moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
اسقف‌ها، سران دیر و رهبانان همگی رم را محترم می‌شمردند زیرا در آنجا بود که پطرس، اولین حواری عیسی، کشته شد. به‌علاوه چون امپراتوری روم غربی دیگر وجود نداشت اسقف شهر رم زمام دولت و خدمات عمومی را در دست گرفت. به این نحو اسقف این شهر در حالیکه بر عموم مسیحیان تفوق داشت هیچ دولت یا قوهٔ ملکیه‌ای بر اعمال وی ناظر و حاکم نبود. اما در امپراتوری روم شرقی بطریق‌ها تحت نفوذ امپراتور روم شرقی واقع شدند و در نتیجه این سنت ایجاد شد که شخص امپراتور را هم خلیفهٔ روحانی بشمرند و هم عالی‌ترین مرجع در امور دنیوی؛ اما در دنیای مغرب استقلال اسقف رم مؤید اصلی گردید که آن اصل را عموم روحانیون مغرب قبول کردند و آن تفکیک قوهٔ دینی از قوهٔ ملکی-دنیوی بود. بدین‌نحو اساس قدرت پاپ ریخته شد.
فلاویوس اورستس توسط مزدوران ژرمن در شورشی کشته شد. رئیس قبیله‌شان اودوآکر، کنترل ایتالیا را به عنوان یک حق دوژوره قانونی ژولیوس نپوس و امپراتور روم شرقی زنون فرض کرد.
دستگاه تولیدمثل زنانه اندامی در بدن انسان ماده (زن) است که فرایند تولیدمثل در آن انجام می‌شود. زن توانایی بارداری و زایمان موجودی هم‌نوع خود (فرزند) را از زمان بلوغ تا هنگام یائسگی دارد. دستگاه تولیدمثل در زنان، از دو بخش بیرونی و درونی تشکیل شده‌است که اندام‌های داخلی آن (تخمدانها، لوله‌های رحم، رحم و واژن) در یک سوم پایینی شکم قرار دارند. بخش بیرونی همچنین کار دفع ادرار، آمیزش و لذت جنسی را بر عهده دارد.
دستگاه تناسلی زن از دو بخش خارجی و داخلی تشکیل شده‌است، که ساختارهای داخلی دستگاه تناسلی زنانه (تخمدانها، لوله‌های رحم، رحم و واژن) در یک سوم پایینی شکم قرار دارند.
بخش خارجی فرج یا کس نام دارد و شامل کلیتوریس، لب‌های داخلی یا لابیا مینور، لب‌های خارجی یا لابیا ماژور، مدخل واژن (واژن) و میزراه (مجرای دفع ادرار) است.
همه جانداران توانایی تولید مثل دارند و همین موضوع عامل بقای نسل آن‌هاست. دو تخمدان، حاوی فولیکولهایی هستند که تخمک‌ها (سلول‌هایی که با اسپرم مرد ترکیب شده، یاخته تخم و بعدتر نوزاد را ایجاد می‌کنند) را در خود نگه می‌دارند. هر ماه یک تخمک بالغ شده، از تخمدان رها می‌شود.
شیپور (فیمبریا) تخمک را به داخل لوله حمل تخمک هدایت می‌کند و از آن‌جا تخمک به طرف رحم هدایت می‌شود.
واژن که مسیری با جدار عضلانی است، ارتباط رحم را با خارج بدن برقرار می‌سازد. ساختارهای خارجی که مجموعاً فرج نام دارند، شامل کلیتوریس و چین‌های پوستی به نام لب هستند که ورودی واژن و پیشابراه را محافظت می‌کنند.
غدد بارتولن که مایعی را برای لیز کردن در حین آمیزش جنسی ترشح می‌کنند، درست در داخل ورودی واژن قرار دارند.
بلوغ دوره‌ای است که در طی آن، مشخصات جنسی ایجاد و اعضای تناسلی بالغ می‌شوند. در دختران، بلوغ بین ۱۰ تا ۱۴ سالگی شروع می‌شود و ۳ تا ۴ سال طول می‌کشد. غده هیپوفیز شروع به ترشح هورمون‌هایی می‌کند که تخمدان‌ها را برای تولید هورمون‌های جنسی زنانه یعنی استروژن و پروژسترون تحریک می‌کنند. این هورمون‌ها باعث ایجاد تغییرهای فیزیکی از جمله بزرگی پستان‌ها و لگن خاصره و رشد موهای زهار و زیر بغل می‌شوند و به دنبال آن، تخمک‌گذاری و قاعدگی را تحریک می‌کنند.
در طول چرخه قاعدگی، بدن زن برای بارداری احتمالی آماده می‌شود. این چرخه به وسیلهٔ ۴ هورمون تنظیم می‌شود.
هورمون تحریک‌کنندهٔ فولیکول و هورمون لوتئینی که از غدهٔ هیپوفیز ترشح می‌شوند، باعث بلوغ یک تخمک در یک فولیکول و آزاد شدن آن می‌شود.
تخمک و فولیکول آن، استروژن و پروژسترون ترشح می‌کنند که باعث ضخیم شدن مخاط رحم می‌شوند.
اگر یک تخمک بارور شود، خود را وارد سطوح داخلی رحم می‌کند و اگر بارور نشود، در طول قاعدگی به همراه خون و سلول‌های حاصل از مخاط داخلی رحم، از بدن خارج می‌شود.
این چرخه حدود ۲۸ روز طول می‌کشد، ولی مدت زمان آن ممکن است از ماهی تا ماه دیگر و از زنی به زن دیگر فرق کند.
یک چرخهٔ قاعدگی کامل، تغییرهای حاصل در آندومتر (مخاط رحم) و تخمدان را در طی یک چرخه قاعدگی نشان می‌دهد.
اووسیت ثانویه می‌تواند در زمان تخمک‌گذاری که از فولیکول آزاد می‌شود، به وسیله یک اسپرم بارور گردد.
یائسگی زمانی است که چرخهٔ قاعدگی متوقف می‌شود این امر معمولاً در سنین بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی رخ می‌دهد.
تخمدان‌ها دیگر به هورمون تحریک‌کننده فولیکول پاسخ نمی‌دهند و هورمون‌های جنسی زنانه (استروژن و پروژسترون) کمتری تولید می‌کنند.
در نتیجه، تخمک‌گذاری و قاعدگی خاتمه می‌یابد. به محض این که زنی به این مرحله برسد، دیگر زایا محسوب نمی‌شود.
درست در سال‌های پیش و بعد از یائسگی، تغییرهای هورمونی باعث ایجاد علایمی چون نوسان خلق، گر گرفتگی، خشکی واژن و عرق کردن شبانه می‌گردد.
یائسگی ممکن است منجر به تغییرات فیزیکی طولانی مدت مثل پوکی استخوان شود.
دستگاه تولیدمثل مردانه دستگاهی در بدن مردان است که وظیفهٔ اصلی‌اش تولیدمثل است. از دیدگاه فیزیولوژی، وظیفۀ دستگاه تناسلی مرد چهار مورد زیر است:
اسپرم و تکامل جنسی در دوران بلوغ.
اعضای تناسلی مرد از آلت مردی (آلت مردی)، بیضه (تخم) و کیسه خایه که بیضه‌ها در آن آویزان هستند، تشکیل شده‌است. هر بیضه حاوی لوله‌های سمینیفر است که اسپرم می‌سازند. اسپرم در اپیدیدیم (لوله‌ای پیچ در پیچ در پشت هر بیضه)، نگهداری می‌شود. یک لوله دیگر به نام واز دفران، هر اپیدیدیم را به یک مجرای انزالی وصل می‌کند که این مجرا خود به پیشابراه وصل می‌شود. سه غده (یک جفت غده ساخت منی و غده پروستات)، مایعاتی را ترشح می‌کنند که وظیفه انتقال و تغذیه اسپرم را برعهده دارند؛ این ترشحات همراه اسپرم، مایعی به نام مایع منی را تشکیل می‌دهند. در طول فعالیت جنسی، بافت نعوظی آلت تناسلی، پر خون شده، آلت تناسلی را دراز و سفت می‌کند تا بتواند وارد مهبل زن شود. در هنگام ارگاسم، انقباضات عضلانی مایع منی را از طریق هر واز دفران به سوی پیشابراه و خارج از آلت تناسلی حرکت می‌دهند.
بلوغ دوره‌ای است که طی آن اندام‌های جنسی بالغ و ویژگی‌های ظاهری ثانویه مربوط به بلوغ رشد می‌کنند. در پسران، معمولاً بلوغ بین۱۲ تا ۱۵ سالگی آغاز می‌شود. غده هیپوفیز واقع در قاعده مغز ترشح هورمون‌هایی را آغاز می‌کند که بیضه را برای تولید هورمون جنسی مردانه یعنی تستوسترون تحریک می‌کنند. این مواد تغییرهایی مثل بزرگی اعضای تناسلی و رشد موی بدن را ایجاد می‌کنند و سپس اسپرم و افزایش میل جنسی تولید می‌شوند.
با فرارسیدن زمان بلوغ، ساخت مداوم اسپرم در بیضه با سرعت حدود ۱۲۵ میلیون اسپرم در روز شروع می‌شود. اسپرم‌ها در اطراف دیواره‌های لوله‌های سمینیفر تکامل پیدا می‌کنند و دم‌های آن‌ها که به آن‌ها توانایی شنا کردن می‌دهند، به سمت مرکز لوله‌ها قرار می‌گیرند. اسپرم بالغ در یک لوله پیچ‌درپیچ به نام اپیدیدیم که پشت هر بیضه قرار دارد، نگهداری می‌شود. سرانجام اسپرم‌ها یا در زمان فعالیت جنسی با در زمان انزال بیرون می‌روند یا توسط ماکروفاژها خورده می‌شود و دوباره مونومرهای سازنده‌اش تبدیل می‌شود.
