moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
در عصر نخستین شاهنشاهان ساسانی دو گرایش دینی عمده، وجود داشت که هر یک از آنها می‌کوشید به آیین رسمی دستگاه دولتی تبدیل شود. نمایندگان این دو گرایش دینی، مانی و کرتیر بودند. شاهنشاهی به مقتضای وحدت سیاسی به دین رسمی واحدی نیاز داشت. آیین مانی از آنجا که عناصر اصلی ادیان بزرگ را در خود فراهم داشت جلب نظر می‌کرد. دین زرتشتی نیز که توانسته بود خود را با سنت‌ها و معتقدات آریایی سازگاری بخشد، زمینهٔ بسیار مساعدی داشت. سرانجام در کشمکش میان این دو گرایش دینی، کرتیر پیروز شد و توانست قدرت سیاسی شگرف شاهنشاهی را پشتیبان خود سازد.ادبیات ساسانی، ص ۱۵
شاهنشاهان ساسانی در آغاز اعلام دین زرتشت به عنوان آئین رسمی خویش، آتشکده‌های زرتشتی را چون تکیه‌گاهی پایدار جهت فرمانروایی خود یافتند ولی برای پیروزی و شکوهمندی واقعی آئین زرتشت در سراسر کشور مبارزه و پیکار ضرورت یافت. این مبارزه با شدت و خشونتی تمام صورت گرفت. انهدام نفوذ دین یهود، مسیحیت، بودایی، برهمائیگری، و مندائیگری و نیز از میان برداشتن ارتداد در آئین زرتشت و پایان دادن به نهضت مانی و مانویان در ایران ضرور می‌نمود. از این رو پس از مرگ شاپور یکم، زمانی که نفوذ کرتیر بر شاهنشاه فزونی گرفت و ریاست مذهبی سراسر کشور را برعهده گرفت، پیگرد مانویان و فشار بر آنان در ایران آغاز شد. کشته شدن مانی در سال ۲۷۶ میلادی در زمان پادشاهی بهرام یکم بود.تمدن ایران ساسانی، ص ۱۵۸
کرتیر متن‌های مذهبی را در روزگار شاهنشاهی بهرام دوم تنظیم کرد و برای نخستین بار اوستا را به صورت مجموعهٔ احکام دینی درآورد. پس از قیام نرسی جانشین بهرام دوم علیه کرتیر، از این چهرهٔ پرنفوذ روحانی در هیچیک از آثار مذهبی پس از وی و در هیچیک از نوشته‌های تاریخی و در هیچ روایتی سخن نیامده‌است.ادبیات ساسانی، ص ۱۷
چندین تن از نخستین سیاحانی که به ایران سفر کردند، گزارش‌هایی دربارهٔ سنگ‌نوشته‌های نقش رستم ارائه دادند و در انتهای سدهٔ هفدهم، تلاش‌هایی برای رمزگشایی سنگ‌نوشته‌های فارسی میانه و پارتی آغاز شد. در نوامبر ۱۶۶۷ ساموئل فلاور، نمایندهٔ کمپانی هند شرقی در ایران و بازرگان حلب، از چندین سنگ‌نگاره و نوشته‌های موجود در تخت جمشید و نقش رستم، از جمله سنگ‌نگاره‌های دیهیم‌ستانی اردشیر یکم و شاپور یکم، طرح‌هایی کشید. پس از مرگ او طراحی‌ها و یادداشت‌هایش به انجمن سلطنتی فرستاده و منتشر شدند و اساس کار برای تلاش‌های توماس هاید در رمزگشایی را فراهم آوردند. تنها با رونوشت‌های دقیق از سنگ‌نوشته‌های هخامنشی و ساسانی در تخت جمشید و نقش رستم که توسط جهانگرد و محقق دانمارکی، کارستن نیبور تهیه شده‌بود، این چرخه توانست به سرانجام برسد؛ نیبور در یک گروه اعزامی دانمارکی در سال ۱۷۶۱-۱۷۶۷ به ایران سفر کرده بود. طراحی‌های او که در سال ۱۷۷۸ در گزارش‌هایش از این مأموریت منتشر شد، شامل سطرهای ۱-۱۸ و ۳۰-۳۴ در قسمت بالا و سمت چپ سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رستم می‌شود.
در اوایل سدهٔ ۱۹ ویلیام اوزلی که در سال‌های ۱۸۱۰-۱۸۱۵ در ایران بود، طراحی‌های بخش‌هایی از سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم را منتشر کرد؛ به همین ترتیب اوژن فلاندن و پاسکال کوست که در ۱۸۴۰-۱۸۴۱ به ایران سفر کردند، طراحی‌هایشان را انتشار دادند؛ رابرت کر پورتر که در سال‌های ۱۸۱۸-۱۸۲۰ به خاورمیانه سفر کرده‌بود نیز این کار را انجام داد. یک رونوشت از اکثر قسمت‌های خوانای این سنگ‌نوشته توسط نیلز لودویگ وسترگارد که در سال‌های ۱۸۴۱-۱۸۴۴ در ایران به سر می‌برد، تهیه شد. در سال ۱۸۶۸، ادوارد توماس، یک کارمند اداری در بنگال، سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب و بخش آغازین سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم را به خط عربی آوانویسی و حرف‌نویسی کرد که واژگان بسیاری در آن به‌درستی آوانویسی شدند، اما فاقد تفسیر و یادداشت بودند. او این واژگان را از روی یکسانی‌شان با واژگان فارسی و یا تمایزشان با لغات عبری و عربی دریافته بود.
در سال ۱۸۸۱، ادوارد وِست رونوشت وسترگارد از سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم را همراه با ترجمه و یادداشت‌هایی دربارهٔ زبان سنگ‌نوشته و محتوای آن منتشر کرد که برخی از آن‌ها از این قرار است: <y> پایانی در بسیاری از واژگان ایرانی تا حدی معادل <-w> پایانی در پهلوی است اما هیچ نقش دستوری اعم از نحوی یا صرفی ندارد؛ هزوارش‌های فعلی ساده ممکن است هم برای زمان گذشته و هم برای اسم مفعول به کار رفته‌باشند. پسوندهای <d> و <t> ممکن است برای نشان‌دادن سوم شخص جمع و سوم شخص مفرد استفاده‌شوند، اما شاید «به‌جای یکدیگر» هم استفاده‌شوند؛ «فعل‌های سامی» تلفظ سنتی واژگان ایرانی و هزوارش‌ها را تصحیح‌ می‌کنند و نیز درستی <TN> پایانی در هزوارش فعلی به‌کار رفته در نسخه‌های خطی پهلوی مکتوب در ایران را تأیید می‌کنند. وست همچنین به درستی معنای هزوارش <HWYTN> به‌عنوان صورت گذشتهٔ فعل «بودن» را تشخیص داد و در نهایت به‌درستی توانست عبارت "bōxt-ruwān-warahrān" را بخواند و نخستین کسی بود که این عبارت را «بهرام بخت‌روان» ترجمه و بهرام «درگذشته» تفسیر کرد. بر این اساس به عقیدهٔ ژینیو تلاش‌های وست در تاریخ رمزگشایی‌های فقه‌اللغوی و زبان‌شناختی مغفول نمانده‌است. وست نام کرتیر را «تاج» ترجمه‌کرد و همچنین متوجه شد این سنگ‌نوشته ظاهراً جانشینی شش پادشاه نخست ساسانی از جمله بهرام سوم و شاید نرسه را توصیف می‌کند که در مورد بهرام سوم اشتباه کرده‌بود.
تئودور نولدکه در توصیفاتش از سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب مشاهدات مهمی را در کتاب آندرئاس و اشتولتسه ارائه كرد. او با استناد به "rād ud rāst" «بخشنده و راست»، "bōxt-ruwān" «دارای روان رستگار»، "wistāxtar" «معتمدتر» و "astwand tan"/"ruwān" «تن/روان بادوام»، توانست بند مربوط به بهشت و دوزخ را بخواند و معنایش را بفهمد و نظرات متعددی را که قبلاً از روی کتاب‌های مذهبی متأخر پارسیان، همچون "مینوی خرد،" شناخته شده‌بود تأیید کند؛ او گمان کرد که <krtyr, kltyr, krtyl> به‌معنای «دوست» یا «حامی» است و ترجمه‌ای از فهرست القاب به‌دست داد.Friedrich Carl Andreas and Franz Stolze, "Persepolis: die achämenidischen und sasanidischen Denkmäler und Inschriften von Persepolis, Istakhr, Pasargadae, Shahpur, zum ersten Male photographisch aufgenommen von F. Stolze: im Anschlusse an die epigraphisch-archaeologische Expedition in Persien von F. C. Andreas," 2 vols. Berlin, 1882.
در سال ۱۹۲۴، کتاب "پایکولی" ارنست هرتسفلد منتشر شد که متون و ترجمه‌های همهٔ سنگ‌نوشته‌های شناخته‌شده به‌همراه فهرست واژه‌نامه را شامل می‌شد و پیشرفت بزرگی در مطالعات کتیبه‌شناسی پارتی و فارسی میانه به شمار می‌آمد. او در واژه‌نامه ذیل واژهٔ <krtyr> به این واژه از سنگ‌نوشته‌های نقش رجب و نقش رستم (خط ۸) نیز استناد کرد، اما پنداشت "KRTYR" İ "Ohormizde" «یک عنوان افتخاری یا نامی همچون "bag-šápuhr"» و غیره بود. او دربارهٔ تفسیر توماس و وست از واژهٔ «تاج» تردید و به نظر تلویحی نولدکه تکیه کرد. هرتسفلد در کتابش تحت عنوان "تاریخ باستان‌شناختی ایران،" یک بخش کوتاه را به کرتیر اختصاص داد و او را با کرتیر در سنگ‌نوشتهٔ پایکولی یکی دانست، و نیز ادعا کرد که سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد را «ده سال پیش» کشف کرده‌است که زمانی در حدود سال ۱۹۲۵ می‌شود و در آن زمان می‌بایست دست‌نوشتهٔ خودش از سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد را ترتیب داده‌باشد؛ او یک رونوشت از آن را برای هنریک نیبرگ فرستاد که نیبرگ نیز در مقاله‌ای از سال ۱۹۲۹ به آن ارجاع داد. هرتسفلد لقب "kardarigan"، لقب یک فرمانده که تئوفیلاکت سیموکاتا به آن اشاره کرده‌است را مقایسه کرد و گمان برد که دارندهٔ این لقب کسی نیست جز تنسر. او به بندی دربارهٔ آزار و اذیت ادیان خارجی استناد و به‌درستی هدف نگارش سنگ‌نوشته را تشریح کرد. در نهایت، او نخستین کسی بود که سنگ‌نگارهٔ سرمشهد را منتشر کرد و پیکره‌ها را به‌صورت شاهی در حال محافظت از شهبانو و ولیعهد پشت سر شهبانو، همچنین وزیر اعظم (=کرتیر) پشت سر شهبانو شناسایی کرد.
