moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
چوبین شخصیت اصلی این مجموعه انیمه یک موجود فضایی عجیب و کوچک با دست و پایی کوتاه و چشمانی بزرگ است. دشمن او هیولایی خبیث و غول آسا به نام برونکا است که به وسیله نیروهایش سیاره محل سکونت چوبین که ستاره درخشان نام دارد را اشغال کرده و مادر چوبین نیز در چنگال او اسیر است. چوبین به زمین آمده و به دنبال مادرش است. روی مچ دست چوبین مچ‌بندی است که سنگ درخشان روی آن قرار دارد و نیرویی فراطبیعی به چوبین می‌دهد و نیروی این سنگ تنها وسیله برای نجات ستاره درخشان و نابودی نیروهای برونکا است. برونکا که در پی نابودی چوبین است، هر بار یکی از نیروها و ماشین‌آلات عجیب و قدرتمند در اختیار خود را برای مبارزه با چوبین می‌فرستد ولی نمی‌تواند وی را نابود کند. سرانجام قدرت سنگ درخشان نمایان می‌شود و چوبین با کمک آن محل پایگاه برونکا که مادرش نیز در آن‌جا اسیر است را پیدا می‌کند. سپس وی مستقیماً با برونکا به مبارزه می‌پردازد و با کمک نیروی سنگ درخشان موفق به از بین بردن برونکا می‌شود و با مادر خود به کمک یک سفینه به ستاره درخشان بازمی‌گردد.
طراحان و نویسندگان: نوریو یازاوا، هیروشی کانکو، شون ایچی یوکیکورو، و یوشیاکی یوشیدا
موسیقی متن: تیسشو هاگیوارا
تهیه‌کنندگان: تایزو تاناکا، ماساشی تاداکوما و شینیچی سوزوکی
تدوینگر: ایکو نیشیده
فیلمبردار: آکیو بانتوستاره‌ای که بر زمین افتاد وبگاه شبکه نمایش
تیتراژ ابتدایی کارتون چوبین
توالِت ، دستشویی یا سرویس بهداشتی (فارسی افغانستان: "تشناب)" که در گذشته به آن "خَلا" یا "مستراح نیز" می‌گفتند سازه ای ساختمانی است که در درون اماکن مسکونی، اداری و غیره به منظور دفع مدفوع و ادرار انسان ساخته می‌شود. هدف اصلی از ساخت دستشویی توسط بشر، ایجاد امکان دفع به‌طور بهداشتی بوده‌است؛ زیرا هر انسان در سال نزدیک به ۱۴۵ کیلوگرم مدفوع تولید می‌کند.
در ایران کاربردِ واژه‌های «دستشویی» و «سرویس بهداشتی» بسیار رایج است. واژهٔ «توالت» نیز که از زبان فرانسوی وارد زبان فارسی شده، توسط برخی استفاده می‌شود. در فارسی افغانستان واژه «تشناب» و در فارسی تاجیکی واژه «حاجت‌خانه» بکارگرفته می‌شود. در قدیم واژه‌هایی مثل «خَلا» یا «مُستَراح» رایج بوده‌اند. واژهٔ مستراح از ریشهٔ عربیِ «ر.و.ح»، بر وزن مُسْتَفْعَل به‌معنی «محل راحت خواستن» گرفته شده‌است. «مَبال» یا «مَوال» از دیگر واژه‌های عامیانه‌ای هستند که در مورد آن به‌کار رفته‌است. «مبال» از ریشهٔ «بَول»، که عربی و اسم مکان است، آمده و به‌معنی «محل ادرار» است. در ایران باستان واژه‌ای معادل «آبریزگاه» برای دستشویی به‌کار می‌رفته‌است.
گمان می‌رود که نخستین توالت، نزدیک به ۶ هزار سال پیش در میان‌رودان ساخته شده باشد. در سال ۳۱۵ (میلادی) در شهر رم نزدیک به ۱۴۴ توالت عمومی وجود داشته و رفتن به توالت عمومی به نوعی شرکت در یک مراسم اجتماعی محسوب می‌شده‌است. در یک توالت عمومی ۲۰۰۰ ساله که در بالای تپه پالاتن در رم کشف شده، بیش از ۵۰ سوراخ در کنار هم قرار دارند. اختراع سیفون به شکل کنونی که کاسه توالت با یک لوله خمیده U مانند به فاضلاب وصل می‌شود و با فشار آب داخل مخزن توالت، مدفوع را به داخل فاضلاب تخلیه می‌کند در سال ۱۸۸۰ (میلادی) به وسیله یک لوله‌کش بریتانیایی ساخته شد و تحولی در تاریخ توالت ایجاد کرد؛ زیرا جلوی انتشار بوی بد مدفوع و فاضلاب را می‌گرفت.
تا صد سال پیش، دستشویی در ایران در داخل اتاق جداگانه در گوشه‌ای از سرا و به دور از اتاق‌های نشیمن وجود داشت. دستشویی خانه در واقع بدون چاه بود؛ یعنی فضای نشستن و سنگ دستشویی در روی بلندی قرار داشت و مدفوع به داخل محوطهٔ شیب‌دار و گودالی در همان اتاق هدایت می‌شد و روی محوطهٔ گودالی شکل، خاک می‌ریختند. بعد از هر چند مدت، مدفوع‌ها را برای مصارف کشاورزی بر بارِ خران حمل می‌کردند و به کشتزارها می‌بردند. با گسترش زندگی شهرنشینی مدرن و تغییر سبکِ سراها به خانه‌های کوچک و آپارتمان، حفر چاه سرپوشیدهٔ دستشویی در خانه‌ها مرسوم شد. از سال ۱۳۴۳ (خورشیدی) و با ایجاد سپاه بهداشت و سپاه دانش، ایجاد چاه سرپوشیده برای دستشویی‌ها در روستاها نیز اجباری شد. علمای دینی در آغاز با تغییر کاربری مستراح‌ها به چاه سرپوشیده و همچنین تغییر حمام‌های خزینه به حمام دوش گرمابه مخالفت می‌کردند. این مخالفت‌ها در مناطق سنی‌نشین و روستاها شدیدتر بود. به‌طوری‌که مردان در روستاهای خاوری خراسان و هم‌مرز با افغانستان، حاضر به استفاده از دستشویی‌هایی که زنان از آن استفاده می‌کنند نمی‌شدند.
در روستاهای افغانستان دستشویی‌ها بیشتر حالت سرباز دارد و استفاده از چاه‌های سرپوشیده را مخالف دین می‌دانند. در ایران، شمار دستشویی‌های همگانی کم است؛ به همین دلیل، باوجود مراکز تاریخی و دیدنیِ فراوان در ایران، گردشگران برای استفاده از سرویس بهداشتی دچار مشکل می‌شوند. ازجمله مشکلاتی که برای استفادهٔ مسافران از دستشویی‌های همگانی پیش می‌آید، نبودن آویز مناسب است. هرچند در بعضی از پایانه‌های مسافربری، فرودگاهها یا ایستگاه‌های راه‌آهن نوعی جالباسی، که به آن توشه نگهدار می‌گویند دیده می‌شود امید می‌رود با توجه‌به نیاز جامعه و همراه با گسترش دستشویی‌های همگانی، استفاده از توشه نگهدار هم فراگیرتر شود.
در هر خانه معمولاً یک دستشویی نزدیک ورودی و در بخش عمومی خانه ویک حمام در بخش خصوصی و نزدیک اتاق خوابها ساخته می‌شود. این دو فضا کمترین امکاناتی هستند که می‌توان برای سرویس بهداشتی یک خانه در نظر گرفت؛ ولی در خانه‌های بزرگتر با امکانات بیشتر می‌توان حمام اتاق خواب والدین را جدا از حمام خانه در نظر گرفت. حتی ممکن است که برای اتاق خواب مهمان و تک‌تک اتاق خواب‌ها نیز سرویس‌هایی جداگانه پیش‌بینی شود. در حمام دستشویی‌های باهم، همان‌طور که دستشویی از حمام در دارد می‌تواند از راهرو هم قابل دسترسی باشد و حمام هم می‌تواند همان‌طور که به دستشویی راه دارد از داخل اتاق خواب قابل دسترسی باشد. برای صرفه‌جویی در هزینه و به دلایل فنی، حمام، دستشویی و آشپزخانه بهتر است طوری طراحی شوند که بتوانند از یک لوله‌کشی و تأسیسات استفاده کنند.طرح معماری طراحی خانه‌های مسکونی، ۱۳۹۰، ناهید صادقی‌پی، صفحهٔ 29
استانداردهای سرویس بهداشتی:کتاب نویفرت ۲۰۰۸
نورپردازی در سرویس‌های بهداشتی نیز مانند سایر مکان‌ها نیز دارای اهمیت است. اطراف آینه سرویس بهداشتی از جمله قسمت‌هایی است که باید نور کافی برای اصلاح و آرایش صورت وجود داشته باشد. بهترین روش، نصب لامپهای بسیار در اطراف آینه نیست. توصیه می‌شود از یک چراغ بالای آینه استفاده شود. تنها نصب یک چراغ در سرویس بهداشتی مناسب نیست. جایی از حمام که دوش در آن قرار گرفته نیز از جمله قسمت‌هایی است که به نورپردازی کافی و مناسب نیاز دارد تا ایمنی فرد بیشتر شود. حتی بر پایه سبک دکوراسیون نیز، لوستری مناسب نیز می‌توان انتخاب کرد. نصب یک چراغ یا لوستر سقفی در مرکز سرویس بهداشتی، نور لازم برای قسمت‌های دیگر سرویس بهداشتی را تأمین می‌کند.طرح معماری طراحی خانه‌های مسکونی، ۱۳۹۰، ناهید صادقی‌پی، صفحهٔ ۳۰
در طراحی سرویس بهداشتی محل قرارگیری پنجرهها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نه‌تنها در نور پردازی مؤثر است بلکه در داشتن تهویه مناسب به دلیل رفع بوی بد و بخار آب تأثیر دارد. جا دارد که طراح برای کلیهٔ سرویس‌های بهداشتی، امکان برقراری تماس با بیرون و حضور پنجرهٔ مناسب را در نظر بگیرد. برای حفظ محرمیت در فضا و جلوگیری از دید مزاحم به درون، طراحی شکستگی مناسب در پلان معماری و انتخاب شیشههای مات می‌تواند کارساز باشد.
