moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
قلعه ایزدخواست (دژ ایزدخواست) نخستین منطقه آپارتمان‌نشینی در جهان است و این قلعه که در ارتفاع بوده و تنها یک در ورودی داشته است از نظر استراتژیک فوق‌العاده بوده و ورود دشمن به این قلعه نیز به‌نوعی ناممکن بوده است. در کنار قلعه نیز آتشکده ساسانی قرار دارد.
سید افشین یداللهی اصالتا اهل ایزدخواست است.
ضبط‌های دیگر نام آن یزدخواست، ایزدخواست، یزدخاست و ایزدخاست است.
در دهخدا چنین آمده‌ است:
«نام قلعه‌ای است در اراضی ولایت فارس که به اصفهان اقرب است و آن را ایزدخواست گویند. سبب تسمیه‌اش را نوشته‌اند که لشکری بدانجا مقام کرده بودند چندان برف ببارید که بیشتر آنها در زیر برف بمردند. فردا که سؤال و گفتگو شد که چرا چنین وهنی اتفاق افتاد بزرگ ایشان گفت: «ایزد خواست» و در آنجا توقف کردند و اموات را دفن کرده قریه‌ای بنا نمودند به این نام معروف و موسوم شد. (انجمن‌آرا) (آنندراج): در آن موضع دیهی بنا کردند و یزدخواست نام نهادند یعنی خدا هلاک ایشان خواست.
بنای قلعه در کنار دره‌ای است و اصل بنای آن چند طبقه است؛ و در پایین آن خانه‌های روستاست.
همچنین مسجدی که در این مجموعه بر اسکلت چهارطاقی ساسانی بنا شده و پایه‌های سنگی ساسانی دیوارهای آن هنوز موجود است.
این مسجد بر روی آتشکدهٔ قلعه بنا شده‌است که از مساجد ابتدایی ایران و به سبک معماری خیمه ای می‌باشد.
اردکان شهری مرکز بخش مرکزی شهرستان سپیدان در استان فارس در جنوب ایران است.
که با مساحتی حدود ۳۷۵ هکتار در هفتاد کیلومتری شمال‌غرب شیراز در مسیر شیراز-یاسوج واقع شده‌است. این شهر که با ارتفاع ۲۲۰۰ تا ۲۳۰۰ متری از سطح دریا در دره‌ای میان کوه‌های زاگرس مرکزی واقع شده، به دلیل دریافت بارش سالانه زیاد، در زمستان پربرف و در تابستان پرآب است.
ایستگاه هواشناسی سینوپتیک شهر اردکان در سال ۱۳۸۳ تأسیس شد و از آن زمان تاکنون وضعیت آب و هوایی این شهر به صورت خودکار ثبت می‌شود. در این مدت (۱۳۸۳ تا ۱۳۹۰) مشخصات اقلیمی شهر اردکان بدین گونه ثبت شده‌است:
یکی از ویژگی‌های آب و هوایی شهر اردکان بارش‌های بسیار شدیدی است که در فصول بارش در مدت زمان کوتاه رخ می‌دهد و در زمستان به صورت برف بسیار سنگین به وقوع می‌پیوندد. برای مثال می‌توان به بارش ۲۰۰ میلی‌متری بهمن ۱۳۹۰ اشاره کرد که در ۱۱ و ۱۲ بهمن در ظرف مدت ۳۶ ساعت انجام شد.سازمان هواشناسی ایران و در مرکز شهر ۸۰ سانتی‌متر و در مناطق کوهستانی ۱۵۰ سانتی‌متر برف به زمین نشست و موجب قطع شبکه برق و بسته شدن بسیاری از راه‌های روستایی شهرستان شدواحد خبر صدا و سیمای مرکز فارس
هم چنین در جریان توفان برفی بهمن ۱۳۵۰ به گفته روزنامه اطلاعات شهر اردکان و روستاهای اطراف آن (از جمله دهستان کمهر) از جمله مناطقی بودند که بیشترین تأثیر را بر اثر بوران متحمل شدند و هزاران نفر از اهالی منطقه در زیر حجم عظیم برف مدفون شدند.1972 Iran blizzard
شهر اردکان، چه در تابستان و چه در زمستان، دارای جاذبه‌های فراوان توریستی و گردشگری است. در تابستان با آب‌وهوای خنک و باغ‌ها و رود و چشمه‌های فراوان، و در زمستان با سپیدی زیبای برف و پیست اسکی، از جمله پیست پولاد کف که رتبه دوم را در میان پیست‌های ایران داراست، پذیرای گردشگران است.
شهرستان سپیدان منطقه‌ای کوهستانی است و دارای ۱۲ قله بالای ۳۰۰۰ متر از سطح دریا می‌باشد.
بِیضا مرکز شهرستان بیضا از توابع استان فارس است. این شهر در حدود ۳۰ کیلومتری شمال غربی کلانشهر شیراز می باشد.اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳
در سال ۱۳۷۸ با الحاق دو روستای پشت باغ و هرابال در هم شهر هرابال تشکیل گردید و دو سال بعد درسال ۱۳۸۰ نام شهر هرابال با تصویب دولت به بیضا تغییر یافت و هم اکنون مرکز شهرستان بیضا شهر بیضا نامیده می‌شود.
https://qavanin.ir/Law/PrintText/101303
تغییر-نام-شهر-هرابال-به-بیضا
نام بیضا از اثر باستانی تل بیضا در روستای تل بیضا (به عربی یعنی سپید) گرفته شده است. علت این نام وجود دژی بود که بدست پاپک با سنگ مرمر ساخته شده بود برگرفته شده است.پیرنیا، حسن. تاریخ ایران باستان، جلد چهارم درسال‌های اخیر آثار تاریخی بسیاری در شهر تاریخ نسایک کشف گردیده‌است
اکثر مردم بیضا مخصوصا مناطق هم نزدیک به کامفیروز و سپیدان به زبان لری و عده ای هم به زبان ترکی قشقایی و فارسی تکلم می کنند.
در هنگام تغییر نام شهر هرابال به بیضا، از آثار تاریخی ملی تل بیضا که در روستای تل بیضا که در نزدیکی شهر قرار دارد نام بیضا برگفته شده است.اصطخری، ص ۱۴۳ و ویرانه‌های آن نزدیک آبادی تپه ملیان برجاست.فرصت شیرازی، ص ۳۳۶ یاقوت حموی، به نقل از حمزه اصفهانی، می‌نویسد: نام بیضا تازی شده کلمه فارسی «دَر اِسفید» احتمالاً دژ سپیداست. نام فارسی آن، نَسا، نَسایک / نَساتک / نَشانک بود.اصطخری، ص ۱۲۶ابن حوقل، ص ۲۸۱
بنای روستای تل بیضا را به گشتاسب، پسر لهراسب کیانی، نسبت می‌دهند.حمدالله مستوفی، ص ۱۴۷ در زمان ساسانیان هنگامی که اردشیر هفت ساله شد، پدرش، بابک، او را با خود به نسا (بیضا) نزد جوزهرشاه (یا جُزِهر/گوزِهْر) برد.نوشته طبری، ج ۲، ص ۳۸ نولدکه، ص ۴۲–۴۳
شهرستان بیضا، در شمال غربی استان فارس در منطقه سردسیر، در دشتی چمن زار واقع شده و مشتمل است بر دهستان‌های بیضا، بانش و کوشک هزار، از شمال به بخش کامفیروز در مرودشت، از مشرق به شهرستان مرودشت، از جنوب به کلانشهر شیراز و از مغرب به بخش مرکزی شهرستان سپیدان محدود است. این شهر از دو شهرک هرابال و پشت باغ تشکیل شده است.
بیضا در منطقه سردسیر و کوهستانی استان فارس قرار دارد که توسط رشته کوهای زاگرس احاطه شده‌است.
جمعیت شهر بیضا بر پایه سر شماری سال ۱۳۵۹ مرکز آمار ایران برابر با ۷٬۲۵۲ تن است.
سیبویه: ابو بشرعمرو بن عثمان بن‌قنبر ملقب به سیبویه از جمله عالمان صرف و نحو زبان عربی در قرن دوم ه‍.ق در بیضای فارس تولد یافت.
در سن ۱۴ سالگی برای تحصیل علم رهسپار بصره شد. وی در اواخر عمر خویش به زادگاهش فارس بازگشت. سیبویه کتابی در علم نحو به نام «الکتاب» شامل اعراب و علم تصریف، تصنیف کرد و علامات فتحه، ضمه، کسره و تنوین‌ها را برای زبان عربی به وجود آورد.
این کتاب قریب به پانصد و هفتاد باب است و برای اثبات مطالب آن در حدود ۱۰۵۰ شاهد از قرآن و اشعار عرب آمده‌است. سیبویه در علم نحو همان مقامی را دارست که بوعلی سینا در فلسفه دارد.
بیشتر مورخین تاریخ وفات وی را ۱۸۰یا ۱۹۰ ه‍.ق گفته‌اند، اما محل فوتش را شیراز نوشته‌اند. پس از درگذشتش او را در محله سنگ سیاه شیراز به خاک سپردند.
حسین منصور حلاج: از معروفترین عرفای قرن سوم، نامش ابوعبداله الحسین بن منصور حلاج بود و کنیه او ابوالمغیث است. حلاج به سال ۲۳۴ ه‍.ق در قریه تور از توابع بیضای فارس متولد شد. تا سن ۱۲ سالگی قرآن را حفظ کرد.
نخستین استاد حلاج سهل تستری بود. پس از اینکه حلاج سهل تستری را ترک کرد، در سال ۲۶۲ به بغداد آمد و به حلقه یاران عمروبن عثمان مکی پیوست و گویند به دست وی خرقه تصوف پوشید. پس از آن به صحبت جنید بغدادی پیوست و لباس صوفیان پوشید و با عده‌ای از بزرگان صوفیه بغداد مانند ابوالحسین نوری و ابن عطا آدمی و شبلی آشنا شد.
