moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
اسپرانتو، زبان ملی هیچ کشوری نیست و آموزش آن غرور فرهنگی هیچ ملتی را خدشه‌دار نساخته و باعث تحقیر ایشان نمی‌شود و بر همین اساس است که روز به روز در عرصه‌های مختلف بین‌المللی مورد استقبال و کاربرد بیشتر قرار می‌گیرد. هر سال صدها کنگره، کنفرانس، سمینار و نشست در زمینه‌های گوناگون به زبان اسپرانتو در کشورهای مختلف دنیا برگزار می‌شود که از مهم‌ترین آن‌ها کنگره بین‌المللی اسپرانتو (UK) است که همه‌ساله و با شرکت چندهزار اسپرانتودان از کشورها و قاره‌های گوناگون جهان برگزار می‌گردد. برگزارکنندهٔ این روی‌داد بی‌نظیر (که بدون وجود هرگونه مترجمی و در این مقیاس بزرگ از نظر تعداد شرکت‌کنندگان برگزار می‌شود) انجمن جهانی اسپرانتو (UEA) است. یکصدمین کنگرهٔ جهانی اسپرانتو در سال ۲۰۱۵ در شهر لیل (Lille) فرانسه و با حضور ۲۶۹۸ اسپرانتیست برگزار گردید. نخستین همایش جهانی اسپرانتو در سال ۱۹۰۵ با شرکت بیش از ۶۰۰ اسپرانتیست در شهر بولونی-سور-مر فرانسه برگزار گردیده بود.
دیگر از همایش‌های معروف اسپرانتو، می‌توان از کنگره بین‌المللی جوانان اسپرانتودان (IJK)، کنگره جهانی پزشکان اسپرانتودان (IMEK) و… نام برد.
«همایش جهانی اسپرانتو» ، که هرساله توسط «سازمان جهانی اسپرانتو» (دارای روابط رسمی با سازمان ملل متحد و یونسکو) در کشورهای گوناگون جهان برگزار می‌شود، بزرگ‌ترین گردهماییِ اسپرانتو در دنیا محسوب می‌شود. این همایشِ بین‌المللیِ بی‌نظیر، که در آن هیچ مترجمی وجود ندارد، به‌عنوان نمونه در سال ۲۰۰۳ در شهر گوتِنبورگِ سوئد با حضور ۱۸۰۰ شرکت‌کننده از ۶۲ کشور، در سال ۲۰۰۴ در شهر پکن چین با ۲۰۳۱ نفر از ۵۱ کشور و در سال ۲۰۰۵ در شهر ویلنیوس لیتوانی با شرکت ۲۳۴۴ اسپرانتودان و در سال ۲۰۰۶ در شهر فلورانس ایتالیا با شرکت ۲۲۰۹ اسپرانتیست بر پا شد. در صدمین سال ابداع زبان اسپرانتو، یعنی سال ۱۹۸۷، همایش ۷۲ام جهانی اسپرانتو در زادگاه مؤلف آن، زامِنهوف، در کشور لهستان برگزار شد و تعداد بی‌نظیر ۵۹۴۶ اسپرانتودان از سراسر دنیا در آن شرکت کردند. تعداد شرکت‌کنندگان یکصدمین همایش جهانی اسپرانتو، که در سال ۲۰۱۵ در شهر لیل (Lille) فرانسه برگزار گردید، ۲۶۹۸ نفر بود (نخستین همایش جهانی اسپرانتو نیز در سال ۱۹۰۵ در شهر بولون-سور-مر همین کشور برگزار شده بود).
نخستین همایش بین‌المللی اسپرانتوی ایران با موضوع «اسپرانتو، زبان ایده و ایدئال» در فروردین‌ماه سال ۱۳۹۳ در هتل شهر تهران و با شرکت بیش از ۱۰۰ اسپرانتودان ایرانی و خارجی برگزار گردید.http://www.liberafolio.org/2013/unua-irana-esperanto-kongreso-okazos-en-2014
دومین همایش بین‌المللی اسپرانتوی ایران با موضوع «اسپرانتو، گفتگو در گسترهٔ گیتی» در شهریورماه سال ۱۳۹۴ در سرای محلهٔ شهید باقری، واقع در منطقهٔ ۲۲ تهران برگزار شد.http://pana.ir/Pages/News-390354-دومین_همایش_اسپرانتوی_ایران_دیروز_به_کار_خود_پایان_داد_.aspx
انجمن جهانی اسپرانتو (UEA) به عنوان مشاور رسمی سازمان ملل متحد و یونسکو در ردیف سازمان‌های بی‌طرف بین‌المللی قرار دارد و شبکه نمایندگی (Delegita Reto) آن با بیش از ۲۰۰۰ عضو در بیش از ۱۰۰ کشور جهان پاسخگوی هرگونه نیاز اطلاعاتی اسپرانتودانان در زمینه‌های گوناگون است.
شبکهٔ خدمات گذرنامه‌ای (Pasporta Servo) از جمله خدمات ویژه‌ای است که در جهان اسپرانتو وجود دارد، بدین معنی که اسپرانتودانان در سفر به کشورهای دیگر مورد پذیرایی کسانی که آمادگی خود را جهت پذیرش مهمان در کتابچه‌ای که هر سال منتشر می‌شود (و اکنون روایت اینترنتی آن نیز فعال است)، ثبت نموده‌اند، قرار می‌گیرند و بدین‌سان هزینه‌های اقامت در هتل‌های گران‌قیمت را متقبل نمی‌شوند؛ هم‌اکنون این شبکه در بیش از ۹۰ کشور جهان فعال است.
انجمنهای گوناگون و بین‌المللی اسپرانتو این امکان را به افراد می‌دهد که نیازهای اطلاعاتی خود را در کوتاه‌ترین زمان ممکن برآورده سازند. انجمن بین‌المللی پزشکان اسپرانتودان (UMEA)، انجمن بین‌المللی معلمان اسپرانتودان (ILEI)، انجمن علمی اسپرانتودانان (ISAE)، انجمن بین‌المللی روزنامه‌نگاران اسپرانتودان (TEĴA)، شبکه بین‌المللی ترجمه به‌وسیله اسپرانتو (ITRE)، انجمن نویسندگان اسپرانتوزبان (EVA)، انجمن بین‌المللی مطالعات مذهبی و خداشناسی (ASISTI) و … از جمله مراکزی هستند که اطلاعات تخصصی در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌دهند و نشریات تخصصی خود را نیز به اسپرانتو در سطح جهان منتشر می‌کنند.
انتشار صدها روزنامه، مجله، ماهنامه، فصلنامه، سالنامه، گاهنامه، و هزاران کتاب علمی، فنی، فرهنگی، هنری و ادبی به اسپرانتو جریان تبعیض‌آمیز انتقال اطلاعات در نظام کنونی بین‌الملل را متحول ساخته‌است و به همهٔ انسان‌ها این امکان را می‌دهد که با فراگیری سریع و تسلط یافتن به زبان بی‌طرف اسپرانتو، در شرایطی برابر از دستاوردهای علمی و فنی استفاده کنند. فرستنده‌های رادیویی بین‌المللی از بسیاری از کشورهای جهان مانند: چین، برزیل، کوبا، اتریش و … به صورت روزانه و هفتگی به اسپرانتو برنامه پخش می‌کنند.
در اسپرانتو کلمات بر دو نوع کلی هستند: کلمه‌های پایانه دار و کلمه‌های تک ایستا:
در زبان اسپرانتو هویت دستوری کلمه‌های پایانه دار با پایانه‌هایشان شناخته می‌شود، مانند o که پایانهٔ اسم است، مثل Patro به معنی پدر، و a که پایانهٔ صفت است، مانند Patra به معنی پدری یا پدرانه یا مربوط/متعلق به پدر؛ یا e که پایانهٔ قید است، مثل bele به معنی به‌زیبایی، و as که پایانهٔ فعل زمان حال است، مانند belas به معنی زیباست.
در جدول زیر هر یازده پایانهٔ مورد استفاده در زبان اسپرانتو آورده شده‌اند.
پسوندها در زبان اسپرانتو پس از ریشه(ها) و قبل از پایانه(ها) قرار می‌گیرند و شامل دو نوع کلی پسوندهای دستوری و پسوندهای معنایی هستند. پسوندهای دستوری خود به پسوند فاعلی و پسوند مفعولی تقسیم می‌شوند.
پسوندهای دستوری اسپرانتو، که هشت عدد هستند، نقش یا هویت دستوری ریشه یا کلمه را از نظر فاعلی یا مفعولی بودن، مشروط بودن یا نبودن، و همچنین زمان آن‌ها، مشخص می‌کنند و به این دلیل معنی عبارت را نیز تغییر می‌دهند. مانند پسوند دستوری ant که حالت فاعلی دارد و زمان آن حال است: legi (خواندن)، leganto (خواننده). یا پسوند it که حالت مفعولی دارد و زمان آن گذشته‌است: legito (خوانده شده).
در زبان اسپرانتو پسوندهای معنایی بسیاری وجود دارند و عمل‌کرد آن‌ها تنها تغییر دادن معنی ریشه یا کلمهٔ مربوط است. مانند in که پسوند تأنیث یا مؤنث کردن است، مانند: patro به معنی پدر، patrino به معنی مادر؛ یا id که پسوند زادگی است، مانند Koko به معنی خروس، kokido به معنی جوجه خروس.
پیشوندهای اسپرانتو که پیش از ریشه یا کلمهٔ مربوط می‌آیند، تنها معنی ریشه یا کلمهٔ مورد نظر را تغییر می‌دهند. در جدول زیر چند نمونه از پیشوندهای اسپرانتو آمده‌است:
اکثر واژگان اسپرانتو از زبان‌های لاتین (رومیانی) همچون فرانسه، ایتالیایی و اسپانیایی گرفته شده و بعد از آن از زبان‌های ژرمنی همچون آلمانی، هلندی و انگلیسی. زبان یونانی باستان به خصوص برای اصطلاحات علمی استفاده شده‌است و از ریشه زبان‌های اسلاوی همچون لهستانی و روسی مقدار ناچیزی وام گرفته شده‌است. بدیهی است که در این زبان مانند اکثر زبان‌های موجود واژگان و اصطلاحات خاص فرهنگ‌ها از ریشه زبان همان فرهنگ اخذ شده‌است.
