moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
«مراد از یوم قیامت یوم ظهور شجره حقیقت است و مشاهده نمی‌شود که احدی از شیعه یوم قیامت را فهمیده باشد. بلکه همه موهوماً امری را توهّم نموده که عند الله حقیقت ندارد؛ و آنچه عند الله و عند عرف اهل حقیقت مقصود از یوم قیامت است اینست که از وقت ظهور شجره حقیقت در هر زمان بهر اسم الی حین غروب آن یوم قیامت است. مثلاً از یوم بعثت عیسی تا یوم عروج آن، قیامت موسی بود که ظهور اللّه در آن زمان ظاهر بود به ظهور آن حقیقت که جزا داد هرکس مؤمن به موسی بود بقول خود و هرکس مؤمن نبود جزا داد بقول خود. زیرا که ما شهد اللّه در آن زمان ما شهد اللّه فی الانجیل بود؛ و بعد از یوم بعثت رسول اللّه تا یوم عروج آن، قیامت عیسی بود که شجره حقیقت ظاهر شده در هیکل محمّدیّه و جزا داد هر کس که مؤمن به عیسی بود و عذاب فرمود بقول خود هرکس که مؤمن به آن نبود؛ و از حین ظهور شجره بیان الی ما یغرب قیامت رسول اللّه هست که در قرآن خداوند وعده فرموده .»
در باب هیجدهم از کتاب بیان نهی شدید شده‌است از شرب مسکرات حتی برای مریض. خوردن مشروبات الکلی و هر چیز بدبو و کریه و انواع دخانیات حرام است.
در بیان صراحتاً قتل نفس حرام شده‌است در باب شانزدهم از از واحد یازدهم، نهی از قتل و قطع اعضای بدن انسان شده‌است
در باب پنجم از واحد چهارم کتاب بیان قتل نفس کاملاً ممنوع شده‌است
در باب هیجدهم از واحد ششم کتاب بیان استخراج می‌شود که تفتیش عقاید و جستجو در امور شخصی مردم حرام است
در باب شانزدهم از واحد نهم کتاب بیان نهی اکید از ظرب وشتم شده‌است و این موضوع در باب ششم از واحد دهم تکرار شده‌است
در باب هفدهم از واحد دهم نهی اکید شده‌است از قرض گرفت لوازم شخصی دیگران
در باب یازدهم از واحد نهم کتاب بیان خرید و فروش عناصر اربعه ممنوع گردیده است
در باب ششم از واحد هفتم کتاب بیان ازدواج میان کسانی که با هم سنخیت ندارند حرام اعلام شده‌است
در باب پانزددهم از واحد دهم کتاب بیان بر رعایت حال حیوانات و عدم تحمیل وزن زیاد بر حیوانات دستور داده شده‌است
در کتاب چهارشآن در باب نوزدهم از واحد چهارم نوشته شده: که مالک نگردید چیزی را که نفس شما از آن کراهت داشته باشد و از روئیت آن محزون گردید.
در باب یازدهم از واحد نهم کتاب بیان رسماً با برده داری و خرید فروش انسان مخالفت و نهی گردیده است
در باب نهم از واحد یازدهم کتاب بیان ذکر شده که در مجالسی که در آن ابهاج و سروری مهیا نباشد و در شآن و مقام فرد نباشد باید دوری نمود
در باب یازدهم از واحد ششم از تنبیه بدنی منع گردیده است
در باب هفتم از واحد نهم نهی اکید شده‌است از ابیع و شرای انقوزه و تنباکو که آن را ورق زقوم خطاب کرده‌اند
در باب هشتم از همین واحد از استعمال تریاک و مسکرات نهی گردیده است
زنا حرام و شخص زانی از رحمت خدا بی نصیب است.
در باب چهاردهم از واحد پنجم بیان آمده است: و هیچ شیئیی در بیان احب نزد خداوند نیست از طهارت و لطافت و نظافت - و خداوند در بیان دوست نمی‌دارد که شاهد شود بر نفسی دون روح و ریحان را و دوست می‌دارد که کل با منهای طهارت معنوی و صوری در هرحال باشند که نفوس ایشان از ایشان کره نداشته باشد چگونه و دیگری …
در چهار شآن در باب هیجدهم از واحد هفتم از خداوند درخواست می‌کند که اهل بیان را برصفت طهارت و نظافت و نزاهت تربیت نماید.
در باب بعدآمده که خداوند دوست داشته و می‌دارد طهارت و لطف و نظافت را بقدریکه ممکن است باید جسدرا تمیز نگهداشت و همچنین لباس را باید در منتهای نظافت نگهداشت ولی نباید آنقدر آب استعمال کرد که لون (رنگ) بدن تغییر کند؛ و باز در همین باب است که باید از وسواس دوری کرد.
باب در یکی از ابواب کتاب بیان می‌گوید که پیروان شریعت بیان باید به جز کتاب بیان و آیات باب، از قرائت سائر کتب خودداری کنند و تمام کتاب‌ها را محو نمایند. در کتاب بیان فارسی البته ذکر کرده‌اند که مقصود از محو کتاب‌ها چه نوع کتاب‌هائی است.
مقصودشان از محو کتاب را کتابهائی ذکر می‌کنند که علما و فقها در فنون مختلفه نوشته‌اند. مثلاً کتابهائی که متکلمین اسلام در مسائل علم نوشته‌اند، تمامش ایراد و اشکال و اعتراض بر یکدیگر و جنگ و جدال و سایر شئونی است که به درد دنیا نمی‌خورد. غالب کتب فلاسفه که در مسائل مختلفه نوشته‌اند، به درد کسی نمی‌خورد جز این که برای خوانندگان اضطراب فکر و تشتت حواس ایجاد می‌کنند.تقریرات دربارهٔ کتاب اقدس، مؤسسه مطبوعات امری آلمان، عبدالحمید اشراق خاوری، صفحه ۴۲۱ پیوند به کتاب
هر ۱۹ روز، یک بار باید در حدود استطاعت از ۱ نفر متجانس و هم سنخ پذیرائی کرد. در شام و نهار باید به یک غذا اکتفا کرد و تجاوز حرام است. هر ۱۹ روز، یک بار باید در حدود استطاعت از ۱۹ نفر متجانس و هم سنخ پذیرائی کرد.
خوردن سیر یا پیاز خام حرام است و ترب و تره و هر آنچه بوی بد دارد نخوردنش بهتر است.مختصری از دستورات بیان صفحهٔ ۲۱ .
در باب دوازدهم از واحد نهم نهم کتاب بیان دستور داده که باید فرزندان را بحسن خط تعلیم دهند.
در کتاب چهار شآن در باب هیجدهم از واحد چهارم آمده است که اطفال را به چیز هایکه بر آن‌ها دشوار است تعلیم ندهید و کمال لطف و رأفت را در حق آن‌ها منظور دارید و تحمیل نکنید بر آن‌ها چیزهاییکه برای آن‌ها سودی ندارد و اگر کردید مسئول خواهید بود.
در کتاب شرح ابجد بیاناتی هست که خلاصه آن این است: بدان که متعلم که حق معلم مشتق از حکم الله است پس حق او را بشناس و قدر او را عظیم دان و در محضر او مؤدب باش و در مقابل او نخند و با چشم و دست به او اشاره نکن و درحین تعلم در مقابل روی او بنشین و بقدر ثلث و ذراع شرعی فاصله بگیر وآنچه را که استطاعت داری به او برسان زیرا که اگر مافی الامکان را در قدم او نثار کنی به اندازه تعلیم حرف (ب) که به تو تعلیم کرده نیست و معادل حق او نمی‌شود و در مقام معلم توصیه کرده که هیچوقت بر طفل غضب نکند و ابداً متعرض او نگردد و اگر خواست تنبیه کند به ضرب خفیف اکتفا کند زیرا که طفل نازکتر از شیشه است و شیئی لطیف زود می‌شکند و خداوند این عمل را دوست ندارد.
در باب یازدهم از واحد یازدهم چهارشآن است که باید اطفال را در صغر سن با خطوط بدیعه تربیت کرد و نزد استادانی گذارد که از حیث خط ممتاز باشند و لکن طوری نشود که اسباب حزن آن‌ها فراهم گردد بلکه باید وسایل تضویق آن‌ها فراهم گردد که به طیب خاطر تعلیم گیرند.
در جهار شآن باب دوازدهم از واحد پانزدهم آمده است که فرزندان را به علم نحو و صرف و حکمت بیان و حروف و طلسمات تعلیم دهید و علم حروف علم ظاهر کلمات است و طلسمات علم اعداد که از آن جمله است علم حساب.
در باب پانزدهم از واحد یازدهم بیان ذکر شده که: و دانش خود را محیط به هر چیز گردانید هنگام استطاعت خود هر شیئی را به دانش حکمت خود فرا گیرید زیرا که نوشته است دا و امر فرموده ساکنان بیان را این که به علم خود دانا شوند و فراگیرند دانش آن‌ها به آنچه بر روی زمین است از هر پادشاهی و نبی دین او و کتاب او و حدود قلمرو او و عدد لشکر او و قیمت آنچه نزد او است و هر آنچه مال اوست از آنچه نباشد برای او مانندی
در باب هیجدهم از واحد سوم بیان امر شده که باید هر چیز را به منتهی درجه کمال خود رسانید.
اَلاْسْتِبْصار فیما اختلف من الأخبار که به اختصار الاستبصار نیز عنوان گرفته‌است، یکی از آثار روایی ابوجعفر محمد بن حسن، ملقب به شیخ طوسی (۳۸۵ ه‍.ق – ۴۴۹ ه‍.ق) و یکی از "کتب اربعه" نزد شیعه دوازده‌امامی است. شیخ طوسی این کتاب را در زمان حضورش در بغداد نوشته‌است. این اثر پس از کتاب "تهذیب الاحکام" تدوین شده و متکی بر آن کتاب است. پیش از این، شیخ طوسی کتاب "تهذیب الاحکام" را بر اساس کتاب "المقنعه" شیخ مفید و با رویکردی کلامی تألیف کرد و به گفته خود در مقدمه کتاب "استبصار"، پس از استقبال از کتاب "تهذیب"، اقدام به نگارش کتابی تخصصی در زمینه حل اختلاف‌ها و تعارض‌های احادیث فقهی کرد. بر همین اساس، وی کتاب "استبصار" را در سه جلد، مشتمل بر ۹۲۶ باب و ۵۵۱۱ حدیث تألیف کرد. او در هر باب، روایات متعارض را گزارش می‌کند و به وجه جمع و حل تعارض آن روایات می‌پردازد.
