبدارخانه و سالن جلسات را شامل می‌شود.
مسعود گلزاری در دهۀ ۱۳۴۰ مدتی در دبیرستان کزازی دبیر تاریخ بود و مدتی هم مدیریت این دبیرستان را بر عهده داشت.صفری، رسول، "در سوگ پروفسور ‌مسعود ‌گلزاری: دریغی بزرگ، ‌عاشق کُرد‌ها رفت!"، در هفته‌نامۀ‌ "نقد حال"، چاپ کرمانشاه، شمارۀ ۷۷۷، سال شانزدهم، سه‌شنبه ۷ مرداد ۱۳۹۹. بازدید در ۷ مرداد ۱۳۹۹.
چهار سوق و بازار شاهی یزد مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در یزد، انتهای خیابان مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره بی بی مریم (تم سنیتی) مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در شهرستان قشم، روستای تم سنتی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه تنگ ملغان مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان گچساران، روستای تلخاب شیرین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه کول گان (کولغان) در شمال شهر قشم، کنارجاده واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای گلشن در قزوین، خیابان امام خمینی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مجموعه حاج رئیس مربوط به دوره قاجار است و در بوشهر، محله بهبهانیها، خیابان ساحلی، به فاصله ۶ متری دریا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع بفروئیه مربوط به سدهٔ ۹ هجری قمری است و در شهرستان میبد، روستای بفروئیه، محله پایین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل خیری و محمدخان مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان گچساران، منطقه خیرآباد علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دبیرستان امام مربوط به دوره پهلوی است و در همدان، خیابان میرزاده عشقی واقع شده. این اثر که در تاریخ با شمارهٔ ثبت۲۲۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده، یکی از قدیمی‌ترین مراکز آموزشی همدان با حدود ۸۵ سال قدمت می‌باشد. معمار این اثر نیکلای مارکف معمار روس تبار ایرانی است.
پل گاومیشان یک پل باستانی مربوط به دوره ساسانیان است. این پل در فاصله ۱۰ کیلومتری شهر دره شهر در مرز بین دو استان لرستان و ایلام و بر روی رودخانه سیمره واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران استان ایلام به ثبت رسیده ‌است. در سال ۱۳۹۹ یک لوح ثبتی مشترک به استان لرستان اهداء و این پل به نام لرستان و ایلام ثبت مشترک شده‌است. خاص‌ترین ویژگی‌های این پل، عرض دهانهٔ یکی از طاق‌های آن است که در معماری باستان، عریض‌ترین قلمداد می‌شود.
مردم شهرستان دره‌شهر معتقدند این پل در این شهرستان قرار دارد. این در حالی است که وب‌سایت رسمی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران موقعیت این پل را در شهرستان پلدختر اعلام می‌کند اما این پل به دلیل قرار گرفتن در مرز دو استان لرستان و ایلام به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری استان ایلام نیز معرفی شده‌است.
طول این پل که از بناهای دوره ساسانی است حدود ۱۷۵ متر و عرض گذر سطح پل نزدیک به ۸ متر و۲۰ سانتیمتر است و در حال حاضر دارای ۶ چشمه طاق می‌باشد. پهنای پاتاقها، یا حدفاصل چشمه از ۵/۲ تا ۲۵ متر متغیر است. عرض چشمه اصلی این پل حدود ۳۳ متر و ۷۰ سانتیمتر، دهانه پل گاومیشان با بیش از ۵۰ متر عرض بزرگترین دهانه پل کشور است. هر چند که یکی از این دهانه‌ها بعد از عقب‌نشینی سپاه ایران در جریان حمله اعراب به ایران تخریب شد. در مورد مصالح باید گفته که مصالح اصلی آن ملاط، آجر و سنگ تشکیل می‌دهند. معماری پاتاقها به سبک معماری ساسانی است اما در چشمه طاقها آثار مرمت دوره‌های صفوی و قاجار دیده می‌شود.
اختلاف بر سر تملک پل گاومیشان میان استان ایلام و لرستان در سال ۱۳۸۴ عملیات مرمت و کاوش در این محوطه را متوقف گذاشت. تخریب در این پل ساسانی بحدی بود که فقط یک مرمت اضطراری می‌توانست آن را نجات دهد.
در اواخر سال ۱۳۸۴ پنجاه میلیون تومان از محل اعتبارات ملی برای بازسازی و مرمت پل تاریخی «گاومیشان» در استان ایلام در اختیار اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری این استان قرار گرفت.
نخستین فصل مرمت پل گاومیشان در سال ۱۳۸۷ به پایان رسید.
مجموعه تاریخی قاضی آران واقع در آران و بیدگل، مربوط به دوره سلجوقیان است که در ۱۰ کیلومتری شمال شرق کاشان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد جامع اردکان مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان اردکان، کنار کتابخانه عمومی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای خونسرخ مربوط به دوره صفوی است و در بندرعباس، جاده پالایشگاه، روبروی شهرک شهید رجائی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه پرتقالیهای کنگ مربوط به دوره صفوی است و در بندرلنگه، کنار دریا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کاروانسرای خرگوشی مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان اردکان، بخش عقدا، بیابان خرگوشی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه گلبتان یکی از بناهای بسیار زیبای دوره قاجاریه در بندر کنگ از توابع شهرستان بندر لنگه و از نقاط دیدنی استان هرمزگان در جنوب ایران است. این خانهٔ اثری دارای تعداد اتاق در پیرامون یک حیاط مرکزی و چند بادگیر است. طاق‌ها و گچبری‌های زیبای آن نمایانگر هنر استادکاران آن دوره می‌باشد.
خانه گلبتان در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این خانهٔ اثری دارای تعداد اتاق در پیرامون یک حیاط مرکزی و چند بادگیر است . طاق‌ها و
گچبری‌های زیبای آن نمایانگر هنر استادکاران آن دوره می‌باشد.
