moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
علت معمول برای بیرون ریختن منی، برانگیختگی جنسی مردان است که منجر به نعوظ آلت تناسلی می‌شود، هرچند که برانگیختگی و نعوظ، به تنهایی منجر به انزال نمی‌شود. تحریک جنسی آلت تناسلی در هنگام خودارضایی یا فعالیت جنسی واژینال، مقعدی، دهانی یا بدون دخول ممکن است محرک مورد نیاز برای یک مرد برای رسیدن به ارگاسم و انزال باشد. با توجه به زمان تأخیر در انزال اندرواژنی، مردان به‌طور معمول ۵–۷ دقیقه پس از شروع سکس واژنی با در نظر گرفتن تمایلات‌شان و پارتنرهایشان به ارگاسم می‌رسند، ولی ۱۰ دقیقه نیز یک مدت زمان در انزال درون‌واژنی است. تحریک بلندمدت چه با عشق‌بازی (بوسیدن، پت کردن و تحریک مستقیم نواحی شهوت‌خیز پیش از دخول حین سکس) یا نوازش (در هنگام خودارضایی) منجر به ایجاد مقدار کافی برانگیختگی و تولید مایع پیشا-انزال می‌شود. در حالی که گمان می‌رود وجود اسپرم در مایع پیش از انزال بسیار کم‌یاب است، اسپرم ناشی از انزال قبل، هنوز هم در پیشاب‌راه هست، که ممکن است توسط مایع پیش از انزال برداشته شود. افزون بر این، عوامل عفونی (از جمله HIV) اغلب می‌تواند در پیش انزال باشند.
انزال زودرس وضعیتی است که انزال قبل از زمان مطلوب اتفاق بیفتد. همچنین اگر مرد ناتوان در انزال به موقع پس از تحریک جنسی درازمدت باشد، علی‌رغم تمایل خود برای انجام این کار، آن را انزال دیررس یا آنورگاسمی می‌نامند. یک ارگاسم که همراه با انزال نیست، ارگاسم خشک شناخته می‌شود.
هنگامی که یک مرد به مرحله کافی تحریک رسیده‌است، ارگاسم و بیرون‌ریختن شروع می‌شود. در آن نقطه، تحت کنترل سیستم عصبی سمپاتیک، منی دارای اسپرم فرآوری می‌شود. مایع منی با انقباض و کشش‌های ریتمیک از پیشاب‌راه بیرون ریخته می‌شود. این انقباض‌های ریتمیک بخشی از ارگاسم مردان است. آن‌ها توسط ماهیچه‌های پیازی‌اسفنجی و ماهیچه بالابرنده پروستات زیر کنترل یک بازتاب نخاعی در سطح عصب‌های نخاعی S2-4 با عصب زهاری ساخته می‌شوند. ارگاسم در مردان معمولاً چند ثانیه طول می‌کشد.
چرخه قاعدگی مجموعه‌ای از تغییرات طبیعی در تولید هورمون و ساختارهای رحم و تخمدان‌های دستگاه تولید مثل زنان است که بارداری را ممکن می‌سازد. چرخه تخمدانی تشکیل تخمک و ترشح دوره‌ای استروژن و پروژسترون را کنترل و چرخهٔ رحم امکان آماده‌سازی و نگهداری پوشش داخلی رحم برای دریافت تخمک بارور شده را فراهم می‌کند. این چرخه‌ها همزمان و هماهنگ بوده و معمولاً بین ۲۱ تا ۳۵ روز در زنان بالغ (با متوسط ۲۸ روز) به طول می‌انجامند و تا حدود ۳۰ تا ۴۵ سالگی ادامه می‌یابند.
هورمون‌های طبیعی، چرخه‌های قاعدگی را ایجاد می‌کنند. افزایش و کاهش دوره‌ای هورمون محرک فولیکول موجب تولید و رشد اووسیت‌ها (سلول‌های تخمک نابالغ) می‌شود. هورمون استروژن نیز پوشش داخلی رحم را ضخیم نموده تا در صورت لقاح، رویان را در خود جای دهد. خون‌رسانی به پوشش ضخیم شده (اندومتر)، مواد مغذی را برای جنینی که با موفقیت لانه‌گزینی شده‌است فراهم می‌کند. اگر لانه‌گزینی اتفاق نیفتد، پوشش داخلی از بین رفته و خون ریزی آغاز می‌شود. قاعدگی که با کاهش سطح پروژسترون ایجاد می‌گردد (در اصطلاح رایج «پریود») ریزش دوره‌ای پوشش داخلی و نشانه‌ای از عدم بارداری است.
هر چرخه بر اساس رویدادهای تخمدان (چرخه تخمدان) یا رحم (چرخه رحم) به صورت فازهای مختلفی اتفاق می‌افتد. چرخهٔ تخمدان از فاز فولیکولی، تخمک‌گذاری و فاز لوتئال تشکیل شده‌است. چرخهٔ رحم نیز شامل قاعدگی، فاز تکثیری و ترشحی می‌شود. روز اولِ چرخه قاعدگی، نخستین روز قاعدگی است که حدود پنج روز به طول می‌انجامد و در حدود روز چهاردهم، معمولاً یک اووسیت طی فرایند تخمک‌گذاری از تخمدان آزاد می‌شود. منارک (شروع اولین قاعدگی) معمولاً در حدود سن دوازده سالگی رخ می‌دهد.
در برخی زنان، چرخهٔ قاعدگی ممکن است سبب بروز مشکلاتی گردد که زندگی روزمره را مختل می‌کند. این علائم شامل قاعدگی دردناک، حساس شدن سینه‌ها، خستگی و سندرم پیشاقاعدگی هستند. همچنین ۳ تا ۸ درصد از زنان عوارض شدیدتری مانند اختلال ناخوشی پیشاقاعدگی را تجربه می‌کنند. چرخه قاعدگی را می‌توان با داروهای هورمونی ضدبارداری تغییر داد.
چرخه قاعدگی شامل چرخه تخمدان و رحم می‌شود. چرخه تخمدان به توصیف تغییرات صورت گرفته در فولیکول‌های تخمدان و چرخه رحم به توصیف تغییرات صورت گرفته در پوشش آندومتر رحم می‌پردازد. هر دو چرخه به فازهای مختلفی تقسیم می‌شوند. چرخه تخمدانی شامل فازهای فولیکولر، تخمک‌گذاری، لوتئال و چرخه رحمی شامل قاعدگی، فاز تکثیری و ترشحی است. چرخه قاعدگی توسط هیپوتالاموس و هیپوفیز پیشین کنترل می‌شود. هیپوتالاموس هورمون آزاد کننده گنادوتروپین (GnRH) ترشح می‌کند که باعث تحریک هیپوفیز پیشین برای ترشح هورمون محرک فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینی (LH) می‌شود. قبل از بلوغ، GnRH در مقادیر کم و با سرعت ثابت آزاد می‌گردد، پس از بلوغ، مقدار آن افزایش یافته و بسته به فرکانس و بزرگی پیام‌های عصبی هیپوتالاموس، تعیین می‌کند که چه مقدار FSH و LH توسط هیپوفیز تولید شود.
طول هر چرخه قاعدگی متفاوت بوده اما به‌طور متوسط هر ۲۸ روز، از روز اول یک قاعدگی تا روز اول قاعدگی بعدی، رخ می‌دهد. این چرخه اغلب در آغاز و پایانِ دوران باروریِ زن کمتر به صورت منظم انجام می‌شود. در دوران بلوغ، بدن کودک شروع به بالغ شدن کرده و توانایی تولید سلول‌های جنسی و تولیدمثل را می‌یابد. اولین چرخه قاعدگی (منارک) در حدود ۱۲ سالگی رخ می‌دهد و تا حدود ۳۰–۴۵ سالگی ادامه می‌یابد. چرخه‌های قاعدگی با یائسگی، که معمولاً بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی است، به پایان می‌رسد.
بین قاعدگی و یائسگی، تخمدان‌های انسان به‌طور منظم بین فازهای لوتئال و فولیکولر در طول چرخه قاعدگی ماهانه تغییر می‌کنند. با افزایش تدریجی مقدار استروژن در فاز فولیکولی، ترشحاتِ جریان خون متوقف می‌شود و پوشش رحم ضخیم می‌گردد. فولیکول‌های تخمدان تحت تأثیر فعل و انفعالات پیچیده هورمون‌ها شروع به رشد می‌کنند، پس از چند روز، یکی از فولیکول‌ها که از بقیه رشد بیشتری داشته‌است، باقی می‌ماند و فولیکول‌های کوچک‌تر از بین رفته و می‌میرند. حدوداً در اواسط چرخه، حدود ۱۰ تا ۱۲ ساعت پس از افزایش هورمون لوتئینی (LH), در رویدادی به نام تخمک‌گذاری، فولیکولِ غالب یک اووسیت آزاد می‌کند.
پس از تخمک‌گذاری، اووسیت به مدت ۲۴ ساعت یا کمتر بدون لقاح به بقای خود ادامه می‌دهد، باقی مانده فولیکول غالب در تخمدان به جسم زرد تبدیل می‌شود و وظیفه اصلی تولید مقادیر زیادی هورمون پروژسترون را بر عهده می‌گیرد. تحت تأثیر پروژسترون، پوشش رحم تغییر می‌کند تا برای لانه گزینی احتمالی رویان برای ایجاد بارداری آماده شود. ضخامت آندومتر در پاسخ به سطوح فزاینده استروژن که توسط فولیکول آنترال (یک فولیکول تخمدانی بالغ) در خون ترشح می‌گردد، همچنان افزایش می‌یابد. حداکثر سطح استروژن در حدود روز سیزدهمِ چرخه و همزمان با تخمک‌گذاری است. اگر لانه گزینی در عرض حدود دو هفته اتفاق نیفتد، جسم زرد به جسم سفید (آلبیکَنس) تبدیل می‌شود که هورمون تولید نمی‌کند و باعث کاهش شدید سطح پروژسترون و استروژن می‌شود. در اثر افت صورت گرفته، پوشش داخلی رحم به مرور زمان تخریب می‌شود، به گونه‌ای که در پایین‌ترین ضخامت، استروژن به‌طور کامل از بین رفته‌است.
