moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
بنا توسط معماران روس و فرانسوی و استادکاران آذربایجانی ساخته شده‌است و قدمت آن را به سال ۱۸۴۰ میلادی رقم زده‌اند. بنابه شکل مستطیل به ابعاد ۳۰/۶ * ۴۵/۱۸ متر است که با آجر ساخته شده و از سه قسمت ورودی، تالار مرکزی و محراب تشکیل یافته‌است. ضلع غربی بنا را، ایوان آجری آن تشکیل می‌دهد که بوسیله دو راه پله به برج ناقوس کلیسا که آن هم به‌صورت برجی بلند با پلان ستاره ای شکل و گنبد رک خیاری جلب توجه می‌کند، ارتباط می‌یابد. تالار مرکزی کلیسا، دارای پلان مستطیل شکل با پوشش گنبدی است. طاق مرکزی آن نیز بوسیله کاربندی‌های آجری به پلانی ۱۰ ضلعی تبدیل می‌شود که پایه گریو گنبد تالار بر روی آن قرار می‌گیرد. پوشش خارجی بنا به صورت گریو استوانه ای و گنبدی مخروطی خودنمایی می‌کند. طرح آجرکاری گنبد نیز از مهم‌ترین کارهای دوران قاجاریه محسوب می‌شود. محراب کلیسا در منتهی الیه ضلع شرقی بنا، با گنبد رک بر روی گریوی هشت ضلعی قرار گرفته‌است. بر روی دیوار خارجی کلیسا طاق نماهایی با طاق هلالی شکل تعبیه کرده‌اند که از یکنواختی و سادگی بنا می‌کاهد.
این کلیسا در اثر زمین‌لرزه ۱۹۳۶ به شدت آسیب‌دیده و بعد از آن واقعه درها و پنجره‌های بنا به تاراج رفته‌است ولی آنچه از آن دوران به یادگار مانده خود در شمار یکی از نفایس معماری آذربایجانی به‌شمار می‌آید.
سنگ‌نوشته رازلیق مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در شهرستان سراب، بخش مرکزی، روستای رازلیق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کتیبه میخی اورارتویی نشتبان مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در شهرستان سراب، بخش مرکزی، روستای نشتبان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کتیبه سقندل مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در شهرستان ورزقان، بخش مرکزی، روستای سغندل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع سراب مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در سراب، خیابان امام خمینی، داخل بافت قدیمی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این مسجد دارای شبستانی با ۶۰ ستون و محراب کاشیکاری برجسته با نقوش اسلیمی و طلایی است و متعلق به قرن نهم هجری قمری است.
ستون مدور یادگاری ابلیسک مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در مراغه، خیابان دانشسرا، روبروی بیمارستان سینا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گورستان قدمگاه مربوط به سدهٔ ۹ و ۱۰ ه.ق است و در شهرستان آذرشهر، بخش مرکزی، روستای بادامیار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این گورستان ۱۵ کیلومتری جنوب آذرشهر جای گرفته است. به خاک سپرده‌شدگان آن، بیشتر شیوخ دوره صفوی هستند. باشندگان محلی آن را دیک قبرستان می‌نامند. بر روی یکی از سنگ گورهای این گورستان تاریخ ۸۰۹ و ۹۰۱ هجری قمری خوانده می‌شود.
برج قشلاق قارلوجا مربوط به سدهٔ هفتم هجری است و در شهرستان کلیبر، کنار رود خانه ارس، روستای قارلوجا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تومولوس (قبور سلاطین سیت) مربوط به نیمه اول هزاره اول قم است و در شهرستان نقده، شرق روستای جین توان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چال تپه شاهین دژ مربوط به نیمه دوم هزاره اول قم است و در شاهین‌دژ، داخل مقر سپاه پاسداران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دژ قلاتگاه مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در حومه اشنویه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شیطان تختی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در ۱۵ کیلومتری شمال شهر شاهین‌دژ واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه گگ تپه (گوگ تپه) مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان میاندوآب، روستای گوگ تپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دخمه سنگی قارنی یارخ مربوط به هزاره اول قبل از میلاد - دوره مادها است و در حومه سلماس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه امامچای و گورستان اطراف آن مربوط به هزاره اول قبل از میلاد و دوره اشکانیان است و در شهرستان سراب، روستای امام چای واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه مغان جوق مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است و در ۳ کیلومتری شمال‌شرقی سلماس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه حضرلو مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است و در جنوب شرق ماکو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه‌جوق مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد است و در ۲ کیلومتری شمال سراب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه تبان مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد است و در سلماس، شمال سربازخانه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه مرند (تپه یالدور) مربوط به هزاره ۴ قبل از میلاد تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در مرند، کنار یالدور چای واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه گرگر (کول تپه گرگر)مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهر هادیشهر امروزی (در اصل در شهر تاریخی گرگر) واقع شده‌است. این اثر، که در واقع مرکز تمدن کور-ارس در زمان‌های قدیم است، در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کول تپه در زبان ترکی به معنی تپهٔ خاکستر است و به مکانی گفته می‌شود که از انباشت خاکستر آتشکده‌ها به وجود آمده‌است.
محوطهٔ کول تپهٔ گرگر با ارتفاع ۹۶۷ متر از سطح دریا تپه ای است به وسعت تقریبی ۶ هکتار و به ارتفاع ۱۹ متر از سطح زمین‌های اطراف که در میان باغ‌ها و مزارع کشاورزی هادیشهر واقع شده‌است.
این محوطه جزو محوطه‌های شاخص شمال‌غرب ایران است که به‌طور متوالی دارای آثار و لایه‌های فرهنگی از دورهٔ مس و سنگ جدید و مفرغ قدیم است که بررسی وضعیت فرهنگی دورهٔ مس و سنگ جدید منطقه و به دنبال آن چگونگی مرحلهٔ انتقالی یا گذار و شکل‌گیری مراحل II, I و III تمدن کورا–آراکس را امکان‌پذیر ساخت. با کاوش‌های انجام‌شده در کول تپه، وضعیت منطقه در عصر مفرغ میانی، جدید و نیز عصر آهن III، اورارتویی و هخامنشی مشخص شد.
شباهت‌های فرامنطقه‌ای بین آثار مس و سنگ جدید کول تپه و مناطق همجوار مانند شرق آناتولی و شمال بین‌النهرین وجود دارد.
در طی فصل دوم کاوش، آثار بسیار ارزشمندی، اعم از ۱۵ مرحله معماری از دورة مفرغ قدیم همراه طیف وسیعی از سفالهای این دوره و سایر اشیاء ویژه چون پیکرک‌های حیوانی شاخص، اشیاء مفرغی و… از کاوش ترانشه‌های I و IV به دست آمد.
در فصل اول کاوش و در لایه‌های مفرغ قدیم محوطه یک مهر استامپی از نوع گل پخته به دست آمد. این مهر استامپی دارای نقش کندهٔ هندسی و از نظر شکل کاملاً شبیه به سردوک است. جنس آن از گل پخته‌است و در تمپر آن از شن نرم به عنوان ماده چسباننده استفاده شده‌است. اشکال هندسی به صورت کاملاً قرینه بر آن حک شده که تنها در یک بخش آن این قرینه رعایت نشده‌است. قطر این مهر ۲.۴ و ارتفاع آن ۱.۵ سانتی‌متر است. در پشت این مهر (دقیقاً در مرکز آن) خط صافی کنده شده که کارایی آن نامعلوم است.