خانه بستکی مربوط به دوره قاجار است و در بندرلنگه، جنب مخابرات ماکرویی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
عمارت گلشن مربوط به دوره قاجار است و در بوشهر، خیابان ساحلی، محله بهبهانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این عمارت، بنایی تاریخی واقع در بخش مرکزی شهرستان بوشهر یکی از آثارهای تاریخی و از نقاط دیدنی استان بوشهر در جنوب ایران است.
«عمارت گلشن» در منتهی الیه شمال شهر بوشهر، پشت اداره بندر در خیابان ساحلی واقع شده‌است. فاصله آن تا دریا فقط ۱۰ متر است.
این عمارت تاریخی در یکی از محله‌های قدیمی بوشهر به نام محله بهبهانی قرار گرفته که اطراف آن ساختمان‌های بافت قدیم وجود دارد. واقع شدن این بنا در کنار ساحل باعث وزیدن نسیم دریا و باد شمال به داخل ساختمان می‌شود. قدمت این بنا به ۱۷۰ سال پیش می‌رسد، و مربوط به شخصی تاجر به نام آقای گلشن بوده و کاربری مسکونی – تجاری داشته، سپس توسط آقای مهربان خریداری شده‌است. عمارت متعلق به دورهٔ قاجاریه بوده و نوع معماری بیت میلانی است که در نوع خود منحصربه فرد است.
ساختمان از سه طبقه تشکیل شده‌است. طبقه اول شامل
آب‌انبار (برکه)، حمام، دست شویی، آشپزخانه و جای نگهداری خدمه و طبقات دوم و سوم جهت سکونت و پذیرایی و امور تجاری بوده‌است.
عمارت گلشن از چهارطرف با پلکان حلزونی به پشت بام راه دارد. در طبقه سوم ضلع شمالی اتاقی ساخته نشده و این گوشه خالی است. این عمل به دلیل رساندن باد خنک شمال به داخل ساختمان بوده‌است. ساختمان دارای حیاط مرکزی و تمامی اتاق‌ها اطراف آن می‌باشند که همگی با درهای دو لنگه با هم اربتاط دارند. درب و پنجره‌ها از جنس چوب ساج و دریایی و پوشش سقف از چوب چندل (صندل) است. سیستم خنک‌کننده ساختمان وجود درهای متعدد است. بیش تر اتاق‌ها پنج دری هستند و بین آن‌ها راهرو وجود دارد. این بنا با مساحت ۱۲۳۰ متر، پهنای ۸۸۹ مترمربع و اعیان ۱۰۴۱ متر مربع در حال حاضر با کاربری اداری فرهنگی مورد استفاده می‌باشد و از سال ۱۳۶۵ تاکنون که توسط میراث فرهنگی خریداری شده مرتب مورد تعمیر قرار می‌گیرد. البته شکل اولیه ساختمان حفظ شده و فقظ مصالح پوسیده تعویض و مرمت شده و نمای بیرونی آن سفید کاری شده‌است.
حسینیه حاجیه آمنه مربوط به دوره قاجار است و در بیرجند، ضلع غربی خیابان شهید مطهری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حسینیه آقا سید هاشم مربوط به دوره قاجار است و در تهران، خیابان جمهوری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای خرانق مربوط به دوره قاجار است و در خرانق، شهرستان اردکان، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای خرانق به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
ساختمان شهربانی ماکو مربوط به دوره قاجار است و در ماکو، خیابان امام واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساختمان بانک ملی مربوط به دوره قاجار است و در ماکو، خیابان بانک ملی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه سنگی جمال خان تیموری مربوط به دوره قاجار است و در ماکو، خیابان امام بالاترازآموزش و پرورش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۱۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساختمان شیروخورشید مربوط به دوره قاجار است و در ماکو، خیابان طالقانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه علی بیات ماکو مربوط به دوره قاجار است و در ماکو، خیابان امیرکبیر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساختمان قلعه جوق مربوط به دوره قاجار است و در ماکو، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه صفر علی خان مربوط به دوره قاجار است و در ماکو، خیابان طالقانی، جنب داروخانه بیات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای میرزا کاظم مربوط به دوره قاجار است و در همدان، سرای میرزاکاظم، شرق خیابان اکباتان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کلیسای حضرت مریم مربوط به دوره قاجار است و در همدان، خیابان اکباتان، ضلع شمال شرقی تپه هگمتانه، محله ارامنه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در قسمت شرقی تپه هگمتانه همدان، در محلهٔ ارامنه، دو کلیسا وجود دارد. کلیسای قدیمی‌تر کلیسای گریگوری استپان و متعلق به مذهب ارتدکس است و کلیسای جدیدتر به نام کلیسای حضرت مریم به مذهب پروتستان تعلق دارد.سیمای میراث فرهنگی همدان، ص ۱۱۷
کلیسای مارگیورگیز، مریم مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اورمیه، روستای گل پرچین (گلپاشین) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه مغویه مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان بندر لنگه، بندرمغویه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
عمارت باغ سپهدار کوشکی آجری در دو طبقه است که در خیابان فلسطین غربی شهر قزوین، محوطه باغ تاریخی هزار جریب، قرار دارد و در دوره قاجار ساخته شده‌است.
عمارت باغ سپهدار قزوین، منسوب به محمدولی خان تنکابنی ملقب به سپهدار اعظم، شخصیت معروف دوره قاجاریه می‌باشد. این بنا ملهم از عمارت کلاه فرنگی (کاخ چهلستون) و مهمانخانه بزرگ قزوین بنا شده‌است. الگو برداری از دو بنای شاهانه و مجلل دوره‌های صفوی و قاجاریه نمایانگر طبع قدرت طلب سپهدار می‌باشد که برای نمایش اقتدار و جایگاه خود در قزوین ساخته شده‌است. تاریخ احداث آن را می‌توان به سال‌های ۱۳۲۳ تا ۱۳۲۷ هجری قمری نسبت داد.خانه‌های تاریخی استان قزوین
عمارت در جنگ جهانی اول مورد استفاده نظامیان روس و انگلیس قرار گرفت و چون محمد ولی خان تنکابنی به دولت بدهکاری مالیاتی پیدا کرد، این بنا مانند دیگر املاک ایشان به تصرف دولت درآمد. بنا به سبب عدم رسیدگی دچار آسیب گشت تا اینکه در سال ۱۳۳۵ مرمت شده و در اختیار اداره کشاورزی قرار گرفت و بعد در زمره آثار ملی به ثبت رسید.
