moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
در عصر عباسیان، تشیع از گسترش روزافزون تری نسبت به عصر امویان، برخوردار بود زیرا شیعیان در اقصی نقاط سرزمین پهناور اسلامی پراکنده شدند، چنان‌که هنگام سعایت از موسی کاظم نزد هارون گفته می‌شود که از مشرق و مغرب عالم به نزدش خمس می‌آورند. زمانی که علی بن موسی الرضا در راه مرو وارد شهر نیشابور شدند، علاوه بر تعداد بی شمار استقبال کنندگان، تنها بیست هزار کاتب قلم و دوات به دست، حدیث سلسله الذهب را می‌نوشتند. عباسیان هنگام تشییع جنازه موسی کاظم به قدرت اهل بیت پی بردند لذا سلیمان بن منصور، عموی هارون برای فرونشاندن خشم شیعیان که اجتماع باشکوهی را تشکیل داده بودند پابرهنه در مراسم تشییع جنازه موسی کاظم شرکت کرد. پس از این، خلفای عباسی سعی داشتند که رفتار محترمانه ای با امامان شیعه داشته باشند تا موجب خشم شیعیان نشوند. بدین جهت علی بن موسی الرضا در عصر هارون از آزادی نسبی برخوردار بود و می‌توانست به فعالیّت‌های علمی و فرهنگی شیعیان رسیدگی کند، حتی امامت خود را آشکار سازد و تقیه را کنار بگذارد و با اصحاب سایر فرق و مذاهب به بحث و گفت وگو بپردازد. چنان‌که اشعری قمی نقل می‌کند: «در زمان موسی کاظم و علی بن موسی الرضا عده ای از مرجئه اهل سنّت و زیدیان به تشیّع گرویدند و معتقد به امامت این دو امام گشتند.» بدین جهت علی بن موسی الرضا را طبق دستور مأمون از راه بصره، اهواز و فارس به سوی مرو بردند. نه از طریق کوفه، جبل و قم که محل تجمع شیعیان بود.
در عصر عباسیان بیش‌ترین کنترل بر رهبران شیعی اعمال می‌شد تا عموم مردم شیعی. جعفر الصادق، موسی کاظم وعلی بن موسی الرضا در قرن دوم، در عصر عباسیان، می‌زیستند و خلفای معاصر این بزرگواران عبارت بودند از: سفاح، منصور، مهدی، هادی، هارون، امین و مأمون. از این میان منصور و هارون سخت گیرترین این خلفا نسبت به شیعیان و علویان بودند. بر اثر سخت‌گیری این خلفا، سلسله قیام‌های زیدی از زمان منصور عباسی شروع و تا پایان قرن دوم ادامه داشت. این قیام‌ها عبارت بودند از: قیام محمد نفس زکیه در مدینه، قیام برادرش ابراهیم در بصره، قیام حسین بن علی حسنی در نزدیکی مکه، قیام یحیی بن عبدالله حسنی در مازندران و قیام ادریس بن عبدالله حسنی در مغرب. سرانجام در عصر مأمون، قیام ابوالسرایا به نام محمد بن ابراهیم طباطبا رخ داد که حجاز، یمن، جنوب ایران و عراق به جز بغداد را فراگرفت. البته، به جز قیام ادریس در مغرب همه قیام‌ها با شکست مواجه شدند.
با شروع قرن سوم، شیعه نفس تازه ای کشید و سبب آن این بود که اولًا کتب فلسفی و علمی بسیاری از زبان های پهلوی، یونانی و سریانی و غیر آنها به زبان عربی ترجمه شد و مردم به تعلیم علوم عقلی و استدلالی هجوم آوردند. علاوه بر آن مأمون خلیفه عباسی (۱۹۵–۲۱۸) معتزلی مذهب به استدلال عقلی در مذهب علاقه‌مند بود و در نتیجه به تکلم استدلالی در ادیان و مذاهب رواج تام و آزادی کامل داده بود و علما و متکلمین شیعه ازاین آزادی استفاده کرده در فعالیت علمی و در تبلیغ مذهب اهل بیت فروگذاری نمی‌کردند و ثانیا: مأمون عباسی به اقتضای سیاست خود به امام هشتم شیعه امامیه ولایت عهد داده بود و در اثر آن علویون و دوستان اهل بیت تا اندازه ای از تعرض اولیای دولت مصون بوده و کم و بیش از آزادی بهره‌مند بودند ولی باز دیری نگذشت که شیوه گذشتگان را در پیش گرفتند. در زمان متوکل عباسی (۲۳۲–۲۴۷ هجری) با اهل بیت و شیعیان وی دشمنی خاصی داشت و به امر وی قبر امام سوم شیعه را در کربلا با خاک یکسان کردند
در زمان هادی عسکری سازمان وکالت که با روی کار آمدن عباسی توسط جعفر صادق تأسیس گردید در زمان هادی عسکری گسترش یافت تا بستر فرهنگ انتظار ایجاد شود، مشکلات و چالش‌های فرهنگی و اعتقادی شیعیان برطرف و به اوضاع آنان رسیدگی و ارتباط با آنان و ایجاد پویایی در بین شیعیان در عصر اختناق ایجاد شود.
در بغداد، مرکز خلافت عباسی، در عصر غیبت صغری مانند دوره گذشته، شیعه از پایگاه سیاسی محروم بود. حکومت در دست عباسیان قرار داشت و آنان نسبت به شیعیان حساسیت خاصی داشتند. این حساسیت و ضدیت با شیعیان در برخی از موارد به اوج خود می‌رسید و گاهی نیز فروکش می‌کرد. در زمان خلافت «معتضد» عباسی(۲۷۹–۲۸۹ هـ) دشمنی نسبت به شیعیان بیش از زمان دیگر خلفای این دوره بود. او در دوره ۱۰ ساله خلافت خود به ایجاد جو اختناق بر ضد شیعیان به نحو گسترده‌ای اقدام نمود و به تعبیر «شیخ طوسی» در زمان او از شمشیرها خون می‌چکید. اما این وضع در زمان خلافت «مقتدر» عباسی(۲۹۵–۳۲۰ هـ) تا حدودی دگرگون شد و در برخی موارد چرخش سیاست به نفع شیعه شد و شیعیان توانستند در مرکز خلافت، در تشکیلات سیاسی نفوذ و نقشی داشته باشند. این دگرگونی با نفوذ خاندان «بنو فرات» شیعی در دستگاه خلافت آغاز شد. در خلال سال‌های وزارت «علی بن فرات»، برای شیعیان آزادی نسبی به وجود آمد و آنان از این فرصت پیش آمده در جهت احیای مرام شیعی بهره بردند. این دوره که با سفارت «حسین بن روح نوبختی» همزمان بود، فرصت خوبی شد تا او بتواند بهتر سازمان مخفی سفارت و وکالت را رهبری کند. «حسین بن روح» در زمان «ابن فرات» در میان رجال سیاسی از موقعیت خوبی بهره‌مند شد و از این فرصت برای بهبود وضع شیعیان استفاده کرد. امام دوازدهم شیعیان در دوره غیبت صغری، چهار سفیر و نایب خاص داشتند، این چهار تن به «نواب اربعه» معروفند که به ترتیب عبارتند از: «ابو عمرو، عثمان بن سعید عَمْری»، «ابو جعفر، محمد بن عثمان بن سعید عَمْری»، «ابوالقاسم، حسین بن روح نوبختی» و «ابوالحسن علی بن محمد سمری» که در این مدت ۷۰ ساله «غیبت صغری» عهده‌دار امر نیابت و سفارت بودند. کیفیت ارتباط سفیران با شیعیان به دو صورت بود، با واسطه وکیل و بدون واسطه وکیل، اما اصل در «سازمان وکالت» ارتباط با واسطه بود.
در قرن چهارم هجری با سست شدن ارکان خلافت بنی عباس و ظهور پادشان آل بویه، شیعه وسعت یافته و نیرومند شد. پادشاهان آل بویه که شیعه بودند، نفوذ زیادی را در مرکز خلافت بغداد و در خود خلیفه داشتند و این قدرت به شیعه اجازه می‌داد آزادانه به تبلیغ مذهب بپردازند. چنان‌که مورخین گفته‌اند در این قرن، همه جزیره العرب یا قسمت معظم آن به استثنای شهرهای بزرگ، شیعه بودند و با این وصف برخی از شهرها نیز مانند هجر و عمان و صعده در عین حال شیعه بودند. و همچنین در طرابلس و نابلس و طبریه و حلب و هرات، شیعه بسیار بود و اهواز و سواحل خلیج فارس از ایران نیز مذهب شیعه رواج داشت. در آغاز این قرن بود که ناصر اطروش پس از سالها تبلیغ که در شمال ایران به عمل آورد به ناحیه طبرستان استیلا یافت و سلطنت تأسیس کرد که تا چند پشت ادامه داشت و پیش از اطروش نیز حسن بن زید علوی سالها در طبرستان سلطنت کرده بود. در این قرن، فاطمیون که اسماعیلی بودند به مصر دست یافتند و سلطنت دامنه‌داری (۲۹۶–۵۲۷) تشکیل دادند.
از ابتدای قرن چهارم، با تلاش‌های صدوق اوّل، علی بن حسین قمی (وفات:۳۲۹هـ. ق) و با کوشش‌های حمزه بن عبدالعزیز دیلمی، معروف به سلاّر (وفات: ۴۴۸ یا ۴۶۴هـ. ق) با گردآمدن دو مجموعه حدیثی، فقهی کافی از کلینی (وفات: ۳۲۹هـ. ق) و من لایحضره الفقیه از صدوق (وفات:۳۸۱هـ. ق), مهم‌ترین ابزار استنباط برای فقیهان شیعه فراهم شد و حدیث و سنت به یادگار مانده از پیامبر اسلام و اهل بیتش، از مهم‌ترین منابع فقهی شیعه برای اجتهاد گردید.