علاوه بر نصب و استفاده از از لامپ‌ها و چراغ‌های کافی در قسمت‌های مختلف سرویس بهداشتی، موارد و نکات دیگری نیز وجود دارد که با رعایت آن‌ها می‌توان میزان نور موجود در این فضا را افزایش داد:
برای راحتی دمای حمام بین ۲۲ تا ۲۴ درجهٔ سانتی‌گراد خوب است. دمای ۲۰ درجهٔ سلسیوس برای توالت‌های داخل منازل مناسب است. این دما نسبت به دمای توالت‌ها در ساختمان‌های اداری که بین ۱۵ تا ۱۷ درجهٔ سلسیوس است، بسیار بالاتر است. همهٔ مناطق حمام به‌دلیل رطوبت بالا در این مناطق باید به‌خوبی درزگیری شوند.نویفرت، ۲۰۱۳
یکی از انواع توالت‌ها است که مانند صندلی استفاده می‌شود. توالت فرنگی نشانهٔ تمدن و نوگرایی اروپایی انگاشته می‌شود. هر کس به‌طور میانگین بیش از شش ماه از عمر خود را روی کاسهٔ توالت فرنگی می‌گذراند.
در توالت فرنگی برخلاف توالت آسیایی فشار زانوها به روی ناحیهٔ زیرین شکم در زمان دفع هاضمه وجود نخواهد داشت. که همین امر سبب استفاده از این توالت توسط افرادی که دچار درد در مفاصل کمر و زانوی خود هستند میشود.
کسانی که از توالت‌های فرنگی استفاده می‌کنند به‌طور میانگین نزدیک به ۱۱۴ تا ۱۳۰ ثانیه روی کاسهٔ توالت می‌نشینند. اما کسانی که از توالت سنتی استفاده می‌کنند به‌طور متوسط نزدیک به ۵۱ ثانیه روی توالت می‌نشینند. این مدت زمان کمتر برای سلامتی بهتر است. با نشستن روی کاسهٔ توالت فرنگی، مجرای مقعد در زاویهٔ قائمه (۹۰ درجه) قرار می‌گیرد. این مسئله باعث می‌شود ماهیچهٔ پایین مقعد جلوی مسیر خروج رودهٔ بزرگ را بگیرد و فرد برای تخلیهٔ روده، زور زیادی بزند. زور زدن هنگام تخلیهٔ روده‌ها باعث بروز مشکلاتی مانند بواسیر، سنکوپ و حتی سکتهٔ مغزی می‌شود. گفته می‌شود حملهٔ قلبی که باعث مرگ الویس پرسلی شد، ناشی از زور زدن او برای تخلیهٔ روده‌هایش در هنگام نشستن بر روی توالت فرنگی بوده‌است. در میانهٔ دههٔ ۱۹۶۰ میلادی آلکساندر کایرا، استاد دانشگاه کرنل، توالت فرنگی را بدترین وسیلهٔ ساخته‌شده به دست بشر توصیف کرد.
راه حل ساده: تنها کافی است زانوهای خود را بالا بیاورید تا بدن از زاویهٔ ۹۰ درجه به ۳۵ درجه تغییر دهد. این کار با قرار دادن یک چهارپایه و در موارد اضطراری و نبود امکانات به وسیلهٔ گذاشتن یک دسته روزنامه یا چند مجله در زیر پا ممکن می‌شود؛ زیرا بالا آوردن زانوها باعث می‌شود انسدادی که در حالت نشسته، میان رودهٔ بزرگ و مقعد ایجاد می‌شود از بین رفته و تخلیهٔ کامل روده‌ها آسان‌تر انجام شود.
همچنین بر خلاف تصور عموم، استفاده از توالت فرنگی در زمان بارداری برتری ندارد. در زنان حامله، حالت چمباتمه نسبت به حالت نشسته بهتر است، و از فشار به رحم پیشگیری می‌کند؛ همچنین چمباتمه روزانه فرد را برای زایمان طبیعی‌تر آماده می‌کند. چمباتمه زدن به تقویت ماهیچه‌های شکم و ران کمک می‌کند.
در جهان ۸۹۲ میلیون نفر از فضای باز و طبیعت برای دفع استفاده می‌کنند و دسترسی به توالت ندارند. همچنین، ۴/۲ میلیارد نفر در جهان توالتی که پسماند آن به‌طور امن و بهداشتی دفع شود در خانه ندارند.
انگلیسی باستان (Ænglisc) یا آنگلو-ساکسون زبانی است که مردم سرزمین انگلستان در سال‌های ۴۵۰ تا ۱۱۰۰ بدان سخن می‌گفته‌اند. انگلیسی باستان با زبان کنونی انگلیسی تفاوت بسیاری دارد. این زبان لغت‌هایی با ریشهٔ ژرمانیک زیادی را در خود نهفته دارد. این زبان از لحاظ دستور زبان مشکل‌تر از زبان کنونی بوده و بیشتر به زبان آلمانی نزدیک بوده‌است.
این زبان به آرامی تبدیل به انگلیسی میانه شده‌است.
معمولاً تاریخ زبان انگلیسی را به سه دوره تقسیم می‌کنند:
قبلیه سلت‌ها به زبان سِلتی در بریتانیا سخن می‌گفتند. با فتح گل به دست ژولیوس سزار، استقلال سلتی‌ها در قاره اروپا به پایان رسید. که بعدها امپراتوری روم به فرماندهی ژولیوس سزار از سال ۴۳ پس از میلاد، شروع به فتح بریتانیا کردند و آن را یکی از استان‌های روم به نام استان بریتانیا نام نهادند. به دلیل ۴۰۰ سال اشغال این سرزمین توسط رومی‌ها، باعث نفوذ لاتین در سلتی شد.""The Roman epoch in Britain lasted for 367 years"", Information Britain website امپراتوری روم به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم گردید. امپراتوری روم غربی به سرعت رو به زوال و آشوب رفت و بریتانیای روم نیز سقوط کرد. در آن زمان بریتانیای سقوط کرده، رفاه بهتری نسبت به سایر مکان‌های امپراتوری روم غربی داشت.
انگلستان در عهد آنگلوساکسون‌ها در دوره مهاجرت‌ها، سه قبیله «آنگِل»، «سکسون» و «جوت» از نقاط مختلف دانمارک و شمال غرب آلمان مهاجرت کردند. این قبایل مردمان سلت و رومی را که از مدت‌ها قبل آنجا ساکن بودند، از انگلستان به اسکاتلند و ولز و کورنوال عقب راندند. حمله سه قبیله باعث ترکیب ساختار و واژگان در زبان انگلیسی شد. آنها به زبانی متقابلاً قابل فهم شبیه به زبان فریسی شمالی صحبت می‌کردند که باعث بوجود آمدن زبان‌های آنگلو-فریسی شد. آنگل‌ها که بزرگترین طایفه را تشکیل می‌دادند جزیره راْ آنگلند یعنی سرزمین آنگل‌ها نامیدند و زبانی که با آن صحبت می‌کردند نیز به تدریج اِنگلیش و در فارسی انگلیسی نامیده شد.
برخی تاریخ نگاران بر این باور هستند انگل‌ها مناطق گسترده‌تری از خاک بریتانیا را از آن خود کردند و نام اِنگلند (England) از نام همین قوم گرفته شده‌است. سینت بید بر این باور بود که انگل‌ها منطقهٔ گسترده‌تری از خاک بریتانیا (نزدیک به تمامی خاک آن) را از آن خود کردند و نام «اِنگلند» (England) از نام همین قبیله گرفته شده‌است. واژهٔ "England" از "Engla land" به «معنی سرزمین انگل‌ها» گرفته شده و "English" در انگلیسی کهن "Englisc" بوده‌است. افزون بر قبیله‌های یادشده، دسته‌هایی از مردمان ساکن فریزیا، نیدرزاکسن، یوتلاند و جنوب سوئد نیز در آن دوران به بریتانیا آمدند.
جوت‌ها در جنوبِ شرقی و در تعامل با زبان‌های محلی، گویش «کِنتی»، ساکسون‌ها هم که در جنوب و جنوبِ غربی سکنا گزیده بودند، گویش «ساکسونِ غربی» و اَنگل‌هایی که در شمال و مرکزِ انگلستان اقامت گزیده بودند، به ترتیب، گویش‌های «آمبِریای شمالی» و «مِرسیایی» را به وجود آوردند. چهار گویش اصلی انگلیسی قدیم: نورث‌آمبرین Northumbrian (در شمال انگلستان، مرسین (Mercian)در سرزمین‌های میانی، ساکسون غربی در جنوب و غرب و کنتیش) Kentish (در جنوب شرقی به وجود آمد. این مهاجمان ساکنان اولیهٔ سلتیک‌زبان را از مناطقی که اکنون جز انگلستان است به اسکاتلند، ولز، کورن‌وال و ایرلند راندند و تعدادی از کلمات زبان سلتیک از آنها به جای ماند. این زبان‌های سلتیکی امروزه در زمرهٔ زبان‌های گیلیکِ (Gaelic) اسکاتلند و ایرلند و ولز به جا مانده‌اند. زبان کُرنیش اکنون از بین رفته‌است. بعد از اشغال بریتانیا، جوت‌ها در جنوبِ شرقی آن ساکن شدند و در تعامل با زبان‌های محلی، گویش جدیدی را ایجاد کردند که کِنتی نام دارد. ساکسون‌ها هم که در جنوب و جنوبِ غربی بریتانیا اقامت داشتند، گویش «ساکسونِ غربی» را ایجاد کردند. اَنگل‌ها نیز که در شمال و مرکزِ انگلستان سکنا گزیده بودند، به ترتیب، گویش‌های «آمبِریای شمالی» و «مِرسیایی» را بوجود آوردند. در عهد آنگلوساکسون‌ها یکی از این گویش‌ها ساکسون غربی کهن بود و پس از آن گویش ساکسونی به دلیل علمکردهای پادشاه آلفرد بزرگ، گویش جدید بر گویش قبلی پیشی گرفته و زبان رسمی می‌شود.