به خاطر مسافرت‌های فراوان مریدان زیادی پیدا کرد، طوری‌که در سفر دوم خود به مکه ۴۰۰ شاگرد او را همراهی می‌کردند و در سفر به هندوستان بر اثر مواعظ وی عده‌ای به دین اسلام گرویدند. بعد از بازگشت از سومین سفر حج، عده‌ای از علما سخنان وی را کفر دانسته، او را تکفیر کردند. بالاخره فقیهان و سیاست‌مداران بر آن شدند تا فتوای قتل او را بدست آورند و آن فتوا را قاضی بزرگ بغداد ابن داوود اصفهانی صادر کرد.
بر این اساس او را به جرم کفر و الحاد و «اناالحق» گویی‌اش زندانی نموده و سرانجام نزدیک نوروز سال ۲۹۸ ه‍.ق برابر با ۹۲۲ میلادی او را تازیانه زدند و به دار آویختند، آن‌گاه دست و پا و سرش را بریدند و پیکره‌اش را سوزاندند و خاکسترش را به دجله ریختند.
۵۰ اثر هم‌چون طاسین‌الازل و الجواهر الاکبر والشجره الزیتونه النوریه از جمله آثار حلاج است.
ابن مقله بیضائی: ابن مقله بیضائی از خوشنویسان، شاعران و دانشمندان به نام قرن چهارم‌هجری است.اطلس خط (۲۹۶–۲۹۵) وی در هنر خوشنویسی به ابداع خطوط جدید از خط کوفی پرداخت و شش خط اختراع کرد، ثلث، توقیع، محقق، نسخ، ریحانی، رداع.پیدایش خط و خطاطان (۶۹–۶۸)
در ابتدا به کار دیوانی پرداخت و پس از آن چندین بار از جانب امیر خلیفه‌المقتدربالله و القادربالله به مقام وزارت رسید و از آن مقام خلع شد. وی با برادرش، محمد، نزد پدر خود که از مردم بیضای فارس بود به فراگیری خط کوفی پرداخت. برخی منابع اختراع خط نسخ را به او نسبت داده‌اند. از آثار وی قرآنی به خط کوفی، باقی است. به دستور القادر بالله دست راست وی را قطع نمودند، سرانجام نیز او را به قتل رسانیدند.اثرآفرینان (جلد اول-ششم)
بابا رکن الدین شیرازی: مسعودبن عبدالله بیضاوی عالم و عارف بزرگ قرن هشتم هجری که از اصلش از بیضای فارس بود. تاریخ وفات وی بر اساس سنگ نوشتهٔ آرامگاهش۷۶۹هجری قمری حک شده‌است. وی در طریقت به سلسه سهروردیه انتساب داشت. در مذهب بابا رکن الدین اختلاف است برخی او راشیعه و برخی او را اهل تسنن شمرده‌اند. اما سنگ نوشته‌ها حاکی از شیعه بودن او است چنان‌که از احترام و ارادت برخی از علمای بزرگ شیعه مانند شیخ بهایی و مجلسی اول و حاجی کلباسی به وی می‌توان او را شیعه دانست. مهم‌ترین آثار وی نصوص الخصوص فی شرح الفصوصو شرحی بر فصوص الحکم ابن عربی به چاپ رسیده‌است. آثار مزبور نشان می‌دهد بابا رکن الدین نخستین دانشمند وعارفی است که در گورستان تخت فولاد دفن شده‌است.کتاب تخت فولاد اصفهان
قاضی بیضاوی: ناصرالدین عبدالله بیضاوی از قضات ودانشمندان قرن هفتم هجری است. قاضی بیضاوی در بیضا متولد شد و در شیراز به تحصیل علوم پرداخت. وی قبل از رفتن به تبریز مدتی در عهد اتابکان فارس در فارس مقام قاضی‌القضاتی داشت. بعداً به تبریز رفت و تا پایان عمر در آن شهر به تألیف و تدریس و امر قضاوت مشغول بود. بیضاوی معاصر با خواجه نصیرالدین طوسی و قطب‌الدین شیرازی و مصاحب و دوست آنان بود. در مورد سال وفات قاضی اختلاف هست. احتمالاً فوت او مابین سال‌های ۶۸۲ تا ۶۹۲ هجری قمری بوده‌است. کتاب انوار التنزیل و اسرار التاویل یا تفسیر بیضاوی مهم‌ترین تألیف اوست.بزرگان نامی پارس، جلد اول، ص ۲۹۷
ابن سالبه بیضاوی: از شاگردان ابواسحاق کازرونی بودآثار عجم (۳۳۷) و خرقهٔ تصوف از دست ابوالحسن سیروانی پوشید. او از مشایخ بزرگ صوفیه در فارس بود و در پارسایی نام دار بود. ابن سالبه معاصر ابوحیان توحیدی بود. از شیراز به هندوستان رفت و در آن کشور مدتی اقامت گزید و چون بازگشت گوشه‌گیری اختیار کرد. گویند بهاالدولهٔ دیلمی به خدمت او می‌رفت و از شیخ می‌خواست که وی را پند دهد.شیرازنامه (۱۴۸) هجویری می‌گوید که شیخ در تصوف افصح اللسان و در توحید اوضح البیان بود. ابوالفتح عبدالسلام پسر وی بود. در بیضا درگذشت و در تل بیضای فارس دفن شد. مزار وی اکنون زیارتگاه مردم بومی است.دانشمندان و سخن سرایان فارس (۹۴ /۱)
ابوالمجد بیضاوی: یکی از پزشکان فارس در قرن پنجم هجری قمری بود. کتاب از او به نام مختصر در علم تشریح شامل یک مقدمه و دو کتاب در موزه بریتانیا موجود است.
ناصرالدین عبدالله بیضاوی: نام کامل وی ( ناصرالدین أبو سعید أو أبو الخیر عبدالله بن أبی القاسم عمر بن محمد بن أبی الحسن علی البیضاوی الشیرازی الشافعی) از قضات و افاضل قرن هفتم هجری است. قاضی بیضاوی در بیضا متولد شد و در شیراز به تحصیل علوم پرداخت. وی قبل از رفتن به تبریز مدتی در عهد اتابکان فارس در فارس مقام قاضی‌القضاتی داشت. بعداً به تبریز رفت و تا پایان عمر در آن شهر به تألیف و تدریس و امر قضاوت مشغول بود. بیضاوی معاصر با خواجه نصیرالدین طوسی و قطب‌الدین شیرازی و مصاحب و دوست آنان بود. در مورد سال وفات قاضی اختلاف هست. احتمالاً فوت او مابین سال‌های ۶۸۲ تا ۶۹۲ هجری قمری بوده‌است. کتاب انوار التنزیل و اسرار التاویل یا تفسیر بیضاوی مهم‌ترین تألیف اوست. ( بزرگان نامی پارس، جلد اول، ص ۲۹۷)
هادی چوپان: بدن‌ساز حرفه‌ای و عضو ثابت تیم ملی بدن‌سازی ایران بوده‌است. چوپان چندین دوره در مسابقات فدراسیون جهانی بدن‌سازی و تناسب‌اندام شرکت کرده و عناوین ملی و بین‌المللیِ مختلفی را کسب کرده‌است.هادی چوپان بهترین بدن‌ساز جهان در سال ۲۰۱۷ شد (خبرگزاری ایسنا؛ ۳۰ دی ۱۳۹۶)
مسابقات مِسترالمپیای ۲۰۱۹ با شگفتی سازی بزرگ "هادی چوپان" و کسب عنوان سومی به همراه دریافت جایزه "قهرمان مردم" به پایان رسید. این موضوع اتفاقی تاریخی در بدن‌سازی ایران به‌شمار می‌رفت.
قلعه تنگ روستاي بوزنجان سفلي
بیضا منطقه‌ای سرسبز خوش آب و هوا است و کشاورزی و دامپروری پررونقی دارد. محصولات مهم آن گندم، جو، بُنشن، انگور، سیب و تره بار است. پرورش دام (گوسفند، گاو و شتر) و زنبور عسل در آن رایج است. گلیم بافی و قالی بافی از صنایع دستی آن به‌شمار می‌آید. قالی‌های آن با نقش‌های سالاری و محمدی صادر می‌شود.
در بیضا انگورهایی می‌رویید که هر دانه آن ده مثقال بود، و سیبهایی بود که دور هریک از آن دو وجب بود. بیضا همچنین مار و عقرب و سایر حیوانات موذی داشت.قزوینی، ص ۱۱۰
دانشگاه آزاد و دانشگاه پیام نور از جمله مراکز آموزش عالی بیضا هستند.
اَهِل شهری است در جنوب استان فارس ایران. این شهر در بخش اشکنان از توابع شهرستان لامرد قرار گرفته‌است.بخشایش، محمد نور، "(دیوان محیا) "، ناشر: شرکت انتشارات جهان معاصر، تهران: چاپ اول، ۱۳۷۳ خورشیدی.اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳ خ.
نام قدیم این شهر کوچک نهل بوده‌است که نام پادشاهی است در روزگار ساسانیان. آثار بسیاری از سنگ و ساروج در این شهر وجود دارد که قدمت آن‌ها به ۱۵۰۰ سال پیش می‌رسد.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۳٬۱۷۹ تن (در ۸۳۹ خانوار) بوده‌است.
