moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
وجه تسمیه هه وه تو یعنی طایفه شما و بیشتر یک مرز را می‌رساند چون منطقه زرینه محل قشلاق ییلاق طوایف تیلکو گلباغی و جافهای عراق بوده‌است (تحلیل از یوسف نادری)
زرینه در سال ۱۳۷۹ به شهر تبدیل شد.
جاذبه‌های زرینه شامل آب شفابخش که با یک بار مصرف این آب سنگهای کلیه دفع می‌شود افرادی که دارای کلیه سنگ ساز هستند می‌توانند با مصرف این آب برای همیشه از شر سنگ کلیه رها شوند.
چمنزارهای این منطقه جز بیشتر آمار چمن زار طبعی در کشور است که نابترین و کم‌یاب‌ترین گیاهان داروی کشور را دارد گیاه ثعلب از مهم‌ترین گیاهان منطقه هه وه تو است که در نوع خود بی نظیر است
سِریش آباد شهری در استان کردستان در غرب ایران است. این شهر در بخش سریش‌آباد شهرستان قروه و در شرق استان در ۷ کیلومتری شمال قُروه و حاشیه رشته کوه زاگرس قرار گرفته‌است.
این شهر دارای معادن بسیار غنی سنگ مرمر و معادن پوکه معدنی می‌باشد کشاورزی در این منطقه بیشتر گندم و همچنین دارای باغات کم انگور می‌باشد البته بیشتر باغات در این منطقه به دلیل استفاده بی‌اندازه از چاهای عمیق خشک شده‌اند و کشاورزی در حال از بین رفتن است.
معادن سریش آباد : سریش آباد دارای معادن مرمر سفید، سبز و همچنین معادن سنگ پوکه ساختمانی است.
مرمر باباشوراب توسط شرکت سرمایه گذاری توسعه صنایع و معادن کوثر مورد بهره برداری قرار می گیرد که توسط این شرکت شهرک تولید مصنوعات سنگ در این شهر با سرمایه گذاری 18 میلیارد تومان به بهره برداری رسیده است.
جمعیت سریش آباد بر اساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵ برابر با ۸۴۷۸ نفر در قالب ۲۲۷۳ خانوار بوده است.سرشماری ملی سال ۱۳۹۵
مردم شهر سریش آباد به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویندگنجور پاب:مردم شهر سریش آباد پیرو مذهب تشیّع بوده و به زبان «ترکی آذربایجانی» تکلّم می‌کنند.
جاذبه‌ها
نویدشاد و پیرو مذهب شیعه هستند.نشر گنجور
چهارگوشه
جهان‌ایران
شویـِشِه شهری است در استان کردستان در غرب ایران. این شهر مرکز بخش کلاترزان شهرستان سنندج است.
جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۵، برابر با ۱٫۲۲۹ نفر بوده‌است.
صاحب شهری در استان کردستان در غرب ایران است. این شهر در بخش زیویه در شهرستان سقز قرار گرفته‌است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۹۵، برابر با ۳٬۳۰۱ نفر بوده‌است. کار پژوهشی در مورد کشف کانسار آهن صاحب در سال ۱۳۷۹ در این شهر پایان یافت.
قلعه صاحب با قدمت ۳ هزار ساله در مرکز شهر صاحب و در ۱۵ کیلومتری سقز واقع شده‌است. این قلعه به شماره ۱۰۰۶۸ در تاریخ ۲۳/۶/۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی قرار گرفت و به هزاره اول قبل از میلاد (۳۰۰۰ سال قبل) تعلق دارد.
کانی‌سور شهری در استان کردستان در غرب ایران است. کانی سور در بخش نمشیر شهرستان بانه قرار گرفته‌است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۹۵، برابر با۱۲۸۴ نفر بوده‌است.
موچش به کُردی (مووژه‌ژ) شهری است در استان کردستان در غرب ایران. این شهر در شهرستان کامیاران قرار گرفته‌است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۵، برابر با ۳٬۲۱۱ نفر، و در سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۳٬۳۷۰ نفر بوده‌است. شهر موچش مرکز بخش موچش در ۶۰ کیلومتری شهر سنندج و در فاصله حدود ۴۰ کیلومتری کامیاران و حدود ۵۵ کیلومتری شهر دهگلان واقع شده و از جاده کرمانشاه، سنندج حدود ۱۵ کیلومتر فاصله دارد. شغل مردم این شهر دامداری، کشاورزی و کاسبی در بازار کوچک این شهر است.
یک قلعه ۵۰۰۰ ساله در محله قدیمی شهر موچش قرار دارد.
از هنرمندان نامدار این منطقه می‌توان به؛ حیدر محمدی (سازندهٔ دف)، محمد زارع‌رمشتی به کُردی: حه‌مه نه‌سێ (نوازنده سرنا) و جلال ساعدپناه (فیلم‌ساز) اشاره کرد.
یاسوکَند شهری در بخش کرانی شهرستان بیجار و مرکز بخش کرانی است. این شهر مرکز اداری، ارتباطی، سیاسی، بازرگانی، اقتصادی و فرهنگی بخش کرانی بشمار می‌رود و با افزایش معادن منطقه، یاسوکند به قطب معدنی در غرب کشور تبدیل شده‌است و بزرگ‌ترین معدن روباز خاورمیانه یعنی صبانور در اینجا واقع شده‌است و این معادن باعث پیشرفت روزافزون این شهر می‌شوند و افزایش جمعیت شدیدی در حال وقوع هست. شهر یاسوکَند ۱۷۹ هکتار وسعت دارد. این شهر در حدود هفتاد کیلومتری شمال شهر بیجار قرار گرفته و با بیجار ۶۵ کیلومتر فاصله و همچنین با زنجان ۱۰۰ کیلومتر فاصله دارد. فاصله آن از جاده بیجار - زنجان حدود ۱۸ کیلومتر است. شهر یاسوکند بعد از بیجار دومین شهر بزرگ شهرستان بیجار بشمار می‌رود. ساکنان یاسوکَند به زبان ترکی آذربایجانی با لهجه یاسوکندی سخن می‌گویند.
یاسوکند در طول تاریخ خود با فراز و فرودهای بسیاری روبرو بوده‌است. در تاریخ این شهر، اِشغال توسط بیگانگان و حوادث طبیعی از جمله زمین لرزه‌های مهلک را تجربه کرده‌است. سنگ بنای یاسوکَند کنونی به دوران زندیان بازمی‌گردد.
شهر یاسوکند (کرّانی) دارای عظمت و موقعیت تجاری و اقتصادی بالایی بوده‌است. همچنین این شهر دارای کوره‌های چینی، سفالی و آجرپزی بوده و قلعه ای به نام قلعه تپه که در کنار شهر و بالای رودی به نام کران چایی واقع شده که در زمان گذشته داستان‌هایی دربارهٔ این قلعه به جوانان و نوجوانان گفته می‌شد، و این قلعه که گویا مرکز حفاظت از شهر بوده هم‌اکنون در زیر خاک مدفون است؛ و اما چرا و چگونه شهر کرّانی مخروبه شده مدارکی در دست نیست و آنچه که به ظاهر نشانگر قدمت یاسوکند کنونی است زبان به زبان شنیده می‌شود که پس از خرابی شهر کرّانی که به احتمال زیاد در اثر زلزله بوده اکثر مردم و زندگی شان در زیر خاک مدفون شده و کسانی که زنده مانده‌اند به ناچار به قسمت کنونی، یعنی در جنوب شرقی کنار رودخانه یاسوکند که با مسجد جامع فاصله کمی دارد کوچ و هریک خانه ای که تعدادی از آن‌ها هنوز هم وجود دارد و در مسیر کمربندی شهر قرار گرفته‌اند احداث می‌نمایند و از اینکه در کنار رودخانه پرآبی قرار داشته‌اند و تمام حومه دارای باغات پرآب بوده نام محل سکونت خود را یاسکند می‌نامند؛ لذا زمانی که مرحوم حسنعلی خان امیرنظام گروسی مالکیت یاسوکند را به دست می‌آورد ساکنین به احترام او یاسکند را به نام حسن‌آباد تغییر داده و تعدادی نیز به تغییر نام اعتراض می‌نمایند و در نتیجه با توافقات صلح طلبان اظهار می دارندکه:چه فرقی دارد حسن‌آباد یا یاسکند و این جمله در بین مردم آن زمان روال عادی پیدا می‌کند و به مرور مبدل به حسن آبادیاسوکند می‌گردد. مرحوم امیرنظام در قسمت شمال حسن‌آباد یاسوکند محلی را به عنوان قلعه احداث می‌نماید که در کنار حمام قدیمی مربوط به زمان اواسط قاجاریه احداث شده می‌باشد. سپس در میان جاده روستای قیطاس چندین چشمه قنات (کهریز) حفر می‌نماید و در مسیر آن چهارباغ یاسوکند را که حدود پنجاه هکتار بود با خیابان‌های متعدد و زیبا و میوه‌های بسیار و گل‌های محمدی به ردیف قطاری در وسط چهارباغ به شکلی که چهار باغ را به چهار قسمت تقسیم می‌کرد کاشته بودند و جلوه بسیار ارزنده ای به چهار باغ داده بود. سپس در تاریخ سال ۱۳۰۰ قمری کاروانسرای جنب مسجد جامع مرحوم کربلایی آقا محمد توسط مرحوم حاج محمد جد راسخی‌ها یاسوکندکه نمایندگی مرحوم امیر نظام را داشته با بیست دهنه مغازه احداث و کتیبه ای در ان به دیوار کاروانسرا نصب می‌نماید و پایه تجاری شهر را در آن منعکس نموده‌است و در آن کتیبه اشعاری نوشته شده که ذیلاً معروض می‌گردد:
سپاس فراوان کنم من مدام •••••••••• بود صاحب ملک امیر نظام
امینش بود نامدار اسم او •••••••••• نهاد این بنا را به سعی تمام
پس از این مباشر شد این امر را •••••••••• رئیس جوانمرد نیکو کلامکتاب شهر یاسوکند گروس در سلسله تاریخ و مشاهیر آن
شهر یاسوکند در دامنه جنوب غربی کوه ۳۳۳۳ متری شان شئن (اسلام‌آباد کنونی) قرار گرفته و از این دامنه ارتفاعی ۳ رشته رودخانه سرچشمه می‌گیرد. یکی از قسمت شمال شرقی از بین روستاهای آزادویس علیا و سفلی شروع و به طرف دهستان گرگین سرازیر و سپس به رودخانه قجور و از آنجا به قزل اوزن وارد می‌شود. دوم مستقیم از کوه مذکور به طرف روستای مخروبه به نام کُهلی به طرف یاسوکند وار قسمت شمالی چهارباغ، سپس به رودخانه روستای قیطاس که از دامنه شمال غربی شاه نشین سرچشمه دارد ادغام و ادامه آن از قسمت فوق از کنار غربی شهر یاسوکند به نام قلعه چایی که متصل به حمام قدیمی (دوره اواسط قاجار است) عبور و در فاصله حدوداً چهارصد متری به رودخانه محمدآباد (چالاب) که رود اصلی این منطقه که امتداد آن از محلی به نام جن درسی می‌باشد از انتهای قلعه چایی که مشرف و متصل به شهر یاسوکند و قربی به مرکز کرانی باستانی با فاصله ۲۰۰ متر و به شهر یاسوکند ۱۵۰ متر می‌باشد وارد می‌شود و از اول این رودخانه تا انتهای آن محلی به نام آشاقی کند ۱۲ بند آب برای آبیاری باغات و مزارع در مسیر گرفته می‌شود.