این عمارت به اوایل دوران پهلوی تعلق دارد. نمای ضلع شمالی این بنا رو به سمت خیابان فلسطین است. این عمارت شبیه کوشک ساخته شده وایوانی به صورت غلام گردشی دور آن قراردارد. درطبقه همکف این عمارت، یک راهرویاسالن مرکزی و تعدادی اتاق با کاربری خدماتی و در طبقه بالای آن یک تالار مستطیل شکل کشیده و تعدادی اتاق قرارگرفته‌است. ضلع شرقی وغربی این بنا دارای هفت ستون ودوستون مشترک در تقاطع اضلاع است و در اضلاع شمالی وجنوبی آن پنج ستون وجود دارد. همچنین کف عمارت اندکی بالاتر از کف حیاط قرارگرفته‌است.[عمارت سپهدار|http://www.irden.com/mardom/mosaferat/49239/ ]
عمارت باغ سپهدار اکنون به صورت موزه کشاورزی مورد استفاده قرار گرفته می‌شود. برای فضاسازی و تجهیز این موزه که از مصوبات سفر سوم هیئت دولت به قزوین است، با مشارکت اداره کل میراث فرهنگی و سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین، هفت میلیارد ریال اعتبار هزینه شده‌است. در موزه کشاورزی قزوین ابزار و ادوات قدیمی کشاورزی از جمله سم پاشی، گاوآهن، خرمن کوب، ترازو، حوزهای سنگی جهت آبش خور چهار پایان در باغستان‌های سنتی، انواع داس، اره، ظروف مسی، کوزه‌های سفالی، قفل و شیرآلات و سنگ‌های آسیاب در فضای تاریخی و زیبا در معرض دید عموم قرار گرفته‌است.[بزرگ‌ترین موزه کشاورزی کشور|http://ilna.ir/newsText.aspx?id=241484]
باغ سپهدار مربوط به اواخر دوره قاجاریه است و در قزوین، انتهای خیابان فلسطین غربی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه باستانی مافین‌آباد با قدمت هزاره چهارم (پیش از میلاد)، هزاره پنجم (پیش از میلاد) به شمارهٔ ثبت ۲۲۳۵ در تاریخ ۱۳۷۷/۱۲/۰۳ به ثبت آثار ملی ایران رسید.
این تپه در شهرستان اسلامشهر، بخش مرکزی، و در جنوب شهرک قائمیه قرار دارد.
تپه‌های سه‌گانه موسی روانسر مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان کرمانشاه، ابتدای جاده روانسر، جنوب جاده واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه باکوچی مربوط به دوره زند - دوره قاجار است و در کاشان، محله سلطان امیراحمد، حدفاصل قلعه جلالی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه پیر نجم الدین مربوط به دوره سلجوقیان - دوره ایلخانی است و در سمنان، مجاور دروازه قدیم خراسان، در وسط میدان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در مورد اینکه این آرامگاه، متعلق به چه کسی است، چند احتمال مطرح است که احتمال اول قوی‌تر است:
مجموعه بیرم آباد مربوط به دوره صفوی است و در کرمان، قسمت شرقی شهر، حد جنوبی کوه‌های شرقی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منزل نصر مربوط به دوره قاجار است و در شیراز، محله سنگ سیاه کوچه عظیمی مجاور منزل عدلو واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه صدر جهرمی مربوط به دوره قاجار است و در شیراز، محله گودعربان، مجاوربازارحاجی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کتیبه‌های مشروطیت پیر غار، مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان فارسان، روستای ده چشمه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سنگ نوشته‌های دوره مشروطیت، به دستور خسروخان سردار ظفر، سردار اسعد بختیاری و سردار اسعد سوم بختیاری، مقارن با جنگ جهانی اول بر روی یک تخته سنگ در کوهپایه‌ای از رشته کوه زاگرس حک شد. این کتیبه شرح فعالیتهای مجاهدین بختیاری، برای مبارزه با استبداد محمد علی شاه قاجار است. این سنگ نوشته‌ها علاوه بر شرح وقایع مربوط به فتح اصفهان و تهران و همراهی مجاهدان بختیاری با نهضت مشروطه خواه روحانیت اصفهان به رهبری آیت الله نورالله اصفهانی، مبین جریان‌های فکری سیاسی و اجتماعی حاکم بر جنوب غربی ایران مقارن با اعاده مشروطه دوم و سقوط استبداد صغیر است.
مسجد جامع عقدا مربوط به دوره قاجار -قرن ۹ ه.ق است و در شهرستان اردکان، بخش عقداء، مجاورت حسینیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه خراسانی مربوط به اواخر دوره قاجار است و در گرگان، محله سرچشمه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه کبیر مربوط به اواخر دوره قاجار است و در گرگان، محله دوشنبه‌ای، بافت قدیم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه خله کوه مربوط به اواخر هزاره ۵ قبل از میلاد است و در تاکستان، محصوردربافت قدیم شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع ساری مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام - دوره قاجار است و در ساری، محله چناربن، داخل بازار نرگسیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
بنای کنونی مسجد جامع ساری حاصل بازسازی‌های مکرر در دوران قاجاریه و پهلوی است؛ ولی در میزان قدمت و بنیان‌گذار آن اختلافاتی وجود دارد.
در کنار این مسجد دو مدرسه علمیه شیعی بنا شده است.