اَهِل شهری با مردمانی با صفا و مهمان نواز و کوچک‌ترین شهر ایران می‌باشد؛ و دین مردمان اَهِل مسلمان (شیعه وسنی) اَهِـل شهری کوچک و کم جمعیت اما زیبا و تاریخی است به همین دلیل دارای آثارهای با قدمت بیش از هزار سال می‌باشد، اهل در بخش اشکنان، شهرستان لامرد واستان فارس واقع شده‌است. ناشر :محمد جمالی
براساس اطلاعات موجود در مرکز آمار ایران، شهر اَهِل در موقعیت ۵۳درجه و۳۵ دقیقه طول جغرافیایی و ۲۷ درجه و ۱۰ دقیقه عرض جغرافیایی قرار دارد و از شمال به رودخانه مهران، از جنوب به ارتفاعات کوه کلاسالار و بوچیر، از شرق به روستای کدیان و از غرب به روستای مزبهو و مرکز بخش ختم می‌گردد. این شهر در سه کیلومتری شرق اشکنان (مرکز بخش)، ۵۵ کیلومتری لامرد (مرکز شهرستان)، ۱۷۵ کیلومتری جنوب غربی لارستان، ۱۱۵ کیلومتری غرب بستک و۳۷۵ کیلومتری جنوب شیراز واقع است. شهر اَهِل از سمت غرب به بخش جناح استان هرمزگان محدود است. آب و هوای آن گرم و خشک است که حداقل دمای آن در زمستان به ۵/۶ درجه سانتی گراد و حداکثر دمای آن در تابستان به ۵/۴۵ درجه سانتی گراد می‌رسد، میزان بارندگی در این شهر از۱۰۵تا۱۲۹میلی‌متر متغیر است. درصد رطوبت هوا حداقل ۱۷٪ و حداکثر به ۶۰٪ می‌رسد. در تابستان بر اثر وزش بادهای موسومی که در محل به آن باد کوش می‌گویند و از طرف دریای عمان و هند می‌وزد باعث ریزش باران‌های موسومی به نام حـَمِنه می‌گردد. ارتفاع اَهِل از سطح دریا ۸۵۰ تا ۹۰۰متر و دمای متوسط آن ۲۴درجه سانتی گراد می‌باشد. وسعت حوضه استحفاظی شهر ۶۴ کیلومتر و وسعت محدودهٔ خدماتی آن ۱۰ کیلومتر مربع می‌باشد این شهر دارای ۱۶۰۰خانوار و ۵۷۰۱ نفر جمعیت بوده که میزان رشد سالانه جمعیت آن ۹/۳ است.
زبان مردم اَهِل همان زبان اچمی می‌باشد. در واقع اَهِلی یکی از لهجه‌های گویش زیرسویی این زبان به‌شمار می‌رود و برای اطلاع از ساختار دستوری، واژگانی، معنی شناختی، آواشناختی، واج شناختی و نحو این گویش باید به مادر این گویش یعنی اچمی مراجعه کنیم. در ذیل نگاهی گذرا داریم به تعاریفی که نویسندگان متفاوت ایرانی و خارجی در مورد این زبان ارائه داده‌اند و سپس نیز به کارهای تحقیقی انجام شده در این مورد اشاره می‌کنیم:
محمد کریمی نژاد (۱۳۸۱) این زبان را "اچمی" نامیده و در این مورد چنین می‌نویسد که "این زبان شاخه‌ای از زبان بازمانده پارسیک و پارسی عهد ساسانی بوده و زبان پهلوی نیز شکل دگرگون شده وتحول یافته زبان دوره هخامنشیان بوده‌است. فارسی دوره ساسانی که به نام‌های فارسی میانه، پارسیک، پارسی و پهلوی ساسانی خوانده می‌شود، حدفاصل بین فارسی عهد باستان و فارسی دری و جدید می‌باشد.
زبان اچمی و چند زبان دیگر مناطق پیرامونی فلات ایران (کردی، بلوچی، لری، مازندرانی، گیلکی و شماری دیگر) ظاهراً شکل بازمانده و متحول شده گویش‌های مختلف پهلوی‌اند. از رهگذر شباهت‌های واژگانی و ساختاری بین آن‌ها می‌توان به قرابت‌های آن‌ها با یکدیگر پی برد (و نیز به قرابت هر یک با پهلوی به واسطه همان گونه شباهت‌ها میان هر یک از آن‌ها با پهلوی). اختصاصاً در مورد اچمی، می‌توان به یک مورد منحصربه‌فرد شباهت بین آن و زبان پهلوی اشاره کرد. این مورد عبارت است از تفاوت بین چگونگی تصریف افعال لازم و متعدی. (خنجی، ۱۳۸۴: ۱۵). وی در مورد قلمرو این زبان ونوع مردم‌شناسی آن چنین می‌نویسد که علاوه بر لارستان فارس، برخی از کرانه هاو جزایر ایرانی خلیج فارس، کشورهای آن سوی خلیج فارس (امارات متحده عربی، قطر، بحرین، و به درجات کمتر کویت و عمان) نیز بدین زبان تکلم می‌کنند.
محقق:سلطان اورنگ - منتشرکننده: حاتم حاتمی
از آنجایی که اَهِل شهری بسیار قدیمی است آثار بازمانده از آن‌ها به عنوان جاهای دیدنی می‌توان نام برد که عبارت اند از: طاق ساروجی روی روخانه مهران که مخروبه آن باقی است و آب کاریز را از سرچشمه اَهِل به روستای پاقلات در ۱۲ کیلومتری اَهِل می‌رسانده‌است، آسیابی که به وسیله آب کاریز کار می‌کرده ور در دهانه تانگ مشهور به اَیلو یا اَهِلان واقع شده‌است – سدهای سه‌گانه ساروجی در دره اَیلوکه اکنون خرابه آن باقی است – ویرانه قلعه باستانی مِهرَک در ۱۵ کیلومتری اَهِل متعلق به قوم رئیس که اکنون عده‌ای از دامداران اَهِلی در آن ساکن می‌باشند – بنگر نامو که جای بسیار جالب و قابل توجهی است به صورت حوضی دایره‌ای شکل درون غاری واقع و قطره قطره آب از سقف کوه سنگی در آن می‌چکد و آب آن بسیار شیرین می‌باشد، این بنگر در بین راه اَهِل به بوچیر در کوهستان واقع است – امام زاده میر احمد که در کوهستان اَهِل و در ۲۵ کیلومتری آن (با پیچ و خم‌های کوهستان) در دشتی سرسبز و پوشیده از در ختان بنفشه و اَخور= اَلوک با بادام کوهی و گل نرگس پوشیده شده‌است و زیارتگاه مشتاقان است. مزار سید جلال الدین قتالی در ۳۰۰ متری اَهِل و کنار جاده شرقی آن – امام زاده عبدالله معروف به پیر حاجی در اراضی کشاورزی موسوم به کنار دو در غرب اَهِل واقع است.
محقق:محمد کریمی نژاد - منتشرکننده: حاتم حاتمی
اَهِل خوش آب و هواترین و سرسبزترین شهر بخش اشکنان و شرق لامرد است که هزاران اصله درخت در آن وجود دارد که از انواع مختلفی از قبیل نخل، کهور، کنار (چنار) گز (ترفا)، کاکتوس، لیمو، انار و نخل تزئینی و خَرزه می‌باشد که بیشترین آن‌ها نخل کهور و گز و کمترین آن‌ها لیمو و انار می‌باشد.
از سال ۷۶ که شهرداری در اَهِل تأسیس شده برفضای سبز اَهِل افزوده شده‌است که تاکنون هزاران اصله درخت از انواع مختلف کاشته شده‌است در حال پیشروی می‌باشد.
محقق محمد کریمی نژاد - منتشرکننده: حاتم حاتمی
فرهنگ مجموعه‌ای از آداب و رسوم و سنت‌ها، معاشرت‌ها، زبان، نحوه لباس پوشیدن و نحوه کار و زندگی می‌باشد؛ بنابراین هیچ قومی در جهان - حتی عقب مانده‌ترین آن‌ها – بی فرهنگ نیست، چه بسا اقوامی با فرهنگ ضعیف (ولو بدوی) خود را متمدن و با فرهنگ بداند و گاهی اوقات افرادی متمدن و با فرهنگ، ممکن است ایرادهایی بر فرهنگ خویش بگیرند و آن را کامل ندانند. اما بنده با جرات و اطمینان عرض می‌کنم که غنی‌ترین و کامل‌ترین فرهنگ‌ها فرهنگ اسلامی است؛ که اگر دقیقاً بر طبق سخن خداوند و شیوهٔ پیامبر عمل شود مسلماً کاملترین فرهنگ‌ها خواهد بود.
مردم اَهِل مردمی روشن و با فرهنگ و متمدن و با فرهنگ خوش‌نشین زندگی می‌کنند و اهل علم و دین و علاقه‌مند به آن می‌باشند و در این زمینه فعالیت‌هایی انجام داده‌اند که قابل ذکر است: تأسیس مدارس مقاطع مختلف و تعداد جوانانی که هرساله به دانشگاه‌های کشور راه پیدا می‌کنند دلیل همین مدعاست. از اول فروردین سال ۱۳۷۶ که اهل از رتبهٔ روستا به درجهٔ شهر ارتقا یافته دلیل فکر روشن و بینش و فرهنگ آن هاست. ده باب مسجد نشانه علاقه و اهمیت مردم اَهِل به دین و عبادت خداوند ودالّ بر فرهنگ اسلامی آن‌ها است. وجود آثار باستانی باقی‌مانده از گذشتگان ما از قبیل آسیاب آبی، سدهای سه‌گانه، کاریز طاق رودخانه مهران و غیره دلیل آن است که اجداد ما مردمانی زحمتکش و متمدن و پیشرفته بودند و به جدیدترین امکانات روز مجهز بوده‌اند و از همسایگان مترقی تر و جلوتر بوده‌اند زیرا چنین امکاناتی را در روستاهای اطراف اَهِل دیده نمی‌شود.
محقق: محمد کریمی نژاد - منتشرکننده: حاتم حاتمی
ایج شهری از توابع بخش مرکزی شهرستان استهبان در جنوب شرقی استان فارس می‌باشد، فاصله این شهر تا شیراز ۲۱۰ کیلومتر است.
نزدیک‌ترین شهرستان‌ها به ایج، استهبان، داراب و نیریزو فسا نام دارند.
ایج درقرن هشتم هجری پایتخت ملوک شبانکاره بوده‌است و قلعه دارالامان که قلعه ای نفوذ ناپذیربوده و چهل برکه که درسینه کوه خلق گردیده‌است از آثارآن دوران است.