به طورکلی هر ۳ رودخانه در این قسمت مستقیم به رودخانه گئوی اوزن وارد و ادغام می‌شود. توضیح این که از روستای چالاب (محمدآباد) تا آشاقی کند که از شمال غربی یاسوکند را دور می‌زند حدود ۱۴ کیلومتر در این مسیر جنگل و باغات و محله‌های بسیار دیدنی و زیبایی دارد که نام‌های آن‌ها بدین شرح می‌باشد:۱-چالاب دوزی ۲-قالالان ۳-چپ دره ۴-گلی بلاغ ۵-استخر کربلایی محمود ۶-دورقیه ۷-مروتعلی دوزی ۸-قیه لی دره ۹-ممن چمانی (چمن محمد علی محمودخانی) ۱۰-قوش یاتاقی ۱۱-یانداخلو ۱۲-آشاقی کند ۱۳-قوری دره ۱۴-کول یری ۱۵-مزارع بورخانجی است؛ و موقعیت مرزی این شهر با روستاهای تابعه به شرح زیر است:۱-از شمال روستای اسلام‌آباد (شاهنشین) ۲- آزادویس علیا و سفلی ۳- قیطاس _ ۴- از شمال غرب به روستای چالاب ۵-بوستان دره ۶-رستم کندی ۷-ینگی آباد ۸-نورمحمد کندی ۹-شیخ بشارت.
در محدوده این شهر ده‌ها کهریز (قنات). مزرعه شخصی و چشمه‌های آب وجود دارد که در این‌جا به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌شود:۱-لالا کهریزی ۲-نگارستان ۳-کهریز کربلایی یحیی۴-مزرعه حاج نصرت پرویزی ۵-کهریز سید حسین ۶-کهریز کربلایی نوروز ۷-نوری کهریزی ۸-قره دره عالی ۹-عیوض کهریزی ۱۰-قره آقاج ۱۱-مزرعه رضا علی سرخی ۱۲-سوتّلی ۱۳-کهریز مشهدی آقاجان ۱۴-مزرعه کُهلی ۱۵-مزرعه کوره کندی ۱۶-شورجه بالا و شورجه پایین و سایر مزارع.
و اما رودخانه دیگری یکی از شمال غربی به فاصله حدود ۲۵ کیلومتری یاسوکند از کوه‌های معدن روستای شهرک بین فاصله مرز روستاهای زنجان و گروس از ابتدای روستای قوزی جاق به طرف روستای شهرک ۲-قره کند ۳-کورکوره ۴-سیفعلی کندی و روستای نوشاد می‌ریزد و این سلسه رودها نیز در ۵ کیلومتری یاسوکند به رودخانه گوی اوزن وارد می‌شود.
رود پنجم از روستای آقبلاغ (مرکز دهستان طغامین) و چطاق-گل تپه سرچشمه دارد و از روستای اوچ گنبد و داداش کندی عبور نموده و در روستای خرابهٔ کنگرلو بر رود گاو زن وارد می‌شود. رود ششم از روستاهای کوتانلر در حدود ۳۰ کیلومتری یاسوکند از طرف شهرستان تکاب شروع و از طریق روستای قزل بلاغ و جعفرآباد قسمتی از روستای کچه گنبد به همین رود وارد می‌شود و از طریق روستای خوش مقام-علی‌آباد و از طرف شرق رود قاوشق به هم متصل و از طریق دربند روستای قمچوقا گذر نموده به روستای آلپهوت-روستای ولی بیک-خرابه چهل ارخ-سید حسین و از روستای مرادی در مقابل روستای جیران با رود گاوزن یکی شده و از جلوی روستای هشتاد جفت و مقانلو به رود قزل اوزن وارد می‌شود.
زبان اکثریت مردم شهر یاسوکند ترکی آذربایجانی است.
جمعیت یاسوکند در سال ۱۳۹۵ خورشیدی بالغ بر ۴٬۷۴۶ نفر و ۱٬۵۶۷ خانوار بوده‌است، که از این جهت دومین شهر پرجمعیت شهرستان به‌شمار می‌رود.
شغل بیشتر اهالی شهر یاسوکند کشاورزی و دامداری است. گندم و جو بیشترین محصولات کشاورزی این شهر را تشکیل می‌دهند. مهم‌ترین میوه‌های باغات شهر یاسوکند شامل:انگور، زردآلو، گیلاس، هلو، سیب و … است که البته مهم‌ترین آنها انگور یاسوکند می‌باشد که زبانزد خاص و عام است. انواع انگور تولید شده در شهر یاسوکند از لحاظ کیفیت در رتبه‌های ممتاز نمونه‌های داخلی قرار دارد بگونه ای که طعم انگور این منطقه در مقایسه با مناطق دیگر در مقامی بالاتر است. باغهای زیبای تاک به منزله کمربندی در اطراف شهر پراکنده‌اند که در فصول برداشت انگور چهره زیبایی به شهر می‌بخشد.
شهریور ماه هر سال گردهمایی تحت عنوان جشنواره انگور در شهر یاسوکند با حضور مسئولین استان و شهرستان همچنین اهالی و باغداران برگزار می‌شود.
شهر یاسوکند دارای تاریخ طولانی و پر فراز و نشیب است به همین دلیل در این شهر و روستاهای اطراف شاهد بناهای تاریخی شامل: امام زاده، برج‌های تاریخی، حمام‌های قدیمی، قلعه‌های باستانی و… می‌باشد که در زیر به تعدادی از این اماکن تاریخی اشاره می‌شود:
۱_امام زاده عقیل یاسوکند:این بنا مربوط به دوره سلجوقیان می‌باشد که در تاریخ ۱۳۷۶/۷/۱۲ به نامه شماره ۳/۲۹۸۱۰۸ با شماره ثبت ۱۹۳۱ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
۲-قلعه قمچقا مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد که در روستای قمچقای واقع شده‌است. این بنا در تاریخ ۱۳۶۵/۸/۴با شماره ثبت ۱۷۲۱ به عوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این بنا با شهر یاسوکند ۲۱ کیلومتر فاصله دارد.
۳_حمام قدیمی شهر حسن‌آباد یاسوکند که مربوط به اواسط قاجار می‌باشد و در محله امیرآباد (یکی از محله‌های قدیمی و باصفای یاسوکند) واقع است. این بنا در تاریخ ۱۳۸۳/۱۲/۲۴ به شماره ثبت ۱۱۷۶۰ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
۴_گنبد زیبای سنگی اوچ گنبد خان که مربوط به دوره صفوی می‌باشد و در روستای اوچگنبدخان واقع شده‌است. این اثر در تاریخ ۱۳۸۰/۱۲/۱۹ با شماره ثبت ۵۰۸۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
۵_برج تاریخی ینگی ارخ که مربوط به دوره صفوی می‌باشد و در روستای ینگی ارخ واقع شده که این اثر در تاریخ ۱۳۸۰/۱۲/۱۹ با شماره ثبت ۵۰۸۱ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این با شهر یاسوکند ۳۲ کیلومتر فاصله دارد.
معروف‌ترین سوغاتی یاسوکند انگور و محصولات حاصل از آن نظیر کشمش، شیره انگور و مویز می‌باشد. همچنین صنایع دستی یاسوکند عبارت انداز:
بخشداری
یاسوکند به عنوان مرکز بخش کرانی میزبان نهاد بخشداری می‌باشد؛ که مهم‌ترین نهاد دولتی در منطقه بشمار می‌آید. ساختمان این نهاد در ابتدای بلوار معلم قرار دارد. در تاریخ ۱۳۶۸/۱۱/۱۹ بخشداری یاسوکند توسط استاندار وقت استان کردستان به اتفاق آقای محمود نیازی نماینده وقت بیجار و یاسوکند در مجلس شورای اسلامی افتتاح گردید و آقای علی شهبازی که در آن وقت دهدار یاسوکند بود به سمت بخشدار معرفی و مشغول بکار گردید. در حال حاضر مهندس عباس نباتی مسئولیت بخشداری کرانی را بر عهده دارد.