چندین اثر نوشتاری از زبان انگلیسی باستان باقی مانده‌است که مشهورترین آنها، حماسه بیوولف است. بیوولف قدیمی‌ترین شعر شناخته شده به زبان انگلیسی باستان است. این حماسه دلاوری‌های پادشاهی دانمارکی و مبارزاتش علیه اژدها و دیوان را شرح می‌دهد. متن بیووولف اما برای خواننده امروزی خوانا نیست و تفاوت‌های بسیار زیادی با انگلیسی امروزی دارد.
حمله و سیطره اقوام اسکاندیناوی رخ داد، که در حدود سال ۸۵۰ قبل‌از میلاد شروع شدند، بسیاری از کلمات ژرمنی شمالی را به زبان انگلیسی خصوصاً در شمال انگلستان وارد کردند، کلماتی چون skin, skirt و sky از شمال اروپا وارد جزیره انگلستان شد. ضمایر they و she نیز ریشه اسکاندیناوی دارند و این ضمایر در انگلیسی کهن hie و heo نام‌داشتند. وایکینگ‌ها هم در این برههٔ زمانی بر زبان انگلیسی تأثیر گذاشتند.. «dream» نمونه‌ای از این کلمات است که تا زمانیکه وایکینگ‌ها معنی کنونی آن را از (draumer) اسکاندیناوی ایی به عاریه گرفتند، به معنای «شادی یا joy» بود. «skirt» کلمهٔ دیگری بود که درکنار هم‌ریشهٔ اصلی انگلیسی‌اش «shirt» به حیات خود ادامه می‌دهد. برای مثال کلماتی مانند «be", "water» و «strong» هم از ریشه‌های انگلیسی قدیم مشتق می‌شوند. واژه‌هایی که صدای سSK در زبان سوئدی دارند، تبدیل به صدای شsh در زبان انگلیسی شدند.
هنوز واژه‌های انگلیسی با صدای سSK مانند «skirt» و «skull» وجود دارد. اما آنها مستقیماً از زبان اسکاندیناوی کهن اقتباس شده‌اند.
انگلیسی کهن، گنجینه واژگان غنی نداشت اما، همچون دیگر زبان‌های اروپایی، دستور زبان پیچیده‌ای داشت. امروزه بسیاری از انگلیسی زبان‌ها، زبان انگلیسی کهن را نامفهوم می‌دانند، اگرچه بیش از نیمی از لغات کنونی در زبان انگلیسی ریشه‌هایی در انگلیسی کهن دارند.
نمونه‌ای از خط ۲۰ تا ۲۵ حماسهٔ بئوولف که به انگلیسی باستان نگاشته شده در ادامه می‌آید:
آونگ فوکو نام نوعی آونگ نمایشی است که به منظور نشان دادن چرخش کره زمین بکار می‌رود. این آونگ به خاطر نشان دادن حرکت وضعی زمین مورد توجه قرار گرفت.
این آونگ برای اولین بار توسط لئون فوکو در ۱۸۵۱ آزمایش شد. برای اولین بار این آونگ از گنبد مرکزی پانتئون در شهر پاریس آویزان شد و مورد آزمایش قرار گرفت. او یک پاندول آهنی ۳۰ کیلوگرمی را از گنبد پانتئون آویزان کرد. فوکو به گوی، یک سوزن گرامافون وصل کرده بود و روی زمین (زیرِگوی) حلقه‌ای از شن‌های مرطوب قرار داد، در مقابل حیرت همه نشان داد، با وجودی که حرکت پاندول به جلو و عقب هدایت شده بود، برخلاف قانون اول نیوتن (اینرسی) پاندول حرکتی دوار انجام داد. در واقع کفِ پانتئون در حال گردش بود یا به عبارت بهتر زمین در حال چرخیدن حول محور خود بود. وی در ادامه، ساختمان قطب‌نما را تکمیل کرد. با این ابتکار، جهت‌یابی قطب‌نما با تغییر جهت کشتی در دریا تغییر نمی‌کند و از میدان‌های مغناطیسی تأثیر نمی‌پذیرد.
نمونه این آونگ به طول ۱۵ متر در دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف تهران ساخته شده‌است.
وزارت معارف و اوقاف به مدت دوماه و در ماه‌های تیر و مرداد ۱۳۱۳ نسبت به نصب آونگ یاد شده در مقصوره مدرسه عالی سپهسالار اقدام نموده بود و طی یک آگهی که در مجله ایران باستان در تاریخ دوم تیرماه ۱۳۱۳ چاپ شده بود از محصلین و علاقه مندان دعوت کرده بود که برای تماشا و یادگیری آن به این مدرسه مراجعه کنند.
رامین جوادی (زادهٔ ۱۹۷۴ در دویسبورگ، آلمان غربی)، آهنگساز موسیقی متن فیلم و تلویزیون است. پدر او یک ایرانی و مادرش یک آلمانی است. در آمریکا به تحصیل در رشته موسیقی پرداخت. بعد از پایان تحصیلات، شروع به نوازندگی در یک گروه موسیقی در بوستون کرد و پس‌از آن با هانس زیمر مشغول به کار شد. جوادی بیشتر به خاطر دریافت جایزه تولیدات تلویزیونی آمریکا بهترین موسیقی متن برای فیلم مرد آهنین (۲۰۰۸) مارول و سریال تلویزیونی محبوب اچ‌بی‌او تحت عنوان بازی تاج و تخت مشهور شده‌است،Ramin Djawadi on FamousComposers.net که موسیقی متن تمام قسمت‌های این سریال را نوشته‌است. از دیگر کارهای مشهور وی می‌توان فیلم سینمایی وارکرفت و سریال‌های تلویزیونی همچون فرار از زندان و وست‌ورلد را نام برد. جدیدترین پروژه‌های رامین جوادی نیز سریال‌ خاندان اژدها و فیلم سینمایی جاودانگان می‌باشند.
جوادی بابت ساخت موسیقی‌های مکمل، ارکستراسیون و دستیاری هانس زیمر در فیلم‌هایی مانند "بتمن آغاز می‌کند" و "" شهرت دارد. او به عنوان آهنگساز فیلم‌های ""، "از غبار بپرس"، "فصل شکار"، "آقای بروکز" و متولدنشده فعالیت کرده‌است. جوادی و پل وستربرگ به خاطر آهنگسازی برای "فصل آغازی" مشترکاً برندهٔ بیست و دومین دورهٔ جایزه موسیقی فیلم و تلویزیون انجمن آهنگسازان، پدیدآوران و ناشران آمریکا شدند.
جوادی همچنین برای مجموعه‌های تلویزیون زیادی آهنگسازی کرده‌است. از آن جمله می‌توان به مجموعه‌های تلویزیونی "آستانه"، ""، "فلش فوروارد"، "فرار از زندان" ، مظنون و "سلاطین فرار" اشاره کرد. وی برای مورد، در سال ۲۰۰۶ نامزد جایزه امی «برجسته‌ترین موسیقی زمینه اصلی» شد. جوادی موسیقی متن فیلم "مرد آهنین" که در ۲ مه ۲۰۰۸ پخش شد نیز ساخته‌است. همچنین وی ساخت موسیقی متن سریال بازی تاج و تخت را که در سال ۲۰۱۱ پخش شد، نیز بر عهده داشته‌است. آهنگ سریال مظنون هم از دیگر فعالیت های اوست.
در ۳ سپتامبر ۲۰۰۷ جوادی آلبومی از قطعات موسیقی مجموعهٔ تلویزیونی "فرار از زندان" را منتشر کرد. وی همچنین آهنگ سازی فیلم معروف نجات جسیکا لینچ را هم که در سال ۲۰۰۳ که بر اساس زندگی سرباز شهیر آمریکایی جسیکا لینچ ساخته شد، برعهده داشته‌است.
رامین جوادی (Ramin Djawadi) یک آهنگساز مشهور و با استعداد دو رگه ایرانی-آلمانی است. او در 28 تیرماه 1353 (19 ژوئیه 1974)  در شهر دویسبورگ آلمان به دنیا آمد. پدر او یک پزشک ایرانی و مادرش یک آلمانی است.
رامین جوادی در سن 4 سالگی با تشویق والدینش به کلاس‌های "موسیقی" رفت و تا سن 11 سالگی آموزش پیانو را کامل کرد. سپس در سن 13 سالگی به کلاس‌های گیتار رفت و در دوران نوجوانی به صورت فشرده در زمینه موسیقی فعالیت کرد. پس از فارغ‌التحصیلی از دبیرستان، وی به آمریکا رفت و در کالج موسیقی برکلی در بوستون تحصیلات خود را ادامه داد.
رامین جوادی برای موسیقی متن فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی معروف است و از آثار برجسته‌ای که توسط وی ساخته شده است می‌توان به موسیقی متن سریال “"بازی تاج و تخت"” (Game of Thrones)، “ربات‌ها” (Westworld) و “"خاندان اژدها"” (House of the Dragon) اشاره کرد.
آرتون روستایی است از توابع بخش طالقان شهرستان طالقان در استان البرز ایران.
این روستا در دهستان میان طالقان قرار داشته و براساس سرشماری سال ۱۳۸۵جمعیت آن ۳۵۸نفر (۹۱خانوار) بوده‌است.درگاه ملی آمار ایران
مردم روستای آرتون همچون روستای دنبلید تات‌زبان هستند.رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران، استان مرکزی، جلد ١، ص ٧.
این روستای کوچک، در انتهای مسیر میان طالقان بعد از دنبلید می‌باشد. این روستا از قدیمی‌ترین روستاهای طالقان است.
روسیه واحد نام یکی از احزاب سیاسی کشور روسیه و حزب حاکم آن کشور است. این حزب در میان احزاب روسیه به عنوان حزبی میانه‌رو مطرح است و از رئیس جمهور کنونی روسیه ولادمیر پوتین حمایت می‌کند.