رَحِم یا زِهدانواژهٔ پارسی «زِه‌دان» از دیرباز در معنی «رَحِم» و بچه‌دان و جایگاه نطفه به کار می‌رفته است. و در اشعار شاعرانی چون خاقانی و منوچهری نیز آمده است. «زَه یا زِه» به معنی "زادن" است و "زهیدن" مصدر آن است.دهخدا، علی‌اکبر، "لغتنامهٔ دهخدا"، سرواژهٔ «رحم» و «زهدان».معین، محمد، فرهنگ معین، سرواژهٔ «رحم».فرهنگ پارسیمان، سرواژهٔ «رحم». اندامی است در بدن جنس ماده پستانداران که جنین در آن به‌وجود آمده و رشد می‌کند تا هنگام زایمان فرا رسد.
رحم مانند یک گلابی وارونه در محوطهٔ لگن و در خط وسط، میان مثانه و رکتوم قرار دارد. رحم دارای یک تنه و گردن رحم است و مهبل (واژن) در سمت داخل بدن به رحم متصل می‌شود. رحم دیواره‌های ضخیم عضلانی دارد. در حقیقت این عضلات، قوی‌ترین عضلات بدن یک زن هستند. انقباض همین عضلات است که در هنگام زایمان بسیار شدید می‌شود و باعث خروج نوزاد و نیز درد زایمان می‌گردد. وقتی‌که زنی حامله نیست رحم تنها حدود ۵ تا ۷ سانتی‌متر طول و ۵ سانتی‌متر عرض داشته و در حدود ۳۵ گرم وزن دارد اما پس از بارداری ابعاد و وزن رحم افزایش می‌یابد.
۱. فوندوس (Fundus): قسمتی از رحم که بالاتر از محل ورود لوله‌های رحمی قرار می‌گیرد.
۲. جسم رحم (Body): این فضا میان فوندوس و ایسموس قرار می‌گیرد.
۳. گردن رحم (Cervix): فضایی دوکی شکل می‌باشد. حفرهٔ گردن رحم را کانال سرویکال میگویند که از طریق سوراخ داخلی (Internal Os) با حفرهٔ رحم و از طریق سوراخ خارجی (External Os ) با حفرهٔ مهبل در ارتباط است.
در جلو در حدفاصل رحم و مثانه، بن بست رحمی مثانه‌ای و سطح فوقانی مثانه و در عقب در حدفاصل رحم و رکتوم بن بست رکتومی رحمی یا بن بست دوگلاس و در خارج رباط پهن و سرخ‌رگ و سیاهرگ رحمی قرار دارد.
خون‌رسانی رحم به وسیلهٔ سرخرگ رحمی از شاخه‌های سرخرگ تهیگاهی درونی و سرخرگ تخمدانی از شاخه‌های سرخرگ آئورت شکمی انجام می‌شود.
سطح داخلی رحم از بافتی فعال به نام آندومتر پوشیده شده‌است. این بافت حساس به تغییرات هورمونی است و پس از بلوغ تا پیش از یائسگی در هر دورهٔ قاعدگی، ریزش می‌کند و خون‌ریزی (عادت) ماهیانه را شکل می‌دهد. پس از پایان خونریزی، این بافت دوباره تشکیل می‌شود. تغییرات بافتی آندومتر، فضای رحم را برای پذیرش جنین (در صورت حاملگی) و لانه‌گزینی آن آماده می‌کند.
چرخهٔ قاعدگی در واقع تغییرات فیزیولوژیکی است که در زنان بارور جهت تولیدمثل جنسی رخ می‌دهد و هر ماه یک تخمک بالغ شده و آمادهٔ تشکیل جنین می‌شود. در این مدت به تدریج بافت رحم نیز آمادهٔ نگهداری جنین می‌شود. اگر لقاح صورت نگیرد، تخمک دفع شده و بافت پوششی رحم ریزش می‌کند (قاعدگی). این فرایند به‌طور طبیعی در دوران باروری جنسی گونه‌های پستانداران ماده رخ می‌دهد. چرخهٔ قاعدگی زنان در دوران بارداری و شیردهی متوقف می‌شود. چرخهٔ قاعدگی از دوران بلوغ تا زمان یائسگی ادامه می‌یابد. مدت خونریزی قاعدگی برای چندروز، معمولاً ۳-۵ روز طول می‌کشد، اما میان ۲-۸ روز نیز می‌تواند متغیر باشد. هر سیکل قاعدگی به‌طور میانگین ۲۸ روز طول می‌کشد، یک سیکل قاعدگی طبیعی میان ۲۱ تا ۳۵ روز متغیر است. حجم میانگین خونریزی در هر سیکل ماهانهٔ قاعدگی ۳۵ میلی‌لیتر است.
ایستگاه راه‌آهن تبریز در سال ۱۲۹۵ خورشیدی با بهره‌برداری از محور تبریز-جلفا به‌طول ۱۴۹ کیلومتر در تبریز افتتاح شد؛ و پس از آن در سال ۱۳۳۷ خورشیدی محور تبریز-تهران به‌طول ۷۴۸ کیلومتر به بهره‌برداری رسید. این بنا در تاریخ ۱۳۹۶/۲/۱۱ خورشیدی به شمارهٔ ۳۱۷۰۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
طراح اولیه این ایستگاه معمار فرانسوی فرنان پویون می‌باشد. طراح ساختمان جدید این ایستگاه حیدر غیایی بوده‌است. این ساختمان در اسفند ماه ۹۵ به ثبت ملی رسید. از ویژگی‌های برجستهٔ ایستگاه راه‌آهن تبریز می‌توان به ترابری بین‌المللی کالا به ترکیه و اروپا از طریق محور تبریز-رازی، ترابری بین‌المللی کالا به جمهوری خودمختار نخجوان از طریق محور تبریز-جلفا و تنها خط برقی راه‌آهن در ایران (خط برقی تبریز-جلفا) اشاره کرد.
روبر شومان در لوکزامبورگ آلمان به دنیا آمد. روبر شومان دولتمرد آلمانی فرانسوی بود. شومان از حزب دموکرات مسیحی (MRP) و متفکر و فعال سیاسی مستقل بود. او دو بار نخست‌وزیر فرانسه شد. وی همچنین وزیر امور خارجه و وزیر امور مالی در دولت‌های فرانسه بود. شومان یکی از بنیانگذاران اتحادیه اروپا، شورای اروپا و ناتو است.Schuman Project
جانلوئیجی بوفون (زاده ۲۸ ژانویه ۱۹۷۸) که به جی جی بوفون نیز معروف است، بازیکن فوتبال اهل ایتالیا بود که رکورددار بیشترین تعداد بازی در سری آ ایتالیا می‌باشد. عده‌ای از کارشناسان دنیای فوتبال، او را بهترین دروازه بان تاریخ فوتبال می‌دانند.
وی که در آستانه ثبت رکورد تاریخی با حضور در ششمین جام جهانی دوران فوتبالش بود، در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۷، پس از حذف مقابل تیم ملی سوئد در پلی آف مقدماتی جام جهانی و جا ماندن ایتالیا از جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه، با چشمانی گریان از فوتبال ملی خداحافظی کرد.
جی جی بوفون در تاریخ دوم اوت ۲۰۲۳ رسما از دنیای فوتبال خداحافظی کرد.
بوفون در سن ۱۲ سالگی به تیم بوناسولا و در ۱۳ سالگی به تیم پارما پیوست. او در سن ۱۳ سالگی در خط حمله به عنوان یک مهاجم بازی می‌کرد و یکسال در همین پست باقی‌ماند. در ۱۴ سالگی هر دو دروازه‌بان تیم وی مصدوم شدند و وی مجبور شد تا از دروازه دفاع کند و دو هفته در پست دروازه‌بانی ماند. پس از آن بود که کار خود را به صورت رسمی در پست دروازه‌بانی شروع کرد؛ جی جی از توماس انکونو کامرونی به عنوان الگوی خود یاد کرده‌است؛ و سر انجام در سال ۱۹۹۵، برای اولین بار در مقابل تیم میلان در رقابت‌های ایتالیا سری آ حاضر شد.
وی هم‌اکنون به عنوان دروازه‌بان با پیراهن شماره یک در باشگاه پارما حضور دارد. لورنزو بوفون دروازه‌بان ایتالیا در جام جهانی ۱۹۶۲، از اقوام وی بوده‌است.
بوفون سرانجام در تاریخ ۱۷ مه ۲۰۱۸، اعلام کرد آخرین بازی خود برای یوونتوس را در هفتهٔ آخر سری آ برابر هلاس ورونا انجام خواهد داد.
بوفون پس از اتمام رقابت‌های سری آ در فصل ۲۰۱۷-۲۰۱۸ به صورت بازیکن آزاد راهی پاریس سن ژرمن شد. او تا کنون سه بار به فینال لیگ قهرمانان اروپا رسیده اما هیچ بار طعم قهرمانی را نچشیده و در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۱۵ و ۲۰۱۷، با پیراهن یوونتوس نایب قهرمان اروپا شده‌است. قرار بود سال ۲۰۱۷، پس از قهرمانی یوونتوس در اروپا از فوتبال خداحافظی کند که سپس پس از نایب قهرمانی خداحافظی از فوتبال را به سال ۲۰۱۸، موکول کرد. یوونتوس این بار هم در یک چهارم نهایی از اروپا حذف شد، آن هم توسط رئال و پنالتی کریس رونالدو در دقیقه ۹۰ که اعتراضات بوفون را دربرداشت که منجر به اخراج وی شد. وی معتقد بود که آن صحنه پنالتی نبود و اخراج وی نیز بی علت بود. درمجموع پایان بدی برای او در اروپا بود؛ همه فکر می‌کردند این آخرین بازی او در اروپاست و بعد از فوتبال خداحافظی می‌کند اما با آمدن به پاری سن ژرمن حضور دوباره اش را سطح اول فوتبال دنیا و ماجراجویی اش برای قهرمانی اروپا دوباره آغاز کرد.
وی در روز ۱۹ می ۲۰۱۸، در دقیقه ۶۳ و در بازی مقابل تیم هلاس ورونا از تیم یوونتوس خداحافظی کرد و به باشگاه پاریس سن ژرمن پیوست. بوفون پس از یک فصل حضور در پاریس سن ژرمن موفق به کسب جام قهرمانی لیگ یک و سوپرکاپ فرانسه شد. او در سال ۲۰۱۸ از این تیم جدا شد. پس از جدایی از پاریس سن ژرمن دوباره به یوونتوس پیوست و گلر دوم باشگاه یوونتوس شد و در فصل ۲۰۲۱، از باشگاه فوتبال یوونتوس جدا شد و به پارما پیوست.در ۲ آگوست ۲۰۲۳، بوفون پس از ۲۸ سال بازی، بازنشستگی خود را درسن ۴۵ سالگی از فوتبال رسما اعلام کرد.
