moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
کاروانسرای میبد کاروانسرایی مربوط به دوره صفوی است و در میبد، استان یزد، بلوار قاضی میرحسین جای گرفته و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
محمد مفید مستوفی، در جامع مفیدی، بانی کاروانسرای میبد را میرزا محمدامین فرزند خواجه محمدعلی یزدی معرفی کرده‌است؛ اما صفاءالسلطنه در گزارش کویر، بانی کاروانسرا را محمد ولی میرزا معرفی کرده‌است. محمد ولی میرزا فرزند فتحعلی شاه قاجار و حاکم یزد بوده و کاروانسراهای گوناگوی از جمله کاروانسراهای کاروانسرای ساغند و کاروانسرای خرانق و کاروانسرای علی‌آباد را در این منطقه بنا نهاده‌است. برپایه سنگ‌نوشته آب‌انبار، بانی آن میرزا محمدسمیع فرزند محمدابراهیم بوده و به سرکاری خواجه محمدتقی فیروزآبادی بنا شده‌است. در پایان این سنگ‌نوشته نیز نام نگارنده آن، محمد یزدی یاد کرده شده‌است.
در بنا سنگ‌نوشته تاریخ‌دار پیدا نشده‌است؛ اما بر سنگ‌نوشته ورودی آب‌انبار همسایه کاروانسرا که به آن «آب‌انبار کـُلار» هم می‌گویند، تاریخ ۱۰۷۰ دیده می‌شود و از آنجایی که طرح آب‌انبار کاملاً هماهنگ با طرح کاروانسرا است، می‌توان گمانه زد که احتمالاً دو بنا را هم‌زمان با هم ساخته‌اند.
هر چند این بنا در سیاهه آثار دوره صفویان شناسانده شده‌است، اما ساخت آن به شیوه قاجاری است. همچنین در منابع آمده‌است که ساختمان سبک صفوی هنوز استوار مانده و به احتمال زیاد بر ویرانه‌های کاروانسرایی کهن‌تر ساخته شده‌است. در جلو این کاروانسرا، بازارچه‌ای بوده که سقف چارسوی آن فرو ریخته بود و بتازگی بازسازی شده‌است. بخش‌های دیگر کاروانسرا نیز بر اثر رطوبت و با گذشت زمان آسیب دیده بود که اکنون کاملاً بازسازی شده‌است.
این بنا که به نام «کاروانسرای شاه عباسی» نیز شناخته می‌شود، در شمار کاروانسراهای میان‌راهی دوره صفویه جای دارد و از دید طراحی فضایی، شیوه معماری و جایگاه جغرافیایی اهمیت ویژه‌ای دارد.
کاروانسرای میبد هسته بنیادین یکی از کامل‌ترین مجموعه‌های راهداری بوده و بناهایی مانند چاپارخانه و آب‌انبار و یخچال در کنار وجود داشته‌است. در میانه کاروانسرا، حیاط چهارگوش پهناوری با گوشه‌های پخ دیده می‌شود و گرداگرد حیاط را ایوانچه‌ها و حجره‌های پشت آن‌ها فراگرفته‌است.
این بنا با شیوه چهار ایوانی و با آجر ساخته شده و دربردارنده ساباط، ایوان‌های بیرونی، هشتی ورودی، حیاط مرکزی، حوضخانه و مهتابی و چهار هشتی زیبا و فضاهای سرپوشیده خاوری و باختری و یکصد ایوان و اتاق و اجاق برای استفاده کاروانیان است.
این کاروانسرا بر پیرنگ چهارگوش و با شیوه حیاط میانی ساخته شده‌است. درونشد به کاروانسرا در میانه جنوبی آن از درون یک گذر سرپوشیده که «سول» خوانده می‌شود، جای گرفته‌است. محوطه برونی و درونی این کاروانسرا دارای ایوان‌ها، اتاق‌ها و فضاهای روباز و سرپوشیده و جای‌های گوناگون برای کاربرهای مورد نیاز کاروان‌های بوده‌است که زمانی در کاروانسرا به سر می‌کرده‌اند. شمار حجره‌های درونی و بیرونی کاروانسرا نزدیک ۱۰۰ حجره است که ۲۴تای آن‌ها در حیاط کاروانسرا جای دارد. در میانه حیاط کاروانسرا حوضچه کوچکی (حوضخانه و مهتابی) هشت‌گوش بنا نهاده شده‌است که آب قنات در آن روان است و حوض را پرآب می‌کرده‌است. این فضا در میانه حیاط از ویژگی‌های یگانه کاروانسرای میبد است. در گرمای تابستان کویر، این حوضخانه فضایی خنک و دلپذیر فراهم می‌کرده و غرفه‌هایی برای استراحت کاروانیان در پیرامون آن ساخته‌اند. از دیگر امکانات این کاروانسرا آب‌انبار بزرگی است که در همسایگی آن ساخته شده‌است و دارای یک گنبد آجری و چهار بادگیر بلند است.
در میانه هر ضلع ایوانی ساخته شده اما از آنجا که بلندای این ایوان‌ها همتراز با بلندای ایوانچه کنارین آنهاست و نیز چون دهانه ایوان‌ها با دهانهٔ ایوانچه‌ها تفاوت چندانی ندارد، این ایوان‌ها در چشم بیننده نمود کمتری دارند و از اهمیت ایوان‌ها کاسته‌است. در این کاروانسرا، فضای کمتری به حجره‌ها اختصاص یافته تا جایی که برخی از حجره‌ها مساحتی به اندازه ایوانچه روبروی خود دارند. در چهار گوشه حیاط، فضاهای هشتی مانندی قرار دارد که راه اسطبل‌ها و انبارها و پلکانهای بام از آنهاست. وارون بر شیوه بسیاری از کاروانسراها، اسطبل‌ها در این کاروانسرا نه به صورت حلقه‌ای پیرامون بنا، که تنها در پشت دیوارهای باختری و خاوری جای دارند. کاروانسرا انبارهایی نیز دارد که فضاهایی کشیده‌است و در پشت حجره‌های جبهه‌های شمالی و جنوبی قرار دارد.