در سال ۱۹۳۶ مؤسسهٔ خاورشناسی دانشگاه شیکاگو، کعبهٔ زردشت در نقش رستم را مورد کاوش قرار داد و سنگ‌نوشتهٔ سه‌زبانهٔ شاپور یکم به زبان‌های فارسی میانه، پارتی و یونانی، و همچنین سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در کعبهٔ زردشت را کشف کرد که همهٔ آن‌ها توسط مارتین اسپرنگلینگ در خلال جنگ جهانی دوم در قالب چند مقاله و در سال ۱۹۵۳ در یک مجموعه منتشر شدند. اثر فقه‌اللغوی اسپرنگلینگ تا حدی زیادی فهم سنگ‌نوشته را بهبود بخشید، اگرچه همچنان بخش‌های زیادی از آن برای او قابل فهم نبود. البته بخت نیز با او یار بود؛ چرا که خوانش اصلی او از <ʾwbʾply ʾkylydy> به صورت <ʾwg- (or ʾwbʾ)pl=rš(?)ʾkyl=rydy> به شکل <ʾwʾg pl=ryk ʾkyl=ryd-y> تصحیح و «به‌عنوان یک باور نابود گردید» ترجمه شد.
ریچارد نلسون فرای، که در سال ۱۹۴۸ از سرمشهد بازدید کرد، توصیفی از سنگ‌نوشته به همراه چند مقاله منتشر کرد. او مدتی بعد نسخه‌ای از سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب را نیز چاپ کرد.
بعدها تلاش‌های مهم برای روشن‌سازی زبان سنگ‌نوشته‌ها توسط والتر هنینگ انجام شد. کشف چندین صورت از صیغهٔ مجهول ناقص، از جملهٔ این تلاش‌ها است. هنینگ همچنین از همهٔ سنگ‌نوشته‌های کرتیر نقش‌های لاتکسی برداشت و از این لاتکس‌ها عکس‌برداری شد که در "بنیاد کتیبه‌های ایرانی" منتشر گردید. پس از آن، کم‌کم نسخه‌های کامل یا جزئی چاپ شدند.
بر پایهٔ نسخه‌های موجود، ژان دو مناش نخستین بررسی از «سیاست‌های خارجی زردشتی ایرانی ... در خارج از ایران» را ارائه کرد. در این پژوهش ادعا شده‌است مغ‌ها مرکزیت خود را از دست دادند و تحت تأثیر هلنیسم و مسیحیت قرار گرفتند. همچنین او عقیده دارد که اصرار کرتیر برای انجام خویدوده به دو دلیل بوده، یکی سنت دینی، و دیگری تفکیک نژادی. او همچنین دربارهٔ فهرست استان‌ها و سرزمین‌ها هم نظراتی داد.
نخستین ویراستهٔ جدید از سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت توسط ماری لوئی شومون ارائه‌شدMarie Louise Chaumont. “L’inscription de Kartīr à la ‘Kaʿbah de Zoroastre’ (texte, traduction, commentaire),” Journal asiatique, 1960, pp. 339-80. که پیش‌تر دربارهٔ ارتباط کرتیر با معبد آناهید در اصطخر، مباحثی با جزئیات بیشتر را مطرح کرده‌بود. شومون معنای «بودن» برای <HWYTN> را نگه داشت؛ او همچون اسپرنگلینگ صورت‌‌های مجهول ناقص در "īh" ("abzāyīh"، "gugānīh، wišōbīh") را تحلیل کرد و آن‌ها را اسم‌هایی به همراه فعل ربطی دانست که بین‌شان فاصله افتاده‌است. او همچنین پنداشت که ساخت مجهول ناقص هزوارش <ʾkylydy> با آوانویسی *"a-kirīy" (*"agirīy") و به معنی «ساخته شد»، دارای پیشوند واروساز "a-" است و لذا باید به معنی «خاکستر شد، نابود شد» باشد. او دریافت که "mowmard" با هزوارش <mgwGRA> و "mowūn" با هزوارش < mgwny> می‌بایست بخشی از همین صیغگان باشند اما نتوانست توزیع متفاوت آن‌ها را توجیه کند (این دو صورت، شمار و حالت اسمی متفاوت دارند). او معانی ضمنی عناوین مختلف کرتیر را اثبات کرد؛ واژهٔ "kēš" را نه در معنای فرقهٔ واقعی بلکه در معنای منفی آن تعریف کرد، یعنی آموزه‌هایی بیگانه که کرتیر نیز از آنان نام می‌برد؛ به‌درستی دریافت که هزوارش <glsty> با آوانویسی « "grist"، به پهلوی "gristak"» (به‌جای "gilist"، "gilistag") صحیح است و از "gərəδa" در اوستایی به معنی لانه / لانۀ دیوان مشتق شده‌است؛ به‌درستی بند مربوط به مراسم‌های قربانی‌ فصلی را دریافت و اصطلاح "ردپساگ" را در "دینکرد" ۳.۲۵۹ شناسایی کرد او حدس زد که کرتیر ‌مجسمهٔ آناهیتا را از جمله بت‌هایی برشمرده که آن‌ها را نابود کرده و با آتش ورهران جایگزین کرده است. تحلیل او از *"a-kirīy" به معنی «نابود شد»، موجب شد دربارهٔ فرقهٔ ایزدان ایرانی در سرزمین‌های غیر ایرانی دست به گمانه‌زنی‌هایی بزند؛ ایزدانی که فرقه‌هایشان چنان تنزل یافته بودند که کرتیر آن‌ها را مستحق نابودی می‌دانست. او ادعا کرد همان‌طور که فهرست ازدواج‌های خویدوده سلطنتی موجود در سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زردشت نشان ‌می‌دهد، این نوع ازدواج که در زمان پارتیان از رواج افتاده و بی‌اعتبار شده‌بود، در زمان ساسانیان جایگاه خود را بازیافت. عبارت "pad xwēš xānag" به معنی «به هزینه خود» سوءتعبیر شد و شومون گمان کرد این عبارت به معنی «خانهٔ» کرتیر یعنی همان معبد است و بالأخره او دربارهٔ تعابیر معادشناختی "astwand ruwān" به معنی «روان دارای استخوان» حدس و گمان‌هایی زد. همچنین در پیوست دربارهٔ عناوین مختلف مباحثی را با جزییات مطرح کرد و در یادداشتی اضافی، حدس و گمان‌های زروانی زنر را مورد انتقاد قرار داد. شومون همچنین فهرست سرزمین‌ها و استان‌ها را با جزئیات بررسی کرد و از جمله دربارهٔ ماهیت «دروازه‌های آلان» مباحثی را مطرح کرد. ارنست اونیگمن و آندره ماریک پیش‌تر در این مورد تلاش‌هایی انجام داده بودند. نسخهٔ به‌روزشده‌ای از ترجمهٔ او در کتاب گاگه در فصل مربوط به احیای دین مزدیسنا طبق سنگ‌نوشتهٔ کرتیر ارائه شده‌است.
فیلیپ ژینیو در سال ۱۹۶۸ سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد را منتشر کرد. او متوجه شد که راوی گزارش معراج به‌صورت اول شخص صحبت می‌کند، اما پنداشت که این خودِ کرتیر است که سخن می‌گوید و «وحی» را تعریف می‌کند. او همچنین رویارویی با دین، واقعهٔ پل چینود، و همچنین مقیاس‌ها و شرح دوزخ را شناسایی کرد. یادداشت‌های او شامل مشاهدات مهم فراوانی بودند.
ولادیمیر لوکونین ترجمه‌ای روسی همراه با یادداشت‌هایی بر سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و سرمشهد در سال ۱۹۶۹ به‌دست داد که البته روایت معراج را شامل نمی‌شد. والتر هینتس یک نسخهٔ ویرایش‌شده (ترجمه و آوانویسی) از سنگ‌نوشتهٔ کعبهٔ زردشت را در سال ۱۹۷۰ همراه با یادداشت‌های کوتاه اما مفید منتشر کرد. مخاطبان اصلی او، تاریخ‌نگاران و باستان‌شناسان بودند.
گزارش نهایی کاوش‌های مؤسسهٔ خاورشناسی دانشگاه شیکاگو در سال ۱۹۷۰، همراه با تصاویری نفیس از همهٔ سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و نقش رجب منتشر شد. از جملهٔ این گزارش‌ها، بررسی روان و سلیس سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم بود که دو نسخهٔ دیگر از آن به‌زودی منتشر شد: یکی توسط کریستوفر یوزف برونر در سال ۱۹۷۴ و دیگری توسط فیلیپ ژینیو که یک واژه‌نامه از همهٔ سنگ‌نوشته‌های فارسی میانه و پارتی شناخته‌شده نیز تهیه کرد. ویراستهٔ جدید ژینیو شامل چندین مورد اصلاحیه بر متن سنگ‌نوشتهٔ بزرگ بود. او همچنین دربارهٔ اینکه هزوارش <PWN NPŠE BYTA> «با پولِ خودش» معنا می‌دهد، به هینتس ارجاع داد. این مقاله همچنین چکیده‌ای از مقدمهٔ روایت معراج را شامل می‌شد. متعاقباً، او گوناگونی‌های متنی میان سنگ‌نوشته‌ها را مورد مطالعه قرار داد و نتیجه گرفت که سنگ‌نوشتهٔ نقش رستم در مقایسه با سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد مکرراً خلاصه شده‌است. این دیدگاه توسط پیر لوکوک مورد انتقاد قرار گرفت. او در یادداشتی کوتاه تأکید کرد که سنگ‌نوشته‌های نقش رستم و سرمشهد با درنظر گرفتن تعداد بندهای یکسان، به احتمال فراوان یک متن واحد هستند. لوکوک همچنین خوانش‌های جدیدی ارائه داد.