آرتساخ با نام رسمی جمهوری آرتساخ ( ') یا جمهوری قره‌باغ کوهستانی ( ') کشوری دفاکتو در قفقاز جنوبی بود که قلمرو آن در سطح بین‌المللی به عنوان بخشی از جمهوری آذربایجان به رسمیت شناخته شده بود. بین سال‌های ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۳، آرتساخ، کنترل بخش‌هایی از استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی از جمله پایتخت آن استپاناکرت را در اختیار داشت و از جنگ دوم قره‌باغ تا درگیری‌های ۲۰۲۳ قره‌باغ کوهستانی، زمانی که ارتش آذربایجان کنترل مناطق باقی‌مانده تحت کنترل آرتساخ را به دست گرفت، منطقه‌ای مستقل در داخل آذربایجان بود. همچنین تنها مسیر دسترسی زمینی آن به ارمنستان پس از جنگ دوم قره‌باغ، از طریق گذرگاه لاچین به عرض ۵ کیلومتر بود که تحت نظارت نیروهای حافظ صلح روسیه قرار داشت.https://www.dw.com/fa-ir/جمهوری-آرتساخ-قرهباغ-منحل-میشود/a-66956543https://ir.voanews.com/a/armenian-separatists-karabakh-surrender-ceasefire-with-azerbaijan/7276105.html
منطقه عمدتاً ارمنی‌نشین قره‌باغ کوهستانی که سال‌های متمادی محل سکونت و تحت حاکمیت ارمنی‌ها بود پس از استقلال ارمنستان و آذربایجان از امپراطوری روسیه در ۱۹۱۸، مورد اختلاف آن‌ها قرار داشت. پس از تثبیت سلطه اتحاد شوروی بر این ناحیه، این حکومت استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی را درون جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی در سال ۱۹۲۳ ایجاد کرد. در واپسین سال‌های اتحاد شوروی، مجدداً منشأ بروز اختلاف بین ارمنستان و آذربایجان شد. رفراندومی در این ابلاست و استان همسایه شاهومیان در ۱۹۹۱، منجر به اعلام استقلال شد. نزاع قومی در پی قتل‌عام مردم ارمنی از سوی ارتش جمهوری آذربایجان منجر به جنگ قره باغ بین ۱۹۹۱–۱۹۹۴ شد، که منجر به آتش‌بس و حفظ مرزهای کنونی شد.
نام (قره باغ) برای نخستین بار می‌توان آن را در کتاب حمدالله قزوینی تاریخ‌نویس در سده ۸ ه‍.ق مشاهده کرد. نام منطقه در سنگ‌نبشته‌های اورارتو (دوران پادشاهی آیرارات) به صورت‌های «آرداخونی» یا «اوردخینی» و «اوردخه» قید شده‌است که نام جمهوری آرتساخ از آن مأخوذ است و سرزمینی به این نام در هزاره اول (پیش از میلاد) جزو پادشاهی آیرارات و سپس یرواندیان (دودمان اروندی) قرار داشت.Chorbajian, Levon; Donabedian Patrick; Mutafian, Claude. The Caucasian Knot: The History and Geo-Politics of Nagorno-Karabagh. NJ: Zed Books, 1994, p. 52 Bagrat Ulubabyan. "«Արցախ»" (Arts'akh). Armenian Soviet Encyclopedia. vol. ii. Yerevan: فرهنگستان ملی علوم ارمنستان، 1976, pp. 150–151.Christopher Walker. The Armenian presence in Mountainous Karabakh, in John F. R. Wright et al. : Transcaucasian Boundaries (SOAS/GRC Geopolitics). 1995, p. 91
استرابون در (کتاب جغرافیای) خود قسمت سمت راست رود کورا (محل کنونی قره باغ) را با نام «ارخیستینا» (Orkhistene) به عنوان یک استان ارمنستان بزرگ-(ارمنستان = هایاستان) دانسته که به خاطر سوارکارانش شهرت داشته‌است.استرابون. "Geography", 11.14.
در زمان سلطه حکومت روسیه شوروی کلمه «ناگورنو» (به معنی کوهستانی) به آن افزوده شده و نام این منطقه به منطقه «قره‌باغ کوهستانی» تبدیل شده‌است.
آرتساخ و به‌طور کلی قفقاز یکی از گذرگاه‌های ورود آریایی‌ها به ایران بوده‌است. آرتساخ در ابتدای حکومت مادها به زیر سلطه این پادشاهی درآمد و در زمان هخامنشیان نیز جزئی از ایران بود. پس از یورش اسکندر مقدونی و حکومت سلوکیان، بر سر این منطقه بین اشکانیان و رومی‌ها جنگ بود و این موضوع در زمان ساسانیان هم ادامه داشت.
پس از اسلام این منطقه زیر نظر خلافت‌های اموی و عباسی قرار گرفت و بعدها حکومت‌های محلی قراباغ را تحت سلطه قرار دادند از جمله شروانشاهان. آرتساخ بعدها به تصرف سلجوقیان و خوارزمشاهیان درآمد.
آرتساخ در زمان حملهٔ مغول و تاتار خسارات فراوانی دید و جزئی از حکومت ایلخانان شد. بعدها تیموریان و آق‌قوینلوها و قراقوینلوها این منطقه را به زیر فرمان خود آورندند تا اینکه شاه اسماعیل یکم آرتساخ را به عنوان جزئی از ایران تصرف کرد. پس از حملهٔ افغان‌ها به ایران، حکومت عثمانی آرتساخ را تصرف کرد اما نادر شاه طی جنگ‌های سنگینی آرتساخ را بازپس گرفت و خطر روسیه تزاری را نیز از آن منطقه رفع کرد.
پس از مرگ نادر شاه، حکومت‌های ایران توجهی به قفقاز و آرتساخ نشان ندادند و این مناطق به خودمختاری رسیدند. تا اینکه آقامحمد خان قاجار در سال ۱۱۷۴ آرتساخ را تحت حکومت مرکزی ایران قرار داد اما با وقوع جنگ‌های ایران و روس در زمان فتحعلی شاه و شکست ایران از روسیه تزاری، آرتساخ به همراه مناطق بسیاری از قفقاز در پیمان گلستان به روسیه ملحق شد.
آرتساخ در سال ۱۱۹۳ در پی جنگ‌های ایران و روسیه تزاری و انعقاد پیمان گلستان از ایران جدا شد.
این ناحیه در زمان شوروی به عنوان یک جمهوری خودگردان زیر نظر جمهوری آذربایجان بود اما پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و وقوع جنگ قره‌باغ به تصرف ارمنستان درآمد.
جنگ قره‌باغ یا جنگ آزادی‌بخش آرتساخ جنگی بود که از فوریه ۱۹۸۸ تا مارس ۱۹۹۴ در ناحیه قره‌باغ، واقع در جنوب غربی جمهوری آذربایجان، بین جمهوری آذربایجان و اکثریتHuman Rights Watch. "Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh". December 1994, p. xiii, , citing: Natsional'nyi Sostav Naseleniya SSSR, po dannym Vsesoyuznyi Perepisi Naseleniya 1989 g. , Moskva, "Finansy i Statistika"World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Azerbaijan : ArmeniansAzerbaijan: Azerbaijani mugamParliamentary Assembly Documents, Working papers 2000 Ordinary session (Third part), Volume IVارمنی ساکن با پشتیبانی ارمنستان رخ داد. با بالا گرفتن درگیری، هرکدام از طرفین سعی در پاکسازی قومی مناطق تحت تصرف خود از نژاد دیگر کردند.
پس از اعلام آتش‌بس در ۲۴ دسامبر ۱۹۹۴ میلادی شورای عالی قره‌باغ روبرت کوچاریان را به عنوان نخستین رئیس‌جمهور قره‌باغ انتخاب نمود و در ۳۰ آوریل ۱۹۹۵ میلادی دومین دوره انتخابات پارلمانی قره‌باغ برگزار شد. نخستین دوره انتخابات در ۲۸ دسامبر ۱۹۹۱ صورت گرفت.کتاب:تحولات سیاسی جمهوری ارمنستان، تحولات قره‌باغ پس از آتش‌بس، نویسنده: «ولی کوزه‌گر کالجی» صفحه:۱۲۰
آرتساخ کشوری محصور در خشکی با مساحتی حدود ۴۴۰۰ کیلومتر مربع در قفقاز جنوبی و در جنوب شرقی کوه‌های قفقاز کوچک واقع شده‌است. این کشوری از غرب با جمهوری ارمنستان، از جنوب با ایران و از شمال و شرق با جمهوری آذربایجان هم‌مرز است. پایتخت آن شهر استپاناکرت و شهر شوشی مرکز فرهنگی آن است.
آرتساخ یک منطقه کوهستانی است، بلندترین نقطه دراین کشور در ارتفاع ۲٬۷۲۵ متر است؛ این کشور در منطقه‌ای فلاتی است که شیب آن به سمت شرق و جنوب شرقی است و ارتفاع آن به‌طور میانگین ۱٬۱۰۰ متر بالاتر از سطح دریا است. بزرگ‌ترین پهنه آبی این منطقه دریاچه سرسانگ است و رودخانه‌های اصلی رود ترتر و خاچن هستند و بیشتر رودخانه‌ها در کشور به سمت دره آرتساخ سرازیر می‌شوند.
آب و هوای آرتساخ ملایم و معتدل است. میانگین دمای سالانه به‌طور متوسط ۱۱ درجه سانتی گراد (۵۲ درجه فارنهایت) است. متوسط بارش به ۷۱۰ میلی‌متر در برخی مناطق می‌رسد که این میزان بارش باعث ایجاد جنگل‌های فراوان شده‌است که این جنگل‌ها زیستگاه بیش از ۲۰۰۰ گونه گیاه است.
سرزمین جمهوری آرتساخ یا قره‌باغ کوهستانی در پیدایش و احیای ملت ارمنی و تاریخ سیاسی و فرهنگی آن نقش بسیار مهمی داشته‌است.
از هزاره اول (پیش از میلاد) و زمان حکومت "آیرارات"از دوران باستان ارمنستان بزرگ یا هایک بزرگ شامل پانزده استان بود. آیرارات یکی از پانزده استان ارمنستان باستان می‌باشد. و سپس یرواندونی‌ها آرتساخ نیز بخشی از سرزمین گستردهٔ ارمنستان بوده. طبق نوشته‌های استرابون آرتساخ اقتصادی پیشرفته داشته و در زمان جنگ‌های ارمنیان با دشمنان، سواره نظام قدرتمندی به کارزار گسیل می‌کرده.
