moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
از ميان بسيار اندك منازل تاريخي باقيمانده در شهر تفرش مي توان به بناي فوق اشاره نمود كه در محله زاغزم تفرش واقع مي باشد منزل فوق از ساخته هاي دوره قاجاريه به محسوب مي شود اشعاری كه در سقف شاه نشين و نيز سقف طبقه اول نگاشته شده تاريخ ساخت بنا را 1286 ه.ق عنوان نموده است ميرزا عباسقلي خان مير پنج كه خانه مذكور به نام او و خاندان ضیائی معروف مي باشد جهت اصلي بنا از جهت شمال آن مي باشد اين ورودي داراي دروازه دو لنگه و چوبي است كه از طريق آن مي توان به دالاني وارده شده درميان اين دالان يك فضاي تقسيم كنند همانند هشتي وجود دارد كه از آن راهي به طرف شرق و حياط خلوت و رشته راه پله اي براي دسترسي به بام قرار دارد .حياط بنا مستطيل شكل و در ميان آن حوضي سنگي تعبيه شده است ضلع غرب حياط فاقد سازه بوده ولي در سه سمت ديگر واحدهاي خدماتي و اتاقهاي نشيمن و پذيرايي قرار دارند در جنوب حياط يك اتاق مركزي و بزرگ وجود دارد كه در سمتهاي چپ و راست آن يك ايوانچه و اتاقي تك دري بنا شده است. ايوان نامبرده رابط بين اتاق تك دري حياط و اتاق مركزي مي باشد اتاق پذيرايي نور مورد نياز خود را از طريق يك ارسي بزرگ كه در سمت شمال آن قرار دارد تامين مي نمايد.
شاه نشين منزل ميرپنج بدون شك نمونه بديع وبارز اين بناست. اين قسمت در مركز ضلع شرقي واقع شده كه بر روي قسمتي از شبستان زيرزمين بنا شده است. در چپ و راست شاه نشين يك دالان و در مجاورت هر دالان نيز اتاقي سه دري با الحاقات جانبي بنا شده اند. از دالان سمت راس مي توان به اتاق سه دري شاه نشين و ديگر متعلقات وارد شد. سقف شاه نشين مرتفع ترين سقف اين مجموعه بوده كه با استفاده از تيرهاي چوبي بسيار قوي و همچنين تخته هاي صيقل خورده آنرا پوشانده اند از ديگر ويژگيهاي اين شاه نشين وجود ارسي بزرگ و بلندي همراه با شيشه هاي رنگي است كه نور اين بخش را تامين مي نمايد.
تزئينات ساختمان را مي توان در قالب گچبريهاي گوناگون وگچ كاريهاي فراوان در سر در دالانها در شاه نشين و نيز در اتاق پذيرايي واقع در سمت جنوب جويا شد موضوع اين گچبريها شامل نقوش هندسي و يا گل و گياه مي باشد در پاهر اي ازنقاط نظير لچكي دالانها آجريهايي به شيوه خفته و راسته كار شده است.
بانی و مالک اثر میرپنج،وراث و خاندان ضیائی می باشند. متاسفانه پس از واگذاری این خانه تاریخی به اداره میراث فرهنگی در سال ها پش،تاکنون به خوبی نگهداری نشده و مورد بی مهری قرارگرفته است.آتش سوزی هم که مدت ها پیش در آن به وقوع پیوست باعث تخریب بیشتر این بنای تاریخی گردید.امروزه خانه ضیائی تفرش مانند بسیاری از منازل تاریخی ایران نیازمند اقدام فوری جهت احیاء،مرمت و نگهداری می باشد.
گرمابه نویی (کتابخانه شهید مطهری) مربوط به دوره قاجار است و در خرم‌آباد، تقاطع خیابان باستان و خیابان حافظ، روبروی زورخانه طیب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه دکتر وحید مربوط به دوره قاجار است و در رامهرمز، چهارراه طالقانی، بن‌بست ۶ متری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه تاریخی عباسیان مربوط به دوره قاجار است و در رامهرمز، جنوب غربی میدان آزادی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه صمیمی مربوط به دوره قاجار است و در رامهرمز، خیابان امت، کوچه دانشگاه پیام نور واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانهٔ خورشید لقا خانم سنندج مربوط به دورهٔ قاجار است و در سنندج، خیابان شهدا، کوچهٔ مشیر، داخل محلهٔ سرتپوله واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه نانوا باشی مربوط به دوره قاجار است و در سنندج، خیابان ۱۷ شهریور، کوچه تابان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۶۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای شاه منصوری مربوط به دوره قاجار است و در شهرضا، بازار شهرضا، مجاور تیمچه روباز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد بازار شهرضا مربوط به دوره قاجار است و در شهرضا، راسته بازار مرکزی، جنب حمام بازار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام حاج عسگرخان مربوط به دوره قاجار است و در قم، داخل راسته بازار نو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
زیارت بی بی حلیمه خاتون مربوط به دوره قاجار است و در کاشان، خیابان غیاث الدین جمشید، کوچه چهل دختران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه ملا فتح‌الله مربوط به دوره قاجار است و در کاشان، خیابان ملافتح الله، خیابان شهید آبام، جنب قبرستان ملا فتح ا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد ارشاد مربوط به دوره قاجار است و در نجف‌آباد، محله کوچه شاه، خیابان امام خمینی، کوچه ارشاد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
طبقه دوم این بنا توسط سید مصطفی شریعتی ساخته شده که در سال ۱۳۹۷ تخریب شد
مسجد نصیر مربوط به دوره قاجار است و در نجف‌آباد، محله نصیر، ابتدای خیابان قدس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امام زاده ابراهیم مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان بروجرد، بخش مرکزی، روستای دهکرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد ماژان مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان خوسف، بخش ماژان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه قیس آباد مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان خوسف، روستای قیس آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه خزایی مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان خوسف، روستای خوانند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه سنجرانی مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان خوسف، روستای