در یک چرخه قاعدگی، چرخه‌های تخمدان و رحم همزمان و هماهنگ هستند و بین ۲۱ تا ۳۵ روز با میانگین جمعیتی ۲۷ تا ۲۹ روز رخ می‌دهند. اگرچه میانگین طول دوره قاعدگی انسان به صورت گام‌های ماهیانه است، اما بین این دو رابطه علت و معلولی وجود ندارد.
تخمدان‌ها حاوی تعداد محدودی اووگونی، سلول‌های گرانولوزا و سلول‌های تِکا هستند که با هم فولیکول‌های اولیه را تشکیل می‌دهند. تا هفته ۲۰ بارداری حدود ۷ میلیون اووسیت در هر تخمدان جنینِ دختر تشکیل می‌شود. این رقم در زمان تولد به حدود ۲ میلیون کاهش می‌یابد و تا اولین دوره قاعدگی به ۳۰۰۰۰۰ اووسیت می‌رسد. پس از قاعدگی به‌طور متوسط هر ماه، یک اووسیت، بالغ و در طی تخمک‌گذاری آزاد می‌شود. با شروع بلوغ، این اووسیت‌های بالغ مستقل از چرخه قاعدگی به صورت فولیکول‌های اولیه در می‌آیند. فرایند رشدی اووسیت، از زمان تقسیم اووگونی تا تخمک‌گذاری، اووژنز نامیده می‌شود که در پایان آن تنها یک اووسیت از تقسیمات سلولی باقی می‌ماند تا لقاح را صورت دهد. سلول‌های دیگر که توانایی باوری ندارند به عنوان اجسام قطبی دور ریخته می‌شوند. فاز فولیکولی اولین قسمت از چرخه تخمدان است و با تکمیل فولیکول‌های آنترال (بالغ) به پایان می‌رسد. اولین میوزِ اووسیت تا زمانی که فولیکول آنترال تشکیل نشود ناقص می‌ماند. در طی این مرحله معمولاً فقط یک فولیکول تخمدانی به‌طور کامل بالغ و و آماده تخمک‌گذاری می‌شود. فاز فولیکولی با افزایش سن به‌طور قابل توجهی کوتاه می‌گردد، به گونه ای که حدود ۱۴ روز در زنان ۱۸ تا ۲۴ ساله و حدود ۱۰ روز در زنان ۴۰ تا ۴۴ ساله به طول می‌انجامد.
از طریق افزایش هورمون محرک فولیکول (FSH) در روزهای اولیه چرخه، چند فولیکول تخمدانی تحریک می‌شود. این فولیکول‌ها که در طول یک سال در فرآیندی به نام فولیکولوژنز رشد می‌کنند، برای رشد حداکثری به رقابت با یکدیگر می‌پردازند. در پایان فرایند، جز یکی از این فولیکول‌ها، مابقی از رشد بازمی‌مانند و فولیکول غالب، فولیکولی که دارای بیشترین گیرنده FSH است، به بلوغ خود ادامه می‌دهد. فولیکول‌های باقی مانده در فرآیندی به نام آترزی فولیکولی می‌میرند. هورمون لوتئینی (LH) نیز رشد بیشتر فولیکول تخمدان را تحریک و فولیکول حاوی اووسیت را به بلوغ می‌رساند (فولیکول آنترال).
سلول‌های تِکا گیرنده‌هایی ایجاد می‌کنند که LH، به آن‌ها متصل می‌شود و در پاسخ مقادیر زیادی آندروستندیون ترشح می‌کنند؛ همزمان با سلول‌های تکا، سلول‌های گرانولوزای اطراف فولیکولِ در حال بلوغ نیز گیرنده‌هایی برای اتصال FSH به وجود می‌آورند و در پاسخ به این هورمون، آندروستندیون ترشح می‌کنند؛ آندروستندیون توسط آنزیم آروماتاز به استروژن تبدیل می‌شود. استروژن از تولید بیشتر FSH و LH توسط غده هیپوفیز جلوگیری و این بازخورد منفی سطوح FSH و LH را تنظیم می‌کند. فولیکول غالب همچنان به ترشح استروژن ادامه می‌دهد و افزایش سطح استروژن باعث پاسخ دهی بیشتر هیپوفیز نسبت به GnRH هیپوتالاموس می‌شود. با افزایش استروژن و گذر از میزان مشخصی، سیگنالِ تنظیمی، به صورت بازخورد مثبت در می‌آید و هیپوفیز را به ترشح بیشتر FSH و LH ترغیب می‌کند. این افزایش FSH و LH معمولاً یک تا دو روز قبل از تخمک‌گذاری رخ می‌دهد و مسئول پارگی فولیکول آنترال و آزادسازی اووسیت است.
در حدود روز چهاردهم، اووسیت از تخمدان آزاد می‌شود که به این عمل «تخمک‌گذاری» می‌گویند. این رخداد حدود ۱۰ تا ۱۲ ساعت پس از اوج ترشح LH رخ می‌دهد و به‌معنای رهاشدن یک اووسیت بالغ از فولیکول‌های تخمدان به‌درونِ لوله فالوپ است. به‌طور معمول تنها یکی از ۱۵ تا ۲۰ فولیکولِ تحریک شده، به بلوغ کامل می‌رسد و در هر چرخه معمولاً یک اووسیت آزاد می‌شود. طی دو سال اول پس از منارک، تخمک‌گذاری تنها در ۱۰ درصد از چرخه‌های تخمدانی رخ می‌دهد و در سن ۴۰ تا ۵۰ سالگی، تعداد فولیکول‌های تخمدان کاهش می‌یابد. هورمون LH سبب آغاز تخمک‌گذاری در حدود روز ۱۴ شده و تشکیل جسم زرد را میسر می‌کند. به دنبال تحریک بیشتر توسط LH، جسم زرد استروژن، پروژسترون، ریلاکسین (که رحم را با مهار انقباضات میومتر آرام می‌کند) و اینهیبین (که ترشح بیشتر FSH را مهار می‌کند) تولید و آزاد می‌کند.
ترشح LH اووسیت را بالغ و دیواره فولیکول موجود در تخمدان را ضعیف می‌کند تا فولیکول آنترال اووسیت خود را آزاد کند. اگر این اووسیت توسط یک اسپرم بارور شود، ابتدا به سرعت به یک اوتید تبدیل شده و ورود اسپرماتوزون‌های دیگر را مسدود می‌کند، سپس به تخمکِ لقاح یافته تبدیل شده و سلول تخم را به وجود می‌آورد. اگر اووسیت توسط اسپرم بارور نشود، به مرور زمان تحلیل و از بین می‌رود. تخمک بالغ قطری در حدود ۰٫۱ میلی‌متر (۰٫۰۰۳۹ اینچ) دارد و بزرگ‌ترین سلول مشاهده شده انسانی است.
اینکه کدام یک از تخمدان‌های راست یا چپ تخمک‌گذاری می‌کنند، پدیده‌ای تصادفی است و شواهدی از هماهنگی بین تخمدان چپ و راست وجود ندارد. برای مثال در برخی از اوقات هر دو تخمدان، تخمک‌گذاری می‌کنند و اگر هر دو اووسیت بارور شوند، دوقلوهای غیرهمسان به وجود می‌آیند. اووسیت پس از رهاسازی از تخمدان، توسط رشته‌های فیمبریا که در حاشیه بافت و پایان هر یک از لوله‌های فالوپ قرار دارند، به داخل لوله فالوپ رانده می‌شوند. اووسیت بارورنشده پس از حدود یک روز در لوله فالوپ متلاشی یا حل و اووسیت بارورشده در عرض سه تا پنج روز به رحم می‌رسد.
لقاح معمولاً در وسیع‌ترین بخش لوله‌های فالوپ موسوم به «آمپولا» انجام می‌شود. یک تخمک بارورشده بلافاصله پس از لقاح، به فرایند جنین‌زایی (تکامل) ورود می‌کند؛ سلولِ در حال تقسیم پس از سه روز با پیمایش لوله فالوپ به رحم وارد و طی سه روز دیگر، به لانه گزینی در آندومتر می‌پردازد. طی لانه گزینی، سلول تخم به مرحله بلاستوسیست رسیده و در این زمان بارداری آغاز می‌شود. اگر لقاح انجام بگیرید، سینسیتیوتروفوبلاست (لایه خارجی بلاستوسیست که بعداً به لایه خارجی جفت تبدیل می‌شود) گنادوتروپین جفتی انسان (hCG) را تولید می‌کند که بسیار شبیه LH است و جسم زرد را حفظ می‌کند. در چند ماه اول بارداری، جسم زرد به ترشح پروژسترون و استروژن در سطوح کمی بالاتر از زمان تخمک‌گذاری ادامه می‌دهد. پس از تشکیل جنین و در بقیه دوران بارداری، جفت وظیفه ترشح hCG را بر عهده می‌گیرد تا جسم زرد پروژسترون و استروژن بیشتری ترشح و چرخه قاعدگی را در طی دوران بارداری مسدود کند. این هورمون‌ها همچنین غدد پستانی را به تولید شیر وامی‌دارند.
فاز لوتئال که حدود ۱۴ روز به طول می‌انجامد و مرحله نهایی چرخه تخمدان بوده، با فاز ترشحیِ چرخه رحم همزمان است. در طول فاز لوتئال، هورمون‌های هیپوفیز، FSH و LH، باعث می‌شوند که قسمت‌های باقی مانده از فولیکول آنترال به جسم زرد تبدیل شده و پروژسترون تولید کند. هورمون‌های ترشح شده توسط جسم زرد، در یک بازخورد منفی، تولید FSH و LH که برای بقای جسم زرد ضروری است سرکوب می‌کنند. سطح FSH و LH به سرعت کاهش یافته و جسم زرد دچار زوال می‌شود. کاهش پروژسترون در اثر نبود جسم زرد، قاعدگی و چرخه بعدی را ایجاد می‌کند. از زمان تخمک‌گذاری تا زمانی که قطع پروژسترون باعث شروع قاعدگی بعدی شود، معمولاً حدود دو هفته طول می‌کشد. مدت زمان فاز فولیکولی در هر زن، از چرخه‌ای به چرخه دیگر متفاوت بوده؛ در حالی که طول فاز لوتئال تفریباً در تمام چرخه‌های قاعدگی ثابت، و بین ۱۰ تا ۱۶ روز (به‌طور متوسط ۱۴ روز) است.