داستانی مبنی بر ساخت این مسجد بر روی ویرانه‌های یک آتشکده وجود دارد.تسنیم
تا قبل ورود به اسلام ،آتشکده و محل پرستش آیین زرتشتی این دیار بود. تا این که با ورود سادات و پناهندگی سیاسی و آزادی تبلیغ دینی
به نمایندگی ملا مجدالدین در زمان امامت جعفر صادق و به پادشاهی حکومت باستانی اسپهبد خورشید در طبرستان ، و مسلمان شدن مردم این دیار به مذهب تشیع به مسجد تغییر کاربری می‌دهد. بررسی منابع نشان می‌دهد که این بنا قدیمی‌ترین مسجد مازندران است. ابوالخصیب نخستین حاکم عرب در طبرستان بود که به فرمان منصور دومین خلیفه عباسی در سال ۱۴۴ هـ.ق در ساری مستقر شد. بنای مسجد جامع را با تغییر بنای آتشکده ساری، به ابوالخصیب نسبت می‌دهند.
از آثار قدیمی مسجد چیزی باقی نمانده است و در حال حاضر شامل حیاطی چهار گوشه، ایوان ضلع جنوبی با دو مناره آجری چهار گوشه با سقف سفالپوش در بالای آن، شبستانهای شرقی و غربی، سه محراب و دو ورودی غربی و شمالی است. محراب اصلی در ایوان ضلع جنوبی و دو محراب نیز در دو سوی ایوان و مرتبط با شبستانهای غربی و شرقی ساخته شده است. کاشیهای سردر ایوان با معرق تزیین شده و کتیبه کوفی بر سر در نصب شده است. سقف گنبدی ورودی شمالی دارای تزیینات رسمی بندی است.
کف حیاط با طرحهای زیبای آجری مفروش است و حوض بزرگی در ضلع شمالی حیاط قرار دارد. سکوی بزرگی نیز برای نمازگزاران در میان حیاط ساخته‌اند. بام بنا تمامی سفالپوش است. در طول تاریخ شهر ساری و منجمله بنای مسجد جامع آن بارها و بارها ویران شد و از نو، شهر ساری و مسجد را بنا کردند. بنای فعلی مسجد جامع ساری مربوط به دوره قاجار است. در تأیید این گفتار، در کتاب تاریخ طبرستان ابن اسفندیار میخوانیم: «و در این سال (۳۲۶یا ۳۲۷) آب در ساری افتاد و جمله ساری را خراب کرد و بنیادی که پیش از آن بود هیچ بر جای نگذاشت و مردم ساری جمله به پای کوهستان شدند تا خدای تعالی آب به قرار آورد.» و نیز در حوالی سال ۵۴۰ تا ۵۶۷ سردار خوارزمشاهیان از خراسان به مازندران حمله کرد و... باز هم از تاریخ طبرستان: «به ساری آمد و کشتار کرد و خراب کرد و آتش زد واز هیچ بنیاد از مسجد و گورخانه ها نگذشت و به ساری چندان عمارت نبود که سایه ای در او افکند...}»
مدیریت مسجد جامع ساری با اداره کل اوقاف و امور خیریه مازندران است. در حال حاضر امور مذهبی این مسجد توسط شش امام جماعت اداره می شود. طی سالیان گذشته همواره روحانیون سرشناس شهر و استان در این مسجد اقامه نماز می کردند. آیت‌الله رضا قیومی (بانی مجالس خانگی قرائت قرآن و اقامه نماز در مدارس ساری)، آیت‌الله سعادت ساروی، آیت‌الله صدوقی از جمله امامان جماعت این مسجد بودند.
این مسجد که از زیباترین مساجد قدیمی ایران بود در روز پنجشنبه ۲۱ تیرماه ۱۳۹۷ در آتش سوخت. به گفته شاهدان، این آتش سوزی بر اثر اتصالات برق آغاز شده بود. در این آتش سوزی، بخش عمده ای از آن از بین رفت.فرارو بازسازی این مسجد با مشارکت مدیریت استان، وزارت راه و شهرسازی، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و اوقاف و امور خیریه مازندران و با فعالیت شهرداری ساری در مرداد ماه ١٣٩٨ به پایان رسیده است.
آب‌انبار سید فتح الدین رضا مربوط به دوره پهلوی است و در یزد، خیابان امام خمینی، کوچه مالمیر، کوچه شهید بافی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل جهان‌آباد فامنین مربوط به دوره صفوی بوده و در شهرستان فامنین، ۶ کیلومتری جنوب فامنین واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تکیه زاغرم شهر تفرش مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در تفرش، داخل شهر، محله زاغرم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای گلو سفته مربوط به دوره قاجار است و در ۳۰ کیلومتری بردسیر، درمسیرجاده بردسیربه سیرجان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای خانه سرخ مربوط به دوره قاجار است و در ۶۰ کیلومتری شمال شرق سیرجان در مسیر جاده واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۸۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه آقا محسن اراکی مربوط به دوره قاجار است و در اراک، یکی ازدروازه قدیمی شهر، دروازه شهر جرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
باغ و سفارت انگلیس مربوط به دوره قاجار است و در تهران، گوشه شمال غربی تقاطع خیابان فردوسی وجمهوری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع خمین مربوط به دوره قاجار است و در خمین، در همسایگی بازار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه بازار شاهرود مربوط به دوره قاجار است و در شاهرود، بافت قدیم شهر واقع شده است.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
. این بازار در شاهرود اکنون با نام (بازار سر پوشیده شاهرود) شناخته میشود.
شاهرود به خاطر موقعيت نظامي خود، در زمان فتحعلي شاه قاجار رونق اساسي يافت، چند كاروانسراي بزرگ در آن ساخته شد و چندين كمپاني روسي در اين شهر تأسيس شدند. سپس بازرگانان اناركي و يزدي به اين شهر آمدند و ساكن آن شدند و شاهرود، مركز صادرات ايران به روسيه شد. اقليت‌ هاي مذهبي از جمله ارامنه رسي همزمان در شهر اقامت گزيدند و به سرعت، قلعه ‌اي بر قلعه قبلي شهر اضافه شد و بازاري جديد نيز به بازار قديمي شهر به نام بازار قلعه نو افزوده شد.