راه ورود به کاروانسرا از بخش شمالی آن است و در برابر سردر آن، ورودی آب‌انبار جای گرفته‌است. این دو بنا در دو سوی بازارچه‌ای قرار دارند. گرچه ورودی کاروانسرا بی‌بهره از هشتی است و مستقیماً به ایوان شمالی گشوده می‌شود، اما گشادگی انتهای ایوان نقش هشتی را ایفا می‌کند. این کاروانسرا به شوند جایگیری در کنار دژ شهر امنیت کامل داشته و شاید به همین علت نیز از عناصر دفاعی، مانند برج بی‌بهره بوده‌است.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای میبد به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
مجموعه چهل تن فین در کاشان، میدان قاضی اسد اله، بقعه چهل تن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد آیت‌الله رضوی در کاشان، دروازه فین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه قاضی اسد در کاشان، انتهای خیابان فاضل نراقی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قوشا تپه در اردبیل، ابتدای جاده آستارا، روبروی صداو سیما واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساختمان دارائی مربوط به دوره پهلوی است و در آمل، داخل شهر، جنب پل فلزی و بیمارستان امام رضا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساختمان بهداری مربوط به دوره پهلوی است و در بابلسر، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مدرسه کاسه‌گران مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، سبزه میدان، بازار ریسمان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
۲.روزنامه همشهری-۳۰مرداد۱۳۹۹
دروازه ارگ یا میدان ارگ مربوط به دوره قاجار است و این بنا در تقاطع خیابان طالقانی و خیابان شیخ فضل‌الله نوری در مرکز سمنان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
دروازه ارگ سمنان در شهر سمنان واقع است. این بنا دروازه شمالی و تنها باقی مانده "ارگ سمنان" است که در زمان بهمن میرزای بهاءالدّوله فرزند فتحعلی شاه قاجار، ساخته شده‌است. از نوشته کتیبه روی آن برمی‌آید که ساختمان آن در سال ۱۳۰۲ ه‍. ق، در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار و حکمرانی انوشیروان میرزا حکمران سمنان، دامغان، شاهرود و بسطام به اتمام رسیده‌است.
گفته شده است که یک راه زیرزمینی بین دروازه ارگ و خانه کلانتر (عمارت بادگیر) که مکانی برای جمع شدن سربازان و اسلحه بوده است، وجود دارد. طبق گفته ها این راه نسبتا بزرگ به شکلی است که دو نفر در کنار هم می‌توانند ایستاده راه بروند.
دروازه ارگ فعلی در واقع دروازه شمالی مجموعه ارگ دولتی قدیم سمنان بوده‌است. امروزه از مجموعه ارگ دولتی کهن سمنان چیزی باقی نمانده‌است؛ زیرا در زمان رضا شاه به هنگام ساخت و ساز خیابانها و بناهای نو، تمامی این مجموعه، به جز دروازه شمالی آن تخریب شد.
مسجد حاج محمد جعفر آباده‌ای مربوط به سدهٔ ۱۳ ه‍.ق است و در اصفهان، خیابان عبدالرزاق، بازارچه حاج محمد جعفر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
اين بنا در بازار اصفهان، ميان محله نيم‌آورد و جماله كله و درب امام در بازارچه‌اي هم نام مسجد واقع و از آثار ارزنده دوره قاجار است كه به همت حاج محمد جعفر آباده‌اي ـ از روحانيون مشهور اصفهان در قرن سيزدهم هجري ـ ساخته شده است.
تنها شبستان مسجد توسط فرد مذكور ساخته شده و بقيه مسجد از پيش برقرار بوده است. به نظر مي ‌رسد كه بناي مسجد به هنگام فوت حاج محمد جعفر ـ ۱۲۸۰ هـ . ق ـ به پايان رسيده بوده و تنها بخشي از تزيينات آن بعد از مرگ وي به همت پسرش كه امام جماعت آن مسجد شد، به انجام رسيده است.
هیات حضرت ابوالفضل اصفهان که از هیات‌های قدیمی و مشهور اصفهان نیز هست، در این مسجد برگزار می‌گردد.
بقعه شمس ال رسول این همان آتشکده آمل که در آمل، محله پائین بازار، در خرابه‌های شهر قدیم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه آمل محل دفن شمس آل رسول (محمد بن محمود آملی) فیلسوف و ریاضیدان برجسته ایرانی بود و بعد دفن این ریاضیدان آتشکده آمل نام دیگری را دربر گرفت و به شمس آل رسول نیز مشهور شد.
این بنا وسعت قابل ملاحظه نسبت به بناهای دوره خود برخورداراست بقعه به صورت چهار گوشه و گنبد مخروطی است و گنبد آن دو پوش می‌باشد که هر دو پوش آن در اثر زلزله و عوامل جوی منطقه خراب شده‌است عمده تزیینات بنا طاق و قوس و قرنیسهای آجری و کاشیکاری در قسمت فوقانی است. در طوماری که در زمان صفویان نوشته است شمس آل رسول به نام (امام زاده شمس آل رسول) خوانده شده‌است. نکته جالب در بنای این برج، کاربرد آجرهای با ابعاد و اندازه‌های مختلف است که تاریخ گذاری بنا را از راه مصالح شناسی دچار مشکل می‌کند، اما با توجه به شکل کلی و شباهت بسیار آن با برجهای شناخته شده در منطقه، از آثار قرن هشتم هجری دانسته شده‌است.
السید شمس آل رسول صلی الله علیه و آله فقیه و صاحب حدیث و از جمله سفاک و عباد، هنوز (۶۰۶ ه‍. ق) تربت او برقرار است و مشهد و مزار مشهور، به محله عوامع کوی بر در دروازه آمل اراضی گنبدین امروزین که قسمتی از محله پایین بازار است در زمان ابن اسفندیار محله‌ای جداگانه به نام ((عوامه کوی)) بوده و بر در دورازه آمل قرار داشته‌است. در این اراضی پاره آجر و سفال فراوان دیده می‌شود. سابقاً با کندن این اراضی آجرهای فراوان به دست می‌آوردند؛ و همچنین ابن اسفندیار در جای دیگر در کتاب خود می‌آورد، قاضی حجیم زاهد و عالم و تربت بر در مشهد شمس آل رسول، به محله عوامه کوی مکلنوف ذیل عنوان (سه گنبد) می‌نویسد که در خارج شهر آمل بقاعی قدیمی است در حلیکه به جای سه گنبد پنج گنبد است.
این گنبد مدور و به شکل برجی است. جسد شمس آل رسول که عارف و محدثی بود و بازهد و تقوی می‌زیست در اینجا به خاک سپرده شده‌است مزار او در (عوامه کوی) که از کوی‌های شهر قدیم آمل بوده بنا شده‌است طاق این برج دو پوش بوده و گنبد خارجی و داخلی داشت که بر اثر زلزله خراب شد که از این نطرات می‌توان گفت اینجا مقبره شمس الدین محمد بن محمود آملی از دانشمندان پزشکان شهیر ایرانی بوده‌است.
بازار ارومیه مربوط به دوره صفوی است و در ارومیه، در بافت قدیمی این شهر، مابین خیابان امام و بعثت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قدمت بازار ارومیه به دورهٔ صفویان می‌رسد. کنیسهٔ مربوط یهودیان منطقه نیز در محدودهٔ این بازار قرار گرفته‌است. بازار ارومیه معماری ساده‌ای داشته و تاق‌ها، چشمه‌ها و گنبدهای مختلفی را در خود جای داده‌است. این بازار دارای تیمچه‌ها، حمام‌ها، سراها و مسجدهای مربوط به دوران زندیان و قاجاریان است.
عمده واردات در آن زمان نفت بود که از بازار خوی مرکز تجاری دوران خودش با شتر از قفقاز به بازار خوی و آنجا به بازار ارومیه - بازار تبریز و بازار اردبیل و ... انتقال می‌دادند و داد و ستد می‌کردند.