چرخه رحم دارای سه فاز قاعدگی، تکثیری (پرولیفراتیو) و ترشحی است.
قاعدگی (که به آن خونریزی قاعدگی، عادت ماهیانه یا پریود نیز می‌گویند) اولین و واضح‌ترین مرحله چرخه رحم است و اولین بار در دوران بلوغ اتفاق می‌افتد. اولین چرخه آن که «منارک» نامیده می‌شود در حدود سنین دوازده یا سیزده سالگی رخ می‌دهد. میانگین سنی عموماً در کشورهای در حال توسعه دیرتر و در کشورهای توسعه یافته زودتر است. در بلوغ زودرس، منارک می‌تواند در سن هشت سالگی اتفاق بیفتد، هر چند معمولاً طبیعی قلمداد می‌شود.
قاعدگی هر ماه با کاهش سطح استروژن و پروژسترون و آزاد شدن پروستاگلاندین‌ها آغاز می‌شود که سرخرگ‌های مارپیچی را منقبض می‌کنند. این اتفاق باعث اسپاسم، انقباض و پارگی در این شریان‌ها شده و خون رسانی به آندومتر را قطع می‌کند، در نتیجه سلول‌های لایه بالایی آندومتر (لایهٔ عملکردی بافت داخلی رحم) که از اکسیژن محروم شده‌اند، می‌میرند. تدریجاً کل این لایه از بین رفته و فقط لایه زیرین (لایه پایه یا بازالیس) باقی می‌ماند. آنزیمی به نام پلاسمین، لخته‌های خون در مایع قاعدگی را هیدرولیز کرده و موجب تسهیل جریان خون و تجزیه پوشش داخل رحم می‌شود. خونریزی به‌مدت ۲ تا ۶ روز و با از دست رفتن ۳۰ تا ۶۰ میلی لیتر خون ادامه می‌یابد که نشان دهنده عدم بارداری است.
خونریزی ماهیانه معمولاً نشانه‌ای از عدم وقوع بارداری است، اما خونریزی را نمی‌توان همیشه یک نشانهٔ قطعی عدم بارداری دانست، زیرا عوامل متعددی می‌توانند باعث خونریزی در دوران بارداری شوند. قاعدگی به‌طور متوسط یک بار در هر ماه، از منارک تا زمانی که فرد یائسه شود، رخ می‌دهد و با سال‌های باروری یک زن مطابقت دارد. متوسط سن یائسگی در زنان ۵۲ سال است و معمولاً بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی رخ می‌دهد. قبل از یائسگی مرحله ای از تغییرات هورمونی وجود دارد که به عنوان پیش یائسگی شناخته می‌شود.
«یومنوره» به معنای قاعدگی طبیعی و منظم است که حدود ۵ روز اول چرخه را شامل می‌شود. زنانی که منوراژی (خون‌ریزی شدید قاعدگی) را تجربه می‌کنند، نسبت به افراد عادی بیشتر مستعد کمبود آهن هستند.
فاز پرولیفراتیو دومین مرحله از چرخه رحمی است که طی آن استروژن باعث رشد و تکثیر پوشش داخلی رحم می‌شود. بخش دوم فاز فولیکولار با فاز پرولیفراتیو چرخه رحم همپوشانی دارد. فولیکول‌های تخمدان هنگام بالغ شدن مقادیر بسیار زیادی استرادیول ترشح می‌کنند که همراه با سرخرگ‌های مارپیچی باعث تشکیل یک لایه جدید از آندومتر می‌شود.
با افزایش سطح استروژن، سلول‌های دهانه رحم نوعی مخاط در این بخش تولید می‌کنند. این مخاط pH بالاتری دارند و دهانه رحم را چسبنده و شرایط را برای بقای اسپرم فراهم می‌کنند. این عمل، طی روز ۱۱ تا ۱۴ از چرخه رحمی اتفاق می‌افتد و احتمال وقوع لقاح را افزایش می‌دهد. این مخاطِ دهانه رحم را می‌توان به‌صورت ترشحات فراوان واژن که به سفیدهٔ تخم‌مرغِ خام شباهت دارد، مشاهده نمود. این ترشحات سفید، برای زنانی که به دنبال آگاهی از رخ دادن باروری هستند، ممکن است نشانه ای مبنی بر امکان وقوع تخمک‌گذاری باشد، اما این بدان معنا نیست که تخمک‌گذاری قطعاً رخ خواهد داد.
فاز ترشحی آخرین مرحله چرخه رحم است و مربوط به فاز لوتئال چرخه تخمدان می‌شود. در طول فاز ترشحی، جسم زرد به تولید پروژسترون می‌پردازد که نقش حیاتی در پذیرش آندومتر برای لانه گزینی جنین بازی می‌کند. گلیکوژن، لیپید و پروتئین به داخل رحم ترشح و مخاط دهانه رحم غلیظ می‌شوند. در اوایل بارداری پروژسترون کشش ماهیچه صاف رحم را کاهش و جریان خون و دمای پایه بدن زن را افزایش می‌دهد.
اگر حاملگی اتفاق نیفتد، چرخه‌های تخمدان و رحم دوباره از ابتدا آغاز می‌شوند.
تنها دو سوم از سیکل‌های طبیعی قاعدگی دارای تخمک‌گذاری هستند و یک سوم دیگر فاقد تخمک‌گذاری بوده یا فاز لوتئال کوتاهی دارند (کمتر از ده روز) که در آن تولید پروژسترون برای عملکرد طبیعی و باروری کافی نیست. چرخه‌هایی که در آن تخمک‌گذاری رخ نمی‌دهد (عدم تخمک‌گذاری) در دخترانی که به تازگی قاعدگی خود را شروع کرده‌اند و در زنان در حوالی یائسگی رایج و معمول است. در طول دو سال اول پس از منارک، تخمک‌گذاری در نیمی از سیکل‌ها وجود ندارد. پنج سال پس از قاعدگی، تخمک‌گذاری حدود ۷۵ درصد از سیکل‌ها را شامل می‌شود و این میزان در سال‌های بعد به ۸۰ درصد می‌رسد. چرخه‌های بدون تخمک‌گذاری اغلب با چرخه‌های تخمک‌گذاریِ معمولی یکسان هستند. هر گونه تغییر در تعادل هورمون‌ها می‌تواند فرایند تخمک‌گذاری را مختل کند. استرس، اضطراب و اختلال خوردن نیز باعث کاهش GnRH و اختلال در چرخه قاعدگی می‌شوند. عدم تخمک‌گذاری مزمن در ۶ تا ۱۵ درصد از زنان در طول سال‌های باروری رخ می‌دهد. در حوالی یائسگی، اختلال در بازخورد هورمونی منجر به چرخه‌های عدم تخمک‌گذاری می‌شود. اگرچه عدم تخمک‌گذاری یک بیماری به حساب نمی‌آید، اما می‌تواند نشانه ای از یک بیماری زمینه ای مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک باشد. چرخه‌های بدون تخمک‌گذاری یا فازهای لوتئال کوتاه، زمانی که زنان تحت استرس هستند یا ورزشکاران شدت تمرین خود را افزایش می‌دهند طبیعی است. این تغییرات با کاهش عوامل استرس زا یا در مورد ورزشکاران، با سازگاری او با تمرین، بهبود می‌یابند.
با وجود طبیعی بودن چرخه قاعدگی برخی از زنان دچار مشکلاتی می‌شوند که زندگی روزمرهٔ آن‌ها را مختل می‌کند. این مشکلات شامل آکنه، حساس شدن سینه‌ها، احساس خستگی و سندرم پیشاقاعدگی (PMC) هستند. همچنین ۳ تا ۸ درصد از زنان عوارض شدیدتری مانند اختلال ناخوشی پیشاقاعدگی را تجربه می‌کنند. دیسمنوره یا «درد پریود» می‌تواند باعث گرفتگی در ناحیه شکم، پشت یا بالای ران شود که در چند روز اول قاعدگی رخ می‌دهد. دردِ ناتوان کننده در چرخه قاعدگی طبیعی نیست و می‌تواند نشانه یک بیماری شدید مانند آندومتریوز باشد. این مسائل می‌تواند به‌طور قابل توجهی بر سلامت و کیفیت زندگی زنان تأثیر بگذارند و مداخلات درمانی به موقع می‌تواند زندگی زنان را بهبود بخشد.
باورهای غلط فرهنگیِ رایجی وجود دارد که قاعدگی بر خلق و خوی زنان تأثیر می‌گذارد و باعث افسردگی یا تحریک پذیری می‌شود، یا اینکه قاعدگی یک تجربه دردناک، شرم آور یا ناپاک است. اغلب تغییرات خلقی طبیعی یک زن به اشتباه به چرخه قاعدگی نسبت داده می‌شود، با وجود کافی نبودن شواهد آزمایشی، به نظر می‌رسد، قاعدگی تنها با افزایش اندک نوسانات خلقی در طول فاز لوتئال و قاعدگی و کاهش متناظر در طول بقیه چرخه‌ها همراه است. تغییر سطوح استروژن و پروژسترون که در این چرخه رخ می‌دهد اثرات سیستمیکی بر جنبه‌های فیزیولوژی از جمله مغز، متابولیسم و دستگاه اسکلتی عضلانی می‌گذارد. همچنین این نوسان‌های هورمونی ممکن است تغییرات نامحسوس و قابل‌مشاهدهٔ فیزیولوژیکی را در عملکرد ورزشی زنان از جمله عملکرد استقامتی، هوازی و بی‌هوازی در پی داشته باشد. تغییرات در مغز نیز در طول چرخه قاعدگی مشاهده شده‌است اما موجب تغییرات ملموسی در توانایی‌های ذهنی - از جمله عملکرد تحصیلی، حل مسئله، حافظه و خلاقیت نمی‌شود. یکی از دلایل احتمالی افزایش توانایی زنان در درک فضایی در جریان قاعدگی، کاهش سطح استروژن و پروژسترون است.
