moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
گفتنی است که مسئول حفظ و احیای محوطه‌های تاریخی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی، حمام خانه ملک را تنها نمونه حمام تاریخی خصوصی دوره خود در شهر مشهد معرفی نموده است. این بنا در سال ۱۳۸۵ به عنوان خانه توریست انتخاب شد.
ساختمان قدیمی گمرک مربوط به اواخر دوره قاجار است و در میرجاوه، خیابان فرخی، روبروی ایستگاه راه آهن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساختمان قدیمی بهداری سراوان مربوط به اواسط دوره پهلوی است و در سراوان ، خیابان آزادی، نبش کوچه ۶ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه هوسپ امیرخان مربوط به اوائل دوره صفوی است و در اصفهان، جلفا، خیابان تبریزیها، کوچه آقا داودی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کاروانسرای فخرداود مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق مرمت دوره قاجار است و در شهرستان مشهد، روستای فخرداوود واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این کاروانسرای با گستردگی ۸۵۳ متر مربع از نوع کاروانسراهای کوهستانی است که ویژگی منحصر به فرد آن " محل تیراندازی" در بخش بالایی، شاه نشین‌ها و اتاق‌های ضلع جنوبی قرار دارند. نمای بیرونی کاروانسرا علاوه بر دیوار اصلی دارای برج‌های دیده‌بانی است.
در لوحی که در قسمتی از داخل این رباط نصب شده آمده‌است: «فخر داوود، منزلی بر کناره شاهراه نیشابور به توس (جاده ابریشم) و بعد از منزل قدمگاه قرار داشته‌است. منزل فخرداوود در حدود یکصد سال پیش قلعه ای مستحکم با صد خانوار جمعیت بود و مهم‌ترین بنای فخرداوود کاروانسرای سرپوشیده ای بود که از بناهای دوره تیموری است؛ دردوره صفویه مرمت شده و در دوره قاجاریه تا سال ۱۳۰۲ هجری قمری دو بار به وسیله محمد ولی میرزا پسر فتحعلی شاه و امیرنظام الدوله تعمیر شده‌است
در ادامه این لوح برنزی چنین آمده‌است: «حرکت سریع وسائط نقلیه موتوری، تأسیسات رفاهی کناره راه‌های کاروان رو از جمله کاروانسراها را که روزگاری درشمار مهم‌ترین ابنیه عام‌المنفعه بوده‌اند، از اهمیت عاری کرد.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، رباط فخر داود به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
تپه فرهاد گرد مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان فریمان، شهر فرهادگرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه امیر خسرو افشار مربوط به دوره پهلوی اول است و در تهران، شرق خیابان خاقانی، مقابل دانشگاه خوارزمی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنای تاریخی در حال حاضر در اختیار ستاد سمن های شورای اسلامی شهر تهران است.
تپه سبز علی مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در ۳۵کیلومتری خرم‌آباد، در مسیر اندیمشک، بخش ویسان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سد قجور مربوط به دوره پهلوی است و در تکاب، ۵ کیلومتری شرق تکاب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این سد در سال ۱۳۲۳ شمسی توسط مرحوم حسین علی سردار افشار بنا و فرزندش فتحلعی افشار (آنرا) در سال ۱۳۲۸ باتمام رسانید «اما وجود کتیبه دیگری در بالای دریچه تخلیه رسوب که کلمات حک شده برآن بشدت مخدوش شده است، تاریخ فوق را مورد تردید قرار می‌دهد. احتمالاً» تاریخ بنای سد به قبل از زمان مذکور بر می‌گردد. در سالهای اخیر یک مرحله تعمیر ناهماهنگ در نیمه راست تاج سد و پوسته بالادستی آن با استفاده از بتن و ده‌ها تعمیر موضعی با استفاده از ماسه و سیمان صورت گرفته است که با مصالح اصلی سد همگونی ندارد و اصالت ساختمان سد را مخدوش نموده است.
سد قجور تکاب با هدف تأمین آب کشاورزی و شرب روستاهای پائین دست احداث شده است و مدتی نیز از آب ذخیره شده این سد برای آبیاری فضای سبز شهر تکاب استفاده می‌شد،
بدنه سد قجور با استفاده از سنگهای تراش خورده بدون بند در رویه بالادستی و پائین دستی ساخته شده که میان آنها را با سنگ لاشه و ملات ماسه آهک پر کرده‌اند. حداکثر ارتفاع سد از پی ۱۸ متر، طول تاج ۸۲٫۵ متر و عرض آن ۶٫۵ متر در تاج و در حدود ۸ متر در پی می‌باشد. این سد از نوع ذخیره‌ای است و در عرض دره‌ای قرار یافته که دارای یک مجرای دو شاخه و رودآب است. در ابتدای شاخه چپ یک چشمه قرار دارد که در بیشتر ایام سال فعال می‌باشد و آب آن به دریاچه سد جاریست. شاخه راست که محل عبور رواناب‌ها یا آب بارش‌هاست در ایام معدودی از سال آب دارد. عمده رسوبات موجود در دریاچه از این آبراهه حمل شده‌اند.
سد ذخیره‌ای قجور در ابعاد و نوع خود گوهری بشمار می‌رود. اصول هیدرولیکی سازه‌ای و پی سازی در ساخت آن رعایت شده و شناخت طراحان و سازندگان سد از طبیعت اطراف خود در حد کمال بوده است. انتخاب ساختگاه سد، نوع سد، سیستم‌های آبگیر و تخلیه رسوب، نوع و محل سرریز و سیستم انتقال آب از پای سد به محل مصرف همگی با در نظر داشتن اصول مهندسی و امکانات محلی آنزمان طرح و اجرا شده‌اند .
مدرسه غیاثیه (پامنار) مربوط به دوره سلجوقیان - دوره تیموریان است و در قم، خیابان آذر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چندین دوره متوالی مورد مرمت و قرار گرفته است ،
که از جمله در سالهای ۱۳۹۴و۱۳۹۶ توسط داود صدیق پور مرمت گردیده است .
مدرسه ترکها مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، محله درب کوشک، خیابان مسجد سید، خیابان طیب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد پا درخت سوخته مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان عبد الرزاق، کوچه خیاطها، بازار هارونیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد الیادران (الرحمن) مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، محله الیادران، خیابان شاهپور، کوچه الیادران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این مسجد چند سال پیش توسط مردم تخریب و بازسازی شد
مسجد رحیم‌خان مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، خیابان طالقانی، خیابان مسجد رحیم خان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
یکی از بناهای جالب و نفیس اصفهان مسجد رحیم خان است. ساختمان این اثر جالب که در محله نو واقع شده‌است در سال ۱۲۹۰ هجری قمری شروع شد و در سال ۱۳۰۴ هجری قمری به پایان رسید شیوه معماری و خطوط و تزئینات مسجد رحیم خان شباهت بسیاری با مسجد سید دارد.