خانه عباس بهشتیان مربوط به دوره صفوی است و در خیابان جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی ـ ضلع شمالی مسجد جامع عتیق کوچه حمام شیخ بهائی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
امامزاده شاهبالو زاهد مربوط به سدهٔ ۱۰ ه.ق است و در شهرستان سوادکوه، بخش مرکزی، روستای دهمیان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
برج آجری اشقون بابا مربوط به سدهٔ ۶ ه.ق است و در شهرستان بیجار، روستای علیشاه و ینگی کند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کلیسای قره‌باغ مربوط به دوره ایلخانی - دوره صفوی است و در شهرستان ارومیه، روستای قره‌باغ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه امامزاده شعیب دوزال مربوط به دوره ایلخانی - دوره صفوی است و در شهرستان جلفا، بخش سیه‌رود، روستای دوزال واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کلیسای ماریوخنه کلیسایی مربوط به دوره ساسانیان است که در ارومیه، ضلع غربی خیابان قدس واقع شده و در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این کلیسا یکی از قدیمی‌ترین ابنیهٔ تاریخی استان و زیارتگاه آشوریان مسیحی است و بر فراز کوهی در دو کیلومتری روستای گولان قرار دارد و به استناد کتب دینی آشوری‌ها و نیز با توجه به سبک معماری بنا، کلیسا متعلق به قرن پنجم میلادی می‌باشد.
بنای کلیسا اتاق کوچکی به شکل مکعب مستطیل است و دیواره‌های نسبتاً ضخیم، تاق سنگی گهواره‌ای و یک ورودی به محراب دارد که سادگی، کوچکی، استحکام و نبود تزیین، از ویژگی‌های بارز این کلیسا می‌باشد. فقط جبههٔ داخلی کلیسای ماریوخنه دارای اندود گچ است و مصالح اصلی به کار رفته در بنا را سنگ‌های لاشه‌ای با ملاط گچ تشکیل می‌دهد.
مقبره‌های قلعه اسماعیل اقا مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان ارومیه، بخش نازلوچای واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد صرم مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان کهک، ۱۵ کیلومتری کهک، بافت روستا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مجموعه بازار نراق مربوط به دوره قاجار است و در نراق، بافت تاریخی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانهٔ ابراهیم خان سالار افخم (درگذشتهٔ ۱۲۶۱ ه‍. خ) حاکم دودانگه مربوط به سدهٔ ۱۳ ه‍.ق است و در روستای ملاده شهرستان مهدیشهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ساخته شدن این خانه به سال ۱۲۴۹ ه‍. خ برای سکونت شخصی برمی‌گردد.
ابراهیم خان حاکم یکی از قسمت‌های بلوک هزارجریب یعنی دودانگه بوده است. حکومت بر چهاردانگه با سردار رفیع یانسری، نجفقلی خان و محسن خان بوده است.گلزاری، مسعود، سفرنامه استرآباد، مازندران و گیلان. زر، ۱۳۵۵، ص ۱۰۲ و ۱۰۳
دخمه‌های سنگی اسماعیل مربوط به هزاره ۱- دوره قاجار است و در ۱۸ کیلومتری شمال غربی اورمیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سربند مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در اول جاده مغان و مشکین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه نارنج (نارین تپه) مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان اردبیل، بخش مرکزی، روستای سامیان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای سپهسالار امیرآباد مربوط به دوره قاجار است و در ۳ کیلومتری جاده آسفالته دامغان به سمنان (امیریه) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه میر اشرف مربوط به هزاره ۲- دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در غرب جاده قدیم اردبیل به مشکین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای سنگی صائین که کاروانسرای شاه‌عباسی اردبیل و کاروانسرای شاه عباسی نیر نیز نامیده می‌شود، مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان نیر، گردنه صائین، کیلومتر ۱۰ جاده قدیم نیر- سراب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کاروانسرای سنگی صائین در ۱۰ کیلومتری شهرستان نیر در استان اردبیل واقع گردیده‌است. این کاروانسرا به فرمان شاه عباس صفوی در منطقه برف گیر گردنه سایین جهت امنیت مسافران ساخته شده‌است.
این کاروانسرا، متناسب با شرایط اقلیمی منطقه ساخته شده‌است، چرا که عرض و ارتفاع ورودی‌های فضاهای زیستی داخل، به حداقل ممکن کاهش یافته طوری که با اندک وسایلی می‌توان آن را مسدود و از نفوذ سرما و کوران برف به داخل آن جلوگیری کرد. مصالح بکار رفته در این کاروانسرا از سنگ‌های همان منطقه که مقاوم در برابر شرایط جوی هستند تأمین شده‌است.
روزنه‌های سقفی این کاروانسرا در حداقل اندازه در نظر گرفته شده و از نظر تبادل هوا در صورت نیاز و نیز تأمین روشنایی فضاهای داخل عملکرد منطبق با نیاز طراحی و ساخته شده‌است. ورودی‌های فضاهای ارتباطی داخل در مرکز بنا نسبت به فضاهای جانبی مقداری بزرگتر در نظر گرفته شده تا چهار پایانی که همراه و مورد استفاده کاروانیان بوده نیز بتوانند در داخل پناه بگیرند.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای سنگی صائین به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود. این کاروانسرا به دلیل تأثیر مستقیم در تحولات اجتماعی و ادبیات و شعر و موسیقی و نقاشی که متفاوت از دیگر کاروانسراهای خارج از کشور می‌باشد از نوع نمونه اولیه ایرانی قلمداد گردیده‌است.
تپه جبه درق مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان اردبیل، بخش مرکزی، روستای جبه درق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
رباط سبزوار کاروانسرایی مربوط به دوره صفوی است و در مرکز شهر سبزوار واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در دوران پهلوی اداره امنیه سبزوار در این کاروانسرا مستقر بود.http://www.asrarnameh.com/sabzevar.php?id=4322 همچنین برای مدتی به سبب استقرار عرب‌ها در این کاروانسرا رباط عرب‌ها نامیده می‌شد.https://www.isna.ir/news/92020905814/کاروانسراهای-سبزوار-نشانی-از-شاهکار-هنر-معماری
رباط طرق مربوط به دوره صفوی است و در مشهد، ناحیه طرق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این رباط دو ایوانی در ابتدای جاده مشهد - نیشابور قرار دارد و شامل دو کاروانسرا متعلق به عهد صفویه و قاجار می‌باشد اهمیت این رباط از آن جهت است که عموماً به عنوان آخرین منزل شهر مشهد، محل وداع یا استقبال محسوب می‌شده است.