در اوایل سده ۴ (میلادی)، ارمنیان آرتساخ به دین مسیحیت گرویدند و آن را به منزلهٔ دین رسمی پذیرفتند.
جمهوری آرتساخ یکی از غنیترین مناطق سرزمین ارمنستان از نظر وجود بناها و اماکن مذهبی است.
در بخش‌های مرکزی و مناطق دیگر در طی سده‌های میانه بدون وقفه در زمینه‌های تعلیم، تحصیل، نگارش و انتشار ادبیات مذهبی و زبان و فرهنگ ارمنی بسیار فعال بوده‌اند.
در سده پنجم میلادی مسروپ ماشتوتس یک مدرسه در کلیسای معروف آماراس واقع در آرتساخ ایجاد نمود. در سده‌های ۱۰ تا ۱۳م آموزشگاه‌هایی در گاندزاسار، گدچاgotcha و دیگر نواحی آرتساخ فعالیت کرده‌اند.
در سده‌های ۱۹–۱۸م. در بسیاری از روستاها مدارس وابسته به کلیسا تشکیل شدند، و مدارسی که از دهه ۱۸۲۰ در شهر شوشی بنا شدند، نقش مهمی در آموزش و پرورش آرتساخ ایفا نمودند.
صنعت چاپ کتاب در شهر شوشی زودتر از ایروان، باکو و سایر شهرهای قفقاز جنوبی پدید آمد. علت این امر ارتباط نزدیک اهالی آرتساخ با مراکز علمی و فرهنگی اروپای غربی بود.
در سال ۱۸۲۷م، "آ. دیتریخ و ف. زارمبا" اعضاء میسیون‌های انجیلی شهر بازل در شوشی مدرسه و چاپخانه‌ای بنا می‌کنند. در سال ۱۸۲۸ کتاب "تاریخ کتاب مقدس" در شوشی به چاپ رسید. سپس کتاب‌هایی در مورد تاریخ ارمنستان، زبان و ادبیات ارمنی و نیز کتاب‌های درسی و غیره به چاپ رسیدند. آن‌ها در مدت فعالیت مدرسه (۹–۸ سال) ۱۱۶۷۹ نسخه کتاب چاپ کردند. لیکن روسیه تزاری فعالیت آن‌ها را تعطیل نمود.
در سال‌های ۱۵–۱۹۱۴ در پهنه قره‌باغ کوهستانی ۴۹ مدرسه با ۴۰۱۰ شاگرد و ۷۹ معلم فعالیت داشت.
در دوران اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی مبارزه جدی با بی سوادی آغاز شد. در سال‌های ۷۶–۱۹۷۵ در ۲۰۵ مدرسه ۴۲ هزار دانش آموز در ۴ آموزشگاه فنی حرفه‌ای ۱۶۰۰ نفر، در ۵ مدرسه تخصصی متوسطه ۱۸۰۰ نفر، در انستیتوی تربیتی استپاناکرت ۱۶۰۰ دانشجو مشغول تحصیل بودند.
در سال ۱۹۸۷ تعداد مدارس ۱۹۵ با ۳۲ هزار دانش آموز و ۴۳۶۴ معلم (اکثریت دارای تحصیلات عالی)، تعداد مدارس متوسطه ۸۱ بود. در همین سال انستیتوی تربیتی استپاناکرت ۲۱۰۰ دانشجو داشت. پس از اعلام جمهوری در سال‌های اخیر، دانشگاه استپاناکرت تأسیس شده‌است.
در دهه ۱۸۷۰ فعالیت نشریات گسترش یافت. به ویژه در سال ۱۸۷۴ نخستین شماره ماهنامه "هایکاکان آشخار" (به معنی دنیای ارمن) چاپ شد.
نشریه‌های دیگر عبارتند از:
«"گوردز" (به معنی کار، ۴–۱۸۸۲) سپس ماهنامه دانش آموزی "تسیازان" (به معنی رنگین کمان ۱۹۱۶). "کنار خوسناک" (به معنی چنگ سخنگو ۱۸۸۱). "قاراباغ" (۱۲–۱۹۱۱) هفته‌نامه "شوسینسکی لیستوک" (۱۹۱۱)، "شوشینسکا باژیزن" (۱۴–۱۹۱۳)، "نسوک" (به معنی حامی)، "آزگاگراکان هاندس" (به معنی نشریه قوم‌شناسی ۱۸۹۶) "میوتیون" (به معنی اتحاد ۱۹۱۳)، "میراژ" (به معنی سراب ۱۷–۱۹۱۳)، "تسیتساق" (به معنی خنده ۱۹۱۶)، نشریه سه روزه "پایلاک" (به معنی رعد ۱۷–۱۹۱۶)، "سرینگ" (به معنی نی ۱۹۱۷)، "پایکار" (به معنی پیکار ۱۹۱۶)، "آشاکرد" (به معنی دانش آموز ۱۹۱۷)، "یراند" (به معنی شوق ۱۹۱۷) و غیره.»
بدین ترتیب پیش از دوران شوروی ۲۱ عنوان نشریه در شوشی به چاپ رسیده بود که ۱۹ عنوان به زبان ارمنی و ۲ عنوان روسی بود.
ایجاد قرائت خانه‌ها، کتابخانه‌ها و انجمن‌ها به موازات سایر رشته‌های فرهنگی صورت گرفت. نخستین قرائت خانه در سال ۱۸۶۵ در شوشی، و در سال‌های ۱۸۷۸، ۱۸۸۸، ۱۸۸۹ کتابخانه‌های غنی تر در آنجا تأسیس شدند. در سال‌های دهه ۱۹۲۰ شبکه کتابخانه‌ها گسترش یافت. در سال ۱۹۲۴ بزرگ‌ترین کتابخانه منطقه بنام "م. گورکی" در استپاناکرت تأسیس شد.
تعداد کتابخانه‌ها در سال ۱۹۴۰ معادل ۶۶، در سال ۱۹۸۵ برابر با ۲۳۱ و شامل ۱٬۶۰۰٬۰۰۰ جلد کتاب بود.
هنر تئاتر در زمان‌های کهن در آرتساخ پدید آمد اما حیات فعلی آن از ژوئیه سال ۱۸۶۵ آغاز گردید. در این تاریخ هنرمندان اهل تفلیس (گ. چمشکیان، م. آمریکیان، س. مازرینیان) نمایش‌های "وارتان مامیکونیان"، "شوشانیک"، "اشکولی وارژاپده" و غیره را به صحنه بردند. از سال ۱۸۶۸ نمایش‌هایی در سالن منزل شخصی به نام "هامبارسوم هاخومیان"، مدرسه و کلیسا و باشگاه شهر اجرا گردید.
در سال ۱۸۸۲ در شوشی باشگاهی تأسیس شد که سالن مناسبی برای تئاتر داشت. در همین سال "پتروس آدامیان"Petros Adamian بازیگر نامی ارمنی در شوشی در نقش هملت بازی کرد. از سال ۱۸۹۱ در شوشی "تئاتر خاندامیریان" فعالیت خود را آغاز نمود.
در سال ۱۹۰۰، سی و پنجمین سالگرد تئاتر شوشی جشن گرفته شد.
هنر موسیقی مردمی آرتساخ بخش بارزی از موسیقی مردمی ارمنی است و تأثیر و سنت‌های باستانی و سبک‌های گوناگون آن را در خود دارد. آرتساخ از نظر خوانندگان مردمی و موسیقیدانان مشهور است برای نمونه در ابتدای سده بیستم، شهر شوشی را "کنسرواتوار ماورای قفقاز" نامیده‌اند.
ارمنیان، که جزو نخستین پیروان رسمی مسیحیت (از ۳۰۱ م) هستند، میراث کهن انگاره‌ها و نمادهای فرهنگ و سنت خود را با مفهوم روحانی آیین جدید تلفیق کردند و در طول روند تکامل نقش‌ها موفق به بیان قوی و آشکار آن‌ها به صورت نمادهای مسیحی شدند.
امروزه، آثار هنری به جای مانده و شناخته شده مانند معماری کلیساها، چلیپاسنگها، صفحات تذهیب شده انجیل‌ها، فرسکو، هنر فلزکاری، کندهکاری چوب، سفالگری و نیز هنرهای سنتی دستبافت مانند فرش، گلیم، گلدوزی و غیره تداوم و تکرار این نقش‌های سنتی را به روشنی نشان می‌دهند.
صومعهٔ آماراس در سده چهارم میلادی بنا شده‌است و در نزدیکی روستای "ماچکالاشن"Machkalashen در استان مارتونی جمهوری آرتساخ قرار دارد.
بنا به روایت "پاوستوس بوزاند"، (تاریخ‌دان سده پنجم میلادی) گریگور روشنگر، (پایه‌گذار کلیسای ارمنی) کلیسایی را در این محل بنا نمود که در سده چهارم میلادی به صومعه تبدیل شد. مدفن "گریگوریس مقدس"، (نوهٔ گریگور روشنگر) که در سال ۳۳۸ میلادی در راه تبلیغ مسیحیت کشته شد، در این صومعه واقع است.
مسروپ ماشتوتس، در اوایل سده پنجم میلادی نخستین مدرسه برای تعلیم الفبا را در آماراس بنا نمود.
بنای کلیسای "گریگوریس مقدس" در این صومعه با کمک مالی ارمنی‌هأ شهر "شوشی" در سال ۱۸۵۸ میلادی با سنگ سفید بازسازی شده‌است.
این صومعه با باروهای ضخیمی احاطه شده بود و در صورت وجود خطر، به یک دژ تبدیل می‌شد که در آن مردم جمع شده در برابر دشمن مقاومت می‌کرد. به همین دلیل صومعهٔ آماراس به دفعات توسط سلجوقیان و تاتارها و مغولان ویران گشته‌است اما همیشه هم سریعاً مورد بازسازی قرار گرفته و آباد شده‌است.