شاخص‌ترین اثر یافت شده از فصل دوم کاوش، عبارت‌بود از مهر استوانهای که برای نخستین بار از فرهنگ کورا- ارس در این منطقه یافت شد.
این مهر در نوع خود به عنوان اولین و قدیمی‌ترین مهر استوانه‌ای است که از فرهنگ کورا–ارس به دست آمده‌است. مهمترین ویژگی این مهر استوانه‌ای نقش کنده‌ای است که در سطح این مهر ایجاد شده‌است. در قسمت مرکزی این مهر مهم‌ترین طرح ایجاد شده یعنی مارپیچ‌های مدور به عنوان نماد فرهنگ کورا–ارس خودنمایی می‌کند که در نوع خود جالب توجه است چرا که این طرح دقیقاً بر لبه یک ظرف این نیز دوره قابل مشاهده است. موتیف شاخص آن به شکل شاخ‌های مارپیچ است که در محوطه‌های زیادی از این فرهنگ دیده شده‌است که فرم این تزیین به شکل شاخ قوچ یا چشم‌های جغد یا انسانی را به نمایش می‌گذارد. این طرح شاخص‌ترین طرح فرهنگ کورا–ارس است. نمونه‌های مختلفی از این طرح از سفال‌های محوطه‌های قفقاز، آناتولی و شمال‌غرب ایران گزارش شده‌است که می‌توان به نمونه کیکتی گرجستان، کول تپه نخجوان، کاراز ترکیه، کول تپه گرگر، یانیق تپه و گوی تپه اشاره کرد که شباهت بسیار نزدیکی به هم دارند.
تپه ساری قامیش سمینه رود در شهرستان بوکان، شمال ساری قامیش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه نادری (اصلاندوز) در شهرستان پارس‌آباد، بخش اصلاندوز ـ کناره ارس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کوشک رموک مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان کرمان، بخش شهداد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مدرسه آقا باباخان (مدرسه وکیل) مربوط به دوره زند است و در شیراز، جنوب دیوار جنوبی چهل ستون، مسجد وکیل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. «حاج محمدحسین‌خان صدراعظم اصفهانی» این مدرسه را احداث و «آقاباباخان بارفروش مازندرانی» معروف به آقابابا خان بواناتی حاکم بوانات که املاک زیادی از بوانات را وقف آن کرد مراحل احداث آن را در سال ۱۲۴۰ هجری به اتمام رسانده‌است. مدرسهٔ آقاباباخان در جنب مسجد جامع شیراز و بازار وکیل و در محلهٔ درب شاهزاده واقع شده‌است.
حوزه علمیه آقاباباخان یکی از قدیمی‌ترین مدارس علمیه شیراز و استان فارس است.
از سال ۱۳۷۷ هجری شمسی تا کنون تولیت مدرسه علمیه آقاباباخان شیراز را علی اکبر کلانتری برعهده دارد و در حال تربیت و علم آموزی تعدادی از طلاب علوم دینی در آن می‌باشد.
تپه برمی مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در ۳ کیلومتری جنوب رامهرمز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دستوا شهری تاریخی و پایتخت حکومت الیمائیها است که در ۳ کیلومتری جنوب شرقی شهر شوشتر واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۲۱ با عنوان شهر قدیم دستوا -منطقه ماهی بازان در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. در سال ۱۳۹۷ خبر تصویب راه‌اندازی پایگاه ملی دستوا اعلام شد ولی هیچگاه از سوی وزارت میراث فرهنگی عملی نشد.
مهدی رهبر از معدود باستان شناسانی است که این شهر را کاویده‌است. وی الیمایی‌ها را خراج گذار حکومت مرکزی می‌داند که حق ضرب سکه داشتند و معتقد است الیمایی‌ها تا پیش از سکونت در دستوا، شهر ایذه را به پایتختی خود برگزیده بودند، تا اینکه در جنگی میان سلوکیان و اشکانیان، سلوکی‌ها شکست خوردند و اشکانیان بر قدرت تکیه زدند تا مهرداد اشکانی تمام ایران را فتح کند و حکومت الیمایی‌ها به دست اشکانیان بیفتد. در این زمان شاهزادگان اشکانی بر حکومت الیمائی تکیه زدند و به جای ایذه، پایتخت اولیه الیمائی‌ها، در اوایل قرن میلادی راه دستوا در جنوب شوشتر را پیش گرفتند و به جای قدرت‌های محلی خوزستان نشستند؛ یعنی جایی که در دوران اسلامی دستوا خوانده می‌شود. هیچ‌کس نمی‌داند این شهر بزرگ که وسعتی ۲ در ۳ کیلومتر داشت، پیش از اسلام به چه نامی خوانده می‌شده‌است. این شهر در دوران ساسانی نیز وسعت پیدا می‌کند و حتی تا قرن سوم و چهارم هجری نیز به زندگی خود ادامه می‌دهد.
الیمایی‌ها ابتدا روی سکه را به خط یونانی می‌نوشتند، اما بعدها از خط آرامی برای نگارش استفاده می‌کردند. از آنها سکه‌هایی از مس به جای مانده که تصویر پادشاه روی یک طرف آن نقش شده و روی دیگر آن، نقش یک الهه دیده می‌شود. مهدی رهبر می‌گوید: «معمولاً تصویر نیم تنه پادشاه به همراه تصویر یک سه شاخه و تصویر ماه و ستاره روی سکه، نقش می‌شد.» او اعتقاد دارد که مردم شهر دستوا تحت تأثیر بسیار زیاد هنر یونانی بوده‌اند و آثار خود را به تقلید این هنر آفریده‌اند. وی حتی پیشتر در نزدیکی ایوان کرخه، در یکی از آرامگاه‌ها تعدادی نگین انگشتر با نقش خدایان یونان یافته بود. رهبر می‌افزاید که آرامگاه‌های کشف شده در این شهر دارای چنان اشرافیتی است که در هیچ جای ایران دیده نشده‌است.
الیمایی‌ها را جانشینان ایلامی‌ها می‌دانند که وسعت حکومتشان از یک سو به شمال ایذه و از سوی دیگر به ساحل خلیج فارس می‌رسد. مرز سوم این حکومت نیز تا نزدیکی‌های اصفهان گستره می‌شده‌است.
داستان شهر باستانی دستوا از روزی آغاز شد که تراکتور یکی از کشاورزان به نام مرحوم حاج حسن شلیبی، هنگام کشت و زرع در جنوب شوشتر در دل زمین فرورفت و به شهری خفته در دل خاک برخورد. پس از انتشار خبر، تیمی از باستان شناسان به سرپرستی مهدی رهبر کاوشها را آغاز کرد و منجر به کشف پنج آرامگاه الیمائی شد. آرامگاه‌ها به طرز بسیار زیبایی ساخته شده بودند.
با وجود تصویب راه‌اندازی پایگاه ملی دستوا در سال ۱۳۹۷ با گستره عسکر مکرم (شهر تاریخی لشکر) تا گلالک توسط شورای پایگاه‌های سازمان میراث فرهنگی کشور، این امر هیچگاه عملی نشد و وزارت میراث فرهنگی کار حفاظت این شهر تاریخی را بر عهده نگرفته و منطقه تاریخی دستوا را به حال خود رها کرده‌است.