با وجود گمانه‌زنی‌ها در خصوص تلخیص بودن کتاب "استبصار" نسبت به کتاب "تهذیب"، با توجه به آنکه شیخ طوسی در "الفهرست" و همین‌طور نجاشی در آثارش، کتاب "استبصار" را کتابی مستقل عنوان کرده‌اند، و با توجه به تفاوت‌های این دو اثر، "استبصار" کتابی مستقل از آثار طوسی محسوب شده‌است. تفاوت میان "استبصار" و "تهذیب" از جهت ذکر کامل روایات مخالف و عدم ذکر روایات موافق به صورت کامل است. از آنجا که کتاب "استبصار"، به صورت مفصل‌تری به رفع اختلاف روایات پرداخته‌است، نسبت به کتاب "تهذیب الاحکام"، کتابی اصولی‌تر جلوه می‌کند و از این رو، آن را برای خواص عالمان، مفیدتر دانسته‌اند. با این وجود که شیخ طوسی، "استبصار" را با اتکا بر کتاب "تهذیب" نوشته‌است، اما "استبصار" از جهت هدف کلی نگارش، باب‌بندی و شیوه ترتیب احادیث با "تهذیب" متفاوت است.
"الاستبصار"، دومین کتاب روایی شیخ طوسی از نظر اعتبار است و به عنوان چهارمین کتاب از "کتب اربعه" نزد شیعه محسوب می‌شود. شیخ طوسی پس از بیان علت نگارش این اثر، آن را در نوع خود بی‌سابقه توصیف می‌کند. به اعتقاد او، گردآوری روایات مخالف و جمع میان آنها، پیش از آن سابقه‌ای نداشته‌است. مولف در این کتاب، به برخی از مرجحات که در ترجیح یک روایت بر دیگری کاربرد دارد، اشاره می‌کند. از امتیازات مهم کتاب "استبصار"، اولین اثر در زمینه جمع روایات متناقض و متعارض بودن آن است. یکی از مسائلی که باعث اهمیت کتاب "استبصار" شده‌است؛ دسترسی شیخ طوسی به کتابخانه‌های بزرگی چون کتابخانه سید مرتضی و کتابخانه شاپور بن اردشیر در بغداد بوده‌است. دسترسی طوسی به "اصول اربعه مائه" سبب شده‌است تا بسیاری از روایات این اصول در کتاب "استبصار" و "تهذیب"، از خطر نابودی، در امان باشند. وجود روایات ضعیف در کتاب "استبصار" و استناد به روایات و استدلال‌های ضعیف برای رفع تعارض یا پیش گرفتن افراط از جانب مولف برای جمع روایات از جمله ضعف‌های این اثر عنوان شده‌است.
ابوجعفر محمد بن حسن، ملقب به شیخ طوسی و شیخ الطائفه، به سال ۳۸۵ ه‍.ق در طوس متولد شد. او به دوران حکومت آل بویه می‌زیست و در این دوره، از حمایت‌های حکومت وقت نسبت به عالمان شیعه برخوردار بود. وی به سال ۴۰۸ ه‍.ق وارد بغداد شد. او چهل سال در بغداد حاضر بود و نزد اساتید خود همچون شیخ مفید، به تحصیل علم پرداخت. بنابر گزارش‌هایی، در سال‌های ۴۴۸ تا ۴۴۹ ه‍. ق، پس از بالا گرفتن نزاع میان شیعیان و اهل سنت در بغداد، از شیخ طوسی نزد خلیفه سعایت شد و پس از آن گروهی از متعصبان سنی مذهب، به منزل طوسی حمله و کتابخانه او را آتش زدند. طوسی نیز پس از این رویداد، بغداد را ترک کرد و به نجف عازم شد. طوسی ۱۱ سالِ باقی عمر خویش را در نجف گذراند و حضور او سبب شد تا حوزه‌ای بزرگ در نجف که تا آن روزگاران، شهری متروک قلمداد می‌شد، شکل بگیرد. سرانجام شیخ طوسی به سال ۴۶۰ ه‍.ق از دنیا رفت و در منزل خویش در نجف دفن شد.
تا پیش از سده دوم ه‍. ق، عبارت «تدوین حدیث» مرسوم نبود و از عناوینی چون «تقیید حدیث» یا «کتابت» و «تألیف» استفاده می‌شد. محدثان سنی مذهب در قرن اول ه‍. ق، از نگارش حدیث منع می‌شدنداین منع از جانب سه خلیفه اول صورت گرفته و دلایلش اینگونه عنوان شده‌است: دلایل سیاسی، از بین بردن روایات با موضوع فضیلت یا رذیلت افراد، جلوگیری از اختلاف بین مسلمانان، ترس از نسبت دادن دروغ به پیامبر اسلام، عدم نیاز به حدیث با وجود قرآن، ترس از اختلاف حدیث با قرآن و ترس از ترک قرآن. (رک: ) یا آن را مکروه می‌دانستند. در مقابل، محدثان شیعه، به روایت‌هایی از پیامبر اسلام استناد می‌کردند که در آنها به نگارش حدیث توصیه می‌شد. سخت‌گیری‌ها در منع روایت، در خصوص روایت‌های فقهی با اغماض همراه بود. در میان شیعیان امامیه، روایاتی گزارش شده‌است که اولین کتاب‌های مدون حدیثی، متعلق به علی بن ابی‌طالب بوده‌است که به دستور پیامبر اسلام و به جهت حفظ تعالیم اسلامی برای امامان پس از علی نگارش یافته‌است. نام این اثر در برخی روایات، «الجامعه» یا «کتاب علی» عنوان شده‌است. عمر بن عبدالعزیز (۹۹–۱۰۱ ه‍.ق) در قرن دوم هجری به حاکمان ولایت‌های اسلامی دستور داد تا هر حدیث منسوب به پیامبر اسلام را بنویسند. پیش‌تر، شاگردان محمد باقر (۵۷–۱۱۴ ه‍.ق)، به این کار مبادرت کرده بودند که در دوران جعفر صادق با توان بیشتری پی گرفته شد. آقابزرگ تهرانی در کتاب "الذریعه"، یکصد و هفده اصلاصل، به معنای اثری حدیثی است که مستقیماً از کتابت شنیده‌ها پدید آمده‌است. در این اثر، نویسنده تنها به هدف نگارش احادیث مسموع خویش، اقدام به تألیف نموده‌است. در مقابل اصل، مصنفات قرار دارد که علاوه بر متن حدیث، شامل نوشته‌های مؤلف نیز می‌شود. (رک: ) را به شاگردان محمد باقر و جعفر صادق منسوب دانسته و نام آنها را ذکر کرده‌است. روند نگارش حدیث به صورت اصل در تشیع، تا دوران امامت حسن عسکری (مـ ۲۶۰ ه‍.ق) ادامه داشت. امامان شیعه، همواره شاگردان خود را به نگارش حدیث ترغیب می‌کردند. در این‌باره، محمد باقر، مفضل بن عمر را به نوشتن حدیث توصیه کرد و به او از در پیش بودن روزگاری پر آشوب خبر داد که جز روایت‌های مکتوب، منبع دینی دیگری وجود ندارد.«اکتب و بث علمک فی اخوانک، فإن مت فاورث کتبک بنیک فانه یأتی علی الناس زمان هرج لا یستأنسون الا بکتبکم»؛ «بنویس و به این وسیله علم خود را میان برادران دینی‌ات منتشر کن و هنگام مرگ، نوشته‌هایت را برای فرزندانت به ارث بگذار، زیرا زمانی پرآشوب خواهد آمد که به جز نوشته‌های شما علاقه دینی ممکن نیست.» (رک: اعیان الشیعه، ج۱، ص ۹۲) از آن پس، شاگردان امامان شیعه، به‌ویژه اصحاب جعفر صادق، احادیث را مکتوب می‌کردند. درنتیجه ۴۰۰ کتاب حدیثی تألیف شد که بعدها پایه علوم حدیث شیعه را شکل داد. این آثار که در اصطلاح علوم حدیث به آنها «اصل» می‌گویند؛ به جهت تعدادشان، به اصول اربعه‌مأئة (به فارسی: اصول چهارصدگانه) مشهورند. اهمیت این اصول، پس از روی‌کار آمدن عباسیان و سخت‌گیری بر علویان بیشتر شد و به این جهت، شیعیان برای جمع‌آوری و کتابت حدیث، انگیزه بیشتری پیدا کردند.
عصر ورود شیخ طوسی به بغداد، همزمان با مرکزیت حکومت عباسیان در این شهر بود. در شهر بغداد، هر دو طایفه شیعه و سنی، مراکز علمی مهمی داشتند و در بر همین اساس، شیعیان همواره خود را متعهد می‌دانستند تا در مقابل اهل سنت، از کیان تشیع دفاع علمی و سیاسی کند. با توجه به قرائن موجود، با وجود اختلاف میان شیعه و سنی در آن روزگار، اتحاد و هماهنگی کاملی در بین بزرگان شیعه نیز وجود نداشت و بلکه در امور فقهی، اختلافات فراوانی وجود داشت. از همین رو، طوسی بیشتر اهتمام خویش را در رفع تعارض و تناقض‌های علمی و اجتماعی قرار داد و در این خصوص نقش مهمی را ایفا کرد. با نگاهی بر تالیفات شیخ طوسی، مشخص می‌شود که وی به عنوان یک منجی و چاره‌گر به تألیف آثارش پرداخته‌است تا با رفع تناقض‌ها از چهره مذهب تشیع، از این مذهب پاسداری کند. طوسی پس از آنکه درخواستی را در خصوص تألیف کتابی برای رفع تناقضات و تعارضات احادیث که موجب جدا شدن گروهی از شیعیان از مذهب شده‌است را دریافت می‌کند، اقدام به تألیف کتاب "تهذیب الاحکام" می‌نماید و از این رو کتاب "تهذیب"، با رویکردی کلامی نگارش می‌یابد. کمی بعد، وی کتاب "استبصار" را با رویکردی فقهی به رشته تحریر درمی‌آورد.