ژینیو تعدادی مقاله به بحث روایت معراج اختصاص داد و در سال ۱۹۸۱ ترجمه و متنی کامل و بازسازی‌شده ارائه کرد. او در سال ۱۹۸۴ نسخه‌ایی آلمانی از این ترجمه را منتشر کرد. چند خوانش بجا که ژینیو ارائه داد، درک محتوای سنگ‌نوشته‌ها را پیچیده کرد؛ به عنوان نمونه هزوارش <dlp> با آوانویسی darb[ed] به معنی «سرور دربار»، هزوارش <syptkʾl> به جای هزوارش <syptkʾn> ، هزوارش < ršzky> به معنی «سنگ‌دل» و هزوارش <ʾpyrwš(n)yk> به معنی «کدر» به جای هزوارش <wšyky> با آوانویسی wišēg به معنی «پریشان»، čandēd به معنی «می‌لرزد» به جای xandēd به معنی «می‌خندد» و همچنین حرف تعریف نامعین <l> که آن را به‌صورت <n> خواند. نکتهٔ قابل ذکر این است که یکی از دشواری‌های خواندن سنگ‌نوشتهٔ سرمشهد، حالت اریب و کشیدهٔ حروف است که گاه ظاهر آن‌ها را به‌طرز گمراه‌کننده‌ای تغییر می‌دهد.
ژان کلنز جزئیات مختلف روایت معراج (فروشی، دین، خوشامدگویی‌ها، اورنگ‌ها، جشن‌ها، مقیاس‌ها، و دوزخ) را مطالعه کرد و میشل باک نیز در سال ۱۹۷۸ تمام سنگ‌نوشته‌های کرتیر را در نسخه‌هایی مختصر و کلی به‌همراه واژه‌نامه‌ای مشروح و توضیحاتی در بخش یادداشت‌ها منتشر کرد.
شروو روایت معراج را از نو بررسی و آن را در سال ۱۹۸۵ منتشر کرد. در این اثر موقعیت تقریبی اجزای سنگ‌نوشته‌های سرمشهد و نقش رستم به‌دقت معین گردید و ثابت شد که این دو نسخه در واقع روایتی یکسان هستند؛ ساختار روایت مورد تحلیل قرار گرفت و تعابیر جدید فراوانی برای واژگان منفرد و دستور زبان پیشنهاد شد. چند پژوهش دستوری دیگر از شروو جزئیات بسیاری در تفسیرها را توضیح داد؛ به‌ویژه نظام حالت اسمی دوگانه، کاربرد افعال و هزوارش‌های فعلی، نمود ناقص، و ارزش هزوارش <HWYTN>» به عنوان نمود ناقص فعل ربطی (an-ā-). پژوهشی دربارهٔ وضعیت تحقیقات توسط ژینیو در سال ۱۹۸۹ منتشر شد.
یافته‌هایی که بسیاری از محققان در طول سدهٔ گذشته حاصل کرده‌اند، اساس کار دیوید نیل مکنزی در انتشار نسخهٔ جدید از سنگ‌نوشته‌های سرمشهد و نقش رستم در سال ۱۹۸۹ و فیلیپ ژینیو در انتشار هر چهار سنگ‌نوشته در سال ۱۹۹۱ شدند؛ هر دو اثر دربردارندهٔ مقدمه‌ و توضیحات مفصل هستند. شائول شاکد در ارتباط با سنگ‌نوشته‌های کرتیر مباحثی از این قبیل را مطرح کرد: بحث پرسش زروانی ، روایت معراج و یادداشت‌هایی دربارهٔ اصطلاح‌شناسی. آخرین کوشش برای رمزگشایی روایت معراج توسط فرانتس گرِنِه در سال ۲۰۰۲ انجام شده‌است.
کتیبهٔ کرتیر در نقش رستم و سرمشهد به هم شبیه است و می‌توان آن را به دو بخش تقسیم کرد: بخش اول مشتمل است بر معرفی کرتیر و ذکر القاب و عناوین او در زمان شاهان مختلف و شرح فعالیت‌های دینی و سیاسی او. این بخش از کتیبه از جهت دربرداشتن فعالیت های این روحانی و نیز اشتمال بر فهرستی از ایالات ساسانی دارای اهمیت است. بخش دوم کتیبه شرح معراج کرتیر است.یکی قطرهٔ باران، ص ۷۲۵ متن‌های دو کتیبهٔ دیگر در کعبه زرتشت و در نقش رجب خلاصه و تقلید است. همهٔ مضمون اصلی و نوشته‌های کتیبه‌های کرتیر مورد تصحیح وسیع و جامع قرار گرفته‌است. گرچه در بعضی از قسمت‌ها، کلمه‌ها بریده بریده‌اند و دیگر بیش از این قابل احیا نیستند.تمدن ایران ساسانی، ص ۱۴۰
کرتیر در آغاز نوشتهٔ خود آگهی داده که در روزگار فرمانروایی شاپور یکم شاهنشاه ایران وی از سوی شاهنشاه به سمت موبدان موبد سراسر کشور منصوب شده‌است. کرتیر بفرمان شاپور یکم در سراسر کشور آتشکده‌ها (آتش بهرام) پدید آورد و دین ایزدی را استوار کرد. خدمتگزاران آتشکده‌ها نیکبخت و شادکام شدند. و بسیاری از آتشکده‌ها به پرستشگاه‌های رسمی کشور بدل شدند.
روزگاری که هرمزد اردشیر فرزند شاپور بر تخت شاهی نشست کرتیر از سوی شاهنشاه به دریافت کلاه و کمر ( کلاه و کمر افتخار که نشانهٔ جایگاه و عنوان زمان تاجگذاری است.) نایل آمد و قدرت او افزون گشت و از آن زمان کرتیر، موبد اهورامزدا که ایزد بزرگ است، لقب یافت. بهرام یکم که پس از هرمز یکم (هرمزد اردشیر) بر تخت شاهی نشست نیز همان پایه و همان قدرت را به کرتیر تفویض کرد ولی پایه و جایگاه کرتیر به هنگام شاهی بهرام دوم فرزند بهرام یکم به اوج و کمال رسید.
سپس در نوشته از کارهای کرتیر برای استوار درست دینی در کشور سخن رفته‌است.
بخش آخر از راه مقابله با نوشتهٔ کتیبه‌های دیگر روشن می‌شود.
چنین است شخصیت کرتیر بر مبنای نوشته‌هایش.تمدن ایران ساسانی، ص ۱۳۷ تا ص ۱۴۵
یکی از اقدامات کرتیر برای حقانیت بخشیدن به اقدامات خود، معراج اوست که شرح آن را در دو کتیبه سرمشهد و نقش رستم آورده و در کتیبه نقش رجب به آن اشاره کرده‌است و نقش برجسته‌ای از آن در سرمشهد وجود دارد.یکی قطرهٔ باران، ص ۷۳۳ در آغاز این بخش از کتیبه به روایت اول شخص آمده‌است که چون کرتیر از آغاز کار نسبت به ایزدان و خداوندگاران مطیع و نیکخواه بوده‌است، خداوندگاران و ایزدان او را محترم و شریف داشته‌اند و او در زندگانی به مقام برجسته در کشور رسیده است. آنگاه از ایزدان خواسته است که همان‌گونه که در زندگانی چنین مقامی را بدو ارزانی داشته‌اند، در صورت امکان جهان دیگر را نیز بدو بنمایاند که بداند کارهای نیک این جهان و نیکوکاری و بدکاری در جهان دیگر چگونه است تا در امور مربوط به جهان دیگر بااعتمادتر و بهتر از دیگران شود. همچنین از ایزدان درخواست می‌کند راه شناختن بهشت و دوزخ را بدو بنمایانند و بدو نموده شود که پس از مرگ آیا رستگار است و دین وی را به بهشت می‌برد یا اینکه گناهکار است و دین او را به دوزخ رهنمون می‌شود.یکی قطرهٔ باران، ص ۷۳۴
پس از آن دعایی آیینی را که ظاهراً وسیله‌ای برای رفتن او به عالم خلسه و رسیدن به کشف و شهود است می‌خواند و بدین گونه به عالم دیگر می‌رود. حوادث بعدی از زبان اشخاص دیگر که ظاهراً راویان داستان هستند و گویی کرتیر را همراهی می کرده‌اند، نقل می‌شود. به روایت اینان کرتیر شهریاری را می‌بیند که بر اسب نجیبی سوار است و در دست درفشی دارد. (احتمالاً منظور از شهریار فروهر یا خود آسمانی کرتیر یا ایزد بهرام است.) بعد شخصی که همزاد یا هم‌شکل کرتیر نامیده شده، همچون شهریاری که بر تختی نشسته، ظاهر می‌شود. سپس زنی از جانب مشرق متجلی می‌گردد و کرتیر می‌گوید که زنی شریف‌زاده‌تر از او ندیده‌است. این زن که تجلی دین است به هم‌شکل کرتیر خوشامد می‌گوید و هر دو باهم رهسپار راه نور می‌شوند. در این راه به شهریار دیگری برمی‌خوردند که ترازوئی در دست دارد و همان ایزد رشن است که در منابع پهلوی، زرتشتی وظیفهٔ سنجش اعمال مردمان پس از مرگ برعهدهٔ اوست. دین و هم‌شکل کرتیر در برابر این شهریار می‌ایستند و سپس دست در دست یکدیگر به سوی مشرق به راه خویش ادامه می‌دهند. سپس در آن جادهٔ نور به نزد شهریار دیگری می‌رسند که به گفتهٔ راویان معراج از شهریاران دیگر والامرتبه‌تر است و شاید یکی دیگر از ایزدانی باشد (احتمالاً مهر یا سروش که روان را در جهان دیگر همراهی می‌کنند.) در اینجا چاه دوزخ را می‌بینند و می‌خواهند که به راه خود ادامه دهند اما به آنان گفته می‌شود که چاره‌ای نیست جز اینکه از پلی که بر روی آن چاه است (پل چینود) و بیشتر به تیغی می‌ماند، بگذرند. دین و هم‌شکل کرتیر به سوی پل روانه می‌شوند و آن پل برای آنها پهن‌تر می‌شود و در اینجا شهریار دیگری را می‌بیند که از آن سوی پل به پیش می‌آید. کرتیر پس از عبور از پل و رسیدن به آن دو دست دین و هم‌شکل خود را می‌گیرد و از روی پل به پیش می‌رود در حالی که هم‌شکل او در پیش و دین در پس او حرکت می‌کند. (این شهریار احتمالاً ایزد سروش است که بنا به روایت مینوی خرد روان را در گذشتن از پل همراهی می‌کند.)