به گفته مهدی رهبر سرپرست گروه کاوشهای باستانشناسی این منطقه، تپه‌ها را در این محوطه تاریخی تسطیح کرده و خاک ریخته‌اند، ساختمان‌سازی شده و طویله و خیلی چیزهای دیگر ساخته‌اند. منطقه‌ای که می‌توانست اطلاعات بسیار زیادی از آن دوران در اختیار باستان شناسان قرار بدهد.
وی ادامه می‌دهد آرامگاه زیرزمینی نسبتاً سالم پادشاهان که کشف کرده بودیم و می‌شد با اندکی تغییر آن را به جاذبه‌ای توریستی و مطالعاتی تبدیل کرد توسط قاچاقچیان حفاری شده و تمام سکوهای آن از بین رفته‌اند. همچنین به دلیل کمبود اعتبارات میراث فرهنگی کار کاوش این منطقه مهم باستانی نیمه تمام مانده‌است.
یک ویلاساز بدون اخذ مجوز از اداره‌های کل میراث‌فرهنگی و جهادکشاورزی خوزستان، اقدام به تعرض و ساخت‌وساز در عرصه و حریم شهر باستانی دستوا کرده و آن را به بیش از هفتاد قطعه زمین تبدیل کرده و دور آن را هم فنس کشیده‌است. طی این اقدامات، هیچ اداره یا سازمانی مانع او نشده‌است. این تجاوزات تا نزدیکی نهر رقت، یکی از شاخه‌های اثر ثبت جهانی نهر داریون از آثار دوره هخامنشیان امتداد دارد.
بی بی خدیجه، ام عبدالله از فرزندان زین العابدین امام چهارم شیعیان است. در شیراز، شمال مسجد مشیر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این آرامگاه به بی‌بی‌دختران یا در گویش محلی بی‌بی‌دخترون معروف است. این بنا در زمان ایلخانی ساخته شده‌است و دستور ساخت آرامگاه را زنی از سلاطین آن زمان دستور داده‌است و چون به دلیل زلزله تخریب شده، محمدقلی خان ایلخانی عمارت را تجدید و تعمیر کرد و عمارت کنونی مربوط به دوره زندیه است و در ابتدا اطراف بقعه قبرستان بوده. این آرامگاه در کوچه‌ای منشعب از خیابان شهید دستغیب در پشت مسجد بیت‌العباس در نزدیکی مسجد ایلخانی قرار گرفته‌است.
این آرامگاه دارای گنبدی بلند است بنا به صورت دو تاج با یک زیر زمین ساخته شده‌است. حیاط آن نیز دارای حوضی چهار گوشه در جلو آرامگاه و دو باغچه در گوشه آن است.
مقبره‌ام عبدالله در زیرزمین حیاط قرار گرفته‌است و همچنین در بیرون از بقعه، در گوشه شمالی قبر عبدالله مبارک قرار دارد.
ازاره درون بقعه تا بلندای یک و نیم متری از سنگ گندمک ساخته شده‌است، پوشش روی آرامگاه چوبی است که درازا و پهنای آن ۴ متر و ۱٫۵ متر و بلندای آن ۲ متر است. در دور و بر آرامگاه نیز، سنگ آرامگاههایی وجود دارد که نقش هایی بر روی آنان کشیده شده و اکنون در ازارهها در پله‌ها کارگذاشته شده‌است.
این بقعه تاکنون چندین بار از سوی اداره اوقاف بازسازی شده‌است.
مردم در قدیم باور داشتند دخترها برای یافتن شوهر از بی‌بی‌دختران حاجت می‌گیرند و بین دخترهای جوان در گذشته رسم بود پارچه یا نخی را به عنوان داشتن حاجت به حرم بی‌بی‌دختران می‌بستند و در زمان گرفتن حاجت نذر خود را ادا می‌کردند. برخی بر این باورند که معبد زرتشتی در این مکان بوده و به مرور زمان از آناهیتا به بی بی دختران دگرگون شده است مانند بی بی شهربانو تهران.
تپه کلشی مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است و در شهرستان رودبار، روستای رشی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گوی تپه مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان ارومیه، بخش بلکشوچای، روستای گوی تپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ابزارهای مسی، ظروف سفالی با نقوشی از انسان و خانه‌های گلی از یافته‌های این ناحیه است.
امامزاده عبدالخیر مربوط به دوره صفوی و در شهرستان ابهر روستای قروه واقع است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنای کورائیم مربوط به سده‌های میانه و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نیر، بخش کورائیم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
كورائيم از توابع شهرستان نير و استان اردبيل مي باشد كه در فاصله 55 كيلومتري مركز شهرستان نير و 34 كيلومتري مركز استان(اردبیل) قراردارد.
جمعيت شهر كورائيم طبق سرشماره سال 90 مطابق سرشماری معاونت برنامه‌ریزی استانداری اردبیل (دفتر آمار و اطلاعات) به تعداد 889 نفر مي باشد شهركورائيم مركز بخش كورائيم بوده كه مطابق تقسيمات كشوري داراي سه دهستان مهماندوست،يورتچي غربي و یورتچی شرقی مي باشد كه به علت كثرت روستاها كه حدود 70 روستا مي باشد و به علت پراكندگي آن‌ها امورات دهستان يورتچي غربي از طريق مركز شهرستان نير مي باشد.
جاده موصولاتي محور اردبيل – كورائيم و جاده كورائيم – نير مي باشد  روستای كورائيم  در سال 83 به  شهر تبديل و شهرداري در آن تاسيس و راه اندازي گرديده است.
كورائيم داراي آب و هوايي سرد سيري مي باشد و مذهب ساكنين آن تشيع مي باشد زبان مردم منطقه ترکی آذربایجانی است و داراي ۲ واحد مسجد مي باشد و مراكز باستاني آن بقعه تاريخي شيخ كورائيم در ضلع غربي و تپه تاريخي آن در ضلع شرقي واقع گرديده است  كل مساحت كورائيم ( محدوده خدماتي ) ۱۵۰ هكتار است مساحت زير كشت اراضي ۱۵۰۰ هكتار است و مساحت بافت مسكوني ۱۴.۱۰ هكتار است محصولات كشاورزي گندم، جو، عدس و سيب زميني ميباشد ميزان محصولات كه از گندم و جو به دست مي آيد در حدود ۳۵۰۰ تن مي باشد كه ۷۰۰ تن آن به خارج از استان صادر مي شود.
80% از ساختمان‌ها در كورائيم با مصالح آهن و شناژ (بتن مسلح) ساخته شده‌است و 20% از ساختمان‌ها از خشت و گل با سقف چوبي مي‌باشد.