پارما
فیفا وی را در سال ۲۰۱۰، بهترین دروازه‌بان ۲۴ سال گذشته جهان و همچنین بهترین سنگربان قرن ۲۱ معرفی کرد.بوفون بهترین دروازه‌بان جهان در ۲۴ سال گذشته
وی گرانترین دروازه‌بان جهان بعد از ادرسون دروازه‌بان منچستر سیتی نیز می‌باشد که با رقم سرسام‌آور ۵۴٫۲ میلیون یورو در سال ۲۰۰۱، شماره ۱ یوونتوس شد.
وی در مسابقات یورو ۲۰۰۴ و یورو ۲۰۰۸ حاضر بوده‌است. او در یورو ۲۰۰۸، به دلیل مصدومیت فابیو کاناوارو کاپیتان ایتالیا بود. او بهترین دروازه‌بان جام جهانی ۲۰۰۶ شناخته شد.
بوفون تاکنون ۱۰ بار بهترین دروازه‌بان سری آ و ۵ بار بهترین دروازه‌بان جهان را در کارنامهٔ شخصی اش دارا می‌باشد.
رکورد گران‌ترین دروازه‌بان تاریخ (از پارما به یووه) و گرانترین خرید تاریخ باشگاه یوونتوس پس از هیگواین و رونالدو نیز در اختیار بوفون است.
وی توانسته به رکورد بیش از پانصد کلین شیت برسد
وی در سال ۲۰۰۶، توانست نفر دوم توپ طلا شود.
وی بیشترین بازی با پیراهن تیم ملی ایتالیا را با ۱۷۵ بازی نیز در کارنامهٔ خویش دارد. او در فصل ۲۰۱۵-۲۰۱۶، رکورد بیشترین تعداد و بیشترین زمان بسته نگاه داشتن دروازه در سری آ را شکست. این رکورد پیش از این در اختیار دروازه‌بان روسی میلان بود.
بوفون در یک خانواده ورزشی متولد شد پدرش وزنه‌بردار بود و مادرش نیز پرتاب دیسک و خواهرانش قهرمانان تیم ملی والیبال ایتالیا بودند. لورنزو بوفون دروازه‌بان سابق ایتالیا هم پسر عموی پدربزرگ وی بوده‌است. بوفون یک کاتولیک است. بوفون در سال ۲۰۱۱ با النا سره‌دووا ازدواج کرد. او از این ازدواج دارای دو فرزند به نام‌های لوییس توماس و دیوید لی شد. در سال ۲۰۱۴ جیجی اعلام کرد که پس از سه سال زندگی مشترک از همسرش جدا شده‌است. او در سال ۲۰۱۵ با ایلاریا دامیکو مجری و ژورنالیست ایتالیایی ازدواج کرد. در ژانویه ۲۰۱۶ آن‌ها اعلام کردند که تولد پسرشان لئوپولدو ماتیا نزدیک است.
کلیتوریس چوچوله، چوچول یا فنج، بخشی از اندام جنسی زنانه است که در پستانداران، شترمرغ‌ها و تعداد محدودی از دیگر حیوانات وجود دارد. کلیتوریس دارای رگ‌های خونی و اعصاب فراوان است. در انسان، بخش دکمه‌مانند و قابل رؤیت آن نزدیک اتصال لب‌های کوچک به هم، در بالای خروجی میزراه و مهبل قرار دارد.
نقش کلیتوریس صرفاً در برانگیختگی جنسی و رسیدن به اوج لذت جنسی است و کانال زایمان یا میزراه (مجرای دفع ادرار) در کلیتوریس قرار ندارد (برخلاف آلت مردی که از نظر هم‌ساخت‌شناسی (هومولوژی) متشابه کلیتوریس است). تنها مورد استثناییِ یافت‌شده، کفتار خال‌دار است که در کلیتوریس مادهٔ این حیوان، ادرار کردن و زایمان نیز از طریق کلیتوریس انجام می‌شود. کلیتوریس حساس‌ترین ناحیهٔ شهوانی و منشأ اصلی تمایل جنسی در جنس مونث است.
در پستانداران، تمایز جنسی توسط اسپرمی که حامل کروموزوم X یا Y (نر) است تعیین می‌شود. کروموزوم Y حاوی یک ژن تعیین‌کننده جنسیت (SRY) است که یک فاکتور رونویسی برای پروتئین TDF (عامل تعیین‌کننده بیضه) را رمزگذاری می‌کند و باعث ایجاد تستوسترون و هورمون ضد مولر برای رشد جنین به یک نر می‌شود. این تمایز حدود هشت یا نه هفته پس از بارداری آغاز می‌شود. برخی منابع بیان می‌کنند که تا هفته دوازدهم ادامه دارد، در حالی که برخی دیگر اظهار می‌دارند که این امر تا هفته سیزدهم کاملاً مشهود است و اندام‌های جنسی تا هفته شانزدهم کاملاً تکامل یافته‌اند.
کلیتوریس از رشد فالوسPrimordial phallus در رویان ایجاد می‌شود که به آن دندان تناسلی گفته می‌شود. در ابتدا بدون تمایز، سل به دو دسته کلیتوریس تبدیل می‌شود. یا آلت تناسلی مرد در طی توسعه سیستم تولید مثلDevelopment of the reproductive systemبستگی به قرار گرفتن در معرض آندروژن دارد (که در درجه اول هورمون‌های مردانه هستند). کلیتوریس از همان بافت‌هایی تشکیل می‌شود که به گلچه و شافت آلت تناسلی بدل می‌شوند، و این منشأ جنینی مشترک باعث می‌شود که این دو عضو همولوگ باشند (نسخه‌های مختلف یک ساختار).
در صورت قرار گرفتن در معرض تستوسترون، غده تناسلی کشیده می‌شود و عضو جنسی نر (کیر) ایجاد می‌کند. با هم آمیختگی چین‌های دستگاه ادراری - ساختارهای دوکی شکل دراز که به تشکیل شیار مجرای ادرار در قسمت شکم غده تناسلی کمک می‌کند - سینوس ادراریDefinitive urogenital sinus به‌طور کامل بسته می‌شود و مجرای ادراری اسفنجیSpongy urethra را تشکیل می‌دهد و برجستگی لابوسکروتالLabioscrotal swelling با به هم پیوستن بیضه را تشکیل می‌دهند. در غیاب تستوسترون، غده تناسلی امکان تشکیل کلیتوریس را فراهم می‌کند. رشد سریع فالوس به تدریج آهسته شده و کلیتوریس تشکیل می‌شود. سینوس ادراری تناسلی همچنان که دهلیزVulval vestibule واژن وجود دارد، دو چین و چروک دستگاه ادراری تناسلی لابیا را ایجاد می‌کند و تورم‌های لابوسکروتال بزرگتر شده و لابیا ماژور را تشکیل می‌دهد و دستگاه تناسلی زن را کامل می‌کند. یک بیماری نادر که می‌تواند از قرار گرفتن در معرض آندروژن بالاتر از حد متوسط ایجاد شود، کلیتورومگالی است.