وظیفه امور جاری شهر ازجمله نظارت بر ساخت و سازهای شهری، توسعه شهری و حمل و نقل شهری بر عهده شهرداری یاسوکند به ریاست شهردار این شهر می‌باشد. شهردار یاسوکند به صورت دوره‌ای توسط شورای شهر این شهر که توسط رأی مستقیم شهروندان یاسوکند انتخاب می‌شوند منصوب می‌شود. ساختمان شهرداری در حال ساخت می‌باشد که در خیابان چهار باغ واقع می‌باشد. در سال ۱۳۷۲ همزمان با تأسیس شهرداری یاسوکند علی اوسط کبودوند به عنوان اولین شهردار یاسوکند و به مدت چهار سال عهده‌دار مسئولیت شهرداری یاسوکند شد.
پارک‌ها
یاسوکند دارای ۳ پارک فعال می‌باشد که بزرگ‌ترین آن‌ها پارک چهار باغ واقع در خیابان چهار باغ می‌باشد.
میرزا حمدالله شریفی مکتبدار سال‌های ۱۳۰۵ لغایت ۱۳۲۸ تنها مکتبی بود که دانش آموزان مدرسه حکمت سوکند آن زمان در مدت سه ماه تعطیلی مدرسه در نزد ایشان تعلیم امور دینی و خط درشت (نستعلیق) می‌آموختند لذا در این بین شکوفه شریفی بنیانگذار اولین مدرسه دخترانه به نام رضوان در یاسوکند نیز با عموی خود به‌طور نوبتی مکتب را اداره می‌کردند. در سال ۱۳۲۶ از طرف اداره فرهنگ گروس تمام مکتبخانه‌ها در حوزه فرمانداری گروس تعطیل گردید ولی با اعتراض مردم نسبت به تعطیلی مکتبخانه این موضوع مورد بررسی قرار گرفت و سپس دستورات امتحان از مرحوم شکوفه شریفی صلدر گردید و پس از اخذ مدرک تحصیلی و استخدام در اداره فرهنگ مدرسه دخترانه به نام رضوان برای اولین بار به مدیریت شکوفه شریفی تأسیس شد و بدین وسیله شکوفه شریفی در آن شاغل گردید و با اجازه ادراه فرهنگ میرزا حمدالله نیز به کار خود ادامه داد. در سال ۱۳۲۹ مرحوم شکوفه شریفی به علت بیماری سل و در تهران دار فانی را وداع گفته و بدیدار معبود شتافت. پیکر ایشان نیز در حیاط امام زاده حسن دفن گردید.
بعدها علاوه بر مدسه حکمت (ابتدایی پسرانه) و رضوان (ابتدایی دخترانه) مدرسه راهنمایی به نام بزرگمهر نیز تأسیس شد که هم‌اکنون محل این مدرسه تبدیل به پژوهشسرا شده‌است. در حال حاضر در شهر حسن‌آباد یاسوکند دو عدد مدرسه ابتدایی به نام‌های تراب شعبانی (پسرانه)، عدالت (دخترانه)، سه عدد مدرسه متوسطه اول به نام‌های باهنر (شبانه‌روزی پسرانه)، سمیه (روزانه دخترانه)، کوثر (شبانه‌روزی دخترانه)، چهارعدد مدرسه متوسطه دوم به نام‌های شیخ فضل‌الله نوری (شبانه‌روزی پسرانه)، زینبیه (شبانه‌روزی دخترانه) و هنرستان‌های کاووش (پسرانه) و نرجس (دخترانه) که محل هنرستان نرجس و زینبیه در یک مکان می‌باشد.
همزمان با تبدیل شدن یاسوکند به شهر اداره آموزش و پرورش کرانی نیز از حالت نمایندگی خارج و بصورت مستقل درآمد.
با توجه به وجود معادن غنی سنگ آهن در منطقه شهر یاسوکند به یکی از قطب‌های صنعتی استان کردستان و بویژه در زمینه صنایع فولادی تبدیل شده‌است.
از جمله واحدهای معدنی و صنعتی موجود می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
شهرستان رودبار جنوب یکی از شهرستان‌‌های جنوب شرق استان کرمان ایران است.مرکز این شهرستان، شهر رودبار است.
شهرستان رودبارجنوب از شمال با شهرستان عنبرآباد، از غرب با شهرستان کهنوج، از شرق با شهرستان جازموریان و از جنوب با شهرستان قلعه‌گنج همسایه است.
فاصله رودبارجنوب از مرکز استان ۲۳۰ کیلومتر و با جیرفت ۷۵ کیلومتر و فاصله آخرین آبادی آن تا مرکز استان ۴۰۰ کیلومتر است.
مساحت این شهرستان ۶،۸۶۴ کیلومتر مربع است و مرکز آن شهر رودبار است.
شهرک صنعتی شهرستان فعال می باشد و در حال حاضر داری کارخانه‌هایی می باشد.
رودبارجنوب به دلیل نزدیک بودن به هلیل رود در ایام گذشته دارای جایگاه خوبی بوده و مردمانی در اینجا سکونت داشته اند در رودبارجنوب قلعه ای وجود دارد که محلی ها به آن [کلات رودبار] می گویند این قلعه در هفت کلیومتری شهر رودبار در روستایی به نام قلعه واقع شده است اما متاسفانه به دلیل سوء مدیریت اکتشافات روی آن صورت نگرفته است .
مردمان شهرستان رودبار جنوب لهجه و گویش خاص و منحصر به فرد خود را دارند که با سایر نقاط شاید تفاوت هایی بکند.
از نکات جالب در گویش رودباری این است که حرف های اضافه به ، با و از وجود ندارند یا کاربردشان بسیار کم است و جایشان را به کلماتی دیگر می دهند که این در تمام استان کرمان رایج است.
برای مثال می خواهند بگویند از شهر آمدم ؛می گویند:
اِی شهر یَهتوم
یا با علی هستم ؛ را می گویند:
خُوی (وِی/خِی) علی اُم
یا به من نگفتی ؛ را می گویند:
خُوی (خِی/اِی/وِی) مُونِت نگو
یا اینجا رودبار است را می گویند:
شهرستان رودبار جنوب دارای ۲ بخش، ۴ دهستان و ۲ شهر به شرح زیر است:
رودبارجنوب از دیرباز یک قطب کشاورزی در جنوب استان کرمان بوده است؛به دلیل آب و هوای مساعد، خاک حاصلخیز و آب کافی به محل خوبی برای کشت محصولات مختلف تبدیل شده است اعم از صیفی‌جات و مرکبات و...
عمده کشت در این شهرستان، محصولات جالیزی از جمله گوجه فرنگی، خیار و هندوانه است.
یکی از روستاهایی که سالانه گردشگران زیادی را از سراسر کشور به این منطقه می آورد روستای مهن آباد است که همساله در ایام عید نوروز گردشگران زیادی را به خود جذب می کند و بازارچه موقتی نیز در این ایام افتتاح می شود.
جمعیت شهرستان رودبار جنوب براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ برابر با ۶۲،۱۲۳ نفر بوده‌است.
۲. گویش رودباری
شهرستان قلعه‌گنج یکی از شهرستان‌های استان کرمان ایران است. مرکز این شهرستان، شهر قلعه‌گنج است.
این شهرستان در تاریخ ۵ مرداد ۱۳۸۴ از شهرستان کهنوج جدا شد و مستقل گردید.
شهرستان قلعه گنج از شمال با شهرستان رودبار جنوب، از شمال غربی با شهرستان کهنوج، از غرب با شهرستان منوجان، از شرق با شهرستان دلگان استان سیستان و بلوچستان، از جنوب شرقی با شهرستان فنوج استان سیستان و بلوچستان و از جنوب با شهرستان بشاگرد استان هرمزگان همسایه است.
شهرستان قلعه گنج در جنوب استان کرمان به فاصله ۴۰۰ کیلومتری از مرکز استان واقع شده‌است. وسعت آن ۱۰٬۴۳۸ کیلومتر مربع و طول آن ۳۹۰ کیلومتر می‌باشد و دارای ۳۹۰ پارچه آبادی و روستا است.
۸۰ درصد از روستاهای شهرستان قلعه‌گنج در حاشیه تالاب جازموریان و کانون بحرانی فرسایش بادی قرار گرفته‌اند.
شهرک صنعتی قلعه گنج دارای کارخانجاتی چون تولید روغن زیتون، فرآوری خرما، رب صنعتی، شیر و فرآورده‌های لبنی است."قلعه گنج؛ کار برای مردم مردم/ پیمان‌های طایفه‌ای برای پیشرفت". 2018. خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. Accessed July 25 2018. .
شهرستان قلعه‌گنج دارای ۳ بخش، ۶ دهستان و ۳ شهر به شرح زیر است:
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهرستان قلعه‌گنج برابر با ۷۷٬۲۴۹ نفر بوده‌است.
شهرستان کوهبنان یکی از شهرستان‌های استان کرمان ایران است. مرکز این شهرستان، شهر کوهبنان است..
شهرستان کوهبنان با قدمت تاریخی بسیار زیاد و معروف به بام فرهنگی استان کرمان و دیار هفتاد و دو عارف شهرت دارد
شهرستان کوهبنان از شمال با شهرستان بهاباد و شهرستان بافق استان یزد، از شرق با شهرستان راور و از جنوب تا غرب با شهرستان زرند همسایه است.