ادارت و سازمانهاي مستقر در كورائيم به ترتيب – بخشداري كورائيم- شهرداري – فرماندهی انتظامی بخش – حوزه 2 شهيد اشرفي اصفهاني مقاومت بسيج كورائيم- خدمات كشاورزي – نمايندگي آموزش و پرورش – مخابرات – بانك كشاورزي – مركز بهداشت و درمان – دامپزشكي كورائيم – تعاوني روستايي كورائيم – نمايندگي تربيت بدني – كتابخانه عمومي شهر كورائيم مركز آموزش فني و حرفه اي كورائيم- شعبه برق كورائيم-ناحیه گاز-دارالقرآن-نمايندگي آب و فاضلاب
كورائيم داراي زير بناي شبكه برق – آب آشاميدني –  گاز و مخابرات و سيستم تلفن همراه – راه موصولاتي آسفالته با مركز استان و شهرستان نير و مدارس ابتدايي و راهنمايي و دبيرستان و آمادگي مي باشد.
كورائيم داراي رودخانه قوريچاي در ضلع شرقي مي باشد محدوده جغرافيايي كورائيم در طول جغرافيايي 21/30/48 و عرض جغرفيايي 41/57/37 واقع گرديده شغل و معشيت بیشتر اهالي این شهر از كشاورزي، دمداري و دامپروري، باغداري و اصناف و کار در واحدهای کوچک کارگاهی و نهادهاي موجود مي باشد .
صنايع دستي كورائيم كه از گذشته رايج بوده فرش بافي، گليم بافي و جاجيم بافي است و ميزان زیر کشت كورائيم 1152 هكتار است كه سالانه 576 هكتار كشت مي شود ميزان برداشت محصول به‌طور ميانگين 1500 كيلو گرم در هكتار است نوع دام گاو- گاوميش گوسفند و بز مي باشد فاصله نزديكترين روستا 5 كيلومتر و دور ترين روستا 27 كيلومتر است و همسايگان شهري اين منطقه عبارتند از شمال غربي با شهرستان نير و در ضلع شرق با شهر هير و از شمال با مركز استان و از جنوب با شهر كيوي همسايه مي باشد.
وبلاگ عبدالله داستان کورائیم
شهر تاریخی کورائیم که امروزه به تپه‌ای از خاک تبدیل شده‌است مربوط به حدود ۱۰۰۰ سال قبل میلاد بوده‌است مردمان آن زمان از صنعتگران ماهر منطقه در زمینه تولید سفال بوده‌اند این منطقه جزء مناطق اصیل ترکی می‌باشند
آغچه کهل                                        ۸                                            ۷
آقچای سفلی                                  ۱۲                                          ۳۸
2"آقچای علیا                                     ۱۰                                            ۸"'
آقچای وسطی                                  ۸                                             ۵
پارچین                                            ۴                                            ۱۷
پیله سهران                                     ۱۵                                            ۵
توتونسیز                                         ۱۲                                            ۶۲
جق جق وسطی                               ۸                                              ۷
جق جق علیا                                    ۷                                              ۶
حاجی محمود                                   ۵                                             ۳۸
خادملو                                             ۷                                             ۲۲
خرائیم                                             ۲                                              ۱۵
دابانلو                                             ۱۵                                              ۵
داشبلاغ                                           ۵                                              ۱۰
سایین                                             ۶                                              ۵۰
سقدل                                             ۱۴                                              ۸
سیاه پوش                                        ۱۲                                            ۲۰
صادقلو                                               ۹                                             ۱
قاسم قشلاقی                                    ۶                                              ۶
قلعه جوق                                            ۵                                             ۴۸
قوتولمش                                             ۵                                             ۱۲۳
کچل آباد                                              ۶                                               ۳
گللی                                                 ۱۷                                             ۲۲
وکیل آباد                                              ۱۵                                              ۳
آق درق                                                ۱۱                                              ۸
آق گونی                                               ۱۶                                              ۶
امین آباد                                                ۱۷                                             ۳۳
امین لو                                                  ۱۵                                             ۳۲
اوزان بلاغ                                               ۱۹                                             ۲۵
اینچه                                                     ۱۵                                             ۲۳
بوسجین                                                 ۹                                              ۱۴۰
تاج بیوک                                                 ۱۴                                              ۱۲
جین قشلاقی                                          ۱۱                                                ۶۹
خان قشلاقی                                           ۱۳                                                ۵۶
خانه شیر                                                ۱۵                                                ۱۰۷
خواجیم                                                   ۱۵                                               ۱۰
شمس آباد                                               ۵                                                 ۱۰
قره قاشلو                                                ۱۸                                                 ۱
قیه قشلاقی                                             ۱۷                                                ۲۷
کلاش برزگ                                               ۱۹                                                ۱۲
کهریز                                                        ۱۲                                                45
مزرعه داشبلاغ                                           ۱۴                                                 ۰
مزرعه وایباش                                             ۱۱                                                 ۰
ملا احمد                                                    ۱۶                                                ۱۷
مولان سفلی                                              ۱۴                                                  ۶
مولان علیا                                                  ۱۴                                                ۱۲
مهماندوست سفلی                                     ۱۲                                                ۲۲
مهماندوست علیا                                           ۹                                               ۷۵
هوادرق                                                       ۱۱                                                ۸
مشخصات بقعه شهر کورائیم
بقعه كورائيم در 30 كيلومتري جنوب شهر اردبيل در شهر كورائيم يكي از بخش‌هاي شهرستان نير قرار دارد. اين بقعه در وسط قبرستاني قديمي مربوط به قرن 6 هجري، بنا شده‌است مطالعات باستاشناسی و سبک معماری آن نشان می‌دهد که  قدمت تاریخی آن مربوط به  اواخر دوران مغول، بويژه تركمانان است. در  ورودي بقعه، به عرض 80  و به ارتفاع 150 سانتي‌متر است به منظور جلوگیری از تخریب این اثرتاریخی به همت  مسئولان ذیربط در سال 87 مرمت آن آغاز گردیده و به زودی به اتمام خواهد رسید این اثر در سال 6/10/1347 به شماره 826 جزو آثار تاریخی ملی به ثبت ملی رسیده است.
قلعه کورائیم
بقعه کورائيم درشهرستان نیر ودر30 کيلومتري جنوب شهر اردبيل قرار دارد . بقعه دروسط قبرستاني است که احتمالااين قبرستان باقي مانده از دوران اسلامي است زيراسنگ قبرهايي متعلق به قرن 6 هجري در آن ديده مي شود. بقعه کورائيم بشکل بنايي چهار گوش است که اندازه هر ضلع آن 5متر اندازه گيري شده‌است وگنبداجري کوچکي روي انرا مي پوشاندکه بعلت دوپوش نبودن گنبد بنادر حل انهدام وويراني است. درقسمت شمالي بنا سر در کوچکي باتاق فرو ريخته وجود دارد.عرض در ورودي بقعه80سانتي متر و ارتفاع ان 150سانتي متر است وعلي الظاهر نشان قبري در داخل بقعه مشهود است. سبک معماري مصالح بکار رفته در ان چنين مي نمايند که بقعه احتمالا متعلق به حدود قرن7تا اواخرحکومت مغولان يا اولين سال‌هاي حکومت ترکمنان در آذربايجان باشد. البته در جلد دوم کتاب اردبيل در گذر گاه تاريخ مولف کتاب از يک بناي مربوط به دوره ساساني درکورائيم سخن به ميان آورده ولي بعيد به نظرمي رسد منظور همان مقبره باشد. بقعه مزبور تحت شماره826به ثبت اثار تاريخي کشور رسيده است.