بطوریکه که بسیاری از کارشناسان و محققین نوشته‌اند برخی از کتیبه‌های این مسجد از کتیبه‌های مسجد سید گرده برداری شده‌است.
به هر حال علت نامگذاری این مسجد به رحیم خان این است که این بنا به وسیله محمد رحیم خان که در آن روزگار بیگلر بیگی اصفهان بود به پایان رسید.
بانی اولیه مسجد رحیم خان، میر سید حسن مجتهد اصفهانی است که چون قبل از اتمام بنا درگذشت، بقیه امور را محمد رحیم خان و پس از مرگ وی نیز برادرانش انجام دادند.
کتیبه سردر شرقی مسجد رحیم خان به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی است که در سال ۱۳۰۱ کتابت شده و در آن به نام ناصرالدین شاه و ظل السلطان و محمد رحیم خان و برادران او محمد کریم خان و محمد حسین خان اشاره شده‌است.
در ایوان جنوبی مسجد قسمت نمای خارجی کتیبه‌ای است که با خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی آیات قرآن کریم نوشته شده‌است. خطاط این کتیبه محمد باقر شیرازی و تاریخ آن ۱۳۰۴ هجری قمری است بر طرفین همین ایوان اشعاری با خط نستعلیق سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی نوشته شده که در طی آن معمار مسجد به نام استاد آقا جوئی و نویسنده آن به نام حسن خان معرفی شده‌است تاریخ این کتیبه نیز ۱۳۰۴ هجری قمری است.
محراب زیبای مسجد رحیم خان با کاشی تزئین شده و کتیبه هائی نیز دارد. اطراف محراب با خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی آیات قرآن کریم نوشته شده‌است. تاریخ این کتیبه ۱۳۰۴ هجری قمری است. مسجد رحیم خان سنگاب نفیس و یکپارچه‌ای دارد که با خط نستعلیق برجسته اشعاری با تاریخ ۱۲۹۹ هجری قمری بر آن نوشته شده‌است.
مسجد رحیم خان سنگاب نفیس و یکپارچه‌ای دارد که با خط نستعلیق برجسته اشعاری با تاریخ ۱۲۹۹ هجری قمری بر آن نوشته شده‌است.
در ضلع شمالی مسجد شبستان بزرگ و با شکوه آن قرار دارد که کاشیکاری آن در سال ۱۳۷۸ هجری قمری انجام شده‌است زیرا شبستان مسجد و گنبد و داخل آن به علت درگذشت بانی آن کاشیکاری نشده بود.
در سردر شمالی مسجد نیز به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی رنگ آیات قرآن کریم کتابت شده‌است. مقبره میر سید حسن مدرس که بانی اولیه مسجد بوده‌است نیز در این مسجد قرار دارد.
میدان مشق یک محوطه تاریخی مربوط به دوره قاجار است که در تهران در محدوده بین خیابان امام خمینی و سی تیر واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شماره ۲۱۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این میدان مدت کوتاهی نیز در دوره رضاشاه به نام باغ ملی خوانده می‌شد و بعد از آن ساختمان‌های دولتی در آن ساخته شد.
میدان مشق در آغاز منطقه‌ای نظامی بوده که برای کاربرد تمرین رزمی قشون در زمان فتحعلی شاه ساخته شده بود. در سفرنامه جکسون این میدان چهارگوش با درازا و پهنای نزدیک به ۴۰۰ متر یکی از بزرگترین میدان‌های نظامی تهران معرفی شده‌است.
بعد از آنکه طرح برپایی نخستین باغ همگانی (پارک) شهر تهران در زمین‌های درون میدان مشق برنامه‌ریزی و پیاده‌سازی شد و از همین رو نام «میدان مشق» به «باغ ملی» دگرگون شد. با این حال باغ ملی چند سال بیشتر دوام نیاورد و در محوطه آن، ساختمان‌هایی از جمله ساختمان وزارت امور خارجه، کتابخانه ملی و موزه ایران باستان ساخته شد. گرچه نام این باغ هنوز بر سر دروازه میدان مشق پابرجا مانده است.
این میدان که سربازخانه مرکزی در میانه آن جای گرفته بود، از شمال به خیابان سوم اسفند (سرهنگ سخایی کنونی)، از شرق به خیابان علاءالدوله (فردوسی کنونی)، و از غرب به خیابان قوام‌السلطنه (سی تیر کنونی) و از جنوب به خیابان باغشاه یا سپه (امام خمینی کنونی) محدود می‌شود.
ساختمان‌های کنونی اداره پست ایران (موزه ارتباطات)، شهربانی کل کشور (ساختمان شماره ۹ وزارت خارجه کنونی)، وزارت امور خارجه، موزه ملی ایران (موزه ایران باستان)، کتابخانه و موزه ملی ملک، اداره کل ثبت اسناد و املاک کشور، و بنای نخستین شرکت ملی نفت (ساختمان کنونی شماره ۳ وزارت امور خارجه) در این میدان جای داشتند و سردر باغ ملی میان ساختمان پستخانه (در جایگاه کنونی موزه وزارت ارتباطات) و ساختمان پیشین شرکت ملی نفت (ساختمان شماره ۳ وزارت امور خارجه) جای داشت و راه ورودی به خیابان ملل متحد از خیابان سپه (خیابان امام خمینی) بود.
عکاس‌خانه خوش‌آوازه و پرونق آنتوان سوریوگین در خیابان علأالدوله، در جنب شرقی میدان مشق قرار داشت.آنتوان خان سوریوگین، عکاسی که «پرورده ایران» شد، بی‌بی‌سی فارسی
پس از نوسازی میدان در زمان ناصرالدین‌شاه، دروازه‌ای برای میدان ساخته شد که گاه شاه از بالای آن تمرین نظامیان را نظاره می‌کرد. در زمانی که رضاخان وزیر جنگ بود، آن سردر را خراب کردند و در شرق آن سردر دیگری شبیه به آن ساختند که امروز پابرجاست.
ساختمان‌ها و بناهای این میدان به مانند بیشتر ساختمان‌های هم‌دوره خود از سبک ویژه‌ای پیروی می‌کردند. این سبک در معماری ایران که آمیزه‌ای از معماری دوران‌های گوناگون تاریخی ایران و سبک‌های اروپایی است، در هر بنایی به شیوه‌ای بکار گرفته شده‌است.