پیام سبزاندیشان فصل‌نامهٔ دوزبانه‌ای (به فارسی و اسپرانتو) است که چندین سال است منتشر می‌شود. هر شمارهٔ این مجله در ۵۶ صفحه، که نیمی از آن به زبان فارسی و نیم دیگر به زبان اسپرانتو است، منتشر می‌گردد. متن کامل مطالب تمامی شماره‌های این مجله به صورت رایگان از جمله در این وبگاه و این وبگاه در اختیار عموم قرار دارد.
سایت بین‌المللی و رایگان فراگیری زبان اسپرانتو (توسط ۴۰ زبان، از جمله فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسوی و …)
کوشکنار به مرکزیت شهر کوشکنار یکی از بخش‌های شهرستان پارسیان در استان هرمزگان واقع در جنوب ایران است.
این بخش از شمال و غرب به شهرستان لامرد و از جنوب به خلیج‌فارس و از شرق به بخش مرکزی شهرستان گاوبندی منتهی می‌شود.
روستاهای بخش کوشکنار عبارتند از: عمانی (العمانیه)، برکه دکاء (بری دکان)، غویرزه، ستلو، بستانو، زیارت، شیوو، مغدان (نخل عبدالنبی)
بخش کیش یکی از بخش‌های شهرستان بندر لنگه در استان هرمزگان واقع در جنوب ایران است.
بخش کیش از شمال به بخش مرکزی شهرستان بندر لنگه، و از جنوب به خلیج فارس، و از مغرب به جزیره لاوان، و از مشرق به بخش خمیر منتهی می‌شود. این بخش دارای دو دهستان و بیش از ده روستای بزرگ وکوچک است.
ریال یکای پول ایران است که در زمان ایجاد به ۱۰۰ دینار تقسیم می‌شده‌است."فرهنگ فارسی" دکتر محمد معین، جلد دوم، ص۱۷۰۱ اما چون ریال یکای بسیار کم‌ارزشی شده بود، تقسیمات آن در حسابداری به‌کار نمی‌رفت. تا زمان کنار گذاشتن رسمی تومان در سال ۱۳۰۸ (زمان رضاشاه پهلوی) و انتخاب ریال به‌عنوان یکای پول رسمی کشور، کماکان تومان (برابر با ۱۰﷼) برای حساب کردن بکار می‌رود…
بر پایهٔ استاندارد ایزو ۴۲۱۷ ریال ایران با علامت اختصاری IRR در معاملات جهانی نشان داده می‌شود.لیست پول‌های رایج دنیا استاندارد یونی‌کد برای ریال نویسهٔ سازگاری «نشان ریال» به‌شکل «﷼» را در موقعیت U+FDFC تعریف کرده‌است.
به استناد مادهٔ یک قانون پولی و بانکی کشور، یکای پول ایران ریال، برابر با صد دینار و برابر با دویست و پنج میلیاردیم (۰٫۰۰۰۰۰۰۲۰۵)گرم طلا خالص است.قانون پولی و بانکیِ کشور اسکناس‌های رایج ایران ۱۰٬۰۰۰، ۲۰٬۰۰۰، ۵۰٬۰۰۰ و ۱۰۰٬۰۰۰ ریالی و سه نوع اسکناس به شکل ایران‌چک به‌ارزش ۵۰۰٬۰۰۰ و ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی، ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی و سکه‌های رایج ۲۵۰، ۵۰۰، ۱٬۰۰۰، ۲٬۰۰۰ و ۵٬۰۰۰ ریالی هستند.
ریال از واژهٔ اسپانیایی و پرتغالیِ رئال ، وارد فارسی شده‌است که هم به‌معنی "شاهی" یا "شاهوار" است، هم نام سکهٔ نقره رایج در آن دو کشور و در سرزمین‌های وابسته به آن بود. ریال از زمان حضور اسپانیایی‌ها و پرتغالی‌ها در خلیج فارس و مراودهٔ ایشان با ایرانیان وارد فارسی شده‌است. ریشهٔ رئال از واژهٔ "رِگالیس" به‌معنی شاهنشاهی می‌آید که صفتی است از "رِکس" ؛ به‌معنی شاه.
سکه با نام ریال در اسپانیا از سالِ ۱۴۹۷ تا ۱۸۷۰ میلادی و در پرتغال از سال ۱۴۳۳ تا ۱۹۱۰ میلادی ضرب می‌شد. ریال همچنین یکای پولِ بسیاری از مستعمره‌های اسپانیا و پرتغال بود؛ برای مثال یکای پول برزیل رئال نام دارد.
ریال سکه‌ای جهانی و معادل ۱۲۵۰ دینار یا یک‌هشتم تومان ارزش داشت، برای نخستین بار در سال ۱۱۷۶ خورشیدی رواج یافت. وقتی در ۱۲۰۳ از رواج افتاد، به‌جای آن قران، که معادل هزار دینار (یک‌دهم تومان) ارزش پیدا کرد. بدین ترتیب واحد پول ایران وارد نظام اعشاری شد.
واحد پول ایران در زمان محمدشاه قاجار (۱۲۵۰–۱۲۶۴ هـ. ق) از مسکوکات نقره و معادل ۱۲۵۰ دینار بود. در اواخر قاجاریه معادل یک قران و پنج شاهی بود.
واحد پول ایران از سدهٔ هفتم هجری تا زمان اوایل حکومت پهلوی دینار بود. یک تومان واحد شمارش برای دینار و برابر ده قران یا ده‌هزار دینار بود. در ۲۷ اسفند ۱۳۰۸ (۱۹۳۲ میلادی)، طبق قانون تعیین واحد و مقیاسِ پولِ قانونیِ ایران، ریال به‌جای قران با وزن خالصِ ۰٫۳۶۶۱۱۹۱ گرمْ طلا انتخاب شد. همچنین به صد دینار جدید تقسیم‌پذیر بود. ریال در میان مردم مقبولیت و رواج نیافت و مردم ایران ۱۰ ریال را یک تومان فرض کردند و در میان مردم، واژگان تومان و قران (تُمَن و قِرون) کاربرد دارد و واحدهای رسمی ریال و دینار در محاوره مردم استفاده نمی‌شود. حتی در میان رسانه‌های ایران و مسئولان کشوری نیز استفاده از تومان مرسوم‌تر است. قبل از تبدیل واحدهای پولی به دستگاه اعشاری در ۱۳۱۱ خورشیدی، سکه‌ها و واحدهای پولی که در جدول زیر آمده‌اند مورد استفاده بودند، و برخی از این الفاظ هنوز کاربردهایی در زبان ایرانیان و ضرب‌المثل‌های ایرانی دارند.
اولین سکه‌های ریال (سری دوم ریال در دستگاه اعشاری)، سکه‌های ۱، ۲، ۵، ۱۰ و ۲۵ دینار، نیم، ۱، ۲ و ۵ ریال، بر روی نقره ضرب شدند. سکه‌های طلا که در دوران پهلوی تعیین شدند و انتشار یافتند برای اولین بار ۱۰۰ ریال ارزش‌گذاری شدند.
نرخ ریال از ابتدای پیدایش این واحد پولی تا اواخر دورهٔ پهلوی طبق آنچه در قوانین این دوره درج شده به‌صورت جدول زیر است. نرخ برابری سال‌های پس از انقلاب از روی وبگاه‌های مربوط است که تنها برای ابهام زدایی و ملموس تر شدن ارقام در این جدول آمده‌است.
پس از انقلاب ایران (۱۳۵۷)، طرح مسکوکات با حذف نقش شاه تغییر کرد، اما اندازه و حروف‌چینی آن‌ها تغییر نکرد. سکه‌های ۵۰ دیناری تنها در سال ۱۳۵۸ ضرب شدندhttp://www.sekeha.com/index.php?dispatch=categories.view&category_id=261 و سکه‌های ۵۰ ریالی در ۱۳۵۹ گسترش یافتند.http://www.sekeha.com/article-517.html در سال ۱۳۷۱، سری جدید سکه‌های ۱، ۵، ۱۰ و ۵۰ ریالی و نیز سکهٔ ۱۰۰ ریالی ضرب شد.http://www.sekeha.com/article-190.html سکه‌های ۲۵۰ ریالی در سال بعد گسترش یافتند. در سال ۱۳۸۳ اندازهٔ سکه‌های ۵۰، ۱۰۰ و ۲۵۰ ریالی کاهش یافت و سکه‌های ۵۰۰ ریالی رواج یافتند. در سال ۱۳۸۸ سکه‌های ۲۵۰ و ۵۰۰ در اندازه کوچک‌تر و ۱۰۰۰ ریالی در ایران ضرب شدند. سایر سکه‌ها هنوز قانونی اند اما دیگر ضرب نمی‌شوند. در نیمه دوم سال ۱۳۸۹، سکه‌های ۲۰۰۰ ریالی و ۵۰۰۰ ریالی ضرب گردید.
تحریم‌ها علیه ایران در دوران جمهوری اسلامی، بر ذخایر ارزی ایران نیز اثر می‌گذارند. در فروردین ۱۴۰۰، مایک پومپئو، وزیر خارجهٔ پیشین آمریکا اعلام کرد که از هنگام بیرون آمدن از برجام و در نتیجهٔ کارزار فشار حداکثری بیش از ۹۶ درصد ذخایر ارزی ایران، از بین رفته‌است. صندوق بین‌المللی پول در گزارشی گفت که ذخایر ارزی در دسترس ایران از ۱۲۲٫۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸ به ۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ رسید. یکی از عوامل جهش نرخ ارز در این دوره، دسترسی‌نداشتن ایران به ذخایر ارزی‌اش بود. هرچند که اوج گرفتن نقدینگی از سوی گروهی از کارشناسان، به‌عنوان مهم‌ترین چرایی کاهش ارزش ریال و جهش تورم در ایران، دانسته شده‌است.