از قرن پنجم تا اواخر قرن نهم، شیعه به گسترش خود ادامه می‌داد و پادشاهانی نیز که مذهب شیعه داشتند اقدام به ترویج تشیع می‌نمودند. در اواخر قرن پنجم هجری، دعوت اسماعیلیه در قلاع الَموت ریشه انداخت و اسماعیلیه نزدیک به یک قرن و نیم در وسط ایران در استقلال کامل می‌زیستند و سادات مرعشی در مازندران، سالهای متمادی سلطنت کردند. شاه خدابنده از پادشاهان مغول، مذهب شیعه را اختیار کرد و اعقاب او از پادشاهان مغول، سالیان دراز در ایران سلطنت کردند و از تشیّع ترویج می‌کردند و همچنین سلاطین اق قویونلو و قره قویونلو که در تبریز حکومت می‌کردند و دامنه حکمرانی شان تا فارس و کرمان کشیده می‌شد و همچنین حکومت فاطمیون نیز سالیان دراز در مصر برپا بود. البته قدرت مذهبی جماعت با پادشاهان وقت تفاوت می‌کرد چنان‌که پس از برچیده شدن بساط فاطمیون و روی کار آمدن سلاطین آل ایوب، صفحه برگشت و شیعه مصر و شامات، آزادی مذهبی را به کلی از دست دادند و جمع کثیری از تشیّع از دم شمشیر گذشتند و از آن جمله شهید اول محمد بن محمد مکی، یکی از نوابغ فقه شیعه، سال ۷۸۶ هجری در دمشق به جرم تشیع کشته شد و همچنین شهاب الدین سهروردی در حلب به جرم فلسفه به قتل رسید!! روی هم رفته در این پنج قرن، شیعه از جهت جمعیت در افزایش و از جهت قدرت و آزادی مذهبی، تابع موافقت و مخالفت سلاطین وقت بوده‌اند و هرگز در این مدت، مذهب تشیع در یکی از کشورهای اسلامی؛ مذهب رسمی اعلام نشده بود.
از پایان نیمه نخست قرن پنجم هجری فقیهان شیعه در حوزه‌های نجف و حلب و حلّه به سر می‌بردند. فقه استدلالی شیعه که در قرن چهارم پایه‌گذاری شده بود، در قرن پنجم رشد روزافزونی کرد. عقل و نقل گرایی با تلاش‌های شیخ طوسی در برابر تردیدها و شبهه‌های عقل گرایان و نقل گرایان و فقیهان عامه، شکوفا شد. شیخ طوسی به قانون مند کردن فرایند استنباط، گردآوری قواعد علم اصول، بررسی و تعمیق آن پرداخت و کتاب عده الاصول را نوشت. وی بر قرار دادن معیارهایی برای سنجشِ قانون مندِ راویان حدیث در علم رجال، مهم‌ترین ابزار شناخت احادیث صحیح و معتبر، همت گمارد. فقیهان پس از ایشان نیز استقراء و مطالعه حالات تمام راویان حدیث و جدا کردن افراد ثقه از غیر ثقه را ضروری دیدند. حکومت اسلامی و شیعی، در دهه‌های پایانی این دوران، پایه‌گذاری شد. از آن جا که این حکومت، بر پایه فقه اهل بیت و دنباله روی روش آنان در زندگی بود، نیاز به تدوین فقه حکومت داشت. افزون بر تلاش‌های شهید اوّل در تدوین فقه حکومتی برای سربداران، پس از آن که محقق کرکی، نظارت بر حکومت صفوی را پذیرفت، توجه فقها به مسائل دولت و احکام حکومتی برانگیخته شد. پی آمد این بررسی‌ها، نظریه پردازان در فقه، مسئله ولایت فقیه و گستره اختیارات او را بررسی نموده و رساله‌هایی فقهی زمینه مسائل فقه حکومتی، مانند: خراج و نمازجمعه و… نوشتند. در این دوران، حوزه حله، حوزه جبل العامل و حوزه اصفهان با ویژگی‌های جدا از هم، به شهرت رسیدند و جلودار حوزه‌های تشیع، در علم فقه شدند.
سال ۹۰۶ هجری، جوان سیزده ساله ای از خانواده شیخ صفی اردبیلی (متوفای ۷۳۵ هجری) که از مشایخ طریقت در شیعه بود با سیصد نفر درویش از مریدان پدرانش به منظور ایجاد یک کشور مستقل و مقتدر شیعه از اردبیل قیام کرده شروع به کشورگشایی و برانداختن آیین ملوک الطوایفی ایران نمود و پس از جنگهای خونین که با پادشاهان محلی و مخصوصاً با پادشاهان آل عثمان که زمام امپراتوری عثمانی را در دست داشتند، موفق شد که ایران قطعه قطعه را به شکل یک کشور درآورده و مذهب شیعه را در قلمرو حکومت خود رسمیت دهد. پس از درگذشت شاه اسماعیل صفوی، پادشاهان دیگری از سلسله صفوی تا اواسط قرن دوازهم هجری سلطنت کردند و یکی پس از دیگری رسمیت مذهب شیعه امامیه را تأیید و تثبیت نمودند، حتی در زمانی که در اوج قدرت بودند (زمان شاه عباس کبیر) توانستند وسعت ارضی کشور و آمار جمعیت را به بیش از دو برابر ایران کنونی (سال ۱۳۸۴ هجری قمری) برسانند گروه شیعه در این دو قرن و نیم تقریباً در سایر نقاط کشورهای اسلامی به همان حال سابق با افزایش طبیعی خود باقی بوده‌است.
در دهه‌های آخر قرن دهم هجری فقهای شیعه مثل محقق اردبیلی (وفات: ۹۹۳هـ. ق) و شاگردانش صاحب معالم و صاحب مدارک برخورد سخت گیرانه ای در پذیرش خبر واحد داشتند که به مکتب اخباری گری معروف شدند.
در سه قرن اخیر، پیشرفت مذهبی شیعه به همان شکل طبیعی سابقش بوده‌است و فعلًا که اواخر قرن چهاردهم هجری است تشیع در ایران مذهب رسمی عمومی شناخته می‌شود و همچنین در یمن و در عراق اکثریت جمعیت را شیعه تشکیل می‌دهد و در همه ممالک مسلمان نشین جهان، کم و بیش شیعه وجود دارد.
از نیمه دوم قرن دوازدهم هجری دورانهای تحوّل اجتهاد در فقه شیعه آغاز شد تلاش‌های وحید بهبهانی در پایانه قرن دوازدهم، مکتب فقهی جدیدی را در تشیع به وجود آورد که هم به عقل و هم نقل، توجه می‌کرد و با ظهور مکتب شیخ انصاری (وفات: ۱۲۸۱هـ. ق) در نیمه دوم قرن سیزدهم عظمت علمی شیخ انصاری آشکار شد. صاحب جواهر و شاگردان نزدیکش، او را به عنوان مرجع بی بدیل پس از صاحب جواهر برگزیدند. فقیهان شیعه تا امروز، در سایه مکتب فقهی شیخ انصاری تنفس کرده و زندگی می‌کنند و نتوانسته‌اند اصول جدیدی را به جای اصول فقه و روش علمی شیخ انصاری برگزینند.
کیسانیه یکی از فرقه‌های شیعی بودند. بنا به اعتقادات ایشان هرکس به امامت نامزد شود باید از فرزندان محمد حنفیه باشد و آنان کیسانیه خالص هستند که به این اسم نامیده شده‌اند و به ویژه مختاریه نام دارند. محمد حنفیه (مادرش از قبیله بنی‌حنیفه) یکی از پسران علی بن ابی‌طالب بود.
کیسانیه در مورد خلافت پس از علی به چند گروه تقسیم می‌شوند.
به علت در دسترس نبودن عقاید مستقیم کیسانیان، اعتقادات آنها مستند به گزارشهایی است که مخالفانشان اعم از امامیه یا اهل تسنن ارائه داده اند. به اعتقاد محمد ابوزهره، نظریات کیسانیان پر از آرای فلسفی است. آنان به بداء، تناسخ، این که هرچیزی دارای ظاهر و باطنی است، جمع شدن حکمت‌ها و اسرار عالم در انسان و علم علی به این اسرار و حکم، و... معتقدند. در صفحات ۴۵ تا ۵۱ جلد ۲ کتاب تاریخ فرق اسلامی،اعتقاد به مهدویت محمد حنفیه، قول به بداء، علم مستودع برای امام، حلول و تناسخ، دعوی نبوت و باطنی گرایی، از معتقدات کیسانیه ذکر شده است.
کیسانیه با وجود اینکه دوام چندانی نداشت؛ اما فرقه‌های مختلفی در آن پدید آمد. برخی از منابع این گروه را شامل دوازده فرقه دانسته‌اند. وجه مشترک فرقه‌های کیسانی، اعتقاد به امامت محمد بن حنفیه و قول به جواز بداء است.
پس از مرگ محمد بن حنفیه، اکثریت کیسانیه، امامت ابوهاشم حنفیه، فرزندِ بزرگِ محمد حنفیه را پذیرفتند و "هاشمیه" لقب گرفتند.
به نوشتۀدفتری، ابوهاشم که اندکی جوانتر از پسرعمویش زین العابدین بود، طرفداران بیشتری نسبت به او داشت.ابوهاشم اندکی پس از درگذشت سجاد، در سال ۹۸ ه‍.ق (۷۱۷ م) در حمیمه فلسطین درگذشت. پس از او پیروان او به چندین فرقه تقسیم شدند.Momen, Moojan, "An Introduction to Shi'i Islam", Yale University Press, 1985
پس از مرگ ابوهاشم، اکثریت هاشمیه به سمت محمد بن علی بن عبدالله، نوه عبدالله بن عباس، مایل شدند؛
The historical, social and economic setting, by M.S. Asimov, Clifford Edmund Bosworth, pg.46
چون اعتقاد داشتند ابوهاشم، که بدون فرزند از دنیا رفته، او را به جانشینی خودش انتخاب کرده است.A short history of the Fatimid khalifate, by De Lacy O'Leary, pg.5 او پدر دو خلیفه اول عباسی، سفاح و منصور بود و از این رو نیای خلفای عباسی می‌باشد.Hitti, "History of the Arabs", p.289.