بازار شاهرود اين بازار در مركز شهر شاهرود قرار دارد و قدمت احداث آن به دوره قاجار مي رسد. مجموعه بازار شاهرود از زمان ساخت تا كنون همواره توسعه يافته و بخش هاي جديدي به آن الحاق شده است.در بدنه بازار بناهايي چون كاروانسرا، بارانداز، مسجد و گرمابه تعبيه شده است. بازار شاهرود از دو راسته اصلي به نام' راسته بازار' و 'بازار اناركي ها' تشكيل شده و داراي پنج ورودي اصلي است. اولی روبروی خیابان شبدری، ورودی دوم از ابتدای خیابان شهید صدوقی نبش میدان جمهوری اسلامی به نام راسته بازار انارکی ها و سوم از خیابان فردوسی روبروی پاساژ محمدی به نام راسته بازار قلعه نو.
نوع معماری بازار کویری بوده که بصورت سرپوشیده و گنبدی شکل است که باعث شده دمای بیرون و داخل بازار محسوس باشد. اين مجموعه با مساحتي بالغ بر 18 هزار متر مربع داراي بيش از 250 باب مغازه است. شالوده اصلي بازار خشت خام است و پوشش گنبد ها از خشت و آجر است كه با چهار فرم مختلف اجرا شده است. لازم به ذكر است بخش هايي از گنبدها و گرمابه وجداره بازار اصلي در سال هاي گذشته مرمت شده است. اين بنا به شماره 2285 در فهرست آثار ملي ايران بهبت رسيده است.
البته در گذشته شاهرود داراي بازار تاريخي در بافت قديم شهر (محله بيدآباد) بوده است كه باتوسعه شهر، بازار قديم از بين رفته است.
هم اکنون نیز در اکثر غرفه های آن فعالیت اقتصادی یافت می شود.
اتاق آئینه شهرکرد مربوط به دوره قاجار است و در مرکز شهرکرد، خیابان ولی عصر شمالی واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد حاج باقر مربوط به دوره قاجار است و در شیراز، محله سردزک، به فاصله کمی تا شاهچراغ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۰۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد امام علی مربوط به دوره قاجار است و در شیراز، محله سنگ سیاه، داخل بازارچه حاج زینل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار رشتی عقدا مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اردکان برکنار راه اصلی ورودی عقدا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای رشتی مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اردکان، کنارراه اصلی ورودی عقداء واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای رشتی به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
قلعه یوسف‌خان امیر مجاهد مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان شهرکرد، روستای شمس‌آباد واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه آق اولرتالش (خانه‌های سفید) مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان طوالش، روستای آق اولر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چهار طاقی سیم بند مربوط به احتمالاً دوره ساسانیان -صدر اسلام است و در شهرستان اندیکا، روستای سیم بند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد مصلی عتیق مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در یزد، محله مصلی عتیق (گودال مصلی) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
عصار خانه حاج سیدحسین صالحی مربوط به دوره معاصر است که در فرخ‌شهر از توابع شهرستان شهرکرد قرار دارد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار گلشن مربوط به دوره معاصر است و در یزد، خیابان دهم فروردین، محله پنبه کاران، کوی محمدی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه سمیران مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان قزوین، روستای بهرام آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه کوچک مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان قزوین، روستای بهرام آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه بزرگ (قلعه ساسان) مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان قزوین، روستای بهرام آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه مرحوم دکترسیاوش شقاقی مربوط به اواخر دوره قاجار است و در تهران، خیابان سعدی، شهید قائدی، هدایت سابق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده جعفر مربوط به ساخت ۴۲۴–۱۰۸۳ تعمیر است و در یزد، بلوارامامزاده جعفر، محله مصلی عتیق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه شیخ حاج محمد ابونجم مربوط به سدهٔ ۷ ه‍.ق است و در خنج، محله حاج شیخ محمدابونجم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سر در مسجد جامع خنج مربوط به سدهٔ ۷ تا ۸ ه.ق است و در خنج، محله حاج محمدابونجم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شهر قدیم آمل مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام و بعد اسلام است و در آمل، محله پائین بازار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه مستوفی مربوط به دوره قاجار است و در شوشتر، میدان باطنی، جنب مسجد مستوفی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
موزه خانه مستوفی که شامل آثار قدیمی از دوران باستان تا دوره قاجار است در شبستان این خانه تاریخی قرار دارد.
مجموعه پردیس مستوفی شوشتر از سوی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) به عنوان مرکز پایگاه اطلاع‌رسانی میراث فرهنگی و گردشگری شوشتر تعیین شده‌است.
با تصمیم سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و به منظور درآمد زایی میراث فرهنگی، طبقه همکف این بنا به عنوان رستوران سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
محوطه سنگ نگاره‌های کوه ارنان مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان مهریز، روستای ارنان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سد پناهکندی مربوط به دوره ایلخانی است و در شهرستان ماکو، روستای پناه کندی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره شیخ اباصلت مربوط به دوره صفوی است و در قم، خیابان آذرمحله مسجدجامع، کوچه مسجدجامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده خمره مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در قم، خیابان آذر، مقابل میدان کهنه، کوچه شاه حمزه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
عمارت امیریه مربوط به دوره قاجار است و در بوشهر، خیابان ساحلی، پارک خلیج فارس، محله کوتی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این عمارت، واقع در بخش مرکزی شهرستان بوشهر یکی از آثارهای تاریخی و از نقاط دیدنی استان بوشهر در جنوب ایران است.