قلعه يري
از ديگر دژهاي واقع در توابع کوراييم دژي است که بر روي کوهي نسبتا مرتفع در جنوب کورائیم در روستاي دابانلو واقع شده قلعه يري است. وجودسفالهاي نخودي رنگ و به صورت هندسي بسيار خشن وجود مقایر و تعداد و وسعت زياد آن‌ها در سطح کوه وسنگهاي بزرگ اين قبرها از ويژگيهاي خاص اين منطقه باستاني است. منطقه مزبور متشکل از يک گورستان متعلق به دوران پيش از تاريخ  و يا پيش از هزاره دوم ق. م و ديگري قلعه اي متعلق به دوران تاريخي قبل از هزاره اول ق. م مي باشد.
قبرستان کورائيم
قبرستان مزبور باقي مانده از دوره اسلامي و از قرن 6 هجري است و درکورائیم قرار دارد و بقعه کورائیم دراين قبرستان قرار دارد. سنگ قبرهايي متعلق به همان زمان‌ها در اين قبرستان به چشم ميخورد.
تپه قلعه کورائیم
يکي از مهمترين محوطه هاي باستاني واقع در شهر کورائیم تپه قلعه کورايیم است که به صورت تپه اي در منطقه اي نسبتا هموار قرار گرفته‌است. ارتفاع تپه از سطح درياهاي ازاد حدود1575  متر و از سطح زمينهاي اطراف در بالا ترين قسمت حدود 15متر است که در طول جغرافياي 48درجه و30دقيقه و21ثانيه از نصف النهار گرويچ و در عرض جغرافيايي 37درجه و57دقيقه و21ثانيه از نصف النهار گرويچ و در عرض جغرافيايي 37درجه  و57دقيقه و 41ثانيه از خط استوار واقع شده‌است. در قسمت شرق اين تپه و در فاصله حدود110متري ان رودخانه قوريچاي قرار دارد. تپه مزبور برجسته ترين قسمت زمينهاي واقع درشهر کورائیم محسوب ميشود که در قسمت‌هاي بريده نشده با شيب ملايمي به زمينهاي اطراف منتهي مي شود. تپه مزبوردر فاصله 21کلومتري مرکز شهرستان نير و 34کيلومتري مرکز استان اردبيل قراردارد. محوطه باستاني قلعه کورائيم تپه به شکل دايره نزديک به بيزي با ابعاد 75در80متر مساحت تقريبي 10000متر مربع است که در قسمت شهر کورائيم و قسمت غرب رود خانه قوريچاي واقع شده و اشراف تپه به دشت هاي اطراف ان را به صورت قلعه اي مطرح ميکند که احتمالا در قبل از اسلام و مخصوصاً هزاره اول ق. م به انوان يک قلعه نظامي و دفاعي مهم مورد استفاده قرار مي گرفته‌است. تپه مزبوربه لحاظ گستردگي وتنوع اثار از مهمترين محوطه هاي باستاني استان اردبيل محسوب ميشود و ميتواند در تکميل گاهنگاري استان و ارتباط ان با فرهنگ‌هاي همجوار و مطالعه حوزه جغرافيايي اردبيل در عصر تمدنهاي اورارتويي ماننايي و ورود اقوام کوچرو کمک قابل ملاحظه اي نمايند.
با توجه به به اثار و بقاياي سفالي تپه مزبور مربوط به دوران پيش از تاريخ {اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد}تا دوران اسلامي مي باشد. در رابطه با وجه تسميه اثر نيز طبق گفته اهالي بومي و روايات و داستان هايي که در بين اهالي نقل ميشود کوراييم وخوراييم دو برادر بوده‌اند که در زمان‌هاي دور دو روستاي مجاور کوراييم و خوراييم را به نام خودشان بنا نهاده‌اند. لازم به ذکر است طبق گفته اهالي روستاي موسوم به خوراييم هم در نزديکي اين شهر کوچک وجود دارد.عده اي ديگر از اهالي هم چنان عقيده اي دارند که کوراييم نام يک طايفه ي کرد بوده که به اين مکان امده‌اند و در ان اگامت گزيده و آن را بنا کرده‌اند. به لحاظ معناي لغوي کورائيم واژه اي مرکب و متشکل از دو کلمه ترکي کور{نابينا}و اييم{ماهم}است که در مجموع ماه کوروم معنئ ميدهد. با وجود اهميت تاريخي و باستاني تپه مزبور متأسفانه تا کنون هيچگونه مطالعه علمي باستانشناسي اعم از برسي گمانه زني و يا کاشف در اين محوطه صورت نگرفته‌است.
وجود گونه هاي متنوع سفالي مربوط به دورانهاي مختلف قبل و بعد از اسلام به رنگ‌هاي مختلف که نشان دهنده تداوم استقرار در اين منطقه باستاني است و همچنين خاکستر ولايه هاي سوخته که مقاطع ايجاد شده در سمت شرق تپه بوضوح قابل رويت ميباشداز بارز ترين ويژگيهاي محوطه باستاني مزبور مياشد.
متأسفانه فعاليت هاي ساختمان سازي وکشاورزي ساکنان شهر کورائيم در قسمت هاي مختلف محوطه باستاني بخصوص در قسمت‌هاي شمال غرب و ايجاد راه ارتباطي در جنوب شرق آن که منجر به بريده شدن بخشي از عرصه تپه شده از مهمترين و بارز ترين آسيبهاي مربوط به دخل و تصرف انسان در آنست.
علاوه بر اين محوطعه باستاني کوراييم در نقات مختلف مورد کاوشهاي غير مجاز جويندگان عتيقه قرار گرفته که آاثار ان بر سطح و دامنه هاي تپه مشهود است. برداشتن خاک تپه براي مصارف مختلف ساختماني و کشاورزي دامنه هاي تپه را برش داده وانرا به صورت ستوح شيب دار در آورده‌است.علاوه بر عوامل مخرب انساني فوق عوامل جوي و اقليمي نيز نقش فراواني در تخريب و فرسايش محوطه باستاني شده‌اند. با توجه به اينکه تپه در محدوده داخل شهر کورائيم واقع شده و زمينهاي کشاورزي و منازل مسکوني از همه طرف آن را احاطه کرده‌اند براي جلو گيری از تخريب و دخل و تصرفات غير مجاز در آن تعيين عرصه و حريم و انجام بررسي و کاوش علمي باستانشناسي ضروري به نظر می‌رسد.
سوابق پژوهشي تپه قلعه کوراييم
با وجود غناي آثار فرهنگي و تاريخي منتقه اردبيل متأسفانه کارهاي تحقيقاتي و پژوهشي اندکي در زمينه شناخت اين اثار صورت گرفته‌است و در مورد تپه قلعه کوراييم هم تا کنون هيچ کاري صورت نپزيرفته وکار تحقيقي تعين حريم اين محوطه اولين تلاش در زمينه شناسايي ابعاد فرهنگي در جهت حفظ و حراست آن است. منبع:وبلاگ داستان کورائیم
عبدالله داستان مدیر مسئول و خبرنگار ساکن کورائیم است و متولد 1362/11/01 می باشد . کارمند و شاغل در شهرداری کورائیم می باشد . ایشان سال 1386 با وبلاگ اطلاع رسانی بخش کورائیم کار خود را آغاز کرد . با ظهور پیام رسانهای موبایلی از سال 1393 در پیامرسانهای واتس آپ ، وایبر ، اینستا گرام, تلگرام شروع به فعالیت کردند و با بیش از 5000 اعضا
در سال 1398 با تلاشهای جناب آقای عبدالله داستان موفق به ایجاد و راه اندازی خبرگزاری کورائیم نیوز شدند تا صحفه جدیدی در کورائیم بوجود آید.