فریز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه اسفندیار مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان پل‌دختر، بخش معمولان، روستای ریخان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بافت روستای سیمین ابرو مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، روستای سیمین ابرو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه لباف مربوط به دوره قاجار - دوره پهلوی است و در اصفهان، خیابان ابن سینا، کوچه مشیرفاطمی، پلاک ۱۰۷ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شمال امرآباد مربوط به عصر مس است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای امرآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه بناوچ مربوط به عصر مس است و در شهرستان جوانرود، روستای بناوچ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شرق جا جان مربوط به عصر مس - دوره اشکانیان است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای جان جان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه خرم‌آباد سفلی مربوط به عصر مس - دوره ساسانیان است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای خرم‌آباد سفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه مراد ویسی مربوط به عصر مس - عصر برنز - عصر آهن است و در شهرستان دلفان، بخش کاکاوند، روستای چمن بوله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه چیا حسین خانی مربوط به عصر مس - عصر برنز - عصر آهن دو I است و در شهرستان دلفان، بخش کاکاوند، روستای حسین خانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کزازی مربوط به عصر مس -ایلام میانی است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای کزازی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه علی خرم‌آباد سفلی مربوط به عصر مس قدیم- دوره اشکانیان است و در شهرستان روانسر، روستای تپه خرم‌آباد سفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کوئیک مربوط به عصر مس قدیم-هزاره ۴ قم است و در استان کرمانشاه شهرستان روانسر، روستای کوئیک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه بان چال درکه مربوط به دوره نوسنگی است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای درکه ولد بیگی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه مامنان علیا مربوط به دوره نوسنگی - دوره اشکانیان است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای مامنان علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کیلانور سفلی مربوط به دوره نوسنگی - عصر مس است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای کیلانور سفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پناهگاه معروف به اشکفت مربوط به دوره نوسنگی با سفال است و در شهرستان سلسله، بخش مرکزی، روستای امیر علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه چیا نسه مربوط به دوره نوسنگی با سفال- عصر مس است و در شهرستان دلفان، بخش کاکاوند، روستای حسین خانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه بابا محمد سنجابی ۱ مربوط به دوره نوسنگی تا دوره اشکانیان است و در شهرستان دلفان، بخش کاکاوند، روستای سنجابی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تل جابر (۲) مربوط به عصر آهن است و در شهرستان بهبهان، بخش مرکزی، روستای ویس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه لری مربوط به عصر آهن است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای تپه لری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلی‌درویش یا تپه قل‌درویش مربوط به عصر آهن است و در شهرستان قم، بخش مرکزی، بلوار جمکران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
روستای قمرود در ۲۰ کیلومتری شهر قم قرار دارد. منطقه باستانی قمرود به وسیله رودخانه به دو بخش تقسیم می‌شود. ساحل راست یا بخش شرقی را قمرود و بخش غربی را البرز می‌نامند. تپه قلی‌درویش در این محل قرار دارد.
در تپه قلی‌درویش لایه‌های هزاره پنجم و سوم پیش از میلاد شناسایی شده‌است، اما اثری از زندگی هزاره چهارم در آن وجود ندارد. در استقرار در تپه قلی‌درویش یک وقفه تاریخی طولانی وجود دارد که باستان‌شناسان از دلیل آن بی‌خبرند.
قلی‌درویش در هزاره چهارم پیش از میلاد حدود ۱۰۰۰ سال خالی از سکونت بود. حدس زده می‌شود اقوام ساکن در آن به جای دیگری مهاجرت کرده باشند. کشف استقرارگاهی از هزاره چهارم پیش از میلاد در بافت تاریخی قم این احتمال را قوی کرده‌است که ساکنان قلی‌درویش در این دوره تاریخی به شهر فعلی قم آمده‌اند و دوباره پس از ۱۰۰۰ سال به قلی‌درویش بازگشته‌اند.
معماری مسکونی جوامع ساکن در قلی‌درویش، فضای نیایشگاهی، کوره‌های ذوب فلز و صنایع دستی کوچک و سفالی از جمله آثار به‌دست آمده از این منطقه است. در تپه قلی‌درویش ساختار شهری دوره عصر آهن نیز کشف شده‌است.
مجموعه مدارک به‌دست آمده از قلی‌درویش از جمله ساختارهای معماری، مهرهای استوانه‌ای، پلمپ‌های در خمره، توکن‌ها و قطعه سفال مهرزده، شواهد بسیار ارزشمندی از پیچیدگی‌های فرهنگی را ارائه داده‌است. از این مکان بعنوان آغاز شهرنشینی ایرانیان یاد می‌شود.
این تپه در سال ۲۰۰۱ توسط یک باستان‌شناس آلمانی که برای بررسی منطقه باستانی قمرود به قم سفر کرده بود، کشف و در آثار ملی ایران ثبت شد. در ادامه کاوش‌ها مشخص شد که این منطقه قدمتی بیش از ۷۰۰۰ ساله دارد و یکی از قدیمی‌ترین تمدن‌های جهان است. در قبرهای بیش از ۷۰۰۰ ساله این مکان، اشیایی مثل کوزه‌های سفالین کشف شد که همگی در موزه ملی ایران نگهداری می‌شوند. در سال ۲۰۱۵ قرار بر حذف این بنا از آثار ملی و تخریب آن بود که با تلاش رسانه‌ها و باستان‌شناسان خوشبختانه این امر ملغی شد.