در برخی از زنان، تخمک‌گذاری دارای یک درد مشخص است که به آن "میتل‌اشمرتز" (یک اصطلاح آلمانی به معنای درد میانی) می‌گویند. این درد با پارگی فولیکول همراه بوده و باعث از دست دادن مقدار کمی خون می‌شود.
حتی تغییرات طبیعی هورمونی در طول چرخه قاعدگی، ممکن است باعث ایجاد اختلالاتی مانند بیماری‌های خودایمنی شود، زیرا افزایش استروژن می‌تواند بر سیستم ایمنی فرد تأثیر بگذارد.
حدود ۴۰ درصد از زنان مبتلا به صرع در می‌یابند که تشنج‌هایشان در مراحل خاصی از چرخه قاعدگی‌شان بیشتر رخ می‌دهد. این صرعِ کاتامنیال ممکن است به دلیل افت پروژسترون در مرحله لوتئال یا حوالی قاعدگی، یا افزایش استروژن در زمان تخمک‌گذاری ایجاد شود. زنانی که عادت ماهانه منظمی دارند، می‌توانند برای مدیریت علائمشان، درست قبل و در حین قاعدگی دارو مصرف کنند. گزینه‌های درمانی شامل مکمل‌های پروژسترون، افزایش دوز داروهای ضدتشنج مصرفی، یا افزودن موقت یک ضد تشنج مانند کلوبازام یا استازولامید است. اگر این درمان‌ها بی‌اثر باشد، یا هنگامی که چرخه قاعدگی یک زن نامنظم است، بهترین گزینه پیشرو، متوقف نمودن چرخه قاعدگی است. توقف قاعدگی معمولاً با مصرف مدروکسی‌پروژسترون، تریپتورلین، گوسرلین یا با استفاده مداوم از داروهای ضدبارداری خوراکی صورت می‌گیرد.
داروهای ضدبارداری هورمونی از طریقِ مهار ترشح هورمون‌های FSH, LH و GnRH از بارداری جلوگیری می‌کنند. داروهای هورمونی ضدبارداری همچون قرص‌های ضدبارداری خوراکی ترکیبی (COC)، که بیشتر با نام قرص‌های ضدبارداری شناخته می‌شوند، حاویِ استروژن بوده و رشد فولیکول غالب و افزایش LH در اواسط چرخه و در نتیجه تخمک‌گذاری را متوقف می‌کنند. الگوی «دوزهای ترتیبی و سپس قطع مصرف COCها» می‌تواند چرخه رحمی را شبیه‌سازی و یک خونریزی مشابه پریود ایجاد کند؛ هرچند در برخی موارد این خونریزی خفیف‌تر است.
داروهای ضدبارداری هورمونی که فقط حاوی پروژسترون هستند، قادر به جلوگیری قطعی از تخمک‌گذاری نیستند، اما اجازه نمی‌دهند مخاط دهانه رحم محیطی مناسب برای اسپرم باشد. پیشگیری از بارداری هورمونی به اشکال مختلفی چون قرص، چسب‌های پوستی، درون‌کاشت‌های زیرپوستی و آی‌یودی‌های هورمونی امکان‌پذیر است.
اکثر پستانداران ماده دارای دوره فحلی هستند، اما تنها ده گونه از نخستی‌سانان، چهار گونه از خفاشان، حشره‌خوار فیلی و موش خاردار قاهره‌ای (گونه ای از موش خاردار معمولی) چرخه قاعدگی دارند. چرخه‌ها موجود در این جانوران به غیر از طول، مانند انسان بوده و از ۹ تا ۳۷ روز متغیر است. عدم وجود رابطه مستقیم بین این گروه‌های جانوری نشان می‌دهد که چهار رویداد تکاملیِ متمایز باعث ایجاد قاعدگی در هر یک شده‌است. See BBC Earth lay summary, 20 April 2015. در گونه‌هایی که چرخه قاعدگی مشاهده می‌شود، تخمک‌گذاری برای جفت‌های احتمالی آشکار نیست و فصل جفت‌گیری وجود ندارد. چهار نظریه در مورد اهمیت تکاملی قاعدگی وجود دارد:
پادشاهی متحد بریتانیای کبیر و ایرلند یک کشور مستقل در جزایر بریتانیا بود که بین سال‌های ۱۸۰۱ تا ۱۹۲۲ میلادی وجود داشت، زمانی که تمام ایرلند را شامل می‌شد. این توسط مصوبه‌های اتحاد ۱۸۰۰ تأسیس شد که پادشاهی بریتانیا و پادشاهی ایرلند را در یک کشور متحد ادغام کرد. تأسیس دولت آزاد ایرلند در سال ۱۹۲۲ منجر به تغییر نام بقیه آن‌ها به پادشاهی بریتانیای کبیر و ایرلند شمالی شد.
بریتانیا، با تأمین مالی ائتلاف اروپایی که فرانسه را در طول جنگ‌های ناپلئونی شکست داد، نیروی دریایی سلطنتی بزرگی ایجاد کرد که امپراتوری بریتانیا را قادر ساخت تا به بزرگترین قدرت جهانی برای قرن آینده تبدیل شود. برای نزدیک به یک قرن از شکست نهایی ناپلئون پس از نبرد واترلو تا شروع جنگ جهانی اول، بریتانیا تقریباً پیوسته با قدرت‌های بزرگ در صلح بود. قابل توجه‌ترین استثنا جنگ کریمه با امپراتوری روسیه بود که در آن خصومت‌های واقعی نسبتاً محدود بود. با این حال، بریتانیا در عملیات نظامی تهاجمی گسترده در آفریقا و آسیا، مانند جنگ‌های تریاک با سلسله چینگ، برای گسترش مالکیت و نفوذ سرزمینی خود در خارج از کشور شرکت کرد.
با شروع نیمه دوم قرن نوزدهم، دولت امپراتوری سطوح فزاینده‌ای از خودمختاری را به دولت‌های منتخب محلی در مستعمرات اعطا کرد که ساکنان سفیدپوست از نظر جمعیتی و/یا از نظر سیاسی مسلط شده بودند، که این روند در نهایت منجر به این شد که کانادا، استرالیا، نیوزیلند، نیوفاندلند و آفریقای جنوبی به قلمروهای خودگردان تبدیل شوند. اگرچه این قلمروها بخشی از امپراتوری بریتانیا باقی ماندند، اما در عمل به دولت‌های محلی اجازه داده شد تا عمدتاً امور داخلی خود را بدون مداخله لندن، که عمدتاً تنها مسئول سیاست خارجی بود، مدیریت کنند.
مولانا محمد بن حسام‌الدین حسن بن شمس‌الدین محمد خوسفی(زاده خوسف) شناخته شده به اِبنِ حِسام شاعر ایرانی در گذشته به سال ۸۷۵ هجری است.آثار او عبارتند از: دلائل النبوه و نسب نامه،خاوران نامه، دیوان اشعار، نظم نثر الالی. دیوان او شامل اشعاری در قالب‌های قصیده، ترجیع‌بند، مسمط و ترکیب‌بند است. او در قصیده از انوری، ظهیر فاریابی، خاقانی شروانی و سلمان ساوجی تأثیر گرفته‌است. از مهم‌ترین آثار او خاوران‌نامه است که به تقلید از شاهنامه فردوسی سروده شده‌است. این حسام حلقه‌ای حلقات ادبیات شیعی خراسان است و برخی دیگر از حلقه‌ها سلیمی تونی (م ۸۵۴) و آذری اسفراینی و لطف‌الله نیشابوری (م ۸۱۲)هستند. دیوان ابن حسام خوسفی توسط احمد احمدی بیرجندی تصحیح و منتشر شده‌است.
آرامگاه وی در شهر خوسف واقع و محل زیارت مردم است.
ابنِ حسام در سال ۷۸۲ یا ۷۸۳ هجری در شهر خوسف در منطقه قُهستان به دنیا آمد. خاندان او تا نُه پشت اهل فضل و علم و ارشاد بوده‌اند؛ و نیای او شمس‌الدین زاهد، به پارسایی و عبادت معروف بوده‌است. وی در همان روزگار روزگار را به زهد و وَرَع میگذراند. همچنین دولتشاه سمرقندی دربارهٔ او این چنین میگوید.«از دهقنت نان حلال حاصل کردی و گاو بستی و صباح که به صحرا رفتی تا شام اشعار خود را بر دسته‌بیل نوشتی»از همین این رو صاحب نظران شغل وی را دهقانی دانسته‌اند. او از مشهورترین شاعران شیعه مذهب آن دوران بود.تاریخ درگذشت او در سال ۸۷۵ ق بوده‌است.
خاوران‌نامه از آثار ادبی‌است که به نظم فارسی در سال ۸۳۰ هجری قمری سروده شده‌است. این منظومه حماسه‌ای دینی و مصنوع است که در بحر متقارب و به وزن شاهنامه فردوسی سروده شده‌است. موضوع خاوران‌نامه جنگ‌های علی بن ابی‌طالب در سرزمین خاوران به همراهی مالک اشتر، و نیز با قباد پادشاه شرق و تهماسب‌شاه است. این منظومه به گفته ابن حسام از یک کتاب عربی به نظم کشیده شده‌است. این منظومه با حمد خدا و نعت محمد پیامبر اسلام و دیگر امام‌های شیعه آغاز می‌شود. این منظومه را تازیان‌نامه نیز گفته‌اند.