گروهی از کیسانیه که "کریبیه" نام داشتند. برخی افکار مهدوی را دربارهٔ او شایع کردند مبنی بر آنکه محمد حنفیه نمرده‌است بلکه در کوه رضوی غیبت گزیده‌است و در زمان مناسب ظهور خواهد کرد تا جهان را پر از عدل و داد کند. در منابع شیعی از کریبیه به عنوان گروه دیگری یاد می‌شود که معتقدند کسی نمی‌داند محمد حنفیه کجا غیبت گزیده و اینکه علی بن ابیطالب، او را مهدی نامیده‌است. شاخص همه این گروه‌ها عشق به علی و خاندان علی و نفرت از نظام حاکم بود.
کوه سینا ، نام کوهی در شمال شرقی مصر است. این کوه در دین‌های ابراهیمی به‌ویژه یهودیت شهرت فراوانی دارد. در روایت‌های سنتی این دین‌ها به این کوه اشارهٔ بسیار شده‌است: کوه سینا کوهی‌است که بنی‌اسرائیل سه ماه پس از ترک مصر به آنجا رسیدند و در آنجا اردو زدند.خروج ۱۶:۱ مطابق روایات سنتی ادیان ابراهیمی خداوند شریعت را آنجا به بنی‌اسرائیل عطا کرد.خروج ۱۷:۱؛۱۹:۱ گوساله طلایی سامری در این کوه ساخته شد.مزامیر ۱۰۶:۱۹ در این کوه یهوه نخستین بار بر موسی وحی کرد و در درخت زیتون به وسیلهٔ آتش بر وی تجلی نمود.خروج ۱۷:۱۶ و از خداوند به وی وحی شد که در سرزمین مقدس نعلین از پا بکند.خروج ۳:۶؛ قرآن ۲۰:۱۲ این کوه حوریب،توا ۵:۱۰؛ مزامیر ۱۰۶:۱۹؛ ملاکی ۴:۴ جبل‌الله،خروج ۳:۱ الطور،خروج ۱۹:۲ و جبل موسی نیز نامیده شده‌است. در قرآن به این کوه سوگند یاد شده‌است.قرآن ۹۵:۲
دین‌های ابراهیمی یا ابراهیمیسم یا ادیان سامی در مطالعه تطبیقی، به دین هایی گفته می‌شود که از سنت باستانی ابراهیم در نوشته‌های سامی الهام می‌گیرند. یهودیت، مسیحیت، اسلام، بابیه و بهائیت در این طبقه قرار می‌گیرند. در عین حال، ممکن است خود پیروان این دین‌ها باورهای متفاوتی داشته باشند.
ابراهیم یکی از سه شه‌پدر بنی اسرائیل (یا پیامبری در منابع اسلامی) است که داستان او سفر پیدایش، اولین کتاب تنخ، روایت شده و قرآن نیز به او پرداخته است.
گفته می‌شود بیش از ۵۴ درصد از جمعیت جهان پیرو یکی از ادیان ابراهیمی می‌باشند. بزرگ‌ترین ادیان ابراهیمی به ترتیب زمان شکل‌گیری عبارتند از یهودیت (قرون نهم تا ششم قبل از میلاد)، مسیحیت (قرن یکم میلادی)، اسلام (قرن هفتم میلادی).*
امروزه ادیان ابراهیمی در کنار ادیان هندی و ادیان آسیای شرقی، یکی از بزرگ‌ترین شاخه‌ها در مقایسهٔ ادیان هستند. مسیحیت، اسلام و یهودیت از پیروان زیاد در ادیان ابراهیمی برخوردار هستند.Smith, Jonathan Z. (1998). "Religion, Religions, Religious". In Taylor, Mark C. (ed.). "Critical Terms for Religious Studies". University of Chicago Press. p. 276. ISBN <bdi>978-0-226-79156-2</bdi>. از جمله ادیان ابراهیمی با پیروان کمتر می‌توان به دین بهایی، آیین دروز،Obeid, Anis (2006). "The Druze & Their Faith in Tawhid". Syracuse University Press. p. 1. ISBN <bdi>978-0-8156-5257-1</bdi>. سامری‌گرایی، راستافاریان و بابیه اشاره کرد.
گفته می‌شود عبارت دین ابراهیمی به سادگی نشان می‌دهد که تمام این ادیان یک منبع معنوی مشترک دارند. دین یهود خود را دنبال‌کننده ابراهیم و پیروان ابراهیم می‌داند و از ابراهیم به عنوان اولین شه پدر یاد می‌کند. مسیحیان ابراهیم را به عنوان پدر ایمان می‌شناسند. در اسلام و کتاب آن قرآن، بارها به ایمان ابراهیم اشاره شده و در آیه ۱۲۵ سوره نساء دین راستین را در پیروی از آیین ابراهیم یکتاپرست می‌داند.
تمام ادیان بزرگ ابراهیمی ادعای نسب مستقیم به ابراهیم را دارند:
یهودیت خود را پیرو دین فرزندان یعقوب (نوه ابراهیم) می‌داند. دین یهودیت دیدگاهی به‌شدت توحیدی به خدا دارد. کتاب عهد عتیق را کتاب مرکزی تمام فرقه‌های یهودی می‌دانند و در قالب تورات تشریح شده‌است.
مسیحیت در ابتدا فرقه‌ای از یهودیت شناخته می‌شد و سپس در قالب یک دین جداگانه تکامل یافت. عیسی شخصیت محوری این دین است و کتاب‌های مقدس مسیحیان با عنوان انجیل شناخته می‌شود. چندین نگارش مختلف از انجیل وجود دارد.
اسلام در قرن هفتم میلادی با دیدگاهی به‌شدت توحیدی به خدا ظهور یافت. محمد پیامبر این دین است. تمام مسلمانان قرآن را کتاب مقدس خود می‌دانند. مسلمانان معتقدند همه پیامبران، از آدم تا محمد، هدف مشترکی داشته‌اند و پیام‌آور توحید و یکتاپرستی بوده‌اند. در قرآن، سوره احزاب آیه ۴۰، از محمد به‌عنوان آخرین پیامبر یاد شده‌است.
بابیت یا آیین بابی (بیانی)، به دینی گفته می‌شود که در سال ۱۲۶۰ قمری توسط سید علی‌محمد شیرازی ملقب به باب، در ایران پدید آمد و پیروانی از تمامی قشرها و اصناف جامعه و از مناطق مختلف ایران به خود جذب کرد. سید علی‌محمد باب خود را پیامبری جدید و بشارت دهندهٔ دینی که قرار است پس از او توسط «من یُظهِره‌الله» (آنکه خداوند او را ظاهر خواهد ساخت)، ظاهر شود خواند و بارها در آثار خود به ظهور او اشاره کرد.
بهائیت توسط بهاءالله، در سده ۱۹ میلادی بنیان گذاشته شد. برخی از منابع علمی از این دین به عنوان دینی ابراهیمی نام برده‌اند. به باور بهائیان، بهاءالله از طریق قطوره، همسر سوم ابراهیم، به وی منسوب است. دین بهائی دارای اشتراکات زیادی با یهودیت، مسیحیت و اسلام است، بر توحید تأکید می‌کند، به یک خدای متعالی ابدی باور دارد،مقام ابراهیم و سایر پیامبران ادیان ابراهیمی را تأیید می‌کند و آنان را جزو مظاهر ظهور الهی می‌داند. البته دین بهائی پیامبران ادیان غیر ابراهیمی را نیز (مانند کریشنا، زرتشت و بودا) به رسمیت می‌شناسد و مانند پیامبران ادیان ابراهیمی آنان نیز را جزو مظاهر ظهور الهی می‌داند.
طبق آموزه‌های بهائی پیامبران از طریقِ فرایندِ «ظهور تدریجی وحی» به هم پیوند می‌خورند. طبق این فرایند خداوند آموزه‌های خود را به صورت پیاپی و تدریجی و با توجه به مقتضیات زمان و ظرفیت فهم بشر به او ارائه می‌کند؛ از همین رو، ادیان، سیری تکاملی می‌پیمایند و ظهور ادیان را پایانی نیست.
ادیان ابراهیمی از بسیاری جهات اشتراک دارند. در تمامی این ادیان "انسان‌دوستی و دوری از گناهان، با تکیه بر اعتماد به خالق یکتا" اصل اساسی است. همهٔ این ادیان خداوند را خالق و منشأ قانون اخلاقی می‌شناسند و به زندگی پس از مرگ و حساب رسی (قیامت) معتقدند. در متون مذهبی آن‌ها، شخصیت‌ها و مکان‌ها و روایت‌های تاریخی گاه با اختلافات و گاه مشابه وجود دارند. دیدگاه‌ها و قوانین ذکر شده در متون مذهبی این ادیان نیز غالباً جهت‌گیری و کیفیت یکسانی دارند.Kunst, J. R. , & Thomsen, L. (2014). Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations. The International Journal for the Psychology of Religion. doi: 10.1080/10508619.2014.93796 https://www.academia.edu/7455300/Prodigal_sons_Dual_Abrahamic_categorization_mediates_the_detrimental_effects_of_religious_fundamentalism_on_Christian-Muslim_relations
در زیر به‌شماری از این اشتراکات اشاره شده‌است.