جمعیت این شهر بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۹۵ برابر ۶٬۲۳۶ تن بوده‌است.
نام این شهر در اصل ایگ بوده‌است که در فارسی باستان معادل قلعه و بارو می‌باشد. علامه دهخدا در خصوص ایگ به نقل از فارسنامه ناصری آورده‌است:دانشنامه دهخدا - فارسنامه ناصری http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-ea3e988f8e2b4e679845f042061769d5-fa.html
از لحاط تاریخ باستان نیز این منطقه دارای پیشینه تمدنی می‌باشد به‌طوری‌که در کاوش‌های باستان‌شناسی، سرستون‌هایی شبیه به تخت جمشید در حوالی این شهر یافته شده‌است.
در دوران پس از اسلام نیز این منطقه دارای فراز و نشیب‌های فراوان بوده‌است.
ایج پایتخت حکومت محلی شبانکاره بوده‌است به‌طوری‌که هم‌اکنون قلعه دارالامان مشهور می‌باشد و بقایایی این قلعه تاریخی شامل آب انبارهای مشهور به چهل برکه، دیوارهای سنگی و حوض‌های آب در قسمت شمال این شهر قابل مشاهده‌است.
دکتر جمشید صداقت کیش، استاد تاریخ‌نگار و پژوهشگر برگزیده کشوری دربارهٔ ایج می‌گوید:کتاب کردان شبانکاره شامل ۳۴۳ صفحه- انتشارات علمی کالج
در منابع کهن آمده‌است،ایج به سبب دژ دارالامان در نزدیکی آن که در ۴۷۰ق به فرمان نظام‌الدین حسن بن ابراهیم از ملوک شبانکاره ساخته شد، به تدریج اهمیت یافت.(شبانکاره‌ای، ۱۵۳؛ معین‌الدین، ۳) این منطقه، طی چندین سده، مرکز حکومت ملوک شبانکاره بوده، و در حوادث تاریخی این دوره به ایج و دژ آن اشاره شده‌است؛ از جمله در ۶۵۸ق که مظفرالدین شبانکاره به قتل رسید و دژ ایج به سپاه مغولی تسلیم شد.(وصاف، ۲۵۴–۲۵۵؛ شبانکاره‌ای، ۱۶۴–۱۶۵) همچنین شاه محمود فرزند امیر مبارزالدین (از سلسلة آل مظفر) در ۷۵۶ق، در زمان حکومت ملک اردشیر، واپسین ملوک شبانکاره، ایج و دژ آن را تصرف کرد.(میرخواند، ۴/۴۹۶–۴۹۷؛ نیز نک: فسایی، ۱/۳۰۳–۳۰۴)
شهر ایج دارای مفاخر و مشاهیر زیادی است که در این بخش به معرفی آن‌ها می‌پردازیم:
نمایشنامه قاضی عضدالدین ایج ی به قلم محمدنظری نوشته واجرا شد.
محمدنظری شاعرو نویسنده ساکن شهرایج است. محمد نظری شاعر و نویسنده ساکن شهرتاریخی و فرهنگی ایج از توابع شهرستان استهبان دراستان فارس است.
محمد نظری نمایشنامه قاضی عضد که به زندگی متکلم قرن هشتم هجری می‌پردازد و چندین‌نمایشنامه و داستان و چند مجموعه شعردارد که غیراز نمایشنامه قاضی عضد سایر آثار چاپ و منتشر نشده‌است.
مجموعهٔ طنز میم به اضافه شکلات از کارهای اوست که چاپ داخلی شده‌است. محمدنظری صاحب چندین وبلاگ است که درحال حاضردرکانال ایج نگین استان فارس فعالیت دارد.
نمونه شعر
عزیز۲:
تورا طرزعجیبی دوست دارم
اگرچه می‌فریبی دوست دارم
مرادروسوسه انداخت سیبی
تورا که عین سیبی دوست دارم.
شهر ایج زادگاه [استادباربدیزدانی] یکی از هنرمندان بنام عرصه خوشنویسی و نقاشیخط کشور که هم‌اکنون مقیم تهران مدرس دانشگاه و مراکز فرهنگی هنری است نیز می‌باشد.
وی با برگزاری نمایشگاه‌های متعدد داخلی و خارجی و خلق آثاری منحصر بفرد در عرصه خوشنویسی و نقاشیخط یکی از استادان محبوب این عرصه در کشور به‌شمار می‌رود.
ازآثار او می‌توان به مجموعه‌های موازات جنون. حیات من. جوردیگر باید دید. نقطه مشق. گرداب و… اشاره کرد. ایج زادگاه هنرمندان دیگری چون احمدعلی نظری (خوشنویس) محمد کامران (خوشنویس) علی اکبر کامران (خوشنویس) غلامعلی نظری (خوشنویس) صفر بخشیان (طراحی و نقاشی) مهرداد محمدی نژاد (کارگردانی) ناصرجمالی (تئاتر و نویسندگی) حامد خطبایی (مجسمه) صمد بخشیان (شاعر) فاطمه یزدانی (عکاسی و نقاشی) حامد نظری (عکاسی) و گلرخ (زهرا) رستمی (تذهیب و نگارگری) یونس ظفرمند (بازیگری) احمد علی شعبانی (شاعر) و… می‌باشد.
شهر ایج بواسطه موقعیت جغرافیایی خود از جاذبه‌های گردشگری منحصربه‌فردی برخوردار است. در منابع کهن آمده‌است، ایج مرکز ناحیه دارابگرد ولایت فارس(اصطخری، ۱۰۷–۱۰۸) واقع در بخش معتدل آن بوده،(ابن حوقل، ۲/۲۸۷–۲۸۸؛ ابن بلخی، ۱۳۱) و باغ‌ها و محصول میوه آن شهرت داشته‌است(یاقوت، همان‌جا) یا در فارسنامه ناصری از هوای این منطقه نامبرده شده و فارسنامه ابن البلخی در صفحه ۱۳۱ خود بر معتدل بودن هوای منطقه تأکید دارد.
جاذبه‌های طبیعی و گردشگری ایج به شرح ذیل می‌باشد:
در گذشته معمولاً مراسم عقدوعروسی توسط ساز و نقاره شروع می‌شد و مورد توجه مردم قرار می‌گرفت و در حال حاضر از اقبال به آن تا حدی کاسته شده‌است.
امام زاده‌ها و مکان‌های زیارتی چندی در شهر ایج وجود دارد که در زیر به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:
کشاورزی را می‌توان شغل دوم بیشتر مردم شهر ایج دانست.
از محصولات مهم ایج می‌توان به انار، انجیر، بادام و توت اشاره کرد که بیشتر باغ‌های این شهر را در بر می‌گیرد.
مرکباتی همچون انگور، زردآلو، هندوانه، طالبی، شلیل، گیلاس، گوجه سبز نیز در ایج عمل می‌آید.
در بخش زمین‌های زراعی نیز محصولاتی مانند ذرت، گندم و جو پرورش پیدا می‌کنند.
در فارسنامه ناصری دربارهٔ محصولات باغ‌های ایج آمده‌است: «هوایی در کمال اعتدال دارد که میوه‌های گرمسیری مانند گوجه، نارنج و سردسیری مانند شلیل، گیلاس را به نیکویی می‌پروراند. انار ایج [نه تنها] از تمام انارهای فارس، بلکه از انارهای ممالک ایران بهتر است.»تاریخ فارس نامه ناصری: تألیف مرحوم حاج میرزا حسن فسایی
اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳ خ.
حاجی‌آباد مرکز شهرستان زرین‌دشت استان فارس است.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۲۱،۶۷۵ نفر بوده‌است.
آب و هوای این شهر گرم و خشک می‌باشد.
پیشینه این شهر به دوره‌های ساسانی بر می‌گردد و آثار باستانی ای از قبیل «تل سفیدک» در مرکز این شهرستان که حاجی اباد نام دارد،وجود دارد.
سوغات اصلی زرین دشت خرما، نان محلی،حلوای خرما،و نظایر این می‌باشد.شهرستان زرین دشت که مرکز اصلی این شهرستان حاجی‌آباد نام دارد، دارای دو شهر به نام‌های شهرپیر و دبیران بوده از لحاظ تقسیم‌بندی جغرافیایی دارای دو بخش مرکزی و ایزدخواست تقسیم‌بندی می‌گردد.از دهستانهای این شهرستان خسویه و زیراب و درهشور و روستا های متعددی در اطراف حاجی آباد است که همگی در محدوده ی شهر حاجی آباد می باشد.شغل اکثریت مردم این روستا ها کشاورزی در امور گندم، جو، پنبه، هندوانه، خربزه، خیار و...می‌باشد.
شهر حاجی‌آباد در جنوب شرقی فارس و در دامنه ارتفاعات کوه مورتاخی در انتهای رشته کوه زاگرس در جنوب شرقی استان فارس واقع شده‌است. این شهر در مختصات ۵۴ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی و ۲درجه و۲۱ دقیقه عرض شمالی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد. ارتفاع متوسط شهر از سطح دریا ۱۱۰۰ متر و فاصله این شهر تا داراب ۷۲ کیلومتر و تا شیراز مرکز استان ۳۳۷ کیلومتر است.
از نظر تقسیمات اقلیمی حاجی‌آباد دارای آب و هوای گرم و خشک بیابانی می‌باشد ولی با توجه به این، آب و هوای منطقه متغیر است به‌طوری‌که دمای هوا در تابستان ۴۵ درجه سانتی گراد و در زمستان تا صفر درجه و نوسان می‌رسد. از نظر بارندگی این منطقه در شمار مناطق کم بارش قرار دارد و متوسط بارندگی سالیانه به حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلی‌متر بوده که این نزولات، بیشتر در فصل زمستان و مقدار کمی در فصل تابستان به صورت بارش‌های موسمی می‌باشد و اهالی به ندرت بارش برف را به چشم دیده‌اند.