شیخ طوسی در علت نگارش اثر، عنوان می‌کند که کتاب "استبصار" را پس از کتاب "تهذیب الاحکام" نگاشته‌است و چون گروهی از اصحاب، به "تهذیب الاحکام" اهتمام ویژه داشته‌اند، صلاح را در این دیده‌است تا روایت‌های مخالف کتاب "تهذیب" را در اثری جداگانه جمع کرده و به جمع آنان بپردازد. او تأکید می‌کند که در این کتاب، در هر باب، فتوای خود را عنوان می‌کند و روایات مربوط به آن را گزارش می‌کند و سپس روایات مخالف آن را نیز می‌آورد و راه جمع میان آنها را بیان می‌کند. وی در این اثر، اصل را بر جمع گذاشته‌است و تا جایی که جمع بین روایات ممکن باشد، از طرح آنها خودداری می‌کند. به گزارش "دایرة المعارف بزرگ اسلامی"، درخواستی مبنی بر نوشتن کتابی مختصر در زمینه احادیث اختلافی در رشته فقه دریافت کرده‌است و به همین جهت اقدام به تألیف کتاب "استبصار" نموده‌است.
نام کامل این کتاب را «"الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار"» گزارش کرده‌اند. شیخ طوسی، کتاب "استبصار" را در سه جلد تهیه کرده‌است. جلد اول و دوم کتاب در موضوع عبادات و جلد سوم در زمینه عقود و ایقاعات و مشتمل بر سایر ابواب فقهی دیگر نیز می‌باشد. این کتاب در چاپ‌های کنونی در چهار جلد منشر شده‌است. به توصیف مؤلف، کتاب استبصار شامل ۹۲۶ باب و ۵۵۱۱ حدیث است. مولف در پایان هر جلد از کتابش، شمارش خود از روایت‌های جلد را ذکر می‌کند و در توضیح آن می‌نویسد: «من آن‌ها را شمارش کردم تا فزونی و کاستی در آنها رخ ندهد.». بنابر آنچه خودش در علت نگارش اثر عنوان می‌کند؛ این کتاب نوعی تلخیص از "تهذیب الاحکام" او می‌باشد. طوسی در این اثر، روایات را به دو دسه متواتر و غیرمتواتر تقسیم می‌کند و روایات غیرمتواتر را نیز به دو دسته دارای قرینه و بدون قرینه دسته‌بندی کرده‌است. وی برخی از قرائن را نیز همچون موافقت با ظاهر قرآن یا دلیل عقل برمی‌شمرد. طوسی در این اثر، علاوه بر دسته‌بندی موضوعی احادیث، به نقد و بررسی سند و محتوای روایات نیز اهتمام داشته‌است. شیخ طوسی در طبقه‌بندی روایات این اثر، همچون سایر کتب اربعه بر پایه طبقه‌بندی معمول کتب فقهی بنا نهاده‌است. طبقه‌بندی روایات در "استبصار"، در ۳ بخش صورت گرفته‌است. ۲ جزء نخست آن مربوط به مباحث عبادات غیر از جهاد، و جزء آخر به سایر ابواب فقهی پرداخته‌است. با وجود آنکه مولف تعداد روایات کتابش را ۵۵۱۱ روایت گزارش می‌کند، اما در نسخه تحقیق شده اثرش، ۵۵۵۸ حدیث، مجموع کتابش را شامل می‌شود که این اختلاف احتمالاً مربوط به شیوه شمارش برخی احادیث خاص است.
در این اثر همچون "تهذیب الاحکام"، اسناد روایات به استثنای آخرین راوی، حذف شده‌اند و طوسی در بخشی از کتاب با عنوان مشیخه، طریقه وصل خویش به راوی را گزارش کرده‌است. از این رو کتاب "استبصار" به جهت تنظیم شدن ابوابش بر طبق کتاب "المقنعه" شیخ مفید، حذف اسناد روایات و تدارک آنها در مشیخه و کوشش برای رفع تعارض میان روایات و ارائه جمع آنها با کتاب "تهذیب الاحکام"، شباهت دارد. تفاوت میان "استبصار" و "تهذیب" از جهت ذکر کامل روایات مخالف و عدم ذکر روایات موافق به صورت کامل است. از آنجا که کتاب "استبصار"، به صورت مفصل‌تری به رفع اختلاف روایات پرداخته‌است، نسبت به کتاب "تهذیب الاحکام"، کتابی اصولی‌تر جلوه می‌کند و از این رو، آن را برای خواص عالمان، مفیدتر دانسته‌اند. با این وجود که نویسنده، "استبصار" را با اتکا بر کتاب "تهذیب" نگاشته‌است، اما "استبصار" از جهت هدف کلی نگارش، باب‌بندی و شیوه ترتیب احادیث با "تهذیب" متفاوت است. از همین رو، شیخ طوسی در "الفهرست" و همچنین نجاشی - عالم هم عصر او - این کتاب را مستقل از "تهذیب" گزارش کرده‌اند.
"الاستبصار"، دومین کتاب روایی شیخ طوسی از نظر اعتبار است و به عنوان چهارمین کتاب از کتب اربعه نزد شیعه محسوب می‌شود. شیخ طوسی پس از بیان علت نگارش این کتاب، آن را در نوع خود بی‌سابقه توصیف می‌کند. به اعتقاد او، گردآوری روایات مخالف و جمع میان آنها، پیش از آن سابقه‌ای نداشته‌است. مولف در این کتاب، به برخی از مرجحات که در ترجیح یک روایت بر دیگری کاربرد دارد، اشاره می‌کند. این کتاب از جهت نظم و دسته‌بندی روایات نسبت به "تهذیب"، کتابی مرتب‌تر گزارش شده‌است. همچنین در این اثر، باب‌ها به صورت ریزتری به مسائل پرداخته‌اند. دیگر موردی که برتری کتاب "استبصار" بر "تهذیب" را می‌رساند، مسئله تفاوت طریق‌ها در نقل روایات است. بر این اساس شیخ طوسی روایتی را که در کتاب "تهذیب" با طریقی مشخص گزارش می‌کند، در کتاب "استبصار" با روشی غیر آن روش گذشته، گزارش می‌کند و احتمالاً این به آن جهت است که روش جدید، معتبرتر بوده‌است. همچنین توضیحات در رفع تعارض‌ها در "استبصار"، گزیده‌تر اما کامل‌تر نسبت به "تهذیب" است. از نکاتی که نشانه اهمیت کتاب نزد عالمان شیعه بوده‌است، اجازه روایت به کتاب توسط استادان به شاگردان و همینطور منبع درسی قرار گرفتن در دروس تخصصی حوزه‌های علمیه در دوران‌های مختلف را می‌توان یاد کرد.
اولین امتیاز مهم کتاب "استبصار"، اولین اثر مستقل در زمینه جمع روایات متناقض و متعارض است. هرچند پیش از این، شیخ طوسی در کتاب "عده الاصول"، اصل بحث حل تعارض روایات را شرح داده‌است. بر این اساس مولف سعی کرده‌است تا روایاتی که با مبنای فتوای او یا استادش شیخ مفید در تعارض و تنافی هستند، به شیوه‌ای صحیح در نزد خویش، جمع کند. همینطور با توجه به تلاش نویسنده برای بیان شیوه‌های صحیح جمع، این کتاب به عنوان یکی از قدیمی‌ترین منابع فقه الحدیث به‌شمار می‌آید. طوسی در این اثر با توجه به اطلاعات دقیق حدیثی، رجالی، فقهی، اصولی و کلامی، توان خویش را در جمع بین روایات نشان داده‌است. یکی از مسائلی که باعث اهمیت کتاب "استبصار" شده‌است؛ دسترسی نویسنده به کتابخانه‌های بزرگی چون کتابخانه سید مرتضی و کتابخانه شاپور بن اردشیر در بغداد بوده‌است. دسترسی شیخ طوسی به "اصول اربعه مائه" سبب شده‌است تا بسیاری از روایات این اصول در کتاب "استبصار" و "تهذیب"، از خطر نابودی، در امان باشند.
وجود روایات ضعیف در کتاب "استبصار" از جمله ضعف‌های این اثر عنوان شده‌است. تا جایی که در این خصوص، برخی از بزرگان شیعه همچون ابن ادریس و شوشتری بر شیخ طوسی خرده گرفته‌اند. شوشتری در جای دیگر بر مولف معترض می‌شود که در طریق جمع بین روایات، راه افراط را پیش گرفته‌است و برخی دلایل برای جمع، ضعیف توصیف شده‌اند. شوشتری همچنین استناد مولف در "استبصار" به برخی دلایل ضعیف با وجود دلایل قوی‌تر را مورد نقد خویش قرار می‌دهد. همچنین در این اثر، بعضاً وقوع خطا و تحریف در نقل سند و متن روایت‌ها صورت گرفته‌است.
"استبصار" یک مرتبه در سال ۱۳۰۷ ه‍.ق در قالب ۳ جلد و در لکهنو واقع در هند و به صورت چاپ سنگی منتشر شد. دیگر بار در سال‌های ۱۳۱۵–۱۳۱۷ ه‍.ق در تهران تجدید چاپ شد. چاپ تحقیقی این کتاب، به کوشش حسن موسوی خرسان و به اهتمام محمد آخوندی به سال ۱۳۷۵–۱۳۷۶ ه‍.ق در نجف و در چهار مجلد به چاپ رسید. در این نسخه، جزء دوم اثر، در دو مجلد جدا منتشر می‌شد و سال‌ها به این شکل انتشار یافت. علاوه بر تصحیح فوق، تصحیح دیگری به کوشش علی‌اکبر غفاری بر "استبصار" صورت گرفته‌است که بر پایه سه نسخه خطی و دو چاپ پیشین آن تدوین شده‌است. در این تصحیح اختلاف نسخی که در فهم معنای حدیث، مؤثر هستند، در پاورقی مورد اشاره قرار گرفته‌اند.