چاپ اسکناس در ایران در سال ۱۳۱۱ توسط بانک ملی ایران شروع شد. نخستین اسکناس‌های چاپ شده اسکناس‌های ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰ و ۵۰۰ ریالی بودند. در سال ۱۳۱۴ اسکناس ۱٬۰۰۰ ریالی منتشر شد. به دنبال آن در سال ۱۹۵۱ اسکناس ۲۰۰ ریالی انتشار یافت. اسکناس‌های ۵٬۰۰۰ و ۱۰٬۰۰۰ ریالی در سال ۱۹۵۲ چاپ شدند. اسکناس ۵ ریالی آخرین بار در سال ۱۹۴۰ چاپ شد و اسکناس ۱۰ ریالی هم تا سال ۱۹۶۱ (۱۳۴۰ هجری خورشیدی) منتشر شد. در سال ۱۹۶۱ بانک مرکزی ایران انتشار پول‌های کاغذی را عهده‌دار شد. در سال ۱۳۵۷ پس از انقلاب اسلامی، اسکناس‌های ایرانی با تصویر صورت شاه چاپ شدند که در آن‌ها صورت شاه با یک طرح در هم پیچیده پوشانده شده بود. نخستین چاپ پول حقیقی جمهوری اسلامی در اسکناس‌های ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، ۱۰۰۰، ۵۰۰۰ و ۱۰٬۰۰۰ ریالی بود. ۲۰۰۰ ریالی در سال ۱۹۸۶ مرسوم شد.
همچنین اسکناس ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی در عید نوروز ۱۴۰۲ برای اولین بار به چاپ رسید.
در ایران، دو نوع پول درشت موسوم به ایران‌چک وجود دارد. آخرین ایران‌چک‌ها را بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران منتشر می‌کرد. پیش از آن، هر بانک ایران‌چک جداگانه داشت؛ و در سال ۱۳۸۷ بانک مرکزی شروع به یکپارچه کردن ایران چک‌ها کرد و با چاپ ۵۰۰٬۰۰۰ و ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ شروع به کار کرد.
در سال ۱۳۹۱، رئیس مجلس شورای اسلامی با استناد به بررسی‌های هیئت تطبیق مصوبات دولت با قوانین، و جعل بیشتر ایران چک انتشار ایران‌چک توسّط بانک مرکزی را ممنوع اعلام کرد؛ و بعد از دو سال توقف چاپ در سال ۱۳۹۳ شروع به تجدید چاپ کرد که با طراحی جدید است و به گفته بانک مرکزی ایران نمی‌توان آن را جعل کرد.
با وجود کنار گذاشتن رسمی تومان در سال ۱۳۰۸ (دورهٔ زمامداری رضاشاه پهلوی) و تغییر یکای پول، بسیاری از مردم یکای پول ریال را به کار نگرفتند و به ازای هر ۱۰ ریال از ۱ تومان استفاده می‌کردند. با وجود گذشت سالیان بسیار هنوز یکای ریال بین مردم استفادهٔ چندانی ندارد و مردم از واژه تومان استفاده می‌کنند.
امروزه یکای پول ریال نسبت به تومان در زندگی مردم نقش چندانی ندارد و این موضوع به حدی است که ارتباط قیمت‌ها با ریال برای جامعه قابل لمس نیست.
در روز سه‌شنبه ۱۵ مرداد ۱۳۹۸ رئیس کل بانک مرکزی ایران گفت: «از سال ۱۳۵۰ تاکنون ارزش پول ملی ایران ۳۵۰۰ برابر افت کرده‌است.»، همچنین ادامه داد: «رابطه ریال با ارز خارجی در حال حاضر ۰٫۰۰۰۰۰۸ است که در هیچ کشوری این‌گونه نیست.» حدود ۶۹ درصد از کل درآمدهای مالی کشور ایران از طریق صادرات نفت به کشورهای جهان بود که با وضع تحریم‌های مختلف در سالیان اخیر، این امکان برای ایران محدودتر و در نتیجه موجب کاهش ارزش پول ملی ایران شده‌است.
در چند سال اخیر به جهت افت شدید قدرت خرید ریال، در محاسبات کلان از واحد «همت» (مخفف هزار میلیارد تومان) استفاده می‌شود.
«همت» حتی در ادبیات دولتی و رسمی هم وارد شده‌است و استفاده از آن توسط مقامات دولتی ایران بسیار متداول است.
«همت» عموماً (هِمَّت) که هم‌آوا با یک نام متداول پسرانه و همچنین نام‌خانوادگی یکی از فرماندهان مشهور جنگ ایران و عراق است، تلفظ می‌شود، ولی برخی از جمله سیدابراهیم رئیسی رئیس‌جمهور در جلسه ارائه لایحه بودجه سال ۱۴۰۱ کل کشور در مجلس شورای اسلامی سعی می‌کنند که با شکل‌های دیگری هم این کلمه را بخوانند.
از اواخر دههٔ ۱۳۸۰ به دلیل تورم بالا و پایین آمدن ارزش پولی ایران، زمزمه حذف صفر از پول ایران شنیده شده‌است. علاوه بر این، چون واژه «ریال» ریشهٔ اسپانیایی دارد و دارای سابقهٔ تاریخی در ایران نیست و مهم‌تر از همه در میان مردم مقبولیت نیافته‌است قرار شده‌است یکای پول جدیدی به جای آن برگزیده شود. مقرر گردید در این باره از مردم نظرخواهی شود.انتخاب نام جدید برای واحد پول ملی
جمع‌بندی «نظرسنجی‌ها» یکی از معیارهایی است که در تعیین نام یکای اصلی و فرعی پول ملی ملاک تصمیم‌گیری خواهد بود. اما سایر ابعاد کارشناسی و ملاحظات فرهنگی، تاریخی، آواشناسی، قومیتی و ارزشی نیز قطعاً باید مورد توجه باشد. برآیند همگی این ابعاد مشخص خواهد کرد که نام یکاهای اصلی و فرعی پول ملی چه خواهد بود. احمد خاتمی پیشنهاد گونه نامی را برای یکای پول ملی تکذیب کرد.http://www.irankhabar.ir/fa/doc/news/28426/سید-احمد-خاتمی-این-ادعا-پیشنهادی-نام-پول-ملی-داده-باشم-کذب-محض
در روز ۱۶ دی ۱۳۹۷ عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی با بیان اینکه لایحه حذف چهار صفر از پول ملی را به دولت ارائه کرده‌ام، تصریح کرد: «با توجه به عرف چند ۱۰ سال گذشته در بین مردم، پیشنهاد شده هر ۱۰ هزار ریال فعلی معادل یک تومان و هر تومان معادل ۱۰۰ قران باشد.»
لایحه اصلاح واحد پول در جلسه مورخ نهم مرداد ۱۳۹۸ به تصویب هیئت دولت رسید. در این لایحه ضمن تغییر واحد پول ایران از ریال به تومان، چهار صفر نیز از آن حذف شد.
پس از فرستادن این طرح به مجلس از طرف رئیس‌جمهور، اعلام شد که واحد پول خرد ملی به نام «قران» تغییر خواهد کرد.
ارزش پول ملی به میزان تولیدات اقتصاد، و به ارزش تولیدات در بازارهای بین‌المللی بستگی دارد. هر چقدر تقاضای بین‌المللی برای کالاهای صادراتی یک کشور بیشتر شد، ارزش پول آن کشور بیشتر می‌شود. پس راه تقویت پول ملی، محقق کردن رشد اقتصادی و افزایش تجارت خارجی کشور هست. راه دیگر توسعه تجارت خارجی می‌باشد که تحقق این امور در حیطه اختیارات بانک مرکزی نیست. بخشی از این امور به سیاستگذاری بودجه‌ای مرتبط می‌شود، بخشی هم به سیاستگذاری خارجی؛ ولی بانک مرکزی در جهت تقویت پول ملی می‌تواند از دو ابزار استفاده کند:
۱- ابزار اول فروش ذخایر ارزی است. اگر بانک مرکزی عرضه ارز را افزایش دهد در کوتاه مدت ارزش پولی ملی زیاد می‌شود. اما چون ذخایر ارزی کم شده‌است، به زودی نوسانات ارزی زیاد می‌شود، و این اشکال اول این ابزار هست.
اشکال دوم اینکه فروش بیش از حد ذخایر ارزی بانک مرکزی منجر به کاهش پایه پولی می‌شود. کاهش پایه پولی، نرخ بهره در بازار بین بانکی را افزایش داده و این افزایش نرخ، هزینه بانکها را افزایش می‌دهد که باعث کاهش عرضه تسهیلات و افزایش نرخ بهره خواهد شد؛ یعنی فروش بیش از حد ذخایر، از محل کاهش پایه پولی، نرخ بهره را افزایش می‌دهد.
علاوه بر آن، کاهش پایه‌پولی، بانکهای بدون پول نقد را نیازمند به اضافه برداشت خواهد کرد. این بانکها، با اضافه برداشت از بانک مرکزی، باز پایه‌پولی را افزایش می‌دهند، با این تفاوت که حالا نرخ بهره نیز بالاتر است.
در اقتصاد به این گونه پدیده‌ها تبعات غیرعمدی گفته می‌شود.
۲- ابزار دوم بانک مرکزی کاهش سرعت رشد نقدینگی است. در بلندمدت، قیمت ارز متناسب با رشد نقدینگی منهای رشد اقتصادی رشد می‌کند. به این معنا که علاوه بر رشد اقتصادی، رشد نقدینگی هم بر ارزش پول ملی اثر می‌گذارد.