شهرستان کوهبنان شامل ۲ بخش، ۳ دهستان و ۲ شهر به شرح زیر است:
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهرستان کوهبنان برابر با ۲۱٬۲۰۵ نفر بوده‌است.
۸۰ درصد معادن غنی ذغالسنگ در شهرستان کوهبنان واقع شده‌است که از جمله آنها می‌توان به معادن ذغالسنگ پابدانا- هشونی- چشمه پودنه-همکار- ۱۲–۱۴- کمسار و… اشاره کرد
اندوهجرداطلاعات مختصات و ارتفاع و نام محلی از fallingrain شهر اندوهجرد از توابع بخش شهداد در شهرستان کرمان است. این شهر در حدود 90 کیلومتری شمال شرق شهر کرمان واقع است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۵، برابر با ۲٫۹۱۵ نفر و در سال ۱۳۸۶ آن را در حدود ۴ هزار نفر تخمین زده شده‌است.در سال ۱۳۹۵ جمعیت آن ۴،۰۴۱ هست. خرمای مضافتی اندوهجرد بسیار با کیفیت می باشد. و نخلها زیبایی خاصی به شهر بخشیده اند. کوههای اره ای روستای جهر از زیبایی های گردشگری اندوهجرد می باشد. این شهر در بین کشیت و شهداد قرار میگیرد و علاقه مندان به گردشگری میتوانند از شهداد از این مسیر به سمت آبشار کشیت و بالعکس تردد کنند.
شهر اندوهجرد در سال ۱۳۸۳ خورشیدی از ادغام دو روستای اندوهجرد و گودیز تشکیل شد. اندوهجرد از سوی غرب در میان کوهپایه‌های کوهستان پلوار و از سوی شرق درمیان کویر لوت قرار گرفته‌است.ایرنا
و بین دو بخش شهداد و گلباف قرار دارد.
از محله‌های اندوهجرد می‌توان به گودیز، شریف‌آباد، شاهرخ آباد،ولیعصر،مهدیه، قبله، سی‌دستگاه اشاره کرد.
روستاهای اطراف اندوهجرد عبارتند از:پیرغیب،زوار،کدروت،هنزا،جهر و پشوئیه
در منطقه اندوهجرد سدی به نام سد اندوهجرد و یک گسل زمین‌شناختی نیز به نام گسل اندوهجرد قرار دارد. در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۷۶ خورشیدی زمین‌لرزه‌ای در منطقه گلباف، روستای اندوهجرد را نیز لرزاند.
از محصولات اندوهجرد می‌توان به انواع خرما و مرکبات اشاره کرد.
از سازهای بومی منطقه اندوهجرد می‌توان به گونه‌ای بوق صدفی به نام سفیدمهره اشاره کرد.سازهای نواحی استان کرمان، وب‌گاه آفتاب
از جاذبه‌های گردشگری اندوهجرد می‌توان به قلعه کت‌کتو در مجاورت محله گودیز که مورد کاوش‌های باستان‌شناسی هم قرار گرفته،و تپه های شنی (شن های روان) واقع در روستای هنزا در ۵کیلومتری اندوهجرد و همینطور به غار خفاش‌ها و کوه های اَرّه ای واقع در روستای جهر در فاصله ۱۸کیلومتری اندوهجرد اشاره کرد.
نودِژ، مرکز بخش آسمینون و شهری از توابع این بخش در شهرستان منوجان استان کرمان ایران است.
براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر نودژ برابر با ۴۲۴۳ نفر بوده‌است.
فاصله نودژ تا بندرعباس ۱۱۰ کیلومتر است. نودژ دارای تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد و خشک می‌باشد و با میانگین بارندگی ۱۷۰ میلی‌متر در سال یکی از مناطق کم‌آب به‌شمار می‌آید.
یشینه سکونت در نودژ به پیش از اسلام بر می‌گردد. وجود دژی به اسم قلعه کافران و نیز گورستان غیر مسلمانان گواه بر این مدعا است. از مهم‌ترین مکان‌های مذهبی آن امامزاده سیف‌الدین است. از دیگر زیارتگاه‌های این شهر می‌توان زیارت حضرت بی بی طیبه (س) را نام برد که سالانه میزبان زائران زیادی است.
یکی از محصولات مهم کشاورزی نودژ پرتقال معروف آن است. نودژ همچنین دارای نخلستان‌های فراوانی می‌باشد که طی چند سال اخیر به علت خشکسالی‌های پی در پی به یک سوم مقدار اولیه کاهش یافته‌است. سرمای سوزان نیز باعث خشک شدن شمار زیادی از باغ‌های لیموترش و پرتغال آن منطقه شده‌است. یکی از قنات‌های معروف و قدیمی این شهر که قدمت دیرینه‌ای دارد. قنات دهنه ناییز است که طی سالهای اخیر به علت خشکسالی و احداث چاه‌های غیرقانونی اطراف آن به‌طور کامل خشک شده‌است. نودژ همچنین دارای یک معدن عظیم فروآلیاژ کروم می‌باشد که سنگ معدن آن پس استخراج به پالایشگاهی به نام آبادان که در جنوب نودژ واقع است انتقال داده می‌شود. رودخانه کندر یکی از مکان‌های بسیار زیبا برای گردشگران می‌باشد.
گویش مردم نودژ ترکیبی از گویش‌های بندری و منوجانی و فارسی می‌باشد. از لحاظ جمعیتی بیشترین طوایف ساکن در این دیار: صالحی ،محمودی، ،محبی، مرشدی و سراجی
از تیم‌های فوتبال معروف این شهر می‌توان از تیم‌های پتروک، انقلاب، اتحاد، پرسپولیس، وحدت، رخسار و عقاب نام برد.
مَردِهَک نام شهری است در جنوب استان کرمان و جنوب شرقی ایران. این شهر در شهرستان عنبرآباد قرار گرفته‌است. براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۱۹۱۲ نفر (۴۰۷ خانوار)، براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۰، جمعیت آن ۲۹۰۴ نفر (۵۹۹ خانوار) و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، جمعیت آن ۲،۸۷۰ نفر (۷۴۶ خانوار) بوده‌است.
این شهر در مرکز راهبردی بخش جبالبارز جنوبی با 24/000 نفر جمعیت واقع شده و دهستان های ( حاجی‌آباد، سعد‌آباد، گرم‌، کوشکمور، تیغ‌سیاه، روداب، زاخت و.. ) با موقعیت خود، در بر گرفته.
این موقعیت سبب شده که در طول سالیان یکی از شهرهای مورد توجه برای نمایندگان ادوار مختلف مجلس باشد تا با جمعیت خود و ساکنین اغلب روستایی نشین، و کمبود امکانات، و نبود اطلاعات کافی در زمینه امور سیاسی، موقعیت خاصی فراهم آورده باشد.
با توجه به گستردگی این شهر و بخش، و پهناور بودن آن دارای پتانسیل های گسترده‌ای از نظر منابع معدنی میشباشد و تا کنون چندین معدن استخراج در ان تاسیس شده. همچنین با دارا بودن پیشینه‌ی کهن، میزبان برادری از امام هشتم، امام رضا است و اثار متعدد تاریخی که در گمنامی روز به روز بیشتر در معرض تخریب هستند. آبشار وُروار نیز با ارتفاع بیش از ۱۷۴ متری که از آن بعنوان بلندترین آبشار کرمان، ایران و خاورمیانه یاد می‌شود، در مجاورت مردهک واقع شده‌است.
مردم مردهک به زبان فارسی و با گویش رودباری و جبالبارزی صحبت می‌کنند. مردهک را از لحاظ زباني مي توان به سه نقطه ،جبالبارزی(جنوبی) ؛گویش رودباری و مرکزي تقسيم نمود. اين دو لهجه در ميان گويشوران به آساني از هم تميز داده مي شوند ، از لحاظ دستگاه فعل مانند فارسي ، بيشتر واژگان آنها با فارسي مشترک و يا تغيير آوياي در آنها صورت گرفته است و تعدادي از لغات رايج ميان آنها مختص همان نواحي مي باشد ، مخصوصا لغاتي که مربوط به سخنگويان تقريبا از اکثر مصادر مردهکی مانند قوانين فارسي رسمي فعل ساخته مي‌شود ، تفاوت عمده در نحوه ساخت فعل و آوردن ضمير ( شناسه ها ) به دنبال فعل مي‌باشد.
در شهر مردهک نیز تعدادی از فراورده‌های صنایع دستی از جمله حصیر (نوعی بافت ریزانداز از برگ های درخت خرما) می‌تواند این شهر محسوب شود. اما از مهم‌ترین فراورده و سوغات مردهک با توجه به فراوانی باغات مرکبات در این منطقه انواع مرکبات است که به سراسر ایران صادر شده. پس از آن خرما، نهال مرکبات و با توجه به گستردگی مزارع زیر کشت، انواع صیفی‌جات و حبوبات نیز که کاشت آن در سالیان اخیر متداول گشته جزو سوغات این شهر به‌شمار می‌روند.
با توجه به حاصلخیر بودن خاک و منابع آب نسبتا خوب و عدم فراوانی یا دسترسی به سایر منابع، چرخه های اقتصادی این شهر در هم تنیدگی فراوانی با صنعت کشاورزی دارد. هر ساله سطح زیر کشت قابل توجهی به کاشت انواع محصولات از جمله ( خیار و خیار خاردار، توت فرنگی، فلفل، نهال مرکبات، صیفی‌جات، حبوبات و سایر..) اختصاص داده می‌شود.