کلیتوریس شامل اجزای خارجی و داخلی است که شامل گلنس یا بدنه که از دو ساختار نعوظ معروف به corpora cavernosa (Corpus cavernosum of clitoris) تشکیل شده‌است) و دو کورا (Crus of clitoris) یا پایه تشکیل شده‌است. دارای یک پوشش است که توسط لب‌های کوچک (لب‌های داخلی) تشکیل می‌شود. همچنین دارای پپیاز دهلیزی یا کلیتورال است. frenulum clitoris frenulum در زیر سطح گلنس است و توسط دو قسمت داخلی لبهای کوچک ایجاد می‌شود. ممکن است از بدن کلیتورال به عنوان شافت (یا شافت داخلی) یاد شود، در حالی که ممکن است از طول کلیتوریس بین گلنس و بدنه نیز به عنوان شافت (shaft) یاد شود. شافت از گلنس پشتیبانی می‌کند و شکل آن از طریق پوشش کلیتورال قابل مشاهده و احساس است. ۲۴
تحقیقات نشان می‌دهد که بافت کلیتورال به دیواره جلویی واژن گسترش می‌یابد. سنایلی و همکارانش بیان کردند که: «ارزیابی بافت‌شناسی کلیتوریس، به خصوص جسم‌های غارنوس (cavernosa)، ناقص است زیرا برای سالهای متمادی کلیتوریس یک ارگان ابتدایی و بدون کارکرد به‌شمار می‌رفت.» باسکین و همکارانش مردانگی (Virilization) کلیتوریس را پس از کالبد شکافی بررسی کردند و با استفاده از نرم‌افزار تصویربرداری پس از رنگ آمیزی کروم ماسون (Masson's trichrome stain)، نمونه‌های تشریح شده سریال را کنار هم قرار دادند. که نشان داد اعصاب کلیتوریس کل بدنه کلیتورال را احاطه کرده‌است. ۲۶
کلیتوریس، پیازهای دهلیزی، لبهای کوچک و مجرای ادرار
شامل دو نوع متمایز بافتی عروقی از نظر بافت‌شناسی (بافت مربوط به رگ‌های خونی)، که اولین آن به صورت ترابکولا است، که توسط اعصاب جسم غاری عصب کشی می‌شود. بافت ترابکول دار ظاهری اسفنجی (Spongy tissue) دارد که همراه با خون، فضای بزرگ و فراخ شونده عروقی کلیتوریس و پیاز را پر می‌کند و در زیر اپیتلیوم نواحی عروقی ماهیچه صاف قرار دارد.[۲۷] همان‌طور که توسط تحقیقات یانگ و همکاران نشان داده شده‌است، همچنین ممکن است لومن مجرای ادرار (فضای باز داخلی یا حفره مجرای ادرار)، که توسط بافت اسفنجی احاطه شده‌است، دارای بافتی باشد که "از بافت عروقی کلیتوریس و پیاز کاملاً متمایز باشد، و در مشاهدات ماکروسکوپی، از بافت تیره "کلیتوریس و پیازهاً کم رنگ‌تر است. [۲۸] نوع دوم بافت عروقی غیر نعوظی است که ممکن است از رگهای خونی تشکیل شده باشد که در یک ماتریس فیبری پراکنده شده‌اند و فقط مقدار کمی ماهیچه صاف دارند. ۲۷
گلنس دارای عصب محیطی بالایی است، در نوک بدنه کلیتورال به عنوان یک کلاهک عروقی فیبروئید وجود دارد[۲۷] و معمولاً به اندازه و شکل یک نخود است، اگرچه گاهی خیلی بزرگتر یا کوچکتر است. تخمین زده می‌شود که گلنس کلیتورال یا کلیتوریس کامل حدود ۸۰۰۰ انتهای عصب حسی (Sensory nerve) داشته باشد.[۳] اختلاف نظر در مورد اینکه آیا گلنس از بافت نعوظ یا غیر نعوظ تشکیل شده‌است وجود دارد. اگرچه به دلیل برانگیختگی جنسی، بدنه کلیتورال با خون متراکم می‌شود، اما در این حالت گلنس کلیتورال شق (Clitoral erection) می‌شود، اما برخی از منابع، گلنس کلیتورال و لبه‌های کوچک را از بافت غیر نعوظ تشکیل می‌دهند که به ویژه در مورد گلنس اتفاق می‌افتد.[۱۵-۲۷] آنها بیان می‌کنند که گلنس کلیتورال و لبه‌های کوچک رگ‌های خونی دارند که در یک ماتریس رشته‌ای پراکنده شده‌اند و فقط مقدار کمی ماهیچه صاف دارند، یا اینکه گلنس کلیتورال «دارای یک ساختار خط میانی، عصبی متراکم و بدون نعوظ است». [۱۵]
در توصیفات دیگر گلنس ادعا می‌شود که این بافت از بافت نعوظ تشکیل شده‌است و بافت نعوظ درون لبه‌های کوچک وجود دارد.[۲۹] گلنس ممکن است دارای فضاهای عروقی غده ای باشد که به اندازه فضای بدنه کلیتورال برجسته نیستند، این فضاها بیشتر توسط ماهیچه صاف از بدنه و کورورا (crura) جدا می‌شوند.[۲۸] بافت چربی در لبه‌های کوچک وجود ندارد، اما ممکن است این عضو از بافت همبند متراکم (Dense connective tissue)، بافت نعوظ و الیاف الاستیک تشکیل شده باشد. [۲۹]
بدن کلیتورال ساختاری چنگالک دارد که شامل استخوان‌های غارنوس است - یک جفت نواحی نعوظ مانند اسفنج مانند که حاوی بیشتر خون در کلیتور در هنگام نعوظ کلیتور است. دو استخوان تشکیل دهنده بدنه کلیتورال توسط تونیکا آلبوژینا ضخیم فیبرو الاستیک احاطه شده‌است، به معنای واقعی کلمه به معنی «پوشش سفید»، بافت همبند است. این ناحیه‌ها به‌طور ناقص از خط میانی با یک تیغه پکتینی فرم رشته‌ای جدا می‌شوند - یک نوار ترکیبی از بافت پیوندی که بین جسم‌های غاری گسترش می‌یابد.
بدن کلیتورال قبل از تغییر جهت و انشعاب تا چندین سانتی‌متر امتداد دارد و در نتیجه یک شکل "V" معکوس ایجاد می‌شود که به صورت یک جفت کرورا ("پا") گسترش می‌یابد. کوررا قسمت‌های نزدیک بازوهای چنگالک است. انتهای گلنس در ناحیه کلیتوریس، نوک بدن از قدامی از استخوان شرمگاه خم می‌شود. هر پا (شکل منحصر به فرد کوررا) به رموس ایسکویال مربوطه متصل است. همراه اسفنج مجرای ادرار (Urethral sponge)، اسفنج پرینه (Perineal sponge)، شبکه ای از اعصاب و عروق خونی، رباط تعلیقی کلیتوریس (Suspensory ligament of the clitoris)، ماهیچه و دیافراگم لگنی است.
هیچ ارتباط مشخصی بین اندازه کلیتورال گلنس یا کلیتوریس به‌طور کلی، و سن، قد، وزن، استفاده از روش پیشگیری از بارداری هورمونی یا بعد از یائسگی وجود ندارد، اگرچه ممکن است زنانی که زایمان کرده‌اند اندازه کلیتورال به‌طور قابل توجهی بزرگتری داشته باشند
اندازه‌گیری‌های سانتی‌متر (سانتی‌متر) و میلی‌متر (میلی‌متر) از کلیتوریس تغییرات در اندازه آن را نشان می‌دهد.
گفته می‌شود که کلیتورال گلنس به‌طور معمول از ۲ میلی‌متر تا ۱ سانتی‌متر متغیر است و معمولاً در هر دو صفحه عرضی و طولی ۴ تا ۵ میلی‌متر تخمین زده می‌شود.
مطالعه ای در سال ۱۹۹۲ به این نتیجه رسید که کل طول کلیتورال، شامل گلنس و بدن، است. در مورد سایر مطالعات، محققانی از بیمارستان زنان و زایمان الیزابت گارت اندرسون در لندن، لبه و سایر ساختارهای دستگاه تناسلی ۵۰ زن را از سن ۱۸ تا ۵۰ سالگی، با میانگین سنی ۳۵٫۶ سال، از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۴ اندازه‌گیری کردند، که دامنه ان ۳–۱۰ میلی‌متر و به‌طور میانگین ۵٫۵ میلی‌متر بودند.
تحقیقات دیگر نشان می‌دهد که طول کلیتورال می‌تواند ۵–۷ سانتی‌متر و کلیتورال و کورا می‌توانند با هم ۱۰ سانتی‌متر طول داشته باشند.
کلاهک کلیتورال در جلوی محل تلاقی لبه بزرگ، جایی که لبه‌های لب بزرگ (لب‌های بیرونی) در پایه تپه شرمگاهی قرار می‌گیرند. بخشی از آن با هم آمیختگی قسمت فوقانی چینهای خارجی لبهای کوچک (لبهای داخلی) تشکیل می‌شود و گلنس و شافت خارجی را می‌پوشاند. در اینکه چه مقدار از گلنس از کاپوت بیرون زده و چه مقدار تحت پوشش آن است، تنوع قابل توجهی وجود دارد.[۳۷] از کاملاً پوشیده تا کاملاً در معرض دید[۳۵]، و بافت لبهای مینور نیز پایه گلنس را پوشانده‌است.[۳۸]
پیازهای دهلیزی به دلیل شباهت ترابکولر بیشتر از دهلیز با کلیتوریس شباهت دارند و بافت نعوظ درون کلیتوریس و پیازها و عدم وجود بافت ترابکولار در سایر اندام‌های تناسلی با طبیعت ترابکولار بافت نعوظ اجازه می‌دهد تا در هنگام برانگیختگی جنسی پرتراکم گسترش و بسط یابد.[۲۷-۳۸] به‌طور معمول پیازهای دهلیزی به صورت خوابیده در نزدیکی کورورا در دو طرف دهانه واژن توصیف می‌شوند. در داخل، آنها در زیر لب بزرگ هستند. وقتی از خون متراکم می‌شود، دهانه واژن را باز می‌کنند و باعث می‌شوند که واژن به سمت بیرون منبسط شود.[۲۷] در ارزیابی یانگ و همکاران از آناتومی پیازها، نتیجه گرفتند که این پیازها بیش از حد مجرای ادرار دیستال قوس دارند، و آنچه را که می‌توان به‌طور مناسب" مجرای ادرار پیازی "در زنان نامید، مشخص می‌کند."[۲۸]
کلیتوریس و آلت نری به‌طور کلی دارای یک ساختار تشریحی یکسان هستند، اگرچه قسمت دیستال (یا دهانه) مجرای ادرار در کلیتوریس انسان و بیشتر حیوانات وجود ندارد. این ایده که مردان دارای کلیتوریس هستند، در سال ۱۹۸۷ توسط محقق جوزفین لواندس سویلی (Josephine Lowndes Sevely) مطرح شد، که این نظریه را مطرح کرد که تنه غاری آلت نری (Corpus cavernosum penis)، یک جفت نواحی اسفنج مانند از بافت نعوظ که حاوی بیشتر خون در آلت نری در هنگام نعوظ آلت تناسلی است همتای واقعی کلیتوریس است. وی استدلال کرد که "کلیتوریس نر" مستقیماً در زیر لبه سرنره قرار دارد، جایی که لگام (چین‌خوردگی ختنهگاه) قرار دارد و پیشنهاد کرد که این ناحیه "Lownde's crown" نامیده شود. نظریه و پیشنهاد او، گرچه در ادبیات تشریحی تأیید شده‌است، اما در کتاب‌های تشریحی محقق نشد. [۳۹] متون تشریحی جدید نشان می‌دهد که کلیتوریس کلاهکی را نشان می‌دهد که معادل پوست ختنه آلت نری است، که غدد را می‌پوشاند. همچنین دارای یک شافت است که به گلنس متصل است. تنه غاری آلت نری با جسم غاری کلیتوریدیس (غار ماده) همسان یا هم ساختار هستند، پیاز آلت نری (Bulb of penis) با پیازهای دهلیزی زیر لبه کوچک، بیضه با لبه‌های بزرگ همسان است و مجرای ادرار آلت نری و بخشی از پوست آلت نری با لبه‌های کوچک همسان است.[۴۰]