تاریخ ادبیات در ایران، صفا، جلد ۴، صص ۵–۱۷۴
«موسم مناجات»
برادران به حقّ موسم مناجاتست *** مراد خویش طلب کن که وقت حاجاتست
قیامت است که هر شش هزار سال ظهور *** کنون چه هفت شود ، قائم القیاماتست
اگر امام زمان را به حقّ به نشناسی *** روی به دوزخ اگر صد هزار طاعاتست
هر آن کسی که خداوند خویش را نشناخت *** محقق است که در کفر و در ظلاماتست
میان بنده و حقّ راز کی نهان ماند *** خدای عالم اسرار و ذوالخفیاتست
به ترک نفس ، هوا و مراد خویش بگیر *** که هر چه در دل توغیر اوست ، طاماتست
به هر چه پیش خیال و قیاس خود گفتم *** به نزد او همه افسانه و خیالاتست
بگوی از سر اخلاص نام مولانا *** که آشکار شد و دعوتش مقالاتست
عیان شد است رفیقان ز مشرق و مغرب *** ولیک این همه در بند یک اشاراتست
به فضل خود نظری کن به بندگان ضعیف *** که در میان خلایق بسی مقالاتست
شراب شوق لبالب ز جام مولانا *** بده که این هم از رحمت جماعاتست
ببخش بندة مسکین خویش ابن حسام *** بدان سبب که گرفتار چاه ظلماتست.۱_۴
مریم معزی / فصلنامه مطالعات تاریخی/ ش ۱۱و۱۲ / س۱۳۷۰ و نسخ خطی بیاض‌های اسماعیلیه-نخستین داعیان اسماعیلی در شمال غربی ایران و خراسان و ماوراءالنهر» ترجمهٔ فریدون بدره‌ای، مجله دانشکدهٔ ادبیات، دانشگاه تهران، شماره ۵۳(مهرماه ۱۳۴۵)، صفحه ۲۳–۷۰
آرامگاه ابن حسام خوسفی در سال ۹۲۰ هجری قمری بر روی تپه ای سنگی در بین مزارع‌های خوسف ساخته شد و در سده ۱۳ قمری مورد مرمت قرار گرفت. این بنای کوچک شامل اتاقکی است با فرم هشت ضلعی که نقشه فضای داخلی آن به صورت چلیپایی است. پوشش مقبره به صورت گنبدی طراحی شده که در مرکز آن یک کلاه‌فرنگی ساخته شده‌است. در این قسمت نورگیرهایی تعبیه شده تا هم نور فضای داخلی آرامگاه را تأمین کند و هم باعث تهویه فضای داخل آرامگاه شود. این بنا ابتدا در دوره صفویه بنا شده و در دوره قاجار تغییراتی در آن داده شد. این بنا دارای نقشه چلیپایی شکل و پوشش گنبدی بوده و در سه جهت، سه طاق‌نما با قوس جناقی دارد. همچنین در داخل آرامگاه کتیبه‌ای کاشیکاری شده به رنگ سفید حاوی اشعار ابن حسام وی باشد و دور مقبره را فرا گرفته‌است.آرامگاه ابن حسام خوسفی با قدمتی ۵۰۰ سال. تاریخ انتشار: ۱۴ آبان ۱۳۹۴
شمس‌الدین محمد بن عبدالله کاتبی ترشیزی؛ نام شاعر و خطاط شهیر ایرانی در سده نهم قمری است. وی در روستای طرق، نزدیک ترشیز و نیشابور، به دنیا آمد و به همین سبب او را نیشابوری و ترشیزی نیز خوانده‌اند.
کاتبی شعر و ادبیات و خوش‌نویسی را در نزد سیمی نیشابوری آموخت؛ تا اینکه کاتبی، نیشابور را به قصد هرات رها کرد و در هرات به خدمت بایسنقر پسر شاهرخ رسید؛ و قصایدی را نیز در مدح او سرود. پس از آن محمد کاتبی به استرآباد، مازندران، گیلان، شروان و آذربایجان سفر کرد. در شروان، منوچهرشاه شروانی را چندین بار مدح نمود و از او صله دریافت کرد. پس از آن در آذربایجان، اسکندر قره‌یوسف، یکی از شاهزادگان قراقویونلو را ستایش نمود. در گیلان، به سلطان ابراهیم میرزا تیموری خدمت کرد. آن‌گاه کاتبی، روی به اصفهان نهاد و به خدمت ابن ترکه اصفهانی پیوست و در نزد او اصول عرفان و تصوف را آموخت. پس از مدتی، کاتبی به استرآباد بازگشت.
کاتبی در استرآباد و در سال ۸۳۹ قمری احتمالاً در اثر طاعون درگذشت.
از کاتبی منظومه‌هایی چون گلشن ابرار، ده باب، محبّ و محبوب، سی‌نامه، مجمع‌البحرین و تجنیسات برجای مانده‌است. دیوان او مرکب از قصایدی در حمد خدا، ستایش پیامبر اسلام و برخی شاهان و امیران است. کاتبی، در قصاید به استقبال شاعرانی چون خاقانی و کمال‌الدین اسمعیل رفته‌است.
سید معین‌الدین علی پسر نصیر پسر هارون پسر ابوالقاسم حسینی قاسمی انواری تبریزی معروف به قاسم انوار، از شاعران ایرانی است.
وی در سال ۷۵۷ هجری قمری در سراب (از شهرهای استان آذربایجان شرقی) به دنیا آمد. او از پیروان خاندان صفی‌الدین اردبیلی بود. معین‌الدین در شعر قاسمی یا قاسم تخلص میِکرد و یکی از پسران شیخ صفی‌الدین به اسم صدرالدین موسی به او لقب قاسم‌الأنوار را بخشید.
دربارهٔ نحوه ورود او به حلقه اهل طریقت ابهامهایی وجود دارد. گزارش جامی در ترجمه حال او از آن حکایت می‌کند که وی در اوایل به صدرالدین فرزند صفی الدین اردبیلی ارادت داشته و بعد از آن به صحبت صدرالدین علی یمنی - که وی از اصحاب اوحدالدین کرمانی بوده- رسیده‌است.
قاسم بعدها شاگردی سید محمد میرمخدوم را که از مدینه به نیشابور آمده بود، نمود. سید قاسم بعد از آن‌که مدتی در آذربایجان بود، به اشارت صدرالدین به گیلان رفت و بعد از چندی اقامت در گیلان و قزوین عازم خراسان شد و در نیشابور با اعتراض علما و اهل ظاهر روبرو شد و به هرات رفت و در آن شهر اقامت گزید. در این شهر عده زیادی به حلقه تربیت وی درآمدند و در خراسان شهرتی فراگیر یافت. در میان شاگردان و پیروان وی شماری از امیرزادگان دربار هرات نیز وجود داشتند. شهرت قاسم انوار در هرات و افزایش روزافزون پیروان او موجب هراس صاحب منصبان این دیار خاصه بایسنقر میرزا شد. تا آن که در سال ۸۳۰ در حجرهٔ احمد لر دیوان قاسم انوار یافت شد و به سبب تهمت ارتباط با احمد لر، قاتل شاهرخ تیموری، مجبور به ترک هرات شد.
در این زمان سید قاسم در سمرقند سکونت گزید و سپس به خرگرد جام رفت. در جام، سید قاسم خانقاهی ترتیب داد. قاسم در سال ۸۳۷ هجری قمری در سن هشتاد سالگی درگذشت و در باغ خانقاهش در روستای لنگر تربت جام به خاک سپرده شد. امیرعلیشیر نوایی دستور داد بر قبر او بقعه‌ای بسازند؛ وی همچنین به مردم و به صوفیان اجازه داد که از قبر قاسم انوار دیدن کنند.
اشعار قاسم انوار شامل بر تعدادی غزل، قطعه، رباعی و چند مثنوی‌است. مثنوی‌های او انیس‌العارفین و صدمقام نام دارد که در بیان اصطلاحات عرفان و تصوف سروده شده‌اند. وی در شعر بیشتر قاسم و قاسمی و گاهی قاسم انوار تخلص کرده‌است. آثار نثر او به فارسی ساده تحریر شده‌اند؛ مهم‌ترین این آثار رساله در بیان علم، و رسالة سؤال و جواب است. وی به زبان‌های فارسی، ترکی و گیلکی شعر سروده‌است.
- دیوان اشعار؛ دیوان شاه قاسم انوار با مقابله بیش از هشت نسخه به تصحیح دکتر حسن نصیری جامی به انضمام کتاب بررسی احوال و اشعار شاه قاسم انوار از سوی نشر مولی منتشر گردیده‌است.
-مثنوی انیس العارفین؛ این مثنوی به انضمام پنج رساله انوار (حورائیه، مقامات العارفین، بیان علم، سؤال و جواب، بیان واقعه) به تصحیح و توضیح دکتر حسن نصیری جامی از سوی نشر مولی منتشر گردیده‌است.
-رساله حورائیه، رساله مقامات العارفین، رساله بیان علم، رساله سؤال و جواب، رساله بیان واقعه. (این رساله‌ها به انضمام مثنوی انیس العارفین تصحیح و منتشر گردیده‌است)
- در زیر نمونه ای از اشعار وی را مطالعه می‌فرمایید
از هر طرفی چهره گشائی که منم // در هر صفتی جلوه گر آئی که منم
با اینهمه گه گاه غلط می‌افتم// نادان کس و بله روستائی که منم
نمی‌توان خبری داد از حقیقت دوست ولی// بروی حقیقت حقیقت همه اوست
از مسجد و میخانه وز کعبه و بتخانه//مقصود خدا عشق است باقی همه افسانه
قضا شخصی است پنج انگشت دارد// چو خواهد از کسی کامی برآرد
دو بر چشمش نهد وآنگه دو بر گوش//یکی بر لب نهد گوید که خاموش
از افق مکرمت صبح سعادت دمید //محو مجازات شد شاه حقیقت رسید
راه به وحدت نبرد هر که نشد در طلب// جمله ذرات را از دل و از جان برید
در حرم وصل دوست زنده دلی راه یافت //کز همه خلق جهان بار ملامت کشید
وصلت الله یافت قاسم و ناگاه یافت// زآنکه به شمشیر لا از همه عالم برید
نظام‌الدین محمود قاری یزدی شاعر سده نهم هجری است.