در سال ۱۳۷۶ خ. به پیشنهاد اداره میراث فرهنگی و بنیاد ایران‌شناسی، عمارت امیریه به موزه مردم‌شناسی بوشهر تبدیل شد. عبدالکریم مشایخی در مقالهٔ خود به مناسبت افتتاح موزه مردم‌شناسی بوشهر (عمارت امیریه) در سال ۱۳۷۸خ. می‌نویسد: «یکی از زیباترین بناهای تاریخی بوشهر، عمارت امیریه می‌باشد که در سال ۱۳۱۷ ه‍.ق به همت احمد خان دریابیگی حکمران کل بنادر و جزایر خلیج فارس احداث گردید. این عمارت، دارالحکومه بوشهر بوده که بعد از تخریب بنای «چهاربرج» که امروزه اداره گمرک بوشهر در آنجا مستقر است، زمین آن از تاجر بوشهری به نام جمشیدیان خریداری شده و تا سال ۱۳۱۹ ه‍.ق تکمیل گردیده‌است.»کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. شهریور ۱۳۷۸، شماره ۲۳. مشایخی، عبدالکریم
سدیدالسلطنه کبابی درباره موقعیت جغرافیایی این عمارت می‌نویسد: «مغرب آن محله‌ای نیست و دریاست و مشرق آن محله عرب‌ها و شمال محله یهودی‌ها و جنوب محله کوتی است»سدید السلطنه بندرعباسی، پیرامون خلیج فارس و دریای عمان، به کوشش احمد اقتداری، انتشارات جهان معاصر، ۱۳۷۱، ص ۳۸
در مورد ساختار و هنر به کار رفته در این عمارت آمده‌است: «عمده مصالح تشکیل دهنده این بنا سنگ‌های مرجانی، گچ و چوب ساج می‌باشد که به منظور جلوگیری از نفوذ رطوبت به دلیل نزدیکی به دریا و موریانه نخست اطراف ستونها را با بند کمال (کنبال) که از الیاف درخت نارگیل درست می‌شود می‌پیچانده‌اند و سپس روی پوست مزبور با گچ تزئین داده‌اند.»
برخی به اشتباه ساخت عمارت امیریه را به سید حسین بلدیه نسبت می‌دهنددکتر: رازی، عبدالله، "(از سلسلهٔ ماد تا انقراض سلسلهٔ قاجاریه)" چاپ ششم، چاپخانهٔ: اقبال، انتشار سال ۱۳۶۳. در حالیکه سید حسین بلدیه در زمان رضاشاه شهردار بوشهر بوده‌است و ساختمان عمارت امیریه در سال ۱۳۱۹ ق یعنی ۲۵ سال قبل از پادشاهی رضاشاه به پایان رسیده‌است. در این مورد آمده‌است: «عمارت امیریه در اوایل حکومت رضاشاه به عنوان ساختمان بلدیه (شهرداری) منظور گردید، و شهردار وقت بوشهر سید حسین سیادت که به سید حسین بلدیه مشهور شده، در آن انجام وظیفه می‌کرد.»
این بنا از دو طبقه تشکیل شده‌است. در جلو ساختمان ایوانی بزرگ وجود دارد که دارای دو درگاه ورودی است و در طبقه بالا بالکنی با جنس چوب است. وسط دو درگاه ورودی از داخل ساختمان اتاق بزرگ در دو طبقه درست شده‌است که احتمالاً برای پذیرایی یا کنفرانس بوده و دارای چشم‌اندازی زیبا به بیرون و منظره دریا می‌باشد. ساختمان دارای حیاط مرکزی و تمامی اتاق‌ها دورتادور واقع شده‌اند که در هر طبقه ده اتاق وجود دارد. در گوشه خاوری راه پله‌ای برای رفتن به پشت بام ساخته شده‌است. جنس درها و پنجره‌ها از چوب ساج بوده و حفاظ آن‌ها در جلو می‌باشد. درها دو لنگه و دارای نقش و نگار هستند.
ورودی عمارت دارای چشم‌اندازی بسیار زیباست و پوشش سقف از چوب صندل یا چندل است (نوعی چوب مخصوص که از هندوستان و مومباسا می‌آورده‌اند). ستونها جلو ساختمان نیز از جنس چوب ساج است. در جهت جلوگیری از نفوذ رطوبت (به دلیل نزدیکی به دریا) و موریانه نخست اطراف ستون‌ها را با بند کنبال یا «کومبار» که از پوست درخت نارگیل درست می‌شود پیچانده و سپس روی آن را با گچ تزیین کرده‌اند. چوب‌های کنده کاری به کار رفته در طارمه و نقوش در و پنجره‌ها، گچبری سردرها، کنده کاری و گوه‌های برنجی به کار رفته در درگاه ورودی از عوامل تزیینی بنا هستند. این بنا هم‌اکنون موزه مردم‌شناسی است. ساختمان توسط شهرداری بوشهر در سال ۱۳۷۸ مرمت و تعمیر شده‌است.دکتر: رازی، عبدالله، " (از سلسلهٔ ماد تا انقراض سلسلهٔ قاجاریه) " چاپ ششم، چاپخانهٔ: اقبال، انتشار سال ۱۳۶۳
خانه حاج قربان (مجمع رزمند) مربوط به دوره قاجار است و در کاشان، محله پشت مشهد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه منصورآباد (اورتا قلعه) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان رزن، روستای منصورآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه مهرپادین مهریز مربوط به سدهٔ ۸ هجری‌قمری است و در مهریز، مجاور خیابان انقلاب، حدفاصل خیابان سیدمصطفی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مجموعه تاریخی مهرپادین مهریز شامل قلعه، مسجد جامع (زمستانه و تابستانه)، حسینیه، امامزاده، آب انبار، حمام، بازارچه و خونه‌های قدیمی خشتی با نورگیرهای زیبا و بادگیرهای بلند بالا می‌شود. قدیمی‌ترین بخش محله و مجموعه مهرپادین متعلق به قرن هشتم هجری‌قمری است.