در کلیتوریس، اصلاحات می‌تواند عمدی یا غیرعمدی باشد. آنها شامل ختنه دستگاه تناسلی زنان (FGM)، جراحی تغییر جنسیت (برای مردان ترنس به عنوان بخشی از حالت گذار، که همچنین ممکن است شامل بزرگ شدن کلیتوریس باشد)، جراحی بین جنسی و سوراخ کردن دستگاه تناسلی. [۲۸][۱۱۴][۱۱۵] استفاده از استروئیدهای آنابولیک توسط بدنسازان و سایر ورزشکاران می‌تواند منجر به بزرگ شدن قابل توجه کلیتوریس در هماهنگی با سایر اثرات مردانه بر بدن آنها شود. .[۱۱۶][۱۱۷]بزرگ شدن غیرطبیعی کلیتوریس ممکن است به عنوان کلیتورومگالی نیز شناخته شود، اما کلیتورومگالی معمولاً به عنوان یک ناهنجاری مادرزادی دستگاه تناسلی دیده می‌شود.[۲۴]
افرادی که تغییر جنسیت داده‌اند و از هورمون‌ها یا سایر داروها استفاده می‌کنند، معمولاً رشد چشمگیر کلیتوریس را تجربه می‌کنند: خواسته‌های فردی و مشکلات فالوپلاستی (ساخت آلت تناسلی مرد) اغلب منجر به احتباس دستگاه تناسلی اصلی با بزرگ شدن کلیتوریس به عنوان آنالوگ آلت تناسلی مرد (متودیوپلاستی) می‌شود. [۲۸][۱۱۵] با این وجود، کلیتوریس از طریق هورمون‌ها نمی‌تواند به اندازه آلت تناسلی مرد برسد. یک جراحی برای افزودن عملکرد به کلیتوریس، مانند متویدیوپلاستی، جایگزینی برای فالوپلاستی است که امکان حفظ احساس جنسی در کلیتوریس را فراهم می‌کند. [۱۱۵]
در کلیتوریدکتومی، ممکن است کلیتوریس به عنوان بخشی از ولووکتومی رادیکال برای درمان سرطان مانند نئوپلازی داخل اپیتلیال ولو برداشته شود. با این حال، درمان‌های مدرن رویکردهای محافظه کارانه تری را ترجیح می‌دهند، زیرا جراحی تهاجمی می‌تواند عواقب روان جنسی داشته باشد. [۱۱۸] کلیتوریدکتومی اغلب شامل حذف بخشی از کلیتوریس در حین ختنه دستگاه تناسلی زنان (FGM) است که ممکن است به عنوان ختنه زنان یا برش دستگاه تناسلی زنان (FGC) شناخته شود. [۱۱۹][۱۲۰] برداشتن ناحیه کلیتوریس به معنای از بین رفتن کل ساختار نیست، زیرا کلیتوریس به عمق دستگاه تناسلی می‌رسد. [۱۷]
در کاهش کلیتوروپلاستی، یک جراحی مشترک بین جنسی، گلنس حفظ می‌شود و قسمت‌هایی از بدن نعوظ خارج می‌شود. مشکلات این تکنیک شامل از دست دادن احساس، عملکرد جنسی، و برافروختگی گلنس است. [۲۸]. یکی از راه‌های حفظ کلیتوریس با عصب و عملکرد آن، آغشته کردن و دفن گلنس‌های کلیتوریس است. با این حال، Şenaylı و همکاران اظهار کردند که درد هنگام محرک، به دلیل بافت گیر افتاده در زیر زخم تقریباً معمول است. در روش دیگر، ۵۰ درصد کلیتوریس شکمی از طریق پایه سطح شافت کلیتوریس خارج می‌شود و گزارش شده‌است که احساس خوب و عملکرد کلیتوریس در پیگیری مشاهده می‌شود \"؛ علاوه بر این، \" در گزارشی آمده‌است که عوارض ناشی از همان روشهای قدیمی، این روش است. [۲۸]
در رابطه با زنانی که دچار هایپرپلازی مادرزادی غده فوق کلیوی هستند، بزرگ‌ترین گروهی که نیاز به اصلاح دستگاه تناسلی جراحی دارد، محقق Atilla Şenaylı اظهار داشت: انتظارات اصلی برای انجام عمل‌ها ایجاد آناتومی طبیعی زنان، با حداقل عوارض و بهبود کیفیت زندگی است. Şenaylı اضافه کرد که زیباسازی، یکپارچگی ساختاری، و ظرفیت انسداد واژن، و عدم وجود درد در هنگام فعالیت جنسی پارامترهایی هستند که توسط جراح قضاوت می‌شود. (کوزمزیس معمولاً به اصلاح جراحی یک نقص تغییر شکل دهنده اشاره دارد) وی اظهار داشت که اگرچه انتظارات را می‌توان در این چند پارامتر استاندارد کرد، اما هنوز تکنیک‌های جراحی یکدست نشده‌اند. محققان انجام عمل‌های مختلف را برای سنین مختلف بیماران ترجیح داده‌اند. [۲۸]
ارزیابی جنسیت و درمان جراحی دو مرحله اصلی در عمل‌های بین جنسی است. اولین درمان‌های کلیتورومگالی به سادگی برداشتن کلیتوریس بود. بعداً، Atilla فهمید که گلنس کلیتوریس و ورودی حسی برای تسهیل ارگاسم مهم است. اپیتلیوم گلنس کلیتوریس از حساسیت پوستی بالایی برخوردار است، که در پاسخهای جنسی مهم است و به همین دلیل است که بعداً کلیتروپلاستی رکود به عنوان یک روش جایگزین ابداع شد، اما کاهش کلیتروپلاستی روشی است که در حال حاضر انجام می‌شود. [۲۸]
آنچه که غالباً به آن \"پیرسینگ کلیت\" گفته می‌شود، سوراخ کردن هود کلیتورال شایع تر (و به‌طور قابل توجهی کمتر پیچیده) است. از آنجایی که سوراخ کردن کلیتورال دشوار و بسیار دردناک است، سوراخ کردن هود کلیتورال رایج تر از سوراخ کردن شافت کلیتورال است، زیرا این امر به دلیل درصد کمی از افراد است که از نظر آناتومیک برای آن مناسب هستند. [۱۱۴] سوراخ کردن هود کلیتورال معمولاً به صورت سوراخ کردن عمودی و تا حدی سوراخ کردن افقی انجام می‌شود. سوراخ کردن مثلث، یک سوراخ کردن هود افقی بسیار عمیق است، و برخلاف جلوی آن در پشت کلیتوریس انجام می‌شود. برای سبک‌هایی مانند ایزابلا، که از شاخه کلیتور عبور می‌کنند اما در عمق پایه قرار می‌گیرند، تحریک منحصر به فردی ایجاد می‌کنند و هنوز هم به ساختار مناسب دستگاه تناسلی نیاز دارند. ایزابلا از بین گلنس کلیتور و مجرای ادرار شروع می‌شود و در بالای هود کلیتور قرار دارد. این سوراخ کردن با توجه به آسیب‌هایی که ممکن است به دلیل تلاقی اعصاب رخ دهد بسیار خطرناک است. [۱۱۴]
اختلال تحریک دستگاه تناسلی مداوم (PGAD) منجر به یک تحریک تناسلی خود به خودی، مداوم و غیرقابل کنترل در زنان می‌شود، که هیچ ارتباطی با احساس تمایل جنسی ندارد. پریاپیسم کلیتورال، همچنین به عنوان کلیتوریسم شناخته می‌شود، یک بیماری نادر، بالقوه دردناک است و گاهی اوقات به عنوان یکی از جنبه‌های PGAD توصیف می‌شود. [۱۲۱] با PGAD، تحریک برای مدت زمان غیرمعمولی طولانی می‌شود (از ساعت‌ها تا روزها متفاوت است) [۱۲۲] همچنین می‌تواند با تغییرات ریخت سنجی و عروقی کلیتوریس همراه باشد. [۱۲۳]
داروها ممکن است باعث پریاپیسم کلیتور شوند یا بر آن تأثیر بگذارند. داروی ترازودون به عنوان یک عارضه جانبی شناخته شده‌است که باعث پریاپیسم در مردان می‌شود، اما تنها یک گزارش مستند وجود دارد که ممکن است باعث پریاپیسم کلیتور شود، در این صورت قطع مصرف دارو می‌تواند یک درمان باشد [۱۲۴]. علاوه بر این، در یک مورد، داروی نفازودون به دلیل متمایز بودن از پریاپیسم کلیتوریس، باعث ایجاد اختلال در کلیتوریس شده‌است [۱۲۴] و پریاپیسم کلیتوریس نیز می‌تواند گاهی اوقات در نتیجه یا فقط بعد از آن، قطع داروهای ضد روان پریشی یا مهارکننده‌های انتخابی جذب مجدد سروتونین (SSRIs) شروع شود. [۱۲۵]
از آنجا که PGAD نسبتاً نادر است و به عنوان مفهوم خاص آن جدا از پریاپیسم کلیتورال، از سال ۲۰۰۱ فقط مورد تحقیق قرار گرفته‌است، تحقیقات کمی در مورد آنچه می‌تواند این بیماری یا اختلال را درمان کند، وجود دارد.[۱۲۱] در برخی موارد ثبت شده، PGADبه علت ناهنجاری وریدی شریانی لگن با شاخه‌های شریانی به سمت کلیتور ایجاد شده‌است. درمان جراحی در این موارد مؤثر بود. [۱۲۶]
فراوانی اعصاب حسی که بیشتر آن‌ها مربوط به احساس لذت جنسی است کلیتوریس را به حساس‌ترین منطقه تحریک‌پذیر جنسی تبدیل کرده‌است. تحریک کلیتوریس می‌تواند توسط خود فرد یا شریک جنسی منجر به ایجاد ارگاسم شود. مؤثرترین روش تحریک کلیتوریس با انگشت یا دهان می‌باشد.
تحریک کلیتوریس شایع‌ترین روش رسیدن به ارگاسم در زنان است. مطالعات نشان می‌دهد که ۷۰ تا ۸۰ درصد زنان برای رسیدن به اوج لذت جنسی (ارگاسم) نیاز به تحریک مستقیم کلیتوریس دارند. ;
سرخرگهای کوچک به مویرَگ‌هایی (capillary)منتهی می‌شوند که کوچک‌ترین رگ‌های بدن هستند که فقط از یک لایه بافت پوششی همراه با غشای پایه درست شده‌اند. تبادل مواد بین خون و یاخته‌های بدن، در این رگ‌ها انجام می‌شود. وقتی سرخرگ وارد اندامی می‌شود، مانند ریشه گیاه شاخه شاخه می‌شود و در آخر به رگ‌های بسیار باریکی که دیواره آنها بسیار نازک است تبدیل می‌شود. به این رگ‌های کوچک مویرگ می‌گویند. مویرگ‌ها خون را بین یاخته‌ها توزیع می‌کنند؛ یعنی غذا و اکسیژن را به یاخته‌ها می‌دهند و در عوض مواد زائد و دی‌اکسید کربن را از آنها می‌گیرند. رگ‌ها می‌توانند تنگ یا گشاد شوند. به عنوان مثال عضلات هنگام کار به مواد غذایی بیشتر و اکسیژن بیشتر نیاز دارند. پس رگ‌ها گشاد می‌شوند تا خون بیشتری را به عضلات برسانند یا بالعکس.