در زمان لشکرکشی تیمور لنگ در اواخر سدهٔ چهاردهم میلادی آماراس به شدت ویران شد، اما صومعه مقر اسقفی خود را از دست نداد. در سده‌های پانزدهم تا شانزدهم حتی در شرایط وخیم، آماراس به عنوان یک مرکز دینی که دارای حیات فرهنگی فعالی بوده، باقی می‌ماند. در اینجا مدرسه بی‌وقفه فعالیت می‌کرد، نسخ خطی گرانبهایی ایجاد می‌شدند که خیلی از آن‌ها به ما رسیده‌است.
کلیسای اصلی این صومعه از سنگ‌های خوش‌تراش خاکستری رنگ روشن سنگ معدن شوشی ساخته شده‌است. طول سالن این کلیسا ۲۳ متر و عرض آن ۳۳/۱۳ متر است. باروهای آن و نیز بخش اعظم تأسیسات جانبی صومعه برجای مانده‌است.
«چلیپاسنگ که در آماراس یافت شده‌است با کتیبه‌ای که بر روی خود دارد، سال ۹۲۵ میلادی بر روی آن درج شده‌است. بدین ترتیب این صلیب‌سنگ در زمرهٔ کهن‌ترین آثار تاریخی است که بر روی آن‌ها تاریخ درج شده‌است.»
این صومعه که بزرگ‌ترین صومعهٔ ارمنی در منطقهٔ قفقاز است، در سده‌های نهم تا سیزدهم میلادی بنا شده‌است و در استان شاهومیان آرتساخ قرار دارد.
نخستین کلیسا در محل این صومعه روی مزار "دادی مقدس"، شاگرد "تادئوس مقدس"(یکی از حواریون حضرت عیسی مسیح) که در سده اول میلادی در شرق ارمنستان به گسترش مسیحیت می‌پرداخت، پایه‌گذاری شده‌است.
در ژوئن سال ۲۰۰۷ قبر "دادی مقدس" زیر محراب کلیسای اصلی این صومعه کشف شد.
روی دیوارهای کلیسای جامع "دادی وانک" که (آستواتساتسین مقدس) نام دارد سنگ نوشته‌های ارمنی وجود دارد. همچنین مدفن خاندان حکومتی ارمنی
"خاچن علیا"Principality of Khachen در این کلیسا می‌باشد. حجاری‌های سر در جنوبی کلیسای جامع بیانگر آن است که این بنا در سده سیزدهم میلای ساخته شده‌است.
در ۸ اکتبر ۲۰۰۱ جمعی از نمایندگان شورای اروپا با صدور بیانیه‌ای تخریب صومعهٔ "دادی وانک" توسط جمهوری آذربایجان را محکوم نمودند. این صومعه در سال‌های اخیر توسط ارمنی‌ها مورد بازسازی قرار گرفته‌است.Parliamentary Assembly Documents 2002 Ordinary Session (First Part) , Volume I, Council of Europe, p. 35
بنای کنونی آن مربوط به سده سیزدهم میلادی است و در نزدیکی روستای "وانک" در استان مارتاکرت واقع است.
بقایای زکریای مقدس، پدر یحیی تعمیددهنده، در صومعهٔ گاندزاسار نگهداری می‌شود.
بنا بر آثار بسیاری از مورخان قرون وسطی، از جمله "یرمیا چلبی"، این صومعه توسط گریگور روشنگر در سده چهارم میلادی پایه‌گذاری شده‌است. گاندزاسار در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۸۱۶ یکی از مقرهای کلیسای مرسلی ارمنی بوده و هم‌اکنون مقر اسقف اعظم "پارکو ماردیروسیان"، خلیفهٔ ارمنی‌هأ آرتساخ است.
این صومعه بین سال‌های ۱۲۱۶ و ۱۲۳۸ میلادی به دستور "واختانگیان"، حاکم ارمنی استان "خاچن" آرتساخ بنا شده‌است و به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، یکی از نمونه‌های بی‌نظیر معماری ارمنی محسوب می‌شود. "آناتولی یاکوبسون"،Anatoli L. Yakobson کارشناس هنر قرون وسطی، این صومعه را "دائرةالمعارف هنر ارمنی در سده سیزدهم میلادی" نامیده‌است.
سنگ‌نوشتهٔ مربوط به ساخت این کلیسا روی دیوار غربی آن قرار دارد و مقبرهٔ حکام ارمنی "خاچن" در همین کلیسا می‌باشد. در مجموع حدود دویست سنگ‌نوشتهٔ ارمنی در صومعهٔ "گاندزاسار"وجود دارد.
در اواخر سده ۱۲ و اوایل سده ۱۳ میلادی معماری ارمنی دوباره شکوفا شد و صومعه‌های ارمنستان از جمله گاندزاسار به مراکز هنر، معماری و محل کتابت و تصویرنگاری دست نوشته‌های ارمنی بدل شدند.
در محوطهٔ این صومعه تعداد زیادی صلیب‌های سنگی قدیمی چلیپاسنگ وجود دارد.
کلیسای "یحیی مقدس" همانند کلیسای "آختامار" در جزیرهٔ آختامار دارای حجاری‌های متعدد از جمله حضرت عیسی روی صلیب، آدم و حوا و غیره است.
«صومعهٔ تسیتسرناوانک» در استان کاشاتاق بر حاشیهٔ روستای "زیزرناوانک" در ساحل راست رود "آقاونی" واقع است.
این صومعه نقش ارزشمندی نه فقط برای ارمنستان بلکه برای کل جهان مسیحیت ایفا نموده‌است. انگشت کوچک (زیزرن) پطرس حواری در این صومعه نگهداری شده‌است و نام "زیزرناوانک" از همین‌جا منشأ گرفته‌است.
صومعهٔ تسیتسرناوانک با ویژگی‌های خود و تزئینات منحصربفرد خود یکی از بناهای مهم معماری ارمنی قرون وسطایی می‌باشد. آن سازه‌ای به سبک بازیلیک و تالار سه قسمتی، پلان زیربنایی مستطیل شکل با چهار جفت ستون است و در فضای این بنا، از بیرون تأکید بر روی تالار قسمت میانی می‌باشد. آن از ضلع جنوبی دارای چهار درب می‌باشد. در بین کلیساهای مشابه ارمنی، آن تنها نمونه‌ای است که به‌خوبی محفوظ مانده و برجای ایستاده‌است. احتمالاً کلیسا بر روی فونداسیون معبد بت‌پرستی بنا شده‌است. مرحله اول ساخت و ساز آن در سده چهارم میلادی آغاز شده‌است.
سنگ‌نوشتهٔ قدیمی مربوط به بازسازی این صومعه از سال ۱۶۱۳ میلادی توسط مقامات جمهوری آذربایجان در سال‌های ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۲ میلادی نابود شد پیشتر نیز حکومت جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی در سال ۱۹۶۷ سنگ‌نوشتهٔ دیگری را که مربوط به سال ۱۷۷۹ بود تخریب نموده بود.Karapetian, Samvel. Armenian Cultural Monuments in the Region of Karabagh. Yerevan: Gitutiun Publishing House, 2001, p. 145.
کلیسای "قازانچتسوتس آمناپرگیچ مقدس" (کلیسای جامع شهر شوشی) افتخار و غرور شهر شوشی می‌باشد. بنای کنونی آن در سال‌های ۸۷–۱۸۶۸ تأسیس شد و در شهر شوشی قرار دارد.
این کلیسا به همراه کلیسای "کاناچ ژام"(به زبان ارمنی به معنی کلیسای سبز) تنها کلیساهای ارمنی شوشی هستند.
بعد از سال ۱۹۲۰ جمهوری آذربایجان شوروی از آن به عنوان انبار غله و پارکینگ استفاده می‌نمود. در طول جنگ قره‌باغ نیز مقامات جمهوری آذربایجان به دلیل اطمینان از عدم مورد حمله قرار گرفتن آن از سوی نیروهای ارمنی از آن به عنوان انبار مهمات استفاده می‌نمودند.De Waal, Thomas. Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War. New York: New York University Press, 2003, pp. 179-180, 190.
این کلیسا، پس از آزادسازی شهر شوشی یه طور اساسی بازسازی شده و اینک فعال است.
یکی از اتاق‌های زیرزمینی کلیسا به‌واسطه پدیده‌های مرموز معروف می‌باشد. آن صرفاً یک اتاق نیم‌کروی است اما دارای ویژگی‌های آکوستیک بسیار جالبی می‌باشد. وقتی در وسط آن درست در زیر شکاف ایجاد شده بر روی سقف می‌ایستید، صدای شما به‌طور غیرقابل قیاسی بلندتر شنیده می‌شود اما برای کسی که یک متر کنار ایستاده‌است، اینگونه نیست و او صدای معمولی می‌شنود. به‌خصوص خیلی جالب است وقتی در زیر آن شکاف شروع به آواز خواندن می‌نمایید. این اتاق برای مراسم کلیسایی مورد استفاده قرار می‌گرفت. کشیش‌ها با بلندتر شنیدن صدای خود می‌توانستند موسیقی را صحیح تر ادا نمایند.
افزون بر صدای بلند، این اتاق یک ویژگی دیگر نیز دارد. اگر دو نفر درست در دو نقطهٔ متقابل قُطر آن بایستند، آن‌ها صدای حرف‌های بسیار ضعیف و پائین همدیگر را بسیار خوب خواهند شنید، اما سایر افرادی که در آن اتاق هستند، چیزی نخواهند شنید.
کلیسای سبز در شهر شوشی کانون فرهنگی مهم ارمنی‌ها در قرون وسطی واقع است. نام "کلیسای سبز" به گنبد آن مربوط می‌شود که به رنگ سبز رنگ‌آمیزی شده‌است.
این کلیسای زیبا که به خوبی محفوظ مانده‌است، در ناحیه مرتفعی از شهر قرار دارد و از آنجا منظره بسیار فوق‌العاده‌ای به سمت شهر دیده می‌شود. در کتیبه‌های مربوط به ساخت و ساز آن آمده‌است که این بنا در سال ۱۸۷۴ ساخته شده‌است.