رشته کوه‌های این منطقه ادامه رشته کوه زاگرس بوده و بلندترین کوه منطقه، کوه گچ مزایجان و سیاه کوه حاجی‌آباد می‌باشد.
پوشش گیاهی دامنه‌ها به عدم قطع بی‌رویه آن در سال‌های اخیر احیاء شده‌است و درختانی چون کُنار و انجیر، بادام کوهی، بنه و درختچه‌هایی چون تنگز، کُره گز، بلک، گینه و گیاهان دیگری جهت مصرف دام به وفور یافت می‌شود.
دراین کوه‌ها پرندگان گوناگونی از قبیل کبک، تیهو، کبوتر، کلکلاتی یا چکاوک و بلبل و جانورانی از قبیل گرگ، روباه، خرگوش، شغال و کفتار و حیواناتی چون قوچ، میش و بز کوهی البته به تعداد محدود به چشم می‌خورند.
عمده‌ترین محصولات این منطقه گندم، جو، خرما، پنبه و اندکی صیفی جات و تره بار می‌باشد.
عمل کشاورزی به صورت دیمی و آبی همراه با کاشت و برداشت نیمه مکانیزه انجام می‌گردد و حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از مردم منطقه به این کار اشتغال دارند که به علت رکود این رکود مهم، عدم وجود زمین مرغوب و آب کافی می‌توان دانست. در کنار کشاورزی، دامداری نیز شغل اندکی از ساکنین می‌باشد.
گیاهان این منطقه شامل، آویشن، مروک، انغزه، پونه، بابونه، گرگاز، سرزردو، محک، گاوزبان کوهی، خارشتر، ونگو، گل ترشک و صمغهائی چون گیزه و سقز که کاربردهایی در صنایع دارند می‌باشد.
از جمله چشمه‌های موجود در حاجی‌آباد می‌توان به چشمه نینه، سیته، راجونه، یاره و تنگ الحد نام برد که آب آن به دشت یا بین دشت آن انتقال داده می‌شود که هنوز بقایای موجود از چوی آب از جنس ساروج و استخرهای ذخیره آب و بندهای کوچک سنگی موجود است، همچنین وجود چند رشته قنات در قسمت‌های غربی وشرقی حاجی‌آباد امروزی که هر دو منتهی به دو محل باستانی که به تل سفیدک مشهور است می‌شده‌است که به عنوان آثار زرتشتیان معروف است. آب قنات معروف به «سته» یا «سیته» در جنوب حاجی‌آباد هنوز جاری و مورد استفاده می‌باشد. از شواهد موجود می‌توان نتیجه گرفت که از دامنه‌های سیاه کوه از گلوگاه تا حاجی طاهره در شرق شهرستان محلی مناسب برای سکونت برای سکونت بوده‌است. همچنین سدهای خاکی و سیمانی این منطقه به گردش طبیعت آن افزوده است.میزبان نور حاجی‌آباد، اردیبهشت 76
نقشه یا بقول معروف (هورهایی) که زنان در قالی بافی و گبه بافی استفاده می‌کردند عبارت است از (لچک، سه شاهی، دوازده شاهی، کله اسبی، عربی، چهارچشم، اژدر، شاه نشین، دست پاک، لورودونی و …)
ساخت ظروف برگ‌های خرما و چوب بادام کوهی به نام (گیره و گُلت، تکل، سپ، گاله خورده)میزبان نور، اردیبهشت 76
خاوَران شهری در شهرستان خفر استان فارس و مرکز بخش راهگان این شهرستان است. خاوران در نیمه جنوبی استان فارس در ۱۱۵ کیلومتری جنوب شیراز و ۶۰ کیلومتری شمال غرب جهرم واقع شده و ۱۳۶۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. این شهر به دلیل کوهستانی بودن از آب و هوای مطبوعی برخوردار است که موجب شده اکثر درختان سردسیری و گرمسیری در کنار هم رویش یابد. یکی از جاذبه‌های گردشگری آن، وجود باغ‌های انبوه مرکبات و نخلستان‌ها است که جلوه منحصربه‌فردی به خاوران بخشیده‌است. براساس سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، جمعیت خاوران برابر با ۴٬۳۳۲ تن بوده‌است. این شهر تا سال ۱۳۶۱ خانه‌کهدان نامیده می‌شده که در گویش محلی به آن خونکادون می‌گفتند.
خاوران شهری سرسبز است و پیشه بیشتر مردم آن کشاورزی، پرورش دام و طیور، کشاورزی، باغبانی و رانندگی است. این شهر دارای قنات‌هایی است که در واقع منابع اصلی آبیاری باغ‌های این شهر به‌شمار می‌روند. یکی از مهم‌ترین این قناتها، قنات شیخ‌احمدی است که تبدیل به تفریحگاه و منطقه نمونه گردشگری شده‌است. از دیگر چشمه‌سارهای این شهر می‌توان به چشمه مخستان، چشمه قم‌آباد، چشمه منصورآباد، چشمه مجدآباد نیز اشاره کرد. از لحاظ فرهنگی نیز این شهر نویسندگان، هنرمندان و ادیبان زیادی را در خود دیده‌است.
از مدارک، سنگ نوشته‌ها و نقل قول‌ها اینطوری روایت شده که این شهر دارای سابقه طولانی است و حدود یک هزار سال از قدمت آن تاکنون به تأیید رسیده‌است. از آثار تاریخی این منطقه می‌توان امامزاده محمد را نام برد، از آسیاب‌ها و مساجد قدیمی که هنوز به چشم می‌خورد نام برد که نشانگر قدمت طولانی این خطّه می‌باشد. مرقد مبارک امامزاده محمد، در سمت شمالی خاوران، میان نخلستانهای انبوه می‌باشد، که خوشبختانه ساختمان و گنبد آن در چند سال گذشته بازسازی شده‌است.
دربارهٔ تغییر نام این محل باید گفت که تغییر نام خانکهدان بعد از پیروزی انقلاب و بنا بر پیشنهاد و امام جمعه خفر و تصویب مقام وزارت کشور صورت پذیرفت و در سال ۶۱ بعد از تأسیس شهرداری با حمایت مردم فداکار و کوشای این خطه به خدمات عمومی زیاد از جمله احداث ساختمان شهرداری، آسفالته نمودن کوچه‌ها –نوسازی خانه‌ها –اقدامات وسیع آب و برق –احداث دو باب مدرسه راهنمایی دخترانه و پسرانه و ۴ باب مدرسه ابتدایی و دو باب دبیرستان دخترانه و پسرانه –افتتاح شعب بانک صادرات –کشاورزی –احداث بهداشت –شهرک جدید کوی المهدی –احداث ساختمان مخابرات –احداث ساختمان ژاندارمری و دوایر راهنمایی و رانندگی –دفتر ازدواج –تأسیس پمپ بنزین –کارخانه سنگ‌شکن به پیشرفت قابل ملاحظه‌ای نائل گردید.
جمشید صداقت کیش در ششمین همایش خاوران‌شناسی اعلام کرد: من با مطالعه هفتاد جلد کتاب و بازبینی ۲۰۰نقشه‌ای که اروپائیان از ایران کشیده‌اند به این نتیجه رسیدم که سابقه شهر خاوران (روستای خانکهدان سابق) به دوره ساسانیان می‌رسد. من با مطالعه هفتاد جلد کتاب و بازبینی ۲۰۰نقشه‌ای که اروپائیان از ایران کشیده‌اند به این نتیجه رسیدم که سابقه شهر خاوران (روستای خانکهدان سابق) به دوره ساسانیان می‌رسد اما اینکه در کمتر کتابی از آن اسم برده شده به این خاطر است که سیاحان و تاریخ نویسان معمولاً از شاهراه‌های اصلی عبور می‌کردند و کاری به مناطق اطراف جاده نداشتند. همین مشکل را دربارهٔ شهرهای دیگر فارس مثل اقلید و ارسنجان هم شاهد هستیم. با این وجود قدیمی‌ترین کتابی که از خانکهدان اسم برده شده کتابی است که محمدجعفر خورموجی در ۱۵۷ سال پیش درتهران چاپ کرده و توضیح داده که خانکهدان یکی از ۲۹ قریهٔ بخش خفر است.
در ۱۳۳۰ شمسی، در کتابچه‌ای بنام «فرهنگ جغرافیایی ایران» که ارتش منتشر کرد نوشته شده «خانه کهدان قصبه‌ای است با ۲۰۴۱ نفر سکنه که شیعه مذهب و پارسی زبانند و اهالی به زراعت باغبانی و کسب روزگار می‌گذرانند. یک دبستان نیز در آنجا وجود دارد»
در اطراف شهر دو غار وجود دارد که باید از نظر سکونت انسانهای اولیه بررسی شود. همچنین کوه گر (که در زبان پهلوی به معنی کوه آتشکده‌است) و چند سنگ قبر که متعلق به دورهٔ صفویه‌است؛ نیازمند تحقیقات بیشتر و نگهداری از آن‌ها در موزهٔ مردم‌شناسی خاوران می‌باشد.
نویسنده و پژوهشگر برتر فارس با اشتباه خواندن زبانشناسی عامیانه که در برابر زبان‌شناسی علمی قد علم کرده‌است- در مورد معانی صحیح کلمه خانکهدان گفت: «خان» دو معنی عامیانه دارد که یکی به معنی کاروانسرا و دیگری ارباب است اما معنی سوم که علت نامگذاری خانکهدان است خان در پهلوی ساسانی به معنی چشمه‌است بنابراین نام خانکهدان را از چشمه و کوه گرفته‌اند.
بر اساس آمار سازمان برنامه و بودجه در سال ۱۳۷۰ دارای ۵۳۸۷ نفر جمعیت بوده که در ناحیه کوهستانی واقع گردیده‌است. بنا به روایت نام قبلی این محل "خانه کوه دان " بوده که مخفف آن "خانه کهدان "است؛ و به دلیل خوش آب و هوا بودن مهاجرپذیر و در تسلط خان عشایر بوده‌است. گفتنی هست در حال حاضر بیش از ۷ هزار نفر خاورانی در شیراز زندگی می‌کنند و جمعیت همهٔ خاورانی‌ها در سراسر کشور بیش از ۲۰ هزار نفر می‌باشد.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۴٬۳۳۲ نفر (۱٬۵۳۳ خانوار) بوده‌است.