تمامی ادیان ابراهیمی ادعای یکتاپرستی دارند و به گفتار و قدرت خالق یگانه باور دارند، هر چند دارای نام‌های مختلفی (خدا، الله، یهوه، GOD) می‌باشد. تمامی آن‌ها معتقدند خداوند تمام جهان را خلق کرده، یکتاست و کلیه قوانین هستی از طرف اوست. البته مسیحیت ادعا نمی‌کند که به سه خدا اعتقاد دارد، ولی اعتقاد آن‌ها به خدای سه‌گانه (متحد در یک ذات) یا همان تثلیث، که اعتقاد تعداد بسیاری از مسیحیان است، سبب شده تا با مفاهیم یهودیان و مسلمانان در مورد یکتاپرستی اختلافاتی داشته باشند.
ادیان ابراهیمی همگی معتقد به تئوری پیامبری هستند، و بر این باورند که خداوند به منظور هدایت بشر افرادی را انتخاب می‌کند و برای آن‌ها پیغام‌هایی را می‌فرستد. پیامبران این ادیان با اختلاف اندکی مشترکند. مسیحیان به تمامی پیامبران یهود به اضافه عیسی معتقدند. مسلمانان نیز به تمامی پیامبران یهود و مسیحیت به اضافه محمد معتقدند. اگرچه در مورد عیسی میان مسلمان و مسیحیان اختلافاتی وجود دارد. مسیحیان عیسی را پسر خدا می‌دانند در حالی که مسلمانان معتقدند او یکی از پیامبران الهی است.
بهائیان علاوه بر پیامبران یهود و عیسی و محمد، به پیامبری کریشنا، زرتشت، بودا، باب و بهاءالله نیز باور دارند.
تمامی ادیان ابراهیمی معتقدند که خداوند بشر را از طریق پیامبران راهنمایی می‌کند؛ بنابراین هر دین سخنان و دستورالعمل‌های پیامبرش را در قالب کتاب‌های مقدس جمع‌آوری کرده‌است. هر دین جدید به کتب ادیان قبل از خود نیز معتقد است. یهودیان تورات و تنخ را دارند. درحالی که در مسیحیت انجیل، و در اسلام قرآن وجود دارد. بهائیان نیز کتاب اقدس را دارند.
تمامی ادیان ابراهیمی به انتخاب بین خیر و شر معتقدند. همچنین قوانین الهی را مبنای اخلاق و ضامن تعهد اخلاقی می‌دانند. در قرآن، کتاب آسمانی مسلمانان، بر لزوم میانه‌روی، فروتنی و دوری از اسراف باورمندان تأکید شده‌است.بقره/143لقمان/19فرقان/63اعراف/31
تمامی ادیان ابراهیمی معتقدند پس از مرگ، رستاخیز صورت خواهد گرفت، انسان‌ها داوری و قضاوت خواهند شد و وارد جهان ابدی می‌شوند.Wiener, Philip P. "Dictionary of the History of Ideas." Charles Scribner's Sons, 1973–74. The Electronic Text Center at the University of Virginia Library. Retrieved 4 August 2009. تمامی این ادیان به بهشت و جهنم معتقدند و اعتقاد دارند که پس از قضاوت، افراد خوب وارد بهشت و افراد بد وارد جهنم می شوند.
مسیحیت بزرگ‌ترین دین ابراهیمی با حدود ۲٫۳ میلیارد پیرو است که حدود ۳۱٫۱٪ از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهد. اسلام دومین دین بزرگ ابراهیمی و همچنین دین ابراهیمی است که سریع‌ترین رشد را دارد.حدود ۱٫۹ میلیارد پیرو به نام مسلمانان دارد که حدود ۲۴٫۱٪ از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند. سومین دین بزرگ ابراهیمی، یهودیت با حدود ۱۴٫۱ میلیون پیرو به نام یهودی است.دیانت بهائی حدود ۷ میلیون پیرو دارد که آن را چهارمین دین بزرگ ابراهیمی می‌کند. دین دروزی بین یک میلیون تا نزدیک به دو میلیون طرفدار دارد.
مختاریه، پیروان مختار ابن ابوعبیده ثقفی می‌باشند که به امامت محمد بن حنفیه پس از علی بن ابیطالب قائل هستند و جزیی از فرقه کیسانیه محسوب میشوند. مختار همچنین به منتقم کربلا شهرت دارد که در سال ۶۶قمری بر علیه حکومت کوفه قیام کرد و پس از پیروزی و احاطه کوفه تمامی قاتلان حسین بن علی و ۷۲ تن از یارانش در عاشورا را به قتل رساند و سرانجام در سال ۶۷ توسط لشکر مصعب بن زبیر کشته شد.
عقاید و احکام فرقه مختاریه با شیعه دوازده امامی اختلاق و شباهات هایی دارد.بعضی از عقاید مختاریه عبارتند از:
۱-نماز مانند شیعه دوازده امامی
۲-اعتقاد نداشتن به علم غیب ائمه حتی محمد بن حنیفه
۳-واجب بودن تقلید از علمای مختاریه در زمان غیبت محمد بن حنیفه
سن خوزه شهر پایتخت کاستاریکا است.
این شهر با مساحت ۴۴.۶۲ کیلومتر مربع جمعیتی ۳۶۵٬۷۹۹ نفری را در خود جای داده است.
Wikipedia contributors, "San José, Costa Rica," Wikipedia, The Free Encyclopedia, (دسترسی در ۲۷ مارس ۲۰۰۷).
کانزاس سیتی، کانزاس معروف به KCK نام بخشی از شهر کانزاس‌سیتی بزرگ است که در غرب مرز و در ایالت کانزاس قرار داردhttp://www.wycokck.org/ که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۱۴۵٬۷۸۶ نفر بوده‌است.
ویچیتا شهری است در ایالت کانزاس در کشور آمریکا.
جمعیت شهر ۵۸۲٬۴۳۵ نفر برآورد شده است.
هنرپیشگان مشهوری از ویچیتا برخاسته‌اند. از جمله کریستی آلی برنده جوایز امی و گلدن گلوب، و نیز هتی مکدنیل ستاره زن برندهٔ اسکار فیلم "بر باد رفته".
تجار و اهالی کسب و کار، چارلز و دیوید اچ. کوک (صنایع کوک)، دن و فرنک کارنی (پیتزا هات)، کلاید سسنا (سسنا) همگی در ویچیتا متولد شده یا در آن زیسته‌اند.
Wikipedia contributors, "Wichita, Kansas," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wichita,_Kansas&oldid=208562052
توپیکا پایتخت ایالت کانزاس در کشور آمریکا است. توپیکا حدود ۱۰۰ هزار نفر جمعیت دارد.
کاپیتول ایالت کانزاس اینجا قرار دارد.
گلی ترقّی (با نام اصلی زهره مقدم ترقی)، (زاده ۱۷ مهر ۱۳۱۸) نویسنده ایرانی ساکن فرانسه است.کارنمای زنان کارای ایران از داستان‌های قابل تأمل او می‌توان به "بی‌تا"، "بزرگ‌بانوی روح من"، "اتوبوس شمیران" و "خانه‌ای در آسمان" اشاره کرد.در آستانه فصلی سرد، ص. ۱۱
گلی ترقّی در ۱۷ مهرِ ۱۳۱۸ در تهران به دنیا آمد. پدرش لطف‌الله ترقّی مدیر مجلهٔ ترقی بود. در خیابان خوشبختی به‌دنیا آمد. گلی ترقی در شمیران به مدرسه و سپس دبیرستان انوشیروان دادگر رفت. در ۱۹۵۴ پس از به پایان رساندن سیکل اول دبیرستان به آمریکا رفت. ۶ سال در آمریکا زندگی کرد و در رشته فلسفه فارغ‌التحصیل شد و از آن‌جا که زندگی در آمریکا را دوست نداشتنقش ۸۱ صفحهٔ ۶۳ به ایران بازگشت. پس از بازگشت، به داستان‌نویسی روی آورد. او ۹ سال در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران به تدریس در رشته شناخت اساطیر و نمادهای آغازین پرداخت و سپس به فرانسه رفت.
هنگامی که در ایران بود با هژیر داریوش، سینماگر و منتقد ازدواج کرد و دارای ۲ فرزند شدند و سپس از یکدیگر جدا شدند.
اولین مجموعه داستان‌اش به نام "من هم چه‌گوارا هستم" در ۱۳۴۸ توسط انتشارات مروارید منتشر شد. پس از انقلاب به فرانسه رفت و در آنجا هم به نوشتن ادامه داد. یکی از داستان‌های او به نام "بزرگ‌بانوی روح من،" به فرانسه ترجمه شد. در ۱۹۸۵ این داستان به‌عنوان بهترین قصه سال در فرانسه برگزیده شد.
در نخستین داستان‌های گلی ترقی شخصیت آدم‌ها بیمارگونه، ناامید، ناتوان و تنها و منزوی هستند که از همه چیز بیم دارند، سرخورده‌اند و رابطه‌ای با اجتماع ندارند، چرا که اغلب مردم جامعه را نادان و سطحی می‌بینند. ترقی پس از سال ۱۳۵۷ داستان‌های تامل‌برانگیزی مانند «بزرگ‌بانوی روح من»، «اتوبوس شمیران» و «خانه‌ای در آسمان» نوشته‌ است که نمونه‌های برجسته ادبیات داستانی معاصر ایران هستند. آثار او به‌جز خواب زمستانی، به‌صورت داستان کوتاه بوده‌ است.
ترقی برنده دومین دورهٔ جایزه بیتا به سال ۲۰۰۹ است.
دانشگاه دنور دانشگاهی است در شهر دنور در ایالت کلرادوی آمریکا. این دانشگاه در سال ۱۸۶۴ میلادی تاسیس شد و قدیمی‌ترین دانشگاه خصوصی مستقل در منطقه کوهستان راکی ایالات متحده است. از دانش آموختگان آن می‌توان گرگ پاپویچ، کاندولیزا رایس و محمد جواد ظریف را نام برد.
http://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Denver
دانشگاه نوتردام یا نوتر دیم یکی از بهترین،قدیمی ترین و معتبرترین دانشگاه های ایالات متحده است که یک دانشگاه پژوهشی کاتولیک نیز هست که در ایالت ایندیانا در آمریکا. در زبان فرانسوی Notre Dame du Lac یعنی بانوی دریاچهٔ ما که به قدیس حامی دانشگاه، مریم مقدس اشاره دارد. محوطهٔ دانشگاه به ۱۲۵۰ هکتار می‌رسد و شامل چندین بنای‌شناس می‌شود. از جمله این بناها می‌توان به گنبد طلایی ساختمان اصلی دانشگاه، تصویر مسیح بر روی ساختمان کتابخانه و کلیسای دانشگاه اشاره کرد.