از میان نسخه‌های خطی این کتاب، می‌توان از نسخه ناقصی یاد کرد که به گزارش آقابزرگ تهرانی در "الذریعه"، در کتابخانه سیدهادی کاشف‌الغطاء در نجف به خط جعفر بن علی مشهدی وجود داشته‌است. بر اساس این گزارش، این نسخه کهن با دست‌خط شیخ طوسی مقابله شده‌است و تاریخ اتمام نگارشش، ۵۷۳ ه‍.ق عنوان شده‌است. دیگر نسخه کهن در این زمینه، نسخه‌ای محفوظ در کتابخانه آیت‌الله مرعشی است که مربوط به سده ۸ ه‍.ق است. از این اثر، نسخ خطی دیگری مربوط به قرن ۱۰ ه‍.ق نیز گزارش شده‌است.
از اواخر سده ۱۰ ه‍. ق، نگارش شرح، تعلیق یا حاشیه بر کتاب "استبصار"، به‌طور شاخصی افزایش یافت. مهمترین این دست آثار عبارتند از حاشیه محمد بن علی بن حسین عاملی (مشهور به صاحب مدارک) که به همراه متن "استبصار" در نسخه روضاتی محفوظ است. حاشیه دیگری نیز از حسن بن زین‌الدین عاملی مشهور به صاحب معالم گزارش شده‌است. دیگر حاشیه متعلق به میرزا محمد استرآبادی مشهور به صاحب منهج المقال است که نسخه‌هایی از آن در نجف و مشهد نگهداری می‌شود. "مناهج الاخبار"، نام شرحی است از کمال‌الدین احمد بن زین‌العابدین استرآبادی که به میرداماد شهره است. نسخه‌هایی از این شرح در کتابخانه سپهسالار تهران و کتابخانه چستربیتی در دوبلین گزارش شده‌است. شرحی دیگر با عنوان "استقصاء الاعتبار" به قلم ابوجعفر محمد بن حسن بن زین‌الدین عاملی بر کتاب "استبصار" گزارش شده‌است که چندین نسخه از آن توسط آقا بزرگ در "الذریعه" گزارش شده‌است. حاشیه دیگری از سید یوسف خراسانی و همین‌طور شرحی از ملا محمدامین استرآبادی برای این اثر یاد شده‌است. "جامع الاخبار" اثر عبداللطیف بن علی ابن ابی جامع، حاشیه‌ای از محمود بن غلامعلی طبسی، "کشف الاسرار" تألیف نعمت‌الله جزایری و شرحی از محسن بن حسن اعرجی از دیگر آثار در این زمینه عنوان شده‌اند. کتاب "جلاء الابصار فی شرح الاستبصار" اثر عبدالرضا طفیلی، از شرح‌های کتاب "استبصار" می‌باشد. آقابزرگ در "الذریعه"، ۱۸ عنوان شرح بر کتاب "استبصار" را گزارش می‌کند؛ هرچند تعداد این شرح‌ها بیش از این تعداد تخمین زده شده‌است و بنابر قولی، رقم آن‌ها به ۲۴ شرح می‌رسد. این تعداد شرح، یکی از دلایل اهمیت این کتاب می‌باشد که نشانگر توجه دانشمندان به این کتاب بوده‌است.
محمدمهدی خلجی (متولد ۳۱ شهریور ۱۳۵۲ در قم)، روزنامه‌نگار، نویسنده، مترجم و تحلیل‌گر سیاسی ایرانی است. وی در حال حاضر پژوهشگر مؤسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک است.
مهدی خلجی در شهر قم به دنیا آمد. پدر ایشان محمدتقی خلجی، روحانی، است. در سال ۱۳۶۳ وارد حوزهٔ علمیهٔ قم شد و تا سال ۱۳۷۶ به‌طور متناوب در آن‌جا درس می‌خواند. او ۴–۵ سالی را به تحصیل در درس خارج فقه و خارج اصول گذراند و از شاگردان حسینعلی منتظری، وحید خراسانی، و جواد تبریزی بود. خلجی هم‌زمان با تحصیل در قم از ۱۸–۱۹ سالگی در کلاس‌های فلسفهٔ دانشگاه تهران و دانشگاه شهیدبهشتی به عنوان مستمع آزاد و نیز کلاس‌های انجمن فلسفه شرکت می‌کرد. علاوه بر این‌ها، مدتی به عنوان دانشجوی آزاد در کلاس‌های عبدالکریم سروش و بابک احمدی شرکت می‌کرد. سپس در سال ۱۳۷۴ تحصیل در رشتهٔ فلسفه را در دانشگاه تربیت مدرس آغاز کرد.The Islamic Propagation Office of the Islamic Seminary of Qom سپس در مدرسه مطالعات عالی دانشگاه سوربن پاریس الاهیات و تأویل شیعی خوانده‌است.
خلجی روزنامه‌نگاری را با انتشار مطالبی دربارهٔ فقه اسلامی در روزنامه‌هایی نظیر اطلاعات آغاز کرد. نخستین مطلبی که از او در روزنامهٔ اطلاعات چاپ شد در پاسخ به مقالهٔ حجتی کرمانی بود که خلجی در آن اشاره داشت به اینکه «تحول فقه با تحول یک فتوا و دو فتوا صورت نمی‌گیرد، بلکه کل نظام معرفتی فقه و کل جهان‌بینی و انسان‌شناسی که پشت سر فقه هست باید تغییر پیدا بکند.»
از سال ۱۳۷۲ به عنوان مترجم در نشریه کیان فعالیت کرد و مقالاتی در زمینه روشنفکری معاصر عربی و نقد بنیادگرایی از عربی به فارسی ترجمه کرد. وی هم‌زمان برای فصلنامه نقد و نظر به مدیر مسئولی و سردبیری محمدمهدی فقیهی نیز مطالبی می‌نوشت. رهبر فکری نویسندگان این مجله مصطفی ملکیان بود. خلجی از سال ۱۳۷۷ به روزنامه انتخاب پیوست و به همراه محمد مهدی فقیهی از جمله بانیان این روزنامه محسوب می‌شود. در زمستان ۱۳۷۸ وی از این روزنامه جدا شد.
پس از مهاجرت به اروپا و غرب نخست مدتی با بخش فارسی بی‌بی‌سی همکاری کرد که حاصل آن مجموعه برنامه "از شهر خدا تا شهر دنیا" (پخش شده در سال ۲۰۰۲) دربارهٔ تاریخ اصلاحات در حوزه علمیه قم بود. خلجی از آغاز به کار رادیو زمانه با این رادیو همکاری داشت. پس از آن به دعوت ایرج گرگین به رادیو فردا رفت. مجموعه مستند رادیویی دربارهٔ انقلاب اسلامی ایران که شامل گفتگو با تعداد محدودی از بازیگران سیاست ایران در ۵۰ ساله اخیر بود حاصل این دوره از فعالیت‌های اوست. وی پس از مهاجرت به ایالات متحده آمریکا از رادیو فردا کناره گرفت. او همچنین از سال ۲۰۰۵ عضو ارشد مؤسسه مطالعات خاورنزدیک واشینگتن است.
از جمله آثار او می‌توان به "سیاست آخرالزمانی" اشاره کرد که تفسیر او در خصوص اندیشه آخرالزمانی در سیاست جمهوری اسلامی ایران است.
مهدی خلجی در گزارش‌ها و مقالاتی که برای مؤسسه مطالعات خاورنزدیک واشینگتن می‌نویسد، تأکید بر تحریم و فشار اقتصادی برای تغییر رفتار جمهوری اسلامی ایران دارد. در مقاله ای مشترک با پاتریک کلاسون در سال ۲۰۱۲، آنها تحریم‌های فلج کننده، انزوای شدید سیاسی و عمل نظامی علیه ایران را به عنوان راه‌هایی که می‌توانند نظر رهبران جمهوری اسلامی را عوض کنند به مؤسسه مطالعات خاورنزدیک واشینگتن پیشنهاد کرده‌اند.
سه ماه قبل از به نتیجه رسیدن توافق هسته‌ای میان ایران و شش قدرت دیگر در سال ۲۰۱۵، مهدی خلجی در مقاله مشترکی در نیویورک تایمز، ادعا می‌کند که ایران چه تحت حکومت پادشاهان صفوی و پهلوی باشد، چه تحت حکومت مذهبیان جمهوری‌اسلامی؛ ماهیت‌ش همواره امپراتوری و انگیزه‌اش هژمونیک و کشورگشایی بوده و هست و از این رو آن را با آلمان نازی مقایسه کرد.
در همین زمان، یعنی آوریل ۲۰۱۵، پس از انتشار مقاله ای در سایت الف با عنوان «چه قومی «خونخواران تاریخ بشریت» لقب گرفته‌اند؟»، مهدی خلجی مقاله ای در واکنش به آن با تیتر «تهمت خون علیه یهودیان در ایران رایج می‌شود» برای انستیتو واشینگتن می‌نویسد. او در این مقاله مدعی می‌شود که انتشار چنین مطلبی در یک وبسایت بالارتبه سیاسی نشان می‌دهد که چگونه حتی ابتدایی‌ترین عبارات و تئوری‌های توطئه یهودی‌ستیزی در تمامی سطوح گفتمان ایرانیان راه پیدا کرده‌اند. از نظر او یهودستیزی مدرن (Antisemitism) نه تنها محدود به مقامات مذهبی ایران نمی‌شود، بلکه روشنفکران ایرانی نیز، چه قبل و چه بعد از انقلاب ۱۹۷۹، تحت تأثیر گفتمان یهود ستیز بوده‌اند.