مردم این شهر از قوم فارس و نژاد آریایی هستند. رنگ پوست آن‌ها سفید و رنگ چشم آن‌ها اکثراً قهوه‌ای و مشکی است. اهالی شهر خاوران مردمی خونگرم، مهمان نواز، سخت کوش، باصفا، صمیمی و مهربان هستند که به دلیل نزدیکی و رفت‌وآمد به شهر شیراز لهجه مردم خاوران بسیار نزدیک به لهجه پدنکی می‌باشد
گر چه در نقشه جغرافیایی، این شهر در ناحیه نیمه بیابانی قرار گرفته و جزء مناطق گرمسیری است اما در واقع شرایط آب و هوایی این شهر کاملاً متنوع و معتدل است. به‌طوری‌که درخت سردسیری مثل گردو در کنار درخت گرمسیری مثل نخل رشد کرده و میوه می‌دهد.
خرما – انار- سیب- گوجه سبز – خرمالو- زرد آلو- هلو- انجیر- انگور- گردو- بادام و انواع مرکبات، میوه‌هایی هستند که در باغات خاوران پرورش می‌یابد. بیشترین محصول باغهای خاوران خرما می‌باشد. خرما انواع گوناگونی دارد و مرغوبترین آن‌ها از نوع "شاهانی" می‌باشد. دومین محصولات عمده خاوران مرکبات می‌باشد که شامل انواع نارنگی –لیمو ترش- پرتقال –بکرایی –نارنج –بتابی و… می‌باشد. سومین محصول کشاورزی خاوران انار است که البته " رب انار خاوران " نیز طرفداران زیادی دارد.
مردم شهر خاوران مسلمان و شیعه ۱۲ امامی هستند و بر اعتقادات مذهبی پایبندی خاصی دارند. در حال حاضر خاوران دارای ۳ حسینیه، ۵ مسجد، و یک مصلای نماز جمعه می‌باشد. تنها زیارتگاه این شهر امامزاده (شاهزاده) محمد می‌باشد.
خاوران دارای ۶ مدرسه به شرح زیر است:
دانشگاه پیام نور خاوران به همت نیکوکاران خاورانی از جمله «اسماعیل حاصلی» و «حاج اسدالله لاری پور» با اهدای زمین و پول با موافقت وزارت علوم در سال ۱۳۸۵ تأسیس شده‌است. سال ۱۳۹۰ اولین گروه از دانشجویان این دانشگاه فارغ‌التحصیل شده‌اند. بیش از ۱۵۰۰ نفر در دانشگاه پیام نور خاوران مشغول به تحصیل هستند. لازم است ذکر شود این دانشگاه در حال حاضر بیش از ۲۰ رشته متمرکز دارا می‌باشد.
فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۷ می‌نویسد:خانه کهدان، قصبه‌ای است در شهرستان جهرم، واقع در ۱۵ هزارگزی جنوب خاوری باب انار و چهار هزارگزی شمال شوسه جهرم به شیراز. ناحیه‌ای است کوهستانی و گرمسیر و مالاریایی، دارای ۲۰۴۱ تن سکنه که شیعی مذهب و فارسی زبانند. آب آنجا از چشمه و قنات. محصولش خرما، مرکبات، بادام، انگور، انجیر و انار است. اهالی به زراعت و باغداری و کسب گذارن می‌کنند و از صنایع دستی قالی می‌بافند. در آنجا یک باب دبستان وجود دارد. راه آن فرعی است.فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۷
🔺خاوران در فارسنامهٔ ناصری
فارسنامه ناصری توسط مرحوم میرزا حسن فسایی به رشته تحریر درآمده است. در صفحه ۱۹۷این کتاب عیناً درج شده‌است: قصبه‌های این بلوک را نیز خفر گویند. هجده فرسخ از شیراز دور است و عموم خانه‌های آن از خشت خام و گل و چوب است و شمار خانه‌های آن نزدیک به صد خانه است و کلانتر آن بلوک ملا عابد خانکهدانی پسر ملا محمد علی است و خانکهدان (خاوران) پنج برابر بلکه بیشتر از شهر خفر بزرگ‌تر است و تمام املاک بلوک خفر ملک اهالی شیراز گشته‌است بجز خانکهدان (خاوران)
در مطلب فوق سه نکنه به چشم می‌خورد :جمعیت زیاد، نداشتن مالک، و پایگاه کلانتری بودن خاوران در آن زمان
تاریخ خاوران، ایران: شیراز:امین نصراللهی، ۱۳۹۰خورشیدی.
خِرامه مرکز و شهری در شهرستان خرامه در استان فارس ایران است. خرامه با مساحت حدود ۲۶۴٫۱ کیلومتر مربع در ۷۵ کیلومتری شرق شیراز واقع گردیده و دارای آب و هوایی معتدل و کوهستانی است.
بر اساس برخی نظرات خور و مه ( خورشید و ماه ) بوده که خورمه به تدریج در طی سالیان به خِرامه تبدیل شده است .
با استفاده از شواهد و اسناد معتبری که در دست است قدمت شهر خرامه و کربال به ۲۵۰۰ سال قبل و به سال ۵۰۰قبل از میلادی بر می‌گردد. در کتاب‌ها و سفرنامه‌هایی از جمله نزهت القلوب، فارسنامه ابن بلخی، المسالک و الممالک، آثارالعجم، فارسنامه ناصری، شیرازنامه، معجم البلدان، تاریخ برگزیده، برهان قاطع، تاریخ سرزمین‌های فلات شرقی، تاریخ ابن خلدون و دیگر کتاب‌ها در مورد خرامه و کربال مطالبی نوشته شده‌است.
ابن حوقل در سدهٔ چهارم هجری رود خرامه (کر) را قابل کشتیرانی توصیف کرده و ابن بلخی در وصف آن چنین آورده‌است: «منبع این رود کُر از نواحی کلار و رودی عاصی است که هیچ جای را آب ندهد الا جاهایی را که بند کرده‌اند. به همین دلیل شش بند به نام‌های امیر، فیض آباد، تیلکان، موان، حسن‌آباد و جهان‌آباد بر روی آن بسته شده. این رود نهایتاً به دریاچه بختگان می‌ریزد.»
پناه بردن وزیر امیر منصور، به نام کالیجار، به قلعهٔ خرامه که ترکان قصد تاراج اموال وی را داشته‌اند اهمیت و موقعیت سوق‌الجیشی آن را نشان می‌دهد. این قلعه که تا چند سال اخیر محل سکونت ده‌ها خانوار بود به صورت تلی دست ریز با ارتفاع بیش از ۱۰ متر از خاک رُس، توسط شهرداری اکنون تخریب شده و اثری از خانه‌های روی آن برجای نمانده‌است.
یکی از آثار تاریخی منطقه که از زمان ساسانیان برجا مانده و در فاصلهٔ ۵۰۰ متری مغرب خرامه قرار دارد بنای آتشکده‌ای است که در محل به چهار طاقی گبران معروف است که از نظر ساختمان گنبد و کاربندی تا حدودی شبیه آتشکدهٔ بهرام است.
توجه خاص خاندان دیلمی (عضدالدوله و دیگران) در ترمیم بندهای عصر ساسانیان در مسیر تنها رود عاصی کربال دلالت بر عمارات فراوان و نفوسی می‌کند که درکناره‌های این رود می‌زیسته‌اند. از آثار باقی‌مانده این عصر بند امیر است که به فرمان عضدالدوله دیلمی بازسازی شده‌است. آسیب‌دیدگی بعضی از بندهای رود نظر سلجوقیان را نیز به خود جلب کرد، چنان‌که بند قصار یا فیض آباد به وسیلهٔ اتابک چاولی از امرای محمد بن ملکشاه در حدود سال ۵۰۶ ترمیم شد و بنام وی فخرستان نام گرفت.
از دیگر بناهای سلجوقیان کاروانسرای خانه کت یا کاروانسرای دیو دان در نزدیکی‌های دریاچه بختگان است که سبک معماری آن را مربوط به این دوره دانسته‌اند و مسیر قدیم جنوب به مرکز یعنی از کرمان به شیراز، تهران و اصفهان از کنار این کاروانسرا عبور می‌کرده‌است. چنان‌که در زمان اشغال ایران در جنگ جهانی دوم آثاری چون پل انگلیسی‌ها که از این مسیر برای لشکرکشی به مرکز ایران و شیراز استفاده می‌کرده‌اند به جا مانده‌است. این کاروانسرا به علت عدم رسیدگی اکنون ویران گشته و در حال نابودی است. (کاروانسرای دیودان).
در رابطه با همین دوران سنگ قبرهایی وجود دارند که اخیراً در مرکز باغ‌های خرامه کشف گردیده و خطوط ثلث و کوفی منقوش بر آن‌ها گویای حال عارفان این سامان بوده که در سده‌های ۶ تا ۸ هجری دراین منطقه می‌زیسته‌اند.
یکی از این سنگ‌ها متعلق به شیخ غیاث (علی) ابن ابی جعفر بن طیب است که روی آن سوره نور و آیة الکرسی و شرح حال وی مشاهده می‌شود.
صفویان که بیشترین همت آنان، عمران و آبادی بلاد بود، علاوه بر ساختن پلی بر روی «رود کُر»؛ پلی در زمان امام قلی خان والی فارس مشهور به پل خان بنا کرده‌اند، در شهر خرامه نیز ردپایی از خود به جا گذاشته‌اند. بنای حمامی مشهور به حمام کهنه به آن‌ها نسبت داده شده و چنین حدس زده‌اند که این حمام همزمان با حمام گنجعلی خان در کرمان ساخته شده‌است.