قدیمی‌ترین ساختمان این مجموعه عمارت قزاقخانه است. "عمارت قزاق‌خانه واقع در شمال محوطه باغ ملی، قدیمی‌ترین ساختمان باغ است و دیرینگی‌اش به اواسط دوران قاجاریه باز می‌گردد. این بنا در زمان ریاست «کلنل  کاساکوفسکی» بر بریگاد قزاق در دوران «مظفرالدین‌شاه قاجار» ساخته شد ( حدود سال‌های 1275 تا  1276 خورشیدی). عمارت قاجاری قزاقخانه ساختمانی با معماری نئوکلاسیک می‌باشد و از تلفیق شیوه معماری ایرانی و اروپایی به وجود آمده است. همچنین از این ساختمان به عنوان قدیمی‌ترین ساختمان اداری تهران یاد می‌شود.عمارت قزاقخانه سه دوره تحول عملکردی و کالبدی را پشت سر گذاشته است: در دوره اول از آن به عنوان پادگان نظامی استفاده شده، در دوره دوم که زمان رضاشاه پهلوی است، بر وسعت این بنا افزوده و از آن برای مدتی به عنوان ساختمان وزارت جنگ استفاده شده است، و دوره سوم که به دوران کنونی برمی‌گردد؛ در حال حاضر از این عمارت تاریخی زیبا به عنوان دانشگاه هنر استفاده می‌شود."
بنای سردر باغ ملی، آمیزه‌ای از سبک‌های ایرانی و اروپایی است که به ویژه در کاشی‌کاری و کلاه‌فرنگی اعمال شده و بر پایه معماری روز خود الگوبرداری شده‌است. این بنا دارای دو نمای مختلف بیرونی و درونی است. نمای بیرونی از هشت ستون آجری به صورت جفت تشکیل شده‌است. پهنای دروازه باغ ملی از شرق به غرب کم‌تر از ۲۷ متر است. این پهنا در گذشته به خاطر وجود دو اتاق بازرسی یا نگهبانی واقع در سمت شرق و قسمت غربی بنا، بیش‌تر هم بوده‌است که بعدها اتاق غربی بخشی از بنای شرکت نفت ایران و انگلیس و اتاق شرقی به بنای اداره پست تهران واگذار شد و پس از چندی هم تخریب شد. ستون‌های نمای درونی متفاوت از نمای بیرونی است. از طرح‌های نمای درونی می‌توان صحنه تسخیر تهران در کودتای ۱۲۹۹ و دروازه و برج و باروهای تهران (احتمالاً دروازه قزوین) را نام برد. سردر باغ ملی گذشته از نقاره‌زنی، دیده‌بانی و دروازه تردد نظامی، در واقع در جایگاه یادبود فتح تهران در کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ خ. توسط رضاخان بود که در کاشی‌کاری بدنه سردر آشکارا دیده می‌شود.
در هر ساختمان این میدان شیوه‌ای ویژه اجرا شده‌است. در ساختمان موزه ایران باستان (۱۳۱۶–۱۳۱۲ خورشیدی) با الگو از تاق کسری و ایوان مداین از سبک معماری ساسانی بهره گرفته شده، در بنای کاخ شهربانی ۱۳۱۴–۱۳۱۱ خ. به سبک معماری هخامنشی، بنای کاخ وزارت امور خارجه (۱۳۱۶–۱۳۱۲)، به سبک هخامنشی و به تقلید از کعبه زرتشت در نقش رستم و ساختمان ثبت اسناد و املاک (۱۳۱۴–۱۳۱۳)، با آمیزه‌ای از سبک معماری هخامنشی، ساسانی، اسلامی و اروپایی انجام شده که به روشنی قابل تشخیص است. بهره‌گیری از سبک‌های معماری ایران باستان با سازه و کارکرد امروزی از ویژگی‌های آشکار آن دوره به‌شمار می‌رود.
خیابان و پیاده‌راه میانی این میدان با نام خیابان ملل متحد، از پهناورترین پیاده‌راه‌های ایران است. در درون این میدان ساختمان‌ها، بناها و کاخ‌های گوناگونی جای گرفته‌است که از میان آن‌ها می‌توان موارد زیر را برشمرد:
ساختمان‌های تاریخی دیگری نیز همچون موزه جواهرات ملی ایران، کاخ دادگستری تهران و ساختمان هنرستان دختران (مدرسه کودکان بی‌سرپرست) در نزدیکی این میدان جای دارند. همچنین این میدان نزدیک به مجموعه ساختمان‌های بانک ملی ایران در خیابان فردوسی و میدان توپخانه و ساختمان‌های تاریخی پیرامون آن بوده‌است.
نمایش‌های دوچرخه‌سواری و موتورسواری برای نخستین بار در این مکان برگزار شد. همچنین نخستین بار برای نمایش پرواز بالن و نیز فرود نخستین هواپیما در دوران جنگ جهانی اول در این میدان انجام شد.
میدان مشق هم چنین جایگاه به دار آویختن میرزا رضا عقدایی، معروف به میرزا رضا کرمانی، قاتل ناصرالدین شاه در سال ۱۳۱۴ ه‍.ق است. این مراسم اعدام در برابر ۵۰۰۰ نفر از مردم انجام شد و گفته می‌شود جسد وی دو روز بر دار ماند. شیخ فضل‌الله نوری نیز در همین میدان به دار آویخته شد.
در سال‌های آغازین دهه هشتاد طرحی در دولت تصویب شد که با گسترش موزه ملی ایران در در گستره‌ای ۲۸ هکتاری این منطقه به بزرگترین موزه آسیا و یکی از پنج موزه بزرگ جهان تبدیل شود. بر پایه این طرح افزون بر نمایش آثار تاریخی و فرهنگی در ساختمان‌های میدان مشق، این میدان می‌تواند خود موزه معماری ایران در دوره گذار از دوره سنتی معماری به دوران مدرن آن باشد. فضای نمایشی این مجموعه بیش از ۴۱ هزار متر مربع برآورد می‌شود که دربرگیرنده فضای موزه‌ها، اداری، خدماتی و پشتیبانی خواهد بود. با پیاده‌سازی این طرح، مجموعه میدان مشق در کنار موزه‌های بزرگی چون موزه بریتانیا، موزه لوور، موزه آرمیتاژ و موزه متروپولیتن نیویورک جای خواهد گرفت.
بیش از شصت درصد از فضای این میدان در اختیار نهادها و سازمان‌های دولتی است و سازمان میراث فرهنگی در نظر دارد ساختمان‌های خصوصی را نیز خریداری کند. در سال ۱۳۹۰ معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری اعلام کرد که فاز نخست طرح ساماندهی میدان مشق آغاز شده و در توافقی با وزارت خارجه یک طبقه از ساختمان این وزارتخانه به بهره‌برداری موزه‌ای رسیده است.