پس از عبور از پل در حالی که آن شهریار در پیش در حرکت‌است و به دنبال او و هم‌شکل کرتیر و بعد دین می‌آیند، به ایوانی داخل می‌شوند. در برابر آن ایوان تختی است. کرتیر و در پیشاپیش او دین به بالا می‌روند و در غرفهٔ خاصی می‌نشینند. آنگاه هم شکل کرتیر نان و می بر می‌گیرد. در متن سخن از کاخ‌های مختلف است و سفر آسمانی در سه یا چهار مرحله (مطابق با طبقات آسمان) انجام می‌گیرد و در هر طبقه کاخ خاصی است. سرانجام همه به حضور اورمزد می‌رسند و ظاهراً اورمزد با انگشت هم شکل کرتیر را نشان می‌دهد و به نشانهٔ رضایت لبخند می‌زند. از حوادث بعدی اطلاعی نداریم زیرا متن کتیبه بر اثر گذشت زمان محو شده‌است.یکی قطرهٔ باران، ص ۷۳۳ تا ۷۳۵
در ایران کدپستی عددی ۱۰ رقمی‌ست که ۵ رقم اول نشانگر کد رهسپاری (مشخصه شهر مقصد) و ۵ رقم دوم بیانگر کد توزیع (مشخصه مکانی مقصد) است . کدپستی برای مشخص کردن یک آدرس پستی و به تبع آن مرتب کردن نامه‌های ارسالی وضع می‌شوند.
در فوریه ۲۰۰۵ از ۱۹۰ کشور عضو اتحادیه جهانی پست ۱۱۷ کشور کدپستی داشتند ایرلند و پاناما کدپستی ملی ندارند.
بکرل (نماد Bq)یکای فرعی اس‌آی برای بیان شدت پرتوزایی است. این مقدار برابر تعداد هسته‌های واپاشی شده در ثانیه است. واحد بکرل معادل s−1(وارون ثانیه) است. نام بکرل به افتخار هانری بکرل کاشف پرتوزایی گذاشته شده‌است.
۱ Bq = ۱ s−۱
این فهرست شامل شخصیت‌های مجموعه تلویزیونی "دکستر" می‌باشد.
مایکل سی هال در نقش دکستر مورگان نقش اصلی سریال حضور دارد. سه بازیگر دیگر، کودکی، نوجوانی و جوانی دکستر را بازی می‌کنند. او فرزند خوانده هری مورگان، یکی از پلیس‌های شهر میامی بوده و تحت نظر پدرش که متوجه روحیه جنایت‌کارانه دکستر شده، چگونگی به قتل رساندن قاتلین گریخته از دست پلیس و پنهان کردن و از بین بردن شواهد جرم را می‌آموزد. دکستر یک متخصص شواهد قانونی و تشخیص آثار خون است که در بخش جنایی پلیس شهری میامی به کار مشغول است. او تحت پوشش این شغل قاتلین گریخته از دست پلیس را شناسایی کرده، ربوده، و با مراسم و قواعد خاصی به قتل می‌رساند.
جنیفر کارپنتر بازیگر اصلی نقش دبرا مورگان خواهر دکستر در این مجموعه بوده‌است. او که آرزو دارد همچون پدرش پلیس موفقی باشد، درگیری‌های فراوانی دارد. از سویی دکستر به او اعتماد دارد. دو بازیگر دیگر جوانی و نوجوانی دبرا مورگان را بازی کرده‌اند.
ریتا مورگان همسر دکستر که البته در قسمت‌های ابتدایی نقش نامزد او را ایفا می‌کند. دکستر سعی می‌کند در رابطه با او طوری رفتار کند که عادی به نظر برسد.
هری مورگان پدرخوانده دکستر است که سال‌ها پیش فوت کرده است و تنها در ذهن دکستر و یا صحنه‌های گذشته‌نمایی حضور دارد. جیمز رمار در سریال نقش هری را ایفا می‌کند.
وینس ماسوکا (با بازی سی اس لی)، متخصص پزشکی قانونی و همکار اصلی دکستر در بخش جنایی پلیس میامی است.
رئیس بخشی از پلیس که دکستر در آن فعالیت می‌کند. او از دبرا خوشش نمی‌آید و دبرا حس می‌کند او باعث عدم پیشرفت شغلی‌اش می‌شود.
جیمز دوکس (با بازی اریک کینگ)، گروهبان پلیس در بخش جنایی است. او اولین فرد در اداره پلیس است که به رفتار دکستر مشکوک شده است، از این رو در فصل دوم فعالیت‌های دکستر را زیر‌نظر دارد و کنجکاوی او منجر به درگیری با دکستر می‌شود.
انجل باتیستا (با بازی دیوید زایس)، کارآگاه بخش جنایی پلیس میامی و بهترین دوست دکستر است. او در بسیاری از مسائل کاری و شخصی از دکستر مشورت می‌گیرد.
استر بنت (با بازی کریستینا رابینسون)، دختر ریتا با همسر قبلی خود، پل بنت، است.
کُدی بنت، پسر ریتا با همسر قبلی خود، پل بنت، است. دنیل گولدمن در فصل ۱ و پرستون بیلی در فصل ۲ تا ۷ ایفاگر نقش کدی در سریال بودند.
همسر سابق ریتا است که در زندگی مشترک به علت اعتیاد پال به مواد مخدر به مشکلات زیادی بر خورده‌اند. او که از زندان بازگشته، سعی می‌کند با تحت تأثیر قرار دادن بچه‌ها، ریتا را برای برگشتن به زندگی مشترک تحت فشار قرار دهد.
برایان موزر (با نام مستعار رودی کوپر)، شخصیت منفی اصلی در فصل اول و برادر تَنی دکستر است که به «قاتل کامیون یخچال‌دار» معروف می‌باشد. او که به عنوان یک متخصص پروتز مشغول به کار است تحت عنوان قاتل کامیون یخچال‌دار، به قتل زنان تن فروش می‌پردازد.
مسئول پرونده‌ها در واحد پلیس که در آستانه بازنشستگی قرار دارد. او با پدر دکستر همکار بوده و پروندهٔ قتل مادر دکستر را از بین برده است.
فرانک لاندی (با بازی کیت کارادین)، مامور ویژه اف‌بی‌آی است که برای رسیدگی به پرونده «قصاب بندرگاه بِی» به‌همراه تیمش به میامی اعزام شده است. در حین بررسی پرونده لاندی و دبرا وارد رابطه عاشقانه می‌شوند.
لایلا وست (با بازی جیمی موری)، که در ابتدا خود را با نام مستعار لایلا تورنِی معرفی کرده است، حامی دکستر در انجمن معتادان گمنام و شخصیت منفی اصلی در فصل دوم است.
یک قاچاقچی مواد مخدر و اولین قربانی او که موفق به فرار می‌شود. گریختن او برای دکستر مسئله ساز می‌شود اما سرانجام او را می‌یابد و می‌کشد.
گابریل بوسکِی، یک نویسنده است که اولین دوست‌پسر دبرا بعد از برایان موزر/رودی کوپر به حساب می‌آید.
به جای ماریا مدتی مسئول واحد تحقیقات پلیسی می‌شود اما روابط خانوادگی اش باعث عدم تعادل روحی او می‌شود. در نهایت روابط خانوادگی توطئه‌ای از سوی ماریا بوده.
ماشین فروشی که به خاطر پول دست به قتل زنان می‌زده. دکستر از او یک خودرو می‌خرد و او را به قتل می‌رساند.
یکی از سه نفر قاتلینی که در کودکی دکستر مارد او را به قتل رسانده است. دکستر یک بار به سراغ او می‌رود اما او را ضعیف و ناتوان می‌بیند. اما بعد که با توطئه لیلا او به سراغ دکستر می رود، دکستر او را می‌یابد و به قتل می‌رساند.
جاکشی که یکی از فاحشه‌های خود را به قتل رسانده است و دکستر او را در جوانی به قتل می‌رساند. دکستر در آینده متوجه می‌شود که پدرش به خاطر این حادثه خودکشی کرده‌است.
افسر ارتش آمریکا که همسرش را کشته است و توسط جیمز دوکس به قتل می‌رسد.
مردی که مدعی است قصاب لنگرگاه است. سرانجام دکستر او را می‌کشد.
معاون دادستان منطقه که در گذشته با ماریا لاگوئرتا هم سروسری داشته‌است. بعد از اینکه متوجه می‌شود که دکستر، فردی به نام فریبو را که مظنون به قتل برادرش است کشته است تصمیم می‌گیرد با دکستر همدست شده و افرادی را که نمی‌پسندد به قتل برساند.
برادر میگل پرادو که با درجه ستوان در حوزه کلانتری خدمت می‌کرد.
الن وولف وکیل مدافع اصلی‌ترین رقیب میگل پرادو به‌شمار می‌رفت. درحالیکه الن اعتقاد داشت که میگل با پیچاندن قوانین، افراد بی‌گناه را روانه زندان می‌کند میگل هم اعتقاد داشت که الن به گناهکاران کمک می‌کند تا آزاد شوند.
آرتور میچل، شخصیت منفی اصلی در فصل چهارم سریال می‌باشد. در ابتدا در جامعه، او به عنوان یک معلم، سخنران و مروج مذهبی در کلیسا و یک خَیِر کارآفرین به نظر می‌رسد، اما در عین حال یک قاتل زنجیره‌ای می‌باشد. جان لیسگو ایفاگر نقش میچل در این سریال است.