منطقه‌های کردنشین، به مجموعهٔ مناطق کردزبان در کشورهای ایران، ترکیه، عراق و سوریه گفته می‌شود.کرد و پراکندگی او در گستره ایران زمین - ح. بهتویی - ۱۳۷۷ - تهران.ایل‌ها و طایفه‌های عشایری کرد ایران. علی میرنیا. ناشر نسل دانش. ایران. ۱۳۶۸.آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد و کردهای قم. ا انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
استانهایی که کُردها در آنها زندگی می کنند شامل استان های کردستان، ایلام، کرمانشاه، آذربایجان غربی و خراسان شمالی می باشد. سایر کردهای جهان در کردستان ترکیه، کردستان عراق و کردستان سوریه زندگی می‌کنند.
بخش‌های کردنشین ایران شامل استان های کردستان، کرمانشاه، ایلام و آذربایجان غربی،خراسان شمالی می‌باشد.
در منطقه خراسان نیز مناطق کردزبان وجود دارند که مردم به کردی کرمانجی صحبت می‌کنند که از این میان می‌توان به مناطق: قوچان، شیروان، بجنورد، اسفراین، درگز، چناران و باجگیران اشاره نمود.ک. توحدی، حرکت تاریخی کرد به خراسان، انتشارات توس و اسفند، ۱۳۶۶ و ۱۳۷۸.
کردستان عراق شامل استان‌های اربیل، سلیمانیه، حلبچه، موصل، دهوک، کرکوک و همچنین شهر خانقین سکونت دارند.
کردستان ترکیه در جنوب و جنوب‌شرق و شرق این کشور و در مجاورت با کشورهای ایران، عراق و سوریه می‌باشد.
کردستان سوریه بخش کردنشین در شمال سوریه می‌باشد که بخشی از استان‌های حسکه، رقه، حلب را در بر می‌گیرد. البته مناطق عفرین نیز کُردنشین بوده که در چند سال اخیر پاکسازی قومی در آن صورت گرفته.
زبان گورانی دسته‌ای از زبان‌های ایرانی باختریhttp://www.iranicaonline.org/articles/dimli است که گویشورانش در باختر ایران و شمال خاور عراق‌‌ زندگی می‌کنند. برخی محققان گورانی را زبان ادبی استاندارد گویش‌های حوزۀ زاگرس دانسته‌اند. برخی آن را لهجه‌ای از کردی شمرده‌اند، اما از سدۀ بیست بیشتر خاورشناسان و زبان‌شناسان آن را یک زبان ایرانی از شاخۀ شمال غربی دانسته‌اند که از زبان کردی جدا است. گویش‌وران به گویش‌های گورانی همچنین از زبان کردی سورانی، کردی کلهری،http://lsi-linguistics.ihcs.ac.ir/article_1764_531907898a90a078f36ac62eefce7e93.pdf کردی کرمانجی و همچنین زبان‌های رسمی کشورهایی که در آن زندگی می‌کنند، مانند پارسی، عربی و ترکی نیز استفاده می‌کنند.Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International GuraniUNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger زبان گورانی (که شامل اورامی، گوره‌جویی، کندوله‌ای، زاغمرزی، بان زرده‌ای، زنگنه‌ای، باجلانی می‌شود) اغلب به عنوان بخشی از شاخه زازا-گورانی زبان‌های هندوایرانی و ایرانی طبقه‌بندی می‌شود.J. N. Postgate, Languages of Iraq, ancient and modern, British School of Archaeology in Iraq, [Iraq]: British School of Archaeology in Iraq, 2007, p. 138. زبان زازاکی که در قسمت‌های شمالی کردستان گویش می‌شود، هم از جهت دستوری و هم از جهت واژگان، دگرگون است و به‌طور کلی توسط گویشوران گورانی قابل فهم نیست؛ اما مرتبط با گورانی در نظر گرفته می‌شود.
یک بیت شعر قدیمی گورانی از پیر رکن الدین قرمیسینی (کرمانشاهی) شاعر یارسانی قرن چهارم هجری:
واتِش شَو آما و خدا کَریمَن
ئه‌ز کوردو گورانی و پالوانو شَوانِم
هر اسمی در زبان گورانی دارای جنسیت است، به این معنا که دارای جنس مذکر و مونث است.
به طور مثال کلمات (وەروە) به معنای برف، (مانگه) به معنای ماه، (کەرگە) بە معنای مرغ و... دارای جنسیت مونث هستند.
اسامی مونث در آخر معمولاً نشانه های (ه)، (ێ)، (ەی)، (ەیی) و همچنین در شماری کلمە نشانه (ا) می گیرند. این حروف همگی می توانند نشانه‌ی مونث بودن باشند اما همیشه اینطور نیست و ما اسامی مذکری داریم که به (ە)، (ێ) و یا (ا) تبدیل می شوند کە تنها راه شناسایی آن از روی استرس یا تکیه زبانی است. بە اینصورت که اگر ماده بود، استرس بر روی آخر حرف است. مثلاً:
مذکر: بۆڵە /boła'/
مونث: بۆڵە /bo'ła/
گویش‌های گورانی از شاخه زازا-گورانی زبان‌های ایرانی هستند.J N Postgate, Languages of Iraq, ancient and modern, British School of Archaeology in Iraq, [Iraq]: British School of Archaeology in Iraq, 2007, p.138. گورانی از نظر زبان شناختی با زبان‌های کردی مانند سورانی و کردی کرمانشاهی که در همسایگی آن قرار دارند ناهمگون است و کردی شمرده نمی‌شود. البته گورانی به شدت تحت تأثیر کردی قرار گرفته‌است.
کردها مایلند زبان گورانی را گویشی از زبان‌های کردی بشمارندKehl-Bodrogi, Krisztina. "Syncretistic religious communities in the Near East: Collected Papers of the International Symposium, Alevism in Turkey and Comparable Syncretistic Religious Communities in the Near East in the Past and Present”, Berlin, 14–17 April 1995Ozoglu, Hakan. "Kurdish notables and the Ottoman state." Albany: State University of New York Press, 2004Romano, David. "The Kurdish nationalist movement: opportunity, mobilization, and identity." Cambridge. Cambridge University Press, 2006. ولی تفاوت‌های زبان‌های زازا-گورانی و زبان‌های کردی بسیار زیاد است و بنابراین با هیچ استاندارد زبان‌شناختی نمی‌توان گورانی را به عنوان گویشی کردی طبقه‌بندی کرد.
در گذشته بخش اعظمی از استان کرمانشاه از نواحی غربی تا شرقی استان که شامل قصرشیرین، سرپل ذهاب، دالاهو، پاوه، شمال شهر کرمانشاه، سنقر، کنگاور تا نواحی از همدان به گورانی تکلم می‌کردند اما به علت همجواری با ایلات لک‌ و کلهر و با حرکت عشایری این ایلات از مناطق جنوبی تر به نواحی شمالی استان، به مرور تحت تأثیر گویش‌ این ایلات قرار گرفت و زبان گورانی را تقلیل داد به طوری که اکنون در قصرشیرین تنها در چند روستا همچون روستای سید خلیل (به هورامی و سنجابی ماچو)، در سرپل ذهاب (به باجلانی)، دالاهو (هورامی) صحبت می‌کنند و در شمال شهر کرمانشاه زنگنه‌ای ماچو از بین رفته و جای خودش را به زبان کردی و گویش کلهری داده‌است. در این مناطق به آواز "گورانی" و به آوازخوان "گورانی‌بیژ" (گورانی واچ، گورانی‌چڕ) گفته می‌شود. در عراق در خانقین، مندلی، شرق سلیمانیه، نزدیکی حلبچه و در ایران در جنوب و باختر ایران (کنار مرز عراق)، هورامان، خاور سنندج (اورامان ژاورود)، تمرکز اصلی مردم گورانی زبان در شهرستان پاوه و پس از آن شهر سرو آباد و بخشی از سنندج و کامیاران و مریوان و چند روستا در منطقهٔ دالاهو به این زبان سخن می‌گویند.
هورامی کهن‌ترین و محافظه کارترین گویش گورانی است که خصوصیات کهنتری راحفظ کرده‌است (مکنزی ۱۹۶۶ :۴). از تحولات آوایی این گویش می‌توان به این موارداشاره کرد: حفظ/ia-/* و*/ṷ-/ ایرانی آغازین۲در آغاز واژه به صورت/y-/ و/w-، حفظ/s/* و/z/*ایرانی، آغازین تحول/hṷ/*ایرانی آغازین به/w/ ,/dṷ/* به /b/، ṷia-/ */به/y-/ (مکنزی ۱۹۸۶ :۱۱۱). ویژگی‌هایی صرفی مانند حفظ جنس دستوری و حالت غیرفاعلی در صرف اسم، اعمال جنس دستوری در افعال ماضی بعید، ماضی نقلی، و سومشخص مفرد ماضی ساده و حفظ ساخت ارگاتیو در افعال ماضی متعدی، این گویش را ازدیگر گویش‌های همجوار متمایز می‌سازد. ظاهراً کهنترین اثر مکتوب به این گویش، دیوان شعری منسوب به» صیدی «است که مینورسکی(۹۳:۱۹۴۳)شکوفایی و شهرت او را درحدود ۱۵۲۰م می‌داند. این دیوان به یکی از گونه‌های مرده این گویش سروده شده‌است.
جدول مقایسه تحولات آوایی زبان گورانی با زبان کردی
در بررسی واژه گُنی در نزدیک‌ترین خویشاوند زبان شناختی گورانی، یعنی زبان زازایی وجود داشته و دقیقاً به معنی «خون» است.
واژه «گُنی»(goní) در اصل وام واژه ای پارتی می‌باشد و صورت اصلی آن در پارتی به صورت «گوخَنی»، در معنای «خون»، بوده‌است. صورت اصلی ایرانی باستان آن نیز «وهونی» می‌باشد. علّت آن که این واژه را وام واژه باید دانست از آن روست که قلب «و» ایرانی باستان به «گ» به هیچ وجه در زبان‌های شمال غربی ایرانی، خصوصاً زازایی و گورانی، اصالت نداشته و پر واضح است که «گُنی» استقراضی است از صورت پارتی «گوخَنی» (درزبان پارتی دو استثناء در قلب «و» باستانی به «گ» وجود دارد) و صورت اصیل گورانی این واژه را می‌توان در واژهٔ هورامی «ونی» یافت، به معنای «خون». وجود وام واژهٔ «گُنی» در متن گورانی کهن و زبان زازایی امروزین حاکی از قرابت منحصر به فرد زبان‌های گورانی و زازایی داشته و منشأ پارتی این دو را مشخص می‌سازد.
واژگان معادل «خون» در زبان‌های یادشده را می‌توان ذیلاً مشاهده نمود:
ایرانی باستان: وهونیـ
پارتی: گوخَنـ (ـی)
گورانی کهن: گنی
زازایی: گُنی
اردلانی: خوین
گورانی نوین (هورامی):ونی (توجه شود به حفظ صورت ایرانی باستان در هورامی و حفظ صورت اصیل پارتی در گورانی کهن و زازایی)
هورامی یا اورامیکرد یا کردها مدخلی جامعه شناختی بر گوران‌شناسی یکی از گویش های زبان گورانی است.Edmonds, Cecil. Kurds, Turks, and Arabs: politics, travel, and research in northeastern Iraq, 1919-1925. Oxford University Press, 1957.
هورامان سرزمینی است در دو کشور ایران و عراق که میان مناطق کردنشین می‌باشد. هورامی‌ها در ایران در دو استان کرمانشاه و کردستان و در عراق در استان سلیمانیه حضور دارند که به سه بخش اورامان لهون به مرکزیت شهر پاوه، اورامان تخت و اورامان ژاورود تقسیم می‌شود، تمرکز اصلی اورامی زبانان در دو شهر پاوه و سروآباد و اقلیت قابل توجهی در شهر مریوان در ایران و شهر حلبچه در عراق است.
هورامی‌ها در شهرهای کرمانشاه، سنندج، قروه، زاغمرز (چهارقلعه)، دماوند، سلیمانیه، اربیل و بغداد جمعیت قابل توجهی دارند.فؤاد معصوم رئیس‌جمهور سابق عراق از جمله گویشوران مهم و شناخته شده هورامی بود.
تا زمان صفویه گستردگی گویشوران هورامی ناشناخته است و اساساً تا این دوره هیچ مکتوبات قابل توجهی از گویشوران هورامی در دست نیست و حوزه سکونت آنها نیز بسیار محدود بوده است و چیزی که سبب گسترش گویش هورامی گردید این بود که در زمان صفویه و حکومت خاندان اردلان که کرد بودند، بسیاری از مردم هورامی و کرد در این زمان برای کسب قدرت سیاسی و نزدیکی به دربار صفویه ؛شیعه شدند(نظیر هورامی های منطقه کندوله) که در نتیجه پشتیبانی حکومت صفویه از خاندان اردلان‌ها و مردم هورامی سبب گردید که مکتوبات حکومت اردلان به زبان هورامی نگاشته گردد و این امر سبب گسترش زبان هورامی در مناطق جنوبی تر کردستان گردید و رفته رفته مکتوبات اردلان‌ها به زبان هورامی نگاشته می‌شد و البته مذهب بسیاری از مردم منطقه تابعه اردلان یارسان (اهل حق) بود و این مذهب پیوند کاملی با زبان هورامی داشت که در نتیجه زبان غالب شعر وادب حتی برای شیعیان دوازده امامی و اهل سنت هورامی گردید.
تا اوایل صفویه به گویشوران کنونی هورامی؛ هورامی گفته نمی‌شد بلکه به آنها گوران گفته می‌شد و از اواسط دوران صفویه به علت اینکه اکثریت گویشوران گوران در سرزمینی که در مکتوبات این دوره اورامان نام گرفت ساکن بودند؛ به مرور زمان به مردمان ساکن در این خطه اورامی اطلاق گردید که بعدها این واژه به هورامی و به زبان آنها هورامی گفته شد.
تقریباً همه منابع معتبر زبانشناسی هورامی را گویشی از زبان گورانی دانسته‌اند، زبان گورانی متعلق به شاخه زازا-گورانی از شاخه زبان‌های ایران غربی است و با زازایی هم‌خانواده است.ساخت‌های فعلی استمراری تأکیدی در گویش هورامی صفحهٔ ۲ از دیدگاه مکنزی گویش اورامانی مانند دیگر گویش‌های گورانی، دارای برخی مشخصات آوایی است و از آن نظر، به گویش‌های مرکز ایران نزدیک‌تر استD. N. Mackenzie Avromani, Encyclopædia Iranica اما بااین حال از دیدگاه دانشنامه بریتانیکا اورامانی به عنوان یکی از گویش‌های زبان گورانی است.http://www.britannica.com/topic/Iranian-languages در طول زمان، به خاطر همسایگی با گویش‌هایی مانند سورانی، دادوستد واژگان میان اورامانی و این گویش‌ها بسیار بوده‌است.
هورامی گویشی گورانی و یکی از زبان‌های ایرانی نو است که درشاخهٔ شمال غربی ازگروه زبان‌های ایرانی غربی قرار دارد. منطقهٔ هورامان میان دو کشور ایران و عراق در مناطق کردنشین واقع شده‌است. گویشوران هورامی در ایران در دو استان کرمانشاه وکردستان سکونت دارند و همگی خود را متعلق به قومیت کرد می‌دانند. در مورد ماهیت گویش هورامی و جایگاه آن درشجرۀ خانوادگی زبان‌های ایرانی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. ارانسکی هورامی را گونه‌ای از گویش‌های گورانی و زازا می‌داند. به باور وی وجود تفاوت‌های چشمگیر زبانی میان گویش‌های گورانی و زازا از یک سو و سایر گویش‌های کردی از سوی دیگر بسیاری از محققان را بر آن داشته تا گویش‌های مذکور را زبان‌هایی متفاوت و مجزا از زبان کردی و مرتبط با گویش‌های مرکزی ایران نظیر گویش سمنانی و یا گویش‌های کرانهٔ کاسپین بدانند. (مکنزی ۱۹۶۶)
مکنزی معتقد است که پیچیدگی فرایندهای نحوی و ساخت واژی گویش هورامی، این گویش را به جزیره‌ای در دریای زبان کردی مبدل کرده‌است. درمقالهٔ حاضر نیز گویش هورامی به مثابهٔ گونهای از زبان کردی در نظر گرفته می‌شود. برمبنای ملاحظات جغرافیایی گویش هورامی محدود در مرزهای ایران را می‌توان به دوگونهٔ عمده تقسیم کرد: گونهٔ مختص منطقهٔ هورامان لهون و گونهٔ مختص منطقهٔ هورامان تخت. منطقهٔ هورامان لهون شامل بخش‌هایی از استان کرمانشاه و بخش هایی از مناطق کردنشین کشور عراق است. منطقهٔ هورامان تخت در مرزهای استان کردستان محصور شده‌است .شایان ذکر است که در هر یک از این دو گونهٔ عمده گویش هورامی نیز تفاوت‌های زبانی متنوعی به چشم می‌خورد .هر چند که این گونه‌ها از منبع زبانی واحدی سرچشمه می‌گیرند، اختلافات همزمانی موجود میان آن‌ها درحوزه های واژ-واجی و دستوری سبب می گردد تا هر محققی که قصد تحقیق درباره جنبه‌های مختلف گویش هورامی را دارد، برای برخورداری از داده‌هایی یک دست و همگن و نیز نیل به نتایج مرتبط درگام نخست به این تقسیم بندی چندگانه قائل شود.
در گویش هورامی ساخت‌های فعلی خاصی وجود دارند که فقط گویش ‌هستند و در سایر گویش‌های کردی مشاهده نمی‌شوند. این ساخت‌ها از دو جزء تشکیل شده‌اند: جزء اول آنها مصدر است. مصدر در گویش هورامی با افزودن تک واژ-ay به ستاک ماضی افعال ساخته می‌شود و جزء دوم این ساخت‌ها می‌تواند یکی از سه صورت فعلی مضارع اخباری، ماضی استمراری و یا ماضی ساده باشد که از مصدر ذکرشده در جزء اول برگرفته می‌شوند. در این میان کاربرد این ساخت با مضارع اخباری و ماضی استمراری به مراتب رایج تر است. نکتهٔ قابل توجه در مورد این ساخت‌های فعلی این است که مفعول صریح آنها درساخت‌های متعدی غیرکنایی)درکلّیهٔ زمان‌های دستوری به استثنای گذشتهٔ ساده ( امکان بروز به شکل گروه اسمی را ندارد و تنها به صورت واژه بست ضمیریِ هم مرجع با سازه مفعول بر روی جزء مصدری ساخت مذکور ظاهر می‌شود. استفاده از گروه اسمی مفعولی به همراه این افعال موجب غیر دستوری شدن ساخت حاصل می‌شود. در ساخت ‌های لازم و متعدیِ کنایی گذشتهٔ ساده جز مصدری میزبان واژه بست ضمیری مطابقه با فاعل است و مفعول صریح حتی مجال بروز واژه بستی را نیز نمی‌یابد.
از آنجایی که گروه‌های اسمی تنها زمانی می‌توانند به صورت تخفیف یافته به شکل ضمیری، واژه بستی و یا محذوف در عبارات زبانی ظاهر شوند که به نحوی ازقبل در الگوی کلامی برانگیخته شده باشند و مصداق آنها برای مخاطب کلام قابل بازیابی باشدقابلیت بازیابی مفعول صریح درساخت‌های غیرکنایی را می‌توان به عنوان معیار تعیین کننده تشکیل یا عدم تشکیل ساخت‌های مذکور درنظرگرفت با توجه به اهمیت ملاحظات گفتمانی و کلامی در روند شکل گیری ساخت‌های موردنظر می‌توان ازنظریهٔ ساختاراطلاعاتی لمبرکت(۱۹۹۴ ) برای توجیه مراحل مختلف این روند بهره جست.
hænɛ
-nɛ
wan(ε)
ban(ɛ)
bɛnɛ
bjɛnɛ
bjɛbɛnɛ
bjεbjεnε
bjɛban(ɛ)
bibjajnɛ
شرطی/آرزویی
مناطق هورامی زبانان
پاوه حدود ۳/۴ شهرستان یعنی ۴۵۰۰۰نفر
کل شهرستان سرو آباد و چند روستا در جنوب شهرستان مریوان و بخش پالنگان در شهرستان کامیاران
در استان حه له بچه نیز حدود ۲/۵ استان هورامی هستند و چند روستا نیز در سلیمانیه
خورشیدگرفتگی یا کسوف (به پهلوی، مهرتَمیک) زمانی اتفاق می‌افتد که بخشی از زمین در سایه‌ای که ماه به‌طور کامل یا جزئی جلوی نور خورشید را می‌گیرد، فرومی‌رود. این زمانی اتفاق می‌افتد که خورشید، ماه و زمین در یک راستا قرار گیرند. چنین هم‌ترازی هم‌زمان با ماه جدید (سیزیژی) است که نشان می‌دهد ماه نزدیک‌ترین به دایرةالبروج است. در یک کسوف کامل، قرص خورشید به‌طور کامل توسط ماه پوشیده می‌شود. در کسوف‌های جزئی و حلقوی، تنها بخشی از خورشید پوشیده می‌شود.
اگر ماه در مداری کاملاً دایره‌ای، کمی نزدیک‌تر به زمین، و در همان صفحه مداری قرار می‌گرفت، هر ماه جدید خورشیدگرفتگی کاملی داشت. با این حال، از آنجایی که مدار ماه بیش از ۵ درجه نسبت به مدار زمین به دور خورشید کج است، سایه آن معمولاً زمین را از دست می‌دهد. خورشیدگرفتگی تنها زمانی رخ می‌دهد که ماه در طول ماه جدید به اندازه کافی به صفحه دایرةالبروج نزدیک شود. برای همزمانی این دو رویداد باید شرایط خاصی رخ دهد زیرا مدار ماه در گره‌های مداری خود دو بار در هر ماه دراکونی (۲۷٫۲۱۲۲۲۰ روز) از دایرةالبروج عبور می‌کند در حالی که یک ماه جدید در هر ماه سینودی (۲۹٫۵۳۰۵۹ روز) یک بار رخ می‌دهد؛ بنابراین، خورشیدگرفتگی (و ماه‌گرفتگی) تنها در طول فصول خسوف رخ می‌دهد که منجر به حداقل دو، و تا پنج، خورشیدگرفتگی در هر سال می‌شود. بیش از دو مورد از آنها می‌تواند خسوف کامل باشد.Five solar eclipses occurred in 1935.
کسوف کامل نادر است زیرا زمان ماه جدید در فصل خسوف باید دقیق‌تر باشد تا بین ناظر (روی زمین) و مراکز خورشید و ماه هماهنگ شود. علاوه بر این، مدار بیضی شکل ماه اغلب آن را به اندازه کافی از زمین دور می‌کند که اندازه ظاهری آن به اندازه‌ای بزرگ نیست که بتواند خورشید را به‌طور کامل مسدود کند. خورشیدگرفتگی کامل در هر مکان خاص نادر است زیرا کلیت فقط در امتداد یک مسیر باریک در سطح زمین وجود دارد که توسط سایهٔ کامل یا سایهٔ ماه ردیابی می‌شود.
کسوف یک پدیدهٔ طبیعی است. با این حال، در برخی از فرهنگ‌های باستانی و مدرن، خورشیدگرفتگی به دلایل ماوراءطبیعی نسبت داده می‌شد یا به عنوان نشانه‌های بد تلقی می‌شد. خورشید گرفتگی کامل می‌تواند برای افرادی که از توضیح نجومی آن بی‌خبرند ترسناک باشد، زیرا به نظر می‌رسد خورشید در طول روز ناپدید می‌شود و آسمان در عرض چند دقیقه تاریک می‌شود.
از آنجایی که نگاه مستقیم به خورشید می‌تواند منجر به آسیب دائمی چشم یا نابینایی شود، هنگام مشاهده خورشیدگرفتگی از روش‌های ویژه محافظت از چشم یا مشاهده غیرمستقیم استفاده می‌شود. مشاهده تنها فاز کل خورشیدگرفتگی کامل با چشم غیر مسلح و بی‌محافظت، بی‌خطر است. این عمل باید با دقت انجام شود، اگرچه کاهش شدید درخشندگی خورشید با ضریب بیش از ۱۰۰ بار در آخرین دقیقه قبل از کلیت، مشخص می‌کند که چه زمانی کلیت شروع شده‌است و برای آن تغییرات شدید و دیدگاه تاج خورشیدی است که مردم را به سفر به منطقه کلی سوق می‌دهد (فازهای جزئی بیش از دو ساعت طول می‌کشد در حالی که فاز کل می‌تواند حداکثر حداکثر ۷/۵ دقیقه برای هر مکان و معمولاً کمتر طول بکشد). افرادی که تحت عنوان تعقیب‌کننده خورشیدگرفتگی یا کسوف شناخته می‌شوند، حتی به مکان‌های دوردست سفر می‌کنند تا خورشیدگرفتگی‌های مرکزی را مشاهده کنند.
برای ارائه تعریف دقیق خورشیدگرفتگی، باید به تعاریف زیر توجه نمود:
بر اساس این تعاریف نجومی، هرگاه ماه از میان زمین و خورشید عبور نماید و سایه ماه روی قسمتی از زمین بیفتد هم اختفاء خورشید توسط ماه و هم گرفت زمین توسط ماه رخ داده‌است. با وجود این، چنان‌که از قدیم به رخ دادن این پدیده "خورشیدگرفتگی" گفته می‌شده‌است، هنوز هم از این نام استفاده می‌شود.
زمین در گردش به دور خورشید و ماه در گردش به دور زمین در مدارهای بیضی شکل اما نزدیک به دایره حرکت می‌کنند. شعاع مدار گردش زمین به دور خورشید (تقریباً ۱۵۰ میلیون کیلومتر) حدود ۴۰۰ برابر بزرگتر از شعاع مدار گردش ماه به دور زمین (تقریباً ۳۸۰ هزار کیلومتر) است و این در حالی است که اندازه واقعی قطر خورشید نیز حدود ۴۰۰ برابر بزرگتر از اندازه واقعی قطر ماه است. این وضعیت باعث شده‌است که اندازه ظاهری ماه و خورشید از دید ناظر زمینی تقریباً یکسان دیده شود.
بیضی بودن مدارها، باعث می‌شود که فاصله زمین تا خورشید در طول سال در حدود ۱٫۶ ٪ و فاصله ماه تا زمین در طول زمان تا حد ۵٫۴ ٪ کم یا زیاد شود. این مطلب موجب شده‌است که در زمان‌های مختلف، اندازه ظاهری ماه و خورشید کمی تغییر کند و در نتیجه ماه گاهی کوچکتر، گاهی هم‌اندازه و گاهی اندکی بزرگتر از خورشید دیده شود. از سطح کره زمین، اندازه ظاهری ماه از ۲۹٫۳ تا ۳۴٫۱ دقیقه قوس و اندازه ظاهری خورشید از ۳۱٫۶ تا ۳۲٫۷ دقیقه قوس در تغییر است.
صفحه مدار گردش ماه به دور زمین (دائرةالبروج)، نسبت به صفحه مدار گردش زمین به دور خورشید ۵٫۱۴۵ درجه، زاویه دارد. این عامل باعث می‌شود که در زمان مقارنه ماه، در بیشتر موارد از خط واصل بین زمین و خورشید فاصله داشته باشد و تنها در بعضی از دفعات ماه نو این سه جرم آسمانی تقریباً در یک خط راست قرار بگیرند.
ویژگی‌های مداری ذکر شده در بالا، موجب شده‌است که پدیده خورشیدگرفتگی در کره زمین از ویژگی‌های منحصربه‌فردی در بین سیارات منظومه خورشیدی برخوردار باشد و پیچیدگی‌ها و زیبایی‌های خاصی به شرح زیر در آن دیده شود.
حدود ۳۰ روز طول می‌کشد تا ماه یک گردش کامل به دور زمین انجام دهد و در هر بار گردش، یک بار ماه نو رخ خواهد داد.
اگر صفحه مداری گردش ماه به دور زمین همان صفحه مداری گردش زمین به دور خورشید می‌بود، در هر ماه یک بار خورشید گرفتگی رخ می‌داد. اما وجود ۵ درجه انحراف زاویه‌ای بین این دو صفحه، باعث می‌شود که در بسیاری از ماه‌ها، ماه از بالا یا پایین قرص خورشید بگذرد.
بنابرین تنها دو یا سه بار در هر سال، ماه در هنگام عبور از فاصله میان زمین و خورشید به اندازه کافی به خط واصل بین زمین و خورشید نزدیک می‌شود و در این هنگام گرفتگی خورشید رخ می‌دهد.
این نوع از خورشیدگرفتگی، هنگامی رخ می‌دهد که از سطح زمین اندازه ظاهری ماه کوچکتر از اندازه ظاهری خورشید دیده شود. در این وضعیت، در مکان‌هایی از کره زمین که به خط واصل مرکز خورشید و مرکز کره ماه خیلی نزدیک هستند، تنها حلقه پرنوری از خورشید دیده می‌شود و درون حلقه (که روی تاریک ماه است) کاملاً تاریک دیده می‌شود.
این نوع از خورشیدگرفتگی، هنگامی رخ می‌دهد که از سطح زمین اندازه ظاهری ماه اندکی بزرگتر از اندازه ظاهری خورشید دیده شود. در این وضعیت، در مکان‌هایی از کره زمین که به خط واصل مرکز خورشید و مرکز کره ماه خیلی نزدیک هستند، تمام سطح خورشید توسط روی تاریک ماه پوشانده می‌شود. در خورشیدگرفتگی کلی (کسوف کامل) زمین، ماه و خورشید در یک راستا قرار می‌گیرند، در این حالت کل قرص خورشید در پشت ماه پنهان می‌شود. سایه ماه فقط چند کیلومتر از سطح زمین را در بر می‌گیرد و به موازات حرکت ماه در مدار خود، یک مسیر طولانی منحنی شکل در روی زمین می‌پیماید. تنها کسانی می‌توانند گرفتگی خورشید را ببینند که در جایی از این مسیر باریک و طولانی واقع باشند.
در هر نقطه، مدت گرفتگی کامل، بیشتر از دو تا پنج دقیقه طول نمی‌کشد. هر چه گرفتگی کامل نزدیکتر می‌شود، آسمان تاریکتر می‌شود و ستارگان بیشتری پدیدار می‌شوند. هنگامی‌که قرص خورشید کاملاً پوشانده می‌شود، هاله سفید رنگ درخشانی در اطراف ماه می‌درخشد. این همان تاج خورشیدی است که به صورت هاله‌ای از گازهای رقیق و داغ از خورشید جریان دارند. در کناره‌های قرص سیاه ماه، حلقه باریک و سرخ رنگی از گازهای خورشید به چشم می‌خورد که فام‌سپهر نام دارد.
هرگاه خورشیدگرفتگی اتفاق می‌افتد، در مکان‌هایی از سطح کره زمین که از خط واصل مرکز خورشید و مرکز کره ماه دور هستند، امکان تماشای گرفت کلی یا گرفت حلقوی وجود ندارد. در چنین نقاطی - که شامل مساحت بیشتری از زمین می‌شود - دو قرص خورشید و ماه هم‌مرکز دیده نمی‌شوند و در نتیجه روی تاریک ماه، تنها قسمتی از قرص خورشید را می‌پوشاند که به این حالت گرفت جزئی گفته می‌شود.
در بعضی از خورشیدگرفتگی‌ها، از سطح زمین اندازه ظاهری ماه و خورشید خیلی به یکدیگر نزدیک است. در این وضعیت که خیلی به ندرت رخ می‌دهد، ممکن است در نقاطی از سطح زمین خورشیدگرفتگی کلی و در نقاط دیگری خورشیدگرفتگی حلقوی دیده شود که به این حالت خورشیدگرفتگی مرکب گفته می‌شود. در این حالت نیز در دیگر نقاط سطح زمین، خورشیدگرفتگی جزئی دیده خواهد شد.
برای هر جسم کروی تاریک مانند ماه که در نزدیکی جسم کروی نورانی مانند خورشید قرار بگیرد، سایه‌ای تشکیل می‌شود که می‌توان در آن قسمت‌های زیر را تشخیص داد:
اگر وضعیت مداری ماه در هنگام ماه نو به گونه‌ای باشد که هیچ‌کدام از سه قسمت سایه ماه با سطح زمین تلاقی نکند، خورشیدگرفتگی اتفاق نخواهد افتاد. در غیر این صورت، یکی از حالت‌های زیر رخ خواهد داد:
در خلال گرفتگی، بر اثر حرکت ماه و چرخش زمین، سایه ماه زمین را از غرب به شرق طی می‌کند که به این سیر حرکتی سیر گرفتگی کلی می‌گویند. هر کسی که در این مسیر باشد خورشید را در حالت گرفت کلی خواهد دید، این مسیر در بیشترین حالت به ۳۲۰ کیلومتر می‌رسد و حدود نیم درصد سطح زمین را می‌پوشاند.
اندازه ظاهری ماه و خورشید از دید اهالی کره زمین تقریباً یکسان و به دلیل بیضوی بودن مدارها تا حدودی دارای نوسان هستند. این مطلب موجب شده که پدیده خورشیدگرفتگی در کره زمین از ویژگی‌های منحصربه‌فردی در بین سیارات سامانه خورشیدی برخوردار باشد و پیچیدگی‌ها و زیبایی‌های خاصی در آن دیده شود.
در دیگر سیارات منظومه خورشیدی هم پدیده خورشیدگرفتگی روی می‌دهد، اما زیبایی‌های مربوط به خورشیدگرفتگی در کره زمین در دیگر سیاره‌ها دیده نمی‌شود. در سیاره مشتری، به دلیل تعدد ماه‌ها، خورشیدگرفتگی‌های متعددی رخ می‌دهد. در پلوتون نیز خورشیدگرفتگی وجود دارد اما این پدیده به صورت دوره‌ای و در فواصل بیش از ۱۰۰ سال رخ می‌دهد.
در طول تاریخ این پدیده همواره مورد توجه اقوام و ملل مختلف بوده‌است. اغلب تمدن‌های کهن خورشید گرفتگی را پدیده‌ای شوم می‌پنداشتند و دربارهٔ آن اعتقادات خرافی داشتند. مردم در زمان‌های قدیم از گرفتگی خورشید می‌ترسیدند، چرا که در ابتدا علت گرفتگی را نمی‌دانستند و خیال می‌کردند که ممکن است خورشید برای همیشه ناپدید شود و به‌طور معمول این پدیده را به مسائل فراطبیعی و خدایان ارتباط می‌دادند و ناپدید شدن خورشید را ناشی از خشم خدایان می‌پنداشتند.
مردم چین عقیده داشتند که هنگام خورشید گرفتگی اژدهایی خورشید را می‌بلعد. در بسیاری از فرهنگ‌ها خورشید گرفتگی بلایی آسمانی پنداشته می‌شده‌است. مردم هند در خلال گرفتگی خود را تا گردن در آب فرومی‌کردند و اعتقاد داشتند که با این کار به خورشید و ماه کمک می‌کنند تا در برابر اژدها از خود دفاع کنند.
هنگام تدفین ابراهیم فرزند پیامبر اسلام، خورشیدگرفتگی ۲۷ ژانویه ۶۳۲ رخ داد و مردم گفتند که خورشید به دلیل مرگ ابراهیم اندوهگین است. اما محمد به همه گفت: «ایها الناس ان الشمس و القمر آیتان من آیات الله یجریان بامره، مطیعان له، لا ینکسف لموت احد و لا لحیاته، فاذا انکسفا او احدهما صلوا»
ترجمه: ای مردم همانا خورشید و ماه دو نشانه از نشانه‌های قدرت حق تعالی هستند که تحت اراده و فرمان او هستند و برای مرگ و حیات کسی نمی‌گریند و هر زمان دیدید آن دو یا یکی از آنها گرفت نماز بگزارید.رحلت ابراهیم پسر حضرت محمد.
نخستین خورشیدگرفتگی که در تاریخ بشر ثبت شده به تاریخ ۱۱ اکتبر سال ۲۱۳۴ پیش از میلاد توسط دو ستاره‌شناس چینی انجام شده‌است. البته آن‌ها موفق به پیش‌بینی آن نشده بودند.
بر اساس پژوهش‌های ناسا مردم تمدن بابل چگونگی پیش‌بینی ماه‌گرفتگی را می‌دانستند. آن‌ها همچنین نخستین پیش‌بینی خورشیدگرفتگی در تاریخ سوم مه سال ۱۳۷۵ پیش از میلاد را پیش‌بینی و ثبت کردند. گمان می‌رود که بابلی‌ها از چرخه ساروس آگاه بودند. توجه شود پیش‌بینی خورشیدگرفتگی بسیار دشوارتر است زیرا سایه قابل مشاهده خورشیدگرفتگی روی زمین فقط چند ده کیلومتر است و به محاسبات دقیق در مقیاس دقیقه قوس نیاز دارد.
به نظر می‌آید که تالس در سال ۶۱۰ پیش از میلاد خورشیدگرفتگی را بر اساس خورشیدگرفتگی پیش از آن و استفاده از چرخه ساروس (۱۸ سال و ۱۱ روز) پیش‌بینی کرده‌است. با گذشت یک چرخه ساروس پس از خورشیدگرفتگی، خورشید و ماه و زمین تقریباً به همان موقعیت در فضا برمی‌گردند که یک خط تقریباً راست است؛ بنابراین او توانست سال وقوع خورشیدگرفتگی را پیش‌بینی کند اما توانایی پیش‌بینی ماه و روز وقوع آن نداشت.
در سده دوم پیش از میلاد و زمان بطلمیوس پیش‌بینی خورشیدگرفتگی دقیق‌تر شد.
امروزه جنبه علمی این پدیده به خوبی شناخته شده‌است و به همین خاطر به غیر از تماشای زیبایی ظاهری آن، استفاده‌های علمی هم از این پدیده صورت می‌پذیرد.
در زمان خورشیدگرفتگی و به خصوص در خورشیدگرفتگی کلی، امکان انجام بررسی‌های علمی خاصی روی بعضی از مسائل علمی فراهم می‌شود که در مواقع دیگر عملاً غیرممکن است و همین مطلب ارزش علمی این پدیده را بالا می‌برد.
مدتها پیش از آنکه گرفتگی رخ دهد. برنامه‌ریزی دقیقی صورت می‌گیرد تا چندین گروه در مسیر گرفت مستقر شوند. ستاره‌شناسان تلاش می‌کنند تا محل‌هایی را انتخاب کنند که در مدت کوتاهی، ابرگرفتگی نباشد. طی چند دقیقه قابل استفاده، دوربین‌ها و دستگاه‌ها، هم‌زمان به عکسبرداری و آزمایش‌های مختلف مشغول می‌شوند. حتی برخی از گروه‌های پژوهش‌گر در حالی که دستگاه‌ها را در هواپیما جای می‌دهند مطالعات خود را هنگام پرواز انجام می‌دهند. آن‌ها با این روش می‌توانند از مزاحمت ابرها به دور باشند و نیز با پرواز هواپیما، مسیر سایه ماه را دنبال کنند. از اینرو به مدت مشاهده گرفتگی چندین دقیقه افزوده می‌شود.
وقتی ماه قرص خورشید را می‌پوشانَد، لایه‌های خارجی جو خورشید را می‌توان رصد کرد. با پدیدار شدن ستاره‌ها می‌توان انحنای فضازمان را اندازه‌گیری کرد با محاسبه زمان تماس اول ماه با خورشید می‌توان به جزئیاتی در حرکت مداری ماه و زمین پی برد. می‌توان ستارگان دنباله‌داری را که در حضیض هستند بررسی کرد. در سده اخیر مهم‌ترین سنجش‌های خورشید گرفتگی اندازه‌گیری مکان ستاره‌های قابل روئیت در اطراف خورشید و تأیید تجربی نسبیت عام آلبرت اینشتین است. نسبیت عام پایه کیهان‌شناسی نوین است. امروزه گرفتگی کامل، برای اخترشناسان فرصت گرانبهایی است تا بخش‌های کم نورتر تاج خورشید و نیز لایه فام‌سپهر را مطالعه کنند.
نگاه کردن به خورشیدگرفتگی با چشم غیر مسلح، خسارت‌های جبران‌ناپذیری به چشم انسان وارد می‌کند.
برای تماشای خورشیدگرفتگی می‌توان از عینک‌های ویژه‌ای که به این منظور ساخته شده‌اند استفاده کرد. فیلتر مورد استفاده در این عینک‌ها باید با استاندارد جهانی ایزو ۲–۱۲۳۱۲ منطبق باشد.
در هنگام خورشیدگرفتگی کامل خیلی از حیوانات هراسان شده یا رفتار آن‌ها عوض می‌شود. برخی از آن‌ها فکر می‌کنند که غروب شده‌است.
ترابری عمومی سامانه‌ای از ترابری برای مسافران به صورت جمعی است که برای عموم جامعه در دسترس است و معمولاً بر پایه یک برنامه زمانی مشخص و در یک مسیر مشخص کار می‌کند، و برای هر سفر یک هزینه ثابت دریافت می‌کند. برخی از نمونه‌های ترابری عمومی عبارتند از: اتوبوس‌های شهری، اتوبوس‌های ترولی، تراموا (یا ریل سبک)، مترو، و قایق‌های فرابر. ترابری عمومی میان‌شهری در سلطه شرکت‌های هواپیمایی، اتوبوس‌های بین‌شهری و راه‌آهن میان‌شهری است. در بسیاری از نقاط جهان شبکه‌های ریلی تندرو در حال توسعه و گسترش هستند.
بیشتر سامانه‌های ترابری عمومی در امتداد مسیرهای ثابت با نقاط سوار یا پیاده شدن مشخص و با یک جدول زمانی از پیش تنظیم‌شده کار می‌کنند. تاکسی‌های اشتراکی (غیر دربست) در بسیاری از نقاط جهان بر اساس تقاضای موجود خدمات ارائه می‌دهند که ممکن است در جابجایی مسافر با سرویس‌های ترابری عمومی رقابت کرده یا مکمل آن‌ها باشند. Paratransit گاهی در مناطق کم‌تقاضا و برای افرادی که نیاز به خدمات درب منزل دارند (برای مثال معلولین)، مورد استفاده قرار می‌گیرد.
سامانه‌های ترابری عمومی شهری در آسیا، آمریکای شمالی و اروپا کاملاً باهم متفاوت است. در آسیا، سامانه‌های ترابری عمومی بیشتر توسط شرکت‌های خصوصی و سهامی عام اداره می‌شود. در آمریکای شمالی، مسئولان شهرداری معمولاً عملیات ترانزیت گسترده را انجام می‌دهند. در اروپا، هر دو شرکت‌های دولتی و خصوصی بیشتر سامانه‌های ترابری گسترده را کنترل می‌کنند. ترابری عمومی می‌تواند سود محور بوده و بر اساس مسافت پیموده شده هزینه آن محاسبه و دریافت شود یا اینکه توسط یارانه‌های دولتی حمایت شده و دارای یک نرخ ثابت باشد. خدمات ترابری عمومی می‌توانند به دلیل داشتن شمار مسافر بسیار یا نرخ کرایه بالا کاملاً سودآور باشند، یا می‌توانند از درآمد مالیاتی محلی یا ملی یارانه دریافت کنند و تنظیم شوند. در برخی از شهرها و شهرک‌ها سرویس‌های کاملاً رایگان نیز وجود دارد.
انجمن بین‌المللی ترابری عمومی (UITP) شبکه‌ای بین‌المللی برای مقامات و اپراتورهای ترابری عمومی، سیاست‌گذارها، موسسات علمی و صنعتی تأمین و خدمات ترابری عمومی است.
هفت معیار مختلف، قابلیت به‌کارگیری گونه‌های مختلف ترابری عمومی و جذابیت کلی آن را اندازه‌گیری می‌کنند. این معیارها عبارتند از: سرعت، راحتی، ایمنی، هزینه، مجاورت، به موقع بودن و مستقیم بودن. سرعت از کل زمان سفر از جمله نقل و انتقالات محاسبه می‌شود. مجاورت به معنای این است که مسافران پیش از اینکه مسیر ترابری عمومی سفر خود را آغاز کنند باید چقدر مسافت را طی کنند و چقدر آن‌ها را به مقصد مورد نظر خود نزدیک می‌کند. به موقع بودن، زمانی است که باید منتظر وسیله نقلیه بود. مستقیم بودن (Directness) میزان انحراف از مسیر اصلی در طی سفر را اندازه‌گیری می‌کند.
در میان روش‌های مختلف ترابری، گزینش افراد به شدت به عوامل هزینه و راحتی و همچنین عادت بستگی دارد. یک فرد ممکن است با وجود هزینه اولیه بالا، احتمال خطر تصادف بیشتر، هزینه‌های مربوط به نگهداری و استفاده، بازهم ترابری خصوصی را انتخاب کند. نداشتن کنترل، فضای کوچک، ازدحام بیش از حد، سرعت یا شتاب‌های بسیار، ترس از ارتفاع یا آب و یا سایر ترس‌ها ممکن است باعث عدم استفاده از وسایل ترابری عمومی شود.
اگر زمان سفر در وسایل ترابری عمومی قابل پیش‌بینی باشد و این سفر به اندازه کافی راحت باشد (صندلی، توالت، خدمات دهی)، کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، به همین دلیل می‌توان با به‌کارگیری برنامه‌ریزی زمانی، سفری راحت، لذت‌بخش و بهینه و قابل استراحت (برای سفرهای شبانه) فراهم کرد. انتظار، تعویض و توقف، برای مثال به دلیل ترافیک یا برای بازرسی‌های امنیتی، ناراحت‌کننده است.
شرکت‌های هواپیمایی در میان فرودگاه‌ها خدمات هواپیمایی ارائه می‌دهند. سفر هوایی دارای سرعت بالایی است، اما زمان انتظار پیش و پس از مسافرت طولانی است و بنابراین فقط در مسافت‌های طولانی یا در مناطقی که کمبود زیرساخت‌های زمینی دیگر روش‌های ترابری را غیرممکن می‌سازد، امکان‌پذیر است.
خدمات اتوبوسی از اتوبوس‌ها برای جابجایی شمار بسیاری مسافر در سفرهای نسبتاً کوتاه در جاده‌های معمولی استفاده می‌کنند. اتوبوس‌ها (در مقایسه با تراموا یا قطار) با ظرفیت کمتری کار می کنند و می‌توانند در جاده‌های معمولی با ایستگاه‌های اتوبوس نسبتاً ارزان به مسافران خدمت رسانی کنند؛ بنابراین، از اتوبوس‌ها معمولاً در شهرهای کوچکتر، و مناطق شهری و روستایی و برای سرویس‌های "شاتل" (سرویس‌های رفت و برگشتی میان دو نقطه مشخص) و به عنوان مکملی برای دیگر وسایل ترابری در شهرهای بزرگ استفاده می‌شود. سامانه اتوبوس تندرو (BRT) اصطلاح مبهمی است که به اتوبوس‌هایی گفته می‌شود که در مسیر عبور اختصاصی رفت و آمد می‌کنند (مانند ریل سبک). اتوبوس ترولی، گونه‌ای اتوبوس برقی است که برای حرکت از خطوط برق هوایی نیرو می‌گیرد. وسایل نقلیه الکتریکی آنلاین اتوبوس‌هایی هستند که با باتری معمولی کار می‌کنند، اما به‌طور مکرّر در نقاط خاصی از مسیر، از طریق سیم‌های زیرزمینی شارژ می‌شوند.
قطار کامیوتر یا حومه بخشی از ترابری عمومی یک منطقه شهری است که به حومه خارجی شهر و شهرک‌ها و روستاهای همسایه خدمات سریع ارائه می‌دهد. این قطارها در ایستگاه‌های مربوط به شهرهای کوچک و روستاها نیز توقف می‌کنند. ایستگاه‌ها بیشتر با سامانه‌های اتوبوس شاتل یا پارک‌سوار ترکیب می‌شوند. تناوب رفت و برگشت ممکن است تا چندین بار در ساعت باشد، و سامانه‌های ریلی حومه‌ای ممکن است بخشی از راه‌آهن ملی باشد یا توسط آژانس‌های ترابری محلی اداره شود.
قطار بین‌شهری خدمات مسافربری مسیر طولانی است که مناطق مختلف شهری را به هم متصل می‌کند. این خطوط ایستگاه‌های کمی داشته و دارای سرعت متوسط نسبتاً بالایی هستند. این خطوط در هر شهر معمولاً فقط یکی از چند ایستگاه را ایجاد می‌کنند. این خدمات ممکن است بین‌المللی نیز باشند.
قطارهای تندرو، قطارهای مسافربری هستند که به‌طور قابل توجهی سریعتر از ریل معمولی کار می‌کنند. (معمولاً حداقل ۲۰۰ کیلومتر در ساعت سرعت دارند). برجسته‌ترین نمونه‌های ساخته شده از آن مربوط به اروپا و آسیای شرقی است. این سامانه‌ها قابل مقایسه با ترابری هوایی است، چرا که خدمات مسافت طولانی و سرعت بالا ارائه می‌دهند. همچنین این قطارها نسبت به هواپیما ارزان‌تر بوده و برای تأمین انرژی خود به جای احتراق از الکتریسیته استفاده می‌کنند.