جریان خون در مویرگ ها بسیار کند است. در مویرگ‌های شبکه عروقی سرعت جریان خون به حداقل می‌رسد، مویرگ‌ها رابط بین سرخرگچه‌ها و سیاهرگچه‌ها بوده و به علت گستردگی زیاد خود،دیواره نازک و جریان کند خون مناسب‌ترین جا برای مبادله مواد غذایی، اکسیژن و دی‌اکسید کربن بین خون و مایع میان بافتی می‌باشد. مبادله مواد از راه پراکندگی، گذر از "منافذ دیواره مویرگ‌ها"، گذر از پیوندهای بین سلولی و به‌دست وزیکول‌های پینوسیتوزی انجام می‌گیرد.
تخمین زده می‌شود که یک انسان بالغ معمولی حدود ۷ میلیارد مویرگ داشته باشد. همچنین برآورد می‌شود که هر مویرگ، به‌طور متوسط یک میلی‌متر طول دارد. قطر هر مویرگ هم حدود ۸ میکرو متر است. فاصله بیشتر یاخته های بدن تا مویرگ ها حدود ۲۰ میکرومتر است.
مویرگ ها به سه دسته تقسیم می شوند:
الف)مویرگ های پیوسته:در این نوع مویرگ یاخته های بافت پوششی با همدیگر ارتباط تنگاتنگی دارند.این نوع مویرگ‌ها در دستگاه عصبی مرکزی، شش‌ها، بافت چربی و ماهیچه ها یافت می شوند.
ب)مویرگ های منفذدار:منافذ فراوان در غشای سلول های پوششی دارند.غشای پایه در این مویرگ ها ضخیم استکه عبور مولکول‌های درشت مثل پروتئین را محدود می کند.این نوع مویرگ در کلیه‌ها، غدد درون ریز و معده یافت می شود.
ج)فاصله یاخته های بافت پوششی آن‌قدر زیاد است که به صورت حفره‌هایی در دیواره مویرگ دیده می‌شود.این نوع مویرگ ها در کبد، طحال و مغز استخوان دیده می شود.
توضیحاتی مختصر در زمینه ساختار مویرگ‌ها:
مویرگ‌ها رگ‌های خونی بسیار ظریفی هستند که سرخرگچه‌ها به آن‌ها می‌رسند. مویرگ‌ها در حدود ۱۰–۵ میکرومتر قطر دارند و فضای درونی آن‌ها برای جاگیری یک گویچه قرمز کفایت می‌کند. دیواره مویرگ متشکل از یک ردیف سلول پهن و نازک به نام آندوتلیوم، تیغه پایه و شبکه ظریفی از الیاف رتیکولر می‌باشد.
تمامی مویرگ‌ها فقط از یک لایه بافت پوششی سنگ‌فرشی تک‌لایه ساخته شده‌اند. این بافت پوششی دارای منافذی است که از طریق آن‌ها مواد شامل گازهای تنفسی، آب، مواد غذایی ساده و مولکول‌ها می‌توانند بین خون و آّب میان بافتی مبادله شوند. به‌طوری‌که در هر سانتی‌متر مربع از سطح مویرگ، چندین میلیون درز یا سوراخ ریز وجود دارد.
مویرگ‌های مغز تنها مویرگهایی هستند که هیچ منفذی در سطح خود ندارند؛ تا بدین ترتیب خیلی از موادی که در متابولیسم سلول‌های مغزی نقش ندارند و همچنین میکروب‌ها نتوانند وارد مغز شوند. (ایجاد سد خونی – مغزی برای محافظت بیشتر از مغز) توجه کنید که گلوکز و اکسیژن به راحتی می‌توانند توسط پروتئین‌های ویژه از مویرگ‌های مغزی عبور کنند و به سلول‌های مغزی بروند.
بیشتر مویرگها از ابتدا توسط دریچه‌ای از جنس بافت ماهیچه‌ای صاف حلقوی به سرخرگ متصل است. این دریچه که تحت فرمان نخاع می‌باشد، دارای دو نقش می‌باشد:
هر مویرگ از انتها نیز توسط دریچه‌ای به سیاهرگ متصل و مربوط می‌شود.
انواع مویرگ‌ها بر اساس پیوستگی غلاف اندوتلیال و غشاء پایه:
به‌طور کلی در هنگام تبادل مواد بین مویرگ و مایع میان سلولی، با ۴ فشار مواجه هستیم:
فشار تراوشی خون + فشار اسمزی مایع میان سلولی: عامل ورود پلاسما از خون به مایع میان سلولی
فشار اسمزی خون + فشار تراوشی مایع میان سلولی: عامل ورود پلاسما از مایع میان سلولی به خون
حرکت منقطع خون درون مویرگ‌های بافتی ناشی از پدیده وازوموشن (Vasomotion) است. جریان خون درون مویرگی در بسیاری از بافت‌ها مداوم نیست بلکه هر چند ثانیه روشن و خاموش می‌شود. علت این متناوب بودن جریان خون مویرگی، انقباض متاآرتریول‌ها و اسفنگترهای پیش مویرگی است که آن هم به‌طور عمده ناشی از کمبود اکسیژن و فراورده‌های زائد متابولیسمی می‌باشند. هنگامی که غلظت اکسیژن بافت کاهش یابد (به علت افزایش مصرف اکسیژن)، دوره و مدت جریان خون بیشتر می‌شود.
فشار تراوشی خون P۱ › فشار تراوشی مایع میان سلولی P۲: چون فشار تراوشی خون برابر فشار سیستولی است که علی‌رغم سرکوب شدن توسط دریچه ابتدای مویرگ کماکان خیلی بالاست!
فشار اسمزی خون O۱ ‹ فشار اسمزی مایع میان سلولی O۲: چون غلظت پلاسمای خون بسیار بیشتر از غلظت پلاسمای مایع میان بافتی است (مایع میان بافتی طی مبادله قبلی همه پلاسمای خود را به مویرگ و لنف برگردانده‌است) در نتیجه این شیب غلظت است که سبب انتقال پلاسمای خون می‌شود.
دقیقاً عکس این تجزیه تحلیل در انتهای مویرگ صادق است؛ یعنی در انتهای مویرگ، غلظت پلاسمای خون از مایع میان سلولی کمتراست، پس فشار اسمزی خون زیاد می‌شود و سبب انتقال پلاسما در جهت شیب غلظت به داخل رگ می‌شود. از سویی فشار تراوشی (سیستولی) خون نیز تا حد زیادی کاهش یافته‌است! چون خون مقدار زیادی از پلاسمای خودش را از دست داده و در عوض مایع میان سلولی دارای فشار تراوشی زیاد است، چون پر است از پلاسما! پس خون داخل رگ می‌شود!
نکته: (۹۰٪ از پلاسمای مایع میان سلولی وارد مویرگ و ۱۰٪ باقی‌مانده وارد رگ لنفی حاضر در محل می‌شود)
نکته: تمایل به خروج آب در سمت سرخرگی مویرگ › تمایل به ورود پلاسما در سمت سیاهرگی مویرگ
چون در سمت سیاهرگ (۹۰٪) از پلاسمایی که در سمت سرخرگی وارد مایع میان سلولی شده‌است، به مویرگ می‌ریزد!
اصولاً شبکه مویرگی حاصل از انشعابات آرتریول‌های انتهایی به ورید چه منتهی می‌شوند. باوجود این در اعضا معینی مانند کبد، هیپوفیز و کلیه (غیر پستانداران)، ورید چه دریافت‌کننده شبکه مویرگی مجدداً منشعب شده و دومین شبکه مویرگی را به وجود می‌آورند. در این سیستم‌ها، وجود دو شبکه مویرگی متوالی، شرایط را فراهم می‌کند که مواد برداشت شده در شبکه اول به سادگی در شبکه دوم بین خون و مایعات بافتی مبادله می‌گردد.
▪کتاب زیست‌شناسی دهم رشته تجربی
کربن دی‌اکسید یا دی‌اکسید کربن (با فرمول شیمیایی CO)، از ترکیب کربُن با اکسیژن به دست می‌آید. گاز کربنیک (به ) بر اثر سوختن زغال و مواد آلی در مجاورت اکسیژن، تخمیر مایعات، تنفس جانوران و گیاهان و غیره به دست می‌آید. به سخن ساده‌تر، اگر سوختن کامل صورت گیرد، گاز کربنیک تولید می‌شود. تعداد پیوندهای کووالانسی در آن ۴ است و دو قلمرو الکترونی دارد.
گاز کربنیک گازی بی‌رنگ، بی‌بو، دارای طعمی مایل به اسید و دارای وزن مخصوص ۱/۵۲ است. این گاز سنگین‌تر از هواست و معمولا در کف محیط یا ظرف قرار می گیرد. (این گاز۰/۰۳٪ از هوا را تشکیل می‌دهد)
گیاهان از آن در فرایند فتوسنتز برای فرآوری کربوهیدرات‌ها بهره می‌برند و با گرفتن آن، از خود اکسیژن بیرون می‌دهند. CO حاضر در اتمسفر در نقش یک سپر حرارتی برای زمین کار می‌کند و با اثر گلخانه‌ای طبیعی خود، از سرما در زمین جلوگیری می‌کند. اگرچه تراکم‌های بالای کربن دی‌اکسید در جو زمین، که با سوختن سوخت‌های فسیلی تولید می‌شود، به عنوان آلاینده جوی شناخته می‌شود.