لومن پیرس، شاهد قتل‌ بوید فولر توسط دکستر است و یک تهدید جدی برای اثبات جرم دکستر به حساب می‌آید؛ اما از آن جایی که بی‌گناه است، با قانون دکستر (کُد) همخوانی ندارد و دکستر مجبور به زنده نگهداشتن اوست. در این حین، رابطه بین آن‌ها عمیق‌تر می‌شود.
جوردن چیس (با نام اصلی یوجین گریر)، یک نویسنده باهوش و سخنران انگیزشی معروف و شخصیت منفی اصلی در فصل پنجم است.
تراویس مارشال (با بازی کالین هنکس)، پژوهشگر آثار باستانی، و یک ترمیم کننده حرفه‌ای کتاب‌های مقدس قدیمی است. او با پرونده‌ای جنایی، که تحت عنوان قتل‌های روز رستاخیز شناخته می‌شود در ارتباط است و در واقع، به عنوان قاتل روز رستاخیز نیز نامیده می‌گردد و شخصیت منفی اصلی در فصل ششم است.
هانا مک‌کی (با بازی ایوان استراهاوسکی)، دختری است که در زمان پانزده سالگی به همراه دوست پسر خود (وین رندال) در قتل‌هایی زنجیره‌ای شرکت داشته است. در آن زمان به علت سن پایین، و به علت متهم شدن به شریک بودن در جرایم، مدت شش سال را در بازداشتگاه نوجوانان سپری کرده است. حالا او زنی است که به علت پیدا شدن سرنخ‌های جدیدی از قتل‌های وین رندال، مجدد مورد بررسی قرار می‌گیرد و در این حین با دکستر وارد نوعی رابطه می‌شوند.
دکتر اِوِلین وُگِل (با بازی شارلوت رمپلینگ)، یک روان‌پزشک متخصص در بیماران سایکوپاتی (جامعه ستیز) است.
روانپزشکی که به دکستر کمک می‌کند شخصیت خود را بهتر بشناسد. اما خود او چند زن را مجبور به خود کشی کرده‌است و سرانجام توسط دکستر به قتل می‌رسد.
یک مرد عصبی و روانی که در ابتدا به عنوان قاتل اصلی به او مظنون می‌شوند. او نگهبان محلی است که قاتل کامیون یخچال‌دار در ابتدا از آن به عنوان محل جنایات خود بهره می‌برده است.
نگهبان یک سالن اسکیت. او اولین مظنون قتل‌های سریالی است.
یکی از بزرگترین قاچاقچیان مواد مخدر در میامی. جیمز دواک قصد دارد به نحوی او را به دام بیندازد.
زوجی که در کار قاچاق انسان هستند و افرادی که نتوانند به آن‌ها پول کافی دهند را به قتل می‌رسانند. سرانجام توسط دکستر به قتل می رسند. قتل آن‌ها توسط قاتل کامیون یخچالی و اسکار دیده می‌شود.
اولین شاهد دکستر که کودکی هفت ساله است. دکستر همه وسایل خود را از بین می‌برد و با صحنه سازی جرج کاستلو را قاتل و فراری جلوه می‌دهد.
ذخایر انرژی در افغانستان به‌طور وسیع و اکثراً دست ناخورده باقی مانده‌است. افغانستان دارای معادن زغال‌سنگ اورانیوم نیبیوم نفت و گاز و رودخانه‌ها است. طبق گزارش وزارت انرژی و آب افغانستان، ظرفیت تولید انرژی بالقوهٔ این کشور ۲۴٬۰۰۰ مگاوات است از جمله ۲۳٬۰۰۰ آن از آب، (۵۱۴–۵۲۴)مگاوات از زغال‌سنگ، ۳۵۰–۵۰۰ مگاوات از گازطبیعی (۱۲۵–۳۰۰) مگاوات از نوع نفت خام است.
لازم است انرژی آبی که ارزان و غیر مضر است درین کشور ترویج گردد. پیش ازاینکه ما بندهای آبی را بنیادنمایم لازم است آب‌های این کشور مهار گردد که در کدام محل و به چه تعداد بند آبی که در آن حق قانونی آن است سازد. دولت افغانستان غرض مهارنمودن آب‌های خود مبلغ ۱۴۸ میلیون دالر را از قرضهٔ بانک جهانی تخصیص داده و پایان کار آن را تا آغاز سال ۱۳۹۶خ تعیین نموده‌است؛ ولی جهت استفاده از آب خویش غرض استحصال انرژی و مهار آب تمام خاک مبلغ ۱۱ میلیارد دالر ضرورت دارد. تا هنوز چنین قرضه‌ای را به‌دست آورده نتوانسته‌است.
افغانستان دارای رودها و آبشارهای بسیاری است. این رودها از میان هزاران دره با ارتفاع بلند می‌گذرد که با ساختن سد در مسیر آن‌ها می‌توان از انرژی آن‌ها برای تولید برق استفاده نمود. کشاورزان افغانستان (به جز از لغمان جلال‌آباد) مدت ۶–۷ ماه از آب به منظور کشاورزی استفاده نموده و متباقی ۵ ماه بدون استفاده به کشورهای خارج می‌ریزد. ذخیره نمودن آب این مدت به‌مقادیر زیاد برق برای این کشور خواهد داد. آمودریا دارای طول ۲٬۵۸۰ کیلومتر است که حدود ۱٬۱۲۶ کیلومتر آن در خاک افغانستان جریان دارد. این دریا از لحاظ ذخایر انرژی مهمترین منبع آب و انرژی در افغانستان شمرده می‌شود که ۵۰٪ تمام منابع کشور را تشکیل می‌دهد.
پوتنشیال آبی دریای آمو ۳۷٫۵ میلیارد کیلووات در ساعت است که از جمله ۳۳ میلیارد کیلووات ساعت به معاون عمدهٔ آن رودخانهٔ پنج مربوط می‌گردد. رودخانهٔ پنج از منطقهٔ زرقول در ارتفاع ۴٬۱۲۵ متر از سطح دریا سرچشمه می‌گیرد، جای که سرعت جریان اب را ۲٬۰۵۰ مترمکعب در دقیقه تشکیل می‌دهد. در منطقهٔ حیرتان ارتفاع این دریا ۳۰۰متر از سطح دریا است؛ که بدین ترتیب کاهش میانگین ارتفاع دریا را بیش از ۳٫۸ متر در هر کیلومتر طی شده تشکیل می‌دهد. در امتداد این دریا می‌توان بندهای آبی اعمار نمود. کشور تاجیکستان چون فناوری پیشرفته دارد می‌تواند ازین ظرفیت‌ها برای خود استفاده نماید در این صورت جای برای افغانستان باقی نخواهد ماند. مجموع پوتنشیال آبی رودخانهٔ ولسوالی مرغاب و هریرود را ۰٫۶ میلیارد کیلووات ساعت و یکجا با معاون اساسی آن دریای ولسوالی ارغنداب – به ۲۱٫۵ میلیارد کیلووات ساعت است. اعمار بند برق آبی با بندهای آبگردان می‌توانند تأمین‌کننده‌ای اساسی انرژی برق در مراکز جنوبی کشور باشد. دریاهای هلمند، هریرود، آمو، کابل، ولایت پنجشیر، کوکچه، بلخاب، کشک، مرغاب و غیره دارای مقادیر زیاد انرژی پوتانشیل آبی می‌باشند.
در سال‌های پیش از جنگ افغانستان ۷۳۷ مگاوات برق تولیدات داشت به اثر جنگ‌های تحمیلی به ۴۵۴ رسیده بود. فعلاً افغانستان ۲۵۰–۳۰۰ مگاوات تولید و ۵۰۰ مگاوات آن برق وارداتی است. مصارف سرانهٔ در یکسال این کشور ۲۶ مگاوات است. فعلاً به اندازه ۱٫۸ درصد از ظرفیت انرژی کشور استفاده صورت می‌گیرد. بندهای برقی که فعلاً فعالند عبارتند از: سدکجکی در ولایت هلمند، سد ماهیپر، سد سروبی در مسیر راه کابل-جلال‌آباد، سد نغلو در جلال‌آباد، پروژهٔ سدسلما در ولایت هرات، بند سرده در غزنی، بند چک وردک در ولایت لوگر، بند برق جبل السراج در ولایت پروان، بند برق کامه در ولایت هلمند، بند کوکچه در ولایت بدخشان (افغانستان)، بند داله در قندهار و بند برق پلخمری است، که این سد برق ۱۰ درصد برق افغانستان را تأمین می‌کند. درین اواخر یک تعداد پروژه‌ها رویدست گرفته شده‌است که ذیلاً نگاشته می‌شود.
کار این پروژه در سال ۱۳۴۵خ بالای رودهلمند آغاز گردیده بود. این پروژه به منظور آبیاری ۸۰٬۰۰۰ هکتار زمین زراعتی و استحصال ۸٫۵ مگاوات برق تهداب‌گذاری شده‌است. تکمیل این پروژه به سه مرحله تقسیم گردیده‌است. مرحلهٔ اول آن اعمار دیوار به‌طول ۶۰۰ متر است که با کمپانی تدس تاجیکستان به ۹٫۸۴ میلیون دالر قرار داد شده‌است. اعمار بخش اول بند کمال خان، شامل یک قسمت دیوار خاکی کاسهٔ بند است؛ که در یک سمت دریا، به‌طول ۳٬۴۰۰متر، عرض ۳۲متر و ارتفاع ۶ تا ۱۱ متر، توسط یک شرکت تاجیکی به نام «تدس» اعمار می‌شود. بخش دوم این بند نیز شامل احداث دیوار مشابه در سمت دیگر دریا و بخش سوم آن، اعمار بند در درون دریا است، که به‌طول ۲۰۰ متر به‌طور پخته در داخل دریا، و نصب دستگاه تولید برق است. در صورت اکمال، ظرفیت تولید ۹ مگاوات برق و قدرت آبرسانی به حدود ۸۰ هزار هکتار اراضی بایر ولایت نیمروز را دارد.