گروه خبری کورئیم
1- ابراهیم احدی قورتولمش
2- عبداله داستان
3- صالح زارعی
4- مهرداد معمر
این دهستان یکی از مرتفع‌ترین روستاهای منطقه بوده‌است و اهالی آن از قدیم ثروتمندترین اشخاص منطقه بوده‌اند
تپه جنگاه مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در اسلام‌آباد غرب، جنوب شرقی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه حومه‌ای (تپه‌های بره سیمین) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در اسلام‌آباد غرب، شمال تپه بورک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه جغا بافت مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در اسلام‌آباد غرب، شرق شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه چغا گاوانه یا چیاگاوانه (به کردی: چیاگاوانه) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در اسلام‌آباد غرب، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه چغاگاوانه با ارتفاعی حدود ۲۵ متر در وسط شهر اسلام‌آباد غرب بین خانه‌های مسکونی قرار دارد. ۹ قسمت از ۱۰ قسمت تپه ضمن خیابان کشی و خانه‌سازی از بین رفته‌است. وسعت کنونی آن حدود ۰۰۰/۱۰ متر مربع می‌باشد. در کاوشهای انجام شده در تپه دو طبقه مختلف پیدا شده که حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال با هم اختلاف زمانی دارند. ساختمان هر دو طبقه با خشت خام بنا شده‌است و تنها بر حسب ضرورت گاهی از آجر برای کف اتاق‌ها و پلکانها استفاده کرده‌اند. اتاقهای طبقه اول وابسته به طبقه پائینی بود. ظاهراً ساکنان طبقه اول با اندک دخل و تصرفی از اتاقهای طبقه بالا استفاده کرده‌اند. از نظر اصول فنی ساختمان طبقه دوم پیشرفته تر از طبقه اول است. ساختمان با ۴۵ درجه انحراف در جهت شمالی – جنوبی پی ریزی گردیده، دیوارهای آن‌ها با روکشی از گچ می‌باشد ولی در طبقه دوم در برخی از دیوارها به جای گچ رنگ قرمز را با ترکیبی از گل اّخرا مورد استفاده قرار داده‌اند. در مرکز هر طبقه اتاق بزرگی با ۵ درگاه ورودی وجود دارد. در اتاقهای طبقه اول یک درگاه بیشتر وجود ندارد.
این بنا شامل مجموعه‌ای از اتاق‌ها است که احتمالاً بخش شرقی آن محل سکونت حاکم و بخش غربی آن مرکزی برای کارهای اداری و صنعتی بوده‌است. در داخل برخی از اتاق‌ها، کوره‌های سفالگری شناسایی شد. همچنین در داخل یکی از اتاق‌ها (اتاق شماره پنج) تعدادی لوح گلی با خط میخی بابلی به دست آمد. برخی از این لوح‌ها خام و برخی دیگر حرارت دیده بودند. در پای دیوار شمالی این اتاق، سه اجاق در یک ردیف قرار داشت. احتمالاً این اجاق‌ها برای پختن لوح‌ها ساخته شده بودند. در اتاق‌های شماره شانزده و هفده نیز تعدادی مهر از جنس عقیق، استخوان، سنگ و … به دست آمده. با لایه نگاری که در سال ۷۸–۱۳۷۷ ش توسط کامیار عبدی صورت گرفت. آثاری از دوران نوسنگی جدید و مس و سنگ قدیم و عصر آهن تا دوره اشکانی شناسایی شد.
در سال ۱۹۳۶ م، اریش فریدریش اشمیت طی بررسی غرب ایران موفق به تهیه عکس هوایی از این محوطه تاریخی شد.
پس از آن در سال ۱۳۴۶ خورشیدی هیأتی از مرکز باستان‌شناسی ایران اقدام به گمانه زنی این تپه نمود. در نتیجه این گمانه زنی آثاری از دوره مس و سنگ تا عصر آهن شناسایی شد. در سال ۱۳۴۹ خورشیدی نیز هیأتی به سرپرستی محمود کردوانی اقدام به کاوش در این محوطه نمود. با انجام این کاوش‌ها، مجموعه بنایی از عصر آهن II (حدود ۹۰۰ – ۸۰۰ ق. م) شناسایی شد. این مجموعه چهار هزار ساله به تازگی توسط کامیار عبدی بازنگری و مطالعه شده و نتایج آن به همراه ترجمه الواح توسط گری بکمن، متخصص زبان‌های باستانی منتشر شده‌است. طبق اظهار باستانشناسان این مجموعه شامل ۵۶ لوح گلی نسبتاً سالم و ۲۸ قطعه شکسته‌است که به (خط میخی) نوشته شده و مربوط به دوره بابل قدیم (حدود ۳۸۰۰سال پیش) است. این مجموعه ارزشمند پس از ۳۰سال فراموشی، در جریان کاوش‌های جدید در منطقه چغاگاوانه در سال‌های ۷۶تا ۷۹مجدداً مورد بازنگری و مطالعه قرار گرفت.
حفاری در مرکز تپه یا شهر باستانی که محل سکونت حاکم یا سلطان بود صورت گرفته‌است زیرا یک عدد تیغه مفرغی با خط میخی بابلی در قسمت شرقی تپه در طبقه اول بدست آمده که روی آن نوشته «کاخ دای» که کلمه دای آخر نام صاحب کاخ است. گویا قسمت غربی مرکز کارهای اداری و صنعتی و قسمت شرقی محل سکونت بوده‌است. ساکنان در طبقه اول دو کوره سفالگری احداث کرده‌اند که در نوع خود قابل توجه است.
در کف یکی از اتاق‌ها تعدادی لوح گلی با خط میخی بابلی بدست آمده تعدادی از آن‌ها حرارت دیده و تعدادی هم خام بودند. در اتاق مذکور مجسمه سفالی حیوانی شبیه گرگ به طول ۴ سانتیمتر و مجسمه سفالین کوچک دیگری احتمالاً «الهه کریشنا» به طول ۷ سانتیمتر و یک پیکان مفرغی به طول ۶ سانتیمتر پیدا شده یک آویز طلا به نقش خورشید و یک مهر استوانه ای با ۳ ردیف خط میخی بابلی مربوط به هزاره دوم ق. م پیدا شده که بر روی آن نقش زنی با لباس چین دار بلند و کلاه مدور که در برابر یکی از خدایان ایستاده و خدای مزبور دارای لباس بلند و بر روی چهارپایه نشسته‌است. متن نوشته مهر چنین است: «سامی توم دختر تالری خدمتگزار خدای اداد»
آثار سوختگی سراسری در روی تپه هویداست، که باید ناشی از حملات آشوریان باشد. گویا شهر خالی از سکنه و مردم بوده و در زمان حملات آشوری‌ها احتمالاً از حمله آگاه بوده‌اند.