گازهای گلخانه‌ای که کربن دی‌اکسید نیز یکی از آنهاست باعث می‌شود که اشعه‌های خورشید با طول موج پایین و از ابرها که آن‌ها نیز جز گازهای گلخانه‌ای هستند بگذرند و بعد از برخورد به سطح زمین بازتاب شده و طول موج آن افزایش می‌یابد و از پرتوهای فرابنفش به فروسرخ تبدیل می‌گردد. پرتوهای فروسرخ خطرناک نیستند و بعد از برخورد به گازهای گلخانه‌ای بازمی‌گردند و نمی‌توانند از آنجا عبور کنند و باعث گرم شدن می‌شوند.
در صورت تنفس این گاز انسان ابتدا احساس تنگی نفس کرده و پس از مدت بسیار طولانی ممکن است خفه شود.
کربن دی‌اکسید برخلاف اکسیژن که باعث شعله‌ور تر شدن آتش می‌شود، باعث خفگی آتش می‌شود، به همین خاطر است که در کپسول‌های آتش‌نشانی گاز کربن دی‌اکسید وجود دارد.
به‌طور طبیعی در جو زمین به عنوان گاز ردیابی در غلظت حدود ۰٫۰۴ درصد (400 ppm) در حجم اتفاق می‌افتد. منابع طبیعی شامل آتشفشان، چشمه‌های آب گرم و گیزرها هستند و از طریق انحلال در آب و اسیدها از سنگ‌های کربنات آزاد می‌شوند. از آنجا که کربن دی‌اکسید محلول در آب است، به‌طور طبیعی در آب‌های زیرزمینی، رودخانه‌ها و دریاچه‌ها، یخ پوشیده شده، یخچال‌ها و آب دریا رخ می‌دهد. این موجود در ذخایر نفت و گاز طبیعی است. کربن دی‌اکسید در غلظت‌های معمول مواجهه بی‌بو است، با این حال در غلظت‌های بالا بوی تند و اسیدی است.
به عنوان منبع کربن موجود در چرخه کربن، کربن دی‌اکسید جوی منبع اصلی کربن برای زندگی در زمین است و غلظت آن در فضای صنعتی قبل از صنعت زمین از زمان دیر شدن پرکامبرین توسط موجودات فتوسنتز و پدیده‌های زمین‌شناسی تنظیم شده‌است. گیاهان، جلبک‌ها و سیانوباکتری‌ها از انرژی نور برای فتوسنتز کربوهیدرات از کربن دی‌اکسید و آب استفاده می‌کنند، با اکسیژن به عنوان یک ماده زباله تولید می‌شود.
کربن دی‌اکسید (CO) توسط تمام موجودات هوازی تولید می‌شود زمانی که آن‌ها متابولیزه کربوهیدرات و چربی برای تولید انرژی توسط تنفس. از طریق غرقابی ماهی و به هوا از طریق ریه‌های جانوران سرزنده هوا تنفس، از جمله انسان، به آب منتقل می‌شود. کربن دی‌اکسید در طول فرایند فروپاشی مواد آلی و تخمیر قند در نان، آبجو و آبزی تولید می‌شود. این تولید توسط احتراق چوب و دیگر مواد آلی و سوخت‌های فسیلی مانند زغال‌سنگ، نفت و گاز طبیعی تولید می‌شود. از سوی دیگر، در بسیاری از فرایندهای اکسیداسیون در مقیاس بزرگ، به عنوان محصول جانبی ناخواسته، به عنوان مثال تولید اسید اکریلیک (بیش از ۵ میلیون تن در سال) است.
این یک ماده صنعتی چند منظوره است که برای مثال، به عنوان یک گاز غیرمستقیم در جوشکاری و آتش خاموش، به عنوان یک گاز فشار در اسلحه هوایی و بازیابی نفت، به عنوان یک ماده شیمیایی و در فرم مایع به عنوان یک حلال در کافئین قهوه و فوق بحرانی خشک کردن. این افزودنی به آب آشامیدنی و نوشابه‌های گازدار شامل آبجو و شراب‌های گازدار نیز اضافه می‌شود. شکل جامد یخ زده از CO، به نام یخ خشک شناخته شده به عنوان یک مبرد و به عنوان ساینده در انفجار خشک یخ استفاده می‌شود.
کربن دی‌اکسید مهم‌ترین گازهای گلخانه‌ای طولانی مدت در جو زمین است. از آنجایی که انتشارات انسان‌شناسی انقلاب صنعتی، عمدتاً از استفاده از سوخت‌های فسیلی و جنگل‌زدایی، غلظت آن در جو به سرعت در حال افزایش است و منجر به گرم شدن کره زمین می‌شود. CO که در نتیجه استفاده از سوخت‌های فسیلی به اتمسفر وارد شده‌است "نشان دهنده [۴/۹۹ درصد از انتشار گازهای گلخانه‌ای در سال ۲۰۱۳]" است. کربن دی‌اکسید همچنین باعث اسیدی شدن اقیانوس‌ها می‌شود، زیرا در آب برای تشکیل اسید کربنیک حل می‌شود.
کربن دی‌اکسید اولین گاز است که به عنوان یک ماده گسسته توصیف می‌شود. در حدود ۱۶۴۰ شیمی‌دانی به نام ژان باپتیست ون هلمونت مشاهده کرد که هنگامی که زغال چوب را در یک ردیف بسته سوزاند، توده خاکستر حاصل از آن بسیار کمتر از زغال چوب اصلی بود. تفسیر او این بود که بقیه زغال چوب به یک ماده نامرئی تبدیل شده که به معنای گاز یا روح وحشی بود.
کربن دی‌اکسید اولین بار در سال ۱۸۲۳ توسط همفری دیوی و مایکل فارادی تحت فشار بالا مایع شد. اولین توصیف کربن دی‌اکسید جامد توسط ، که در سال ۱۸۳۵ یک کانتینر تحت فشار کربن دی‌اکسید مایع را باز کرد، تنها به این نتیجه رسید که خنک‌کننده تولید شده توسط تبخیر سریع مایع، «برف» جامد بوده‌است.
مولکول کربن دی‌اکسید خطی و مرکزی است. طول پیوند کربن-اکسیژن ۱۱/۳۶pm است که به‌طور قابل توجهی کوتاه‌تر از طول اتصال پیوند تک باند C-O است و حتی کوتاه‌تر از بسیاری از گروه‌های دیگر C-O چند ضلعی است. از آنجایی که آن centrosymmetric است، مولکول دارای دو قطبی الکتریکی نیست. در نتیجه، تنها دو موج ارتعاشی در طیف IR مشاهده می‌شود - یک حالت کشش ناقص در 2349 cm-۱ و یک جفت ناپایدار از حالت خمش در 667 cm-۱. همچنین یک حالت کشش متقارن در 1388 cm-۱ وجود دارد که تنها در طیف رامان دیده می‌شود.
کربن دی‌اکسید محلول در آب است که H2CO۳ (اسید کربنیک) که یک اسید ضعیف است از زمان یونیزاسیون آن در آب به صورت ناقص به وجود می‌آید.
CO2+H2O⇌H2CO3
هدف اصلی ایجاد مخازن ذخیره دی‌اکسید کربن، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به جو و مقابله با تغییرات آب و هوا است. با ذخیره CO2 در مخازن، این گازهای گلخانه‌ای از ورود به جوی زمین جلوگیری می‌شود و احتمال تأثیرات منفی آنها بر آب، خاک و هوا به حداقل ممکن می‌رسد.
مخزن co2 یا مخزن ذخیره دی اکسید کربن مایع را می توان به مخزن عایق فوم پلی اورتان و مخزن آدیاباتیک پودر خلاء با دمای کار منهای 40 درجه طبقه بندی کرد، ماده اصلی آن می تواند OCrI8nI9 یا 16 MnDR باشد.
CO یک الکتروفیل ضعیف است. واکنش آن با آب پایه این ویژگی را نشان می‌دهد، در این صورت هیدروکسید نوکلئوفیلی است. دیگر اسیدهای نوکلئوفیل نیز واکنش نشان می‌دهند. به عنوان مثال، کاربنیون‌ها (یون منفی و گذرا مانند H3C) به وسیله واکنش گرینجر (واکنشگر) و ترکیبات ارگانولیتیم با واکنش‌های CO۲ واکنش نشان می‌دهند:
MR + CO → RCOM
در ترکیبات کربن دی‌اکسید فلز، CO به عنوان یک لیگاند عمل می‌کند که می‌تواند تبدیل CO به سایر مواد شیمیایی را آسان کند.
کاهش CO به CO معمولاً یک واکنش دشوار و آهسته است:
CO2 + 2 e− + ۲H+ → CO + H۲O
کربن دی‌اکسید بی‌رنگ است. در غلظت‌های پایین گاز بدون بو است، با این حال، در غلظت‌های بسیار بالایی، آن دارای بوی تند و اسیدی است. در دمای و فشار استاندارد، کربن دی‌اکسید حدود ۱٫۹۸ کیلوگرم در متر مکعب است که حدود ۱٫۶۷ برابر هوا است. کربن دی‌اکسید به هیچ عنوان حالت مایع را در فشار کمتر از ۵٫۱ اتمسفر (۵۲۰ kPa) ندارد. در اتمسفر ۱ (در نزدیکی فشار متوسط سطح دریا)، گاز به‌طور مستقیم به یک جامد در دمای زیر ۷۸٫۵- درجه سانتیگراد (۱۰۹٫۳- درجه فارنهایت؛ ۱۹۴/۷ K) قرار می‌گیرد و ذرات جامد به‌طور مستقیم به گاز بالاتر از ۷۸٫۵- درجه سانتی گراد تبدیل می‌شود (تصعید). در حالت جامد، کربن دی‌اکسید یخ خشک نامیده می‌شود. کربن دی‌اکسید مایع فقط در فشار بیش از ۵٫۱ اتمسفر تشکیل می‌گردد؛ نقطه سه‌گانه کربن دی‌اکسید حدود ۵٫۶۹ بار (۵۱۷ کیلو پاسکال) در ۲۱۷ K است (نمودار فاز را در سمت چپ ببینید). نقطه بحرانی ۷/۳۸ مگاپاسکال در ۳۱٫۱ درجه سانتی‌گراد است. شکل دیگری از کربن دی‌اکسید جامد که در فشار بالا دیده می‌شود یک جامد شبیه به آمورف است. این شکل شیشه‌ای که کربنات نامیده می‌شود، به وسیلهٔ فشار بیش از حد بر فشار گاز (۴۰–۴۸ GPa یا حدود ۴۰۰٬۰۰۰ اتمسفر) در یک الماس تولید می‌شود. این کشف تأیید کرد که کربن دی‌اکسید می‌تواند در حالت شیشه‌ای مشابه سایر اعضای خانواده عنصری مانند سیلیکون (شیشه سیلیکا) و دی‌اکسید گرسنه وجود داشته باشد. با این حال، برخلاف عینک سیلیکا و آلمانی، شیشه کربنی در فشارهای معمول پایدار نیست و هنگامی که فشار آزاد می‌شود، به گاز بازگردد.