پس از خروج ایالت متحده آمریکا از برجام نیز، او از مدافعان تحریم‌های اقتصادی بود. او در یکی از نوشته‌های خود در سایت مؤسسه مطالعات خاورنزدیک واشینگتن می‌گوید که برای واشینگتن نه تنها فشار، بلکه تشدید فشار بر روی جمهوری اسلامی ایران باید مورد توجه باشد.
پس از ماجرای دست داشتن همسر او مریم شیخ الاسلامی آل آقا در اختلاس شش میلیارد یورویی صنایع پتروشیمی، او در بخشی از مطلب اش در واکنش به انتقادات می‌گوید که یک بار هم از حمله نظامی دفاع نکرده‌است.
خلجی چندین بار ازدواج کرده‌است. ازدواج او با مرجان شیخ‌الاسلامی آل آقا به دلیل مطرح شدن نام شیخ الاسلامی به عنوان یکی از متهمین پرونده فساد در پتروشیمی در فضای رسانه‌ای فارسی پوشش زیادی داده شد. بعد از این جنجال‌ها او گفت که از فعالیت‌های اقتصادی شیخ الاسلامی اطلاع نداشته و از او جدا شده‌است.
تهذیب الاحکام فی شرح المقنعه که به اختصار به تَهذیبُ الأحکام مشهور است، از مهم‌ترین و مفصل‌ترین منابع فقهی شیعه امامیه و یکی از چهار کتاب اصلی روایی شیعه، مشهور به کتب اربعه است. این اثر نوشته ابوجعفر محمد طوسی، مشهور به شیخ طوسی است که اولین و جامعترین اثر اوست.
وی این کتاب را با هدف حل معضل تعارض میان حدیث‌های شیعه نوشته‌است و در آن سعی کرده‌است تا با مبنا قرار دادن کتاب "المقنعه" شیخ مفید، کتابی جامع در زمینه حدیث و فقه بنویسد. طوسی در مقدمه تهذیب‌الاحکام نوشته‌است که یکی از دوستانش، به او اطلاع داده‌است که تعارض‌هایی در حدیث‌های شیعه وجود دارد که باعث انتقاد مذاهب دیگر و در نتیجه جدایی گروه‌هایی از تشیع شده‌است. این دوست از شیخ طوسی می‌خواهد تا برای رفع این تعارض‌ها، شرحی بر کتاب "المقنعه" اثر شیخ مفید بنویسد و در ضمن گزارش مستندهای هر مسئله فقهی، به ذکر حدیث‌های متناقض آن موضوع نیز بپردازد. بنابراین شیخ به نوشتن کتاب "تهذیب الاحکام" اقدام کرد. گروهی همچون محمدباقر خوانساری بر این باورند که "تهذیب الاحکام" به سفارش شیخ مفید تألیف شده‌است؛ اما این باور به عقیده شبیری در "دانشنامه جهان اسلام"، صحیح به نظر نمی‌رسد.
شیخ طوسی این کتاب را در ۱۰ جلد تدوین کرده‌است. این اثر بر اساس چاپ نجف، ۴۰۹ باب است که ۲۸ تا از آنها تکراری است. تعداد حدیث‌های این کتاب ۱۳٫۹۸۸ حدیث شمارش شده‌است. از این اثر چندین نسخه خطی و نفیس در کتابخانه‌های جوامع اسلامی باقی مانده‌است و متن آن با تصحیح‌های گوناگون، بارها به چاپ رسیده‌است. اولین نسخه چاپی از این اثر که به تحقیق حسن موسوی خرسان در نجف تدوین شده‌است، به سال ۱۳۷۹ ه‍.ق به چاپ رسیده‌است. اهمیت این اثر سبب شده‌است تا مورد توجه دانشمندان شیعه باشد و شرح‌های مختلفی برای آن نوشته شود. به گزارش آقابزرگ تهرانی، شانزده شرح و بیست حاشیه بر این کتاب نگارش یافته‌است.
"تهذیب‌الاحکام"، نسبت به سایر کتب اربعه جامع‌تر است و روایت‌های فقهی را در سرفصل‌های متنوع‌تری گنجانده‌است؛ تا جایی که به عقیده برخی از دانشمندان شیعه، این کتاب به تنهایی برای استناد فقیهان به روایات، کافی است. روایت‌های "تهذیب" در سه دسته تقسیم شده‌اند؛ «احادیث ادله» که شیخ به عنوان دلیل حکم شرعی بیان می‌کند، «حدیث‌های متعارض» که با حدیث‌های ادله متعارضند و «احادیث شواهد» که در تأیید یا رد یکی از حدیث‌های متعارض گزارش شده‌اند. شیخ طوسی روایت‌های ابتدایی هر باب را بر روایت‌های پایانی باب، ترجیح داده‌است. همچنین وی به جهت رعایت اختصار در کتاب، حدیث‌ها را با سندی معلق می‌آورد و در انتهای کتاب، طریقه خود به هر روایت را به‌طور کامل گزارش می‌کند. طوسی در این اثر کوشیده‌است تا راه جمع عرفی و نه ایراد از اسناد حدیث‌ها را برای حل مشکل تعارض روایات، ارائه کند. با این وجود ایراداتی چون وجود حدیث‌های ضعیف، ضعف در بیان وجوه حل تعارض بین روایت‌های متعارض، بیان دلایل غیر محکم برای برخی ادعاها و وقوع خطا و تحریف در نقل سند و متن برخی روایات، سبب شده‌است تا کتاب مورد انتقاد برخی از فقیهان و علمای علم حدیث قرار گیرد.
ابوجعفر محمد بن حسن، ملقب به شیخ طوسی و شیخ الطائفه، به سال ۳۸۵ ه‍.ق در طوس متولد شد. او به دوران حکومت آل بویه می‌زیست و در این دوره، از حمایت‌های حکومت وقت نسبت به عالمان شیعه برخوردار بود. وی به سال ۴۰۸ ه‍.ق وارد بغداد شد. او چهل سال در بغداد بود و نزد استادان خود همچون شیخ مفید، تحصیل کرد. بنابر گزارش‌هایی، در سال‌های ۴۴۸ تا ۴۴۹ ه‍. ق، پس از بالا گرفتن نزاع میان شیعیان و اهل سنت در بغداد، از شیخ نزد خلیفه بدگویی شد و پس از آن گروهی از متعصبان سنی مذهب، به منزل شیخ حمله کردند و کتابخانه او را آتش زدند. طوسی نیز پس از این رویداد، بغداد را ترک کرد و عازم نجف شد. طوسی ۱۱ سال در نجف بود و حضور او سبب شد تا حوزه‌ای بزرگ در نجف که تا آن روزگاران، شهری متروک قلمداد می‌شد، شکل بگیرد. سرانجام شیخ طوسی به سال ۴۶۰ ه‍.ق از دنیا رفت و در منزل خویش در نجف دفن شد.
تا پیش از سده دوم ه‍. ق، عبارت «تدوین حدیث» مرسوم نبود و از عناوینی چون «تقیید حدیث» یا «کتابت» و «تألیف» استفاده می‌شد. محدثان سنی مذهب در قرن اول ه‍. ق، از نگارش حدیث منع می‌شدنداین منع از جانب سه خلیفه اول صورت گرفته و دلایلش اینگونه عنوان شده‌است: دلایل سیاسی، از بین بردن روایات با موضوع فضیلت یا رذیلت افراد، جلوگیری از اختلاف بین مسلمانان، ترس از نسبت دادن دروغ به پیامبر اسلام، عدم نیاز به حدیث با وجود قرآن، ترس از اختلاف حدیث با قرآن و ترس از ترک قرآن. (رک: ) یا آن را مکروه می‌دانستند. در مقابل، محدثان شیعه، به روایت‌هایی از پیامبر اسلام استناد می‌کردند که در آنها به نگارش حدیث توصیه می‌شد. سخت‌گیری‌ها در منع روایت، در خصوص روایت‌های فقهی با اغماض همراه بود. در میان شیعیان امامیه، روایاتی گزارش شده‌است که اولین کتاب‌های مدون حدیثی، متعلق به علی بن ابی‌طالب بوده‌است که به دستور پیامبر اسلام و به جهت حفظ تعالیم اسلامی برای امامان پس از علی نگارش یافته‌است. نام این اثر در برخی روایات، «الجامعه» یا «کتاب علی» عنوان شده‌است. عمر بن عبدالعزیز (۹۹–۱۰۱ ه‍.ق)، خلیفه اموی در قرن دوم هجری به حاکمان ولایت‌های اسلامی دستور داد تا هر حدیث منسوب به پیامبر اسلام را بنویسند. پیش‌تر، شاگردان محمد باقر (۵۷–۱۱۴ ه‍.ق)، به این کار مبادرت کرده بودند که در دوران جعفر صادق با توان بیشتری پی گرفته شد. آقابزرگ تهرانی در کتاب "الذریعه"، یکصد و هفده اصلاصل، به معنای اثری حدیثی است که مستقیماً از کتابت شنیده‌ها پدید آمده‌است. در این اثر، نویسنده تنها به هدف نگارش احادیث مسموع خویش، اقدام به تألیف نموده‌است. در مقابل اصل، مصنفات قرار دارد که علاوه بر متن حدیث، شامل نوشته‌های مؤلف نیز می‌شود. (رک: ) را به شاگردان محمد باقر و جعفر صادق منسوب دانسته و نام آنها را ذکر کرده‌است. روند نگارش حدیث به صورت «اصل» در تشیع، تا دوران امامت حسن عسکری (مـ ۲۶۰ ه‍.ق) ادامه داشت. امامان شیعه، همواره شاگردان خود را به نگارش حدیث ترغیب می‌کردند. در این‌باره، محمد باقر، مفضل بن عمر را به نوشتن حدیث توصیه کرد و به او از در پیش بودن روزگاری پر آشوب خبر داد که جز روایت‌های مکتوب، منبع دینی دیگری وجود ندارد.«اکتب و بث علمک فی اخوانک، فإن مت فاورث کتبک بنیک فانه یأتی علی الناس زمان هرج لا یستأنسون الا بکتبکم»؛ «بنویس و به این وسیله علم خود را میان برادران دینی‌ات منتشر کن و هنگام مرگ، نوشته‌هایت را برای فرزندانت به ارث بگذار، زیرا زمانی پرآشوب خواهد آمد که به جز نوشته‌های شما علاقه دینی ممکن نیست.» (رک: اعیان الشیعه، ج۱، ص ۹۲) از آن پس، شاگردان امامان شیعه، به‌ویژه اصحاب جعفر صادق، حدیث‌ها را مکتوب می‌کردند. درنتیجه ۴۰۰ کتاب حدیثی تألیف شد که بعدها پایه علوم حدیث شیعه را شکل داد. این آثار که در اصطلاح علوم حدیث به آنها «اصل» می‌گویند؛ به جهت تعدادشان، به اصول اربعه‌مأئة (به فارسی: اصول چهارصدگانه) مشهورند. اهمیت این اصول، پس از روی‌کار آمدن عباسیان و سخت‌گیری بر علویان بیشتر شد و به این جهت، شیعیان برای جمع‌آوری و کتابت حدیث، انگیزه بیشتری پیدا کردند.