به سبب ناقوس‌خانه و گنبد خوش فرم آن، کلیسای سبز از کلیهٔ محله‌های شهر قابل رویت است.
کلیسایی قرون وسطایی "گتچاوانک" در نزدیکی روستای "تاق"Togh استان هادروت جمهوری آرتساخ واقع است.
در سال ۱۲۴۱ میلادی ساخته شده‌است.
این صومعه در سال ۱۶۹۱ میلادی توسط خاندان "ملیک ایسرائلیان"، از ملیک‌های قره‌باغ، حکام ارمنی "جرابرت" آرتساخ بنا شده‌است و در استان مارتاکرت قره‌باغ قرار دارد.
متعلق به سدهٔ پنجم میلادی در مارتاکرت.
متعلق به سدهٔ سیزدهم میلادی در مارتاکرت.
متعلق به سدهٔ هفتم میلادی در مارتاکرت.
متعلق به سدهٔ سیزدهم میلادی در نزدیکی روستایی به نام تالیش.
در کوهستان‌های مرتفع و پوشیده از جنگل، ناممکن است قلهٔ کوهی را که به‌طور ناگهانی سر برافراشته و از همه اطراف خود با صخره‌های عمودی محصور می‌باشد، متوجه نشد.
"قلعهٔ کاچاغاکابرد" میان روستاهای "پترتسیک" و "کولاتاک"K’olatak واقع است. قلهٔ کوهی که این قلعه بر روی آن واقع است، از ده‌ها کیلومتر دورتر قابل تشخیص است. به‌خصوص آن در حین عبور از جاده‌ای که از استپاناکرت به گاندزاسار منتهی می‌شود، به چشم می‌خورد.
معماری:
«قلهٔ کوه از طرفین غربی، شمالی و شرقی به‌واسطه صخره‌های صاف و عمودی به ارتفاع ۵۰–۶۰ متر احاطه شده‌است. طرف جنوبی نسبتاً طرف ضعیف آن می‌باشد که ورودی نیز در اینجا قرار دارد. اما ورود به این دژ بسیار دشوار است چون ورودی به آن صورت وجود ندارد. بدون بالا رفتن رسیدن به بارو ناممکن است. وقتی از دور نگاه می‌کنی، محوطهٔ قلعه کوچک به نظر می‌رسد، اما در واقع آن به اندازهٔ کافی بزرگ است. در قدیم‌الایام اقامتگاه‌های متعدد، مسیرهای مخفی حفر شده در دل صخره، محل پرتاب گلوله‌های سنگی و آتشین، در اینجا وجود داشتند. همچنین به سیستم آبرسانی نیز توجه شده بود. دو آب‌انبار که در دل صخره حفر شده بودند و با آب باران پر می‌شدند، در قسمت مرکزی قلعه محفوظ مانده‌است.»
تاریخ آن:
«این بنا متعلق به سدهٔ هشتم میلادی می‌باشد. در هنگام لشکرکشی اعراب این جزیرهٔ سنگی ساخته شد و به یک قلعه تبدیل شد. در برخی منابع، این مرکز دفاعی باستانی با نام قلعهٔ "خاچن" نیز ذکر می‌شود.
به دفعات قلعهٔ "کاچاقاکابرت" از ساکنان روستاهای اطراف محافظت کرده‌است. به گفتهٔ "مؤسس کاغانکاتواتسی"،تاریخ‌نگار معروف ارمنی در سده نهم میلادی شاهزاده خانمی بنام "اسپرام" با از دست دادن شوهر خود، شجاعت یک مرد را به‌دست می‌آورد، دخترش را که با او زنده مانده بود، برمی‌دارد بر مسیر طولانی شب هنگام غلبه می‌کند و در داخل قلعهٔ خاچن پناه می‌گیرد.
در داخل این قلعه به سبب اینکه مطلقاً دست نیافتنی است و از موقعیتی مسلط برخوردار است، حتی می‌توان بدون سلاح به دفاع پرداخت. تصادفی نیست که مردم قلعه را "کاچاقاکابرت" (قلعهٔ زاغ‌ها) نامیده‌است. چون فقط برای زاغ‌ها در دسترس بوده‌است. ساکنان بومی این قلعه را با نام "سقسقان" (لغزنده) می‌شناسند، چون موارد بسیاری اتفاق افتاده که افراد از قله کوه سر خورده و به باروی آن نرسیده‌اند.»
غاری که میان روستاهای "آزوخ"Azokh و "دراختیک" "استان هادروت" آرتساخ قرار دارد، یکی از قدیمی‌ترین اماکن مسکونی عصر سنگ قفقاز به‌شمار می‌رود. تاریخ‌دانان ارمنی قدیم از غار آزوخ زیاد یاد کرده‌اند. در زمان لشکرکشی‌های مغولان و تاتارها اربابان "آماراس"، ثروت‌های جهان آرتساخ را در اینجا پنهان می‌نمودند.http://en.wikipedia.org/wiki/Azykh_Cave
برای مدت زیادی این غار دارای اسرار و رازهای زیادی بود، تنها از سال‌های دههٔ ۱۹۶۰ بود که دانشمندان باستان‌شناس تحقیق در مورد آن را آغاز کرده‌اند. این اثر طبیعی باستانی ورودی‌ها و خروجی‌هایی از شش سالن پر پیچ و خم داشته‌است. بزرگ‌ترین سالن آن مساحتی بالغ بر ۳٬۰۰۰ مترمربع را دربر می‌گیرد. دیوارهای سالن بزرگ مدور دارای سطح عجیب و غریبی هستند، گویا مارهایی به آن‌ها چسبیده‌اند. در صورت روشنایی شدید، تزئینات آن آنچنان می‌درخشند که گویی در قصری شگفت‌انگیز قرار دارید. سنگ‌های استالاگمیت و گلفهشنگ بزرگی که انسان را بیاد قندیل‌های یخی می‌اندازند، زیبایی بیشتری به این قصر شگفت‌انگیز می‌بخشد.
در اینجا، نخستین بار بقایای فسیل‌های گیاهان و جانوران، آثار هنری انسان‌های اولیه و ابزار سنگی که قدمت آن‌ها به بیش از هفتصد هزار سال می‌رسد، از دوران زمین‌شناسی آسیلی (Asselian) یافت شده‌اند.
راهروهایی به سمت‌های مختلف از این سالن امتداد یافته‌اند. راهروی شرقی سالن بزرگ را به سالن‌های دیگر متصل می‌کند. وضعیت این راهرو تا حدودی سر و سامان یافته‌است و تأثیر کار انسان در اینجا به چشم می‌خورد.
سالن سوم از چند متری آن آغاز می‌شود. طاق‌های مزین به قندیل‌های گلفهشنگ سالن را به چند قسمت تقسیم می‌کنند. کف آن ناهموار است و در جای-جای آن گودال‌های آبی کوچک تشکیل شده‌است. همچنین شکاف‌های عمودی در غار دیده می‌شوند و سنگ‌های استالاگامیت سربر افراشته‌اند. پله‌ها و شکاف‌های پیچیده‌ای در میان دیوارها باز شده‌است. اشیای سفالین گوناگون، سنگ‌های پرداخت شده، صدها استخوان جانوران در اینجا کشف شده‌است. معلوم می‌شود که انسان‌های اولیه دارای غذاهای گوناگونی بوده‌اند. دانشمندان از درون بقایای غذاها بقایای آنچنان جانورانی را پیدا کرده‌اند که نسل آن‌ها از دیرباز منقرض شده‌است.
برخلاف سالن‌های دیگر، سالن بعدی یعنی سالن چهارم دارای کفی صاف و بسیار خشک می‌باشد، چون آب‌های زیرزمینی به اینجا نفوذ نمی‌کنند. سالن تنها یک ورودی دارد و آثار کارهای انسانی در اینجا برجسته‌تر می‌باشد. به احتمال زیاد این سالن به عنوان نوعی انبار یا مخفیگاه مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است. از اینجا راهرو به طرف جنوب غربی می‌رود و به ورودی جنوبی غار منتهی می‌شود.
در نزدیکی ورودی، باستان‌شناسان تکه‌ای از فک فوقانی انسان غارنشین نئاندرتال متعلق به دوران زمین‌شناسی موستری را در عمق ۷ متری کشف کرده‌اند. این تکه آروارهٔ انسان از نظر ساختار و ترتیب قرارگیری دندان‌ها به‌طور قابل ملاحظه‌ای با فک انسان‌های امروزی تفاوت دارد. مطالعات دقیق نشان داده‌است که بقایای دندان عقل و دو دندان دیگر بر روی این فک محفوظ مانده‌است. کشف فک نخستین ساکن غار "آزوخ" دارای اهمیت بسزایی است.
فک انسان غارنشین که در اطراف "استان هادروت" آرتساخ پیدا شده، در ادبیات علمی زیر شماره پنج طبقه‌بندی شده‌است.
غار آزوخ نه فقط از نظر احیای ساختار انسان غارنشین اهمیت بسزایی دارد، بلکه همچنین این دیدگاه را تأیید می‌کند که قلمرو ارمنستان در داخل دوران کواترنری و اسکان اولیهٔ انسان جای می‌گیرد.
افزون بر چهار سالن توصیف شده، بعدها دو سالن دیگر نیز کشف شدند. طول مسیرهایی که از این غار اسرارآمیز عبور می‌کنند، بنا بر داده‌های ناکامل، بیش از ۳۰۰ کیلومتر است. بیش از ۲۰ هزار استخوان متعلق به ۴۳ نوع حیوان مختلف، حدود ۶ هزار ابزار سنگی و اشیای دیگر و همچنین سازه‌هایی از قرون وسطا نیز در این غار یافت شده‌است.
البته تاکنون کلیه اسرار این غار برملا نشده‌است. این غار که هزاره‌های متعددی به عنوان مکان مسکونی باستانی وسیع فعالیت کرده‌است، مکرراً مورد مطالعه قرار می‌گیرد و هربار پژوهشگران را غافلگیر می‌کند.
قلعهٔ شوشی (سده هجدهم) به ملیک‌های قره‌باغ خاندان شاه‌نازاریان – حکمرانان "واراندا" – تعلق دارد.