در اردیبهشت ۱۳۹۳ رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری از بی‌توجهی دولت پیشین به مصوبه هیئت وزیران سال ۸۲ مبنی بر آزادسازی سایت تاریخی میدان مشق تا کاخ گلستان خبر داد و اعلان کرد که چنانچه شهرداری با سازمان میراث فرهنگی همکاری و فضاهای پیرامون میدان مشق را آزادسازی کند، پیشنهاد ثبت جهانی این میدان به یونسکو ارائه خواهد شد.
منزل اسدی لاری (منزل نصیرالسادات) مربوط به دوره قاجار است و در شیراز، سه راه نمازی، کوچه بی بی دختران، پ۱۰ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه خرمشاه مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق - دوره قاجار است و در یزد، محله خرمشاه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه پرسونه (پای تپه) مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در جنوب شرقی خرم‌آباد و ۴ کیلومتری جاده خرم‌آباد به بروجرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه نامیله (ملایر) مربوط به هزاره ۲و۱ قبل از میلاد است و در شهرستان ملایر، روستای نامیله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه تاق طویله (کاخ اتابکان) مربوط به دوره ایلخانی - دوره تیموریان است و در ایذه، خیابان محمد رسول‌الله واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ایذه طاق
خانه نظام السلطان و درخت چنارک مربوط به دوره قاجار است و در لواسانات، شهر لواسان، محله گلندوک، واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سنگ‌نگاره لاخ مزار مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شرق ایران در شهرستان بیرجند، روستای کوچ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. خط این مجموعه باخط سنگ نگاره‌های کال‌جنگال همسان می‌نماید.
در کتاب «تاریخ ادبیات پیش از اسلام» نوشته احمد تفضلی راجع به چهار کتیبه باقی مانده از دوران اشکانی صحبت شده، که سه کتیبه در استان خراسان جنوبی قرار دارند که یکی از آنها کتیبه لاخ مزار است، که این سنگ نگاره لاخ مزار بیرجند، در پیرامون روستای کوچ و در فاصلهٔ ۲۹ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند، واقع است. طبق تحقیقات انجام شده، خط این مجموعه با خط استفاده شده در نگاده‌های کال جنگال همسان می‌نماید. این سنگ‌نگاره سال ۱۳۷۱ مورد مطالعه قرار گرفته‌است.
این سنگ‌نگاره با نقش‌هایی در گروه انسانی، جانوری و گیاهی و کتیبه‌هایی شامل خطوط تصویری، پهلوی اشکانی، پهلوی ساسانی، فارسی و عربی و علامت‌ها و نشانه‌ها و سمبل‌هایی از مظاهر طبیعت را شامل می‌شود.
موضوعاتی که تا به حال شناسایی شده‌اند به ۳۰۷ مورد می‌رسد که شامل: ۲۲ مورد نقش انسان، ۳۳ مورد نقش جانور، ۲۲ مورد نقش گیاه، ۳۵ علامت و نشانه، ۴ مورد خط تصویری، ۸۱ مورد کتیبه پهلوی اشکانی و ساسانی، ۳۴ مورد کتیبه عربی، ۸ مورد کتیبه فارسی، ۶۷ مورد نقش‌هایی که ماهیت آن‌ها هنوز مشخص نیست.
در میان انبوه نقش‌ها به نگاره‌هایی برمی‌خوریم که به‌طور استلیزه و بسیار ساده کشیده شده‌اند. ترسیم اشکالی بدین گونه به اعتقاد باستان‌شناسان از دوره فرهنگی «سولوتره ان» آغاز گردیده و تا آخر دوره فرهنگی «ماگدالنین» ادامه داشته‌است.
در این گزارش ادیتا خطوط ساده صلیبی شکل و کمانی شکل را انسان‌هایی دانسته و آن نقوش را که با نقوش انسان‌های استلسزه لاخ مزار شبیه اند با نقوش روی سنگ در نوادا کالیفرنیا مقایسه و هم‌زمان دانسته و قدمت آن‌ها را ۵۰۰۰ سال سال ق. م تا ۱۸۰۰ق. م ذکر کرده‌است. نوعی دیگر از شکل‌ها که به شکل شاخهٔ وارونه ترسیم شده‌اند به اعتقاد آقای ادیتا گروهی از انسان‌ها هستند که در یک خط پشت سرهم ایستاده‌اند. از دیگر نشانه‌های لاخ مزار که پیشینهٔ کهن دارند و ظاهراً هم‌زمان با نقش انسان‌های استلیزه ترسیم گردیده‌اند نقوش گیاهی هستند که آنان نیز به سبک استلیزه و ساده کشیده شده‌اند. هم‌زمانی این تصاویر از این جهت با تصاویر انسانی محتمل است که یکی از انسان‌های استلیزه از شاخه یکی از درختان آویزان نشان داده شده‌است.
یکی از نقوش لاخ مزار علامت چرخ گردون است. کاربرد سواستیکا یا چرخ گردون در ایران سابقه طولانی دارد اشیای زیادی فهرست آثار تمدنی ایران در سایر مناطق جهان از ایران با نشانه صلیب و صلیب شکسته وجود دارد این نماد در دوره‌های حاکمیت مزدایی نیز در ایران ادامه داشته‌است در چند ناحیه ایران از جمله در کردستان و گیلان و خراسان بر دیوارهای سنگی کوه‌ها کنده شده سواستیکا یا چرخ گردون وجود دارد که قدمت آن را به بیش از ۷ هزار سال پیش از میلاد برآورد کرده‌اند. یکی از این دیوار نگارها در خراشاد بیرجند در دیواره کوه سنگ‌نگاره لاخ مزار است. حداقل یکی از سواستیکاهای آن سالم مانده‌است. بر این دیواره شکلهای متعددی کشیده شده که بعضی از آنها در اثر ترسیم‌های بعدی یا عمدی تخریب شده‌است. این نقوش و صدها عتیقه کشف شده در جغرافیای ایران که بر آن چرخ گردن نقش شده نشان می‌دهد که چرخ گردون نمادی که آیکون خورشید و مظهر چرخه زندگی و خوش شانسی است در ایران کاربرد بسیار کهنی دارد. حتی در خراسان در دوره اسلامی در برخی مناطق ایران و جنوب خراسان بر بازوان کودکان علامتی شبیه به سواستیکا از چوب تاگوک یا داغدان می‌بسته اندکه برای چشم زخم و سلامتی عنوان می‌شده‌است.
مسجد کله مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان کاشان، روستای قهرود واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.تاریخ احداث بنا ۶۰ هجری به گواه کتیبه درب آن میباشد.