عصر ورود شیخ طوسی به بغداد، همزمان با مرکزیت حکومت عباسیان در این شهر بود. در شهر بغداد، هر دو طایفه شیعه و سنی، مرکزهای علمی مهمی داشتند و در بر همین اساس، هر دو طرف همواره خود را متعهد می‌دانستند تا از مذهب خود دفاع علمی و سیاسی کنند. با توجه به قرینه‌های موجود، با وجود اختلاف میان شیعه و سنی در آن روزگار، اتحاد و هماهنگی کاملی در بین بزرگان شیعه نیز وجود نداشت و آنها در امور فقهی، دچار اختلاف‌های فراوانی بودند. از همین رو، شیخ بیشتر اهتمام خویش را در رفع تعارض و تناقض‌های علمی و اجتماعی قرار داد و در این خصوص نقش مهمی را ایفا کرد. به گزارش مسعودی — از پژوهشگران شیعه — با نگاهی به آثار شیخ طوسی، مشخص می‌شود که وی به عنوان یک منجی و چاره‌گر به تألیف آثارش پرداخته‌است تا با رفع تناقض‌ها از چهره مذهب تشیع، از این مذهب پاسداری کند. شیخ پس از آنکه از او درخواست شد تا کتابی تألیف کند که تناقض‌ها و تعارض‌های حدیث‌ها را رفع کند و از جدا شدن گروهی از شیعیان از مذهب جلوگیری نماید، اقدام به تألیف کتاب "تهذیب الاحکام" نمود و از این رو کتاب "تهذیب"، با رویکردی کلامی نگارشته شد.
طوسی در مقدمه تهذیب‌الاحکام نوشته‌است که یکی از دوستانش، به او اطلاع داده‌است که تعارض‌هایی در حدیث‌های شیعه وجود دارد که باعث انتقاد مذاهب دیگر و در نتیجه جدایی گروه‌هایی از تشیع شده‌است. این دوست از شیخ طوسی می‌خواهد تا برای رفع این تعارض‌ها، شرحی بر کتاب "المقنعه" اثر شیخ مفید بنویسد و در ضمن گزارش مستندهای هر مسئله فقهی، به ذکر حدیث‌های متناقض آن موضوع نیز بپردازد. بنابراین شیخ به نوشتن کتاب "تهذیب الاحکام" اقدام کرد. گروهی همچون محمدباقر خوانساری بر این باورند که "تهذیب الاحکام" به سفارش شیخ مفید تألیف شده‌است؛ اما این باور به عقیده شبیری در "دانشنامه جهان اسلام"، صحیح به نظر نمی‌رسد.
در این اثر به هیچ‌یک از کتاب‌های دیگر مؤلف اشاره‌ای نشده‌است. از این رو، احتمالاً اولین کتاب شیخ طوسی بوده‌است و خود نویسنده به این که کتابش را پیش از "استبصار" نوشته‌است تصریح می‌کند. با توجه به این که در ابتدای کتاب از شیخ مفید با عبارت «ایده الله» و در بخش‌های دیگر با «رحمة الله» یاد شده است، احتمالاً تحریر این کتاب در زمان حیات مفید آغاز و تا پس از مرگ او — رمضان ۴۱۳ ه‍. ق — ادامه‌ داشته‌است. به گزارش "دایرة المعارف بزرگ اسلامی"، طوسی تألیف این اثر را در سال‌های آغازین تحصیل نزد شیخ مفید آغاز کرد و در زمان درگذشت مفید، کتاب را به باب صلاة رسانیده بود. شیخ تا مهاجرتش به نجف در سال ۴۴۹ ه‍.ق، کار بر روی این کتاب را ادامه داد. ویژگی اصلی این کتاب، دسترسی نویسنده آن به کتابخانه‌های بزرگی چون کتابخانه سید مرتضی و کتابخانه محله کرخ بغداد می‌باشد که سبب شد تا شیخ طوسی بتواند، روایت‌های ناشناخته در میان منابع را جمع‌آوری کند.
تهذیب الاحکام یک کتاب حدیث است که به گفته محدث نوری، مشتمل بر ۱۳٫۵۹۰ حدیث و به بر اساس شمارش ویراستار کتاب، مشتمل بر ۱۳٫۹۸۸ حدیث حدیث است. این حدیث‌ها به صورت موضوعی در باب های مختلفی — که فصل های کتاب را تشکیل می دهند — تفکیک شده‌اند. خود نگارنده در کتاب "الفهرست" گفته است که این کتاب ۲۳ باب دارد، اما بر اساس نسخه چاپ نجف "تهذیب الاحکام" تعداد باب‌های آن ۴۰۹ است که ۲۸ باب از آنها تکراری است. در گزارش محدث نوری، تعداد باب‌ها ۲۹۳ عنوان شده‌است. این کتاب در ۱۰ جلد به تحریر در آمده‌است. به نظر شبیری در دانشنامه جهان اسلام، علت این تفاوت‌ها در آمار، اشتباه در محاسبه و شمارش یا یکی دانستن برخی از باب‌های و حدیث‌ها می‌باشد.
طوسی سعی کرده‌است تا در این اثر جز روایت‌های فقهی، روایت دیگری را وارد نکند. این اثر به عنوان شرح کامل کتاب "المقنعه" شیخ مفید نگارش یافته‌است. شیوه التزام نویسنده به کتاب "المقنعه" در سرتاسر کتاب یکسان نیست و در برخی موارد، به بیان تمام فتوای شیخ مفید پرداخته‌است و در بیشتر کتابش، تنها از ترتیب "المقنعه" پیروی می‌کند و فتواهای شیخ مفید را ذکر نمی‌کند. یکی از تفاوت‌های "المقنعه" و "تهذیب الاحکام"، سنددار ذکر کردن برخی از روایت‌های "المقنعه" است که توسط مفید بدون سند ذکر شده‌اند. از این رو کتاب "تهذیب"، یک شرح آزاد از کتاب "المقنعه" به‌شمار می‌آید. عبارت «المقنعه» در سه جلد "ابتدایی تهذیب الاحکام" بسیار نقل شده‌است و به تدریج کاهش می‌یابد تا اینکه از جلد ششم به بعد، دیگر از این عبارت استفاده نمی‌شود. بر اساس تحلیل‌هایی، جلد ششم کتاب، آخرین جلد تألیف شده کتاب است. شیخ طوسی در این اثر، گاهی برای گزارش استدلال‌های شیخ مفید در "المقنعه"، به نظر اهل خبره استناد می‌کند. او گاهی فتواهای مفید را تفسیر یا تاویل می‌کند و این کار را به جهت برگزیدن فتوایی غیر از فتوای شیخ مفید انجام داده‌است. در این اثر گاهی وقت‌ها بین فتوای شیخ مفید و متن حدیث، تلفیق صورت می‌گیرد و شناسایی این دو را سخت کرده‌است.
مولف در هر باب بعد از بیان حکم شرعی و استنباط آن با دلایل قطعی فقهی نزد شیعه دوازده‌امامی، به تاویل یا تضعیف روایت‌های متعارض پرداخته‌است.«تأویل» یا «تأویل الحدیث» به معنای جایگزین کردن معنای غیرظاهری یک روایت به جای معنای ظاهری آن است که در حل تعارض در روایاتی صورت می‌گیرد که اختلاف لفظی با هم دارند.
«تضعیف» به معنای آنکه یکی از روایات متعارض، با توجه به قرائن دیگر، ضعیف‌تر از روایت دیگری قرار گیرد و به همین جهت از درجه اعتبار ساقط شود. (رک: "دایرةالمعارف بزرگ اسلامی") در باب اول، شیخ طوسی به بیان روایت‌های شیعه در خصوص مسئله، اشاره به روایت‌های اهل سنت به صورت مرسل و پس از آن بیان مباحث گوناگون قرآنی، ادبی و اصولی در خصوص موضوع پرداخته‌است اما تسری این شیوه، احتمالاً کتاب را از حالت حدیثی خارج می‌کرد. پس، در باب‌های بعدی، این سیاست نگارشی تغییر کرده‌است و تنها به بیان تعارض بین روایت‌های شیعه و رفع آن پرداخته شده‌است. طوسی همچنین در ادامه، باب‌هایی را که در کتاب "المقنعه" نیز وجود نداشت، به کتاب افزوده‌است. طوسی حدیث‌های ابتدایی هر باب را بر حدیث‌های انتهای باب، ترجیح داده‌است. وی به جهت رعایت اختصار در کتاب، حدیث‌ها را با سندی معلقحدیث معلق یا سند معلق به حدیثی گفته می‌شود که در گزارش سند آن، نام برخی یا همه راویان حدیث، حذف شده باشد. می‌آورد و در انتهای کتاب، طریقه خود را به هر راوی به‌طور کامل گزارش می‌کند. بیشتر حدیث‌های این اثر در موضوع فقه می‌باشند و نسبت به "کافی" و "من لایحضره الفقیه"، شامل روایت‌های فقهی بیشتری می‌باشد. ارائه نسبتاً کامل از آراء موافق و مخالف احکام شرعی مورد اختلاف، از ویژگی‌های این اثر است.