این دانشگاه توسط پدر روحانی ادوارد سورین در ۲۶ نوامبر ۱۸۴۲ به عنوان یک مؤسسهٔ کاملاً پسرانه احداث گردید. ادوارد سورین اولین رئیس دانشگاه نیز بود. امروزه کشیش‌های متعددی در این دانشگاه خدمت می‌کنند. رئیس دانشگاه نیز یک کشیش است. بنای دانشگاه بر روی زمینی که توسط یک سازمان کاتولیک اهدا شده بود، تأسیس گردید. در سال ۱۹۷۲ دانشگاه برای اولین بار دانشجویان خانم را در مقطع کارشناسی ثبت نام کرد. در سال ۲۰۱۳ حدود ۴۸ درصد دانشجویان این دانشگاه را بانوان تشکیل می‌دادند. از مشخصه‌های این دانشگاه می‌توان تعهد و ایمان به کلیسای کاتولیک، خیریه‌های متعدد دانشگاه، و معماری بی‌نظیر بناهای دانشگاه را نام برد.
آوازه‌های نوتردام در اوایل صده ۱۹۰۰ به دلیل تیم قوی فوتبال دانشگاه در سطح ملی بخش شد. در آن زمان مربی تیم فوتبال دانشگاه کنات راکن بود. تیم‌های ورزشی نوتردام معروف به ایرلندی‌های جنگجو هستند و عضو ان‌سی‌ای‌ای بخش یکم محسوب می‌شوند. تیم فوتبال نوتردام افتخار کسب ۱۱ قهرمانی ملی پیاپی را داشته‌است و در طول تاریخ یکی از شناخته شده‌ترین تیم‌های فوتبال دانشگاهی محسوب می‌شود.
علاوه برشناس بودن در ورزش، این دانشگاه همیشه به عنوان یکی از بهترین دانشگاه‌های آمریکا در میان ۲۰ دانشگاه برتر آمریکا بوده و همچنین میان سایر کشورها به عنوان یک دانشگاه مهم شناخته شده‌است.
هم‌اکنون این دانشگاه شامل چهار دانشکده (علوم انسانی، علوم محض، مهندسی، و بازرگانی) و یک دانش سرای حرفه‌ای معماری می‌باشد. این دانشگاه بیش از ۵۰ رشته در سطح فوق لیسانس و دکتری ارائه می‌کند. از میان هشت هزار دانشجوی لیسانس در این دانشگاه، بیش از ۸۰ درصد در یکی از ۲۹ خوابگاه دانشگاه ساکن هستند. فارغ التحصیلان این دانشگاه حدوداً به ۱۲۰۰۰۰ نفر می‌رسند.
از دانش آموختگان آن می‌توان کاندولیزا رایس و ویلیام میپاتر را نام برد.
در رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان QS در سال ۲۰۲۰ دانشگاه نوتردام در رده ۲۱۰دنیا قرار گرفته‌است. همچنین در رتبه‌بندی مؤسسه تایمز در سال ۲۰۲۰ این دانشگاه رتبه ۱۵۷را در بین دانشگاه‌های جهان از آن خود کرده‌است.
دانشکده‌های دانشگاه نوتردام عبارتند از:
http://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Notre_Dame
لولا کارسون اسمیت مک‌کالرز، (زاده ۱۹ فوریه، ۱۹۱۷ – درگذشته ۲۹ سپتامبر ۱۹۶۷) نویسندهٔ و نمایش‌نامه‌نویس آمریکایی بود.
لولا کارسون اسمیت در ۱۹ فوریه ۱۹۱۷ در شهر کلمبو ایالت جورجیا آمریکا به دنیا آمد. پدرش مغازهٔ ساعت‌سازی داشت و مردی فرهیخته و فرهنگ دوست بود. لولا وقتی دختر بچهٔ پنج ساله‌ای بود پیانو می‌نواخت و در پانزده سالگی توسط پدرش ماشین تحریری هدیه گرفت. در ۱۷ سالگی برای ادمهٔ تحصیلات به نیویورک رفت. دو روز بعد از اقامتش در نیویورک پول شهریه خود و هم اتاقی‌اش را گم کرد و از رفتن به دانشگاه کلمبیا بازماند و به کار در معاملات ملکی روی آورد. اولین داستان کارسون به نام پسرک نابغه در مجلهٔ استوری چاپ شد. او در بیست سالگی در ۱۹۳۷ با ریوز مک‌کولرز که داستان‌نویسی شکست‌خورده و الکلی بود ازدواج کرد. پس از ازدواج با ریوز به کارولینای شمالی رفتند و مدتی در آنجا زندگی کردند. در ۱۹۴۰ از همسرش جدا شد و به قصد زندگی با جرج دیویس سردبیر مجلهٔ "هاپرز بازار" به نیویورک بازگشت. چند سال بعد به پاریس رفت و مدتی در پاریس زندگی کرد به آمریکا بازگشت و در ۱۹۴۵ مجدداً با ریوز ازدواج کرد.
در ۱۹۴۸ در اوج افسردگی خودکشی کرد اما زنده ماند. او و شوهرش ریوز هر دو الکلی بودند و هر دو روابطی با همجنس‌های خود داشتند سرانجام در سفر مشترک‌شان به پاریس ریوز طرح خودکشی مشترکشان را به میان می‌کشد کارسون سراسیمه هتل را ترک می‌کند و به آمریکا بازمی‌گردد ریوز با خورد قرص خواب‌آور دست به خودکشی می‌زند و می‌میرد.
لولا کارسون از کودکی بیمار بود و جسم ضعیفی داشت در ۱۹۶۱ دو بار عمل شد در ۱۹۶۱ پستان چپش را جراحی کردند و کاملاً برداشتند و سرانجام در سپتامبر ۱۹۶۷ دچار خون‌ریزی مغزی شد و در ۲۹ سپتامبر در سن پنجاه‌سالگی درگذشت.
کلیسای استپانوس مقدس (به ارمنی Սուրբ Ստեփանոս վանք - به انگلیسی Saint Stepanos Monastery)، دومین کلیسای مهم ارمنی‌های ایران است که از نظر اهمیت بعد از کلیسای تادئوس مقدس قرار می‌گیرد. این بنا در استان آذربایجان شرقی در ۱۷ کیلومتری غرب شهر جلفا و در فاصله ۳ کیلومتری کرانه جنوبی رودخانه ارس در محلی به نام «قزل وانک» (صومعه سرخ) واقع شده‌است. این کلیسا در سده نهم میلادی ساخته شده‌است ولی به علت زلزله دچار آسیب‌های جدی شده بود که در دوران صفویه مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کلیه محوطه کلیسا در قلب کوه‌ها و در میان طبیعت سبز منطقه مرزی جلفا و جمهوری آذربایجان قرار گرفته‌است.
کلیسای استپانوس مقدس مورد احترام تمام مسیحیان و کم و بیش تمامی ادیان است اما در واقع به کلیسای حواری ارمنی تعلق دارد. در یک روز از سال هزاران نفر از ارمنیان در این نقطه گردهم می‌آیند تا ضمن زیارت، مراسم و مناسک خاص خود را به‌جای آورند.سایت آفتاب
سنت استپانوس برگرفته شده از نام استپانوس (یا همان استفان در زبان ارمنی) شهید اول راه مسیحیت است و در اغلب کشورهای جهان کلیساهای متعددی با همین نام وجود دارد. همچنین به دلیل متروکه بودن محل، به خارابا کلیسا نیز شهرت دارد.
سنت استپانوس یا سنت استفان اولین شهید راه مسیحیت است که در ۲۶ دسامبر سال ۳۶ میلادی در اورشلیم توسط یهودیان سنگسار شد.دانشنامه برخط بریتانیکا
دربارهٔ تاریخ بنای کلیسا، اظهارات گوناگونی ابراز شده‌است. عده‌ای آن را از بناهای اوائل مسیحیت، می‌دانند برخی چون تاورنیه بنای آن را به دوره صفویه نسبت می‌دهند. در حالی که شیوه معماری بنا، مصالح ساختمانی و تزئینات مفصل و زیبای آن مؤید این مطلب است که کلیسا همانند و هم‌زمان با کلیساهایی چون قره کلیسا در بین قرن چهارم تا ششم هجری (دهم تا دوازدهم میلادی) ساخته شده‌است و سبک معماری آن تلفیقی از شیوه‌های مختلف معماری اورارتو، اشکانی و رومی است که بعد از به وجود آمدن بناهای شگرف سنت کلیسای جامع اچمیادزین، قره کلیسا و کلیسای صلیب مقدس و سنت استپانوس به شیوه معماری ارمنی شهرت یافت.
این کلیسا در محوطه‌ای محصور از درختان و دره سرسبزی واقع شده و حصار سنگی که بنا را احاطه نموده بارویی است بلند با هفت برج نگهبانی و پنج پشت استوانه‌ای سنگی مانند دژهای مستحکم دوره ساسانی و قرون اولیه اسلام. دروازه این بارو در وسط دیوار غربی تعبیه شده و دارای دری چوبی و آهن کوبی شده‌است. در پایه‌های طرفین و طاق جناغی آن سنگ‌تراش با حجاری‌های ظریف به‌کار رفته و نقش برجسته‌ای از مریم و کودکی عیسی در پیشانی طاق نمای آن به چشم می‌خورد. بر روی دیوارهای خارجی کلیسا، نقش برجسته‌های زیبایی قرار دارد که از جمله آن‌ها می‌توان سنگسار شدن استپانوس مقدس در ضلع شرقی، مصلوب شدن مسیح در ضلع غربی و عروج مسیح را نام برد. این کلیسا دارای سه ساختمان اصلی و مشخص و همچنین قسمت‌های فرعی مختلفی است. سه قسمت اصلی عبارتند ار: نمازخانه اصلی، اجاق دانیال، برج ناقوس.