قز قلعه مربوط به ساسانیان است و در شهرستان تاکستان، روستای آبکلو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
کاروانسرای شاه عباسی محمدآباد مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان بوئین‌زهرا، روستای محمدآباد خره واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۳۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در ۲۵ کیلومتری جنوب قزوین و در دل دشت وسیع بوئین زهرا که روزگاری مسیر پرتردد کاروان رو قزوین – اصفهان بود، کاروانسرای بزرگی از عهد صفوی به جای مانده که از بیرون دارای طرحی پنج ضلعی و چهار برج مدور است. سر در ورودی، که در ضلع جنوبی قرار دارد، با یک هشتی بزرگ که گنبدی برفراز آن است به حیاط، دهلیزها، اتاق‌ها و طاق‌نماهای دور تا دور می‌پیوندد. حیاط داخل کاروانسرا به صورت مستطیلی ۵/۵۰ * ۲۰/۴۲ متر گسترده و بناهای چهار جانبش از یک قرینه سازی کامل پیروی نموده‌اند. در وسط هریک از جهات چهارگانه، ایوان مرتفعی برآورده و در دو سوی ایوان‌های شمالی و جنوبی پنج طاق نما و در دو طرف ایوان‌های شرقی و غربی شش طاق نما که مجموعشان به ۳۴ طاقنما می‌رسد ساخته‌اند. در پشت غرفه‌های شمالی، غربی و شرقی، دالان یکپارچه ای به عرض ۸۰/۳ متر کشیده‌اند که از چهار طاق نمای واقع در چهار گوشه حیاط به آن راه می‌یابد و احتمالاً کاربری اصطبل داشته‌است. بنای کاروانسرا تمامی با آجر انجام شده و تنها در نمای داخل حیاط یک رج سنگ در پی آن به کار رفته‌است.
مسجد حاج رضا مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، خیابان عبدالرزاق، کوی مسجد حاج رضا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه خادم الحسینی (۸ بهشت زواره) مربوط به دوره قاجار است و در زواره، محله حسینیه کوچک، کوچه دربند، کوچه فاطمیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
عمارت و باغ امیر سمنان مربوط به دوره قاجار است و در سمنان، خیابان باغ فردوس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این بنا در سال ۱۳۹۴ مورد مرمت قرار گرفت و هم‌اکنون به عنوان موزه مردم‌شناسی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
سرمایه‌گذار این مجموعه محمد عزیزالدین می‌باشد.
این مجموعه به نام مجتمع، تاریخی، فرهنگی، گردشگری باغ امیر نامگذاری گردیده‌است.
خانه کلبادی مربوط به اواخر دوره قاجار است و در شهر ساری، چهار راه برق، ساختمان ادارهٔ کل میراث فرهنگی (سابق) واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
عمارت منوچهرخان کلبادی واقع در محلهٔ آب انبار نو حدود یکصد و سی سال قبل بدستور سردار جلیل از امراء ارتش وقت ساخته شد و بنام فرزند بزرگش امیر نصرت شکوه نظام به امیریه معروف شد. امیر نصرت در جوانی فوت شد و سردار بنا را به فرزند وی منوچهرخان بخشید. منوچهرخان کلبادی که بعدها از ملاکین منطقه و زمانی نیز نماینده مردم ساری در مجلس شورای ملی بود در سال ۱۳۶۲ دار فانی را وداع گفت و این بنا در سال ۱۳۷۰ در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار گرفت. سبک معماری این ساختمان از تکایای دورهٔ قاجاری برگرفته شده و دو بخش اندرونی و بیرونی دارد. بنای اصلی این عمارت در بخش اندرونی در دو طبقه و یک زیرزمین احداث شده و هر طبقه دارای یک شاه‌نشین و اتاق‌های دو طرفه است. شاه‌نشین طبقه دوم از زیباترین اتاق‌های این عمارت است و جای جای آن یادآمد شیوه‌های هنرهای تزئینی دوره قاجاری است. مصالح ساختمانی این بنا شامل چوب و آجر و بام آن به صورت شیروانی و سفال پوش می‌باشد.
خانه آقای خدیوی با ساختمان رادیو کردی کرمانشاه، ساختمانی مربوط به اوایل دوره پهلوی است و در کرمانشاه، ضلع جنوبی خیابان معلم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این خانه در سال ۱۳۱۶ توسط برای زندگی شخصی به نام امامعلی خدیوی بنا شده‌است.رنجبر، شمسی. "نگاهی به معماری خانه خدیوی"، نوشته‌شده در روزنامۀ‌ "شرق"، ضمیمۀ‌ کرمانشاه، سال اول،‌ شمارۀ ۹، ۲۵ آبان مرداد ۱۳۹۶؛ بازدید در ۷ فروردین ۱۳۹۹.
از سال ۱۳۳۹ که رادیو کردی کرمانشاه تأسیس شد، تا سال ۱۳۵۳ که ساختمان جدید رادیو و تلویزیون کرمانشاه در میدان نفت کرمانشاه افتتاح شد، این ساختمان به عنوان ساختمان اصلی این رادیو مورد استفاده قرار گرفت.آژانس خبررسانی کردستان: کردپا، "رادیو کرمانشاه محل تولد و رشد و بالندگی بخشی بسیار مهم از تاریخ موسیقی کردی است"؛ نوشته‌شده در ۱۲ دی ۱۳۹۴؛ ۱۸ ژانویه ۲۰۱۶.پایگاه اینترنتی کردها، "تاریخچۀ رادیو کردی کرمانشاه"، نوشتۀ عبداللطیف هاشمی؛ نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۳؛ ۱۸ ژانویه ۲۰۱۶.
در سال ۱۳۹۶ شهرداری کرمانشاه اقدام به رنگ‌آمیزی دیوارۀ‌ بیرونی خانۀ‌ خدیوی کرد که طی آن آسیب بزرگی به آجرکاری‌های تاریخی این بنا وارد شد. این اقدام با اعتراض اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمانشاه و واکنش دوستداران فرهنگ و میراث فرهنگی کرمانشاه همراه بود.خبرگزاری مهر: "رنگِ رخسار یک سرای ملی پرید/خانۀ خدیوی همسنگ جدول خیابان!"، نوشته‌شده در ۱۷ آبان ۱۳۹۶؛ بازدید در ۴ فروردین ۱۳۹۹.
مجموعه مارکار یزد مربوط به اوایل دوره پهلوی است و در یزد، ابتدای خیابان کاشانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این مجموعه توسط پشوتن‌جی دوسابایی مارکار که یک بازرگان پارسی ساکن هند بود در سال ۱۳۱۳ گشایش یافت. این مجموعه در ۶ فروردین ۱۳۸۷ با نام پردیس دانش مارکار یزد رونمایی شد. این مجموعه شامل دبستان، دبیرستان و پرورشگاه بود. همچنین یتیمان و دانش آموزانی که از راه دور برای تحصیل به شهر یزد می‌آمدند می‌توانستند در این مجموعه ساکن شوند.