کاروانسرای کهورستان مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان خمیر، مسیرجاده بندر لنگه به بندرعباس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای تقی خانی مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان خمیر، مسیرجاده بندرلنگه به بندرعباس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجدجامع ومسجدچهل ستون مربوط به دوره صفوی - دوره زند است و در سرخه، خیابان محرم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای گچین مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان بندرعباس، مسیرجاده بندرلنگه به بندرعباس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه تاریخی شاه نعمت‌الله ولی (امام) مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان تفت، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مجموعه شاه‌ولی شامل حسینیه، مسجد، بقعه شاه خلیل ثانی (موزه مردم‌شناسی تفت)، زورخانه، مدرسه، بازار، میدان، آب‌انبار و نخل می‌باشد و یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری تفت است.مجموعه شاه ولی تفت - سفر به یزد
شهر تاریخی تون، از شهرهای بزرگ سرزمین خراسان محسوب می‌شده که دارای پنج دروازه بوده و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین شهرهای حکومتی نقش مهمی در اقتصاد منطقه داشته‌است. شهر تاریخی تون در جنوب غربی شهر فردوس امروزی قرار گرفته‌است.
حسن پیرنیا، در کتاب تاریخ ایران باستان، به اولین اشاره‌های تاریخی به منطقه‌ای که تون در آن واقع است می‌پردازد و می‌گوید: «از منطقه‌ای که تون در آن واقع شده‌است، در کتیبه داریوش با عنوان استاگارتیه یاد شده که نویسندگان قدیم ساکارتیا ضبط کرده‌اند.» این منطقه ابتدا زیر نفوذ مادها بوده و پس از عصر سلوکیان هم از طرف جنوب سرزمین پارت را محدود می‌کرده و جز قسمت تون و طبس، بقیه نواحی آن کویر خشک و بی‌آب و علف بوده‌است. هردوت، مردمان این ناحیه را طایفه‌ای از پارسی‌ها می‌داند و می‌گوید که به زبان پارسی سخن می‌گفتند و از راه شکار گورخر و غزال روزگار می‌گذراندند.
این شهر در متون قدیمی اغلب به نام بلده طیبه تون و در مکاتبات دوره صفویه، به نام دارالمؤمنین تون نامیده شده‌است.
دلایل و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در گذشته‌های دور که تون اهمیت و اعتباری تاریخی و جمعیتی داشته، به ویژه تا دوران اقتدار اسماعیلیه و حتی سده‌های پس از آن، به ولایت قهستان تعلق داشته‌است. ایالت تون یکی از مناطق قهستان بوده که بعد از الموت، دومین مرکز مهم فرقه اسماعیلیه بوده و تا حمله مغول دوام داشته‌است.
جیهانی در اشکال‌العالم «تون را به عنوان شهری آباد و بزرگ یاد کرده‌است».
از آن به بعد نام تون به مناسبت‌های مختلف در متون و سفرنامه‌ها دیده شده و اغلب از آن به عنوان شهری بزرگ و آباد نام برده شده‌است.
مقدسی جغرافیدانان قرن چهارم دربارهٔ شهر تون می‌نویسد:
ناصرخسرو قبادیانی، در سدهٔ پنجم هجری، خبر از وجود چهارصد کارگاه زیلوبافی در شهر تون داده‌است:ناصرخسرو، سفرنامه
در بسیاری از دوره‌های زمانی، تون در کنار قائن، یکی از دو شهر مهم و بزرگ ولایت قهستان بوده و نامش را همراه قائن و گاه در ترکیب با آن، به صورت «تونوکین» (تون و قاین) به جای قهستان به کار می‌برده‌اند. مارکوپولو نیز در سفرنامه خود، از منطقهٔ قهستان با نام "تونوکین" (Tunocain) یاد کرده که اشاره به تون و قاین دو شهر بزرگ این بلاد داشته‌است. در دوره‌های اخیر که قائن اهمیت پیشین خود را از دست داده بود، تون به همراه طبس منطقه واحدی را تشکیل داده و عبارت تون و طبس جای تون و قائن را گرفت.
حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب در مورد تون گفته‌است: این شهر دارای ارگی بزرگ بود که ساخت آن را به عمرو لیث صفاری نسبت می‌دهند. در دوره صفویه و در زمان پادشاهی شاه تهماسب اول این ارگ مرمت گردید.
تون که در دورهٔ صفویه به خوبی رشد کرده بود، در قحطی قرن یازده بیشتر جمعیت خود را از دست داد.
در اواخر حکومت شاهان صفوی تون مرکز حکومت ملک سلطان محمود سیستانی شد. ملک نامه‌ای برای شاه صفوی فرستاد و خواست در خدمت او باشد و با افغان‌ها مقابله کند ولی درباریان به شاه از شوکت ملک محمود بیم دادند و در آنجا سرودند:
شجره الملوک-ظهیرا-صفحه ١٠٩
این شهر در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، با تصویب هیئت دولت وقت از تون به فردوس تغییر نام داد. پس از زمین‌لرزه سال ۱۳۴۷، شهر جدید فردوس در شمال شرقی شهر قدیمی تخریب‌شده ساخته شد و پس از آن، اهالی فردوس، بقایای شهر تاریخی تون را با عنوان "شهر کهنه" اطلاق می‌کردند.
تون، در «معجم‌البلدان»، سفیدی روی ناخن، در «برهان قاطع»، گلخن حمام، در «مؤیدالفضلا»، جامه شبروی، در «مجمع‌اللغات»، حمام و در «فرهنگ نظام»، خزانه و گنجینه معنی شده‌است. اما به دلیل مجاورت با طبس که به معنی چشمه آبگرم است، باید مفهوم سرزمین گرم را داشته باشد.
بنابر یک قول دیگر، نام تون در زمان ایران باستان، «تابان» بوده‌است که پس از حمله اعراب در زبان عربی تغییر شکل یافته و به صورت تون درآمده‌است. بر طبق این قول، تابان و تابش که امروزه به نام تون و طبس شناخته می‌شوند، هر دو از شهرهای کهن ایران به‌شمار می‌روند.