او در دیوانش به پوشاک مردم زمان خود پرداخته است. این دیوان در سال ۱۳۰۳–۱۳۰۴ از سوی میرزا حبیب اصفهانی در استانبول به چاپ رسید و در ۱۳۵۹ (خورشیدی) در تهران بازچاپ شد.
عصمةالله بخارایی معروف به عصمت بخاری یا نصیری فرزند خواجه مسعود (زاده بخارا - درگذشته ۸۴۰ (قمری)) شاعر ایرانی در عهد تیموری بود. نسب وی به جعفربن ابی طالب می‌رسید و اجداد او در بخارا شهرت و حرمت داشتند و مورد توجه ملوک آن دیار بودند.
تحصیلات علمی خود را در بخارا به پایان رسانید و در بیشتر علوم عصر خود سرآمد بود. در مجلس درس وی خواص و طالبان علم حضور داشتند مثل: سراج‌الدین بساطی سمرقندی، خیالی بخاری، خواجه رستم خوریانی و طاهر ابیوردی.
دیوان عصمت بخارائی به کوشش احمد کرمی در سال ۱۳۶۶ چاپ شده است هرچند از تصحیح حرفه‌ای برخوردار نیست. وی در نظم اشعار پیرو امیرخسرو دهلوی بود و مضامین و معانی او را عیناً در اشعار خود نقل می‌کرد. در بعضی از کتابها او را پایه‌گذار بحر طویل دانسته‌اند.
نمونه غزل:
نمونه رباعی:
نمونه مسمط در مدح علی بن موسی الرضا:
ملا محمد شیرین مغربی تبریزی معروف به شیرین یا ملامحمد شیرین و مشهور به شمس مغربی (۷۴۹–۸۰۹ هجری) صوفی و شاعر ایرانی نیمه دوم قرن هشتم هجری است.
علت ناموری و تخلص وی به مغربی را عده‌ای سفر او به مغرب و خرقه پوشیدن از دست یکی از منسوبین ابن عربی می‌دانند.آفتاب
وی در قریۀ امند یا انبند از قراء و بلوک رودقات تبریز متولد شده و در همان جا نشو و نما یافته است. برخی نام دیار او را انبندات، ابندات، انبد و امند نیز ضبط کرده اند.
مغربی در طریقت پیرو اسماعیل سیسی از یاران نورالدین عبدالرحمان اسفراینی و مصاحب کمال الدین خجندی بود. علاوه بر اسماعیل سیسی دیگر استادان او عبارتند از: بهاءالدین همدانی و محیی الدین بن عربی و سعدالدین تبریزی و عبدالمومن سراوی. عده ای او را به طریقه سهروردیه یا معروفیه منسوب کرده‌اند. باوجود اینکه بعضی از استادان وی پرورش یافته مشربهایی بودند که دنباله سنت اول به‌شمار می‌رود اما آثار وی از حکایت می‌کند که او به سنت دوم و آراء ابن عربی و شاگردانش سخت تمایل داشته‌است.
به اعتقاد ابن کربلایی، شمس‌الدین اقطابی و پسرش عبدالرحیم خلوتی مشرقی، هر دو مرید مغربی تبریزی بوده‌اند.دائرةالمعارف شهر تبریز به علاوه زبان فارسی، اشعاری به زبان عربی و فهلوی آذری از وی بدست رسیده‌است.Aḥmad Tafażżolī,"FAHLAVĪYĀT" in Encyclopaedia Iranica.
بیشتر این اشعار موضوعات عرفانی به ویژه وحدت وجود، اهمیت سلوک، تقرب و حسب حال عرفانی سالک است.
دیوان مغربی حاوی سه هزار بیت در قالب غزل، ترجیع بند و رباعی است که مضمون بیشتر آنها موضوعات عرفانی به ویژه وحدت وجود، اهمیت سلوک، تقرب و حسب حال عرفانی سالک است. با همه توجهی که مغربی به عرفان و موضوعات توحیدی دارد، شعر او از جاذبه هنری ممتاز خالی است. شعر مغربی به تقلید از آثار سده ششم و هفتم هجری و خالی از صنایع بدیع دل‌انگیز و کاربردهای تازه استعاره، تشبیه و دیگر آرایه‌های ادبی است. وی علاوه بر دیوان آثار دیگری نیز دارد از جمله: اسرار الفاتحه، رساله جام جهان‌نمادر شرح آراء ابن عربی و منتخبی از شرح قصیده تائیه ابن فارض، درالفرید فی معرفة التوحید به زبان فارسی در توحید و افعال و صفات حق، نزهة الساسانیه، نصیحت نامه، ارائة الدقایق فی شرح مرآت الحقائق.
شمس الدین محمد مغربی در یکی از سالهای ۸۰۹ تا ۸۱۰ ق در سرخاب تبریز درگذشت و در حظیره بابافرید به خاک سپرده شد.
جنگ ویتنام نام مجموعه عملیات و درگیری‌های نظامی‌ای است که از سال ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۵ میلادی بین نیروهای ویتنام شمالی و جبهه ملی آزادی‌بخش ویتنام جنوبی از یک سو، و نیروهای ویتنام جنوبی و متحدانش به ویژه ایالات متحده آمریکا از سوی دیگر رخ داد. همزمان و مرتبط با این جنگ، جنگ‌های نیابتی دیگری در لائوس و کامبوج بین نیروهای مورد حمایت ایالات متحده در برابر نیروهای کمونیستی در جریان بود. در پایان، با خروج ایالات متحده، جنگ داخلی لائوس، جنگ داخلی کامبوج و جنگ ویتنام به پایان رسیدند و همهٔ این کشورها حکومت‌های کمونیستی پیدا کردند.
دولت آمریکا در دوران ریاست جمهوری دوایت آیزنهاور حضور نیروهای نظامی ایالات متحده در خاک ویتنام را به عنوان راهی برای جلوگیری از گسترش نفوذ و کنترل کمونیسم در ویتنام جنوبی پیرو نظریه دومینو می‌دانست. با توجه به اصل ریزش دومینو اگر یک منطقه کمونیستی می‌شد مناطق اطراف را هم به دنبال خودش پایین می‌کشید و در کام کمونیسم و زیر نظر اتحاد جماهیر شوروی یا جمهوری خلق چین قرار می‌داد و به گسترش قلمرو کمونیسم کمک و از قلمرو دولت‌های سرمایه‌داری می‌کاست.
دولت ویتنام شمالی برای اتحاد تحت حکومت کمونیستی می‌جنگید، آن‌ها اختلاف را ابتدا جنگ مستعمراتی فقط علیه نیروی‌های استعماری فرانسوی می‌دانستند اما وقتی آمریکا به ویتنام جنوبی پیوست اختلاف را به جنگ علیه کل دولت ویتنام جنوبی که آن را دولت دست نشانده آمریکا می‌خواندند، تغییر دادند (اگرچه پیش از ورود آمریکا به این جریان فرانسوی‌ها به واسطه تغییرات صورت گرفته در خود فرانسه در حال ترک ویتنام بودند).
در جریان جنگ جهانی دوم، هندوچین به تصرف نیروهای ژاپن درآمد و دست نیروهای فرانسه که پیش از آن نیروی مستعمراتی آن منطقه نیز بودند از کشورهای منطقه موقتاً کوتاه شد. با شکست ژاپن در پایان جنگ نیروهای ملی و نیز کمونیست‌های ویتنام استقلال ویتنام را خواستار شدند و در دوم سپتامبر ۱۹۴۵ هو شی مین تشکیل کشور مستقل ویتنام را در هانوی اعلام کرد.https://www.britannica.com/event/Vietnam-War نیروهای فرانسه که از اسارت نیروهای ژاپن درآمده بودند دوباره سعی در کسب سلطه خود در هندوچین و ویتنام کردند. این امر با مقاومت نیروهای ویتنامی (معروف به ویت مین) زیر فرماندهی هوشی مین روبرو شد و جنگ‌های معروف به جنگ اول ویتنام درگرفت.
در سال ۱۹۵۰ رئیس‌جمهور آمریکا ترومن ۳۵ نفر از افراد گروه کمک و مشاوره نظامی را برای آموزش و مشاوره به کمک فرانسه فرستاد تا بتواند سلطه مستعمراتی خود را در ویتنام حفظ کند. در ۱۹۵۴ نیروهای ویت مین شکست سختی در دین بین فو به نیروهای فرانسه وارد کردند و در نتیجه فرانسه در کنفرانس ژنو به استقلال سه کشور مستعمره خود یعنی کامبوج و لائوس و ویتنام رضایت داد اما در موافقتنامه‌های کنفرانس ژنو ویتنام موقتاً به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم شده بود. هدف ظاهراً آن بود که پس از رای‌گیری از مردم ویتنام تکلیف حکومت در این کشور معلوم شود. حکومت ویتنام جنوبی زیر رهبری نگو دین دیم با تشویق آمریکا از شرکت در مذاکرات مربوط به ترتیبات این رای‌گیری سر باز زد. در همین دوره حکومت ویتنام جنوبی با حمایت آمریکا به سرکوب شدید کمونیست‌ها پرداخت و بسیاری از مردم به اتهام کمونیست بودن اعدام شدند.
برخی از نیروهای ویت مین که در جنوب باقی‌مانده بودند دست به مقاومت مسلحانه علیه حکومت نگو دین دیم زدند و نیروهای ویتنام شمالی نیز پس از مدتی به حمایت از این مبارزات در جنوب پرداختند. جبهه ملی آزادی‌بخش ویتنام جنوبی تشکیل شد. حکومت ویتنام جنوبی افراد این جبهه را ویت‌کنگ می‌نامید که کوتاه شده عبارت «کمونیست ویتنامی» (ویت نام کنگ سان - Việt Nam Cộng Sản) به زبان ویتنامی بود.