همزمان با احداث حمام کهنه، نهال درختان باغ مصفایی مشهور به باغ خان کاشته شده‌است. این باغ با وسعت حدود ۱۲ هکتار درقسمت شمال خرامه خارج از حصار قدیمی واقع گردیده‌است. درابتدا انواع درختان، گل و سرو و توت و غیره در آن وجود داشته‌است اما امروزه تنها فقط قطار سروهای آن به جای مانده که بیش از یک سوم این سروهای بلند در حال خشک شدن است.
قابل ذکر است که این درختان سرو از بالا به شکل صلیب هستند اما به دلیل زیاد بودن درختان سرو بر روی زمین به سختی می‌توان متوجه این موضوع شد.
نصیرالملک از رجال فارس در یکی از بازدیدها و سرزدن‌های خود به خرامه، حصاری دور شهر احداث کرد که بلندی آن ۷ متر و پهنای آن ۵٫۲ متر و درازای آن ۲۰۵۰ متر بوده و چهار دروازه به نام‌های کربالی، قبله‌ای کرمانی و باغی در چهار جهت جغرافیایی شهر قرار داشته و برج‌هایی جهت دیده‌بانی و کشیک شبانه این حصار را کامل کرده و بر زینت آن نیز می‌افزوده‌است. نصیرالملک برای رتق و فتق امور جاری، دستور به ساختن بنایی که به نام عمارت مشهور شد می‌دهد. این ساختمان محل تجمع مردم و رفع مشکلاتشان با نامیان و مالکان بوده‌است. این بنا که در قسمت جنوبی حصار قدیمی و در کنار دروازهٔ قبله‌ای قرار داشته امروزه بر اثر بی‌توجهی ویران گشته و تبدیل به ساختمان‌های مسکونی شده‌است.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۸٬۴۷۷ نفر بوده‌است.
شهرستان خرامه از دید معادن و صنایع فعال و بخش های مهم اقتصادی
مهمترین صنایع در خرامه گندله سازی و فولاد اسفنجی در محور خرامه به سروستان می باشد که آینده این شهر را بسیار روشن کرده است و در حال ساخت جهت راه اندازی است
کارخانه سیمان خرامه در محور خرامه شیراز واقع شده است که پیشرفت بسیار عالی داشته و طی سالهای اتی بهره برداری خواهند شد
معادن غنی بنتونیت و کائولن و کربنات کلسیم رسوبی و همچنین کارخانه آجر نسوز معدن تنگ قیر ( گروه معدنی شاینا دامان زاگراس ) در این شهرستان با مجتمع معادن همکاری و در حال راه اندازی است
پروژه شهرک نمایشگاهی کامیون داران و باربری های شهرستان در مجاورت جاده فولاد خرامه در آینده مسولیت مهمی بر عهده خواهد داشت که با تلاش مردم غیور شهرستان در حال پیگیری است
داریان (یا داریون) شهری در بخش مرکزی شهرستان شیراز استان فارس در جنوب ایران است. این شهر در ۳۶ کیلومتری شمال شرق شهر شیراز قرار دارد و جمعیت آن بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵ برابر با ۱۰٬۰۳۷ تن بوده‌است. شغل اکثر مردم این شهر کشاورزی و دامپروری می‌باشد. در سالهای اخیر با توجه به خشک سالی و بحران آب در این شهر، بسیاری به شغل های جایگزین و مهاجرت روی آورده اند.
نخستین اشاره به نام داریون در کتاب فارسنامه ابن بلخی مربوط به سده ششم هجری است که در بخش «مسافت‌های پارس» که فاصلهٔ شهرهای فارس را تا شیراز مشخص می‌کند داریان را منزل دوم در راه شیراز-کرمان از مسیر شیرجان (سیرجان امروزی) می‌داند. حسن فسایی نیز در فارسنامه ناصری مربوط به دورهٔ ناصرالدین‌شاه از داریون به عنوان یکی از روستاهای حومه شیراز که در ۷ فرسخی مشرق این شهر است سخن یاد کرده‌است.
شهر داریون در اردیبهشت ماه سال ۱۳۷۶ بنا به اختیاری که از طرف هیئت وزیران به کمیسیون سیاسی-دفاعی هیئت دولت داده شده بود و با پیشنهاد وزارت کشور از ادغام و تجمیع روستاهای "داریون" و "دیندارلو" تشکیل شد.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۰٬۰۳۷ نفر بوده‌است و بدین ترتیب داریون سومین شهر پرجمعیت شهرستان شیراز به شمار می‌رود.
دانشگاه آزاد اسلامی واحد داریون در سال ۱۳۸۶ تأسیس شد و دانشجویان در مقطع کارشناسی حقوق و در مقطع کاردانی و کارشناسی رشته‌های الکترونیک، کامپیوتر، حسابداری، مکانیک و نقشه‌کشی مشغول به تحصیل می‌باشند.
بیمارستان امام مهدی در این شهر فعال است. این بیمارستان شامل بخش‌های اورژانس، اتفاقات، آزمایشگاه، رادیولوژی، دندانپزشکی و داروخانه است که به صورت شبانه‌روزی فعالیت دارد.
رونیز مرکز بخش رونیز شهرستان استهبان یازدهمین بخش بزرگ استان فارس طبق آمار رسمی سرشماری مرکز آمار ایران بوده است.
فاصله شهر رونیز تا مرکز استان (شیراز) ۱۴۵ کیلومتر می‌باشد.
تفرجگاه وچشمه مرغک رونیز که در رشته کوه جنوبی شهر رونیز واقع شده و از دامنه کوه تا بلندای آن امتداد دارد مکانی دنج و بکر برای دوستداران طبیعت گردی و کوهنوردی می‌باشد. شهر رونیز شهری است با اکثریت جامعه کشاورز و دامدار و فرهنگی و بعضاً کارمند و کسبه بازاری. از محصولات معروف باغی شهر رونیز انجیر می‌باشد، زعفران نیز به وفور و با کیفیت بالا در این شهر کشت و برداشت می‌گردد، همچنین این شهر محل کشت انواع محصولات کشاورزی و سیفی جات نیز می‌باشد.غار گبری که حدود پنج کیلومتری رونیز علیا و در رشته کوه جنوبی آن روبروی روستای دهویه واقع شده‌است نیز مکان گردشگری بسیار جذاب برای مشتاقان طبیعت می‌باشد.
زَرقان شهری است از توابع بخش مرکزی شهرستان زرقان در استان فارس و مرکز شهرستان زرقان که در فاصله ۲۵ کیلومتری شمال خاوری شیراز واقع شده‌است. زرقان دارای ۳ محله قدیمی از قبیل: محله حیدر محله میان و محله جُلَهگون می‌باشد.
از شهر های مهم نزدیک زرقان شهر زیبای لپویی است که قدمتی بیش از 6000 سال دارد.
زرقان از قدیم دارای سه محله به نام های محله جُلگون (جُلهگون) و محله حیدر (لردها) و محله میان و دارای دو محله جدید به نام های محله شهریار و محله دودج میباشد. تا دهه 30 شمسی اقلیتی یهودی نیز در زرقان زندگی می‌کرده اند که به خارج مهاجرت کرده اند.
یکی از هنر های دستی زرقان بوریا بافی است، بوریا بافی شهرستان زرقان یکی از 27 میراث فرهنگی و معنوی ثبت شده ایران در سازمان یونسکو میباشد. قدمت ساخت بوریا و حصیر در شهرستان زرقان 800 سال می باشد.
بنا به نظر عبدالمجید ارفعی نام زرقان در گل نبشته‌های باروی تخت جمشید به صورت رکان بوده که بعدها به زرغون تبدیل شده‌است.
«زرغون» در زبان پهلوی به معنی جای سرسبز است. زرقان دارای سه محلهٔ اصلی به نام‌های میون و لرها و جُلَگون است
دلیل این نام گذاری وجود اقوام لر در این ناحیه در زمان‌های قدیم است و دلیل نامگذاری محلهٔ جلهگون وجود گارگاه‌های جولاهی (نساجی) در این محله بوده‌است و دلیل نامگذاری محلهٔ میان این است که این محل میان دو محل جلگون و لرها است.
شهر زرقان در ۲۵ کیلومتری شمال شرقی شیراز و در مجاورت اتوبان شیراز به اصفهان قرار گرفته‌است. ارتفاع آن از سطح دریا ۱۶۱۲ متر است.
پوشش گیاهی آن غالباً درختان نارون و چنار و زبان گنجشک و کاج و سرو و رِز (انگور) می‌باشد.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۳۲٬۲۶۱ نفر (۹٬۵۹۱ خانوار) بوده‌است.
زرقان علی‌رغم جمعیت کم خود دارای دو دانشگاه نسبتاً پرجمعیت می‌باشد که علت آن نزدیکی به شیراز می‌باشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد زرقان و دانشگاه پیام نور واحد زرقان.</ref
فرهنگسرای سرو که زیر نظر شورای اسلامی شهر فعالیت می‌کند. از زمستان سال ۹۰ کانون زبان ایران وابسته به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در این شهر تأسیس شد.
پارک ملی بمو، تنگ چشمه، قناتهای شهر، باغهای انگور، فرودگاه زرقان پارک غدیر، پارک آزادگان زرقان، بوستان مهر، سر جوغ، درهٔ چپ و راست، محله بوریابافان، خانهٔ قدیمی قنبر خان حمزوی، آب انبار قدیمی شهر، (زورخانه زرقان)، سرو مراد، بازارچه قدیمی، کاروان سرای زکی خانی، غار مریم بانو، حمام محله میون، اتاق سنگ‌تراش‌ها ٬بند امیر عضدالدولهٔ دیلمی، خانه حسن واقفی، قنات حوض ماهی، خرفخانه شاهزاده قاسم، حمام محله حیدر،سید نسیمی
نام زرقان همواره با شیرینی حلوا ارده، کنجدی و کشی و بوریابافی آن همراه بوده‌است. همچنین زرقان یکی از محل‌هایی است که همچنان تولیدات مشک و دولچه ی آب و گیوه ملکی دارد.