کلمه تون به لغت اوستایی به معنی توانا و شایسته‌است. نامی که پیرنیا به صورت استاگرتیا برای آن ذکر می‌نماید به معنی نیرومند و پایدار ساخته شده‌است. کلمه تون همچنین به معنی گارگاه بافندگی است. در فارسی قدیم تان (تون) به معنی عالی و فوق‌العاده بوده‌است و تنکابن هم در حقیقت تون‌کوه‌بن است یا روستای تاکام همان تان‌کوم است و هم‌چنین معنی استراتژیک را می‌توان به عنوان صفت مکان از واژه تون برداشت کرد.
بررسی‌های باستان‌شناسی و وجود محوطه‌ها و تپه‌های باستانی، رونق این ناحیه را تا پیش از اسلام به‌خصوص در عصر تاریخی به اثبات رسانده‌است.
قدیمی‌ترین آثار یافت‌شده در تون توسط باستان‌شناسان میراث فرهنگی خراسان، مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد است
آثاری نیز از دوره اشکانی و ساسانی و دوران‌های تاریخی پس از اسلام بدست آمده‌است که تداوم حیات طولانی در این شهر را نشان می‌دهد.
قبل از زمین‌لرزهٔ شهریور ۱۳۴۷، شهر تون دارای ۵ محله به نام‌های
سادات، سردشت، تالار، میدان و کورگواه بود.
محلهٔ سادات در جنوب غربی شهر، محلهٔ تالار در شمال شرقی، محلهٔ میدان در مرکز و شرق، محلهٔ کورگواه در جنوب و جنوب شرقی و محلهٔ سردشت در شمال غربی شهر تون قرار داشتند.
بازار شهر، مسجد جامع، مدرسه علمیه و مزار امام‌زادگان در محلهٔ میدان قرار داشتند.
همچنین تون دارای ۵ دروازه به نام‌های دروازه میدان، دروازه قاین، دروازه طبس، دروازه ملک و دروازه سرخ کوه بود.
پس از زمین‌لرزهٔ سال ۱۳۴۷، شهر در مجاورت شهر قبلی ساخته شد و محله‌های سابق در هم آمیخت.
تون پس از الموت مهم‌ترین مرکز اسماعیلیه در قهستان بوده و قلاعی مستحکم داشته‌است.
ابن اثیر در کتاب الکامل فی التاریخ می‌نویسد:
عطاملک جوینی در تاریخ جهانگشای می‌نویسد:
مردم شهر تون در حمله مغول قتل‌عام شدند و چهل هزار نفر از اسماعیلیه در تون کشته شدند به‌طوری‌که از کشته‌ها پشته و تپه ساخته شده و روی آن تپه، تخت هلاکوخان قرار داده شده‌است.دهخدا این تپه که به «تخت هلاکو» معروف شده بود
عطاملک جوینی در تاریخ جهان‌گشای دربارهٔ این قلعه می‌گوید: این قلعه در ۶ حصار مختلف ساخته شده و مرکز فرماندهی در طبقه ششم و در نوک قلعه قرار دارد. طبقات دیگر آن دارای دروازه‌های ورودی از جهات مختلف، محل نگهداری آذوقه، اسلحه‌خانه، اصطبل، آب‌انبار، برج و بارو و حمام و تالارها و سربازخانه هستند. ارتفاع برج‌ها حدود ۵ متر بوده و تمام آنها به کمک سنگ‌های لاشه و ملات گچ و ساروج ساخته شده‌اند. این قلعه دارای تونلی آجری است که به قلعه دختر، یکی دیگر از قلعه‌های تاریخی اسماعیلیان، متصل است و این راه زیرزمینی این دو قلعه را به وسیله یک راه زیرزمینی دیگر به وسط شهر تاریخی تون متصل می‌کند. در داخل این تونل زیرزمینی که پس از زمین‌لرزهٔ سال ۱۳۴۷ کشف شد، اجساد بسیاری از مردگان یافت شد که در کنار هم در داخل این تونل چیده شده و دارای کفن‌هایی با آثار اسلامی و آیات قرآن بودند.
قلعه دختر ، قلعه‌ای به‌جای مانده از اسماعیلیان و مربوط به سده‌های پنجم و ششم هجری قمری است که در ۸ کیلومتری شمال غرب فردوس این قلعه بر بالای کوهی ساخته شده‌است که اهالی روستای حسن‌آباد آن را "قلعه دختر" می‌نامند. این قلعه، دارای چند حصارسنگی است و در آن آثاری از حمام و برج و بارو و میخ‌های بزرگ آهنی مشاهده می‌شود.
شهر تاریخی تون دربردارندهٔ چندین اثر تاریخی است از جمله:
شهر تون، در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
ساختمان دارائی (بنا و باغ) مربوط به دوره پهلوی اول است و در زنجان، شمال سبزه میدان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.این ساختمان در حال حاضر موزه صنایع دستی می‌باشد.
قلعه خورمیز مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان مهریز، روستای خورمیز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه توزنده جان مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نیشابور، روستای طاغنکوه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده علی بن جعفر مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در سمنان، باغ فیض واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنا به اعتقاد علماء نسب‌شناس و مورخین اسلامی مدفن امامزاده علی بن جعفر معلوم و مسلم نیست و سه مزار به ایشان منسوب است:
چغا تپه مربوط به دوره عیلامیان است و در گتوند، ابتدای شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این تپه در ورودی شهر گتوند (جاده اصلی گتوند-شوشتر) واقع در شمال استان خوزستان است این تپه بیش از 3400 سال قدمت دارد.
براساس مطالعات انجام شده بنایی از نوع معابد ایلامی و از دوران تاریخی ایلام میانی است که براساس آجر نوشته های کشف شده مربوط به اونتاش گال پسر 'هومبان من' است.این پادشاه بانی بنای مشهور چغازنبیل از بزرگترین معابد ایلامی است و بر اساس روایات وی دستور ساخت 20 معبد را در سراسر قلمرو خود داده است که تپه باستانی چغا در شهر گتوند یکی ازمعابد مذکور می باشد.
مجموعه سهل بن علی مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در یزد، خیابان امام (ره) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کاروانه مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان رزن، روستای کاروانه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۳۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.