شهر مردهک با دارا بودن منابع بکر و ارتفاعات دست نخورده، در زمینه پرورش دام نیز فعال است در در دشت های حاشیه شهر، هر روزه میتوان چوپانان و دامداران را رویت کرد و البته این دامپروری بصورت سنتی انجام می‌گیرد.
شهر مردهک از نظر آب و هوا تقریبا دوفصل می‌باشد. آسمان این شهر در اکثر روز های سال آفتابی بوده و همچنین با توجه به موقعیت گرمسیری که دارد، تابستان های گرمی را تجربه میکند. از سالیان دور تا کنون بالاترین دمای ثبت شده برای این شهر در تابستان 48 درجه سانتیگراد بوده و پایینترین دما در زمستان -6 درجه سانتیگراد بوده است. متوسط بارندگی سالانه در منطقه حدود 6 سانتی متر می‌باشد.
شب، سکوت، کویر یک آلبوم موسیقی سنتی ایرانی است با آهنگسازی کیهان کلهر و با صدای محمدرضا شجریان که در سال ۱۳۷۳ ضبط موسیقی آن و در سال ۱۳۷۶ ضبط آواز و تدوین آن صورت گرفت و نهایتاً در آذرماه سال ۱۳۷۷ منتشر شد.
این آلبوم در آواز دشتی بوده و توسط کیهان کلهر آهنگ‌سازی و تنظیم شده‌است. بیشتر ترانه‌های این آلبوم بر اساس موسیقی مقامی شمال خراسان است. کیهان کلهر در گفت‌وگویی با بهرنگ تنکابنی در مورد همکاری با محمدرضا شجریان در این آلبوم گفته‌است: «من از قبل آقای شجریان را می‌شناختم. هیچ‌وقت فرصت همکاری پیش نیامده بود ولی همدیگر را می‌شناختیم. هر وقت هم که ایشان به کانادا تشریف می‌آوردند، همدیگر را می‌دیدیم. ایشان از فعالیت‌های من خبر داشتند. در ملاقاتی که پس از مدت‌ها در تهران با ایشان داشتم، استاد از کارهای من جویا شدند که من خبر از ضبط این مجموعه دادم. پس از آنکه جزئیات کار را برایشان تعریف کردم، خیلی ابراز علاقه کردند که بخش‌هایی از کار را بشنوند. روزی با هم قرار گذاشتیم تا کار را تا همان مرحلهٔ قبل از میکس که ضبط کلی بود، برایشان پخش کنم. آقای شجریان خیلی خوشش آمد. درک او از کار و هوش بسیار بالایش به کار کمک کرد. با اینکه کار نصفه‌ونیمه ضبط شده بود و خیلی از بخش‌های کار را فقط برای ایشان تعریف کردم، ایشان ذهنیت مرا کاملاً فهمید و کاملاً مانند موسیقی‌دان حرفه‌ای با کار برخورد کرد.»
شعر از علی معلم دامغانی
"آواز دشتی، شعر از باباطاهر و عطار"
"(دشتی بیرجندی)"
تو که نازن‍ده بالا دل‍ربای‍ی «آخ»
تو که مُشکین دو گیسو در قفایی
بمی‍رم تا تو چش‍م تر نبی‍نی «دلربا یار»
چنان از آتش عش‍قت بسوزُم
دلُم دردی که دارد با که گوی‍د
دری‍غا نیست هم‍دردی م‍وافق
گل وصل‍ت فراموشم نگردد
سیه بخ‍تُم که بخ‍تُم واژگون بی واژگون بی
شدُم مح‍نت‌کَش کوی مُ‍حِ‍ب‍ت «آخ»
"(درآمد شور محلی)"
ز عش‍قِت سوخ‍تُم ای جان کجای‍ی جان ک‍جایی
نه جانی و نه غیر از جان چه چی‍زی «آخ» چه چی‍زی
"آواز محلی - مقام درنه (درنا)، شعر از علی معلم دامغانی"
ببار ای ابر بهار، ببار ای ابر بهار
داد و بیداد از این روزگار، داد و بیداد از این روزگار، داد و بیداد از این روزگار
ای بارون، ای بارون
ببار ای ابر بهار
ببار ای بارون ببار، با دلم گریه کن خون ببار
دلا خون شو خون ببار، بر کوه و دشت و هامون ببار
ببار ای ابر بهار، با دلم به هوای زلف یار
با دلم گریه کن خون ببار
عبدالعزیز رنتیسی (۲۳ اکتبر ۱۹۴۷ - ۱۷ آوریل ۲۰۰۴)، رهبر وقت جنبش مقاومت اسلامی حماس بود.
«عبد العزیز علی عبد الحفیظ الرنتیسی» در ۲۳ اکتبر ۱۹۴۷ در روستای یبنا به دنیا آمد.
پس از جنگ ۱۹۴۸ ۶ ماهه بود خانواده‌اش به نوار غزه پناه برده و در اردوگاه آوارگان خان یونس ساکن شدند.
در سن شش سالگی وارد مدرسه الوکاله الغوث (نمایندگی سازمان ملل در کمک به آوارگان) شد. او در حالی که ۶ ساله بود به خاطر شرایط نامساعد اقتصادی و جهت تأمین معیشت خانواده پرجمعیت خود مجبور می‌شود، کار کند.
در ۱۹۶۵ دوره دبیرستان را با رتبه ممتاز به پایان رساند و جهت ادامه تحصیل راهی اسکندریه شد و به تحصیل پزشکی در دانشگاه (اسکندریه) پرداخت.
در سال ۱۹۷۲ با برتری و موفقیت تحصیلات دانشگاهی را به اتمام رساند و به غزه برگشت. بعد از دو سال اقامت در غزه جهت گذراندن دوره فوق لیسانس به اسکندریه باز گشت. در سال ۱۹۷۶ دوباره به غزه برگشته و به شغل طبابت در بیمارستان ناصر (مرکز اصلی پزشکی خان یونس) پرداخت.
رنتیسی در سال ۱۹۸۷ همراه با فعالان حرکت اسلامی در نوار غزه سازمان جنبش مقاومت اسلامی «حماس» را تأسیس کرد.
رنتیسی یکی از هفت رهبران جنبش اخوان المسلمین در نوار غزه بود.
زمانی که حادثه تصادف اتومبیل حامل کارگران فلسطینی با خودرو اسرائیلی پیش آمد که به کشته شدن یک تبعه اسرائیلی و مجروح شدن فلسطینی‌ها منجر شد. در پی این حادثه یک راهپیمایی در منطقه جبالیا به راه افتاد که به کشته شدن یک نفر و مجروح شدن تعدادی از شرکت کنندگان در این راهپیمایی انجامید.
رهبران اخوان المسلمین و در راس آنان رنتیسی در پی این حادثه گرد هم آمدند و در نوار غزه موضوع را بررسی کردند و تصمیماتی اتخاذ کردند. این تصمیم در شب ۹ دسامبر ۱۹۸۷ گرفته شد و در پی آن موجودیت جنبش مقاومت اسلامی اعلام شد و اولین اعلامیه آن با امضای "ح. م. س" صادر شد.
او اولین رهبر جنبش حماس بود که پس از آغاز انتفاضه اول فلسطین در ۹ دسامبر ۱۹۸۷ دستگیر شد.
نیمه‌شب جمعه ۱۵ ژانویه ۱۹۸۸ سربازان اسرائیلی منزل رنتیسی را محاصره کردند. برخی از سربازان از دیوار منزل وی بالا رفتند و تعدادی دیگر مشغول شکستن در خارجی منزل او شدند. وی نهایتاً دستگیر و در پی آن به مدت ۲۱ روز زندانی شد.
او در تاریخ ۱۸ مه ۱۹۸۹، مجدداً دستگیر و به مدت ۳ سال در زندان‌های اسرائیل زندانی شد. اتهام او مشارکت در تأسیس و رهبری حماس و پی‌ریزی اولین منشور انتفاضه بود.
در حالیکه در تحقیقات چیزی را ثابت نشد ولی وی را به توطئه محکوم کردند تا اینکه در ۴ سپتامبر ۱۹۹۰ آزاد شد و تنها پس از ۱۰۰ روز مجدداً در تاریخ ۱۴ دسامبر همان سال دستگیر و به مدت یک سال تمام را در زندان گذراند.
رنتیسی ۴ بار به زندانهای دولت خودگردان راه یافت. که آخرین بار به مدت ۲۱ ماه را به دلیل درخواست شناسایی و کشف قاتلان محی الدین شریف در مارس ۱۹۹۸، در این زندانها گذراند.
او در ۱۷ دسامبر ۱۹۹۲ به همراه ۴۰۰ تن از فعالان و اعضای کادر جنبش حماس و جهاد اسلامی به جنوب لبنان تبعید شد در آنجا به عنوان سخنگوی رسمی تبعیدی‌ها در اردوگاه العودة در منطقه مرج‌الذهور ظاهر شد تا نیروهای اسرائیل را به بازگرداندن آنان وادار کند و موضع رد و مخالفت خود با قرار تبعید را به گوش آنها برساند.
او بلافاصله پس از بازگشت از مرج‌الذهور به دست نیروهای اسرائیل دستگیر و توسط یک دادگاه نظامی اسرائیلی به زندان محکوم و تا اواسط سال ۱۹۹۷ در زندان به‌سر برد.
پس از ترور شیخ احمد یاسین رهبر حماس به دست نیروهای اسرائیل، رهبری حماس در داخل جنبش به رنتیسی سپرده شد.