با حمایت چین و شوروی از نیروهای ویت‌کنگ و ویتنام شمالی و نیز حمایت آمریکا و متحدانش از نیروهای ویتنام جنوبی، درگیری‌های ویتنام بالا گرفت و به تدریج به جنگی بزرگ در سراسر ویتنام و گاه در نقاط دیگر هندوچین تبدیل شد. از اوایل دهه شصت و با روی کار آمدن کندی، اولین نظامیان آمریکایی تحت عنوان مستشار به ویتنام جنوبی گسیل شدند بدون آنکه چین یا شوروی نیرویی به ویتنام شمالی اعزام کرده باشند. با ظهور جانسون کادر مستشاران تبدیل به یک لشکر سازمان یافته شد. پس از حمله‌ای که ادعا می‌شود، ویتنام شمالی به ناوهای نیروی دریایی آمریکا کرد (۱۹۶۴)، آمریکا بمباران هوایی شمال را به‌طور منظم آغاز کرد و از سال ۱۹۶۵ با ارتشی بزرگ وارد ویتنام جنوبی شد و شروع به سرکوب ویت کنگ‌ها کرد. به نظر می‌رسد استراتژی آمریکا از این نقطه به بعد، از سویی وادار کردن شمال به توقف کمک به ویت کنگ‌های جنوب و از سوی دیگر ریشه‌کن کردن ویت کنگ‌ها در جنوب بود.
در سال ۱۹۶۸ نیروهای ویت‌کنگ و ویتنام شمالی هم‌زمان با عید تت و آغاز سال ویتنامی، حمله‌های گسترده‌ای را در سراسر ویتنام جنوبی آغاز کردند که به حمله عید تت مشهور شد. اگر چه این حمله‌ها از نظر نظامی موفقیت زیادی نداشت اما گسترده بودن و شدت آن و نیز پوشش خبری آن در سراسر جهان و به ویژه در داخل آمریکا، افکار عمومی را بشدت ضد آمریکا بسیج کرد و تظاهرات ضد جنگ در آمریکا را به دنبال داشت.
آمریکا با روی کار آمدن نیکسون، تقریباً از سال ۱۹۶۹ به علت شکست‌های متعدد و عدم شناسایی ویت کنگ‌ها از مردم عادی و عدم آشنایی کامل با منطقه و تاکتیک رزم‌های نامنظم که ویت کنگ‌ها در آن بسیار ماهر و موفق بودند مجبور شد مذاکرات صلح را آغاز کند و کار دفاع از حکومت ویتنام جنوبی را به خود آن حکومت بسپارد؛ که البته علل مزبور اصلی‌ترین علل ترک جنگ نبودند بلکه فشارهای داخلی و مخالفت‌های روزافزون در خود آمریکا علت اصلی بود. مقاومت شمالی‌ها و سر تسلیم فرود نیاوردن آنها در برابر بمباران‌های آمریکا هم مزید بر علت بود. این جنگ طبق موافقات صلح پاریس (۱۹۷۳) رسماً به پایان رسید، ولی پس از عقب‌نشینی سربازان آمریکایی ادامه یافت. البته شمالی‌ها در سال ۶۵ پیشنهاد مذاکره داده بودند اما آمریکایی‌ها شرایط مذاکرات را نپذیرفته بودند.
در ۳۰ آوریل ۱۹۷۵ نیروهای ویتنام شمالی سایگون را گرفتند و جنگ ویتنام به پایان رسید. در سال ۱۹۷۶ انتخاب مجلس ملی، راه را برای وحدت مجدد شمال و جنوب ویتنام فراهم نمود. (ذکر شده در مفاد قرار داد پاریس ۱۹۷۵) قابل توجه اینکه ویتنام شمالی هیچگاه به ویتنام جنوبی لشکر نکشیده بود (تا ۱۹۷۵) و سیاست این کشور از ابتدا تا سال ۱۹۷۵ تجهیز ویت کنگ‌ها و حمایت همه‌جانبه و تمام عیار از آنها بود. آمریکا هم هیچگاه به ویتنام شمالی لشکر نکشید. (شاید از بیم چین و شوروی).
بنای یادبود کهنه سربازان جنگ ویتنام در سال ۱۹۸۲ در روز کهنه سربازان به‌طور رسمی افتتاح شد. این بنا در میان چمنزار شیب‌دار کانستیتوشِن گاردِنز (Constitution Gardens) در گردشگاه واقع میان بنای یادبود لینکلن و بنای تاریخی واشینگتن قرار دارد.
مرداویج (درگذشت ۳۲۳ هجری) بنیان‌گذار دودمان زیاریان در سده چهارم هجری و دهم میلادی است. مرداویج با لشکرکشی‌های پیاپی توانست بر سرزمین‌های گرگان، قومس، طبرستان، دیلم، گیلان، قزوین، ری، اصفهان و خوزستان فرمان راند و خود را "شاهنشاه" بنامد.
مرداویج خواهرزادهٔ هَروسِندان بن تیرداد، از اشراف گیلان، بود که تبارنامهٔ او به شاهان ساسانی می‌رسد. او همراه دایی خود در ابتدا به سپاه علویان طبرستان پیوست و پس از آن در میان سپاهیان سامانیان و علویان طبرستان مشهور شد و به فرماندهی بخشی از لشکریان سامانی و علوی رسید. وقتی در میان علویان بود، با اختلاف افتادن میان سرداران این جبهه، حسن بن قاسم (حاکم علوی) دایی او را همراه چند تن دیگر به قتل رساند و این موجب شورش بزرگان دیلم بر داعی علوی شد. پس از آن اسفار بن شیرویه توسط دیلمیان ریاست یافت و مرداویج پس از کشتن داعی، حسن بن قاسم، مدتی در خدمت اسفار بود. پس از مدتی مرداویج در ائتلافی علیه اسفار تشکیل داد که شامل محمد بن مسافر و ماکان بن کاکی می‌شد. مرداویج با از میدان خارج کردن اسفار توانست تمامی قلمرو او را خود به دست آورد. او پس از قدرت یافتن، در سال ۳۱۹ هجری با لشکرکشی به همدان توانست پیروزی بزرگی به دست آورد و سپس خوزستان و اصفهان را هم به قلمرو خود افزود.
مرداویج گرچه در ابتدا به خلافت عباسی اعلان اطاعت کرد، ولی اواخر قصد داشت حکومت ساسانیان را احیا کند. وی در نامه‌ای به ابن وُهبان از قصد خود برای فتح بغداد و به تخت نشستن در تیسفون خبر داده‌است. وی با برتر دانستن ایرانیان بر عرب‌ها و ترک‌ها موجب اختلاف‌افکنی میان سربازان ترک و دیلمی خود شد که در نهایت منجر به قتل او توسط سربازان تُرکش شد. پس از مرداویج سردارانش با وُشمگیر، برادر او، بیعت کردند. وشمگیر و جانشینان او توانستند حکومت زیاریان را به صورت محدودتری در طبرستان و گرگان زنده نگه دارند.
منابع اولیهٔ تاریخ دودمان زیاریان را می‌توان در چند دستهٔ کلی جای داد:
مرداویج یا مرداویز به معنی آویزندهٔ مردان و به‌دارکنندهٔ جنگاوران و هماورد و مبارزه‌طلب است. مرداویج پسر بزرگ زیار و ملقب به ابوالحجاج بود که در سده چهارم هجری می‌زیست.
دربارهٔ خاندان زیاریان نوشته‌اند که ایشان گیل بوده‌اند و مدعی شده‌اند که نسبت خاندانشان به «آغش وهادان» یا «ارغوش فرهادان»، که در زمان کیخسرو حاکم گیلان بود، می‌رسد. همچنین عده‌ای «وردانشاه گیلانی» را جد زیار می‌دانند. همسر زیار دختر تیرداذ بود و برادرزن زیار هَروسِندان، حاکم وقت پادشاهی گیل، بوده‌است. خود زیار در دوران فرمانروایی پسرانش، مرداویج و وشمگیر، تا سال ۳۳۷ هجری زنده بود.
در آن دوره برای دستیابی به مشروعیت سیاسی و پذیرش همگانی، لازم بود حاکمان خود را از نژاد شاهان ساسانی که از دیرباز جنبهٔ تقدس داشتند، معرفی کنند تا مردم با این همتباری، حکومتشان را به حق بدانند؛ چنان‌که آل بویه که از نسل فردی ماهی‌گیر بودند، خود را از نسل ساسانیان معرفی کردند. این احتمال وجود دارد که زیاریان به رسم دیگر خاندان‌های حکومت‌گر خود را به شاهان پیش از اسلام منتسب کرده‌باشند و این مطلب جعلی باشد. گفته‌اند که مادر مرداویج از تبار اسپهبدان رویان بوده‌است و در شجره‌نامه‌ای که عنصرالمعالی آورده، نام چندین فرد تاریخیِ شناخته‌شده آمده‌است و برخلاف تبارنامهٔ آل بویه، معتبر به نظر می‌رسد. خصوصاً که زیار می‌بایست خود از خاندان قابلی بوده باشد که توانسته بود با دختر یکی از اسپهبدانی که از نسل ساسانیان بودند، ازدواج کند.
در اواسط قرن سوم هجری خلافت عباسی با جنبش‌های استقلال‌طلبانه‌ای مواجه شد که ضعف سیاسی او را در پی داشت. پس از هرج‌ومرج در سامرا، تا یک دهه پس از مرگ متوکل، چهار خلیفه کشته شدند و خلافت عباسی عملاً تکه‌تکه شد و سلسله‌های نسبتاً مستقلی توسط قدرت‌های نظامی محلی تحت عنوان «امیر» در جای جای سرزمین‌های اسلامی ظهور کردند. این جنبش‌ها در میان ایرانیان، که از پیش منتظر فرصتی برای شورش بودند، با ظهور دولت‌های صفاریان، سامانیان و زیاریان، به اوج رسید. جنبش‌های مذکور در نتیجهٔ ضعف دستگاه خلافت روی داد ولی مقام خلیفه در سرزمین‌های سُنی‌مذهب هنوز قداست و احترام گذشتهٔ خود را حفظ کرده‌بود و دولت‌ها مجبور به پذیرش خلافت بودند تا مقام خود را مشروعیت بخشند.