در سال ۱۳۰۱ ه‍.ش) «پَشوتَن جی دوسابایی مارکار» (بازرگان پارسی ساکن هند) یزد را که در آن زمان مرکز زرتشتی نشین ایران بود، برای انجام نیت خیر خود یعنی تأسیس پرورشگاهی جهت تعلیم و آموزش و پرورش کودکان بی سرپرست، انتخاب نمود. سال ۱۳۰۳ ه‍.ش) همراه با تعدادی از پارسیان هندوستان جهت بررسی وضعیت زرتشتیان به یزد سفر کرد. پس از بازگشت به هندوستان با سخنرانی در شهرهای مختلف هند توانست ۵۰ هزار روپیه جهت کمک به بهبود وضعیت آموزش و پرورش کودکان زرتشتی ایران جمع‌آوری کند.
میدان مارکار در سفری که مارکار برای افتتاح پرورشگاه به یزد داشت، چنان از استقبال و تشویق مردم، دولت و مسئولین به ذوق آمده بود که بلافاصله به پیشنهاد شهرداری مبنی بر اهدای گاه نما (ساعت) به آن سازمان پاسخ مثبت داد و سنگ بنای برجی به نام شاعر بزرگ ایرانی یعنی فردوسی طوسی به نام «گاه نمای فردوسی» در میدان تازه تأسیس پهلوی (شهید بهشتی کنونی) به زمین نهاده شد، اما بعدها به دلیل نامناسب بودن محل، آن را به میدان مارکار واقع در روبروی مجموعه مارکار منتقل نمودند.
مسجد جامع قدیم مربوط به سده‌های میانی و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان میبد، روستای محمداباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه توبره ریز مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان خرم‌آباد، ۷ کیلومتر مانده به جاده اصلی خرم‌آباد به بروجرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه کمبوس بناری مربوط به دوران‌های تاریخی پیش از اسلام است و به گفته مورخان قدمت آن به دوران هخامنش برمیگردد و در شهرستان چرام، روستای بناری علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
طی مطالعاتی که در سال ۶۹ برای کشف معدن فسفات در این منطقه صورت گرفت آثار باستانی بسیاری از دل خاک بیرون آمدند که نشان از تمدن کهن آن منطقه دارد. همچنین هنوز بقایای شهر سنگی آن کاملاً مشهود است.
مجموعه امامزاده علی اکبر مربوط به دوره ایلخانی - دوره قاجار است و در گرمسار، جنوب خط راه‌آهن گرمسار به سمنان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه زعیم (ابوئی فعلی) مربوط به دوره پهلوی است و در زاهدان، خیابان شریعتی، جنب علوم پزشکی واقع شده روبروی خانه شمسی از و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد شیخ علیخان زنگنه مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان ملک، محله شیخ علیخان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مقبره شیخ محمد کاکو مربوط به دوره صفوی ـ دوره قاجار است و در شهرستان بردسیر، روستای متروکه لقمان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سرای معین التجار، یکی از بناهای ارزشمند بافت قدیم اهواز، سرای بازرگان سرشناس حاج محمدتقی معین التجار است که عده ای سودجو به اشتباه آنرا با نام جعلی کاخ شیخ خزعل معرفی میکنند در دوره قاجاریه با همکاری محمد حسن خان سعدالدوله در ساحل رودخانه کارون بنا شد.
معین التجار از بازرگانان مشهور شوشتر بود که به دلیل اصالت بوشهری به معین التجار بوشهری نیز معروف بود. وی شرکتی به نام شرکت ناصری برای کشتی‌رانی در کارون تأسیس کرده و مجموعه‌ای از بناها در بندر ناصری (اهواز امروزی) بنا کرد.
وی در ساحل رود کارون دفتر کار خود را تأسیس کرده در کنار آن حمام، بازار، باغ و مسجدی احداث نمود که این مسجد از کنار رودخانه تا حدود خیابان کاوه و بیمارستان امام (بیمارستان جندی شاپور) امتداد می‌یافته‌است. معین التجار با ساخت این سرا و کشیدن یک رشته خط آهن از کنار رودخانه تا محل مسجد حاج رئیس) معروف به مسجد سر سچه (مال التجاره‌ای را که از خرمشهر به وسیله کشتی به بندرگاه اهواز وارد می‌شود با واگن‌های اسب کش تا این محل انتقال می‌داد و سپس با استفاده از خط آهن شرکت نفت تا محل اهواز قدیم حمل کرده و در آنجا پس از تخلیه به وسیله کشتی به محلی به نام شلیلی در سه فرسنگی شوشتر می‌رساند. از سال ۱۳۰۷ تا سال ۱۳۳۲ کشتی‌های تجاری بار خود را در سرای این تاجر تخلیه می‌کردند. تا چند سال قبل سرا به صورت غرفه-غرفه یا به عنوان انبار مورد استفاده قرار می‌گرفت تا اینکه در سال ۱۳۷۴ بر اثر آتش‌سوزی بخش اعظم آن از بین رفت و بیشتر ستونها و سقف دچار آسیب دیدگی شدید شد.
از جمله آثار شاخص موجود در اهواز می‌توان بنای معین التجار را نام برد این بنا مربوط به دوره قاجاریه زمان پادشاهی ناصر الدین شاه بوده و یکی از یادگارهای بازمانده از شهر قدیم اهواز است. پس از اعطای امتیاز کشتی‌رانی در رودخانه کارون به دولت انگلیس (سال ۱۲۶۶ش) یکی از تجار ایرانی نیز که از این امتیاز برخوردارشد
مدیر کل میراث فرهنگی خوزستان از بازگشایی سرای معین‌التجار اهواز پس از سال‌ها به روی گردشگران خبر داد.
وی با اشاره به تصمیمات اتخاذ شده برای این سرای تاریخی افزود: این سرای تاریخی قرار است به عنوان بازارچه موقت صنایع دستی تعریف کاربری شود و در اختیار صنعت‌گران خوزستانی قرار گیرد و هم‌زمان این سرا به محلی برای استقرار انجمن‌های دوستداران میراث فرهنگی نیز تبدیل می‌شود.
مسجد سیاوشان مربوط به دوره قاجار است و در شیراز، محله سنگ سیاه، بازارچه حاج زینل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در جای جای ایران کهن آثار مختلفی از آئین سیاوش برجای مانده است.  در ایران باستان آئین ها جایگاه ویژه ای داشتند. گفته میشود  مراسم سیاوشان در شیراز قدیم بسیار رایج بوده است تا انجا که مسجدی را وقف مراسم سیاوشان کردند و مسجد سیاوشان به این نام در خاطره ها ماندگار شد.