محوطه هورتاو مربوط به عصر برنز است و در شهرستان سلسله، بخش مرکزی، روستای یاری آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه سور مربوط به عصر برنز قدیم است و در شهرستان ماکو، بخش مرکزی، روستای قوری شکاک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه بدون نام ۱۸۰ مربوط به عصر برنز میانی است و در شهرستان دلفان، بخش کاکاوند، روستای ورمله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
عمارت تاریخی بنه وار مربوط به خوانین بختیاری است و در شهرستان لالی ، روستای بنه وار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه زرکک مربوط به سدهٔ ۶ تا ۱۲ ه.ق است و در شهرستان فریمان، بخش مرکزی، روستای زرکک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه کهنه رزمگاه مربوط به سدهٔ ۷ تا ۱۲ ه.ق است و در شهرستان فریمان، بخش قلندر آباد، روستای رزمگاه علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۸۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه‌های یک و دو کانه سرخ مربوط به اواخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان الیگودرز، بخش مرکزی، روستای کانه سرخ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه بصیران مربوط به اواخر دوره صفوی - دوره قاجار است و در شهرستان خوسف، روستای بصیران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
قلعه بصیران از لحاظ معماری و عناصر و اجزای تشکیل دهنده شباهت زیادی با سایر قلعه‌های دفاعی دوران قاجار در منطقه جنوب خراسان دارد. ساخت بنای این قلعه مربوط به اواخر دوره صفویه و اوایل دوره قاجاریه بوده و انطباق با اقلیم جغرافیای بیابانی، از مهم‌ترین ویِژگی‌های منحصر به فرد این قلعه است. برج‌ها، حصار، ورودی، راهروها، تالارها، اطاق‌ها و حیاط که بخشی از اجزای تخریب شده قلعه هستند؛ بخش‌های اصلی قلعه را تشکیل می‌دهند.
آب‌انبار سیوجان مربوط به اواخر دوره صفوی و اوایل دوره قاجار است و در شهرستان خوسف، روستای سیوجان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تیمچه قزوینیها مربوط به اواخر دوره قاجار است و در اصفهان، میدان نقش جهان، بازار بزرگ، بازار تالار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
حمام شازده مربوط به اواخر دوره قاجار است و در قوچان، خیابان شهید مطهری، خیابان گوهرشاد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه رزمجو مربوط به اواخر دوره قاجار است و در شهرستان اصفهان، بخش کوهپایه، روستای قهی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه بزوش مربوط به اواخر هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان کامیاران، بخش مرکزی، روستای بزوش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سرای دالان دراز مربوط به اوایل دوره قاجار است و در اصفهان، میدان نقش جهان، بازار بزرگ، بازار در تالار یانیم‌آور واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تیمچه ارباب مربوط به اوایل دوره قاجار است و در اصفهان، میدان نقش جهان، بازار بزرگ، بازار گلشن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چهار سوق بزرگ بازار شهرضا مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرضا، بازار، چهارسوق بزرگ واقع شده است. لازم است ذکر شود بازار بزرگ تاریخی شهرضا، که چهار سوق با گنبد آجریش بر فراز آن، در مرکز بازار قرار گرفته است از جمله بازارهای قدیمی کشور و متعلق به دوره سلجوقیان است که دارای کاروانسراها و اماکن قدیمی است به شکل زیبایی در دل بافت قدیمی شهر طی قرون گذشته گسترش یافته است.
وجود بازار بزرگ و قدیمی در مرکز شهر و در بخش‌های بازارآقا سیدعلی، نخود بریزها، کفاش‌ها، حاج ربیع و بازار مسگرها با معماری بومی و اصیل نشان از توانمندی هنرمندان بزرگ معمار این شهراست.
نوع ساخت و معماری بازار برگرفته از شیوه معماری دوره سلجوقیان با طاق‌های وسیع و بلند که وجود حجره‌های قدیمی و کاروانسراها و تیمچه‌ها بر شکوه و زیبایی این مکان تاریخی افزوده است.
وجود بازار بزرگ و قدیمی در مرکز شهر و در بخش‌های بازارآقا سیدعلی، نخود بریزها، کفاش‌ها، حاج ربیع و بازار مسگرها با معماری بومی و اصیل نشان از توانمندی هنرمندان بزرگ معمار شهرضا دارد.