تا پیش از قرن چهارم هجری، اکثر مناطق ایران زمین به دین اسلام تغییر مذهب داده بودند؛ ولی در طبرستان و گیلان وضع متفاوت بود. بخشی از مردم این نواحی هنوز به دیانت زرتشتی وفادار بودند. چون تا آن زمان حاکمان مسلمان نتوانسته بودند بر این مناطق چیره شوند، نوعی آزادی دینی و سیاسی در منطقه حاکم بود. بخشی از مردم تحت تأثیر علویان زیدی، که از دست خلفا به منطقه می‌گریختند، به مذهب تشیع گرویدند و تا قرون چهارم و پنجم هجری هنوز نیمی از مردم زرتشتی بودند و نیمی دیگر شیعه شده‌بودند. معمولاً دیلمی‌ها، همراه با ترک‌ها، وحشی‌ترین و نفرت‌انگیزترین دشمنان مسلمانان توصیف می‌شدند که جهاد علیه آن‌ها با شدت تبلیغ می‌شد.
بزرگترین دشمنان خلیفه در این زمان علویان بودند که پیرو مذهب شیعه زیدی بوده و ادعای خلافت می‌کردند. در طبرستان و دیلم، علویان طرفداران بسیاری یافتند ولی پس از دو یا سه نسل، علویان از شعارهای عدالت‌طلبانهٔ نخستین خود عدول کردند و به کنار رانده شدند. در این دوره، میان فرزندان ناصر کبیر و داعی صغیر اختلاف روی داده بود و درون اردوگاه علویان هم دودستگی وجود داشت. این اوضاع زمینه را برای قیام اشرافی که نسب خود را به ساسانیان می‌رساندند، فراهم نمود و در این منطقه نیاز به حکومتی بود که دو قشر شیعیان و زرتشتیان را اقناع کند.
حسن بن قاسم (معروف به داعی صغیر) که از رهبران علویان طبرستان و جانشینان ناصر کبیر بود، هروسندان بن تیرداد (شاه گیلانیان که دایی مرداویج بود) را به همراه شش تن دیگر از بزرگان گیل و دیلم به قتل رساند. بزرگان دیلم بر داعی حسن بن قاسم شوریدند و اسفار بن شیرویه را که یک فرد نظامی بود و در لشکر ماکان بن کاکی فرماندهی می‌کرد، به ریاست خود انتخاب کردند. وقتی علیه داعی شورش به راه افتاد، او از گرگان به طبرستان رفت و با ماکان بن کاکی متحد شد. اسفار هم ابتدا به خراسان رفت تا متحد کسب کند و پس از آن به طبرستان شتافت و طرفین به نبرد یکدیگر رفتند.
مرداویج در آغاز همراه با دایی خود، هروسندان، به لشکریان ناصر کبیر، امام و حاکم علوی، پیوسته بود. او در لشکر علویان طبرستان و گیلان و سامانیان شهرت داشت و در عصر نصر بن احمد سامانی در رکاب قراتکین سامانی بود. وقتی که اسفار شیرویه از خراسان به طبرستان لشکرکشی می‌کرد، از مرداویج به عنوان فرماندهی سرشناس دعوت به همکاری نمود. مرداویج با اجازهٔ قراتکین همراه اسفار شد و در سال ۳۱۶ هجری قمری از گرگان به ساری آمدند.
در نزدیکی دروازه‌های شهر ساری درگیری آغاز شد و علی‌رغم رشادت‌های داعی، سربازانش به خاطر نارضایتی از او، میدان را ترک کردند و او را تنها گذاشتند و مرداویج به انتقام دایی خود، هروسندان، داعی صغیر را به قتل رساند. پس از این پیروزی، اسفار آکوشی ترک را به عنوان نماینده به ری فرستاد ولی مدتی بعد مرداویج را به بهانهٔ ظلم آکوشی بر مردم ری، فرستاد تا او را تنبیه کند. اسفار در مدتی کوتاه توانست بر طبرستان، گرگان، ری، قزوین، ابهر، قم و کَرَجِ ابی‌دُلَف تسلط یابد. اسفار علیه خلیفهٔ عباسی و امیر سامانی شورید و سپاهی را که عباسیان برای دفع او فرستادند، شکست داد. مردم قزوین در این جنگ از خلیفهٔ عباسی دفاع کردند و عامل اسفار را کشتند. اسفار پس از صلح با امیر سامانی، به قزوین هجوم بُرد و آنجا را تاراج کرد؛ مؤذنان را کشت، مساجد را ویران کرد، بازارها را سوزاند، نماز خواندن را ممنوع کرد و مالیات را افزایش داد.
پس از آن اسفار سپهسالار خود، مرداویج را برای کمک به مهدی بن خسرو فیروز که در نبردی از محمد بن مسافر شکست خورده بود، فرستاد. محمد بن مسافر، مؤسس سَلّاریان بود که بر دیلم و طارم حکومت می کرد. مرداویج در طارم، محمد بن مسافر را محاصره کرد و از او برای اسفار بیعت خواست. محمد بن مسافر در همین حال، به مرداویج پیام داد و ستم‌ها و اعمال اسفار را یادآور شد و از وی درخواست کرد که به یاری سپاهیانش، لشکریان اسفار را شکست دهد و بر سرزمین او چیره شود. مرداویج پذیرفت و با محمد و ماکان (ماکان در آن‌زمان در شمیران نزد محمد بن مسافر بود) متحد شد. مرداویج و پسران محمد، شیرزاد (برادر اسفار) و بیست و نه نفر از فرماندهان اسفار از طایفهٔ دیلمی «وروداوند» را غافلگیر کردند و کشتند.
اسفار که در قزوین منتظر رسیدن مرداویج بود، پس از آگاهی از توطئهٔ او به ری گریخت و سپس از راه دامغان به بیهق رفت. مرداویج که پیشتر مخفیانه با ماکان همدست شده‌بود، او را به تعقیب اسفار فراخواند و ماکان اسفار را به سوی گرگان راند. اسفار متحدانی در قلعه الموت داشت و گنجینهٔ خود را در آنجا نگه می‌داشت. لذا به سوی الموت گریخت، ولی سرانجام موفق به این کار نشد و سپاهیان مرداویج در طالقان برایش کمین کردند و او را سر بریدند. ابن اسفندیار مرگ اسفار را در ۳۱۹ و ابن اثیر آن را در سال ۳۱۶ هجری ذکر می‌کنند.
پس از مرگ اسفار، ماکان کاکی به طبرستان بازگشت و در گرگان سکونت گزید. مرداویج نیز حاکم دیگر مناطق تحت فرمانروایی او شد ولی به گرگان، پایتخت اسفار، نرفت و از همان‌جا به کشورگشایی پرداخت؛ نخست به مطیع کردن ممالک سابق اسفار اقدام کرد، سپس برای توانایی گسترش مرزهایش کارگزاران خود را به شهرهای تحت امر فرستاد تا خراج جمع‌آوری کنند. در این زمان امرای مناطق گوناگون هم رهبری مرداویج را پذیرفتند. مرداویج برای سپاه خود هزینهٔ زیادی می‌کرد که باعث می‌شد عدهٔ زیادی برای حضور در لشکریان او داوطلب شوند. بخش عمده‌ای از این سربازان از طوایف گیل و دیلم بودند.
در سال ۳۱۹ هجری، خواهرزادهٔ مرداویج، ابی الکرادیس علی بن عیسی طلحی، برای طلب خراج به شهر همدان عازم شد. در همین هنگام سپاه خلیفهٔ عباسی، به فرماندهی ابوعبدالله بن خلف، نیز در همدان اقامت داشت. در ورودی همدان شیرسنگی بود که مردم شهر آن را حافظ و نگهبان همدان می‌دانستند. لشکریان ابی‌الکرادیس در ورود به شهر این مجسمه را شکستند و از کوه به پایین پرت کردند. مردم همدان از این اقدام منزجر شدند و به حمایت از سپاه خلیفه به مقابلهٔ با لشکریان زیاری پرداختند. در جنگی که رخ داد، چهار هزار نفر کشته شدند و ابی‌الکرادیس هم کشته شد.
پس از جنگ دو سپاه شهر را ترک کردند. سپاهیان خلیفه به عراق عزیمت کردند و بازمانده لشکر زیاری نزد مرداویج بازگشتند. مرداویج قصد انتقام کرد و با ارتش خود به همدان بازگشت. مردم شهر در غیاب سپاه خلیفه مقاومت کردند ولی یک روز بیشتر تاب نیاوردند و مرداویج با ورود به شهر سه روز به قتل‌عام مردم پرداخت. در روز سوم، ریش‌سفیدان شهر در مصلی نزد مرداویج آمدند ولی مرداویج همگی را کشت و پس از غارت شهر، آن را به آتش کشید. در پایان، لشکریان مرداویج پنجاه خروار «بند شلوار ابریشمی» از کشتگان به غنیمت بردند.
خلیفه، مقتدر عباسی، با شنیدن اخبار، هارون بن غریب (پسردایی خود) را با لشکر بزرگی به همدان فرستاد و در اطراف شهر دو سپاه روبه‌رو قرار گرفتند و در نبردی که روی داد مرداویج سپاه خلیفه را شکست داد. با این پیروزی، مرداویج توانست به راحتی نواحی جبال من‌جمله کرمانشاه، لرستان، کردستان و پشتکوه را فتح کند. همچنین ابن علان قزوینی را در رأس سپاهی به دینور فرستاد و آن شهر توسط ابن‌علان غارت و تسخیر شد. گزارش‌ها حاکی از قتل هفده هزار دینوری در روز نخست حمله دارد. ابن‌علان پس از دینور به حلوان لشکرکشی و آنجا را نیز غارت کرد و سپس با غنائم و اسرا نزد مرداویج بازگشت. مسعودی تعداد اسیرانی را که سپاهیان از دینور با خود آوردند، بین پنجاه تا صد هزار نفر گزارش کرده‌است. عده‌ای از اهالی دینور با روی سیاه کرده نزد خلیفه گریختند و کمک خواستند ولی نتیجه‌ای نداشت.