اشیاء بدست آمده با اشیاء شوش شباهت فراوان دارد و ظروف سفالین با سفالهای لرستان متعلق به قوم کاسی مقایسه می‌شود، در کل تمدن چغاگاوانه با در نظر گرفتن جوانب مختلف با تمدن عیلام گرایش بیشتری دارد که نمونه آن کشف چند مجسمه عیلامی (الهه کریشنا)، دلیل بر این مدعاست.پورتال استانداری کرمانشاه http://www.portal-ks.ir
تپه طلسم مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان دالاهو، روستای طلسم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سراب ذهاب (قادری) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان سرپل ذهاب، قادری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سراب کوانه مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان سرپل ذهاب، روستای سراب کوانه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه رسول آقا مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان سرپل ذهاب، روستای ذهاب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه گازرخانی مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کامیاران، روستای گازرخانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه پاچیا (فیروزآباد سراب) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کرمانشاه، بخش ماهیدشت ـ غرب رودخانه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه خیبر (تپه خیبر) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان روانسر، جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در کاوش‌های باستان شناسی سال ۱۳۹۷ در تپه خیبر روانسر، مهر استوانه‌ای کتیبه‌داری به خط میخی کشف شد. در ۲۰ دی ۱۳۹۹ مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمانشاه از ثبت این مُهر در فهرست آثار ملی خبر داد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): "۸ اثر تاریخی کرمانشاه ثبت ملی شد"، نوشته‌شده در ۲۰ دی ١٣۹۹؛ بازدید در ۲۲ دی ۱۳۹۹.
تپه میمز مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کرمانشاه، جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه جامه شوران سفلی (تپه ذالکه) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کرمانشاه، حوزه جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه جامه شوران علیا مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کرمانشاه، جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه چغا بهار مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کرمانشاه، جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه چغا انگلیسه (چغا نرگس) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کرمانشاه، جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه رضا مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کرمانشاه، جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سیاه علیا مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کرمانشاه، جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه روسی مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان کرمانشاه، جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه گردنو مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان دوره ساسانیان است و در شهرستان سرپل ذهاب، روستای گردنو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه سومار (تپه سومار) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در قصر شیرین، حوزه نفت شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه شیان (ژیان) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان اسلام‌آباد غرب، قلعه شیان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
غار تپانی مربوط به دوران پارینه‌سنگی است و در شهرستان سرپل ذهاب، روستای تپانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محله قدیمی آلاشت مربوط به دوره پهلوی است و در شهرستان سواد کوه، بخش مرکزی، روستای آلاشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه تاریخی فیروزآباد مربوط به اواخر دوره ساسانیان است و در ۱۲ کیلومتری جاده شهرستان اسلام‌آباد غرب به کرند غرب در روستای فیروز آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه گوری (قلعه گبری) مربوط به دوره ساسانیان است و در سرپل ذهاب، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه منیژه (قلعه گبری) مربوط به دوره ساسانیان است و در سرپل ذهاب، حاشیه شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شتر مل مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان سرپل ذهاب، روستای شتر مل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
رباط شاه عباسی مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان کرمانشاه، حوزه جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل قدیمی ماهیدشت مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان کرمانشاه، حوزه جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه چغا کنیوج مربوط به ماقبل تاریخ است و در شهرستان کرمانشاه، جلگه ماهیدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
نقش برجسته و کتیبه هورامان مربوط به هزاره اول پیش از میلاد است و در شهرستان پاوه، روستای وزیدز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه چشمه ماهی مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است و در شهرستان چرداول، بخش هلیلان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه گری کلن کوک (گلین کبود) در مریوان، ضلع جنوبی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کول‌تپه النجارق مربوط به دوره اشکانیان است و در شهرستان میانه، بخش کندوان، روستای النجارق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل هفت چشمه (پل داشکسن) مربوط به دوره صفوی است و در اردبیل، روی رودخانه بالیقلوچای واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل پنج چشمه (پل یعقوبیه) مربوط به دوره صفوی است و در اردبیل، روی رودخانه بالیقلو چای واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل سیدآباد (سه چشمه) مربوط به دوره صفوی است و در اردبیل، روی رودخانه باخلوچای، بین محله سیدآبادوآبراهیم آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد میدان بناب (مسجد گزاوش) مربوط به دوره صفوی است و در بناب، جنوب غربی میدان اصلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع عجب شیر (شیرلو) مربوط به دوره صفوی است و در عجب شیر، مسجد شیرلو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۷۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده اسماعیل آرامگاهی مربوط به دوره صفوی است و در شهر میانه، محله سرچشمه واقع شدهکتاب میانه تألیف محمدصادق نایبی، تهران، انتشارات جهان جام جم، 1384 و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
آن گونه که روی سنگ مزار ایشان حک شده کشف مزار شریف ایشان مربوط به سال ۹۲۳ ق است. این بقعه از این تاریخ به بعد مورد توجه اهالی میانه قرا گرفته‌است.
اهالی میانه معتقدند که ایشان نواده امام جعفر صادق است و عده ای هم امامزاده سید محمد مدفون در روستای کندوان را پدر امامزاده اسماعیل می‌دانند. هم‌اکنون آستان مقدس امامزاده سید اسماعیل تحت نظر هیئت امنا اداره می‌شود. تولیت آن بقعه مبارکه در سال ۱۳۷۳ ق از طرف سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی به سید عبدالستار محمدی میانجی واگذار شده بود. ایشان در آبادانی و توسعه آن حرم منور نقش اساسی داشت.