حدیث‌های "تهذیب" در سه دسته تقسیم شده‌اند؛ «احادیث ادله»، «احادیث متعارض» و «احادیث شواهد». دسته اول، حدیث‌هایی است که شیخ مفید یا طوسی به استناد آن روایت‌ها حکم شرعی خود را استنباط و ارائه کرده‌اند. دسته دوم، روایت‌های متعارض با دسته اولند و دسته سوم نیز شواهدی هستند برای سازگار کردن حدیث‌های متعارض با یکدیگر یا سایر تاویل‌های حدیث. بخش عمده این کتاب را حدیث‌های متعارض تشکیل داده‌اند و بخش بسزایی از کتاب، شامل تفسیرها، ادله و توضیح در مورد حل تعارض روایت‌ها است. در این موارد، شیخ طوسی ۳۲۷ مرتبه از خود نام می‌برد. تفسیرهای او بر مبادی کلامی استوار است. طوسی برای رفع تعارض بین روایت‌ها، در این اثر کوشیده‌است تا به جای اشکال کردن بر سند روایت و بی‌اعتبار کردن آن، از راه جمع عرفیجمع عرفی یعنی، دو دلیل یا روایت متعارض را بر اساس قواعد عرفی، جمع کردن. قواعد عرفی، آن قواعدی است که عموم مردم از آنها برای رفع تعارض‌ها استفاده می‌کنند. برای مثال: قرینه‌های موجود در کلام متلکم از قواعد عرفی است. اقدام کند. او با وجود آن که آوردن تاویل برای حدیث‌ها را لازم نمی‌دانست، اما برای حدیث‌های متعارض تاویل آورد. بسیاری از متکلمان و فقیهانِ پس از او نیز راه‌حل جمع عرفی او را پذیرفته‌اند اما در مواردی، در مصادیق دچار تردید و انکار شده‌اند. با این وجود، طوسی در موارد بسیاری، حدیث‌های متعارض را ضعیف و بی‌اعتبار می‌داند و از این استدلال برای رفع تعارض استفاده کرده‌است. یکی از مهمترین قواعد جمع عرفی در این کتاب، حمل روایت‌های ائمه دوازده‌گانه بر «تقیه»، «سنی مذهب بودن راوی حدیث»، «موافقت با فتوای اهل سنت یا حاکمان وقت»، «مخالفت آن با ظاهر قرآن یا احادیث متواتر و حتی اجماع امامیه» است. «حمل حدیث بر حالت عذر و ضرورت» از دیگر استدلال‌های پرتکرار شیخ طوسی برای رفع تعارض است. «حمل امر بر استحباب» و «حمل نهی بر کراهت»، از قواعد دیگری است که طوسی در این اثر به آنها ملتزم است. در مقابل، «اختصاص دادن حکم روایت به مورد خاص آن روایت»، «حمل اخبار در حدیث بر تعجب و انکار»، «حمل حدیث‌های متعارض بر تخییر» و «حمل امر به دو کار بر وجوب تخییری» از قواعد کم کاربرد در کتاب "تهذیب الاحکام" است. شیخ طوسی در مواردی، با وجود روایت‌های متعارض دیگری، تنها به ذکر یک روایت متعارض اکتفا کرده‌است. دلیل این کار او، امکان حمل دلایل رفع تعارض بر دیگر روایت‌های متعارض عنوان شده‌است. همچنین در مواردی، برای رفع تعارض دو روایت، راه‌های متعددی را گزارش می‌کند، اما هیچ‌کدام را بر دیگری ترجیح نمی‌دهد.
کتاب "استبصار"، بعد از کتاب "تهذیب" نگارش یافته‌است. باب‌های کتاب "تهذیب" و "استبصار" با هم تفاوتی چندان ندارند و تمام حدیث‌های "استبصار"، به گونه‌ای در کتاب "تهذیب" آمده‌اند. با این وجود، این دو اثر در اسنادهایشان با هم تفاوت‌هایی دارند. برای نمونه در جلد ابتدایی "استبصار"، بیش از دویست روایت بدون آغاز سند آمده‌است که در کتاب "تهذیب"، با سند کامل ذکر شده‌اند و در مقابل، در هشتاد مورد دیگر، اسناد "استبصار" نسبت به "تهذیب"، کامل‌تر آمده‌اند. طریق‌های گزارش‌شده در کتاب "استبصار"، غالباً کوتاه‌تر از طریق‌های کتاب "تهذیب" عنوان شده‌اند. بیشتر تفسیرها و توضیح‌های مؤلف در "استبصار"، از کتاب "تهذیب" ریشه گرفته‌اند، هرچند تعبیر و جمله‌بندی متفاوتی دارد. این دو کتاب، علی‌رغم ارتباط‌ نزدیک، دو اثر مجزا و مستقل از هم هستند. «تنظیم شدن بر اساس کتاب "المقنعه»"، «حذف سندهای روایت به جهت رعایت اختصار» و «کوشش در رفع تعارض میان حدیث‌های متعارض» از ویژگی‌های مشترک "استبصار" و "تهذیب"، عنوان شده‌است. بنابر آنچه شیخ طوسی در علت نگارش اثر عنوان می‌کند؛ این کتاب نوعی تلخیص از "تهذیب الاحکام" او می‌باشد.
کتاب "تهذیب الاحکام" یکی از کتب اربعه شیعه است که مورد استناد فقهی فقیهان امامیه قرار می‌گیرد. به گزارش شبیری در "دانشنامه جهان اسلام"، این اثر را از لحاظ جامعیت، پراهمیت‌ترین کتاب از این چهار کتب اربعه برشمرده‌اند. بحرالعلوم — از فقیهان شیعه — این کتاب را بی‌نیازکننده فقیهان از سایر کتاب‌های حدیثی می‌داند. علامه حلی این کتاب را «اصل فقه» وصف کرده‌است و در کنار "المقنعه"، مهم‌ترین کتاب فقهی برشمرده‌است. محمدتقی مجلسی این اثر را از لحاظ اعتبار پس از کتاب "کافی" و "من لایحضره الفقیه" جای داده‌است. در این میان، دانشمندان اخباری با استناد به سخن شیخ طوسی در "عده فی الاصول"، معتقدند که تمام حدیث‌های این کتاب، صحیح است. در این اثر، همچون "من لایحضر الفقیه"، روایت‌های متعارض گزارش شده‌اند که نشانه عمق و اعتبار این اثر می‌باشد.
شخص مولف نیز بارها در دیگر آثارش از این کتاب به عنوان مرجع یاد کرده‌است. خود او در کتاب "استبصار" که پس از "تهذیب الاحکام" به نگارش درآورده است، از این اثر با عبارت‌هایی چون «کتاب الکبیر» و «کتابنا الکبیر» یاد کرده‌است.
علاوه بر جنبه فقهی کتاب "تهذیب"، جنبه حدیثی این اثر نیز مورد توجه منابع شیعی قرار گرفته‌است. منابع حدیثی که بعد از این کتاب تدوین شده‌اند، حدیث‌های این اثر را نقل کرده و به آنها استناد کرده‌اند. به گواه "دانشنامه جهان اسلام"، حدیث‌های بسیاری از این کتاب توسط سید بن طاووس در آثارش و ابن ادریس در کتاب "السرائر"، نقل شده‌اند. صاحب معالم در خصوص روایت‌های این اثر معتقد است که در بسیاری از روایات، به جهت تعلیق در سند روایت‌ها، افتادگی‌های بسیاری در متن سند آنها رخ داده‌است. شیخ طوسی نیز در ابتدای کتاب "تهذیب" می‌نویسد: «اخباری که در کتابم نقل کرده‌ام، اخبار متواتر و روایاتی است به همراه قرائن دال بر صحت، و همان سنت مقطوعی که اصحاب مشهور ما آورده‌اند.» این کتاب توسط عالمان شیعی بسیاری در دوره‌های مختلف، تدریس شده‌است.
در نزد فقیهان دیگر نیز، دیدگاه‌های شیخ طوسی در کتاب "تهذیب"، فتواهای او تلقی شده و مورد بررسی قرار گرفته‌اند. از مواردی که مورد توجه منابع فقهی قرار گرفته‌اند، تفاوت برخی از فتواهای شیخ در کتاب "تهذیب" و فتوای او در دیگر کتاب‌های اوست. همچنین برخی از فتاوای شیخ طوسی در این اثر، از آراء اختصاصی او قلمداد شده که قائلان اندکی داشته‌اند. «وجود حدیث‌های ضعیف»، «ضعف در بیان وجوه حل تعارض بین روایت‌های متعارض»، «بیان دلایل غیر محکم برای برخی ادعاها» و «وقوع خطا و تحریف در نقل سند و متن برخی روایات»، از جمله معایب این اثر به‌شمار می‌آید. وجود اشکال‌هایی در سند روایت سبب شده‌است تا جمعی از عالمان شیعه چون شهید ثانی، یوسف بحرانی، محمد کلباسی، نوری و تستری به این اثر نقدهایی را مطرح نمایند.
"تهذیب الاحکام" نخستین بار در دو جلد رحلی با تصحیح احمد شیرازی و باقر قوچانی در سال‌های ۱۳۱۷ و ۱۳۱۸ ه‍.ش به روش چاپ سنگی، منتشر شد. این کتاب با تصحیح سید حسن موسوی خرسان در سال ۱۳۷۹ خورشیدی در نجف با قطع وزیری در ده جلد چاپ‌ شده‌است و بعد از آن بارها به صورت چاپ افست، نشر یافته‌است. این چاپ تحقیق شده کتاب، نخستین چاپ تحقیقی اثر بوده‌است. دو تصحیح دیگر از این کتاب، از محمد جعفر شمس‌الدین در سال ۱۴۱۲ ه‍.ق در بیروت و علی اکبر غفاری در سال ۱۳۷۶ ه‍.ش در تهران منتشر شده‌است.