منزل مذهب باشی مربوط به دوره قاجار است و در شیراز، محله شاهچراغ، کوچه خانقاه توانگر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حسینیه سفلی ندوشن مربوط به دوره قاجار است و در صدوق، روستای ندوشن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مدرسه امیرکبیر مربوط به اواخر دوره قاجار است و در قزوین، خیابان هلال احمر، روبروی تربیت بدنی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنای بانک ملی تاکستان مربوط به اوایل دوره پهلوی است و در تاکستان، خیابان امام خمینی (ره)، چهارراه بانک ملی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساختمان پست زاهدان مربوط به اوایل دوره پهلوی است و در شهرستان زاهدان، خیابان طالقانی، نزدیک بازارچه سرپوش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد شیره پزها مربوط به اوایل سدهٔ ۱۲ ه‍.ق است و در اصفهان، خیابان، جمال الدین عبدالرزاق، بازار نظامیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد جامع ندوشن مربوط به سدهٔ ۸ هجری قمری است و در شهر ندوشن، استان یزد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه روستای وه مربوط به هزاره ۴ قبل از میلاد است و در گچساران، ابتدای جاده خیرآباد به دهدشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساختمان میراث فرهنگی تاکستان در تاکستان، بلوارامام خمینی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کلیسا ی خارک مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان بوشهر، غرب جزیره خارک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد امیر یا مسجد جامع کیش مربوط به دوره قاجار است و در جزیره کیش واقع شده و رحمان یوسف پورپیش نماز آن است و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره و مسجد شیخ برخ مربوط به سدهٔ ۳ تا ۱۳ ه.ق است و در شهرستان قشم، خارج از روستای کوشه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه میر محمد حنفیه مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در شهرستان بوشهر، جزیره خارگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه گبری (جمکران) مربوط به دوره ساسانی است و در شهرستان قم، بخش مرکزی، روستای جمکران واقع شده است. این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۲۱۷۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد بیرون ابرکوه(ابرقو) مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در ابرکوه، کنار شهر واقع شده است. بنای اولیه آن از قدیمی‌ترین مساجد ایران به شمار می‌آید و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. نقشه مسجد در حال حاضر از نوع مساجد دو ایوانی است. ایوان غربی به گنبد خانه‌ای راه دارد که از داخل آن مربع و از خارج نیم دایره است. ضخامت دیوارهای این قسمت در برخی جاها بیش از ۷۰/۱ است. ایوان شرقی کوچکتر است. تنها ورودی مسجد در حال حاضر در جبهه شمالی از طریق اتاقی با ایوان غربی باز می‌شود. علاوه بر این دو گذرگاه دیگر نیز وجود دارد که از اتاق‌های جانبی به گنبدخانه و صحن راه پیدا می‌کند. بقایای تنها مناره مسجد در قسمت شمال محوطه گنبددار واقع گردیده و امروزه تنهاقسمت تحتانی آن که برای رفتن به پشت بام استفاده می‌شود بر جای مانده است.
ایوان شرقی که از سه جهت به آن راه است به دو اتاق کوچک در شمال مربوط می‌شود.
مسجدبیرون ابرکوه با گنبد و طاق پوشش یافته است. طاق‌ها از نوع دومرکزه و جناغی از انواع معماری اوایل اسلام و نمونه‌هایی از قوس‌های گهواره‌ای شکل مشابه نمونه‌های ساسانی و اوایل اسلام هستند. شکل این طاق‌ها و قوس‌ها گویای ساخت آنها در قرون نخستین اسلامی است.
بنا بر منابع معتبر این مسجد قدمگاه علی بن موسی الرضا امام هشتم شیعیان می‌باشد.
مسجد جامع افین مربوط به دوره تیموریان است و در شهرستان زیرکوه، روستای افین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۸۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره آقالار مربوط به دوره زند است و در مراغه، خیابان کاشانی، بوستان آقالار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای ینگه امام، بنایی بازمانده از دوره صفوی است که پیشینهٔ اصلی آن، به دوره ایلخانی بازمی‌گردد و در استان البرز، شهرستان ساوجبلاغ، محله ینگه امام و در فاصلهٔ ۱۰۰ متری از جاده واقع شده و این اثر درتاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.روز ۱۶ آذر که تاریخ ثبت ملی این کاروانسرا در فهرست آثار ملی ایران می‌باشد، با پیشنهاد دست‌اندرکاران شهری هشتگرد، به‌عنوان روز هشتگرد انتخاب شده تا ارزش تاریخی و فرهنگی این کاروانسرا برای شهرستان ساوجبلاغ و ایران بر همگان مشخص شود.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای ینگه امام به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
امامزاده عبدالمهیمن مربوط به دوره قاجار است و در بوشهر، محله امامزاده واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد معتمد الدوله مربوط به دوره قاجار است و در کرمانشاه، محله فیض‌آباد، ازجنوب به کوچه پورپاک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
عمارت ملک بوشهر مربوط به اواخر دوره قاجار است و در محله بهمنی شهرستان بوشهر، در خیابان ماهینی کوچه ملک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این عمارت مجموعهٔ ساختمانی تاریخی واقع در بخش مرکزی شهرستان بوشهر یکی از آثارهای تاریخی و از نقاط دیدنی استان بوشهر در جنوب ایران است.
«عمارت ملک» این عمارت که به صورت مجموعهٔ ساختمانی متعلق به یک قرن قبل است. در هشت کیلومتری شهر بوشهر قرارگرفته‌است.
مساحت زیربنای آن ۴۰۰۰ متر مربع بوده و در دورهٔ قاجاریه توسط معماران فرانسوی با مصالح محلی احداث شده و درب و پنجره آن زیر نظر مهندسین فرانسوی ساخته شده‌است. عمارت متعلق به یکی از ثروتمندان بوشهر به نام محمدمهدی ملک التجار بوده‌است. وی برای سفر تفریحی- تجاری به کشور فرانسه رفته و در آن جا با دیدن کاخ ورسای شیفته آن می‌شود و نمونه آن را در بوشهر پیاده می‌کند. این کاخ توسط متجاوزین انگلیس اشغال شده و به صورت مقر نظامی آن‌ها درآمد. آن‌ها بعد از سال‌ها استقرار در این کاخ با ورشکست شدن ملک التجار (صاحب اصلی کاخ) لوازم نفیس آن را با قیمت کم خریداری کرده و با خود بردند. در اواخر سلطنت رضا شاه این عمارت که خوابگاه نظامیان شده بود پس از چندین بار بازسازی رو به ویرانی نهاد و متأسفانه به خاطر وسعت زیاد هنوز مرمت نشده‌است. این سالها تعدادی بی خانمان در این عمارت زندگی می‌کنند.