در کتاب منتخب‌التواریخ که از تالیفات عالم عامل و فقیه کامل سعید فقید حاج شیخ محمدهاشم خراسانی رحمت‌الله علیه میباشد،منقول از کتاب ارشاد شیخ مفید،و کتاب مناقب ابن شهر آشوب و کتاب عمدة الطالب شیخ احمد رضوان الله تعالی علیهم آمده است که پیشوای شیعیان جهان امام جعفر صادق علیه آلاف التحیة و الثنا دارای ده فرزند پسر و دختر می‌باشد.به نامهای جناب اسمعیل،جناب عبدالله و مخدره ام قروه که والده ماجده این سه تن فاطمه بنت الحسین الاصغر ابن امام سجاد علیه السلام است. و بقیه اولاد آن حضرت به نامهای جناب موسی،جناب اسحق،جناب محمد،جناب عباس،جناب علی،مخدره اسما،و مخدره فاطمه که مادر مکرمه این هفت فرزند حمیده ام ولد می‌باشد.از این تاریخ چنین به نظر می‌رسد که پدر بزرگوار حضرت سید اسماعیل علیه السلام جناب محمد پنجمین فرزند ذکور امام همام حضرت جعفر صادق علیه السلام است.این سید والا مقام که با ندای یا ایتها النفس المطمعنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة به داعی حق لبیک گفته و در این بقعه مبارکه سر به بالین خاک نهاده و آرمیده است سلسله اجداد طاهرینش با شش واسطه به حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم و با پنج واسطه درخشان به حضرت مولی الموحدین علی بن ابی طالب علیه السلام منتهی می‌گردد.نام مبارکش اسماعیل و لقب شریفش کمال‌الدین است.در منقبت نسبش همین بس که حضرت امام جعفر صادق علیه السلام جد بزرگوارش،حضرت امام موسی کاظم علیه السلام عموی مکرمش،و حضرت امام رضا علیه السلام پسر عموی گرامیش می‌باشند.آنطور که از تاریخ به دست می‌آید و تقریباً با نظر هم مطابقت دارد دوران خلافت منصور دوانیقی علیه اللعنة و العذاب خلیفه دوم سلسله عباسیان از سال ۱۳۶ تا سال ۱۵۸ هجری قمری می‌باشد،که حدود ۲۲ سال سلطه جائرانه منصور دوانیقی به ممالک اسلامی بوده‌است،آن از خدا بی‌خبر چنان با خاندان پیغمبر دشمنی داشت که مخالفت خود را با علویان به حد کمال رسانید و خیلی از سادات بنی‌فاطمه را بدون جرم و تقصیر دستگیر نموده بی رحمانه به شهادت رساند.و عرصه روزگار را بر ذریه رسول اکرم صلی‌الله علیه و آله و سلم تنگ می‌نمود.در هر کجای قلمرو حکومتش سیدی بود با یک بهانه واهی،موذیانه به حبس انداخته عاقبت به قتل می‌رساند.لذا این مظلومان تاریخ ناچاراً از جور جاثرین حکومت دست از اهل و عیال و خانواده‌شان کشیده جلای وطن می‌شدند.مرحوم آیت الله حاج شیخ علی کتانی میانجی رحمة الله علیه که از عالمان پرهیزگار و نوابغ روزگار بود چنین می‌نویسد:حضرت امام زاده سید اسماعیل علیه السلام از آن جمله ساداتی است که در عصر سلطه خلفای بنی عباس بطور مخفیانه از حجاز و عراق وارد سرزمین ایران شده‌اند.و این سید بزرگوار نیز با مشیت حضرت باریتعالی در شهرستان میانه بار اقامت گشوده و سکنی گزیده است.بعد از چند ماه به علت بیماری همانند اجداد کرامش در دیار غربت بر مقدرات حق تسلیم و جان عاریت به خالق جان آفرین تقدیم نموده است.بعد از گذشت چند صد سال از رحلتش به تاریخ ۹۲۳ هجری قمری توسط خود حضرت امام زاده سید اسماعیل علیه السلام در عالم رویا به یک نفر از مومنین این شهرستان خوابنما گردیده و علت وفات و محل دفنش را اعلام می‌نماید.که بعد از این رویای صادقه،عده ای اقدام به حفاری می‌نمایند و قبر شریف کشف می‌گردد،که لوح مزار مبارک هم‌اکنون، در این بارگاه موجود می‌باشد.
در حال حاضر این صحن و سرا و حرم با صفا به برکت وجود این سید والا نسب صد ها سال است قبله اهل دل و پناهگاه درماندگان بوده و هست.هر کس به امیدی با خلوص نیت در این بارگاه دست نیاز به خالق بی‌نیاز باز کرده و این بزرگوار را واسطه قرار داده با عنایت حق به خواسته خود رسیده است.
مختصری از تاریخچه بقعه مبارک حضرت امام زاده سید اسماعیل علیه السلام
پل سرخ (پل سمیان) مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان اردبیل، روستای سمیان، رودخانه قرسو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بیست و سه پل میانه که با نام‌های شهر(چای) کورپوسی (در زبان محلی به معنیِ پل شهر(چای) است) و پل راه‌آهن معروف است یک اثر تاریخی مربوط به دوره صفوی در ضلع جنوبی شهر میانه نرسیده به ایستگاه راه‌آهن می‌باشد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این پل تاریخی نه تنها از نظر نوع معماری و ظاهری مشابه سی وسه پل می‌باشد بلکه قدمت ساخت آن نیز به همان اندازه است. طول این پل ۲۶۰متر است که به عنوان طولانی‌ترین پل تاریخی استان آذربایجان شرقی شناخته می‌شود. از آجر برای ساخت این پل استفاده شده‌است ولی پایه‌های این پل سنگی می‌باشد. به نظر می‌رسد معمار این پل فردی به نام شمس‌الدین محمد جوینی بوده‌است. از جهانگردانی که از این پل تاریخی دیدن کرده‌اند می‌توان به موریس دو کوتزبوئه اشاره کرد.
کتاب تاریخ و جغرافیای شهرستان میانه اثر محمد صادق نائبی
مسجد استاد شاگرد (سلیمانیه، علائیه) مربوط به دوره‌های چوپانی، صفوی و قاجار است و در تبریز، تقاطع خیابان‌های فردوسی و محققی (امین) واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۸۰ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنای اولیهٔ مسجد استاد شاگرد به دورهٔ چوپانیان برمی‌گردد و این بنا تنها اثر به‌جای مانده از این دوره در تبریز است. مسجد استادشاگرد در سال ۱۳۴۱ میلادی (۷۴۲ قمری) به دستور شیخ حسن چوپانی ساخته شد و به افتخار پادشاه‌خوانده‌اش –سلیمان از نوادگان چنگیزخان که از جانب شیخ حسن به مقام ایلخانی رسیده بود– مسجد سلیمانیه خوانده شد. چون عبدالله صیرفی به همراه شاگردش مسئول کتابت کتیبهٔ این مسجد بودند، بعدها مردم تبریز به دلیل عدم علاقه به حکومت چوپانی، این مسجد را استاد و شاگرد خواندند.
مسجد استادشاگرد در محلهٔ میارمیار (مهادمهین) و مجاورت خیابان‌های فردوسی و امین در مرکز شهر تبریز قرار گرفته است. بنای اولیهٔ آن مربوط به دورهٔ چوپانیان است؛ ولی بر اثر زمین‌لرزه‌های مختلف، چندبار با خاک یکسان شده و کتیبهٔ منسوب به عبدالله صیرفی هم از بین رفته است. مسجد استادشاگرد در دورهٔ قاجار ۳ بار تعمیر اساسی شد؛ بار اول توسط عباس میرزا، بار دوم توسط میرزامحمد قراجه‌داغی آوانسری در سال ۱۲۹۵ قمری و بار سوم توسط محمدآقا اردبیلی در سال ۱۳۳۸ قمری و بنای فعلی، بیشتر مربوط به همین دوره است و شرح مرمت سال ۱۳۳۸ قمری روی سنگ مرمرین روی دیوار شمالی مسجد نصب شده است.
مسجد استادشاگرد به شکل مستطیل، به ابعاد ۲۰ در ۳۵ متر است و از دو بخش شبستان و فضای گنبددار تشکیل شده است. شرح بنای این مسجد در کتاب جامع‌التواریخ آمده است:
آرامگاه و مسجد سیدحمزه و مقبرةالشعرا مربوط به دوران صفوی و قاجار است و در تبریز، خیابان ثقةالاسلام، جنب مقبرةالشعرا واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجدجامع سرخ (به کردی: مزگه‌وتی سوور) مربوط به دوره صفوی است و در مهاباد، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۸۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این مسجد یکی از اقدامات مهم عمرانی بداق سلطان مکری می‌باشد که در سال ۱۰۸۹ بنا گردید و همچنان پابرجا است.تاریخچه مهاباد/سید محمد صمدی/چاپ دوم