نمازخانه در زمینی به ابعاد ۱۶ در ۲۱ متر بنا شده‌است. در ورودی منبت‌کاری با تزئینات بسیار زیبای آن در وسط ضلع غربی تعبیه شده و از آثار نفیس اوایل دوره قاجاریه و احتمالاً زمان عباس میرزا السلطنه فرزند فتحعلی‌شاه به شماره می‌آید. حجاری پایه‌ها و طاق‌نماها و نیم ستون‌ها و زنجیره‌های جوانب و مقرنس‌کاریها و تزئینات طاق سردر به قدری بدیع است که بی شک از شاهکارهای هنر حجاری محسوب می‌شود.
نقش‌برجسته‌هایی از حواریون و قدیسین و فرشتگان بر پیشانی طاق‌نماهای اضلاع شانزده‌گانه گریوگنبد که در حقیقت پاتاق گنبد زیبای نمازخانه کلیسا محسوب می‌شود مشاهده می‌گردد، پوشش این گنبد به صورت هرمی با سبک خیاری سی و دو پهلویی است که بر روی یک پلان ستاره شکل شانزده پر قرار دارد. داخل طاق‌نماهای گریوگنبد یک در میان پنجره‌ای تعبیه شده که طاق هلالی تو در توئی دارد و بالاتر از پنجره، تصویر برجسته یکی از حواریون در داخل قابی چهار گوش نمای بیرونی آن را زینت می‌دهد.
کتیبه‌ای از سنگ ماسه‌ای سرخ رنگ به خط نستعلیق بر بالای در ورودی و زیر طاق مدخل کلیسا به چشم می‌خورد که مورخ به سال ۱۲۴۵ هجری قمری مبنی بر خرید قریه دره شام جلفا توسط عباس میرزا ناب السلطنه فرزند فتحعلیشاه از مجبعلی بیگ نخجوانی به مبلغ سیصد تومان و وقف آن به کلیسای سنت استپانوس است.
فضای داخل کلیسا به صورت صلیب (باسلیکا) می‌باشد که از سه قسمت ایوان نمازخانه و محراب تشکیل شده‌است. ایوان بر روی دو ستون و دو نیم ستون قرار گرفته در پشت آن و زیر گنبد اصلی نمازخانه کلیسا واقع شده‌است. گوشه‌های مقرنس پاتاق گنبد دارای تصاویری رنگی است که شیوه نقاش‌های مذهبی قرن ۱۶ و ۱۷ میلادی را به یاد می‌آورد.
محراب در جانب شرقی نمازخانه قرار گرفته که ۹۶ سانتیمتر از کف نمازگاه بلندتر است. ازاره محراب از سنگ مرمر است و بالای این ازاره‌ها را هفت طاق‌نما جناعی دو طبقه زینت می‌دهد. از جمله تزئینات شگرف درون معبد سه نمازگاه سنگی انفرادی با حجاری‌های زیباست یکی از این نمازگاه‌ها را در وسط محراب قرار داده‌اند و دو تای دیگر در طرفین شمالی و جنوبی و نمازخانه بزرگ و در محاذات همدیگر قرار گرفته‌اند. این نمازگاه‌ها از آثار دوره قاجار به حساب می‌آیند.
بر روی ایوان دو طبقه‌ای متصل به دیوار جنوبی کلیسا قرار گرفته و دارای گنبدی هرمی شکل هشت ضلعی است که بر روی هشت ستون استوانه‌ای از سنگ سرخ با سرستونهای زیبا استوار گردیده‌است.
این برج در زمان عباس میرزا نایب السلطنه مرمت شده‌است
پیشانی طاق‌های بین این ستون‌ها که پا طاق گنبد برج محسوب می‌شوند، با نقوش برجسته فرشته، صلیب، ترنج، ستاره و گل هشت پر زینت یافته و در سطح ایوان برج، قبوری از بزرگان آیین دین مسیح به چشم می‌خورد و در دیوار ضلع شمالی این برج که بخشی از دیوار جنوبی کلیسا نیز به‌شمار می‌آید، تصاویر بر جسته‌ای از مریم مقدس و عیسای مسیح مشاهده می‌شود.
در صحن این برج، تعدادی قبر به چشم می‌خورد که گفته می‌شود متعلق به افراد سرشناس و بزرگ مسیحی است. همچنین گویا ناقوس برج توسط ایتالیایی‌ها برای مرمت برده شده اما برگشت داده نشده‌است.
تالاری است متصل به دیوار شمالی کلیسا که ۶ متر عرض و نزدیک به ۲۰ متر طول دارد و به سه قسمت مساوی تقسیم می‌شود:
مدرسه مذهبی یا دیری در کنار کلیسا وجود دارد که قدمت آن را به بیش از ۹۰۰ سال پیش نسبت می‌دهند؛ که در چهار طرف آن اتاقهایی وجود داشته که طبقه فوقانی آن جهت استراحت مسافرین و زائرین و طبقه زیرین محل اصطبل چهار پایان آنان بوده‌است. این دیر فعلاً در دست تعمیر است.
دربارهٔ تاریخ بنای این کلیسا که یکی از شاهکارهای معماری است. مطالب مختلفی نوشته شده‌است. برخی بدون توجه به وقایع تاریخی و تاریخ تطور شیوه‌های معماری بنای آن را تا نخستین سده‌های مسیحیت پیش برده‌اند در حالیکه شیوه بنا و مصالح ساختمانی و تزئینات هنری نشان می‌دهند که بنای این کلیسا هم‌زمان با کلیساهای صلیب مقدس و قره کلیسا احداث شده‌است.
صدها سنگ نبشته به زبان ارمنی در داخل و خارج بنا نصب شده‌است که اگر این سنگ نبشته‌ها به زبان فارسی ترجمه گردد بانی و معمار و تاریخ بنای کلیسا حتی قسمتهایی از تاریخ اقوامی که در این سرزمین می‌زیسته‌اند. روشن خواهد شد.
این بنای تاریخی به شماره ۴۲۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردیده و به خاطر قدمت و سابقه تاریخی و مذهبی و شیوه معماری منحصر به فرد آن در سال ۱۳۸۶ همراه با کلیساهای دیگر در استان آذربایجان، در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور مجموعه سه کلیسای سنت استپانوس، زور زور و قره کلیسا را به عنوان یک پرونده برای ثبت در فهرست میراث جهانی به یونسکو ارائه داد.
در سال ۲۰۰۶ میلادی سه کلیسا برای ثبت در یونسکو پیشنهاد گردید که این کلیسا یکی از آنهاست. مراحل تشکیل پرونده این بنای تاریخی در حال انجام است و روند بازسازی و مرمـّت کلیسا به این منظور انجام شد. همچنین تعمیرات اساسی و گسترده‌ای با حفظ سبک شیوه معماری گذشته آن، با همّت سازمان میراث فرهنگی کشور و با همکاری شورای خلیفه‌گری ارامنه تهران صورت گرفته‌است.
از جمله اقداماتی که در این راستا انجام گرفته می‌توان به تهیه نقشه فتوگرامتری با تمام جزئیـّات آن، تعمیر قسمت‌هایی ازحصار، خاک برداری داخل دیر، تعمیر کلّی پشت بام حجره‌ها و اتاق‌ها و ایجاد شیب مناسب در پشت بام آنها، ترمیم بخشی از دیوارهای فروریخته و تعمیر اساسی پشت‌بام کلیسا و نماز خانه، تعمیر طبقهٔ اول و دوم برج ناقوس، پنجره‌های چوبی، آتش دان‌های قدیمی و مانند آن‌ها اشاره کرد. اخیراً افزون بر کارهای مرمتی فوق جهت استحکام بخشی بنا و آماده‌سازی آن برای بازدید جهانگردان که توسط میراث فرهنگی آذربایجان‌شرقی صورت گرفته‌است، جاده سابق آن نیز به نحو مطلوبی تعریض و آسفالت گردیده‌است.
در سال ۱۳۸۴ کارشناسان سازمان میراث فرهنگی طی مرمت بنا، بقایای استخوان حواریون و قدیسین مسیح را کشف کردند که طبق روایات تاریخی در این کلیسا نگهداری می‌شده‌است. آن‌ها بقایای استخوان‌ها را در میان دو طاق کلیسا شناسایی کردند. علاوه بر بقایای استخوانی چند تکه تخته مربوط به جعبه‌های نگهداری این استخوان‌ها، چند تکه پارچه زرد و آجری، تکه‌های موم، گِل اخرا و دانه‌های کُندر نیز در این محوطه شناسایی شده‌است. اسقف اعظم و خلیفه ارامنه تهران و شمال ایران با ارزشمند خواندن بقایای استخوانی یافت شده در این کلیسا از احتمال تعلق این بقایا به جسد یحیی خبر داد.وبگاه پردازندگان
جمشید مشایخی (۶ آذر ۱۳۱۳ – ۱۳ فروردین ۱۳۹۸) بازیگر ایرانی بود. وی برگزیدهٔ ششمین دورهٔ همایش چهره‌های ماندگار و دارای نشان درجه یک فرهنگ و هنر بود. یکی از تماشاخانه‌های تئاتر خاوران تهران به نام اوست. از مشایخی، در کنار داوود رشیدی، عزت‌الله انتظامی، محمدعلی کشاورز و علی نصیریان به سبب تأثیرشان در فیلم‌های ایرانی به عنوان پنج بازیگر مرد ماندگار تاریخ تئاتر، سینما و تلویزیون ایران (پنج تن سینمای ایران) یاد شده‌است.