کاروانسرای ریوند مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان داورزن، روستای ریوند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای مزینان معروف به کاروانسرای شاه عباسی مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان داورزن، بخش مرکزی روستای مزینان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این بنا از خارج دارای یک پلان مستطیل شکل است که اضلاع شمالی و جنوبی آن طولانی‌تر از اضلاع شرقی و غربی آن است. ورودی بنا در میان یک ایوان رفیع واقع شده‌است که این ایوان در ضلع شمالی بنا قرار دارد و در طرفین ایوان در هر طرف سه طبقه طاقنما واقع شده که طاقنمای وسطی و آخری به صورت مربع می‌باشد. حال اینکه طاقنماهای طبقه اول و سوم به صورت مستطیل بوده که از طریق وروردی باریکی که این قوس هلالی روی آن زده شده به اتاقک انتهای آن راه پیدا می‌کنیم. در طرفین این طاقناها در هر طرف یک غرفه دو طبقه وجود دارد که هر دو دارای طاقنماها و قوسهای جناغی هستند.
از انتهای دیوار غرفه‌ها در طبقه دوم دو در گاهی به اتاق پشت غرفه‌ها نورمی دهند. قوس این در گاهی‌ها نیز هلالی هستند. در طرفین این غرفه‌ها نیز در هر طرف دو غرفه یک طبقه وجود دارد که در دیوار انتهای هر کدام از غرفه‌ها یک یا دو سراخ مستطیل شکل ۲۰*۱۰است که به طاقنمای غرفه نور می‌دهند.
در داخل ایوان بالای سر در کتیبه مربع شکل به ابعاد ۱*۱متر در وسط و داخل قاب ورودی در روی هر لچکی یک لوحه مستطیل به ابعاد۲۵*۶۰سانتیمتر نصب شده‌است. لوحه بزرگ وسطی و لوحه سمت راست از سنگ مرمر سفید و لوحه سمت چپ از سنگ خاکستری رنگ است. در طرفین ایوان دو سکو وجود دارد که هرکدام حدود یک متر از زمین ارتفاع دارند. داشتن ایوان‌های قرینه در مقابل یکدیگر و غرفه‌ها و طاقنماهای جناقی این بنارا مربوط به دوران صفویه کرده‌است.
بر اساس اولین گزارش منتشر شده باستانشناسی، این بنا به سال ۱۰۶۴هجری قمری توسط حاج محمد طالب فرزند حاج معین الدین محمد اصفهانی برسم سنت حسنه وقف، بر بازماندگان راه احداث گردیده‌است در سال ۱۲۸۳هجری قمری توسط حاج علی تقی تاجر کاشانی مرمت گردیده و سپس به سال ۱۳۱۸توسط حاج محمد علی آقا فرزند حاج علی تقی کاشانی ترمیم گردیده‌است.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای مزینان به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
کاروانسرای سرپوش مربوط به دوره قاجار است و در ۳۰ کیلومتری جنوب شرقی سبزوار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
رباط مهر مربوط به دوره قاجاریه است و در روستای مهر از توابع شهرستان داورزن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳/۱۶۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، رباط مهر به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
کاروانسرای صالح آباد مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان سبزوار، روستای صالح آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد آقا محمود مربوط به اواخر دوره صفوی است و در تهران، خیابان پامنار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه شیخ علی بلیمان مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در شهرستان تفت، روستای بیداخوید واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه خان کندی کنازک مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نمین، روستای کنازق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه‌های انزاب مربوط به دوران‌های تاریخی پیش از اسلام است و در جاده اصلی اردبیل به طرف روستای دولت‌آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقایای ساختمان پلدختر مربوط به دوره ساسانیان تعمیرات‌قرن۴ ه‍.ق است و در شهرستان پل‌دختر، بخش ملاوی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تکیهٔ میر فِندِرِسکی به اختصار تکیه میر، مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، تخت فولاد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این مکان مقبره میرفندرسکی و برخی از بزرگانِ ایلِ بختیاری است.
شمال این تکیه به خیابان شیخ مفید و بخشی ازمقبره بختیاریها و در جبهة شرقی حریم تکیه است که به گذر محدود می‌شود و جنوب آن به تکیة درویش عبدالمجید طالقانی و مقبرة خوانین بختیاری و از جبهة غربی نیز به بخشی از مقابر بختیاریها محدود می‌گردد. کلیه بناهای تکیه در چهار جبهه دور صحن قرار دارند که این بناها مربوط به دورهای مختلف (قبل از صفویه، صفویه، قاجاریه، معاصر) است. البته بر اساس نظریة استاد همایی و استاد مهدوی که مستند به بعضی مدارک قبل از سفرنامه شاردن و آثار موجود است، این تکیه خانقاه بابالکات از خانقاه‌های سده‌های قبل از صفویه است که در دوران صفویه مدفن میر ابوالقاسم فندرسکی می‌گردد و در این راستا بیشتر فضاهای آن اعم از ایوانچه‌ها و زاویه‌ها و خلوتهای آن تبدیل به مقابر خصوصی می‌گردد.
تپه توران فارس مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان علی‌آباد، روستای توران فارس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه تازنگ (بابا وزیر) مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان باغملک، روستای تازنگ سویلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شهر دهدشت مربوط به دوره صفوی است و در دهدشت، بافت قدیم شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای سن سن مربوط به دوره صفوی است و در ۴۰ کیلومتری جادهٔ شاهراه قم به کاشان شهرستان کاشان بین دو روستای آب شیرین و مشکان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه بازار اردبیل در دوره سلجوقیان بنا شده است که در شهرستان اردبیل، واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بازار در دوران صفویه بسیار رونق داشته است.
بازار اردبیل دارای طاق نما های جانبی و گنبد های ساده است که در دوره های صفوی و قاجار بازسازی و مرمّت شده است. این مجموعه شامل بخش های زیر می باشد:
بازار تاریخی اردبیل که در قرن ششم قمری بنا نهاده شده است درست در مرکز شهر کهن اردبیل واقع شده است. این بازار تاریخی به علت عبور خیابان امام خمینی (خیابان پهلوی سابق) در نیم قرن پیش از میان بازار، به دو قسمت تقسیم شده است. بازار اردبیل از شمال به میدان امام حسین (تازه میدان)، از جنوب به خیابان های آیت‌الله طالقانی، بلوار آیت‌الله مروج اردبیلی و میدان فجر، از شرق به خیابان آیت‌الله کاشانی و از غرب به خیابان ناصرلی صوفی منتهی می شود. همچنین مسجد جامع و مسجد اعظم اردبیل در داخل بازار اردبیل واقع شده است.
تکیه کرد کلا مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان جویبار، بخش مرکزی، روستای کرد کلا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شماره یک زیاران مربوط به پیش از دوره ساسانیان است و در شهرستان آبیک، روستای زیاران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره امیر اویس معروف به سنگ سفید مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است. این مقبره در محله محال اردستان واقع شده و این بنای تاریخی در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امیر اویس ملقب به «جلال الدوله» یا «شمس الدوله» از بزرگان دولت شاه اسماعیل صفوی بوده است. وی در سال ۸۹۰ هجری قمری به دنیا آمد. مذهب ا‌و شیعه و به تصوف مایل بوده است. وی مردی شجاع و دلاور بوده و در جنگ پس از خون ریزی‌های زیاد در سن سی سالگی در تاریخ هفدهم رمضان سال ۹۲۰ هجری قمری بدرود حیات گفت.