چهار سوق بزرگ بازار شهرضا در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تیمچه روباز (مشکی) مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرضا، راسته بازار مرکزی، کنار سرای شاه منصوری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تیمچه سرپوشیده (سلیم) مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرضا، راسته بازار مرکزی، بین مسجد جامع‌ و تیمچه‌ حاج‌ محمدتقی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام بازار شهرضا مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرضا، بازار، بین راسته بازار مرکزی وخ شهید منتظری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تیمچه حاج محمد تقی مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرضا، انتهای راسته بازار، مقابل مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حسینیه و مدرسه سادات مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرضا، خیابان گلستان، انتهای شرقی بازار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه عزیزا… رفیعی مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرستان خوسف واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه الله ویس مربوط به اوایل هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان کامیاران، بخش مرکزی، روستای درویان سفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه روستای کریم مربوط به ایلام میانی است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای ده کریم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه خانیله مربوط به پیش از تاریخ - عصر آهن - دوره اشکانیان است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای خانیله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
طبق ۷ سال اخیر روانسر از شهرستان جوانرود جدا گشته است و هم‌اکنون نیز روستای خانیله جز اراضی شهرستان روانسر محشوب می‌گردد باتشکر
تپه گرگابی علیا مربوط به سدهٔ ۶ ه.ق است و در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای گرگابی علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه ذبیرا مربوط به سدهٔ ۶ و۷ و ۸ ه.ق است و در شهرستان ماکو، بخش مرکزی، روستای قلعه جوق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه گلی باغ مربوط به سدهٔ ۶ و۸ ه.ق است و در شهرستان ماکو، بخش مرکزی، روستای باشکند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه یددی امام مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان خدابنده، بخش مرکزی، روستای منطش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه باغ کل مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان خوانسار، شمال جاده خوانسار به داران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه پولاد بگ مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای کردکند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قبرستان ابوالمومن مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای ابوالمومن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه شاغاردی مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نمین، بخش عنبران، روستای کلش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه کاناکلش مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نمین، بخش عنبران، روستای کلش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه دوشی مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نمین، بخش مرکزی، روستای جله کران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه ده کهنه قاضی خان مربوط به هزاره اول است و در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای قشلاق قاضی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کهارد مربوط به هزاره ۱- دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان رزن، بخش مرکزی، روستای کهارد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کل کبود مربوط به هزاره ۱- دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان رزن، بخش سردرود، روستای کل کبود واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه پیر محمد (مقبره) مربوط به هزاره ۱- دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای کندلان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه قیزلار قلعه‌سی مربوط به هزاره ۱- دوران‌های تاریخی پيش و پس از اسلام است و در شهرستان مراغه، بخش مرکزی، روستای قره ناز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.قیزلار قلعه در بخش مرکزی شهرستان مراغه، بر سطح کوه صخره‌ای نسبتاً مرتفع که در حاشیۀ رودخانه موردو چای (رودخانه مردق) قرار گرفته است. فاصله قلعه تا مراغه ۲۰ کیلومتر و تا روستای لیلی‌داغ 5/1 کیلومتر است. راه دسترسی به قلعه از طریق جادۀ شوسه روستای تازه‌کند قَره‌ناز به روستای لیلی‌داغی است. این محوطه در مختصات جغرافیایی طول ۴۶٫۲۵۳۹۷۰۱ و عرض ۳۷٫۲۶۵۶۲۴۹۲ و ارتفاع حدود ۱۷۰۰ سانتی‌متری از سطح دریا قرار دارد.
قلعه بر بالای کوه صخره‌ای نسبتاً مرتفع قرار گرفته که از سه جهت دارای شیب نسبتاً تند و صخره‌ای است. این قلعه از نوع قلعه‌های کوهستانی بوده که وسعت قلعه تابعی از وضع طبیعی کوه بوده و هیچ‌گونه طرح معین و یکنواختی در آن‌ها مشاهده نمی‌شود. بنابراین ساختار قیزلارقلعه‌سی تابع توپوگرافی کوه بوده و استحکامات دفاعی متناسب با محوطه ایجاد شده است. کوه از سه جبهه به دره منتهی می‌شود با وجود این، ساکنان قلعه برای استحکام بیشتر و دفاع بهتر از قلعه، حصار سنگی دور تا دور قلعه ایجاد کرده‌اند. حصار شکل نامنظم دارد و به تبعیت از شکل طبیعی کوه ایجاد شده است. مصالح اصلی حصار لاشه‌سنگ از جنس بستر صخره‌ای محوطه است که در دو نوع خشکه‌چین و لاشه‌سنگ با ملاط آهک دیده می‌شود. استفاده از شیوه‌های گفته شده، در بخش‌های مختلف قلعه متفاوت است و ویژگی‌های طبیعی محوطه و میزان نفوذپذیری به داخل قلعه بستگی دارد. چنانچه در جبهه غربی به‌دلیل شیب ملایم پشته، حصار از ملاط آهک ایجاد شده و سه جبهه دیگر که کوه شیب بسیار تندی دارد حصار به‌صورت خشکه‌چین ساخته شده است.
دیوار سنگ‌چین جبهه شمالی به‌صورت خشکه‌چین با سنگ‌های بزرگ در اندازه‌های مختلف که ابعاد برخی از سنگ‌ها 40×60×90 یا 40×50×70 سانتی‌متر است. سنگ‌ها بیشتر با فرم مکعبی بوده و تراش جزیی در آن محسوس است. در این روش سنگ‌ها همان‌طور که از معدن استخراج می‌شده‌اند، در ساخت و احداث بناها مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در قالب یک نتیجه‌گیری کلی توسط باستان شناسي با نام سعيد ستارنژاد و حسين عليزاده انجام شده است؛ می‌توان دوره شکل‌گیری محوطۀ قیزلارقالاسی را از عصر آهن II و III دانست که در این دوره استحکامات خشکه‌چین دفاعی و معماری صخره‌ای در سطح محوطه ایجاد شده است. این محوطه در دورۀ اشکانی با عنوان یک محوطه سکونتگاهی – استحفاظی مجدد مورد استفاده قرار گرفته و برخی تعاملات فرهنگی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را به‌خود دیده است
این آبشار که جزئی از طبیعت کمتر شناخته شده مراغه است در یک کیلومتری روستای قره ناز از توابع مراغه واقع شده است. این منطقه زیبا دارای سه آبشار است که بلندترین آن حدود ۸ متر و کوچکترین آن به حدود ۲متر می‌رسد که در میان صخره‌های سنگی ایجاد شده است. راه این منطقه خاکی و نسبتاً هموار و ماشین رو است و دقیقاً پشت غار قزلار قلعه سی در دشت عظیمی واقع شده‌است. در نزدیکی این آبشار چشمه‌ای وجود دارد که آب بسیار گوارایی دارد.