جمشید مشایخی در ۶ آذر ۱۳۱۳ در محله پارچین تهران متولد شد. او فرزند ارشد خانواده‌ای ۹ نفره بود. او اصالتاً اهل شهرستان تنکابن در استان مازندران بود.
مشایخی بازیگری را در مدرسه‌های پارچین آغاز کرد و در نمایش دانش‌آموزی "مناظره شتر و موتور" حضور یافت. وی دارای تحصیلات ناتمام در رشتهٔ تئاتر است. وی سال ۱۳۳۶ به استخدام اداره تازه تأسیس هنرهای دراماتیک درآمد و به عنوان بازیگر کار خود را در برنامه نمایشی کانال سوم غیردولتی آغاز کرد، اولین فعالیت هنری وی بازی در تله‌تئاتر "بعد از سی سال" به کارگردانی علی نصیریان در سال ۱۳۳۹ بوده‌است و با ایفای نقش در فیلم کوتاه "جلد مار" هژیر داریوش به همراه فخری خوروش جلوی دوربین رفت. او حتی به خاطر بازی سینمایی اش برای مدتی از کار تئاتر اخراج شد. در واقع کار حرفه‌ای خود را از سال ۱۳۴۹ به‌طور رسمی شروع کرد. بازی جمشید مشایخی در نقش انسان‌های بی‌رحم و همچنین نقش‌های تاریخی همچون «شازده احتجاب»، «کمال الملک» و رضا تفنگچی/خوشنویس در سریال «هزار دستان» نشانگر از توانایی بازیگری اوست. او در سال ۱۳۶۳، بابت بازی در دو فیلم گل‌های داوودی و کمال‌الملک، برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد جشنواره فیلم فجر شد. از نمایش‌های مهم او بازی در نقش «بزرگ آقا» در نمایش "میراث" کارِ بهرام بیضایی در تالار ۲۵ شهریور در آذر ماه ۱۳۴۶ بود.بیضایی، بهرام. "میراث و ضیافت". تهران: انتشارات نگاه. ۱۳۵۵. صفحهٔ ۱۰۲.
مشایخی، در سال ۱۳۹۳ به عنوان سفیر سلامت چشم و بینایی و در سال ۱۳۹۴ به عنوان سفیر سلامت از سوی وزارت بهداشت و دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تهران معرفی و به وی تندیس سلامت اهدا شد.
این مستند مروری بر زندگی‌نامه جمشید مشایخی است که در سال ۱۳۸۵ به کارگردانی الهام قره خانی و امیر مهرتاش مهدوی با حضور ۶۵ نفر از هنرمندان و با گویندگی پرویز پرستویی تولید شده‌است. لوح فشرده این اثر توسط مؤسسه رسانه‌های تصویری روانه بازار شده‌است. این اثر در دو نمایش عمومی خود مراسم پنجاه سال سایه دوست داشتنی جمشید مشایخی در خانه هنرمندان ایران و جشنواره فیلم شهر در خانه هنرمندان ایران با استقبال روبرو شد.
رضا عطاران در نشست فیلم سینمایی طبقه هساث در جشنواره فیلم فجر عنوان کرده بود: «من برای خنداندن مردم حاضرم شلوارم را نیز پایین بکشم».
جمشید مشایخی در واکنش به این اظهار نظر عطاران گفت: «آقای عطاران شما می‌توانستید برای خنداندن مردم بگوید؛ از بالای یک درخت تبریزی به پایین می‌پرم نه آنکه آن حرف زشت را که من از گفتن آن خجالت می‌کشم به زبان بیاورید؛ آن‌وقت ما بخاطر این بی‌اخلاقی‌ها به او جایزه هم می‌دهیم»
رضا عطاران در مصاحبه‌ای که با احسان علیخانی در ویژه برنامه نوروزی شبکه سوم داشت، نسبت به ماجرای صحبت‌هایش در نشست خبری طبقه هساث که موجب جنجال‌هایی شده بود آن را یک سوءتفاهم قلمداد کرد.
او در جشن منتقدان سینما به عزت‌الله انتظامی حمله شدیدی کرد و دربارهٔ او گفت: چرا در تیزرهایی که نشان می‌دهند تنها چهره یک بازیگر نمایش داده می‌شود.
او گفت: یادگرفتم که مانند علی معلم رک باشم و حرف‌هایم را بزنم. اگر من می‌دانستم که فقط یک هنرپیشه برای منتقدین مطرح است سال‌ها پیش این کار را رها می‌کردم. این مسئله را جدی می‌گویم. گویا سایرین در تئاتر و سینما زحمت نکشیده‌اند که فقط یک نفر را نشان می‌دهند. این همان بازیگری است که «روزگاری جلوی شهبانو تنبک می‌زد، و حالا خانه‌اش را وقف می‌کند.»!
در سال ۱۳۹۷ جمشید مشایخی مدعی شد: غلامرضا تختی خودکشی کرد و دلیل خودکشی تختی، همسرش و اطرافیانش بود.
او بعد از حمله کاربران اینترنتی ایران به لیونل مسی روی خط برنامهٔ ۹۰ آمد و ضمن عذرخواهی از «لیونل مسی» در مورد رفتار زشت برخی افراد که در فضای مجازی به این بازیکن بی‌احترامی کرده بودند، صحبت کرد و گفت: کسانی که این عمل زشت را انجام دادند، ایرانی نیستند.
مشایخی از سال ۱۳۹۵ با بیماری گوارشی دست و پنجه نرم می‌کرد تا سرانجام پس از تحمل یک دوره این بیماری در ۱۳ فروردین ۱۳۹۸ در ۸۴ سالگی درگذشت. جنازهٔ وی در ۱۷ فروردین ۱۳۹۸ از مقابل تالار وحدت تشییع و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا دفن شد. در مراسم تشییع جنازهٔ او، هنرمندانی همچون علی نصیریان، ایرج راد و حمیدرضا نوربخش سخنرانی کردند.
چهار روز پس از درگذشت مشایخی، شورای شهر تهران با تصویب فوریتی نام خیابان «ج» واقع در محل زندگی مشایخی را به نام وی تغییر داد. مراسم رونمایی از سردیس و پلاک خیابان او در ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۸ انجام شد.
او کار تئاتر حرفه‌ای را از سال ۱۳۳۶ با بازی در نمایش وظیفه پزشک آغاز کرد و بعد از آن در نمایش‌های بسیاری از جمله «آی بی کلاه، آی با کلاه» اثر غلامحسین ساعدی، «لونه شغال و افعی» اثر علی نصیریان و «مرده‌های بی کفن و دفن» اثر ژان پل سارتر به کارگردانی حمید سمندریان بازی کرد. مشایخی در سال ۱۳۴۲ با بازی در فیلم کوتاه «جلد مار» بازیگری در سینما را آغاز کرد. اما نخستین اثر مهم او بازی در نقش خان دایی در فیلم قیصر ساخته مسعود کیمیایی بود
رقص در غبار فیلمی ایرانی به کارگردانی اصغر فرهادی محصول سال ۱۳۸۱ است. "رقص در غبار" اولین فیلم بلند اصغر فرهادی به حساب می‌آید.
نظر (یوسف خداپرست) جوان بیست و یکی دو ساله‌ای است که روزی در مینی‌بوس با ریحانه (باران کوثری) آشنا می‌شود و ازدواج می‌کنند، اما حرف‌های ناپسندی که در مورد مادر ریحانه وجود دارد او را مجبور می‌کند تا ریحانه را طلاق بدهد.ريحانه هم به اين تصميم تسليم می‌شود اما نظر در برابر دادگاه خودش را موظف می‌داند كه مهريه ريحانه را پرداخت كند. كار نظر نگهداری اسب‌هايی است كه با تزريق سم مار به آنها ازشان پادزهر تهيه میكنند. روزی پليس برای دستگيری نظر به آنجا می‌آيد، چون او نتوانسته به تعهد مالی كه داده بود عمل كند. نظر سوار اتومبيلی می‌شود كه متعلق به مارگيری منزوی و عبوس است. آنها به وسط بيابانی می‌رسند كه مارگير (فرامرز قریبیان) مارها را از آنجا می‌گيرد. مرد وقتی متوجه وجود نظر می‌شود او را از خود میراند، بدون اين‌كه حتی كلمه‌ای با او حرف بزند. نظر با وجود بدرفتاری های مرد تصميم می‌گیرد همان جا بماند و مار بگيرد. نظر پس از كمی تلاش موفق میشود يك مار بگيرد، اما آن را از دمش می‌گيرد و مار انگشت حلقه دست چپش را نيش می‌زند و مارگير مجبور میشود انگشت او را قطع كند. او انگشت را در ظرفی پر از يخ می‌ريزد و نظر را به بيمارستان می‌رساند كه انگشت را به دست نظر پيوند بزنند. مرد در راه از زندگی اش برای نظر حرف می‌زند و میگويد مردی را كه به زنش نظر داشته خفه كرده و خودش به زندان افتاده، اما وقتی از زندان فرار كرده، ديده زنش با كس ديگری ازدواج كرده است. در بيمارستان برای عمل پول می‌خواهند و مرد مارگير كه حالا انگار آدم ديگری شده، اين پول را فراهم میکند، اما نظر پول را برمی دارد و از بيمارستان فرار ميكند. او پول را تمام و كمال به ريحانه میدهد تا دينش را ادا كرده باشد. كمی بعد نظر اتومبيل و وسايل مارگير را نزد دكه‌داری كه خواهان خريد اتومبيل بود میبيند و میفهمد مارگير برای تهيه پول بيمارستان اتومبيل‌اش را فروخته است.