گنبد سرست مربوط به سدهٔ ۹ هجری قمری است و در شهرستان بابل، بخش بندپی شرقی، روستای سرست واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امیر سید کمال الدین و میر شمس الدین مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در شهرستان بهشهر، روستای کوهستان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران با ردیف اصلی ۱۱۷۴۴ بنام روستای کوهستان به ثبت رسیده است.
شاطر گنبد ساری مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در شهر ساری، بخش مرکزی، روستای بالادزا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد جامع فیروزآباد مربوط به سدهٔ ۹ هجری قمری است و در شهرستان میبد، روستای فیروزآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده عبدالله مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در شهرستان نکا، بخش مرکزی، روستای اطراب واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۶۹، به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده طاهر مطهر مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در شهرستان نوشهر، روستای هزار خال کجور واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این بنای آرامگاهی واقع در روستای هزارخال بخش کجور در شهرستان نوشهر قرار دارد، بنایی است چهار ضلعی با کتیبه‌های آجری و تزئینات که در سال(۸۲۹) ه‍.ق به دست ملک کیومرث بن بیستون استندار ساخته شده‌است.
بنا به اظهار سید ظهیرالدین مرعشی در کتاب "تاریخ طبرستان و رویان و مازندران ،" چون ملک کیومرث وفات یافت، پسر ارشد وی ملک کاووس نعش پدر را برداشته و برای دفن به کجور می برد لکن ملک مظفر برادر کهتر (کوچک تر) عناد ورزیده در قلعه کجور را نگشاد و اجازه دفن پدر را در قلعه کجور نداد. لذا ملک کاووس پدر را بیرون قلعه غسل داد و به روستای هزارخال و در کنار امامزادگان طاهر و مطهر به خاک سپرد.چراغعلی اعظمی سنگسری. «گاوباریان پادوسپانی». ص ۱۴۰.
اثر برد کنت (تنگ سوراخ) مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در ۸ کیلومتری جاده مه‌آباد به اورمیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره صخره‌ای دره خان مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در اورمیه، دره شهدا، ابتدای معبر خان دره سی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقابر صخره‌ای شدی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان ماکو، منطقه پلدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شماره دو زیاران مربوط به هزاره ۵ قبل از میلاد است و در شهرستان آبیک، روستای زیاران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه چلبی مربوط به هزاره ۵ قبل از میلاد است و در شهرستان کمیجان، روستای چلبی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقابر صخره‌ای سدوک مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان اورمیه، روستای سدوک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گوردخمه صخره‌ای چیر مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در آذربایجان غربی، شهرستان خوی، بخش قره ضیاءالدین، روستای چیر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گنبد بابا مصری مربوط به دوره ایلخانی است و در گلپایگان، بعد از امامزاده سید السادات، روبروی دبیرستان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد خسرو یا مسجد آخوند مربوط به دوره صفوی است و در محله راهمیان اردستان واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.
ساختمان اداره آمار و ثبت احوال مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در اصفهان، خیابان استانداری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کاروانسرای زعفرانیه مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در شهرستان سبزوار، دهستان رباط، روستای زعفرانیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این کاروانسرا بر روی بنای متروکهٔ کاروانسرایی مربوط به دوره صفوی و سلجوقی احداث شده و دارای آب‌انباری در ضلع جنوب غربی می‌باشد. کاروانسرا از نوع چهار ایوانی دارای حیاط مرکزی و اصطبل‌هایی در اطراف آن است. در بعضی از طاق نماها تزیینات مقرنس وجود دارد. پلان دارای ریتم، تقارن و تعادل است و ساخت آن متأثر از سبک آذری و آجرکاری‌های آن متأثر از سبک رازی است.
بنا بر استناد موجود در سفرنامه جیمس بیلی فریزر، به دلیل استفاده از زعفران به جای کاه در ملات آن به کاروانسرای زعفرانیه معروف است. تعابیر دیگری نیز دربارهٔ وجه تسمیه زعفرانیه وجود دارد.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای زعفرانیه به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
مقبره آقا مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، باب‌الدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
حمام افوشته مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در نطنز، خیابان مطهری، محله افوشته واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام افوشته در جنوب غربی ساختمان خانقاه قرار داردکه ابعاد آن 25*16 می‌باشد که از بناهای ساخته شده توسط سید واقف است. حمام افوشته در سطحی پایین‌تر از کوچه قرار دارد و با پاگردی قبل از ورودی و پله،‌ به راهرو سقف‌دار هشت ضلعی کوچکی وارد می‌شود که سنگ نوشته‌ای به دیوار مقابل در ورودی نصب شده است. در سه طرف رخت‌کن شمال شرقی آن سه شاه نشین یا سکو به ارتفاع ۵ سانتی متر از کف رواق قرار دارد که سکوی شمال شرقی به صورت محرابی ۵ ضلعی است. سکوهای رواق جنوب غربی حدود ۵۰ سانتی متر از کف رواق بالاتر قرار دارد و در وسط هر ۳ رواق، حوض آب کم عمقی با دیواره و فواره سنگی ایجاد شده است .حوض میانی به صورت کثیرالاضلاع هشت ضلعی و ۲ حوض دیگر به صورت ۶ ضلعی است و سقف کلیه قسمت‌های حمام از نوع طاق ضربی گنبد دار بوده که بلندتر از سطح کوچه قرار گرفته است.
مسجد ازغد مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در شهرستان مشهد، بخش طرقبه، روستای ازغد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه خندان مربوط به دوره ساسانیان و دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در گرگان، میدان مازندران، جبهه جنوبی خیابان عدالت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است
وجود یک معبر مخفی زیرزمینی حدفاصل محوطه باستانی قلعه خندان تا شهر استرآباد و امکان ذخیره آذوقه و مواد غذایی در آن معبر، یکی از ویژگی‌های شگفت‌انگیز این اثر تاریخی پر راز و رمز محسوب می‌شود که درگذشته مورداستفاده بسیاری از ساکنان شهر استرآباد بوده‌است.
همچنین طبق اسناد تاریخی موجود و بررسی‌های انجام‌شده، این تپه و قلعه آن در دوران باستان، منطقه‌ای تدافعی بوده که ۱۲ برجک دیده‌بانی در اطراف آن قرار داشته‌است.
تپه قلعه خندان در جنوب غربی شهر گرگان قرار دارد و برای نخستین بار ژاک دمرگان در سال ۱۸۹۶ میلادی از این تپه بازدید و نقشه و تصاویری چند از تهیه نمود. در سال ۱۳۸۸ گروه باستان‌شناسی، میراث فرهنگی استان گلستان در آن گمانه‌های به منظور لایه نگاری و مشخص کردن سازه‌های معماری آن انجام داد. آثار بدست آمده شامل خشت‌های ۸×۳۸×۳۸ سانتی‌متری متعلق به اواخر دوره ساسانی و آثاری از قرون اولیه اسلام تا دوره صفویه بود.
این قلعه تا دوره صفویه در درون برج و باروی استرآباد قرار داشته و بعد از تخریب آن در دوره افشاریه، برج و باروی جدیدی در دوره قاجاریه کشیده شد که قلعه خندان در بیرون از شهر قرار داشته‌است.
الگو: عباسی، قربانعلی: ۱۳۹۱، گزارش گمانه زنی قلعه خندان گرگان، چکیده مقاله‌های یازدهمین گردهم آیی سالانه باستان‌شناسی ایران، تهران، موزه ملی، صص ۳۰۵–۳۰۴
بنای بقعه علامه دوانی مربوط به سدهٔ ۱۰ ه.ق است و در شهرستان کازرون، روستای دوان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه‌های دلازیان (چشمه شیخ) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان سمنان، روستای دلازیان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۰۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای شیخعلی‌خان زنگنه یا کاروانسرای چاله‌سیاه مربوط به دوره صفوی است و در استان اصفهان، شهرستان شاهین‌شهر و میمه، روستای جهادآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. معمار این بنا «استاد طاهر ولد استاد رضا اصفهانی» بوده‌است.
کاروانسرای شیخعلی‌خان در زمینی به ابعاد ۶۴۰۰مترمربع با تزیینات آجرکاری و کاشی‌کاری و مصالحی از جنس سنگ، آجر و چوب ساخته شده‌است. این بنای تاریخی به دستور شاه عباس صفوی در منطقه شکار قمشلو ساخته شد و در مسیر اصفهان به طرف غرب و کشور عراق است که در دولت صفوی جزو ایران بوده‌است.
کاروانسرای جهاد آباد با مساحتی بالغ بر ۶ هزار و ۵۰۰ متر مربع دارای پلان مربع شکل همانند دیگر کاروانسراهای کشور و استان است، با این تفاوت که در ۲ طرف هشتی ورودی، در جبهه جنوبی دارای ۲ حیاط خلوت و دارای یک حیاط مرکزی و ۲ حیاط کوچک است.
این کاروانسرا همانند کاروانسرای گز و کاروانسرای مادرشاه به عنوان کاروانسراهای سلطنتی محسوب می‌شود و در سر در خود دارای تزئینات آجری و کاشی کاری است.
کاروانسرای جهاد آباد را شاه عباس صفوی با کاربری مجموعه بین‌راهی برای کاروان‌ها و مسافران کربلا و شکارگاه خود بنا کرد و هنگام شکار از آن استفاده می‌کرد.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای شیخعلی‌خان (چاله‌سیاه) به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
ساختمان استانداری اصفهان که با نام رشک جنان شناخته می‌شود؛ مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در اصفهان، دروازه دولت، خیابان استانداری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران و تحت عنوان بنای استانداری (رشک جنان) به ثبت رسیده‌است.
کاروانسرای میامی مربوط به دوره صفوی است و در میامی، خیابان امام رضا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای میامی به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
میدان خان و بازارهای اطراف مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان یزد، ضلع جنوبی خیابان قیام واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه تپه‌های هفت تپه مربوط به اواسط هزاره دوم قبل از میلاد است و در ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی شوش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه تپه‌های کهریزک مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در تهران، ضلع جنوبی دیوار بهشت زهرا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه حصارک لواسان مربوط به هزاره ۵ تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در جنوب محله گلندوک شهر لواسان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این تپه به تپه جاج نیز معروف بوده و قلعه‌ای در آن بوده که برای محافظت از شهر باستانی جاج ساخته شده بود.
مسجد جامع نهاوند مربوط به دوره سلجوقیان - دوره صفوی است و در نهاوند، متری قیصریه، اول بازار بزرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه سید خلیل مربوط به سدهٔ ۱۰ ه.ق است و در یزد، بلوار امامزاده جعفر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مصلی نائین مربوط به دوره قاجار است و در نائین، باغ مقبره خانوادگی پیر نیا، مشیر الدوله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه بردوک مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان ارومیه، بخش صومای برادوست، روستای بردوک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده عبدالله آئینه ورزان مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در شهرستان دماوند، روستای آیینه ورزان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه‌بازار بم (قیصریه‌زرتشتیان) مربوط به دوره قاجار است و در بم، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه تخت قلعه مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در شهرستان اورمیه، روستای ناناس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کاروانسرای شاه عباسی (عباس‌آباد) مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان میامی، روستای عباس‌آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تاریخچه ساخت این کاروانسرا مربوط به دوره صفویه است که در دوره قاجار مرمت اساسی شده‌است. فرم پلان این کاروانسرا مستطیل شکل و از نوع ۴ ایوانی است. مساحت آن بالغ بر ۸۵۰۰ متر مربع است. این کاروانسرا دارای دو ورودی شرقی و غربی است که ورودی اصلی آن در ضلع شرقی است.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای شاه‌عباسی عباس‌آباد به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
مزار شیخ ابونصرایراوه‌ای مربوط به سدهٔ ۷ است و در شهرستان طبس، روستای پیر حاجات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
موزه هنرهای ملی ایران در سال ۱۳۰۹با تلاش و کوشش مرحوم حسین طاهر زاده بهزاد که خود از هنرمندان برجسته رشته نقاشی و طراحی نقشه های قالی و مینیاتور کشور بود، تاسیس شد.این موزه در تهران، میدان بهارستان واقع شده است.
ساختمان موزه به نام (حوضخانه باغ نگارستان) از بناهای متعلق به دوره قاجار است که در عهد فتحعلی‌شاه قاجار در جنوبی ترین قسمت قصر باغ نگارستان ساخته شده و مجموعه قصر و کاخ باغ نگارستان به دست ۲ تن از معماران زبده آن دوران استاد عبدالله خان و استاد آقاجانی اصفهانی بنا شد.
ساختمان حوضخانه (محل فعلی موزه) بخشی از آن مجموعه محسوب می شود که حوضخانه با طرح «+» ساخته شده و چهار شاه نشین اطراف آن بی هیچ در و پنجره ای به درون باغ راه داشته و سقف گنبدی آن ایستاده برشانه چهار ستون سنگی همواره شکوه و ایستادگی بنا را تداعی می کند.
در داخل موزه هنرهای ملی تا نیم قرن پیش، حوض دایره شکل بزرگی از سنگ مرمر، میان ستون ها قرار داشت که از دل این ستون ها آب به داخل حوض فواره می کرد که این صحنه چشم انداز زیبایی را به وجود می آورد.
همچنین در سال ۱۳۰۹ شمسی حسین طاهرزاده بهزاد موزه هنرهای ملی و اداره هنرهای ملی را تحت عنوان مدرسه صنایع قدیمه به انگیزه احیا و تجدید حیات هنرهای ملی و سنتی ایرانی بنیاد نهاد که بدین ترتیب مدرسه صنایع قدیمه (موزه هنرهای ملی) کانون حفظ و احیای ارزش اصیل هنرهای ملی و سنتی ایران شد.