از کتاب "تهذیب الاحکام"، نسخه‌های نادری وجود دارد. نسخه اصلی کتاب به خط مؤلف است که در اختیار نوادگان او قرار داشته‌است. شهید اول و ثانی از این نسخه نقل‌هایی داشته‌اند و شهید ثانی مستقلاً، نسخه‌ای از کتاب را به دست‌خط مؤلف در اختیار داشته‌است. یک نسخه دیگر از کتاب، به خط مؤلف نزد پسر او بوده‌است که شیخ طوسی آن را برای پسرش قرائت کرده‌است. این نسخه نزد علی بن محمد بیاضی (متوفی ۸۷۷ ه‍.ق) بوده‌است. همین‌طور حسن بن زین الدین در "منتقی الجمان"، بیشتر نقل‌های کتاب را از نسخه اصلی "تهذیب" گزارش کرده‌است. نسخه دیگری از این اثر در دست نوه حسن بن زین الدین به نام علی بن محمد عاملی گزارش شده‌است. همچنین، نسخه‌ای از "تهذیب" که شامل جزء اول کتاب است، در کتابخانه علامه سید محمد حسین طباطبایی نگهداری می‌شود که به گواه یکی از مالکان نسخه، شیخ بهایی آن را به خط مؤلف دانسته‌است. اما شواهدی بر صحت این ادعا وجود ندارد. یک نسخه دیگر از بخش‌هایی از کتاب که به خط حسین بن عبدالصمد حارثی — پدر شیخ بهایی — نوشته شده‌است، گزارش شده‌است. از این کتاب نسخه‌های فراوانی در کتابخانه‌های اسلامی وجود دارد که بسیاری از آنها معتبرند. قدیمی‌ترین نسخه تاریخ‌دار، کتابی است که تاریخ کتابت آن ۵۷۵ ه‍.ق عنوان شده‌است و مشتمل بر جلد چهار و بخشی از جلد پنجم کتاب است. این نسخه در کتابخانه آیت الله گلپایگانی قم نگهداری می‌شود.
کتاب "تهذیب الاحکام" از جهت روایی مورد توجه منابع حدیثی شیعه قرار گرفته‌است و نقل روایت‌های بسیاری از حدیث‌های آن صورت گرفته‌است. حسن بن زین‌العابدین ملقب به صاحب معالم، روایت‌های صحیح و حسن این کتاب را در کتابی دیگر با عوان "منتفی الجمان" جمع‌آوری کرده‌است. حدیث‌های این اثر در آثار متنوعی گزارش شده‌اند که می‌توان به "وسائل الشیعه"، "الوافی"، "بحارالانوار"، "السرائر" و آثار سید بن طاووس اشاره کرد. کتاب "ترتیب التهذیب"، بر پایه این باور شکل گرفته‌است که کتاب "تهذیب الاحکام"، ترتیب و تنظیم شایسته‌ای ندارد؛ با این وجود برخی این کتاب را «تخریب التهذیب» لقب داده‌اند. "ترجمة تهذیب الاحکام" از محمدتقی گیلانی، "ترجمة تهذیب الاحکام" اثر محمدیوسف گورکانی، "مختصر مزار کتاب التهذیب" از محمد جاوجانی و "گزیدة تهذیب" از محمدباقر بهبودی از کتاب‌هایی است که با موضوع تلخیص تهذیب‌الاحکام نوشته شده‌است.
"غایة المرام" از نعمت‌الله جزایری شرحی بر "تهذیب الاحکام" است. آقابزرگ تهرانی، شانزده شرح و بیست حاشیه بر کتاب "تهذیب" را گزارش کرده‌است. از این میان، نام چهار کتاب به عنوان حاشیه بر تمام کتب اربعه آمده‌است. از میان حواشی این کتاب می‌توان به "حاشیه احمد احسائی"، "حواشی میرداماد" بر کتب اربعه، "جامع الحواشی"، و یک شرحی بر مشیخه‌های تهذیب الاحکام با عنوان "حدیقة الانظار" اثر محمد علی بن قاسم آل کشکول اشاره کرد. کتاب "رساله فی الجمع بین حدیث‌های باب الزیادات من التهذیب" از شروح این کتاب برشمرده شده‌است. این اثر، تألیف احمد احسائی است. شرح کامل دیگری که بر این اثر نگاشته شده‌است، کتاب "ملاذ الاخبار" اثر محمدباقر مجلسی است که در شانزده جلد، به شرح این اثر پرداخته‌است. دو شرح دیگر نیز از محمدتقی مجلسی و عبدالله تستری برای این کتاب یاد شده‌است. از "شرح ملاظاهر قمی بر تهذیب‌الاحکام"، تنها عکس‌های از مقدمه آن در ضمیمه کتاب "ترتیب التهذیب" سید هاشم بحرانی به چاپ رسیده‌است.
بر اساس گفته شیخ طوسی در مقدمه کتاب "الاستبصار"، طوسی روایات متعارض با کتاب "تهذیب‌الاحکام" را در کتاب "الاستبصار" جمع کرده‌است و به رفع تعارض آن پرداخته‌است. "تنبیه الاریب و تذکرة اللبیب فی ایضاح رجال التهذیب" اثر سیدهاشم بحرانی و "گزیدة آن انتخاب الجیّد من تنبیهات السید" از حسن دمستانی، "رسالة فی اسانید التهذیب" از فخرالدین طُرَیْحی و "تصحیح الاسانید" اثر میرزامحمد اردبیلی از دیگر آثار با محوریت "تهذیب الاحکام" هستند که به تألیف دانشمندان شیعه منتشر شده‌اند. "ترتیب اسانید کتاب التهذیب" اثر آقاحسین طباطبائی بروجردی است که به خط حسن نوری همدانی و با نام "تنقیح اسانید التهذیب" چاپ شده‌است، دیگر اثر چاپی با محوریت "تهذیب الحکام" است. کتاب "رجال اسانید" یا "طبقات رجال" "کتاب التهذیب" که اثر دیگری از آقاحسین طباطبایی است، در "جامع الرواة" محمد اردبیلی و پس از آن به صورت کامل‌تر و دقیق‌تر در "معجم رجال الحدیث" سید ابوالقاسم خوئی ذکر شده‌است. بررسی تک تک راویان "تهذیب" در لوح فشرده «درایة النور» زیرنظر سید محمدجواد شبیری دیگر اثر منتشر شده در خصوص این کتاب است.
کاروان اسلام یا البعثة الاسلامیة الی البلاد الافرنجیة نام اثری از صادق هدایت است.
به گفته مجتبی مینوی (دوست و همکار صادق هدایت) این اثر را صادق هدایت در میانه سال‌های ۱۳۱۲–۱۳۱۳ نوشته‌است.
اثر با رویکردی هجوآمیز به سرگذشت و فراز و نشیب‌های سفر چند تن از مبلغان اسلام به بلاد اروپایی می‌پردازد. اسامی این افراد عبارت‌اند از:
البعثة الاسلامیه الی بلاد الافرنجیه رساله طنزآمیزی از صادق هدایت است. هدایت در این اثر با استفاده از تمثیل‌های طنز تلخ مذهبی رفتار توده‌ای از زوار را مورد انتقاد قرار می‌دهد. هدایت در این کتاب روحانیون اسلامی یا به اصطلاح آخوندها را به باد انتقاد گرفته و با لحنی تمسخرآمیز بیان می‌کند که آخوندها تنها برای منافع شخصیشان خود را بدین لباس درآورده‌اند. داستان این کتاب که از زبان یک خبرنگار عربی نقل شده بدین شرح است: که عده‌ای مذهبی در جلسه‌ای تصمیم می‌گیرند که برای مسلمان کردن سرزمین‌های کفر به آنجا سفر کنند لذا گروهی گرد آمده و با پولی که از مردم جمع‌آوری کرده‌اند سفر را آغاز می‌کنند؛ اما یکی از اخوندها که مسئول نگهداری از پول‌ها بوده و خیلی ادعای روحانیت داشته ضمن سفر با پول‌ها فرار می‌کند و بقیه آخوندها در کشورهای اروپایی ماندگار و به رقص و آواز روی می‌آورند که خبرنگار در آخر داستان با آن‌ها روبرو می‌شود و داستان را از زبان آن‌ها می‌شنود.
صادق هدایت در نظر داشت که داستان را با نام مستعار راستگووسکی چاپ کند که این امر میسر نشد.
صادق هدایت در نامه یازدهم خود به حسن شهید نورایی به تاریخ پنجشنبه ۲۵ مهر ۱۳۲۵ [۱۷ اکتبر ۱۹۴۶] درباره دستنویس این کتاب می نویسد:
« رسالة بعثه الاسلاميه را که خواسته بودید نسخه منحصر به فرد آنرا پیچیده ام و مترصد هستم به شخص مطمئنی بدهم که برایتان بیاورد. آقای جرجانی گفتند کسی را سراغ دارند که با سفارشنامه همین روزها عازم پاریس است و پیش سرکار خواهد آمد. اگر ممکن شد به توسط ایشان خواهم فرستاد. چون از موضوع آن زیاد خوشم نمی آید، اگر بنا شد چاپ کنید بی اسم باشد و البته اصلاحات لازم را در آن خواهید کرد تا زیاده از حد پولتان به هدر نرفته باشد.»کتاب «"صادق هدایت ۸۲ نامه به حسن شهید نورایی"»، به کوشش ناصر پاکدامن و بهزاد نوئل شهید نورایی،‌ کتاب چشم انداز،‌ پاریس،‌ چاپ دوم، زمستان ۱۳۷۹، ص ۷۱
و در نامه دوازدهم به شهیدنورایی،‌ به تاریخ يكشنبه، ۲۹ آبان ۱۳۲۰ [۱۷ نوامبر ۱۹۴۶] می آورد: