moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
در بعضی از منابع به اشتباه گفته شده‌است که پاره‌چین چوب برگرفته از کاشی پاره‌چین است و پاره‌چین در ایران از هند وارد شده‌است. در حالیکه در سبک هندی چوب زمینهٔ کار یک تکه‌است و به علاوه جنس چوب از فوفل است. شیوه‌ای کار در سبک هندی به این شکل است که ابتدا طرح را بر روی چوب پیاده کرد و سپس شکل‌ها را بریده و بعد با تکه‌های مختلف چوب پر می‌کنند.
طبق آخرین کاوش‌هایی که در شهر سوخته واقع در زابل انجام گرفته‌است، شانه‌ای پیدا شده‌است که بر روی آن گلی با تکه‌های چوب کار شده‌است. این شانه متعلق به ۵۰۰۰ سال پیش است. پیدا شدن این شانه دلیلی بر بطلان دو نظریه یادشده می‌باشد. علاوه بر این طرح گل روی شانه با طرح گلی که بر روی سفالینه‌ها کشف شده‌است یکی می‌باشد که نشان می‌دهد شانهٔ یافت شده نمی‌تواند از جایی وارد ایران شده باشد.
سابقهٔ هنر معرق‌کاری بعدی به قرن ششم هجری و دوره سلجوقی بازمی‌گردد. این هنر در آغاز برای تزئین سطح میز، بوفه و در به کار گرفته شد. تنها نقش‌های اسلیمی با ۵ رنگ چوب آبنوس، فوفل، گلابی، سنجد و توت مورد استفاده قرار گرفت. امروزه این هنر هنوز هم مورد توجه بسیاری از علاقه مندان است و استادکاران نیز به تولید محصولات آن اشتغال دارند.
پاره‌چین‌سازی در ایران از سده ۶ هجری و دوره سلجوقیان با ساخت کاشی معرق پیشرفت کرد و در سده هشتم کامل‌تر و ظریف‌تر شد. در سده نهم و دهم هجری نیز رشد بسیار زیادی کرد. شهرهای اصلی پاره‌چین‌سازی در این دوره اصفهان، یزد، کاشان، هرات، سمرقند بودند.
معرق‌کاری کاشی در دوره سلجوقیان یعنی در قرن ۴ هجری به سمت کمال رفت و بسیار متداول گردید. درقرن هشتم هجری هنرمندان معرق‌کار به مراتب از هنرمندان عهد سلجوقی جلو افتادند. دراین قرن موفق شدند اجزایی را که اشکال معرق از آنها تشکیل می‌یابد کوچکتر کنند و لطیف‌ترین و زیباترین اشکال بنایی و هندسی را در مجموعه‌ای از رنگ‌های زیبا براق که جز در هنر شرق به‌ویژه ایرانی دیده می‌شود نمایش دهند. مخصوصاً ارزانی بیشتر موجب رواج بیشتر آن گردید. هنر معرق‌کاری در قرن‌های ۹و ۱۰ هجری به روش‌های شرقی خود رسید. در این دوره مراکز مهم معرق‌سازی در شهرهای اصفهان، یزد، هرات و سمرقند ایجاد گردید. اما در اصل باید گفت که مرکز اصلی این کار در دوران صفوی اردبیل بوده‌است. از با قدمت‌ترین این آثار می‌توان به گنبد سبز کرمان (قرن هفتم هجری قمری)، مسجد کبود تبریز (قرن نهم هجری قمری) و مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان (قرن یازدهم هجری قمری) و بعد آن به آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی اشاره کرد. که بعدها با تغییر پایتخت از اردبیل به اصفهان این هنر نیز همانند هنرهای دستی دیگر به دستور شاه به اصفهان منتقل شدند، و شروع به ساخت بناهای تاریخی چون میدان امام کردند.
کاشی معرق نام یکی از هنرهای ایرانی است. هنر کاشی سازی معرق یا «کاشی گل و بوته» نزد اروپاییان بیشتر به موزاییک شهرت دارد. اهمیت کاشی معرق نسبت به انواع دیگر کاشی، زیبایی فوق‌العاده و درجه استحکام آن است که از قرن ۷ ه‍.ق (از اواخر دورة سلجوقی) به تدریج زینت‌بخش معماری ایران به ویژه در بناهای مذهبی شد. قبهٔ سبز کرمان قدیمی‌ترین نمونه کاشی معرق ایران متعلق به قرن هفتم هجری قمری است ولی دوره رواج و اوج این شیوه دورهٔ تیموری است.
کاشی معرق عبارت است از قطعه‌های بریده شده و کوچک شده کاشی که نقوش مختلف «هندسی و اشکال بنایی» را از رنگ‌های متفاوت تراشیده و در کنار یکدیگر قرارداده و به شکل قطعاتی بزرگ درآورده و روی دیوار نصب می‌شود تا زینت بخش بنا گردد. این نقوش گاهی از نقش‌های گره‌کشی و گاهی از نقش‌های مختلف مانند گل و بوته‌سازی اسلیمی‌ها که هرکدام جداگانه می‌توانند بنایی را زینت بخشد که ساختن یا نصب کاشی‌ها را به این طریق معرق می‌گویند.
تعریف:قرار گرفتن چوبهای رنگی در کنار هم و به وجود آوردن شکل مشخص را معرق می‌گویند. معرق چوب تلفیقی از انواع چوبهای خودرنگ و موادی مثلاً استخوان، صدف، روی، عاج، خاتم که روی سطح چوب نقشی را به وجود می‌آورد.
مواد و مصالح مورد نیاز در ساخت معرق چوب موادی که به کارمی رود به دوگروه چوبی وغیر چوبی تقسیم می‌شود. الف) مواد و مصالح چوبی درمعرق چوب از انواع چوب‌های خودرنگ که شامل:عناب، نارنج، گردو، سنجد، زبان گنجشک، راش، گلابی، فوفل، وغیره، ب) مواد غیر چوبی:هنرمند معرق کار طبق سلیقه خود و طرح مورد نظر از موادی مانند استخوان، صدف، عاج، خاتم، مس، برنج، فیبرهای مصنوعی، به کارمی برند. لوازم موردنیاز معرق شامل (میزکار، اره‌مویی، کمان اره، چوبسای، چکش، میخ کش، میخ سایه، تیزک، رنده، تخت پیشکار) و طرز ساخت آن۱-رنگ‌بندی:طرح مورد نظر را با توجه به جنس، رنگ، بافت مصالح مورد استفاده بروی کاغذ نازک می‌کشند سپس آن را روی چوبی سه لایه از جنس چوب فوفل یا رزبا میخهای سوزنی روی زمینه کار نصب می‌کنند. بعد از آن به ترتیب علامت‌گذاری و خرد کردن طرح، برش کاری، جفت و جور کردن، پر کردن زمینه باچوب، پولیستر کاری، این رشته هم مثل منبت در اکثر شهرهای ایران رواج دارد.ناشر=سید حبیب حسینی، هادی بهنود، غلامحسین براتعلی، |سال=1353صفحهٔ 170
بلوچی () از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال‌باختری است."Eastern Iranian languages". "Encyclopedia Iranica". این زبان توسط مردم بلوچ در کشورهای ایران، پاکستان، افغانستان و سایر کشورها صحبت می‌شود.
زبان بلوچی از زبان‌های ایرانی شمال‌باختری است و با زبان‌های تاتی، کردی، مازندرانی (طبری)، گیلکی و تالشی نزدیکی زیادی دارد. بلوچی بیشتر رابطه نزدیکی با زبان پارتی تا زبان پارسی میانه داردCompendium Linguarum Iranicarum, Herausgegeben von Rudiger Schmitt, p353 برای همین به نظر می‌رسد گویشوران این زبان در گذشتهٔ دور از نواحی شمالیِ ایران امروزی به بلوچستان کنونی کوچیده باشند. سخنگویان بلوچی احتمالاً نخست در حاشیه دریای خزر می‌زیستند و در حدود قرن۴ق/۱۰م به مناطقی که اکنون هستند مهاجرت کردند.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، رضایی باغ بیدی، بلوچی، ص 520 بلوچی نزدیکی زیادی با هورامی و زازاکی دو گویش کردی دارد و بلوچی مانند این دو گویش کردی نزدیکی زیادی را با پهلوی اشکانی دارد اما به سایر گویش‌های اصلی کردی مانند کُرمانجی شمالی و کُرمانجی میانی تا حدودی نزدیک است.
زبان شناسان داده‌های زبانی بلوچی نو را با داده‌های زبانی دیگر مربوط به ادوار باستان میانه و نو مقایسه کرده‌اند. از جمله زبانشناسان عصر حاضر معروف جهان که در حوزه زبان بلوچی پژوهش‌های فراوانی انجام داده‌است می‌توان به کارینا جهانی نام برد که نسبت به نابودی این زبان هشدار جدی داده‌است.
زبان بلوچی سه گویش اساسی شرقی و غربی و جنوبی و گویش‌های فرعی فراوان دارد همچنان که این زبان بسیاری از خصوصیات زبان‌های کهن را نیز محفوظ داشته‌است. زبان بلوچی در پاره ای موارد به زبان پهلوی ساسانی (پارسی) قرابت پیدا می‌کند و در جایی نیز به زبان پهلوی اشکانی (پارتی). امّا وقتی همه جنبه‌ها در نظر گرفته شود، این نتیجه به دست می‌آید که گویا زبان بلوچی، دنباله یکی از زبان‌های ویژه ایرانی بوده؛ زبانی کهن تر از پهلوی، چون اوستایی، که تلفّظ آواهای کهن را در خود حفظ نموده و نمونه‌های بسیاری از واژگان آن را می‌توان ذکر کرد.
به‌رغم مباحثات بسیار، هنوز ریشۀ قابل قبولی برای نام «بلوچی» پیشنهاد نشده است.اشمیت، رودیگر: راهنمای زبان‌های ایرانی (جلد دوم)، تهران: انتشارات ققنوس، ص ۵۷۷.
الفبای زبان بلوچی همان الفبا و حروف فارسی است و کلمات مورد استفاده حاوی حروف پ چ ژ گ فراوان و متفاوت با الفبای عربی، آنان را خود به خود از اعراب متمایز می‌کنند، و حروف ٹ، ڈ، ڑ، ں و ی در بلوچی وجود دارد که آن را از زبان فارسی امروز هم متمایز می‌گرداند.
در مجموع ۲۵ حروف در زبان بلوچی وجود دارد که حروف ث ح خ ص ض ط ظ ع غ ف ق با تلفظ عربی آن در بلوچی وجود ندارند و معمولاً به جای ف، پ و به جای خ، ه و به جای ق، ک تلفظ می‌شود.
به‌طور مثال در بلوچی کیقباد-کیکباد، یا قنبر-کنبر (کمبر) خوانده می‌شود و این موضوع دقیقاً در زبان پهلوی هم مصداق دارد به‌طور نمونه کیقباد در پهلوی به صورت کی کوات رایج است. واژه‌های پدر و مادر و برادر در زبان بلوچی مانند پهلوی "پت ،" Pet " و مات "mat " خوانده می‌شوند. علت این امر هم آشکار است، چون در اوستا و در حالت فاعلی حذف می‌گردد، باز در حالی که در فارسی "ت " یا "ث "اوستا را به "ه " مبدل کرده، زبان بلوچی آن را نگهداشته است به عنوان مثال: چات (چاه)، کوت (کوه). بلوچی حرف "خ " ندارد و به جای آن "ه " به کار می‌برد. همچنین "پ " را به جای "ف " و "گ وک " را به جای "غ " می‌گذارد که نشان از کهنگی زبان بلوچی و عدم دخالت حروف عربی است، مانند؛ هدا-خدا، هشک-خشک، تهم- تخم، هون-خون.
برخی کلمات بلوچی با پارسی رایج در آن مشابه یا یکسان است. بدون دخالت کلمات انگلیسی و عربی تقریباً این زبان خالص و بدون تغییر مانده‌است.
برخی کلمات با حروف آخر در نمونه بلوچی، به گ ختم می‌شود به طور مثال:
زنده تبدیل به زندگ...
آهو تبدیل به آهوگ...
ماهی تبدیل به ماهیگ...
آستین تبدیل به آستینگ...
ماده تبدیل به مادگ...
شاید بتوان گفت این موضوع بر می‌گردد به ریشه زبان بلوچی که برگرفته از زبان پهلوی اشکانی و ساسانی می‌باشد. از آنجا که زبان پهلوی با دگرگونی‌هایی به زبان فارسی نو (امروزی) تبدیل شده‌است ویکی از این دگرگونی‌ها حذف (گ) از برخی کلمات می‌باشد می‌توان اینگونه بیان کرد که حرف گ و برخی حروف غیر عربی در زبان بلوچی خالص باقی مانده اما در زبان فارسی امروز گ از برخی کلمات حذف شده و دگرگون شده‌است؛ یعنی زبان بلوچی، "گ " اوستا را که در پازند و فارسی به "های " غیر ملفوظ تبدیل شده، مانند زبان پهلوی به صور ت "گ " و گاهی همان "ک " نگهداشته است. مثال‌های دیگر از دگرگونی حروف زبان باستان در فارسی نو اما ثابت ماندن آن‌ها در کلمات بلوچی در زیر آمده‌است:http://parsianjoman.org/?p=2008
نمونه کلمات مشابه با زبان کردی
نمونه کلمات مشابه بازبان گیلکی
نمونه کلمات مشابه با مازندرانی
نمونه کلمات مشابه با تاتی
از دیدگاه زبان شناسان و بااستفاده از داده‌های زبانی و مقایسه آن‌ها این زبان نه تنها ارتباط بنیان با سایر زبان‌های ایرانی دارد بلکه مشابهت زیادی با زبان ایران باستان (کهن) دارد به‌طور نمونه.نگاهی به سابقه نژادی قوم بلوچ بر مبنای داده‌های زبانی. گذری بر تاریخ بلوچستان. محودزهی موسی.1387. دانشگاه سیستان و بلوچستان
۱-از منظر واج‌شناسی
۲-از منظر واژگانی
عده‌ای از بلوچ‌ها در سرزمینی نسبتاً وسیع و گرم که دربخش‌های جنوبی و خط ساحلی دریای مکران از (بندرجاسک تابندر کراچی) واقع در جنوب بلوچستان و کشورهای «ایران. جنوب و جنوب غربی پاکستان زندگی می‌کنند، که این مناطق را «مکران» می‌نامند. وعده دیگری در مناطق کوهستانی و خوش آب هوا که این مناطق درشمال بلوچستان یعنی در کشورهای» ایران. شمال و شمال غربی پاکستان و جنوب شرقی افغانستان زندگی می‌کنند را «سرحد» می‌نامند. بلوچستان جزو قلمرو ایران باستان بوده‌است همواره اما بعد از نفوذ بریتانیا و استعمار هند بخش بزرگی از ان به پاکستان واگذار شده‌است.
سیستم‌های نوشتاری زبان بلوچی چندین سیستم نوشتاری هستند که مهم‌ترین آن‌ها سیستم نوشتاری ظهورشاه هاشمی می‌باشد.
یکی از حروف‌های تنظیم شده برای زبان بلوچی توسط آکادمی بلوچی در کراچی تنظیم شده‌است.
دانشگاه اوپسالای سوئد نیز برای زبان بلوچی حروف الفبا تنظیم کرده
فرهنگستان زبان و ادب بلوچی (سرباز) نیز با برگرفتن از حروف الفبایی سید ظهور شاه هاشمی حروف الفبای بلوچی را استانداردسازی کرده‌است.
حروف تنظیم شده توسط فرهنگستان زبان و ادب بلوچی به شرح زیر هستند.
1- A - A - ءَ
Aps - اپس - اسب
Ars - ارس - اشک
Amb - امب - انبه
۲- À - AA - آ
Àp - آپ - آب
Às - آس - آتش
Àtk - آتک - آمد
Àdènk - آدݔنک - آینه
Àzmàn - آزمان - آسمان
3- B - B - بـ/ـبـ/ـب
Borz - بُرز - بالا
Bon - بُن - پایین/آغاز
Bàsk - باسک - بازو
Bèr - بݔر - انتقام
4- C - CH - چـ/ـچـ/ـچ
Càgerd - چاگرد - جامعه
Capp - چپ
Conď - چُنڈ - قسمت
Camm - چمّ - چشم
Coťťi - چُٹّی - تعطیل
Càr - چار - چهار
5- D - D - د
Del - دل - قلب
Do - دو
Dolàp - دلاپ - ترس
Dàr - دار - چوب
Dranz - دْرنز - مقدار کم
۶- Ď - DH - ڈ
Ďòk - ڈۏک - سنگ
Ďèl - ڈݔل - الاغ ماده
Ďæns - ڈئنس - رقص
7- E - É - ءِ
Ensàn - انسان
Ent - اِنت - حد
Ešk - اِشک - عشق
۸- È - IE - ݔـ/ـݔـ/ـی
È - ای - این
Èràn - اݔران - ایران
Èkim - اݔکیم - ناامید
9- G - G - گـ/ـگـ/ـگ
Gàl - گال - کلمه
Gap - گپ - گفتگو
Gal - گَل - شاد
Gall - گَلّ - گروه
Gèš - گݔش - بیش
Gerag - گِرگ - گرفتن
10- H - H - هـ/ـهـ/ـه
Haur - هؤر - باران
Hàl - هال - خبر
Huk - هوک - خوک
Hapt - هپت - هفت
Hašt - هشت
Han - هں - همچنین
Haik - هئیگ - تخم مرغ
11- I - Í - ایـ/ـیـ/ـی
Bir - بیر - صاعقه
Sir - سیر - عروسی
Šir - شیر
12- J - J - جـ/ـجـ/ـج
Janèn - جنݔن - جنسیت زن
Jang - جنگ
Jèl - جݔل - زندان
Jaťť - جَٹ - نادان
Jost - جُست - سؤال
13- K - K - کـ/ـکـ/ـک
Kàrc - کارچ - چاقو
Kauš - کؤش - کفش
Kapp - کَپ - سمت
Kobl - کُبل - قفل
14- L - L - لـ/ـلـ/ـل
Lònť - لُنٹ - لب
Làg - لاگ - الاغ نر
Laiť - لئیٹ - لامپ
Loť - لُٹ - تنبیه
Lòť - لۏٹ - خواست
Lond - لنڈ - پسر لات
15- M - M - مـ/ـمـ/ـم
Màt - مات - مادر
Menàt - مِنات - صدازدن مادر
Màr - مار
Mid - مود - مو
Mardèn - مردݔن - جنسیت مرد
Maťť - مَٹ - هم چهره
Mošk - مُشک - موش
Mard - مرد
Mòled - مۏلد - کنیز
16- N - N - نـ/ـنـ/ـن
Nàm - نام
Nòk - نۏک - نو
Napag - ناپگ - ناف
Noh - نُه - نه
Nàl - نال - نوعی قسم
Nàh - ناه - خرما
17- O - Ó - ءُ
Borrag - برّگ - بریدن
Conď - چُنڈ - بخش
Šod - شُد - گرسنه
Morr - مُرّ - بخیل
۱۸- Ò - OU - ۏ
Òlàk - اۏلاک - حیوان اهلی
Òpàr - اۏپار - باور
Òd - اۏد - اونجا
Òštag - اۏشتگ - ایستادن
19- P - P - پـ/ـپـ/ـپ
Pàd - پاد - پا
Pošt - پشت
Pàk - پاک
Porr - پُرّ
Pàcen - پاچن - بز نر
Panc - پنج - پنج
20- R - R - ر
Rang - رنگ
Romb - رُمب - گروه
Ròc - رۏچ - روز/خورشید
Ròtàk - رۏتاک - روزنامه
Ròď - رۏڈ - جاده
21- S - S - سـ/ـسـ/ـس
Sabz - سبز - آبی
Sohr - سُهر - قرمز
Sàl - سال
Sabàh - سباه - صبح
Socag - سُچگ - سوختن
Sòčag - سۏچگ - سوزاندن
۲۲- Š - SH - شـ/ـشـ/ـش
Šàm - شام
Šunz - شونز - سبز
Šap - شپ - شب
Šauk - شؤک - زیبا
Šàr - شار - شهر
Šot - شُت - رفت
23- T - T - تـ/ـتـ/ـت
Teck - تِچک - راست
Tah/Tòk - تۏک - داخل
Tàk - تاک - پنجره/برگ
Tors - ترس
Tacag - تچگ - دویدن
۲۴- Ť - TH - ٹـ/ـٹـ/ـٹ - ࢣ
Ťair - ٹئیر - تایر/لاستیک
Ťèl - ٹݔل - روغن
Ťòr - ٹۏر - مصدوم
Ťacc - ٹچّ - اتصال
25- U - Ú - ـو/او
Umèt - اومݔت - امید
Tur - تور
Pul - پول
26- W - W - و
Wànag - خواندن/مدرسه
Waď - وڈ - نوع
Wahd - وهد - زمان
Wàb - واب - خواب
Wair - وئیر - کابل
Wàk - واک - حوصله
Wàd - واد - نمک
Waš - وش - خوب
Warag - ورگ - خوردن/خوراکی
27- Y - Y - یـ/ـیـ
Yàt - یات - یاد
Yak - یک - عدد یک
28- Z - Z - ز
Zànag - زانگ - دانستن
Zàntkàr - زانتکار - دانشمند
Zànk - زانک - علم
Zòr - زۏر - قدرت
Zit - زوت - زود
Zard - زرد
۲۹- Ž - ZH - ژ
Žand - ژند - خسته
Žàng - ژانگ - زنگ
Žimb - ژامب - شیب
حروف دوبندی در بلوچی
1-AE- Æ æ - ـئ
Sæ - سئ - عدد سه
Kuæ - کوئ - کجا هستید
Šaukae - شؤکئ - تو زیبا هستی
2-Ai - ai - ئی
Mai - مئی - مال ما
Salimaig - سلیمئیگ - مال سلیم
3-Au - au - ؤ
Kaur - کؤر - رودخانه
Maut - مؤت - مرگ
Šauk - شؤک - زیباحروف تنظیم شده‌ی استاندارد توسط فرهنگستان زبان بلوچی)سرباز( وبلاگ رسمی گروه مترجمان ورنا بخشی از فرهنگستان زبان و ادب بلوچی
بلوچی را به سه گروه اصلی می‌توان تقسیم کرد: شرقی، یا شمال‌شرقی، و غربی، یا جنوب‌غربی و مرکزی سرحد.
اولین محققی که گویش‌های بلوچی را بیشتر به‌طور سیستماتیک مورد مطالعه قرارداد ویلهلم گیگر Wilhelm Geiger بود. او بلوچی را به دو گویش اصلی تقسیم کرده و بلوچی شمالی (سرحدی) و بلوچی جنوبی (مکرانی) نامید. وی همچنین بلوچی جنوبی را به گروه‌های شرقی و غربی و بلوچی شمالی را به گروه‌های شمالی و جنوبی که به ترتیب توسط طوایف لغاری Leghلri و مری Mari نمایندگی می‌شدند تقسیم کرد. گیگر برای نشان دادن تفاوت لغوی گویش‌ها به این واقعیت اشاره می‌کند که بلوچی جنوبی به میزان بالایی از زبانهای هندی و پاکستانی همسایه لغت اقتباس می‌کند در حالیکه بلوچی شمالی بیشتر دارای لغات اقتباس شده از گویش اصیل با ریشه فارسی می‌باشد. (ترجمه و نقل از جهانی (۸۹))
یکی دیگر از محققان گویش‌های بلوچی «سر جرج گریرسون»Sir George Grierson می‌باشد. او گویش‌های بلوچی را به شرقی و غربی تقسیم کرد. وی معتقد بود که بلوچی غربی در محدوده حکومتی بریتانیا دارای سه گویش می‌باشد و آنهارا بر اساس منطقه عمده‌ای که در آن صحبت می‌شوند، گویش کراچی karلči، کیچی kیči و پنجگوری panjguri نامید.
محقق برجسته دیگری که به صورت سیستماتیک گویش‌های بلوچی را مطالعه کرده‌است پروفسور جوزف الفنبینJosef Elfenbein می‌باشد، او در کتاب «زبان بلوچی، گویش‌شناسی با متن» برای نشان دادن تفاوت بین گویش‌های مختلف، لیستی شامل آواشناسی، دستور (صرف و نحو) و لغت تهیه کرده و آن را به عنوان معیار مقایسه شباهت‌ها و تمایز گویش‌ها بکار برده‌است. در اینجا فقط به چند مورد از ویژگی‌های خاص این گویش‌ها بر اساس معیار الفنبین اکتفا می‌کنیم. (نقشه جغرافیایی گویش‌ها)
وی بر اساس این معیار، زبان بلوچی را به شش گویش تقسیم می‌کند که عبارتند از:
این گویش‌ها در مناطق طوایف مری، بگٹی، لغاری و مزاری صحبت می‌شوند.
این گویش شامل شاخه‌های زیر می‌باشد:
در تألیفات بعدی، الفنبین گویش رخشانی را به سه گروه کلاتی، پنجگوری و سرحدی تقسیم می‌کند که گویش سرحدی در آن شامل مرو در ترکمنستان شوروی، بلوچستان افغانستان و مناطق شمالی بلوچستان ایران که جنوب خاش و شمال ایرانشهر (آب رئیس، زنده کوه بزمان، رمکان) مرز جنوبی آن را تشکیل می‌دهند و همچنین نواحی از نرماشیر (چاهدگال، رودشور) و مناطق شمالی بلوچستان پاکستان شامل نوشکی، دالبندین، خاران و کلات (که مناطق گویش پنجگوری مرز جنوبی آن را تشکیل می‌دهند) را دربر می‌گیرد.
شامل بخش اعظم منطقه خاران xلrلn که کیچ kیč مرز جنوبی و رودخانه رخشان Raxshلn مرز شمالی آن را تشکیل می‌دهند و کولوا Kolwل در شرق آن واقع می‌شود.
سراوان و مناطق اطراف آن که خاش مرز شمالی و اسپیدان Espidلn مرز غربی آن را تشکیل می‌دهند. مناطق مرزی ایران و پاکستان در شرق این منطقه واقع شده و مرز جنوبی آن رودخانه گل gel در شمال راسک می‌باشد.
در تألیفات بعدی الفنبین، ایرانشهر و بمپور نیز در حوزه گویش سراوانی شمرده می‌شوند.
منطقه کیچ kیč در بلوچستان پاکستان شامل تربت
منطقه لاشار lلڑلr در بلوچستان ایران شامل «اسپکه» Espakka، «پیپ» pیp، «مسکوتان» Maskْtan، «پنوچ» pannْč
شامل قصرقند kaser kand، نیکشهر nیkshahr، راسک rلsk و نواحی ساحلی جنوبی بلوچستان از «بی آبان» biلbلn در نزدیکی بندرعباس تا بندر کراچی شامل بنادر چاه بهار، گواتر gwلdar، پسنی pasni، جیونی jiwani و همچنین مناطق مند mand و دشت daڑt.
ابر)|مه]] || gotal
ایالت بَلوچستان بزرگ‌ترین ایالت کشور پاکستان است، و حدود ۴۴ درصد از خاک پاکستان را دربرمی‌گیرد. مرکز این ایالت، شهر کویته می‌باشد.
بلوچستان با وجود گستردگی، کم‌جمعیت‌ترین ایالت پاکستان است. آمار دقیقی از جمعیت این ایالت با توجه به سیاست‌های ضد قومی دولت مرکزی پاکستان علیه قوم بلوچ در دست نیست ولی با توجه به جمعیت نقاط مختلف این ایالت می‌توان جمعیت این ایالت را بین ۵ تا ۷ میلیون نفر در نظر گرفت طبق قرارداد گلدسمید ايالت بلوچستان از کشور ایران در دوره قاجار جدا شد.
این ایالت تا سال ۱۸۷۱میلادی بخشی از ایران بود که در آن بر اساس قرارداد گلدسمید در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار از ایران جدا گردیده و تا پیش از استقلال پاکستان به بلوچستان انگلیس نامور بود.
مرکز ایالت بلوچستان شهر کویته است که ۸۹۶ هزار نفر جمعیت دارد. بلوچستان از سوی جنوب به دریای مکران محدود می‌شود و بندر مهم این ایالت در کنار این دریا بندر گوادر است.
اقوام اصلی و بومی ساکن بلوچستان عبارتند از بلوچ‌ها و پشتون‌ها هستند. در بخش شمالی آن پشتون ها قرار دارند که ۳۰ در صد آن را تشکیل میدهند که به صورت خود مختاری اداره میشوند و و در بخش میانه و جنوبی آن را که ۷۰ درصد آن را بلوچ ها تشکیل میدهند.
نام مناطق جنوبی بلوچستان مکران نامیده می‌شود و مناطق مرکزی بلوچستان پاکستان را امروزه سنتاً کلات می‌نامند.
با وجود برخورداری از منابع طبیعی زیاد، بلوچستان فقیرترین منطقه پاکستان است.Kemp, Geoffrey (2010). The East Moves West: India, China, and Asia's Growing Presence in the Middle East (1st ed.). Brookings Institution. p. 116. . منابع گازی و نفتی در ایالت بلوچستان نزدیک به مرز ایران کشف شده‌است که به گفته محققان می‌تواند چندین برابر منبع نفتی کویت باشد.
در این ایالت طوایف زیادی زندگی می‌کنند ولی بعضی از این طوایف بسیار مهم هستند زیرا در تمامی فعالیت‌های سیاسی و اقتصادی بلوچستان نقش دارند که از جمله مهم‌ترین این طوایف می‌توان به طایفه های، براهوئی ، یاراحمدزهی،نوتی زهی،بوگتی،رخشانی،کرد،سیدبلانوشی ریکی و سنجرانی اشاره داشت. ایل براهوئی نقش بسزایی در سیاست بلوچستان دارد و از نظر مالی و نفوذ در تمامی دستگاه‌های دولتی می‌توان این طایفه را پرقدرت‌ترین طایفه در این ایالت دانست.
این ایالت از سوی غرب با ایران، از سوی شمال با افغانستان و مناطق ایلی پاکستان، از سوی شرق با پنجاب و سند و از سوی جنوب با دریای مکران هم‌مرز است. مرکز این ایالت شهر کویته است.
بلوچستان پاکستان در جنوب شرق فلات ایران قرار گرفته‌است و جزئی از این فلات است. این ایالت با چند منطقه مهم ژئوپلیتیکی یعنی خاورمیانه، جنوب غرب آسیا، آسیای میانه، و جنوب آسیا هم‌مرز است.
بلوچستان در جنوب غرب پاکستان واقع شده و مساحت آن ۳۴۷ هزار و ۱۹۰ مترمربع است. بلوچستان بزرگترین ایالت پاکستان است و ۴۴ درصد از خاک این کشور را در بر می‌گیرد. منطقه بلوچستان پاکستان به همراه بلوچستان ایران از تنگه هرمز تا شبه قاره هند ادامه دارد و بدین طریق کوتاه‌ترین مسیر برای آسیای مرکزی به دریاهای آزاد است.
با وجود دورافتادگی و خشکی بلوچستان این موقعیت جغرافیایی باعث رقابت‌های جهانی برای عبور دادن مسیرهای مهم راه‌گذر شمال-جنوب از طریق این منطقه شده‌است.
مرکز ایالت بلوچستان پاکستان یعنی شهر کویته در پرجمعیت‌ترین بخش کوه‌های سلیمان در شمال شرقی ایالت قرار گرفته‌است. کویته در دره رودخانه‌ای نزدیک به تنگه بولان جای گرفته‌است. این مسیر یکی از مسیرهای آسیای میانه به ساحل دریاست که از قندهار در افغانستان به اینجا می‌رسد. امپراتوری‌های قدیم و جدیدتر مانند امپراتوری بریتانیا از این مسیر برای تهاجم به افغانستان استفاده می‌کردند.Bolan Pass – Encyclopædia Britannica Eleventh Edition بلوچستان منابع زیرزمینی و تجدیدپذیر مختلفی دارد و دومین تأمین‌کننده مهم گاز طبیعی در پاکستان است. به خاطر مسائل سیاسی و فعالیت گروه‌های جدایی‌طلب در منطقه، منابع طبیعی آن هنوز به‌طور کافی شناسایی و بهره‌برداری نشده‌است.
در سده شانزدهم میلادی، براهویی‌ها، حکومتی را در کلات تشکیل داده و میر احمد خان را حکمفرمای آزاد آن سامان تلقی کردند. او با گشودن نواحی مستونگ، سبی، کچی، شلکوت (کویته کنونی) و کرخ، حکمرانی خود را گسترش داده بود. جانشین وی میر عبداللّه خان خانات کلات را گسترش بیشتری داد.یوسف عطا، م. بلوچ‌های غیور و بلوچستان. مترجم: ملک، اشرف. در نشریه: «هلال» آذر ۱۳۴۸ - شماره ۹۵. (در مالکیت عمومی به خاطر قدمت).
او حکام کلهاری سند را شکست داده و مکران و شوروک را تحت سلطهٔ خود آورد. در نتیجه حمله نادرشاه افشار پادشاه ایران (م: ۱۷۴۸ م) به شبه‌قاره هند و جنگ او با محمدشاه گورکانی، این ناحیه نیز به ایران ملحق شد. میر محبت خان پسر میر عبدالله خان در جریان حمله نادر به هندوستان با لشکریان بلوچ به سرداری برادرش امیر نصیر خان نوری به او کمک کرد و نادرشاه به او لقب بیگلربیگی داد. اما او در جریان کودتای برادرش میر نصیرخان که از سوی نادر شاه افشار حمایت میشد، از حکومت خلع گردید. نادرشاه حکومت میرنصیر خان بر بلوچستان را تأیید نموده و دست او را در تصرف مناطق مجاور و توسعه قلمرو خانات کلات باز گذاشت. میر نصیر خان در دوره حکومت خود کلیه مناطق بلوچستان شرقی و غربی و بمپور را تا حدود گمبرون و سرحدات کرمان به تصرف خود درآورده و کلیه امرای بلوچ را به اطاعت خود واداشت و میر نصیر خان پس از فوت نادر شاه با احمد خان ابدالی وارد جنگی شدید و خونین شد که به صلح طرفین انجامید و پس این این جنگ ضمن اتحاد با احمد شاه ابدالی با بیست هزار سپاهی جنگجو و کارآزموده بلوچ با احمد شاه ابدالی در جنگ پانی پت با پادشاهی سیک‌های مرهته وارد جنگ شد که به شکست قطعی مرهته انجامید.یوسف عطا، م. بلوچ‌های غیور و بلوچستان.
پیش از تأسیس کشور پاکستان، بلوچستان کنونی این کشور دو قسمت داشت. واحدی را ریاست‌های کلات (قلات)، خاران، لسبیله و مکران شامل بود و قسمت کویته و نواحی آن بلوچستان انگلیسی نامیده می‌شد. بلوچستان انگلیسی تحت نظارت انگلیس‌ها بود و ریاست‌های مزبور بوسیله رؤسای محلی اداره می‌شد. از سال ۱۹۵۴ میلادی هردو قسمت یادشده به صورت یک واحد تقسیمات کشوری درآمده است.
یکی از دلایل تلاش مضاعف اسلام‌آباد برای برقراری امنیت در بلوچستان در سال‌های ۲۰۱۶ میلادی به بعد، هشدار چین به این کشور به دلیل سرمایه‌گذاری گسترده‌ای است که پکن در زمینه جاده‌سازی و راه‌آهن مابین دو کشور کرده که از منطقه بلوچستان می‌گذرد. از رهگذر این تلاش‌ها، در آذرماه ۱۳۹۶ خورشیدی ۳۱۳ شبه‌نظامی از سه گروه جدایی‌طلب مختلف، در مراسمی در فرمانداری ایالت بلوچستان در شهر کویته، سلاح‌های خود را به نواب ثناءالله زهری، سروزیر این ایالت تحویل دادند."تسلیم ۳۰۰ شبه‌نظامی جدایی‌طلب بلوچ در پاکستان". 2017. رادیو فردا. Accessed December 16 2017. .
لازم است ذکر شود که مردم بلوچ در تاریخ همواره حضور داشته‌اند و در جنگ‌های مهمی مانند فتح اصفهان توسط افغان‌های غلزائی، نبرد کرنال (فتح هندوستان)، فتح مومباسا توسط سپاه عمان و … حضور زیادی داشته‌اند.
زبانهای رایج در این ایالت به ترتیب زبان پشتو ، زبان بلوچی، براهوئی، اردو است.
زبان فارسی‌زبان مادری قوم دهوار است که بیشتر ساکن قلعه لادگشت هستند.
در مورد زبان بلوچی تلاش‌های زیادی صورت گرفته‌است چندین کتاب زبان بلوچی از جمله مانند؛ کتاب بلوچی لبزبلد تألیف آقای اسحاق خاموش، کتاب بلوچی لبزبلد تألیف آقای جان محمد دشتی، کتاب فرهنگ بلوچی _ فارسی تألیف آقای عبدالغفور جهاندیده، کتاب زبان بلوچی تألیف آقای ظهورشاه هاشمی و … به چاپ درآمده اند.
تراکم جمعیت جمعیت بلوچستان به علت کوهستانی بودن و کمبود آب، کم است. ارقام اولیه سرشماری مارس ۲۰۱۲ نشان داد که جمعیت بلوچستان بدون نظر گرفتن ناحیه‌های خضدار، کچهی و پنجگور ۱۳٬۱۶۲٬۲۲۲ نفر است. این رقم یک افزایش ۱۳۹٫۳ درصدی از ۵٬۵۰۱٬۱۶۴ سال ۱۹۹۸ را نشان می‌دهد و ۶٫۸۵ درصد از کل جمعیت پاکستان را تشکیل می‌دهد. در این بازه زمانی این افزایش بزرگ‌ترین افزایش در میان همه استان‌های پاکستان است. برآورد رسمی جمعیت بلوچستان نشان داده که جمعیت آن از حدود ۷٫۴۵ میلیون در سال ۲۰۰۳ به ۷٫۸ میلیون در سال ۲۰۰۵ رسیده‌است.Pakistan Balochistan Economic Report: From Periphery to Core (In Two Volumes) – Volume II: Full Report. The World Bank. May 2008. "The Balochistan population totalled 4.5 million in 1981/82 and 7.8 million in 2004/05..." "NIPS estimates that Balochistan's population growth will slow down to 1.3 percent by 2025..."
در سرشماری ۱۹۹۸ بلوچی با ۵۴٫۸٪ زبان اصلی بلوچستان بود و بعد از آن پشتو با ۲۹٫۶٪، سندی با ۵٫۶٪، پنجابی با ۲٫۵٪، سرائیکی با ۲٫۴٪، اردو با ۱٪ و زبان‌های دیگر با ۴٫۱٪ کل گویشوران را تشکیل می‌دادند.
بر طبق اتنولوگ، گویش‌های بلوچی مکرانی ۱۳٪، رخشانی ۱۰٪، سلیمانی ۷٪ و خترانی ۳٪ از کل جمعیت ایالت بلوچستان را تشکیل می‌دهند. زبان‌های دیگر شامل براهویی، لَسی، اردو، پنجابی، فارسی (هزارگی، تاجیکی و دهواری)، سندی، سرائیکی، هندکو، هندکی می‌شوند. در ناحیه لس بیله اکثریت مردم به لَسی که یکی از گویش‌های سندی است تکلم می‌کنند.Cf. and
بلوچی زبان اکثریت ۲۱ ناحیه و پشتو زبان اکثریت ۹ ناحیه را تشکیل می‌دهد.
بلوچستان از دو منطقه وسیع تشکیل شده‌است. این دو منطقه با وجود داشتن مشترکات زیاد در برخی موارد تفاوت‌هایی در فرهنگ عامه، زبان و گویش محلی، آداب و رسوم، موسیقی و حتی مسکن عشایری، آب و هوا و پوشش گیاهی دارند.
این منطقه یعنی بلوچستان در ایران و پاکستان متناسب با محیط طبیعی و جغرافیایی از تنوع فراوان آب و هوا برخوردارند.
منطقه بلوچستان ایران شامل شهرستان‌های زاهدان، سراوان، سیب و سوران، مهرستان، ایرانشهر، دلگان، نیکشهر، سرباز، چابهار، کنارک و فنوج و خاش می‌باشند. وجود آثار تاریخی و باستانی همچون کوه مهرگان در سراوان، قلعه سب در سب و سوران و نیز آثار بجا مانده از تمدن‌های باستانی دامن و اسپیدژ ایرانشهر و سایر کاوشها و تحقیقات باستان‌شناسی و نظریه بسیاری از مورخین حکایت از آن دارد که قوم بلوچ یکی از اقوام اصیل آریایی و ایرانی است هر چند در بین طوایف بلوچ بعضی از آنها در ادوار مختلف از مناطقی به بلوچستان مهاجرت کرده‌اند و شاید آریایی نباشند اما پس از سکونت در بلوچستان و خویشاوندی و آمیختگی با قوم بلوچ آنچنان در فرهنگ اصیل آریایی و فرهنگ بلوچ تنیده شده‌اند که جدا نمودن آنها امکان‌پذیر نمی‌باشد و امروز نیز همچون بلوچ‌های اصیل در آداب و رسوم، پوشش، زبان، و سایر اجزای فرهنگی مشترک هستند. یکی از آئین‌ها و مراسم بجا مانده از ایران باستان مراسم جشن بهارگاه و عید نوروز است که در بین همه اقوام ایرانی به عنوان آئین کهن ملی و باستانی با اندک تفاوت‌هایی رواج دارد. بلوچ‌ها نیز همچون سایر اقوام ایرانی بهار طبیعت و شکوفایی غنچه‌های بهاری را گرامی می‌دارند و دراین ایام علاوه بر جشن و سرور و شادی و برپایی مراسم عید نوروز و عید طبیعت، آداب و رسوم ویژه و خاصی را در این ایام خجسته برگزار می‌کنند
مهری آباد+هزاره تاون+علی‌آباد اسم محله‌های شهر کویته می‌باشد.
روز فرهنگ بلوچ (بلوچ دودءربیدگی روچ): روز دوم ماه مارس هرسال بلوچ‌ها در گوشه و کنار نقاط مختلف بلوچستان روز فرهنگ قوم خود را جشن می گرند. در این روز خاص برای قوم بلوچ، مردم بلوچ به اجرای رقص‌های محلی نظیر رقص بلوچانه، اتن بلوچی و … پرداخته و جوانان کلاه بلوچی (با پوست شتر) به سر می‌بندند.
کتابخانه‌های مهم بلوچستان:رایزنی فرهنگی ایران، کویته ، بازدید: اکتبر ۲۰۰۸.
افزون بر این در دانشکده‌های شهرهای مستونگ، ژوب، بهاگ، چمن، قلات، لورالایی، پشین، سبّی، هرنایی، تربت، پنجگور، دیره‌بگتی، کوهلو، گوادر، نوشکی، خضدار و لسبیله و بیشتر مدارس بلوچستان نیز کتابخانه‌هایی وجود دارند.
بلوچستان پاکستان
انتخابات اولین دوره مجلس شورای ملی، پس از انقلاب ۵۷، که مرحله اول آن در ۲۴ اسفند ۱۳۵۸ شمسی و مرحله دوم آن در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۹، برگزار گردید و در تاریخ ۷ خرداد ۱۳۵۹ شمسی، اولین جلسه مجلس اول برگزار گردید. بیشتر نمایندگان حاضر در این دوره از مجلس، در دوره رژیم پهلوی، از زندانیان سیاسی بودند.
رئیس سنی مجلس اول در ابتدا با یدالله سحابی بودممانعت از برگزاری مراسم دکتر سحابی "(روزنامه کارگزاران، ۲۱ فروردین ۱۳۸۷)" و نایب رئیس اول مهندس مهدی بازرگان بود. پس از تصویب اعتبارنامه‌ها و رد اعتبارنامه ۱۲ نفر چون رحمان دادمان، خسرو قشقایی، حسن بهروزیه، احمد مدنی و ابوالقاسم حسینجانی انتخاب هیئت رئیسه دایم صورت گرفت و اکبر هاشمی رفسنجانی عهده‌دار ریاست مجلس شد و نائب رئیسان سیدعلی اکبر پرورش، سید محمد موسوی خوئینی‌ها، حبیب‌الله عسگراولادی، محمد یزدی، سید محمد خامنه‌ای بودند.
انتخابات اولین دوره مجلس شورای ملی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با آزادی بیشتر در انتخابات برگزار گردید و گروه‌هایی به غیر حزب جمهوری اسلامی، نهضت آزادی ایران و جنبش مسلمانان مبارز نیز موفق به راهیابی به مجلس اول شدند. اما پس از آن در برگزاری انتخابات، محدودیت‌هایی ایجاد شد. مرتضی الویری از نمایندگان مجلس اول می‌گوید:مجلس اول آزادترین مجلس بعد از انقلاب "(نواندیش، ۷ مهر ۱۳۸۶)"تجددخواهی و روشنفکران دینی؛ گفتگو با حسن یوسفی اشکوری "(بی‌بی‌سی فارسی، ۱۲ اوت ۲۰۰۵)"
با تصویب شورای انقلاب انتخابات بین نامزدها (و نه احزاب و فهرست‌های انتخاباتی) و در حوزه‌های انتخابیه جداگانه برگزار می‌شد که هر حوزه انتخابیه معمولاً از یک شهرستان تشکیل می‌شد. برای پیروزی در انتخابات کسب اکثریت مطلق (۵۰٪ به علاوه یک رأی) برای هر کاندیدا لازم بود و اگر این اکثریت حاصل نمی‌شد انتخابات به مرحله دوم می‌کشید.
حدود ۱۹۰۰ نفر برای این انتخابات ثبت نام کردند که از آن میان ۵۴۰ نفر، نامزد نمایندگی از تهران و مابقی کاندیدای سایر شهرهای کشور بودند. دو فهرست موفق شهر تهران «فهرست ائتلاف بزرگ» (جامعه روحانیت مبارز، حزب جمهوری اسلامی، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و چند گروه دیگر) و فهرست «گروه همنام» (نهضت آزادی و برخی نیروهای ملی-مذهبی) بودند که سه نامزد مشترک (حسن حبیبی، محمدعلی رجایی و علی اکبر معین‌فر) هم در میان آنان حضور داشتند. داشتند.
جامعه روحانیت مبارز و حزب جمهوری اسلامی ابتدا فهرست‌های جداگانه‌ای را منتشر کرده بودند که البته اشتراکات زیادی داشت اما در ۲۲ اسفند ۱۳۵۸ این دو گروه همراه با سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و چند گروه دیگر) برای رسیدن به یک فهرست مشترک ۳۰ نفره به توافق رسیدند:
سید علی خامنه‌ای، اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدجواد باهنر، حسن آیت، محمدعلی رجایی، کاظم موسوی بجنوردی، علی اکبر ناطق نوری، عبدالمجید معادیخواه، فخرالدین حجازی، هادی غفاری، محمدعلی هادی، محمد موسوی خوئینی‌ها، علی‌اکبر معین‌فر، حسین کمالی، اسدالله لاجوردی، گوهرالشریعه دستغیب، محمدباقر لواسانی، سیف‌الله وحید دستجردی، سعید امانی، رضا زواره‌ای، علی‌اکبر ولایتی، حبیب‌الله عسگراولادی، اکبر پوراستاد، محمدجواد حجتی کرمانی، نجفقلی حبیبی، مهدی شاه‌آبادی، محمدحسن اسلامی، محسن مجتهد شبستری، احمد مولایی و فرشته هاشمی.
در این فهرست از فهرست اولیه حزب جمهوری اسلامی ۲۳ نفر حضور داشتند و «سیدابوالقاسم هزاوه‌ای، اکبر پوراستاد، محمد باقر شایورد، عبدﷲ جاسبی، ابوالقاسم سرحدی زاده، محمود کاشانی، و جواد منصوری» که همگی از
اعضای شورای مرکزی یا اعضای فعال حزب بودند، حذف شده بودند. از فهرست اولیه جامعه روحانیت مبارز هم ابراهیم یزدی، مصطفی چمران، علی اصغر مروارید، علی گلزاده غفوری، و عبدالمجید ایروانی حذف شده بودند.
فهرست ائتلاف بزرگ موفق‌ترین فهرست در انتخابات تهران بود. ۲۱ نماینده از این فهرست به مجلس راه یافتند. ۱۲ نفر در دور اول و ۹ نفر در دور دوم.
این فهرست که دومین فهرست موفق در انتخابات تهران بود از ۱۸ نفر تشکیل می‌شد:
مهدی بازرگان، جلال‌الدین آشتیانی، عبدالعلی بازرگان، فتح‌الله بنی‌صدر، علی‌اصغر بهزادنیا، محمد توسلی، مصطفی چمران، حسن حبیبی، علی دانش منفرد، محمدعلی رجایی، یدالله سحابی، عزت‌الله سحابی، هاشم صباغیان، علی صادقی تهرانی، مصطفی کتیرایی، علی‌اکبر معین‌فر، محمود مانیان و ابراهیم یزدی.
فهرست گروه همنام سه کاندیدای مشترک با فهرست ائتلاف بزرگ؛ حسن حبیبی، محمدعلی رجایی و علی‌اکبر معین‌فر و سه کاندیدای مشترک با دفتر همکاری؛ حسن حبیبی، عزت‌الله سحابی و فتح‌الله بنی‌صدر داشت.
فهرست گروه همنام توانست نه نامزد خود – مهدی بازرگان، ابراهیم یزدی، علی‌اکبر معین‌فر، مصطفی چمران، یدالله سحابی، محمدعلی رجایی، عزت‌الله سحابی، حسن حبیبی، و هاشم صباغیان- را راهی مجلس کند. بازرگان با ۱ میلیون و ۴۴۷ هزار رأی در رتبه سوم قرار گرفت آن هم در شرایطی که کاندیدای اختصاصی این فهرست بود و هیچ گروه دیگری او را در فهرست خود قرار نداده بود.
محمدحسن اسلامی، محمدحسین بتولی، فتح‌الله بنی‌صدر، محمدرضا پسندیده، عبدالصمد تقی‌زاده، محمد جعفری، حسن حبیبی، محمدجواد حجتی کرمانی، فخرالدین حجازی، کاظم سامی، عزت‌الله سحابی، مهدی شاه‌آبادی، محمدباقر شایورد، حسین شفیعی، طاهره صفارزاده، اعظم طالقانی، مهدی ظریف، نعمت غلاموند، علی گلزاده غفوری، علی‌اصغر مروارید و محمدعلی هادی.
۹ نفر از ۲۱ نامزد منتخب دفتر رئیس‌جمهور به نمایندگی تهران رسیدند که از بین آنها فقط اعظم طالقانی نامزد اختصاصی این فهرست بود. فخرالدین حجازی، محمدعلی هادی، حجتی کرمانی و مهدی شاه‌آبادی کاندیداهای مشترک این فهرست با ائتلاف بزرگ، حسن حبیبی کاندیدای مشترک با گروه همنام و ائتلاف بزرگ، عزت‌الله سحابی و فتح‌الله بنی‌صدر مشترک با گروه همنام، کاظم سامی کاندیدای مشترک با جنبش مسلمانان مبارز و جاما، و علی گلزاده غفوری کاندیدای مشترک با مجاهدین خلق و جنبش مسلمانان مبارز بودند.
غلامرضا آذرش گرگانی، عباس آگاه، مهدی ابریشم‌چی، محمد احمدی، علی‌محمد تشید، حسن توانایان‌فرد، یزدان حاج حمزه، عباس داوری، اشرف ربیعی، مسعود رجوی، فاطمه رضایی، محمد سیدی کاشانی، معصومه شادمانی، محمد آقامدیر شانه‌چی، مریم طالقانی، عذرا علوی طالقانی، مریم قجر عضدانلو، علی گلزاده غفوری، عبدالکریم لاهیجی، مجید معینی، محمد ملکی، علیرضا جعفری منصوری، منوچهر هزارخانی و پرویز یعقوبی.
از فهرست مجاهدین خلق علی گلزاده غفوری (کاندیدای مشترک با دفتر همکاری و جنبش مسلمانان مبارز) موفق به ورود مجلس شد. مسعود رجوی با ۵۳۰ هزار رأی به دور دوم راه یافت اما در دور دوم انتخاب نشد. ۲۹ کاندیدای مجاهدین خلق در شهرستان‌ها هم به دور دوم رسیدند اما هیچ‌کدام در این مرحله انتخاب نشدند.
فهرست جبهه ملی کامل نبود و فقط شامل ۱۱ کاندیدا می‌شد که تنها همپوشانی آن با فهرست‌های دیگر حضور محمود مانیان در فهرست نهضت آزادی بود:
کاظم حسیبی، اصغر پارسا، اسدالله مبشری، پرویز ورجاوند، عبدالکریم انواری، محمود مانیان، حسن لباسچی، ادیب برومند، حسن شهیدی، ابراهیم کریم‌آبادی و عبدالحسین خلیلی.
تعدادی از کاندیداهای جبهه ملی در شهرستان‌ها از جمله احمد مدنی، خسرو قشقایی، کریم سنجابی، علی اردلان و ابوالفضل قاسمی پیروز انتخابات شدند اما یا انتخابات در آن حوزه باطل شد یا مجلس اعتبارنامه نمایندگی آن‌ها را تصویب نکرد. در تهران هیچ‌یک از کاندیداهای آن موفق به ورود به مجلس نشدند.
کاظم سامی، مهدی ظریف، نظام‌الدین قهاری، محمود نکوروح مطلق، محمد ملکی، عبدالکریم لاهیجی، عبدالصمد تقی‌زاده، محمدجواد حجتی کرمانی، محمد موسوی خوئینی‌ها، عزت‌الله سحابی، مصطفی میرخانی و عزت‌الله خلیلی.
از فهرست ۱۲ نفره جاما (جنبش انقلاب مردم مسلمان ایران) چهار نفر موفق به ورود به مجلس شدند که یکی از آنها کاظم سامی رهبر این حزب بود. البته سامی در فهرست دفتر همکاری مردم با رئیس‌جمهور و جنبش مسلمانان مبارز هم حضور داشت. محمدجواد حجتی کرمانی (مشترک با ائتلاف بزرگ و دفتر همکاری رئیس‌جمهور)، محمد موسوی خوئینی‌ها (مشترک با ائتلاف بزرگ و جنبش مسلمانان مبارز) و عزت‌الله سحابی (مشترک با دفتر همکاری و گروه همنام) هم به مجلس راه یافتند.
جنبش مسلمانان مبارز ۱۱ کاندیدا را برای تهران معرفی کرد که پنج نفر از آنها با جاما و چهار نفر با مجاهدین خلق مشترک بودند. از این فهرست کاظم سامی، علی گلزاده‌غفوری و محمد موسوی خوئینی‌ها موفق به ورود مجلس شدند.
علی گلزاده غفوری، محمد موسوی خوئینی‌ها، حسن افتخار اردبیلی، عزت‌الله خلیلی، مصطفی میرخانی، کاظم سامی، طاهره صفارزاده، مسعود رجوی، محمد ملکی، مهدی ابریشم‌چی و محمد شانه چی.
فهرست حزب توده در تهران به دو بخش تقسیم شده بود:
اعضای حزب توده: نورالدین کیانوری، احسان طبری، محمدعلی عمویی، منوچهر بهزادی، فرج‌الله میرزایی، مریم فیروز، رفعت محمدزاده، هوشنگ ناظمی، محمد پورهرمزان، ملک‌تاج محمدی، سیاوش کسرایی، محمود سیدروغنی، فاطمه ایزدی، هوشنگ شهلایی.
کاندیداهای مورد حمایت: حسن حبیبی، محمدجواد حجتی کرمانی، محمد موسوی خوئینی‌ها، مسعود رجوی، کاظم سامی، عزت‌الله سحابی، ابوالقاسم سرحدی‌زاده، سید هبت‌الله طبیب غفاری، اعظم طالقانی، علی‌محمد فرخنده جهرمی، محمدباقر شایورد، علی گلزاده غفوری، پروانه فروهر، محمدکاظم موسوی بجنوردی، محمد مدیر شانه‌چی.
در اولین انتخابات میان‌دوره‌ای مجلس «مصطفی تهرانی» فرماندار وقت تهران در واکنش به ثبت‌نام اعضای حزب توده برای حضور در انتخابات، طی نامه‌هایی جداگانه به هیئت سه نفر نظارت و شورای نگهبان، خواستار راهنمایی و ارشاد در مورد نحوه رسیدگی به صلاحیت نامزدهایی چون کیانوری، عمویی و طبری شد.
هیئت سه‌نفره نظارت بر انتخابات تهران در پاسخ به این استعلام نامزدی اعضای احزاب چپ و مارکسیست را بلامانع دانست اما آیت‌الله صافی گلپایگانی، دبیر وقت شورای نگهبان در پاسخ به وزارت کشور اعلام کرد "«آنچه از قانون اساسی مخصوصاً اصل ۶۷ در مورد سوگند به خداوند متعال و پاسداری از حریم اسلام و مفهوم اصل ۶۴ استیفاد می‌شود؛ فقط کسانی صلاحیت نمایندگی مجلس شورای اسلامی را دارند که یا مسلمان و متعهد به مبانی اسلام یا از اقلیت‌های مذکور در اصل ۶۴ باشند.»" و بر این اساس در انتخابات میان‌دوره‌ای مجلس اول ۲۳ نفر از اعضای حزب توده توسط شورای نگهبان رد صلاحیت شدند.
'بدین ترتیب این آغازی بر حضور شورای نگهبان در تأیید صلاحیت در انتخابات گردید.'
با توجه به ترکیب اعضا، می‌توان مجلس اول را متنوع‌ترین و سیاسی‌ترین مجلس در طول حیات جمهوری اسلامی تا به امروز خواند. البته این امر باعث بروز تنش‌ها و حتی درگیری‌های فیزیکی در مجلس بود.
از نظر سنّی، بیشترین گروه سنی را افراد ۳۰ تا ۳۵ سال (۷۲ نفر) و کمترین گروه سنّی را افراد بالای ۷۰ سال (۳ نفر) به خود اختصاص می‌دادند. از نظر سطح سواد، ۵۶ نفر زیر دیپلم، ۳۷ نفر دیپلم، ۲۴ نفر کاردان، ۶۶ نفر کارشناس، ۳۲ نفر کارشناس ارشد، ۲۶ نفر دکترا، ۸ نفر متخصّص و باقی دارای تحصیلات حوزوی بودند.
برخی از منتخبین نخستین دور مجلس بر اثر چهار دلیل (رد اعتبار نامه و عدم صدور آن، استعفا، انتقال به سایر قوا، فوت به دلیل ترور، بمب‌گذاری تصادف یا علل طبیعی) موفق به حضور یا ادامه حضور در مجلس اول نشدند.خوش‌زاد، اکبر؛ مجلس شورای اسلامی دورهٔ اول، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶، چاپ اول، صص ۲۴۷–۲۷۲
در مجلس اول دو گروه از نمایندگان از این سمت استعفا دادند تعدادی که خود شخصاً استعفا دادند و تعدادی که با توجه به مشکلات سیاسی پیش آمده مجبور به عدم شرکت در جلسات شده و مجلس آنان را مستعفی شناخت:
سرگون بیت اوشانا، احمد سلامتیان، احمد غضنفرپور، محمدمهدی کرمی، علی گلزاده غفوری.
محمدزید بهبهانی، محمد شجاعی، حسین کرمانی، محمدتقی مطهری فریمانی.
مجلس اول اعتبار نامه افراد زیر را تأیید نکرد:
حسن بهروزیه، جعفر توکلی، اسدالله جوانمردی، ابوالقاسم حسینجانی، رحمان دادمان، خسرو ریگی، محمدرحیم سعادتی، رامپور صدرنبوی، خسرو قشقایی، اسحق فرهمند، سید احمد مدنی و علی مهیمی.
و این افراد نیز اعتبار نامه آنان از سوی دولت صادر نگردید: خسرو قشقایی، کریم سنجابی، علی اردلان و ابوالفضل قاسمی.
محمد امامی کاشانی، محمدجواد باهنر، سید اکبر پرورش، احمد توکلی، محمدصادق حائری شیرازی، غلامرضا حسنی بزرگ‌آباد، سیدعلی حسینی خامنه‌ای، سیدمحمد خاتمی، محمدعلی رجایی، حبیب‌الله عسگراولادی مسلمان، محمدعلی نژادساریخانی، سیدمحمد غرضی، حسن غفوری‌فرد، عبدالمجید معادیخواه، سیدحسین موسوی تبریزی، علی‌اکبر ناطق نوری، علی‌اکبر ولایتی.
نمایندگان کشته شده در ترور و بمب‌گذاری و جنگ عبارتند از: محمدتقی بشارت، سیدرضا پاک‌نژاد، علی‌رضا چراغزاده، دزفولی، سید محمدتقی حسینی طباطبایی، سید محمدباقر حسین لواسانی، شمس‌الدین حسینی نایینی، غلامحسین حقانی، محمدعلی حیدری، رحمان استکی، عباس حیدری، سید محمدکاظم دانش، غلامرضا دانش آشتیانی، علی‌اکبر دهقان، عبدالحمید دیالمه، سید فخرالدین رحیمی، سید محمدجواد شرافت، میربهزاد شهریاری، قاسم صادقی، محمدحسین صادقی، سید نورالدین طباطبایی‌نژاد، محمدحسن طیبی، سیف‌الله عبدالکریمی کومله، عبدالوهاب قاسمی، عمادالدین کریمی، بیژنی‌نژاد، محمدعلی منتظری، عباسعلی ناطق نوری، مهدی نصیری لاری، علی هاشمی سنجابی. (در حادثه بمب‌گذاری حزب جمهوری اسلامی) حسن آیت، مجتبی استکی (ترور شده). مصطفی چمران، مهدی شاه‌آبادی، و ….
از جمله اقدامات جنجالی مجلس اول تصویب عدم کفایت سیاسی سیدابوالحسن بنی صدر و تصویب آزادی گروگان‌های سفارت آمریکا می‌باشد.
این دوره ۶۲۵ جلسه علنی و ۱۶ جلسه غیرعلنی برگزار کرد که حدوداً ۲۴۰۰ ساعت وقت گرفت و ۸۰۴ لایحه و طرح مطرح شد. این پرکاری به دلیل شرایط حسّاس انقلاب بود. در ضمن ۳۱ بار بحث کابینه در دستور قرار گرفت که طی آن ۱۰۲ نفر وزیر رای اعتماد گرفتند و ۱۲ نفر با رای عدم اعتماد مجلس به وزارت نرسیدند.
ازجمله مشکلات مجلس اوّل ناامنی کشور به واسطهٔ انقلاب و جنگ ایران و عراق بود. طی چهار سال ۳۲ نفر کشته شدند. علاوه برآن ترور مسئولان مملکتی و جایگزینی نمایندگان بجای آنها باعث استعفای ۱۷ نفر از نمایندگان شد. سید محمد خاتمی، سید علی خامنه‌ای، مصطفی چمران، احمد توکلی، احمد ناطق نوری، محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر از جملهٔ این افراد هستند.
در مرحله اول انتخابات ۱۸ نامزد از تهران و ۷۹ نامزد از شهرستان‌ها به مجلس راه یافتند. انتخابات مورد اعتراض شدید برخی از گروه‌ها به ویژه سازمان مجاهدین خلق قرار گرفت که مدعی تقلب گسنرده در انتخابات بودند. حتی یک نامزد از این سازمان هم در مرحله اول به مجلس راه نیافته بود. اعتراضات شدید و ناآرامی‌ها باعث شد تا انتخابات مرحله دوم در بعضی شهرها برگزار نشود. ضمن اینکه در برخی حوزه‌ها مثل اقلید، کرمانشاه و درگز که به ترتیب خسرو قشقایی از جبهه ملی ایران، کریم سنجابی از جبهه ملی ایران و ابوالفضل قاسمی از حزب ایران در مرحله اول به پیروزی رسیده بودند، انتخابات باطل شد. با توجه به همین شرایط فقط ۲۴۳ نماینده در زمان افتتاح به جای ۲۷۰ نماینده وارد مجلس شدند که ترکیب آن‌ها در مجلس به این شرح بود:
دارالفنون، مؤسسه‌ای بود که یک‌شنبه ششم دی ۱۲۳۰ خورشیدی (۱۸۵۱ میلادی) به ابتکار میرزاتقی‌خان امیرکبیر در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار برای آموزش علوم و فنون جدید در تهران تأسیس شد و آن را نخستین دانشگاه مدرن ایران می‌دانند.
در نوشته‌های ایرانی، تا دیرزمانی همهٔ دانشگاه‌های خارجی را دارالفنون می‌خواندند.
ساختمان دارالفنون در خیابان ناصرخسرو در مرکز تهران جای گرفته‌است. هم‌اکنون، این ساختمان موزه شده‌است.
میرزاتقی‌خان امیرکبیر پس از سفر به روسیه، متوجه نیاز بسیارِ کشور به مرکز آموزش عالی شد؛ بنابراین از آغاز صدارتش، برای تأسیس آن تلاش کرد؛ گرچه افتتاح آن را ندید، چرا که نخستین استادان آن به سرپرستی یاکوب ادوارد پولاک، دو روز پس از برکناری و تبعید امیرکبیر، به تهران رسیدند و استقبال گرمی از آنان نشد.سال‌نامه کشور ایران. محمدرضا میرزازمانی. ۱۳۲۹ نزدیک‌به ۱۴ سال پس از تأسیس مدرسه عالی دارالفنون و کمی پس از تأسیس مدرسه ابتدائی رشدیه، مدرسه محتشمیه و مدرسه شوکتیه ساخته شدند. به‌دنبال آن، دبیرستان شوکتیه و پس‌از آن، مدارسی در قاین (۱۲۹۶)، نهبندان (۱۲۹۹)، دشت بیاض (۱۳۰۰) و دبستان دخترانه شوکتی در استان خراسان جنوبی گشوده‌شدند.وبگاه سفرنامه
استادان اتریشی، ۲۷ محرم ۱۲۶۸، دو روز پس از برکناری امیرکبیر به تهران رسیدند. بااین‌حال، امیرکبیر آنان را به داوودخان سفارش کرد و به او گفت چندان که می‌تواند به آنان مهربانی کند و نگذارد ناراحت و آزرده‌خاطر شوند. ناصرالدین‌شاه نیز از ورودشان باخبر و خوش‌حال شد و داوودخان را به حمایل سرخ سرتیپی مفتخر کرد.
گویا استقبال خوب و شایانی از استادان اتریشی نشد. یاکوب ادوارد پولاک، از جمله آن استادان، سرگذشت پذیرایی سرد ایرانیان را این‌گونه نوشته‌است:
دارالفنون، یک‌شنبه ششم دی ۱۲۳۰، برابر پنجم ربیع‌الاول ۱۲۶۸،آدمیت، فریدون؛ امیرکبیر و ایران، تهران، انتشارات خوارزمی، ص۳۶۳ سیزده روز پیش از کشته‌شدن امیرکبیر و با حضور ناصرالدین شاه، میرزا آقاخان نوری صدراعظم جدید و گروهی از دانش‌مندان و استادان ایرانی و اروپایی، با ۳۰ نفر شاگرد گشایش یافت و میرزامحمدعلی‌خان شیرازی، وزیر امور دول خارجه، مأمور تنظیم و اداره آن شد. پس‌از گشایش مدرسه، ریاست آن به عزیزخان آجودان‌باشی سپرده‌شد و رضاقلی‌خان هدایت که از سفارت خوارزم برگشته‌بود، به نظامت دارالفنون گماشته‌شد.
در المآثر و الآثار آمده‌است:
آن زمان، هفت استاد اتریشی، دانش‌آموزان را، که اغلب از خانواده‌های مهم و بانفوذ بودند، آموزش می‌دادند. گرچه مدرسه آغاز به کار کرده‌بود، ساختن آن تا ۱۲۶۹ قمری ادامه داشت. ۱۳۰۴ قمری، نیرالملوک، وزیر علوم، تالار نمایشی در مدرسه ساخت تا جایی برای تئاتر باشد. از آن زمان، درِ اصلی مدرسه در خیابان همایون بسته و دری به خیابان ناصریه سابق و ناصر خسرو کنونی گشوده‌شد.
بعدها با اعتراض سفیر انگلستان به اتریشی بودن استادان، چند استاد ایتالیایی، فرانسوی و آلمانی نیز به آن‌ها افزوده‌شدند. سه استاد ایرانی طب، عربی و جغرافی و یک استاد فرانسوی مقیم ایران نیز به آن‌ها پیوستند.سالنامه کشور ایران. محمدرضا میرزازمانی. ۱۳۲۹
از نامه‌های به‌جامانده از امیرکبیر، نوشته‌های روزنامه وقایع اتفاقیه و اسناد دیگر برمی آید که در آغاز نامی برای این مرکز آموزشی در نظر نگرفته بودند، و آن را «مدرسه، مدرسه جدید، مکتب‌خانه پادشاهی، تعلیم‌خانه، معلم‌خانه و مدرسه نظامیه» یاد می‌کردند. در آخرین نامه‌ای که امیرکبیر به سفیر ایران در روسیه برای پی‌گیری استخدام استادان اروپایی می‌نویسد، آن را مدرسه نظامیه یاد می‌کند.
در منابع پیش و پس از تأسیس دارالفنون، به‌ویژه در خاطرات دانش‌آموختگان اروپا به واژه دارالفنون برمی‌خوریم. اینان، وقتی از دانشگاه‌های اروپایی نام می‌برند، آن‌ها را دارالفنون می‌نامند؛ مانند دارالفنون پاریس و دارالفنون لندن. واژه دارالفنون ترجمه Polytechnique فرانسوی یا Polytechnic انگلیسی است که عثمانی‌ها آن را به عربی ترجمه کردند و به همین لفظ وارد فارسی شد.
امیرکبیر، با موافقت ناصرالدین‌شاه، جای ساختمان دارالفنون را کنار کاخ‌های سلطنتی و جایی که سربازان آموزش نظامی می‌دیدند برگزید، و به میرزارضاخان مهندس تبریزی که یکی از پنج نفر محصل اعزامی به لندن در زمان عباس میرزا بود دستور تهیه نقشه ساختمان داد. نقشه ساختمان از روی طرح عمارت سربازخانه ولیچ انگلیس در اواخر ۱۲۲۹ آماده و محمدتقی معمارباشی به ساختن آن مأمور شد و کار را آغاز کرد.
قسمت شرقی بنا، ۱۲۳۰، پایان یافت.
۱۳۰۸ (۱۳۴۸ قمری)، هشتاد سال پس از فعالیت، ساختمان مدرسه به دستور اعتمادالدوله وزیر وقت معارف تخریب و ساختمان کنونی با نقشهٔ مهندسی روسی ساخته شد.
ساختمان مدرسه، پنجاه اتاق چهار-در-چهار-ذرعی در چهار سوی حیاط داشت. ظاهر این اتاق‌ها «منقش و مُذَهَّب» توصیف شده، که مشخص است تزئینات چشم‌نواز نقاشی و گچ‌بری رنگی داشته‌اند. جلوی اتاق‌ها ایوان و سایبان ساخته بودند. در وسط حیاط مدرسه حوض بزرگی قرار داشت که اطراف‌ش باغچه‌هایی برای و گل و درخت بود. میان باغچه‌ها را خیابان کشیده، با آجرهای بزرگ معروف به قزاقی فرش کرده بودند. در ضلع شرقی و پشت کلاس‌ها چندین مغازه ساخته بودند که وزارت علوم و معارف در بالاخانه آن‌ها مستقر بود. در ضلع شمالی و پشت ساختمان مخابرات امروزی محوطه‌ای وسیع با چند اتاق کوچک و بزرگ قرار داشت که برای دانش‌جویان نظامی مدرسه و بعدها، دانش‌جویان موسیقی بود. دارالفنون، آزمایش‌گاه فیزیک و شیمی و داروسازی، چاپ‌خانه، کتاب‌خانه، و سفره‌خانه (غذاخوری) داشت. در یکی از اتاق‌های آن دو اسکلت برای آموزش دانشجویان پزشکی نگهداری می‌شد.
در نیمه اول ۱۳۰۴ قمری، نیرالملوک وزیر علوم با همکاری امین‌السلطان وزیر مالیه با خرید و تخریب خانه‌های ضلع جنوبی مدرسه، تالار بزرگ نمایش را ساخت تا ناصرالدین‌شاه، که در سفر فرنگ با تئاتر آشنا شده‌بود، در آن تئاتر تماشا کند. درِ اصلی مدرسه در آغاز به خیابان باب همایون باز می‌شد که بنا به مصالحی آن را بستند و ورودی مدرسه را به خیابان ناصریه یا ناصر خسرو امروزی باز کردند.رفیعی، حسن رضا. دارالفنون یادگار خردورزی میرزا تقی خان امیرکبیر
ساختمان دارالفنون، هشتاد سال برجا بود و ۱۳۰۸ خورشیدی، باآن‌که هم‌چنان قابل استفاده بود، تخریب شد. در آن سال، میرزایحیی‌خان اعتمادالدوله قراگزلو وزیر معارف وقت ساختمان اولیه را در هم کوبید و با نقشه و نظارت نیکلای مارکف، مهندس روس مقیم ایران، ساختمان امروزی را به جای آن ساخت. علی‌اصغر حکمت وزیر فرهنگ وقت نیز، ۱۳۱۳، عمارتی را در شمال و جنوب بر آن افزود.
امروزه ورودی ساختمان، در شمال‌شرقی مدرسه و رو به خیابان ناصرخسرو باز می‌شود. این دروازه به‌شیوه معماری سنتی، طاق زنجیره‌ای بلندی دارد. دو ستون استوانه‌ای نقره‌ای در دوسوی درگاه، طاق این دروازه را نگه داشته‌است. درست بالای در دولنگه‌ای چوبی و قهوه‌ای مدرسه، «دارالفنون» و سال تأسیس آن، ۱۲۶۸ قمری، را بر کاشی نوشته‌اند. این در که در یکی از چهار کنج مدرسه قرار دارد به فضایی هشتی‌مانند باز می‌شود که از سوی دیگر به حیاط راه دارد. ساختمان دوطبقه مدرسه، زیربنایی مستطیل‌شکل دارد. در رأس هر چهار ضلع، چهار پلکان مارپیچی، طبقه پایین مدرسه را به طبقه بالا وصل می‌کند. درحاشیه بیرونی پله‌ها، نرده آهنی توپری نصب شده‌است که مانع از سقوط افراد می‌شود.
ساختمان امروزی سی‌ودو کلاس دارد؛ دوازده کلاس در دو طبقه ضلع شرقی، دوازده کلاس در ضلع غربی، و هشت کلاس در دو طبقه ضلع شمالی. سالن‌های نمایش و غذاخوری نیز در ضلع جنوبی قرار دارند. احتمالاً این دو سالن باید از بناهای اولیه دارالفنون باشد. مارکف ساختمان کلاس‌ها را تخریب کرد و بازساخت.
پیاده‌نظام، سواره‌نظام، توپ‌خانه، مهندسی، پزشکی و جراحی، داروسازی و کانی‌شناسی در دارالفنون تدریس می‌شدند. زبان فرانسه، علوم طبیعی، ریاضی، تاریخ و جغرافی، دروس مشترک همهٔ رشته‌ها بود. بعدها زبان انگلیسی، روسی، نقاشی و موسیقی به آن‌ها افزوده‌شد.
برای اداره مدرسه، امیرکبیر در آغاز، استادان خارجی استخدام کرد. او که با سیاست دولت‌های فرانسه و انگلیس آشنا بود، دست نیاز به سوی آن‌ها دراز نکرد، بلکه به سراغ اتریشی‌ها رفت و شش استاد را برای شش سال با مقرری سالانه چهارهزار و چهارصد تومان استخدام کرد.نصری، عبدالله. رویارویی با تجدد. ۱۳۸۶. جلد اول. ص۴۰
در آغاز، زبان خارجی دارالفنون، فرانسه بود و بعدها روسی و انگلیسی هم تدریس می‌شد. معلمان زبان فرانسه، میرزاملکم‌خان، میرزاآقا، میرزاجعفر، محمدحسن‌خان قاجار و میرزامحسن‌خان بودند. برخی از آن‌ها در فرانسه این زبان را آموخته بودند.نصری، عبدالله. رویارویی با تجدد. ۱۳۸۶. جلد اول. ص۴۱ همه رشته‌ها، تاریخ، جغرافی، ریاضی و زبان خارجه داشتند.
در دارالفنون زبان عربی، تعلیمات دینی و حکمت مابعدالطبیه تدریس نمیشد و این دروس متعلق به مدارس سنتی بود.سفرنامه ادوارد براون نشر اختران صفحه ۱۲۷
پس از انقلاب مشروطیت و با ورود معلمان فرانسوی، کارهایی اساسی برای بازسازی جای‌گاه علمی دارالفنون آغاز شد و ۱۲۸۵، «آیین‌نامه مدرسه دارالفنون» تدوین شد، که براساس آن، سال تحصیلی از شهریور هر سال آغاز و خرداد سال بعد پایان می‌یافت.
ساختار اداری دارالفنون شامل رئیس و ناظم بود.
رؤسای دارالفنون معمولاً از مهم‌ترین مقام‌های سیاسی مملکت بودند. این‌ها، به‌ترتیب رؤسای دارالفنون بودند:Ekhtiar, Maryam, 1994, page 128-131
اعتضادالسلطنه، عموی ناصرالدین شاه، مشهورترین رئیس دارالفنون و رضاقلی‌خان هدایت مشهورترین ناظم دارالفنون بودند و زمان مدیریت آن‌ها، دوران درخشان دارالفنون بوده‌است. یک کتاب‌دار، یک آجودان، یک ناظر، یک صندوق‌دار، یک منشی که کارهای مدرسه را ثبت می‌کرد، یک مؤذن، چند نگهبان و فراش، از ساختار اداری دارالفنون بودند.Ekhtiar, Maryam, 1994, page 130
داودخان مسیحی به عنوان نماینده امیرکبیر به اتریش رفت تا به سفارش او، استادان امور نظامی و وابسته به آن، فیزیک، شیمی، داروسازی و معدن را به خدمت بگیرد. بدین ترتیب، ۷ استاد، که نامشان در ادامه می‌آید، به ایران دعوت و به عنوان اولین استادان دارالفنون مشغول به کار شدند:سعادت، ابراهیم. تاریخ پیشرفت‌های پزشکی در هفتاد سال اخیر ص ۲۶۰
افزون‌بر این‌ها، موسیو ریشارد فرانسوی که فارسی را خوب می‌دانست و کم‌وبیش ایرانی شده‌بود و میرزاملکم‌خان که از ارامنهٔ جلفا بود و مدتی در انگلستان وزیرمختار بود نیز برای تدریس زبان فرانسه و جغرافی در دارالفنون استخدام شدند. معلمان اروپایی، افراد دانش‌مندی بودند و افزون‌بر تدریس به تألیف کتاب‌های درسی هم می‌پرداختند.هدایتی، سیدجواد. تاریخ پزشکی معاصر ایران. ص۴۱
بعدها معلمانی از ایتالیا، آلمان و فرانسه نیز استخدام شدند.
ورود به دارالفنون، در آغاز برای همه ممکن نبود و ابتدا می‌بایست به شاه معرفی می‌شدند و از فرزندان اعیان و اشراف مملکت می‌بودند. پس از هشت سال، با پایان دوره تحصیل نخستین نسل دانش‌آموزان دارالفنون در ۱۸۵۸ میلادی (۱۲۷۶ هجری قمری)،Ekhtiar, Maryam, 1994, page 177 این دانش‌آموختگان آشنا با علوم و معارف جدید اروپایی وارد اجتماع شدند. از آن پس، دانش‌آموختگان دارالفنون، هم‌واره از اثرگذارترین افراد در فضای سیاسی و اجتماعی ایران بودند. مشهورترین دانش‌آموخته نسل اول دارالفنون، محمدحسن‌خان صنیع‌الدوله معروف به اعتمادالسلطنه بود که پس از تحصیل در دارالفنون و سپس در فرانسه به ریاست دارالترجمه همایونی رسید و مترجم مخصوص ناصرالدین‌شاه و وزیر انطباعات (چاپ و نشر) شد.Ekhtiar, Maryam, 1994, page 183