موزه هنرهای ملی ایران در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در حال حاضر موزه هنرهای ملی به عنوان اولین موزه تخصصی کشور، در حال حاضر ۲۷۱ آثار ارزشمند هنری را از قرن ۱۲ هجری شمسی تا به کنون در رشته های نگارگری، مینیاتور، زریبافی، گبه و فرش، معرق و منبت، خاتم کاری و کاشی کاری در خود جای داده است.
از جمله آثار هنرمندان:
مینیاتور: محمد علی زاویه، علی کریمی(نگارگر)، محمد مهروان ، مقیمی تبریزی، علی مطیع، علی اسفرجانی و ...
تذهیب و تشعیر: استاد علی درودی، عبدالله باقری، نصرالله یوسفی
منبت و مشبک: احمد امامی آباده ای
خاتم سازی: محمدحسین صنیع‌خاتم
سفالگری: حسین کاشی تراش ، معمارزاده
زری بافی: حبیب الله طریقی
بند قهرود مربوط به دوره صفوی است و در ۲۰ کیلومتری قمصر کاشان G۲۳۰ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد محله نو قلعه (حبیب) مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در اصفهان، خیابان کاشانی، کوچه ستی فاطمه، کوی محله نو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد میرزا علی اکبر مربوط به دوره قاجار است و در اردبیل، میدان ساعت، خ۳۰ متری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه سید روح‌الله خمینی در خمین مربوط به دوره قاجار است و در خمین، خیابان امام خمینی، جنب خیابان صالحی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این خانه محل زندگی و زادگاه روح‌الله خمینی و محل زندگی برادش سید مرتضی پسندیده بوده است.
برج دفاعی این خانه در ضلع شمالی آن قرار دارد و جوی قناتی از زیر آن می‌گذرد. این خانه از بزرگ‌ترین خانه‌های روستای خمین در ده‌ها سال پیش بوده که از موقعیت مکانی منحصربه‌فردی (استراتژیکی) در خمین برخوردار بوده‌است.
در جریان خیزش ۱۴۰۱ ایران تصاویری در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که شعله‌های آتش را در حیاط این خانه نشان می‌داد.
در پی انتشار این خبر در شبکه‌های اجتماعی، خبرگزاری تسنیم وابسته به سپاه پاسداران، جمعه ۲۷ آبان گزارش‌ها از آتش زدن این خانه را تکذیب کرد و مدعی شد که در این خانه هم‌چنان به روی بازدیدکنندگان باز است.
بهنام نظری معاون سیاسی استاندار مرکزی نیز به خبرگزاری تسنیم گفته: خبر آتش سوزی بیت تاریخی روح الله خمینی صحت ندارد و ضدانقلاب تلاش دارد با راه انداختن دروغ و کذب، زمینه اغتشاش و دمیدن در اغتشاش را فراهم آورد که مساله آتش زدن بیت تاریخی موسوی خمینی راحل که برای ملت ایران دارای ارزش معنوی است، یکی از همین دروغ ها بود چراکه اصل چنین خبری از اساس دروغ است. اما خبرگزاری رویترز بلافاصله گزارش داد که با بررسی دو ویدئوی منتشر شده و مقایسه آنها با عکس‌های قدیمی به این نتیجه رسیده‌است که مکان آنها با مشخصات ساختمان خانه خمینی در خمین تطبیق دارد.
خبرگزاری های فرانس۲۴ دویچ وله ی آلمان در بخش های فارسی، انگلیسی، عربی و ترکی خود
، گاردین
، سی بی سی کانادا
تایمز هندوستان
ال مانیتور
روزنامه‌های اسرائیل به‌‌ آتش کشیده شدن خانه-موزه خمینی در شهر خمین را به‌طور گسترده‌ای پوشش دادند.
اورشلیم‌پست روز جمعه، ضمن بازنشر ویدیویی از آتش‌ زدن خانه خمینی، نوشت معترضان در شهر قم هم بخش‌هایی از حوزه علمیه این شهر را به‌آتش کشیدند.
بازارسمنان وبازار شیخ علاءالدوله مربوط به دوره قاجار است و از دو بخش تشکیل شده است و مکان آن نیز در سمنان، خیابان امام، خیابان شهدا واقع شده و در حدود ۱۶۰۰ متر یک مایل طول دارد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بازار بزرگ سمنان، در حدود ۱۸۰ سال قبل، در آغاز پادشاهی دودمان قاجاریه ساخته شد. بازار سمنان که به سبک معماری کهن ایرانی با سقف‌های خشتی و آجری، متناسب با وضعیت آب و هوای خاص منطقة کویری ساخته شده تا امروز بزرگ‌ترین مرکز خرید و فروش کالاهای تجارتی است. در گذشته، بازار عمومی شهر متشکل از راسته بازار و بازار شیخ علاءالدوله (بازار مرده‌ها) بوده‌است.
بازار عمومی به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم شده‌است.
طول بازار شمالی که تقریباً ۱/۵ کیلومتر است و کماکان به نام قدیمی خود راسته بازار یا بازار بالا خوانده می‌شود، از بالای شهر یعنی تقاطع خیابان‌های نظامی و یغما (شهدا) آغاز می‌شود و تا خیابان امام خمینی ادامه می‌یابد.
بازار شمالی شامل ۲۵۴ باب مغازه می‌باشد. در این بازار سه حمام قدیمی، ۵ مسجد و ۴ کاروانسرای مخروبه وجود دارد. تکیه ناسار از تکایای معروف این بازار است که در گذشته و حال محل گرد آمدن هیئت‌های عزاداری در روزهای عاشورا و تاسوعا است. نمای سر در شمالی و نمای سر در جنوبی این بازار با کتیبه‌هایی زیبا از کاشی‌های لاجوردی پوشانده شده‌است.
این بازار، دارای سقف و تاق ضربی است که روی تاق‌های جناغی استوار شده‌است. پنجره‌های شیشه‌ای بزرگ بر بام آن نصب شده‌است که نور داخل بازار را تأمین می‌کند.
بازار جنوبی که به بازار پایین یا بازار کوچک مشهور است در راستای بازار شمالی قرار دارد و از خیابان امام خمینی آغاز و تا تکیه بزرگ پهنه که در محل اسفنجان قرار دارد، ادامه می‌یابد.
این بازار به علت نزدیکی با امامزاده یحیی بن موسی بازار حضرت خوانده می‌شود. طول تقریبی این بازار ۲۰۰ متر است. این بازار دارای ۵۰ باب مغازه است.
بازار شیخ علاءالدوله که به بازار مرده‌ها نیز معروف است از جنوب شرق خیابان امام آغاز می‌شود تا گورستان قدیمی علمدار (سنادره) واقع در غرب میدان امام ادامه می‌یابد. بنای این بازار را به دوره ایلخانی و پیش از آن نسبت می‌دهند. بنای بازار تاریخی سمنان به وسیله شیخ علاءالدوله سمنانی از عرفای به نام ایران در قرن هفتم و هشتم هجری قمری و همزمان با بنای شبستان شیخ علاءالدوله مسجد جامع سمنان ساخته شده‌است. به علت احداث خیابان امام، قسمت‌های زیادی از بافت سنتی این بازار تخریب شده‌است و تنها قسمتی کوچکی، از ابتدای بازار جنوبی تا ابتدای خیابان امامزاده یحیی، باقی مانده است.