که یکی از مهم‌ترین و بزرگترین پروژه‌های آب و برق افغانستان به‌شمار می‌رود و دارای مشخصات عمدهٔ ذیل است. احداث بند ذخیره بالای دریای آمو در مرز مشترک بین افغانستان و تاجیکستان تا آب مورد ضرورت آبیاری صفحات شمال کشور را تهیه نماید. این بند همچنان مقدار ۱٬۰۰۰ مگاوات انرژی برق تولید خواهد کرد. این پروژه یکی از مهم‌ترین پروژه‌های آب و برق بوده که ساحهٔ آن شامل چهار ولایت شمال افغانستان بوده و برای ده‌ها هزار نفر در منطقه کار ایجاد خواهد کرد.
این پروژه با ظرفیت تولیدی ۲۸۰ مگاوات بالای دریای ولایت پنجشیر، آغاز و در سال ۲۰۱۳ باید به تولید آغاز نماید. مرحلهٔ اول مطالعات امکان‌سنجی این پروژه تکمیل و قرار است مرحلهٔ دوم آن آغاز گردد.
کار این پروژه در ولایت هرات در زمان داودخان آغار تا سال ۲۰۰۵م متوقف بود؛ در سال ۲۰۰۵م دولت هند مصارف ادامهٔ کار این پروژه را به‌دوش گرفته‌است. در نظر است این پروژه ۷۰ هزار هکتار زمین را سیراب و به ظرفیت ۴۲ مگاوات برق را تولید نماید. مصارف این سد حدود ۷۰ میلیون دالر خواهد بود.
پروژهٔ بند آب و برق کامه بر قسمت پایانی دریای کنر، طرح بکر و نویی نیست. در سال ۱۹۷۵م (۱۳۵۴خ) حین ریاست جمهوری محمد داوود خان، راپور تخنیکی و مالی بند کامه با همکاری کمپانی جاپانی «سانیو» به پایهٔ اکمال رسیده بود. طبق نقشهٔ بند آبرسانی و برق ولسوالی کامه، این سد آبگردان ظرفیت آبیاری ۹٬۰۰۰ هکتار یا ۴۵٬۰۰۰ جریب اراضی مزروع و ۳٬۰۰۰ هکتار یا ۱۵٬۰۰۰ جریب زمین بایر را دارد. به عبارتی جمعاً ۱۲٬۰۰۰ هکتار یا ۶۰٬۰۰۰ هزار جریب زمین از ذخیرهٔ آب‌بند مستفید شده می‌تواند. اعمار بند کامه ۱٫۶۸ (یک ممیز شصت و هشت) میلیارد دالر هزینه برداشته و نیروی تولید ۴۵ مگاوات برق را دارا است. امور ساختمانی این بند باید طی دو سال به اتمام می‌رسید. قرارداد این بند با یک شرکت ایرانی اخذ گردیده بود.
قرارداد پروژهٔ آب و تولید برق بخش‌آباد بالای دریای فراه‌رود با رئیس کمپانی خدمات مشورتی هندوستان در ۲۴ اگوست سال ۱۳۸۵ به امضا رسید. این پروژه در ساحهٔ ۱۰۰ کیلومتری شهر فراه و در فاصلهٔ ۳۰ کیلومتری سرک عمومی کابل-هرات موقعیت دارد. اهداف این پروژه عبارت از ذخیره آب به حجم ۵۷۰ میلیون متر مکعب در ساحه بخش آباد است. با تکمیل شدن این پروژه ۳۵٬۰۰۰ هکتار زمین زراعتی موجود و ۲۶٬۰۰۰ هکتار اراضی جدید تحت آبیاری قرار خواهد گرفت. قرار است با تکمیل این پروژه ۲۰ مگاوات برق نیز تولید گردد. مصارف مجموعی قرارداد این پروژه همراه با مطالعات تخنیکی و اقتصادی آن که با کمپانی خدمات مشورتی و انجینری کشور هندوستان به امضا رسید مبلغ ۲٬۳۲۱٬۵۶۰ دالر آمریکایی است.
قرارداد طراحی بند برق ولایت فراه توسط وزارت انرژی و آب و کمپانی نیسپاک پاکستان به امضا رسید. «این پروژه به ارزش ۴ میلیون و ۷۸۶۴ دالر آمریکایی از بودجهٔ دولت تمویل گردیده و در مدت ۱۸ ماه کار طراحی آن تکمیل خواهد شد؛ از این رو برای اعمار این بند نیز ۵۰۰ میلیون دالر آمریکایی نیاز است.»
این بند بالای دریای فراه اعمار خواهد شد و ارتفاع دیوار بند ۸۱ متر است که به شکل کانکریتی اعمار می‌شود. با ساخت این بند ۷۸٬۵۹۰ هکتار زمین زراعتی آبیاری خواهد شد و در کنار ان ۲۷ مگاوات برق نیز تولید خواهد شد.
به‌تاریخ ۱۴ ثور ۱۳۸۹خ (اوایل می ۲۰۱۰م) برای بار سوم پروژهٔ اعمار بند آب و برق مچلغو با هزینهٔ ۲۷ میلیون دالر از سوی وزارت انرژی و آب به داوطلبی گذاشته شد؛ ولی وزارت مالیهٔ کشور پیشنهاد پلان ساخت بند مذکور را با این حجم مصارف رد نمود. کار این پروژه فعلاً معطل است. در صورت ختم و اعمار بند آب و برق مچلغو در ولایت پکتیا، ۱٬۸۰۰ هکتار یا ۹٬۰۰۰ جریب زمین از آب سد سیرآب شده می‌تواند و از انرژی آب این بند تنها به ظرفیت تولید ۷۰۰ کیلووات برق مد نظر گرفته شده‌است. این بند آب و برق کوچک هم در لیست طویل ایجاد سدها و انهار هنوز باقی‌مانده، روی اوراق پلان نقشه یا هنوز ناکام یا ناتمام یا ناقص درعمل، شمرده شده می‌تواند.
قرارداد مطالعات و ساخت سد آب و برق «شاه و عروس» در ماه ثور ۱۳۸۸خ میان وزارت انرژی و آب کشور با «تابلهٔ پرهون» یک شرکت ایرانی عقد گردید. این بند به هزینهٔ ۲٫۴۸ میلیون دالر از بودجهٔ انکشافی دولت تمویل می‌شود. کار اعمار بند «شاه و عروس» طی ۵٫۳ سال آینده به پایهٔ اتمام خواهد رسید. بند آبرسانی، آب آشامیدنی و برق «شاه و عروس» با ارتفاع ۷۷ متر ظرفیت ذخیرهٔ ۱۰ میلیون متر مکعب آب را داشته که می‌تواند ۲٬۸۰۰ هکتار یا ۱۴٬۰۰۰ جریب زمین منطقه را آبیاری نماید. همچنان از این بند به مقدار ۵ میلیون متر مکعب آب آشامیدنی نیز تعبیه شده می‌تواند. برعلاوه جهت تنویر ولسوالی، این بند آبی قدرت تولید ۱٫۱ مگاوات برق را دارد.
نوشتار اصلی: نفت و گاز در افغانستان
نخستین عملیات حفاری جهت اکتشاف نفت و گاز در افغانستان در سال ۱۹۵۶م انجام شده‌است به‌طوری‌که در سال ۱۹۵۹م منجر به اکتشاف میدان نفتی انگوت در ولایت سرپل گردید. در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۵۹م تا ۱۹۶۶م پنجاه حلقه چاه اکتشافی دیگر نیز در این حوضه حفر گردید که باعث اکتشاف ۳ میدان گازی بزرگ، میدان گازی یتیم تاق (۱۹۶۰م)، میدان گازی خواجه گوگردک (۱۹۶۱م) و میدان گازی خواجه برهان (۱۹۶۴م) شد.
گر گچه چنین کشفیات صددرصد دقیق نگردیده اما از سال ۱۹۶۶م تا ۱۹۸۱م دست کم دو میدان نفتی کوچک، یک میدان گازی بزرگ (جرقدوق) و دو میدان گازی دیگر کشف شده‌است که عمدتاً در بخش شمال غربی کشور است.
بالاثر تحقیقات که درین اواخر صورت گرفت حوضه شمال قسمتی از حوضهٔ عظیم نفت و گاز آمودریا است که از نظر میزان ذخیره در میان ۱۵۲ حوضهٔ نفتی و گازی کشف شده در جهان در ردهٔ پانزدهم قرار دارد. این حوضه ۴۰۰ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد و در چهار کشور افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان گسترش دارد. براساس مطالعات انجام شده می‌توان مجموع ذخایر نفت و گاز شمال کشور را اعم از ذخایر کشف شده و کشف ناشده که قابل استحصال می‌باشند به صورت ذیل تعیین نمود.
۱. مجموع ذخایر کشف شده نفت خام ۱٫۵۶۹ میلیارد بشکه
۲. مجموع ذخایر کشف شده گاز در حدود ۱۵٫۶۸۷ میلیارد فوت مکعب
۳. مجموع ذخایر قابل ال‌پی‌جی در حدود ۵۶۲ میلیارد بشکه
ولی تحقیقاتی که توسط سازمان ناسا انجام گرفت مشخص شد که در افغانستان بیشتر از ۱۰۰ نقطهٔ نفت و گاز وجود دارد. تاکنون در افغانستان بیشترین تحقیقات انجام شده در پنج حوضهٔ نفت‌خیز صورت گرفته که دو حوضهٔ آن در شمال آمودریا، یک حوضهٔ آن در هلمند، یک حوضه در هرات و یک حوضه آن در کتواز ولایت پکتیکا قرار دارد. استفاده از گاز طبیعی دورنمای بزرگ را دارا است. این کشور ذخایر قابل ملاحظه این مادهٔ غنی طبیعی را دارااند. دو حوضه‌ای که در آن مطالعات زیاد به عمل آمده‌است عبارت از «حوزهٔ افغان-تاجک» در شمال و شرق کشور و «حوزهٔ افغان-ترکمن» است.