در حالی که رنتیسی تنها ۲۶ روز پس از شیخ احمد یاسین رهبری حماس را بر عهده داشت، در شب شنبه ۷ آوریل ۲۰۰۴، اتومبیل او را در خیابان جلاء در منطقه الغفری در شمال غزه به وسیله موشک هلفایر بالگردهای جنگنده نیروی هوایی ارتش اسرائیل مورد هدف قرار گرفته و رنتیسی به همراه فرزند و محافظش در سن ۵۷ سالگی ترور شد.
سَطَر شهری واقع در شهرستان سنقر و کلیایی در استان کرمانشاه است.
شهر سطر در سمت باختر شهرستان سنقر و بر سر راه سنقر به کامیاران قرار دارد. فاصله این شهر از شهرهای کرمانشاه، همدان وسنندج تقریباً به یک اندازه است. اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳.
گویا سطر ابدال واژه سرتل باشد، به معنای گل سر سبد یا بر بلندای تل و تپه.سنقر در گندم زار کلیایی از سویی اگر واژه هم آوای آن یعنی ستر (ت') را در نظر بگیریم لغت عربی و شاید به تعبیری پوشیده و مستور از باغ‌ها و درختان باشد گو اینکه به شکل ستر نیز نوشته شده‌است.
سطر مهم‌ترین کانون سکونت کلیایی بوده و هست. شهری با دست کم دو چشمه دائمی پر آب که در پایین دست آنها باغهای فراوان خودنمایی کرده است و همین کافی است که سکونت در آن را علیرغم زمستان سرد و خشن برای پیشینیان توجیه پذیر کند.
ظاهرا دو نظر در مورد استقرار طوایف کلیایی در منطقه، دشت کلیایی و به طبع سَطَر وجود دارد. دیدگاه اول این است که از ابتدای عصر صفوی و با از دست دادن مسیر کوچ به سمت مناطق سنی نشین عثمانی، شاهان صفوی مناطق کلیایی را به آنها بخشیده اند که بعدا با تاخت و تازهای عثمانی و توجهشان به منطقه، خصوصا سران و سربازان ایل سکونت قطعی و دائمی در منطقه نداشته اند و در قالب ارتش قزلباش صفوی و اردوی شاهی نادرشاه حضور داشته اند و ایل هم بر پیشینه کوچروی ثابت بوده اند و شاید تعدادی هم ساکن بوده اند.
نظر دوم استقرار و تخته قاپوی دائمی و اعطایی از سوی نادرشاه یا کریم خان زند است. به این معنا که به پاس وفاداری و جنگاوری و خدمات، مناطق کلیایی که مورد علاقه طوایف وند بوده به آنها اعطا شده و در روستاهای کنونی کلیایی کاملا مسقر شده و آنها را آباد و یا احداث کرده اند.
از جمله طوایف کلیایی به بیگوند، صوفیوند، موسیوند و ... میتوان اشاره کرد.
کلیایی از ایلاتِ کرمانشاهان و غربِ ایران است و در دسته بندی ایلات کورد قرار میگیرد. زبان آنها کوردی کلیایی است که در خانواده ی لهجه های جنولی کردی و در قرابت با کردی کرماشانی، کلهری و ... است و در کل لهجه ای منحصر به فرد است و اطلاق کلهری به آن اشتباه است چه کلهر خود ایلی است همچون کلیایی.
با توجه به حضور پررنگ طوایف کلیایی و بخصوص بیگوند از عصر زندیه در عرصه ی سیاسی و نظامیِ ایلاتِ غربِ مرکزی، نام کلیایی و بیگوند بیشتر بر سر زبانها افتاد. آنچه که مشخص است نام کلیایی و طایفه بیگوند از زمان کریم خان در منابع تاریخی آمده است و قبل از آن خیلی نامی از کلیایی در منابع تاریخی نیست و آنچه گه گاهی آمده نام محال سنقر در منابع تاریخی صفویه و افشار است.
در کتاب مجمع التواریخ در مورد ایلات وند اشاره ای در این حد شده که ایلاتِ وند (که بیگوند، صوفیوند، موسیوند، پشموند، پیره وند و ... هم جزئی از آنهاست) سوای ایلات بزرگی همچون کلهر و زنگنه هستند و متفق با ایل زنگنه هستند و صاحب جایگاه و شوکت اند و نامی با پسوند وند خطاب میشوند.
کریم خان با اتکا به این ایلات به قدرت رسیده و در قدرت ماند. همچنین برای تحت نظر گرفتن و استفاده از نیروی آنها تعدادی از نیروها و سران ایلات را به پایتخت منتقل کرد که عده ای از نیروها و بزرگان ایل کلیایی و وندها هم از این جمله اند. با مرگ کریم خان و آغاز جنگ های داخلی بر سر قدرت، این بار کوردها هم در دو جبهه به سلطنت چشم دوختند. الله قلی خان زنگنه و خسرو خان اردلان. جانشینان کریم خان هم در جنوب و مناطق مختلف دیگر و آقا محمدخان قاجار در شمال. ایلات وند از جمله کلیایی هم بسته به اقتدار مدعیانِ زند یا به آنها میپوستند یا بنا به خودسری میگذاشتند و به متحد و ایلِ هم زبان (سران زنگنه) میپیوستند. در جنگ معروف زنگنه با اردلان در منطقه سنقر، نصیر بیگ کلیایی از فرماندهان و پیشقراول سپاه بزرگ ۲۰ هزار نفری کرمانشاهان بوده که نهایتا مغلوب سپاه کوچکتر کردستان شدند. سپاه کرمانشاهان شکست خورده و سر الله قلیخان زنگنه از تن جدا شد. خسرو خان اردلان به پیشروی ادامه داده و مناطق شمال غرب تا جنوب را تصرف کرد اما به دلیلی نامشخص از رویارویی با آقا محمد خان چشم پوشیده و هر چه که به دست آمده بود با عریضه ی چاکرانه به خان قاجار تقدیم نمود. کلیاییها و ایلات وند با شکست الله قلی خان زنگنه از خسرو خان اردلان به کمک زندیه شتافتند و با قدرت گرفتن آقامحمد خان بنا به تبعید آنها به مناطقی همچون شمال شرق کشور بود اما اینان سرپیچی کرده و به موطن کرمانشاهان بازگشتند و از آنجا که همیشه اتحاد و نظم ایلی بزرگی در کرمانشاهان برقرار بوده آقا محمد خان به دیده اغماض نگریسته و بازگشت آنها را پذیرفت و با پایان کار زندیه، ایلات کرمانشاهان قدم به ارادت دولت قاجار پیش نهادند. از زمان محمد شاه قاجار و خصوصا با استقرار محمد علی میرزا دولت شاه از جانب قاجار در کرمانشاه توجه بیش از پیش به تجدید حیات و تشکیلات ایلی شد. از خوانین کلیایی مطرح در این برهه صفی خان و پسرش علیمراد خان بودند که نقش چشمگیر آنها در تسخیر بغداد و دستگیری و سرکوب کیها پاشا عامل عثمانی در بغداد در وقایع عصر قاجار ضبط است که تبلور آن بعدا در نامه ی ناصرالدین شاه به علیمراد خان به منظور اعطای فرمان ایل بیگی و اشاره به سوابق درخشان او و صفی خان و نیروهای کلیایی نمایان است. ظاهرا استقرار و پاقلعه او سطر بوده است. فرزندان علیمراد خان هم در آینده و به طَبَع و واسطه ی خدمات او نام و نشانی در کلیایی یافتند و جسارت و ماجراجویی آنها در وقایع بعدی تا پایان قاجار مشهود و در اذهان و منابع ثبت شده است. از دودمان او صحبت الله خان، حسن پاشا خان امیرتومان و بعدها سردار اشرف، فرهنگ و امیر امجد و در زمان پهلوی، علی اکبرخان امجدی، پرویز فرهنگ و هوشنگ امجدی نامی شناخته شده هستند و با اصلاحات ارضی، انقلاب سفید و پایان رژیم ارباب و رعیتی و بعدا وقوع انقلاب اسلامی ۵۷ برای همیشه از خطه کلیایی رخت بربستند.
در مورد واژه کلیایی در برخی منابع کلیا در زبان اوستایی به معنی دام آورده شده که البته مانند خیلی از نظریه ها قطعی نیست. یادنامه ایل کلیایی، محمد یاوری بیگوند
مردم این شهر به کردی کلیایی تکلم می کنند.
عموماً در دسته بندیهای زبانی لهجه کلیایی در گروه گویش کردی جنوبی و زیر شاخه ی کلهری قرار می‌گیرد. واژگان گویش کلیایی غالبا در اشتراک با سایر ایلات کرمانشاهان هستند با این تفاوت که تأثیری متقابل از گویش کردی میانی گرفته‌اند.
حوزه‌های زبان کردی بر طبق مناطق جغرافیایی مختلف عبات اند از:
اگر از کرانهٔ دریاچهٔ ارومیه ودقیقا از حد فاصل مناطق "دیزه دولی" و "سیندوس" خطی را آغاز و پس از عبور از "اشنویه" آن را به شمال "رواندز" متصل کنیم و پس از آن به سمت مغرب، تا رسیدن به "اکیری"، "دهوک"، "زاخو" و "شینگار" وعبور از حد واسط "قمیشلی" و"حسکه" امتداد دهیم و پس از گذشتن از جنوب"دربازیه " مستقیماً به "آفرین" و "کوه کورمانجاً وصل کنیم؛ همچنین اگر خط دیگری را از ناحیهٔ غرب "همدان" آغاز و پس از گذشتن از ناحیهٔ شمال "کرمانشاه" تا کرانهٔ دجله امتداد دهیم، این دو خط بریده همهٔ مناطقی را که در آن‌ها به زبان کُردی تکلم می‌شود به سه بخش تقسیم می‌کنند که در هر بخش آن، یکی از گویش‌های زبان کُردی، غالب است.