در دمای و فشارهای بالاتر از نقطه بحرانی، کربن دی‌اکسید به عنوان یک ماده فوق بحرانی شناخته شده به عنوان کربن دی‌اکسید فوق بحرانی عمل می‌کند.
بخار آب، کربن دی‌اکسید، متان و ازن مؤثرترین گازهای گلخانه‌ای هستند. با وجودی که نمی‌توان به‌طور دقیق مشخص کرد که سهم هر کدام از این گازها در اثر گلخانه‌ای زمین چقدر است اما بخار آب بین ۳۶٪ تا ۷۰٪، کربن دی‌اکسید بین ۹٪ تا ۲۶٪، متان بین ۴٪ تا ۹٪ و ازن حدود ۳٪ تا ۷٪ در فرایند اثر گلخانه‌ای زمین نقش بازی می‌کنند؛ یعنی به‌طور کلی کربن دی‌اکسید بین گازهای گلخانه‌ای ناشی از صنعت و کشاورزی بیشترین سهم را در خصوص پدیده گرمایش زمین دارد.Wallace, John M. and Peter V. Hobbs. Atmospheric Science; "An Introductory Survey". Elsevier. Second Edition, 2006. . Chapter 1
افزایش سطح کربن دی‌اکسید در جو همچنین منجر به افزایش نرخ فتوسنتز می‌شود زیرا گیاهان دیگر نیاز به بازنگه‌داشتن روزنهٔ هوایی‌شان برای مدّت طولانی ندارند تا کربن دی‌اکسید بیشتری را جذب کنند و نتیجهٔ آن استفادهٔ بیشتر از آب است.
کربن دی‌اکسید توسط صنایع غذایی، صنعت نفت و صنایع شیمیایی استفاده می‌شود. نوع ترکیب این ترکیبات تجاری متنوع است، اما یکی از بزرگ‌ترین کاربرد آن به عنوان یک ماده شیمیایی در تولید نوشابه‌های گازدار است؛ این نوشیدنی‌ها را در نوشابه‌های گازدار مانند آب سودا فراهم می‌کند.
در صنایع شیمیایی، کربن دی‌اکسید عمدتاً به عنوان یک ماده در تولید اوره مصرف می‌شود، با یک کسر کوچک‌تر که برای تولید متانول و طیف وسیعی از محصولات دیگر مانند کربنات‌های فلزی و بی‌کربنات‌ها استفاده می‌شود. مشتقات اسید کربوکسیلیک مانند سدیم سالیسیلات با استفاده از CO توسط واکنش کلبه-شیمیت تهیه می‌شوند. علاوه بر فرایندهای متداول با استفاده از CO برای تولید مواد شیمیایی، روش‌های الکتروشیمیایی نیز در سطح تحقیق مورد بررسی قرار می‌گیرند. به‌طور خاص، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر برای تولید سوخت از CO (مانند متانول) جذاب است، زیرا این امر می‌تواند به سوخت‌هایی تبدیل شود که می‌توانند به راحتی حمل و استفاده شوند در تکنولوژی‌های احتراق معمولی، اما بدون CO این امر میسر نمی‌شود.
کربن دی‌اکسید یک افزودنی مواد غذایی است که به عنوان یک ماده رگولاتور پروانه‌ای (محرک) و اسیدی در صنایع غذایی استفاده می‌شود. این مورد برای استفاده در اتحادیه اروپا (به عنوان شماره E۲۹۰ ذکر شده)، ایالات متحده و استرالیا و نیوزیلند (فهرست شده توسط INS شماره ۲۹۰) تأیید شده‌است. آب نبات به نام راک پاپ تحت فشار گاز کربن دی‌اکسید در حدود ۴ x 106 Pa (40 bar، 580 psi) تحت فشار قرار می‌گیرد. هنگامی که در دهان قرار می‌گیرد، آن را حل می‌کند (درست مانند دیگر آب نبات‌های سخت) و حباب‌های گاز را با پاپ قابل شنیدن آزاد می‌کند. علت ریزش مو می‌توانند با تولید کربن دی‌اکسید توسط، خمیر را افزایش دهند. مخمر بیکر کربن دی‌اکسید را با تخمیر قند درون خمیر تولید می‌کند، در حالی که مواد شیمیایی مانند پودر پخت و نوشابه گازدار کربن دی‌اکسید در هنگام گرم شدن یا در معرض اسیدها قرار می‌گیرند.
کربن دی‌اکسید برای تولید نوشابه‌های گازدار و آب سودا استفاده می‌شود. به‌طور سنتی، کربناته آبجو و شراب درخشان از طریق تخمیر طبیعی به دست آمد، اما بسیاری از تولیدکنندگان این نوشیدنی‌ها را با کربن دی‌اکسید از فرایند تخمیر بهبود می‌دهند. در مورد آبجو بطری و آبجو، رایج‌ترین روش کربناته کردن با کربن دی‌اکسید بازیافت است. به استثنای بریتانیا حقیقتاً، آبجو پیش‌نویس معمولاً از قفسه‌ها در یک اتاق سرد یا انبار به شیپور خاموشی در نوار با استفاده از کربن دی‌اکسید تحت فشار، گاهی با نیتروژن مخلوط، منتقل می‌شود.
این یکی از رایج‌ترین گازهای فشرده شده برای سیستم‌های پنوماتیک (فشار گاز) در ابزار فشار قابل حمل است. کربن دی‌اکسید نیز در فضای جوشکاری مورد استفاده قرار می‌گیرد، اگرچه در جوشکاری، اکسیدهای اکثر فلزات را واکنش می‌دهد. با وجود شواهد قابل توجهی مبنی بر اینکه جوش‌های ساخته شده در فضا کربن دی‌اکسید شکننده‌تر از آنهایی است که در اتمسفرهای بدون اثر CO ساخته شده‌اند، استفاده از آن در صنعت خودرو شایع است. به عنوان یک گاز جوش به‌طور عمده به این دلیل استفاده می‌شود که بسیار ارزان‌تر از گازهای غیرمستقیم مانند آرگون یا هلیوم است. [نیازمندی‌های ارجاعی] وقتی که برای جوشکاری MIG استفاده می‌شود، استفاده از گاز کربن دی‌اکسید به عنوان MAG جوشکاری CO در این دماهای بالا می‌تواند واکنش نشان دهد.
CO تمایل دارد که یک گودال گرم‌تر از جوهای واقعاً بی‌اثر تولید کند، ویژگی‌های جریان را بهبود می‌بخشد. اگر چه ممکن است این امر به دلیل واکنش‌های جوی در محل گودال باشد. CO معمولاً مخالف اثر مورد نظر در هنگام جوشکاری است، زیرا که تمایل به جارو کردن محل را دارد، اما ممکن است برای جوشکاری فولاد ملایم مشکل نباشد، زیرا نشت نهایی یک نگرانی عمده نیست.
کربن دی‌اکسید می‌تواند برای خاموش کردن شعله‌های آتش‌سوزی محیط اطراف شعله با گاز استفاده شود. CO به خودی خود واکنش نشان نمی‌دهد تا شعله را خاموش کند، اما شعله اکسیژن را با جابجایی آن کاهش می‌دهد. بعضی از آتش خاموش‌کننده‌ها، به ویژه برای آتش‌سوزی‌های الکتریکی، دارای کربن دی‌اکسید مایع تحت فشار هستند. خاموش‌کننده‌های کربن دی‌اکسید به خوبی در مایع‌های مایکروویو و الکتریکی قابل اشتعال کار می‌کنند، اما نه در آتش‌سوزی‌های قابل اشتعال، چرا که گرچه اکسیژن را حذف می‌کند، مواد سوزاننده را به‌طور قابل توجهی خنک نمی‌کند و زمانی که کربن دی‌اکسید پراکنده باشد، آن‌ها می‌توانند در معرض اتمسفر اکسیژن باشند. مطلوبیت آن‌ها در آتش‌سوزی در واقع این است که، برخلاف آب و سایر روش‌های شیمیایی، کربن دی‌اکسید موجب اتصال کوتاه نمی‌شود، که سبب آسیب بیشتر به تجهیزات می‌شود. از آنجا که این یک گاز است، همچنین حجم زیادی از گاز را به‌طور خودکار در اتاق‌های زیربنایی IT آزاد می‌کند، جایی که ممکن است آتش به روش‌های فوری بیشتری دسترسی پیدا کند، زیرا در پشت درب‌های قفسه و در داخل موارد است. کربن دی‌اکسید به عنوان یک عامل خاموش‌کننده در سیستم‌های حفاظت از آتش ثابت برای استفاده محلی از خطرات خاص و کل سیل یک فضای محافظت شده به‌طور گسترده‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. استانداردهای بین‌المللی سازمان دریایی نیز سیستم‌های کربن دی‌اکسید را برای حفاظت در برابر نگهداری از کشتی‌ها و اتاق‌های موتور تشخیص می‌دهند. سیستم‌های حفاظت آتش‌سوزی مبتنی بر کربن دی‌اکسید به چندین مرگ منجر شده‌است، زیرا می‌تواند خفگی را در غلظت‌های بسیار بالایی ایجاد کند. در بررسی سیستم‌های CO مشخص شده‌است که ۵۱ حادثه بین سال ۱۹۷۵ و تاریخ گزارش (۲۰۰۰)، باعث مرگ ۷۲ نفر و ۱۴۵ صدمه شد.