در حال حاضر در جمهوری اسلامی افغانستان پنج میدان نفت وجود دارند. در هرات ممکن از همه بر سر حوزهٔ نفت و گازخیز تیرپل مطرح بحث باشد، که در قسمت غربی ولایت هرات موقعیت دارد. به گفتهٔ وزیر معادن و صنایع، میدان نفت و گاز حوزهٔ «افغان-تاجک» که در ولایت قندوز قرار دارد، داری ذخایر نفتی در حدود ۱٫۶ میلیارد بشکه نفت می‌باشد. همچنان در آیندهٔ نزدیک تحقیقات دربارهٔ میدان‌های نفت در کتواز و ولایت پکتیا و همچنان در ولایت هلمند آغاز خواهند شد.
حوزهٔ نفت و گاز خیز هلمند قسمت جنوب-غربی و جنوبی افغانستان را با مساحت مجموعی ۱۳۱ هزار کیلومتر مربع (۲۰٪ خاک کشور) احتواء می‌کند. حوزهٔ نفت و گاز خیز کنر در شرق کشور موقعیت دارد. به عقیدهٔ کارشناسان، ذخایر دورنمایی گاز طبیعی در قسمت شمال افغانستان به بیش از ۱٫۵۶۹ میلیارد بشکه می‌رسند. به‌تاریخ ۲۸ دسامبر ۲۰۱۱م کشور چین قرارداد ۲۵ ساله‌ای را غرض استخراج نفت‌وگاز امضا نمودند؛ که درین مدت افغانستان مبلغ ۷ میلیارد دالر به‌دست خواهد آورد.
پس از اینکه شبه‌قارهٔ هند با آسیا تصادم می‌کند یک فشار قوی بالای نقاط مرکزی افغانستان وارد و جنگل‌های که در این مسیر قرار داشت همه با فشار خیلی زیاد زیر خاک شده به زغال‌سنگ تبدیل می‌شود. به همین دلیل زغال‌سنگ افغانستان به‌شکل یک خط طولانی در طول بیشتر از ۷۰۰ کیلومتر در ارتفاعات بلند قرار گرفته به کیفیت‌های مختلف تشکل یافته‌است. خوب‌ترین زغال‌سنگ با کیفیت در معدن درهٔ صوف وجود دارد که دارای انرژی خیلی زیاد است. تاکنون ۱۱ معدن زغال‌سنگ مورد بررسی قرار گرفته‌است. این مادهٔ انرژی‌زا از سالیان دراز است که مردم افغانستان زغال‌سنگ را غرض گرم نمودن منازل و کوره‌های آهنگران مورد استفاده قرار می‌دهند. زغال‌سنگ پس از چوب و زغال چوب سومین مادهٔ مصرفی مردم افغانستان برای گرم کردن است. ذخایر اثبات شدهٔ زغال‌سنگ افغانستان حدود ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیون تن پیش‌بینی شده‌است.
معادن زغال‌سنگ افغانستان در نقاط زیر موقعیت دارد:
۱. زغال‌سنگ کوتل خاکی علاقه برف
۲. زغال‌سنگ آش‌پشته و سرآسیا (ولایت بامیان): ۱۵۰ میلیون
۶. زغال‌سنگ گرمک علاقه چهل دختران درهٔ صوف و شباشک دارای ذخایر ۷۴ میلیون تن زغال‌سنگ
۷. زغال‌سنگ گوله یدری علاقه کشنده میان درهٔ صوف و بلخاب
۸. زغال‌سنگ سنجور علاقه کرخ هرات دارای ذخایر ۱۵ میلیون تن زغال که منجمله، ۱۰ میلیون تن ان اهمیت صنعتی دارند
از جمله معادن زغال‌سنگ افغانستان که مورد استفاده و بهره‌برداری قرار داشت عبارت بودند از: درهٔ صوف، آش‌پشته، سبزک هرات، کرکر و دودکش پلخمری که فعلاً فقط کرکر و دود کش در صوف کرخ مورد استفاده قرار دارند. زغال‌سنگ درهٔ صوف در ۲۰۰ کیلومتری شهر مزار شریف واقع است. مقدار استخراج این ماده در افغانستان دریک سال به ۲۲۰ هزار تن می‌رسد. زغال یک منبع ارزان در تولید انرژی برق حرارتی نیز است. طور مثال ۸۰ درصد برق کشور دانمارک از زغال‌سنگ است روزانه ۶۰٬۰۰۰ تن زغال‌سنگ مصارف دارد. در حال حاضر می‌توان سلسله کامل ایستگاه‌های کوچک و متوسط برق حرارتی را در نزدیک معادن زغال در حوزهٔ زغال‌خیز شمال افغانستان که مساحت مجموعی آن از دریای فراه‌رود تا هرات ۳۵ هزار کیلومتر مربع تشکیل می‌دهد. این ذخایر برای تقریباً ۱۰۰ ایستگاه کوچک برق حرارتی، با قدرت ۱٬۰۰۰ کیلوات برق تولید نماید که هر ایستگاه برای ۲۰–۲۵ سال کفایت می‌کند.
در افغانستان تقسیم‌بندی جنگل‌ها را به سه شکل نموده‌اند:
۱. جنگل‌های صنعتی نباتات سوزنی برگ از قبیل ارچه، لنزو، جلغوزه که ولایت‌های کنر، لغمان، نورستان، پکتیا و خوست که به مساحت یک میلیون متر مربع را در جنوب و جنوب شرق افغانستان پوشانده‌اند.
۲. جنگل‌های میوهٔ جلغوزه و پسته‌اند که جلغوزه در جنوب افغانستان و پسته ساحات شمال افغانستان را در حدود ۹۰٬۰۰۰ هکتار تخمین شده‌است که ۴۵٬۰۰۰ آن در بادغیس طور طبیعی وجود دارند.
۳. مواد سوخت؛ حدود دو میلیون هکتار زمین را در افغانستان جنگل‌ها تشکیل می‌دهد که بیش از پنجاه درصد آن اکنون از میان رفته‌است. از چوب برای گرم کردن به دو شکل چوب و زغال چوب استفاده می‌شود. چوب‌های مورد استفاده عبارتند از بلوط، ارچه و غیره‌اند. اکثر مردم افغانستان از زغال چوب به‌منظور پخت‌وپز و در زمستان برای گرم نگهداشتن کرسی استفاده می‌نمایند. ۸۰ درصد مردم افغانستان در زمستان از کرسی استفاده می‌کنند.
افغانستان کشوریست که در طول یک سال بیشتر از ۱۰ ماه یا ۳۰۰ روز هوای آفتابی داشته در طول یک سال آفتاب آن از ۲٬۵۰۰–۳٬۵۰۰ ساعت می‌درخشد. بدینصورت انرژی آفتاب یکی از انواع عمدهٔ انرژی تجدیدپذیر ارزان و غیر مضر درین کشور محسوب می‌شود. انرژی خورشیدی در حفظ محیط‌زیست مؤثر بوده می‌توانند سهم قابل ملاحظه‌ای را در ساختار بالانس انرژی در مناطق کشور اعاده نماید. بخش اعظم قسمت‌های جنوبی، جنوبی-غربی و غربی و بعضی مناطق شمال افغانستان را بیابان‌ها و دشت‌های ریگی و غیرقابل کشت تشکیل داده‌است؛ و معمولاً دارای بارندگی کک و حرارت آفتابی بلند تا حدود ۴۵ درجه سانتی گراد است. اگر فقط یک درصد مناطق جنوبی کشور هم، جای که بیابان را در بر می‌گیرد، استفاده شوند، پس افغانستان همه ساله ۱٬۰۳۶٫۵ میلیون کیلووات ساعت انرژی برق به‌دست خواهد آورد. انرژی آفتابی به چندین شکل قابل استفاده است. یکنوع آن در کشور اسپانیا است که به نام ۲۰PS می‌نامند نیرو پی‌اس ۲۰ از ۱٬۲۵۵ آینه به‌دست می‌آید. سطح هر آینه ۱۲۰متر مربع و ارتفاع آن ۱۶۲متر است. نور آینه‌ها به یک نقطه تمرکز نموده در اثر بلند رفتن حرارت آب به بخار تبدیل شده و بخارات آب توربین تولید برق در جریان می‌اندازد و ۲۰ مگاوات برق تولید می‌نماید. نوع دیگر آن بطری است که در افغانستان معمول است. در هرسال نوعیت ذخیروی بطری‌ها بهتر می‌شود. بطری‌های آفتابی با حساسیت دوجانبه (تا ۸۰٪ ضریب فعالیت مثمر از موجود یک جانبه) طرح و و سیعاً استفاده می‌شوند.
در این اوآخر استفاده از انرژی خورشیدی برای روشنایی لامپ‌ها و گرم کردن آب حمام‌های منازل پخت‌وپز چراغ‌های دوطرف جاده‌ها و استحصال برق خیلی‌ها زیاد معمول شده‌است. در شهر کابل الی ۳۰ درصد منازل از برق خورشیدی استفاده می‌نمایند. دولت افغانستان برای بعضی روستاها که آفتاب زیاد دارند بواسطه آینه‌ها وبطری برق را برای منازل رسانیده‌است. تا فعلاً برق آفتابی در بعضی نقاط ولایت غور، بامیان شهر کابل، محمودعراقی، بدخشان، هلمند، کندهار، مزارشریف، خوست، نورستان، پکتیا، ارزگان، وردک و تعدادی از روستاهای افغانستان مروج گردیده و هیچ خطر جانبی مردم و محیط را تهدید ننموده‌است. امروز مردم افغانستان در هر موارد از انرژی آفتابی استفاده می‌نمایند.
.انرژی خورشیدی در افغانستان؛ کمپانی‌ها و وسایل مورد استفاده از نور خورشید
افغانستان توانایی تولید بیش از ۶۶۰۰۰ مگاوات برق با نصب و استفاده از توربین های بادی را دارد. اولین نیروگاه بادی افغانستان در سال ٢۰۰٨ و در ولایت پنجشیر با موفقیت به اتمام رسید که توانایی تولید ١۰۰ کیلووات انرژی را دارد.