پوشش کلیایی‌ها همچون گویش آنها مشابه سایر ایلات کُرد منطقه ی کرمانشاهان است.
پوشش خوانین متاخر کلیایی در عهد قاجار ترکیبی از لباس رسمی قجری و دستار کردی می‌باشد و اثری از پوشش کوردی غیر از دستار کوردی در پوشش آنها دیده نمیشود اما پوشش زنان کورد کاملا کوردی و مشابه ایلات کورد مناطق کرمانشاهان و ایلام و تا حدودی طوایف لر است.
مطالب زیر توصیف پوشش کردهای استان کرمانشاه است: «قدیمی‌ترین لباس محلی کرمانشاه از جنس نمدی است که شاید قدمت چند هزار ساله دارد و از شواهد برمی آید که پیشینه استفاده از این لباس‌ها به زمان دامپروری و غارنشینی برسد. این لباس محلی قدیمی‌ترین لباس در مناطق عشایری است که در انواع کرک، فرجی و کله بان است و در گذشته بلندی و کوتاهی این لباس نشان دهنده جایگاه فرد در جامعه بوده‌است. کلاهی که مردان کرد در قدیم می‌پوشیدند شامل گه گور، نمدی و دست چن بود. گه گور کلاهی شبیه کلاه‌های دوره قاجار است که دور آن را با بندی می‌پیچند. کلاه نمدی از نمد درست می‌شود و کلاه دست چن، سوزن دوزی می‌شود. کمربند لباس‌های کردی از جنس چرمی و پارچه‌ای است و بستن این کمربند آدابی به همراه داشته‌است.
قدمت استفاده از شلوار کردی به دوران اشکانی می‌رسد و این نوع شلوار بر سنگ نگاره‌های مجموعه جهانی بیستون حجاری شده‌است. لباس بانوان شامل سربند، کلاه، کمرچین، پیراهن، جلیقه و شلوار است. پوشش سربند بانوان کرد در کرمانشاه ۳ نوع است که شامل کت، گل ونی و سرون می‌شود و زنان و دختران براساس سن و جایگاه یک نوع از این سربندها را به سر می‌بندند. گل ونی به خاطر وجود رنگ‌های شاد، مخصوص دختران جوان است و خانم‌های میان سال از سربندهایی به رنگ تیره و قهوه‌ای استفاده می‌کنند.پوشش خوانین متأخر کلیایی، امامقلی خان امیری (سردار اشرف، متوفا به سال ۱۳۱۰ ه‍.ش)
دشت سطر با داشتن زمین‌های کشاورزی یک دست و مرغوب غالباً به صورت دیم کشت شده و می‌شود. سد سلیمانشاه با هدف آبیاری بخشی از زمین‌های دشت سطر و تأمین آب مصرفی سنقر احداث شده‌است. دامپروری نیز بخش عمده‌ای از درآمد جمعیت قابل توجهی از ساکنان بوده‌است.
رسوم مختلف مناطق کردنشین ریشه های تاریخی، دینی و گاه اساطیری دارد. هم چنین مراسمی نظیر جشن آغاز سال، چهارشنبه‌سوری و اعیاد مذهبی برگزار می‌گردد.
رقص کوردی وجه اشتراکی دیگر میان مناطق کورد نشین است.
واژهٔ «هه‌ڵپه‌ڕکه» که از کلمهٔ «هه‌ڵپه‌ڕ» به معنی «جنبش و تکان و در اصل به معنی حمله کردن» مشتق شده و از گذشته‌های دور به یادگار مانده‌است و چیزی فراتر از رقص عادی می‌باشد.
«چەمەری» هنگام «غم و مرثیه» اجرا می‌شود.
تاریخ سنقر کلیایی، از زمان کشمکش‌های بین جانشینان نادرشاه افشار بر سر حکومت ایران بزرگ، تصویر روشن تری نسبت به دوران قبل از آن دارد، به عبارت دیگر مستندات قابل توجهی برای درک تاریخ سنقر و کلیایی و به تبع آن سطر، قبل از این تاریخ وجود ندارد. با این وجود، گمانه زنی‌هایی برای نمایاندن تاریخ کلیایی قبل از زندیان ارائه شده‌است که چکیده آن تا زمان علیمراد خان بیگوند کلیایی این‌گونه است: «ایل بیگوند به پاس وفاداری به خاندان صفویه زمانی که علیمردان خان و ابوالفتح خان بختیاری با کریم خان زند پیوند مثلث کرد و لُر را در دفاع از بازماندگان صفوی (شاه اسماعیل سوم) به وجود آوردند قدم ارادت پیش نهادند و در اردوی نوین زندیه ادغام شدند. ایل بیگوند که از آغاز قیام شاه اسماعیل صفوی در این طریق سر سپرده بودند به همین مناسبت در مآخذ تاریخی دوره صفویه چون سایر ایلات سرسپرده تحت عنوان قزل باش و در دوره نادری با نام اردوی شاهی و
امثالهم و در زمان ظهور زندیه، ایلات وند یا سپاه هزارة زند نامیده می‌شدند و لشکر فراوان زند متشکل از همین ایلات متحد بودند وگرنه ایلات زندیه خود شاید بیش از دویست سوار نداشتند.
در مقطعی، سلطان سلیم عثمانی (۹۲۶–۹۱۸هـ. ق =۱۵۲۰–۱۵۱۲م) بیش از چهل هزار نفر از طرفداران شاه اسماعیل صفوی (شیعیان) را از دم تیغ گذراند، خلیفه و نماینده او را از زندان درآورده و با نامه‌ای به فارسی تحت عنوان (بیا و بگو آنچه را دیده‌ای) برای شاه ایران فرستاد. نفوذ علمای عثمانی در مناطق غربی ایران بزرگ و عملکرد حوزه‌های قدرتمند علوم دینیه شافعی که امور مذهبی استان کردستان کنونی را در دست داشت و جزئی از سرزمین پهناور کردنشین ایران را تشکیل می‌داد موجب گردید که امرا و علما و اهالی آن سامان خط مشی شاه اسماعیل را نپذیرفته و بنابراین تمامی مسیر و مقصد کوچ ایل بیگوند را برای همیشه از طرف شمال محدوده زیستی سد کردند، پس توجه ایل بیگوند به جانب جنوبی زیستگاه کلیایی معطوف شد. ایل بزرگ زنگنه نیز در این زمان به حمایت از نهضت نوپای شاه اسماعیل آغاز کوچی فراگیر را به منطقه کرمانشاهان نهاده بود. ایلات بیگوند و زنگنه از لحاظ سیاسی و اجتماعی بافتی هماهنگ و ارتباطی منسجم داشتند که ناشی از اشتراک عقیده در مسئله پیوستن به شاه اسماعیل و پذیرفتن مذهب تشیع بود.
از این زمان حرکت‌های تاریخی ایل بیگوند در مناطق مختلف ایران مرکزی و فارس و خراسان و افغانستان برای دفاع از استقلال و تمامیت ارضی ایران آغاز گردید و به پاس این حمایت و طرفداری املاک وسیع و حاصلخیز منطقه کلیایی در مقابل آنچه که در زیستگاه زمستانی در شمال کردستان و سلیمانیه در عراق کنونی از دست داده بودند به آن‌ها واگذار گردید. توجه بیش از حد والیان اردلان و امرای ترک (عثمانی) در ماورای دیاله به منطقه کلیایی موجب گردید که بیگوندها تا اوایل دوره افشاریه (۱۱۴۸ هـ. ق) و یکپارچگی ایران بزرگ، یاسای ایلی را در پیش گرفته و بر دوش اسب در سپاه قزلباش روزگار بگذرانند و در این دوران، حکومت منطقه کلیایی که شامل ایل و مرکز و اهالی ثابت (دهقانان) است در تواریخ و مآخذ با عنوان سنقر یاد شده‌است. در زمان شاه صفی (۱۰۳۸ – ۱۰۵۲ هـ. ق) حکومتی به نام سنقر (ایل بیگوند) و کلهر در این ناحیه ایجاد و به خوانین زنگنه تفویض شد زیرا سران زنگنه شاهرخ بیگ و شیخعلی خان فرزندان علی بیگ (آلی بالی بیگ) مورد توجه دربار صفوی بودند و شاهرخ بیگ زنگنه به این مقام منصوب گردید.