به علت اینکه بازار شیخ علاءالدوله را در مسیر انتقال اموات برای دفن در گورستان علمدار بوده، به بازار مرده‌ها مشهور است.http://isna.ir/fa/news/93072513621/بازار-شلوغ-مرده-ها
مسجد جامع سمنان که درب جنوبی آن در بازار شیخ علاء الدوله و درب شرقی آن در بازار جنوبی قرار دارد
امامزاده یحیی بن موسی در انتهای بازار جنوبی
تکیه ناسار واقع در بازار شمالی
تکیه پهنه واقع در بازار جنوبی
گرمابه پهنه سمنان واقع در بازار جنوبی
قصر باغچه جوق مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان ماکو، روستای باغچه جوق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پارک موزه مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در دامنه شرقی کوه سوراخه مشرف به شاهرود واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساختمان مرکز تحقیقات کشاورزی مربوط به دوره قاجار است و در ایلام، خیابان آیت الله حیدری، بالاتر از میدان کشوری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مناره و مسجد رودگر محله مربوط به دوره قاجار است و در بابل، مرکز شهر، رودگر محله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام وزیر مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان عبدالرزاق، بازار محمد جعفر آباده‌ای واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مدرسه جلالیه یا مسجد جلالیه مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، محله احمدآباد ـ روبروی خیابان گلزار واقع شده که توسط میرزا جلال الدین محمد حکیم جنابدی، طبیب شاه صفوی بنا گردیده‌است. این مدرسه کتیبه‌هایی دارد که با خط ثلث و کوفی نوشته شده‌اند و تزئینات کاشیکاری، معقلی، مقرنس‌کاری و گچبری فراوانی در آن به چشم می‌خورد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه جلالی مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار - دوره معاصر است و در اصفهان، خیابان عبدالرزاق کوچه ابواسحاقیه، کوچه پشت مسجد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه اعلم مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، خیابان عبدالرزاق، محله پشت بارو، بن‌بست زرگر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد صفا مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، محله شهشهان ـ مجاور بقعه شهشهان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در محله شهشهان در مجاورت بقعه شهشهان مسجد زیبایی وجود دارد که به مسجد صفا معروف است این مسجد در زمان قاجار ساخته شده و بانی آن سید محمد گلستانه‌است. این مطلب را کتیبه‌ای مشخص می‌کند که بر سردر مسجد به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی نوشته شده‌است این کتیبه تاریخ ۱۲۹۰ و نام محمد علی بن محمد باقر گلستانه را بر خود دارد. کاتب این کتیبه محمد تقی بن ابراهیم است در بالای در ورودی مسجد صفا علاوه بر عباراتی که به خط ثلث نوشته شده اشعار و عباراتی نیز به زبان فارسی و خط نستعلیق مشکی بر زمینه کاشی خشت زرد رنگ با تاریخ ۱۲۸۹ نوشته شده‌است.
در ایوان جنوبی مسجد، سوره اخلاص با خط بنائی مشکی بر زمینه آجری و تاریخ ۱۲۹۱ نوشته شده‌است.
بر سنگاب زیبای مسجد نیز اشعاری به زبان فارسی و تاریخ ۱۲۹۰ هجر ی حجّاری شده‌است. بر دو لنگه در شبستان مسجد عباراتی با تاریخ ۱۲۸۹ هجری آمده‌است. در محراب نیز نام محمد علی گلستانه و تاریخ ۱۲۹۰ به خط ثلث سفید معرق بر زمینه کاشی لاجوردی همراه با آیات قرآن مجید به چشم می‌خورد.
در اطراف این محراب عبارات مذهبی و آیات قرآنی با خط بنائی سه رگی و نام عبد الرحیم بن علی اصغر نوشته شده‌است.
کاروانسرای شاه عباسی ایوانکی مربوط به دوره صفوی است و در ایوانکی، ۱ کیلومتری جنوب شهر و در کیلومتر ۸۲ جاده تهران به گرمسار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کاروان سرای شاه عباسی ایوانکی اولین منزلگاه کاروان‌هایی بود که از تهران عازم خراسان می‌شدند.
ساختمان این کاروانسرا از سنگ و آجر بنا شده و دارای تزیینات آجر کاری است. شکل کاروانسرا از نظر معماری چهار ایوانی است. این کاروانسرا که دارای پلانی مربع شکل است، به صورت شرقی – غربی بوده و ورودی آن از ضلع شرقی بنا می‌باشد. ایوان‌ها به صورت عریض اما کم ارتفاع قرار گرفته‌اند. از جمله زیبایی‌های این بنا، تقارن در کل بنا است. حجره‌های دور تا دور حیاط و قسمت بیرونی درب به صورت آجری قرار گرفته‌اند که جلوه‌های خاصی به بنا بخشیده‌اند. این کاروانسرا دارای سردر بسیار زیبایی است. مصالح بکار رفته در بنا خشت و گل، آجر و سنگ است. این کاروانسرا دارای دو شاه‌نشین در ضلع شرقی و غربی است که یکی بر بالای سردر ورودی و دیگری بالای ایوان مقابل ورودی تعبیه شده‌است. این کاروانسرا دارای ۲۴ حجره و ۴ باره بند است. در مقابل حجره‌ها ایوان‌های کوچکی است که جهت استفاده مسافرین در فصل تابستان ساخته شده‌است. طاقهای بنا از نوع جناقی می‌باشند. همچنین در مقابل این کاروانسرا یک آب‌انبار جهت استفاده مسافرین ساخته شده‌است که در حال تخریب و نابودی است.
علی رغم مرمت‌های سطحی صورت گرفته در این بنا، امروزه بخش اعظمی از این کاروانسرا به دلایل کم توجهی در حال تخریب و فرسایش هست. همچنین امکان بازدید به صورت آزاد و حتی برنامه‌ریزی شده از این بنای تاریخی وجود ندارد.
بنا میر زبیر مربوط به دوره ایلخانی است و در شهرستان سیرجان، روستای شریف‌آباد قهستان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این بنا به صورت مربعی به ابعاد خارجی ۹ ‏و داخلی ۷متر با قلوه سنگ وملاط گچ ساخته شده است. ارتفاع بنا ازکف تا زیرگنبدکه اکنون فرو ریخته حدود ۸متر است. صورت بنا در ارتفاع ۴ ‏متری به هشت ضلعی و سپس باکاربندی به دایره تبدیل شده و گنبد روی آن استوارگردیده است. ‏فضای داخلی بنا دارای تزئینات وکتیبه های متعددی است که هر کدام در نوع خود از زیبائی های منحصر بفردی برخورد ار می باشند.عکسهایی که در سال های گذشته از محراب بنا گرفته شده نشان می دهند که در دو طرف محراب، تاریخ ساخت و نام سازنده به صورت گچبری مشخص بوده که امروزه از بین رفته است.