محصولات کشاورزی شهرستان زرقان عبارت‌اند از: گندم، جو، ذرت، انگور و کشمش، سیفی جات و سبزیجات.
سده شهری از توابع بخش سده شهرستان اقلید در استان فارس و در جنوب ایران است. سده‌ای‌ها از نسل اوکسیان‌ها هستند. قدمت سده به زمان مادها و احتمالاً پیش از آن بازمی‌گردد و در زمان حمله اسکندر مقدونی به پارسه پایتخت ایران، سده در نقشه مسیر حمله و در راه رسیدن به دروازه پارس قرار داشته که در آنجا نبرد دربند پارس بین سپاه ایران و سپاه یونان درگرفت مردم این شهر به زبان لری جنوبی سخن می‌گویند. و از طوایف لر کهگیلویه هستند. در سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت سده برابر با ۶٬۷۴۷ تن بوده‌است.
سده در ۳۳۱ قبل از میلاد مسیح دروازه پارس و پرسپولیس محسوب می‌شد. اسکندر مقدونی برای حمله به پرسپولیس از سده رد شد و آنجا را نیز به آتش کشید. در زمان حمله مغول‌ها به ایران بسیاری از کتاب‌ها و اسناد مربوط به این دشت مهم به آتش کشیده شد و به همین خاطر بسیار اندک در مورد این دشت اطلاعات کتبی قدیمی در دسترس است. سده یکی از مهم‌ترین شکارگاه‌های پادشاهان ایران باستان بود و تپه‌های باستانی هم در این شهر دیده می‌شود.
سده دارای مکان‌های تاریخی از قبیل «تل مهر علی فارسی» و «تل نقاره خانه» با قدمتی بیش از ۷ هزار سال است.
بر اساس قدمت اشیای پیدا شده توسط اداره میراث فرهنگی استان فارس در تل مهر علی فارسی، به احتمال زیاد و به‌دلیل نزدیکی این دشت بکر به پایتخت دو امپراتوری مهم هخامنشیان و ساسانیان برخی از جشن‌های شاهنشاهی مربوط به دوره هخامنشیان و ساسانیان موسوم به سده در این مکان برگزار می‌شده‌است.
در کوه‌های سده خرابه‌هایی از کلبه‌های سنگی موسوم به خرف‌خانه یا خرفت خانه وجود دارد، خرفت خانه خرابه‌هایی از کلبه سنگی بسیار کوچکی هستند که احتمالاً در گذشته ایل‌های باستانی قبل از کوچ مریض‌هایی که بیماریشان واگیر دار بود مانند وبا و… قبیله خود را همراه با کمی آب و غذا در آن رها می‌کردند و سپس کوچ می‌کردند.
تل مهر پارسی که با گذشت زمان و ورود اسلام به ایران به تپه مهر علی فارسی تغییر نام داده‌است. قسمت اعظم یافته‌ها در مطالعات حکایت از فرهنگ دوره باکون و لپویی می‌کرد که مربوط به دوران تولید غذا و استقرار در روستاها بود که برای اولین بار در شمال استان فارس و در سرشاخه‌های رود کُر در هزاره پنجم پیش از میلاد اتفاق افتاد. علاوه بر این به‌دست آوردن اثر مهر و مهره‌های گلی کوچک حکایت از یک نظام اداری نیز می‌کند که از مشخصه‌های یک سیستم و الگوی پیچیده اجتماعی است که به دنبال آن یک مرکز قدرتمند فعال و نیروی سیاسی می‌طلبد که به نظر می‌رسد در هزاره پنجم پیش از میلاد در تل مهر علی فارسی حاکم بوده‌است.
این تپه متعلق به دوره پیش از تاریخ و آغاز دوران نوسنگی است که مردمان این منطقه برای اولین بار زندگی غار نشینی رها کرده و وارد مرحله تولید غذا و استقرار در روستاها می‌شوند.
این تپه هم عصر تپه سیلک کاشان است که ابتدای استقرار بشریت در دشت‌ها و شروع زندگی روستایی را در خود جای داده‌است.
مردم اکثراً به گویش لری جنوبی صحبت می‌کنند که این ترکیب فرهنگی از گذشته خود منجر به ایجاد نوعی فرهنگ خاص و یکتا شده‌است که در منطقه شمال استان فارس به دلیل رسوم محلی ویژه خود بینظیر به نظر می‌رسد. در فرهنگ سده‌ای آوازی محلی که از گذشته نام آن «سورو» بوده‌است وجود دارد. بیشتر این نوع آواز غمگین توسط پیرزنان در مراسم عروسی خوانده می‌شد که هنوز گاهی خوانده می‌شود. احتمال این‌که از دیرباز به علت جدایی عروس از خانواده این نوع آواز در آخر مراسم‌های عروسی خوانده می‌شد زیاد است. که بسیار معمولاً نیز در عزاداری‌ها خوانده می‌شود.
این مکان تفریحی در محلی با پوشش گیاهی مناسب و محوطه‌ای سرسبز و درختکاری شده قراردارد. سه سرچشمه اصلی و پرآب دارد. موقعیت این چشمه برای ایجاد تأسیسات پذیرایی بین راهی بسیار مناسب است. در حال حاضر چشمه فوق پس از انباشت در یک حوضچه بخشی از زمین‌های اطراف را آبیاری می‌کند. آب مصرفی مردم شهر نیز از این چشمه‌ها تهیه می‌گردد. سرچشمه اصلی رود کر از این ناحیه است.
از نوع خاکی و سنگریزه‌ای است. روی سر شاخه‌های رود کر احداث شده‌است. این سد در سال ۱۳۸۵ در بخش سده احداث گردیده‌است.
گفته می‌شود این سد یکی از زیان‌بارترین عواملی است که از نظر زیست‌محیطی موجب شده اقلیم سرحد چهاردانگه و سده به‌طور کامل عوض شود.
در تاریخ ۱۵ اسفند ۱۳۹۵ با هدف احیا محیط زیست منطقه سده حدود ۵۵۰۰ اصله نهال بنه و بلوط در حاشیه شهر سده کاشته شد، یکی از اهداف کار احداث بزرگ‌ترین پارک جنگلی حاشیه شهر با گونه‌های بومی بنه و بلوط است.
بنه و بلوط دو گیاه بومی منطقه سده محسوب می‌شود که از ۸۰ سال گذشته تاکنون به علت مصرف بی‌رویه چوب این درختان به عنوان هیزم توسط مردم همین ناحیه بخش بسیار عظیمی از آن از بین رفته‌است. بدون احتساب این ۵۵۰۰ درخت، بنه و بلوط تقریباً در این ناحیه بسیار نادر است.
شهر سیدان مرکز بخش سیدان شهرستان مرودشت در استان فارس است.
شهر سیدان واقع در بخش سیدان شهرستان مرودشت استان فارس، با دارا بودن جمعیت ۸،۵۷۴ تن (سرشماری ۱۳۹۵)
در باغ لَردی سیدان سنگ‌نوشته‌ای به زبان پارسی میانه مربوط به یک آرام‌گاه یافت شده‌است که برگردان آن بدین شرح است:
«توسر پسر بیچاره بدبخت فرخ زاد دادویه (دادبه) در ماه فروردین و روز دی به دین، فرخ هرمزد انوشیروان (مرحوم) بود (شد). گران مست (بیداد بسیار) در همان سال، ماه تیر و روز آسمان بر هرمزداد بود (شد). این مست گران، بر پیران سر، بر فرخ زاد بود (شد).»
شهر سیدان رتبه ۴۷ در بین ۱۱۲ شهر استان است و بخش سیدان سومین بخش پرجمعیت استان فارس می باشد.
هم اکنون جمعیت بخش سیدان از ۴ شهرستان زیر بیشتر است
باید اشاره کرد نام قدیمی این شهر لدون می باشد که شهر سیدان در میان آثار باستانی جهانی و ملی مانند تخت جمشید ( پارسه ) ، نقش رستم ، نقش رجب و… احاطه شده و با توجه به آثار باستانی به‌دست آمده در این بخش مانند، سنگ‌نبشته‌‌ی شعر گونه‌ی یافت شده در باغ لردی LARDI ، به زبان پارسی‎ میانه پهلوی یا تکه‌های ستون‌های قصرغلات که دارای معماری هخامنشی هستند، می‌توان گفت مردمان این منطقه بدون شک دارای پیشینه‌ی سکونت چند هزار ساله در این بخش‌اند.
آن‌چه روشن و بی‌گفتگوست، شیوه‌ی بیان این نام ( سیدان ) توسط مردمان بومی شهر و شهرهای پیرامونی آن است. این نام در حالت گفتاری سیدون Seydun و در حالت نوشتاری Seydan نوشته می‌شود و در نتیجه برای ریشه‌یابی‌های عامیانه پیرامون این نام نمی‌توان ارزش علمی قائل شد.
در هر صورت تکه‌هایی پازل‌گونه به‌دست آورده‌ایم که شاید ریشه نام سیدان را به قوم ایرانی‌زبان کُرد در شمال‌غربی ایران برساند. البته این فرضیه نیاز به پژوهش‌های بیش‌تری دارد. برای نمونه: 1- مادی بودن گویش سیوندی و شاید سیدانی و مادی بودن زبان کردی   2- وجود قومی با نام ایزدی یا کُرد یزیدی (ایزدی) در سیدان و منطقه 3- وجود روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان بیجار در استان کردستان ایران، به نام سیدان 4- وجود عشیره‌ی «هرکی» در بخش کردستان ایران، ترکیه و عراق که متشکل است از سه طایفه سیدان، مندان و سرهاتی /  که به زبان کُرمانجی (ایرانی شاخه شمال‌غربی) /  سخن می‌گویند.
یکی دیگر از علل نامگذاری این منطقه به نام سیدان را وجود عده کثیری از سادات و فرزندان پیامبر اسلام در این منطقه دانسته اند. سیدان یعنی جایی که سیدهای زیادی در آن وجود دارد.