دیوارهای باروها تا فاصلهٔ ۲٫۵ کیلومتری امتداد یافته، از صخره‌های بلندی واقع در جنوب غربی زمین مسطح و مرتفع فوق شروع شده، از دامنه‌های سراشیب به سمت دره پائین می‌آیند و از شرق مجدداً با صخره‌های بلند عمودی ادغام می‌شوند. الباقی طرفین شوشی به‌واسطهٔ صخره‌های شیب‌داری مصونیت یافته‌است.
این باروها که برای تجهیزات نظامی دوران کهن غیرقابل دسترسی بودند، از سنگ آهک ساخته شده‌است.
دیوارهایی که ارتفاع آن‌ها به ۷–۸ متر می‌رسید، به‌وسیلهٔ برج‌های نیم‌دایره‌ای تقویت شده بودند.
این قلعه شهر به‌مانند دیگر بناهای مشابه آرتساخ در قرون وسطی دارای یک مسیر مخفی بوده‌است. پلکانی که در دل صخره‌ها حفر شده‌است، در نزدیکی دروازه‌های جنوبی آغاز می‌شد و با عبور از میان پیچ و خم‌های غارها، در درهٔ رود "کارکار"Karkar River بیرون می‌آمد. غارهای متعددی که در جنوب استحکامات قرار دارند، نقش بسزایی را در سیستم دفاعی شوشی ایفا کرده‌اند.
این قلعه در فاصلهٔ ۱۴ کیلومتری از استپاناکرت به سمت شمال شرق واقع است. سده‌ها پیش، این قلعه (سدهٔ هجدهم) و مناطق مسکونی اطراف "مایرابرت" نام گرفته بودند.
باروهای دوجداره و موقعیت مناسب آن مانعی فائق‌ناپذیر برای دشمنان ایجاد کرده بودند. برج‌هایی دیده‌بانی از طریق راهروهای تنگی با یکدیگر ارتباط داشتند. باروها از داخل حفره‌ها و محل پرتاب گلوله‌های سنگی و آتشین متعددی داشتند. ضخامت دیوارها به ۲ متر و ارتفاع آن به ۹ متر می‌رسد. باروهای این قلعه طلایه‌دار دره "کارکار" بیش از ۵/۱ کیلومتر امتداد داشته و به دفعات در هنگام دفاع از شوشی سپر نیرومند و مطمئنی بوده‌است.
صفحات حماسی متعددی از تاریخ ملت ارمنی در زیر دیوارهای مایرابرت نوشته شده‌است.
از دههٔ ۱۹۵۰ میلادی، شبکهٔ درمانی منطقه گسترش یافت. در سال ۱۹۷۵م. تعداد پزشکان ۳۱۲ نفر بود و ۱٬۶۰۰ تخت بیمارستانی وجود داشت، اکنون ۳۲ بیمارستان با ۱٬۸۶۵ تخت وجود دارد. تعداد متخصصان پزشکی تا تحصیلات عالی ۵۲۱ نفر اما با تحصیلات پزشکی متوسطه ۲٬۱۹۹ نفر می‌باشد.
مکتبی شیرازی از شاعران معروف شیراز در اواخر و نیمه اول است. او در «مسجدبردی» در شش کیلومتری غرب شیراز (قصرالدشت) زاده شد و در مدارس شیراز سال‌ها به تحصیل دانش و فنون ادب پرداخته و سپس در زادگاه خود به مکتب‌داری مشغول شده و از این جهت تخلص خود را مکتبی گذاشته است. او به خراسان و هندوستان سفر کرد، در بازگشت به عربستان رفت و از صحرای نجد گذشت. از آثار او منظومه لیلی و مجنون که در سال به تقلید از نظامی سروده شده است شهرت دارد. مثنوی دیگری از او در حدود ۱۲۰۰ بیت در تفسیر کلمات قصار علی بن ابیطالب در دست است. آثار دیگری نیز به وی نسبت داده‌اند. آرامگاه مکتبی در محل مکتب‌خانه خود در قصرالدشت شیراز قرار دارد .
پارک ملی کینگز کنیون پارکی طبیعی در ایالت کالیفرنیا در ایالات متحده آمریکا است.
این پارک ۱۸۶۹ کیلومتر مربع وسعت دارد.
درخت ژنرال گرنت در این پارک قرار دارد.
پارک ملی جزایر چنل پارکی طبیعی در ایالت کالیفرنیا در ایالات متحده آمریکا است.
این پارک ۱۰۱۰ کیلومتر مربع وسعت دارد.
.rs دامنه اینترنتی اختصاص داده شده به صربستان است.
پیش از این .yu دامنه اینترنتی صربستان و مونته‌نگرو بود که پس از تقسیم این جمهوری به دو بخش صربستان و مونته‌نگرو، این دامنه برای صربستان در نظر گرفته شد.
ویکی‌پدیای انگلیسی، نسخهٔ ۲۷ فوریهٔ ۲۰۰۸
.me دامنه اینترنتی اختصاص داده شده به مونته‌نگرو است.
پیش از این .yu دامنه اینترنتی صربستان و مونته‌نگرو بود که پس از تقسیم این جمهوری به دو بخش صربستان و مونته‌نگرو، این دامنه برای مونته‌نگرو در نظر گرفته شد.
بیشتر دامنه‌های .me به منظور معنای آن‌ها در ترکیب با افعال و اسامی انگلیسی خریداری شده اند.
همچنین .me می‌تواند مخففی برای کلمهٔ Middle East به معنای «خاورمیانه» و ایالت مین آمریکا نیز باشد. این دامنه برای وبسایت‌های شخصی نیز استفاده می‌شود.
زیردامنه‌های .me به طور معمول می‌بایست طولی بین ۳ تا ۶۳ کاراکتر داشته باشند، اما استثنائاتی نیز برای بعضی دامنه‌های ویژه با هدف کوتاه‌کنندگی لینک وجود داشته است:
فیس‌بوک (fb.me)
گوگل پلاس (g.me)
گوددی (go.me)
پیام‌رسان فیس‌بوک (m.me)
پروتون‌میل (pm.me)
تلگرام (t.me)
وایبر (vb.me)
وی‌کی (vk.me)
واتس‌اپ (wa.me)
وردپرس (wp.me)
ویکی‌پدیای انگلیسی، نسخهٔ ۲۴ مارس ۲۰۲۰
قَمَر در اخترشناسی به جسمی آسمانی گفته می‌شود که دور یک جسم آسمانی بزرگ‌تر بگردد. با اینکه واژهٔ «قمر» وام‌واژه‌ای از زبان عربی است، لازم است برای جلوگیری از ابهام، از «قمر» به جای «ماه» استفاده شود، زیرا «ماه» اختصاصاً برای نام بردن از قمرِ مختص به زمین استفاده می‌شود؛ همچنین واژهٔ «ماه» معنای دیگری هم در بخش‌بندی سال دارد. در بسیاری از زبان‌های اروپایی از عبارتی مترادف با «ماهوارهٔ طبیعی» برای اشاره به قمر و از عبارتی مترادف با «ماه» برای اشاره به ماه گاهشماری استفاده می‌شود.
قمرها را می‌توان به دو دستهٔ طبیعی و مصنوعی تقسیم‌بندی کرد:
بیشتر سیاره‌های منظومهٔ شمسی، یک یا چند قمر دارند. بیشترین تعداد قمرها در منظومهٔ شمسی متعلق به سیاره‌های گازی است. مریخ دو قمر به نام‌های فوبوس و دیموس دارد. گانمید از قمرهای مشتری و بزرگ‌ترین قمر منظومهٔ شمسی است. مهم‌ترین قمرهای این منظومه عبارتند از ماه (قمر زمین)، قمرهای گالیله‌ای (قمرهای مشتری)، تیتان (قمر زحل) و تریتون (قمر نپتون).
برای آنچه که می‌تواند «قمر» در نظر گرفته شود، حد پایینی در نظر گرفته نشده‌است. معمولاً هر جسم آسمانی طبیعی با مدار مشخصی در اطراف یک سیارهٔ منظومهٔ شمسی، برخی تنها با پهنای یک کیلومتر، یک قمر در نظر گرفته شده‌است، گرچه به یک دهم اندازهٔ آن هم در حلقه‌های زحل، که مستقیماً مشاهده نشده‌اند، در رسانه‌های نجومی ماهک خوانده شده‌اند. ماهواره‌های طبیعی سیارک‌های کوچک، مانند داکتیل را نیز به همین نام نامیده‌اند. حد بالایی نیز مبهم است. دو جسم در مدار گاهی به عنوان یک سیارهٔ دوتایی و نه ماهواره توصیف شده‌اند.
ماه تنها قمر طبیعی سیارهٔ زمین با فاصلهٔ متوسط ۳۸۴٬۴۰۲ کیلومترhttps://spaceplace.nasa.gov/moon-distance/en/ از آن است که با بازتاب نور خورشید برخی از شب‌های زمین را کمی روشن می‌کند. قطر ماه حدود ۳٬۵۰۰ کیلومتر (در بزرگی پنجمین در منظومهٔ خورشیدی)، و دارای بزرگ‌ترین نسبت بزرگی با سیارهٔ خود در این منظومه است. ماه جو ندارد و سطح آن از برخورد سنگ‌ها آبله‌گون است. ماه تنها کرهٔ خارج از زمین است که انسان‌ها تاکنون بر روی آن گام نهاده‌اند؛ در سال ۱۹۶۹ سازمان ناسا دو تن از فضانوردان خود را به نام‌های نیل آرمسترانگ و باز آلدرین به ماه فرستاد. این دو نخستین کسانی بودند که بر روی کرهٔ ماه قدم نهادند.
سیارهٔ بهرام یا مریخ دو قمر طبیعی بسیار کوچک دارد که نام آن‌ها فوبوس و دیموس است که استدلال می‌شود که سیارک‌های اسیر شده هستند. آساف هال هر دو قمر را در سال ۱۸۷۷ میلادی کشف کرد.
سیارهٔ مشتری 95 قمر شناخته‌شده دارد که ۴ قمر آن: قمرهای گالیله‌ای آیو، گانیمد، اروپا و کالیستو، معروفیت بیشتری دارند.