اصغر فرهادی در گفت وگویی با شیما غفاری در ایسنا در آذر 82 در پاسخ به اينكه نشانه‌گذاری‌های موجود در فيلم همچون “مار”، “حلقه” و ... آئينی و يا شخصی است می گوید: نگاه عرفانی در رقص در غبار نداشتم چون اين مقوله را نمیشناسم. اين نشانه‌ها به عنوان سمبل يا استعاره نيست، بلكه نشانه‌ها فضا ايجاد ميكند. بنابراين زمانيكه مار هست، آن حس خشونتی كه در ديدن مار وجود دارد، يا حلقه، حس عشق و عاطفه دارد، اين نشانه‌ها برای من مهم بودند بنابراين هيچ معنای خاصی را در پشت خود پنهان نكرده و هر چه هست، همان حسی است كه در لحظه منتقل می‌شود. البته تماشاگر، مختار است هر برداشتی كه دارد به فيلم تعميم بدهد ولی من به فيلم، خيلی رئاليستی نگاه كردم و در عين حال هم نميتوانم بگويم كار كاملا رئاليستی است، به هر حال تلاش كردم اين قصه‌ی يكی بود يكی نبود را خوب روايت كنم.
اصغر فرهادی درباره‌ی شخصيت مارگير، سكوت او و ... می گوید: پيرمرد مارگير و نظر، دو نوع نگاه به عشق دارند، پيرمرد، عاشق همسرش بوده و به خاطر او قتلی انجام داده است . اما موقعی كه در زندان افتاده همسرش او را رها كرده ولو ديگر نتوانسته همسرش را دوست داشته باشد در عين حال “نظر“ با طلاق و طی مراحل قانونی همسرش را از دست داده ولی همچنان او را دوست دارد بنابراين يكی در عشق به آزادی معتقد است و ديگری نيست. پيرمرد می‌گويد اگر من بخواهم عاشق همسرم باشم او بايد در تملك من باشد ولی چون او مرا ترك كرده ديگر نمی‌توانم او را دوست داشته باشم اما “نظر“ نگاه برعكسی دارد، حتي وقتی “ريحانه“ را از دست ميدهد اگر ريحانه با مرد ديگری ازدواج كند، آرزو دارد آن مرد بهتر از خودش باشد. بنابراين او در عشق، به تملك، اعتقادی ندارد و در نهايت، نظر اين نوع نگاهش را در مسير سفر به شهر، به پيرمرد می‌دهد و او نيز از اين نگاه متاثر می‌شود.او به خاطر شكستی كه خورده از هر نوع ارتباط با بقيه گريزان است بنابراين مهمترين ابزار ارتباطی يعنی زبان را به كار نمی‌گيرد و سعی دارد كمتر كسی به او نزديك شود و به افراد ميدان دهد.
اصغر فرهادی در نشست خبری“رقص در غبار” در خبرگذاری مهر روز ۷ دی ۱۳۸۲ درباره‌ی انتخاب فرامرز قريبيان گفت: نقش پيرمرد مارگير بيشتر ساكت بود و سعی كردم در انتخاب بازيگر همه جوانب را رعايت كنم و فردی را انتخاب بكنم كه در سكوتش جذاب باشد و تماشاگر را رها نكند و در چشم‌های آقای قريبيان آنی را ديدم كه در صورت و چهره بازيگران اين دوره نيست. در ادامه‌ی اين جلسه، اصغر فرهادی درباره‌ی بازی باران کوثری گفت: من از بازی ايشان خيلی راضی هستم ولی در بعضی نقدها متوجه میشوم بعضی ها به اين بازی انتقاد دارند مثلا میگويند دختر يك فاحشه آن هم در جنوب شهر اين گونه نيست در حاليكه من، با دخترانی از همين قشر و طبقه اجتماعی با اين نوع طرز برخورد مواجه شده‌ام.
اصغر فرهادی طی نشستی در كانون فيلم و عكس داستان شيراز در سال 83 با تمجيد از بازی باران کوثری در فيلم رقص در غبار گفت: اگر 10 بار ديگر نيز اين فيلم را بسازم پلان‌های مربوط به ريحانه را هرگز عوض نمی‌كنم چرا كه آن‌ها دقيقا همان چيزی هستند كه من می‌خواستم و اين در حالی است كه اگر اين فيلم را بخواهم دوباره بسازم چند پلان مربوط به آقای قريبيان و نظر را عوض می‌كنم. ريحانه در اين فيلم واقعيت را خوب می‌فهمد و زود زير گريه نمی‌زند. در صحنه‌های آخر حتی تماشاگر با مشاهده او به اين حس می‌رسد كه ريحانه شوهر كرده است و اين حس كه به نظرمن بسيار مثبت و خوب است از بازی عالی باران کوثری به دست آمد نه از بازی نظر.
باران کوثری نیز در همین نشست خاطرنشان كرد: كارگردان‌ها، در سينمای ايران نسبت به بازيگران بی اعتماد هستند و بازيگران نمی توانند درباره نقش‌هايشان نظر بدهند.اگر يك بازيگر، در يك فيلم خوب بازی كند، ديگر، كارگردان‌ها نيز او را برای ايفای نقش در همان قالب قبلی انتخاب می‌كنند و از او توقع همان بازی قبلی را دارند در حالی كه بازيگران، قابليت‌های بيشتری دارند. من دوست داشتم پس از زير پوست شهر، يك كار متفاوت انجام دهم و برايم بسيار مهم بود و فكر می‌كنم شانس آوردم كه برای بازی در اين فيلم و همكاری با ‌آقای فرهادی انتخاب شدم.
شهرستان خواجه‌لیپیام نخست‌وزیر ترکیه به مناسبت سالگرد کشتار «خواجه‌لی». (2022). Aa.com.tr. Retrieved 22 April 2022, from https://www.aa.com.tr/fa/جهان/پیام-نخست-وزیر-ترکیه-به-مناسبت-سالگرد-کشتار-خواجه-لی-/1073652اردوغان در باکو: حل مسئله قره‌باغ لازم و ضروری است. (2018). ایسنا. Retrieved 23 April 2022, from https://www.isna.ir/news/97062512445/اردوغان-در-باکو-حل-مساله-قره-باغ-لازم-و-ضروری-است (صورت صحیح نام در فارسی برمبنای ریشه نام) یا خوجالیبختیاری، سعید. "اطلس جهان امروز". تهران: انتشارات گیتاشناسی نوین، شهریور ۱۳۹۸. (شکل رایج‌تر در برخی منابع) نام شهرستانی در جمهوری آذربایجان به مرکزیت شهر خواجه‌لی است که اکنون در کنترل جدایی طلبان ارمنی قره باغ است کشتار خوجالی در سال ۱۹۹۲ میلادی در این محل به وقوع پیوست که درآن نیروهای ارمنی به کمک نیروهای روس آذربایجانی‌ها را قتل‌عام نمودند. در این کشتار حدود هزار نفر کشته شدند.
نام خواجه‌لی به معنای «محل مربوط به خواجه» است.Potter, Lawrence G. , ed. (2014). The Persian Gulf in Modern Times. New York: Palgrave Macmillan US. doi:10.1057/9781137485779. ISBN 978-1-349-50380-3.
ایشای(عبری: יִשַׁי به معنی هدیه خداوند) شخصی از نسل عوبید پسر بوعز و روت است.روت ۴:۱۷ ایشای در بیت‌لحم زاده شد.سموئیل ۱۶:۱ او هشت پسر داشت که کوچک‌ترین آنها داوود بود که چوپانی رمه‌های پدر خود را انجام می‌داد.سموئیل ۱۶:۱۱ آخرین نوشته‌های راجع به او در ارتباط با پناهگاهی است که داوود برای او از پادشاه موآب درخواست نمود.سموئیل ۲۲:۳ نام ایشای در عهد جدید و در نسب‌نامه عیسی آمده است.لوقا ۳:۲۳ چندجا در عهد عتیق نام داوود بن‌ ایشای(پسر ایشای ) آمده است.سموئیل ۱۲:۱۶
مهلائیل (عبری: מהללאל) از شخصیت‌های عهد عتیق است. مهلئلیل پسر قینان و نوه انوش بود و نسبش به شیث پسر آدم می‌رسید. مهلئلیل پدر یارد و جد خنوخ بود.پیدایش ۵:۱۲ مهلئلیل هشتصد و نود و پنج سال زندگانی کرد.پیدایش ۵:۱۷ نخستین رؤیای خنوخ در خانه پدربزرگش مهلئلیل بوده است.یوبیل ۱۴:۴ نام مهلئلیل در نسب‌نامه عیسیلوقا ۳:۳۷ و نیز در نسب‌نامه محمد پیغمبر اسلامسیرت رسول‌الله ج۱ ص ۱۹ ذکر شده است.
ویلیام مک‌کینلی (۲۹ ژانویه ۱۸۴۳ – ۱۴ سپتامبر ۱۹۰۱) یک وکیل و سیاستمدار جمهوری‌خواه آمریکایی بود که از ۱۸۹۷ تا زمان ترورش در سال ۱۹۰۱ به عنوان بیست و پنجمین رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا خدمت کرد. او در طول جنگ آمریکا و اسپانیا در سال ۱۸۹۸ رئیس‌جمهور بود، تعرفه‌های حمایتی را برای تقویت صنعت آمریکا افزایش داد و سیاست پولی انبساطی نقره رایگان را رد کرد و کشور را بر روی استاندارد طلا نگه داشت. مک‌کینلی در ۱۴ سپتامبر ۱۹۰۱ در سن ۵۸ سالگی توسط یک آنارشیست ترور و کشته شد.
ویلیام مک‌کینلی در روز یکشنبه ۲۹ ژانویه سال ۱۸۴۳ در شهر Niles واقع در ایالت اوهایو آمریکا به دنیا آمد. او هفتمین فرزند از ۹ فرزند ویلیام و نانسی مک‌کینلی بود. وی آخرین رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا بود که در جنگ داخلی آمریکا خدمت کرده بود. بعد از جنگ در کانتون، اوهایو ساکن شد و در سال ۱۸۷۱ در سن ۲۷ سالگی با ایدا ساکستون ازدواج کرد.