نیروگاه های توربین بادی هرات می تواند برق اکثر مناطق غربی افغانستان را تأمین کند آژانس توسعه بین المللی ایالات متحده (USAID) با همکاری آزمایشگاه ملی انرژی های تجدیدپذیر افغانستان برای تهیه نقشه بادی ولایت هرات باهم همکاری کردند و بیش از ١٥٨،۰۰۰ مگاوات برق توان بالقوه بادی ولایت هرات را شناسایی کردند. پس از نصب توربین ها در پروژه برق بادی ولایت هرات نیروگاه ٣۰۰ کیلوواتی آن در سال ٢۰١٧ افتتاح گردید.
انرژی باد انرژی تجدیدپذیر بوده که می‌تواند سهم قابل ملاحظه‌ای را در حفظ محیط‌زیست و ساختار بیلانس انرژی یک کشور ایفا نماید. نخستین دستگاه تحقیقاتی انرژی بادی در منطقهٔ هوتل سفید قریهٔ شکیبان ولسوالی زنده‌جان ولایت هرات نصب و مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌است. افغانستان دارای هزاران تنگی، کوه و تپه‌اند که می‌توان از آن انرژی بادی استحصال گردد. فعلاً در زیاده ولایات و قصبات به ولتاژ پائین نصب گردیده‌است.
۱. مناطق بادغیس، هرات و ولایت نیمروز، جای‌هایی که سرعت باد تا به ۲۷ متر در یک ثانیه می‌رسد. در این مناطق باید از دستگاه‌های قوی بادی از ۱۰۰ کیلوات و بیشتر از آن استفاده شود.
۲. مناطق دارای جریانات متوسط بادی، مناطق جنوب‌شرقی و شرقی (ولایات قندهار، زابل، قسماً اروزگان، غزنی، پکتیا و پکتیکا)، جای‌هایی که سرعت جریان باد تا به ۹ متر در ثانیه می‌رسد. در این مناطق استفاده از دستگاه‌های بادی با قدرت از ۳۰ تا ۱۰۰ کیلوات مناسب به نظر می‌رسند.
۳. مناطق داری جریانات ضعیف باد در شمال‌شرق (ولایات بدخشان، ولایت تخار، بغلان و قسمت‌های جنوب‌شرقی ولایت قندوز). در این مناطق سرعت باد تا به ۶ متر در ثانیه می‌رسد. در اینجا دستگاه‌های بادی با قدرت از ۱ تا ۳۰ کیلوات بوده در این صورت لازم است تا تأسیسات دولتی و شخصی هرکدام برای خود دستگاه را نصب نمایند. تماماً دستگاه‌های نامبرده تولید انرژی برق می‌توانند به اصطلاح به سیستم بیوالنت یا متوسل با همدیگر عمل کنند، که در صورت فعال نبودن یکی دیگران بتوانند تأمین ظرفیت وی را به عهده بگیرند. درین اواخر در کشتزارهای شمال افغانستان از برق انرژی بادی غرض آبیاری مزارع خود استفاده می‌نمایند.
در نتیجهٔ تحقیقات که هیئت زمین‌شناسی فرانسه در سال ۱۳۵۰خ در افغانستان انجام داده بود، موجودیت عناصر رادیواکتیو، خاصتاً ذخایر اورانیوم را تثبیت نموده بودند. در خاک افغانستان سه ظواهر عناصر رادیو اکتیو (اورانیم و تورانیم)– در خانشین ولایت هلمند، ولایت پنجشیر و واخان ولایت بدخشان کشف شده‌اند. سامانهٔ تشکلات سنگ‌های مگماتیک و ویژگی‌های مماثل معدن خان نشین با سایر نقاط جهان بیانگر آنست که در عین شرایط، کانی‌هایی چون بیرایت، فلورایت، نفلین و عناصر نادره چون نیوبیم، تانتالیم و اورانیم U به وجود آمده‌است. در ساحهٔ خانشین ولایت هلمند قرار تخمین جدید ناسا آمریکا مقدار ۱٫۴ میلیون تن متریک و ذخایر نیوبیم با اضافه فسفر و اورانیوم و توریمREE به مقدار ۳٫۵ میلیون تن متریک تخمین می‌گردد. این ساحه خیلی دلچسپ بوده، تحقیقات بیشتر ضرورت دارد. طبق راپور که ناسا انتشار نموده‌است نیوبیوم پس از آهن و مس سومین مادهٔ طبیعی وافر در افغانستان است که به قیمت استاندارد بین‌المللی دارای ارزش ۸۱٫۲ میلیارد دالر است. تحقیقات و مطالعاتی از جانب تیم فرانسوی(C.E.A) در رابطه به تثبیت ذخایر معادن اورانیوم در مناطق گوناگون افغانستان صورت گرفته بود، در نتیجه چنین وانمود گردید: ذخایر عنصر اورانیوم در ولایت‌های (ولایت فاریاب، هرات، فراه، هلمند، قندهار، کابل، ننگرهار، پنجشیر، پروان، بغلان، بامیان، غزنی و پکتیا) وجود دارد همچنان تشعشات رادیواکتیو غیرعادی در دو ناحیهٔ وسیع یکی در کوتل لته بند در محل میان سروبی و جلال‌آباد و دیگری منطقهٔ آش‌پشتهٔ بامیان به ملاحظه رسیده‌است. به‌طور خلاصه از فاریاب در غرب، رستاق درشرق، سرخ پارسا در غوربند، مارشتان در پنجشیر، غزنی و گردیز که تحت مطالعات و تحقیقات زمین‌شناسان فرانسوی قرار داشت، چنین ابزار نظر شده‌است که برای اکتشافات و تثبیت ذخایر بهتر اورانیوم درافغانستان ایجاب می‌نماید تا به طریقهٔ جیوکمیکلی متوسل شد. (در زمان حکومت سردار محمد داود خان دربارهٔ ساختن نخستین راکتور آزمایشی هسته‌ای در افغانستان در دومین پلان ۵ سالهٔ انکشاف اقتصادی کشور فیصله به عمل آمده بود. به منظور اعمار این راکتور با اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی موافقت‌نامهٔ ویژه‌ای عقد شده بود. مخارج اعمار راکتور و تربیهٔ کادرهای افغان در اتحاد شوروی و همچنان در خود افغانستان را ادارهٔ بین‌المللی انرژی اتمی بر دوش گرفته بود. راکتور باید در سال ۱۹۶۵م شروع به‌کار می‌کرد و با استفاده از منابع خام موجود در کشور پیش‌بینی شده بود؛ ولی به‌زودی پس از استعفای صدراعظم سردار محمد داود خان این پروژه متوقف ساخته شد). تولید انرژی اتمی یک تولید مضر بوده دارای خطرات جانبی فوق‌العاده است. هر دستگاه جدید که ساخته می‌شود مدرنتر بوده ولی خطرات تشعشع را کم ننموده‌است. جدیترین راکتور کوچک نوع ۴S با قدرت ۱۰مگاوات که از طرف کارپوریشن «توشیبا» جاپان ساخته شده دورنمای بسیار خوب دارد. تفاوت مهم مثبت ایستگاه‌های کوچک برق اتمی از منابع جایگزین انرژی در اینست که بطری‌های هسته‌ای می‌توانند انرژی برق به‌طور دوامدار در ظرف ۲۴ ساعت تولید کند. افزون‌بر «توشیبا»، کمپانی آمریکایی" Hyperion Power Generation «و» NuScale Power «آغاز به تولید ریاکتورهای کوچک را نموده‌اند. کمپانی» Hyperion" ریاکتورهای به قدرت در حدود ۲۵ مگاوات با لوازم زیر زمینی پیشنهاد می‌کند. این مدل‌ها به شکل ستیشن‌های دیگر برق اتمی و در مطابقت کامل با مطالبات اداره بین‌المللی انرژی اتمی ساخته خواهند شد. چون افغانستان کشوریست که غنی از ذخایر انرژی لازم است که از انرژی هسته‌ای خویش فعلاً استفاده ننمایند. شرایط کنونی افغانستان بی امن خطرات فوق‌العاده را به‌بار خواهد آورد.
مادهٔ دیگر کم‌آشنا و انرژی‌زا تورف است. تورف زغال‌سنگ نارسیده و خام است که دارای شعلهٔ کم می‌باشد. از این ماده برای تولید برق حرارتی استفاده صورت می‌گردد. ذخایر این ماده در افغانستان به ۱۱ میلیون تن می‌رسد و در ولایت‌های نیمروز، ناور غزنی و بدخشان کشف شده‌اند. احتمالاً ازین نوع معادن به‌مقدار زیاد در افغانستان وجود داشته باشد.
استفاده از انرژی درونی زمین امروز در ۳۵ کشور جهان به منظور جلوگیری از آلودگی محیط‌زیست، انرژی برق، گرم ساختن منازل، پرورش ماهی، تولید مواد غذایی و میوه‌جات، صنایع کوچک، صنعت یخ‌سازی، تهیهٔ پشم و قالین، استحصال عناصر، حمام‌های گرم، علاج امراض جلدی، درد استخوان و مفاصل و غیره مورد استفاده قرار دارد. پژوهش غرض استفاده از انرژی گرما جوف زمین در افغانستان در سال ۱۹۶۴ میلادی توسط زمین‌شناسان روسی و افغان آغاز گردید. از اینکه افغانستان یک کشور کوهی است و دارای تکتونیک‌های قدیم و نو است. بودن چنین انرژی به‌قدر وافر در ساحات هندوکش به‌خصوص هندوکش مرکزی و ساحات هرات است. یکی از علایم این نقاط برآمدن چشمه‌های آب گرم است که مردم افغانستان غرض علاج استفاده می‌نمایند. این چشمه‌ها در اوبی هرات، آب گرم در بلخ، درهٔ کالو، شینه، استالف ارزگان پنجشیر بدخشان غوربند بامیان ارغنداب یافت می‌شود. این انرژی از حرارت مگما داخل زمین، بالاثر مالش پلیت‌های جامد شکستگی‌ها، تحت فشار گرفتن طبقهٔ هایدروکاربنات تولید می‌گردد. مرکبات آب‌های گرم افغانستان بای کاربنات کلورایدی، کلورایدی، سلفاید، سودیمی و بمقدار کم یک تعداد عناصر چونGe,Be,B،Fe,Ag,Zn,Pb,Ba,Li,Rb, Sr ,Sc است که علاوه بر انرژی می‌توان به‌ماقصد دیگر استفاده نمود.