تپه یاریم قیه علیا مربوط به هزاره ۱-از سدهٔ ۶ تا ۸ ه.ق است و در شهرستان ماکو، بخش مرکزی، روستای یاریم قیه علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه کوهده مربوط به هزاره ۱-قرون اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نمین، بخش عنبران، روستای میرزانق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه دو خواهران مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان بروجرد، بخش مرکزی، روستای اسد خانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گیلدر تپه تموزان مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان رزن، بخش قروه درجزین، روستای تموزان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه نقارخانه مسینک مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان رزن، بخش قروه درجزین، روستای مسینک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دلیک تپه مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان زنجان، بخش قره پشتلو، روستای مشکین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کلک لی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان زنجان، بخش مرکزی، روستای قلی کندی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه پشت روستای خوشقشلاق مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای خوشقشلاق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه صاحب مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای صاحب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه مزیوره مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای سنته واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه کرویان قلعه‌ای مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است که در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای کرویان واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای تیکانلو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه کشور خان مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان کامیاران، بخش مرکزی، روستای زیویه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قبرستان کشمش تپه مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان ماکو، بخش مرکزی، روستای کشمش تپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کلیسا تپه سی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان ماکو، بخش مرکزی، روستای قلعه جوق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه یارما مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان ماکو، بخش مرکزی، روستای سنگر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه دره بلاغی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان ماکو، بخش مرکزی، روستای حاسین بزرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه تربه پیر جماعت مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان نمین، بخش عنبران، روستای کلش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سگاله (قرمز قالا) مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان نمین، بخش عنبران، روستای عنبران علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گورستان گامه دول مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان نمین، بخش عنبران، روستای جید واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه گورستان گنی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان نمین، بخش مرکزی، روستای سولی درق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گورستان سر دره گرگ مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان نمین، بخش عنبران، روستای کلش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه بالا و پایین مربوط به هزاره اول تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای سوله کان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه توان مربوط به هزاره ۱و است و در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای شیوه تو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه بالداره مربوط به هزاره ۱و است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای کوچه طلا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کربلایی یوسف احمدآباد مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است و در شهرستان رزن، بخش قروه درجزین، روستای احمدآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سیله مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است و در شهرستان کامیاران، بخش مرکزی، روستای لون کهنه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه فخز آباد مربوط به هزاره دوم و هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان بروجرد، بخش مرکزی، روستای فخر آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گورستان ساری داغ مربوط به هزاره دوم و هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان بناب، شهرک ساری داغ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه گوراسمه مربوط به هزاره ۲تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بروجرد، بخش اشترینان، روستای دره گرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه گاه مربوط به هزاره ۲و ۱قم است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای لگزی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سید کریم مربوط به هزاره ۲و ۱قم است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای کوپه قران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محدوده باستانی ژاژاله مربوط به هزاره ۲و۱ق.م است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای لگزی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه گاهنگل مربوط به هزاره۱ است و در شهرستان سنندج، بخش کلاترزان، روستای نگل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سد دختر کزنار در شهرستان الیگودرز، بخش مرکزی، روستای کزنار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلعه یزدگرد در شهرستان بروجرد، بخش اشترینان، روستای بیاتان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۷۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه پاگاوی در شهرستان بروجرد، بخش مرکزی، روستای فخر آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه داغلار آراسی در شهرستان بناب، بخش مرکزی، روستای زوارق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه رستم خوسف در شهرستان خوسف، روستای گنج قرار دارد. این قلعه بر روی تپه‌ای رفیع که بر جلگه خوسف و دشت ماژان مشرف است، واقع شده است و از جمله قلعه‌های اصلی اسماعیلیان قهستان می‌باشد که ساخت ابتدایی آن به دوره ساسانیان مربوط می‌شود و بعدها توسط اسماعیلیان قلعه بازسازی و مورد استفاده مجدد قرار گرفت که در برخی متون قلعه رستم بعنوان قلعه دختر نیز نامیده شده‌است.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه باراندازی در شهرستان خوسف، روستای سلم آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه امر آباد در شهرستان جوانرود، بخش روانسر، روستای امرآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
راه باستانی تنگ گاشمار در شهرستان دلفان، روستای میریگ جنوبی، محله تنگ گاشمار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۱۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
گاشمار از دو کلمه گاو و شمار تشکیل شده که بنا بر روایات محلی به واسطه اینکه گاوها در زمان‌های قدیم به صورت تک تک از این تنگه عبور می‌کردند به تنگ گاو شمار مشهور شده‌است.
بومی‌های منطقه همچنین از این راه به اسم گوری راه کبری نام برده‌اند اما نام منطقه و روستایی بنام گنجره موید این مطلب است که در روزگاران قدیم نام دیگر این راه گنج ره بوده‌است.
این راه که در۵۴ کیلومتری جنوب غربی نورآباد مرکز شهرستان دلفان و در روستای گنجره (دهستان میربگ جنوبی) واقع شده در نقشه‌های جفرافیا از آن با نام تنگ معشوره یاد شده است
این راه یکی از محورهای ارتباطی باستانی ایران است و بخشی از راه شاهی معروف بین همدان و شوش بوده که در گذشته‌های دور ارتباط دو پایتخت زمستانی و تابستانی هخامنشیان را میسر می‌کرد.