پس از مرگ کریم خان زند به سال ۱۱۹۳ ق در شیراز، خاندان زند و متحدین آن‌ها به سبب عدم لیاقت بازماندگان او دچار هرج و مرج و آشفتگی و اختلاف آرا شدند، به‌طوری‌که در همین سال چهار تن از سران زندیه، ابوالفتح خان، علی مرادخان، محمدعلی خان و صادق خان (۱۱۹۳ – ۱۱۹۶) یکی پس از دیگری بر سریر سلطنت تکیه زدند و تنها وفای به عهد متحدین زندیه (ایلات وند) و علاقة آنان به ایران و استقلال آن بود که بازماندگان کریم خان را تنها نگذاشتند.علی همت خان حاکم کلیایی بعد از مرگ جعفرخان زند به فرزندش لطفعلی خان زند جهت بازپس گیری حکومت کمک کرد و از متحدین لطفعلی خان زند به همراه ایل مافی گردید چونکه قبلاً از طرف جعفرخان پدر لطفعلی خان حاکم کازرون شده بود(نامی 1372 و محمدعلی سلطانی صف 919 سال 1372) . در این دوران الله قلی خان زنگنه که برای تصاحب تاج و تخت ایران چیزی کم نداشت به دعوی سلطنت افتاد. او به جای عملکرد سیاسی و ایجاد اتحاد و همبستگی با همسایگان به تحریک محمد رشید بیگ وکیل کردستانی برای سرکوبی خسروخان اردلان که علی‌رغم نظر خان زنگنه از در مسالمت درآمده و اظهار اطاعت می‌کرد مصمم به حمله بر سنندج و محال اردلان گردید. ایل بیگوند آن عده که در کرمانشاهان مانده بودند و ریاست آن‌ها با نصیر خان کلیایی برادر علی همت خان بود؛ در راه هدف الله قلی خان به امید به سلطنت رسیدن زنگنه پس از زندیه با او هم داستان شدند؛ اما هیچ‌گاه موفق نشدند و مقدر نبود. آن طور که در متن تواریخ دربارهٔ این مسئله آمده‌است با هیچ عقل و منطقی، شکست اردوی بیشمار الله قلی خان زنگنه با امکانات بیش از حد تصور آن، از سپاه اندک خسرو خان اردلان قابل تصور نبود اما خسرو خان با تمام کمبودها پیروز گردید و صاحب همه چیز شد.
صاحب تحفه ناصری در برخوردهای نصیرخان کلیایی در این نبرد می‌نویسد: خسرو خان، خان احمد خان پسرش و میرزا یوسف وزیر را با دویست سوار ابوابجمعی به پیش قراولی مأمور نموده و از آن طرف الله قلی خان زنگنه هم محمد رشید بیگ وکیل و نصیر خان کلیایی و هزار سوار آزموده را از جلو اردو فرستاده از قضا نیمی از شب گذشته پیش قراولان هر دو لشکر به هم برخورده خان احمدخان و میرزا یوسف با نهایت جلادت و مردانگی بر آن‌ها حمله آورد جمعی را مقتول و مجروح و برخی را اسیر کرده بقیه سواران زنگنه تاب مقاومت نیاورده به جانب اردوی الله قلی خان رفتند. در صف آرایی دو سپاه در روز بعد، الله قلی خان نظر به سستی سپاه کردستان کرده، با دو هزار سوار پیش آمده و به محمد رشید بیگ و نصیر خان کلیایی اجازه داد که بر سپاه والی حمله ببرند، وکیل و نصیر خان متهورانه به سپاه کردستان یورش برده، خان احمدخان و … که در رشادت و دلیری همسر نداشته با سواران جمعی خود برگشته و قدم به میدان جانبازی گذاشته به قشون الله قلی خان حمله برده جمعی را قتیل و بعضی را دستگیر و بقیه را مغلوب و منهزم نمودند؛ الله قلی خان نیز با تمام رشادت توسط یکی از افراد عادی سپاه خسرو خان دستگیرشده و سرش از تن جدا می‌گردد. محمد رشید بیگ و نصیر خان نیز اسیر می‌شوند. پس از این واقعه کلیایی و سراسر کرمانشاهان در تصرف خسرو خان اردلان قرار می‌گیرد؛ و چون به طرف ملایر و تویسرکان و گزاز و فراهان و گلپایگان و … پیشروی می‌کند، جعفر خان زند به یاری ایلات (وند) به جلوگیری از او آمده با اینکه طوایف باجلان و نانکلی خود را به قلب سپاه زده باعث هزیمت خسرو خان شدند اما عاقبت جعفر خان مغلوب گردید و روز پنج شنبه ۲۴ شهر شعبان ۱۲۰۰ ق خسرو خان اسیران سپاه زندیه و سایر گرفتاران را با جواهرات سلطنتی که از جعفر خان گرفته بود، به حضرت شهریار آقا محمد خان با عریضه چاکرانه فرستاد و به طرف کردستان در مراجعت آمد و آقا محمد خان فرمانی بر تحسین و تهنیت این فتح و تفویض ولایت سنقر و کلیایی به افتخار خسرو خان صادر نمود …. محمد شاه قاجار در مقابل طرفداران محمد حسین میرزای حشمت الدوله حکمران کرمانشاهان (کلهر و زنگنه) به تجدید حیات ایلی و تشکیلات سیاسی آن‌ها اقدام کرد. با استقرار دولتشاه، ایل بیگوند در تکرار تاریخ حماسه نهضت شاه اسماعیل صفویه را تجدید کردند و در نبرد با کهیا پاشا سردار عثمانی صفی خان و علی مراد خان کلیایی (فرزندش) با سواران ایل بیگوند و طوایف ابوابجمعی آن‌ها که مقدمه الجیش بودند، کهیا پاشا را به اسارات درآوردند و فتح بغداد با خوانین موصوف و سواران آن‌ها و ایلات زنگنه و کلهر که در رکاب ظفر انتساب آن شاهزاده عالی مکان بوده‌اند واقع گردید.»
مطالب فوق برگرفته از کتاب شهریاران کرد و قول مشهور مورخین در باب تاریخ کلیایی و سنقر، از آغاز حکومت شاه اسماعیل صفوی تا عهد محمدشاه و ناصرالدین شاه قاجار است. در واقع علی همت خان و نصیر خان بیگوند کلیایی با همراهی سایر ایلات غرب مرکزی نقش قابل توجهی در به قدرت رسیدن و تثبیت حکومت زندیان داشته‌اند. از آن پس نام فوج کلیایی بیشتر از پیش بر سر زبان‌ها می‌افتد، به گونه‌ای که در دوره قاجاریان، حرکات قابل توجهی از سوی فوج کلیایی در قالب ارتش ایران و در جریان جنگ‌های هرات و زد و خوردهای گاه و بی گاه ایران و عثمانی رخ می‌دهد. از جمله خوانین مورد توجه دربار قاجار، علیمراد خان کلیایی بوده که ناصرالدین شاه فرمان ایل بیگی کلیایی را به او تفویض کرده بود. علیمراد خان در سطر سکونت داشته و بنای حمام سطر از یادگارهای اوست.
در جریان جنگ هرات چون محمد یوسف میرزا به عنوان حاکم از سوی دولت ایران به سال ۱۲۷۲ هـ. ق در هرات به حکومت نشست، دوست محمد خان حاکم کابل و قندهار پس از دست یکی کردن با انگلیس قصد استیلا بر هرات داشت. محمد یوسف میرزا از حسام السلطنه حاکم خراسان یاری خواست ولی پس از رسیدن سپاه ایران محمد یوسف میرزا راه خیانت رفت. این بار حسام السلطنه، خود به هرات حرکت نمود و آن شهر را در محاصره گرفت. هرات از رمضان ۱۲۷۲ تا ۲۵ صفر ۱۲۷۳ در محاصره سپاه ایران بود و در این مدت با وجود تهدیدات انگلیس و کوشش‌های دوست محمد خان، حسام السلطنه از آنجا دست برنداشت تا عاقبت در ۲۰ صفر ۱۲۷۳ حصار مستحکم هرات گشوده شد. در این محاصره و تصرف، سواران کلیایی به فرماندهی اسدالله خان سرتیپ بیگوند شرکت داشتند، رضاقلی خان هدایت می‌نویسد: کلبعلی خان افشار با فوج کنگاور و کلیایی و فوج خدابنده لو از سمت برج فیل خانه به خدنگ دیدهٔ مور و مار می‌دوختند. بدین گونه سواران وطن دوست ایرانی و سرداران جان نثار آنان از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب برای استقلال، سربلندی و تمامیت ارضی ایران اسب تاختند و شمشیر زدند، کشتند و کشته شدند و آرمانی جزء سربلندی وطن و سرکوبی خصم نداشتند.
بعد از استقرار مجدد حکومت مشروطه، اهالی رنجدیدة کلیایی از ظلم و بیدار و چپاول زندگی خود به دست فرمانفرما و ایادی او به جان آمده بودند. با توجه به هواداری مصلحتی فرمانفرمااز دولت مشروطه، عده‌ای از خوانین کلیایی (از جمله حسن پاشاخان، سردار اشرف و امیر امجد) در این برهه جبهه مخالف او را تقویت کرده و به حمایت از سالارالدوله (مدعی حکومت و مخالف دولت مشروطه) قیام نمودند.
بعد از دفع سالارالدوله توسط دولت مرکزی و هواداران آن‌ها (از جمله بختیاری‌ها)، جنگ‌های داخلی به علت اختلافات سران طایفه بیگوند، دامنگیر مردمان کلیایی شد. در یک سو امیر امجد و در مقابل او فتح السلطان فرهنگ (ساکن در سطر) و طرفداران آن‌ها قرار داشتند که این درگیری‌ها صدمات قابل توجه و حتی در مقطعی آوارگی مردم سطر (در پی حکومت یافتن امیر امجد بر سنقر و کلیایی از سوی حکومت مرکزی) را در پی داشت و در پی آن، ورود فرهنگ و افراد و اهالی او به منطقه سنجابی با درگیری‌های ایل سنجابی و قوای روس مستقر در کرمانشاه مصادف می‌شود و رشادت‌های قابل توجهی از سوی فرهنگ و سواران او در سنجابی (در برابر قوای اشغالگر روس) نمایان می‌شود. در رثای این جنگاوری شعر زیر از شاعر محلی ناشناس به جای مانده: «وه ملهٔ چوتاو تا ملهٔ مئ کوش / ئاقه خان چری طاماز خان بوکوش/ ئاقه خانم روو طاماز خانم روو/ کاریل یه کایک فه ت سولطانم روو».