نقطه شروع این راه از طریق دره گنجنامه همدان شروع و پس از گذر از دشت تویسرکان - نهاوند و دلفان از طریق تنگ گاشمار به کوهدشت - پلدختر و سرانجام به دشت خوزستان می‌رسد.
این راه باستانی با استفاده از قلوه سنگ‌های رودخانه‌ای و ملاط گچ و احتمالاً درصدی آهک ساخته شده و با استفاده از سنگ‌های پاکتراش تیره نماسازی شده‌است.
طول دقیق این جاده با توجه به تخریب بخشی از آن بر اثر سیلاب مشخص نبست ولی با توجه به شواهد موجود طول آن در این منطقه۶۰۰ متر بوده که اکنون حدود ۴۰۰ متر باقی است، عرض این راه نیز بین چهار تا هفت متر است که بنا به موقعیت تنگه تغییر کرده‌استسایت خبری تابناک www.tabnak.ir
تپه گور قلعه هریان در شهرستان رزن، بخش مرکزی، روستای هریان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
یکه تپه تموزان در شهرستان رزن، بخش قروه درجزین، روستای تموزان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه حکان آ در شهرستان رزن، بخش قروه درجزین، روستای حکان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه حکان ب در شهرستان رزن، بخش قروه درجزین، روستای حکان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قبرستان بله‌جر در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای بله‌جر واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه باغ کله‌گنده در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای تموته واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه ده کهنه کتیره کوژراو در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای گویزه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه پیر بائین در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای قشلاق قاضی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کانی برف در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای تموغه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه قلعه سنگر در شهرستان سقز، بخش مرکزی، روستای پیر عمران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
غار اشگفت علی‌آباد جوانمرد در شهرستان سلسله، بخش مرکزی، روستای علی‌آباد جوانمرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه پابرج در شهرستان سلسله، بخش مرکزی، روستای بتکی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه و تپه عمر مل در شهرستان سلسله، بخش مرکزی، روستای نورالهی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چوغان تپه غربی در شهرستان قروه، بخش چهاردولی، روستای دوسر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱۰۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه هوار دومان کولان در شهرستان مریوان، بخش مرکزی، روستای کولان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه آسنگران نی در شهرستان مریوان، بخش مرکزی، روستای نی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه ناظم آباد مربوط به پیش از اسلام است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، شهر لواسان، محله ناظم آّباد مجاور محله سبو بزرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۷۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ترپاق تپه مربوط به پیش از اسلام است و در شهرستان شهریار، بخش مرکزی، روستای ترپاق تپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۰۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه آرودشت لار مربوط به پیش از اسلام - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان آمل، دشت لار، غرب رودخانه سفید آب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه روستای آفرین مربوط به پیش از اسلام - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای آفرین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
زال تپه مربوط به پیش از اسلام - دوره سلجوقیان است و در شهرستان فردیس، استان البرز، روستای فرخ آباد زیبادشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه تنگ سفید آب مربوط به پیش از اسلام - دوره صفوی است و در شهرستان آمل، دشت لار، شرق رودخانه سفید آب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گورستان تماجان الف مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان املش، بخش رانکوه، روستای تماجان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه دینه سر پایین رمنت مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بابل، بخش مرکزی، روستای پایین رمنت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه دین چفته سر مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان جویبار، بخش گیل خوران، روستای چفته سر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه آغوزدین جمال‌کلا مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سیمرغ، روستای جمال‌کلا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه عباسی مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نکا، بخش مرکزی، روستای شهاب الدین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه لوسرتخته مربوط به دوره پارت و دوره ساسانیان است و در شهرستان شمیرانات، بخش رودبار قصران، روستای گرمابدر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه شیر چاک علیا مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان املش، بخش رانکوه، روستای شیر چاک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه دین سرخدشت مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بابلسر، بخش بهمنمیر، روستای سرخ دشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه ترپاق قلعه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان پاکدشت، بخش مرکزی، روستای فیلستان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه انبارسر مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان جویبار، بخش گیل خوران، روستای انبارسر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سرقلعه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، روستای لواسان بزرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه تنگل خانه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، شهر لواسان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه دین مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سیمرغ، روستای دینه‌سر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه ملیج گاله مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نکا، بخش مرکزی، روستای ملیج گاله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه امامزاده حمزه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نکا، بخش مرکزی، روستای طوس کلا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شیشار کش تپه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان نکا، بخش مرکزی، روستای اطرب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره بشر حافی مربوط به دوره ایلخانی است و در شهرستان انار، روستای بشرآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سردر دانشگاه علوم پزشکی بابل مربوط به دوره پهلوی اول است و در بابل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این ساختمان در سال ۱۳۹۵ با همکاری شهرداری بابل و گروه نورپردازی سان لایت، نورپردازی شد تا این بنای تاریخی در شب نیز به زیبایی روز بدرخشد.
ساختمان انجمن خیریه ارامنه مربوط به دوره پهلوی اول است و در تبریز، خیابان شریعتی جنوبی، کوچه ارک، پ۷ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تئاتر پارس مربوط به دوره پهلوی اول است و در تهران، خیابان لاله زار، طبقه دوم پاساژ پارس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این تئاتر در سال ۱۳۲۳ توسط عبدالحسین نوشین که تحصیلاتش را در رشته تئاتر در فرانسه به پایان برده بود با همکاری همسرش «لرتا هایراپتیان» هنرپیشه تئاتر و برخی دیگر از هنرمندان با نام "تئاتر فرهنگ" که بعدها به تئاتر پارس تغییر نام داد تأسیس کردند.
نوشین با کمک سرمایه‌دارهای بازاری چون جعفری، طایفی و وثیق، تئاتر فرهنگ را در طبقه بالای پاساژ پارس ساخت که حدود ۵۰۰ نفر گنجایش داشت. در سال ۱۳۳۲ شمسی پس از کودتای ۲۸ مرداد آتش‌سوزی وسیعی در تئاتر فرهنگ اتفاق افتاد که آن را سوزاند و پس از آن ساختمان تئاتر بازسازی و تئاتر پارس در آن محل افتتاح شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران تئاتر پارس در اختیار ستاد فرمان هشت ماده‌ای سید روح‌الله خمینی قرار گرفت. تئاتر پارس مدتی با مدیریت مجید جعفری نمایش‌هایی را به روی صحنه برد، ولی پس از مدتی به دلیل مشکلات مالی تئاتر را واگذار کرد و تئاتر پارس عملاً برای مدتی تعطیل شد. تئاتر پارس در تاریخ ۲۷ مرداد ۱۳۸۸ به دلیل شکایت ستاد اجرایی فرمان امام پلمپ شده بود.
سرای امید مربوط به دوره پهلوی اول است و در تهران، خیابان پانزده خرداد، بعد از خیابان ناصرخسرو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این سرا دارای دو حیاط است که به نامهای حیاط اول و حیاط دوم شناخته می‌شوند. هر حیاط شامل حجره‌های متعددی است. امروزه بخش اعظم حجره‌های این سرا به فروشندگان عمدهٔ پسته اختصاص دارد که به آنها حق‌العملکار گفته می‌شود. حق‌العملکار در ازای فروش امانی پسته‌های باغداران دو درصد حق‌العمل دریافت می‌کند.
پل آبنیک مربوط به دوره پهلوی اول است و در فشم، تقاطع فشم، آبنیک، گرمابدر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار حاج رحمت‌الله (قدیم) مربوط به دوره پهلوی اول است و در شهرستان اردکان، روستای ترک آباد، خیابان امام خمینی (ره) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار توده منشوریه مربوط به دوره پهلوی اول است و در شهرستان اردکان، روستای ترک آباد، خیابان امام خمینی (ره) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
آب‌انبار روستای فیلستان مربوط به دوره پهلوی اول است و در شهرستان پاکدشت، بخش مرکزی، روستای فیلستان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منزل استاد محمدعلی سپانلو مربوط به دوره پهلوی دوم است و در تهران، انتهای بلوار کشاورز، ابتدای خیابان جمالزاده شمالی بن بست سرو پلاک ۴واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار سرو سفلی مربوط به دوره پهلوی است و در ۲۵ کیلومتری شمال غرب اردکان، روستای سرو سفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه صوفی عنایتی مربوط به دوره پهلوی است و در املش، خیابان امام خمینی، کوچه رهبری، پلاک ۳ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بالکن مهدیان مربوط به دوره پهلوی است و در اهواز، بیمارستان امام خمینی، از پلاک ۴۱۸ تا ۴۸۸ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سردراداره بنادروکشتیرانی مربوط به دوره پهلوی است و در بندرانزلی، میدان گمرک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار حاج رحمت‌الله مربوط به دوره پهلوی است و در شهرستان اردکان، روستای ترک آباد، خیابان امام خمینی (ره) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
محوطه امامزاده شاهچراغ مربوط به دوره تیموریان است و در شهرستان شمیرانات، بخش رودبار قصران، روستای گرمابدر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دِیرِ گچین کاروانسرایی در ایران است که بر سر راه جاده تاریخی ری به قم در مرکز پارک ملی کویر قرار دارد. دیر گچین یکی از بزرگ‌ترین کاروانسراهای ایران است و ویژگی‌های منحصربه‌فرد این اثر باعث شده آن را «مادر کاروانسراهای ایران» بنامند. دیر گچین در بخش مرکزی شهرستان قم، ۸۰ کیلومتری شمال شرقی شهر قم (کیلومتر ۶۰ بزرگراه گرمسار)، و ۳۵ کیلومتری جنوب غربی ورامین واقع شده‌است. این بنا را به‌خاطر داشتنِ گنبدی از جنس گچ دیر گچین نامیده‌اند، اما اکنون چنین گنبدی در بنا وجود ندارد. بنای کاروانسرا مربوط به دوره ساسانی است و آن را در دوران سلجوقیان، صفویان، و قاجاریان مرمت و بازسازی کرده‌اند. شکل کنونی آن متعلق به دوران صفویه است. این کاروانسرا در راه باستانی ری به اصفهان مشهور به «راهِ دیر» قرار دارد. در پی تغییر جاده تهران به قم از راهِ دیر به مسیر حسن‌آباد در زمان امین‌السلطان، دیر گچین متروکه شد و افراد محلی از آن برای نگهداری دام استفاده بردند.
ساختمان دیر گچین به‌صورت چهار ایوانیِ دورهٔ سلجوقی است و حدود ۱۲٬۰۰۰ متر مربع وسعت دارد. فضاهای موجود در آن را می‌توان به فضاهای انسانی، دامی و رفاهی تقسیم کرد. این بنا دارای چهار برج گرد در گوشه‌ها است و دو برج با قاعدهٔ نیم‌بیضی در دو سوی سردر اصلی قرار گرفته‌اند که سردر، خود در وسط دیوار جنوبی جای دارد. در دیر گچین همچنین ۴۴ اتاق مسکونی یا حجره، ۴ تالار (اصطبل) بزرگ، مسجد، شبستان خصوصی (دستگاه مستقل و بخش اعیانی)، انبار علوفه، آسیاب، حمام و ۶ چشمه توالت وجود دارد. مصالح به‌کاررفته در دیر گچین آجر، آهک، خشت و گچ است. مسجد به صورت چهارطاقی است، احتمالاً در محل آتشکده‌ای ساسانی ساخته شده‌است، و در آن هیچ‌گونه تزییناتی دیده نمی‌شود. در اطراف کاروانسرای دیر گچین تعدادی بنا به‌صورت مجموعه وجود دارد؛ مانند دو آب‌انبار در پشت ضلع غربی و نزدیک به حمام، یک کوره آجرپزی، یک آب‌بند و قبرستانی متعلق به دوران اسلامی در ضلع جنوب غربی است که روی قبرهایش را با آجر پوشانده‌اند. در ۵۰۰ متری شرق کاروانسرا، بنایی خشتی‌گلی از دورهٔ قاجار وجود دارد که به‌شکل قلعه است و فقط یک دروازهٔ ورودی دارد.
متون متعدد تاریخی از کاروانسرای دیر گچین نام برده و موقعیت و بنای آن را توصیف کرده‌اند. از آن میان می‌توان به (ابن رسته اصفهانی)، "صورالاقالیم" (اصطخری)، "سفرنامه ابودلف" ()، "المسالک و الممالک" و (ابن حوقل)، "احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم" (شمس‌الدین مقدسی)، "سیاست‌نامه" (خواجه نظام‌الملک طوسی)، "مجمل التواریخ و القصص" (ناشناس)، "نسائم الاسحار" (منشی کرمانی)، و "رساله ذهابیه" (کاظم‌خان کاشانی) اشاره کرد.
سازمان میراث فرهنگی این کاروانسرا را در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۸ به فهرست آثار ملی ایران افزود. پس از ثبت ملی بنا در ۱۳۸۲ مرمت اضطراری در آن آغاز شد، که تا سال ۱۳۸۵ ادامه داشته‌است.
شمس قیس رازی در "المعجم فی معاییر اشعار العجم" کلمه دیر را در زبان پهلوی به معنای گنبدی دانسته‌است که برای عبادت ساخته باشند و می‌گوید این بنا را به این خاطر دیر گچین نامیده‌اند که گنبدی از جنس گچ داشته‌است، گرچه امروزه چنین گنبدی در بنا وجود ندارد. مهرداد شکوهی معتقد است گرچه دیر در عربی به معنای «صومعه» و «نوانخانه» به‌کار می‌رود، اما اصطلاحی نوعی است برای اشاره به «کاروانسرا». علاوه براین، براساس آنچه در "برهان قاطع" و "فرهنگ آنندراج" آمده، معنای «گنبد» و «آتشکده» نیز از این‌کلمه برمی‌آید. علی‌اشرف صادقی اما معتقد است در زبان پهلوی کلمهٔ «دیر» وجود ندارد و این کلمه عربی است، ولی در زبان فارسی به معنای گنبد به کار رفته‌است. او اضافه می‌کند احتمالاً در دوره ساسانی نام این بنا «گنبد اردشیر» بوده و بعدها، در دوره اسلامی، نام دیر را به این رباط داده‌اند.
به این کاروانسرا به دلیل موقعیت خاصی که در نیمهٔ راه مسیر قدیم ری به اصفهان داشته، در بسیاری از کتب تاریخی و سفرنامه‌ها اشاره شده و از آن با نام‌های دیر کرداشیر، دژ کِردشیر، گردشیر دیرالجص، قصرالجص، دیر جص، دیر گچ، دیر کجین و رباط دیرگچی یاد شده‌است. قدیمی‌ترین ضبط فارسی نام این مکان به صورت «دیر کجین» در کتاب اثر ابن رُسته اصفهانی (درگذشته بعد از ۲۹۰ هجری قمری) آمده‌است.
ساخت دیر گچین به اردشیر بابکان (یا اردشیر اول، حاکم از ۲۲۴ تا ۲۴۱ میلادی) نسبت داده شده و به همین علت کِردشیر نیز نامیده شده‌است. ولادیمیر مینورسکی نیز پیشنهاد داده‌است که کردشیر به معنای ساخته شده به دست اردشیر است. یعقوبی ساخت بنا را به انوشیروان نسبت می‌دهد. در "تاریخ قم" نوشته حسن بن محمد قمی، ساخت این بنا به انوشیروان نسبت داده شده، اما از متن چنین برنمی‌آید که او بنای اولیه را ساخته باشد، بلکه ظاهراً بنا در ابتدای دوران ساسانی (اردشیر اول) ساخته شده و در دوران انوشیروان بازسازی شده‌است. به گفته قمی، پادشاه روم گروهی از عمالقه را، که بازماندهٔ قوم عاد بودند و جثهٔ بزرگ داشتند، برای انوشیروان فرستاد و او آن‌ها را به ساخت این بنا گماشت.
کاروانسرای دیر گچین، یکی از بزرگ‌ترین کاروانسراهای ایران، در مرکز پارک ملی کویر واقع شده‌است. ویژگی‌های منحصربه‌فرد این کاروانسرا باعث شده آن را «مادر کاروانسراهای ایران» بنامند.