این عمارت در سال ۱۳۹۷ توسط اداره کل میراث فرهنگی استان بوشهر و با همکاری سایر نهادها و سازمانهای استانی افرادی که در این عمارت سکنا گزیده بودند را به خارج از بنا منتقل کردند و در سال ۹۸ این بنا برای احیا و مرمت به بخش خصوصی واگذار گردید تا این بنا بعنوان هتل و پذیرایی سنتی مورد بهره‌برداری قرار گیرد.
امامزاده کمال مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در شهرستان تاکستان بخش ضیاءآباد و در مرز شهرک حیدریه و ضیاءآباد و در کنار ابهررود واقع شده‌است.
طبق ادعای کتیبه‌ها و مردم محلی این مکان مقبره کمال فرزند موسی کاظم هفتمین امام شیعیان بوده و با توجه به معماری مستحکم آن و همین‌طور دقتی که در آجرچینی‌های آن انجام شده‌است، می‌توان نتیجه گرفت که در زمان ساخت بنا، احترام و توجه بسیاری برای آن صرف شده‌است. بر اساس کتیبه سنگی امامزاده این بنا در سال ۸۶۱ قمری احداث شده‌است. این بنا هم‌اکنون نیز مورد احترام و توجه بسیار زیاد مردم منطقه است.
بنای بقعه شامل سه بخش است و دو بخش الحاقی آن کاملاً نو ساز و فاقد هر گونه ارزش هنری است. شکل داخلی بنا نیز شش ضلعی و دارای نازک کاری است گنبد امازاده از نوع دو پوش رگ است بنا دارای تزیینات آجرکاری در میان طاق نماهای اضلاع خارجی است و در گوشه سازی‌های داخل آن نقوش گل و بته مشاهده می‌شود بنای امازاده کمال از آثار قرن نهم ه‍.ق و طرح آن در منطقه بی نظیر است.
ساختمان این امام‌زاده، بنایی شش ضلعی با گنبد مخروطیِ رُک است که به تمامی با آجر ساخته شده‌است. طول هر ضلع این بنا ۳/۹۵ متر است. گنبد بنا در دو بخش بر روی پایه‌ای شش ضلعی استوار شده‌است. بخش پایین گنبد، استوانه‌ای است که در حدود ۱/۴۰ متر ارتفاع دارد و پیرامون آن تا لبه‌های شش‌گانه بدنه بنا، فاصله بسیار کمی دارد. بر روی آخرین رج این ساقه استوانه‌ای شکل، یک ردیف آجرچینی به صورت دندانه‌دندانه انجام شده‌است و سپس رُک بنا بر روی دوره مزبور قرار گرفته‌است. آجرچینی همه قسمت‌های بنا و به‌خصوص گنبد آن، در نهایت سادگی، و در عین حال با دقت کامل انجام گرفته‌است.
داخل حرم امام‌زاده نیز شش ضلعی است و بر روی هر جرز آن، طاق‌نمایی برپا شده‌است که به کمک طاق‌نماها و کاربندی‌های میان‌شان، پایه‌ای گِرد برای استقرار گنبد به وجود آمده‌است. در داخل حرم، نقش و نگارهایی به صورت گلدان و گل‌وبوته با رنگ‌های آبی آسمانی، سبز و صورتی دیده می‌شود. در حال حاضر، در برابر درِ ورودیِ بنا، اتاقی به عنوان کفش‌کن قرار دارد که بعدها به بنای اصلی افزوده شده‌است. بر سردرِ ورودی امام‌زاده، کتیبه‌ای سنگی وجود دارد که متن آن چنین است: «واجب‌التعظیم امام‌زاده کمال‌ابن حضرت امام موسی کاظم علیهما تحیه و الصلوه و السلم […] بسعی خضربن باباحاجی فی شهر سنه……
و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
علاوه بر مدفن امامزاده کمال این منطقه اولین آرامستان مردم روستای حیدریه و دومین آرامستان مردم ضیاءآباد پس از امامزاده ولی به‌شمار می‌رود و مدفن حدود 700 در این آرامستان قرار دارد . این مکان همچنین محل دفن بدایار بهبودی از فرماندهان ارتش در جنگ ایران و عراق است که در نزدیکی این بقعه دفن شده‌است.
بسیاری از هیئت‌های عزاداری طبق رسم هر ساله در روزهای تاسوعا و عاشورا به این مکان آمده و آیین عزاداری خود را برگزار می‌کنند.
امامزاده شاه احمد قاسم در قم، تقاطع خیابان معلم و سمیه، واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۶۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مردم قم به زبان محلی نام آن را شه مد قاسم تلفظ می‌کنند
کاروانسرای شاه عباسی آوج مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان بویین زهرا، بخش آوج، جاده قزوین به همدان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حسینیه هیئت محبان حسین مربوط به دوره قاجار است و در کرمانشاه، خیابان مدرس، محله فیض‌آباد، گذر جلوخان، کوچه مجیدزارع، پلاک ۱۴ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه خان احمد (به لری: خون امات) مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان گچساران، روستای زیردوخان احمد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپهٔ باستانی پرندک یک مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان رباط کریم، روستای پرندک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دست کند خربز یا خربس مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در ۱۰ کیلومتری غرب جزیره قشم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چاه‌های تلا لافت مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در روستای لافت جزیره قشم استان هرمزگان واقع شده است.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چاه در واقع زیرمجموعه‌ای از کولغ‌ها هستند با این تفاوت که عمق بیشتری دارند
چاه‌های تلا در بندر لافت در پشت قلعه نادری واقع شده‌اند.
این چاه‌ها در درون یک گودال بزرگ قرار دارند که شیب عمومی تپه‌های سنگی پیرامون روبه گودال دارد
البته تعدادی از چاه‌ها نیز در بالای گودال و روی شیب نسبتاً آرام شرق گودال واقع شده‌اند.
گفته می‌شود تعداد این چاه‌ها در گذشته به تعداد روزهای سال کبیسه ۳۶۶ چاه بوده است که شیب۲۶۶ تا از آنها به مرور زمان پر شده و در حال حاضر در حدود ۱۰۰ چاه باقی مانده است.
عمر آن در حدود ۴۰۰ سال بوده و در سال ۹۷۶ ه‍.ش به دستور حاکم وقت لافت خواجه کریم برای جبران کمبود آب و نجات مردم از کم‌آبی توسط غلامان او حفر شده است.
چاه‌های لافت در تخته سنگ حفر شده و هنگام بارندگی چون شیب عمومی تمام تپه‌های پیرامون روبه گودال است تمام چاه‌ها پر از آب می‌شود.
برداشت آب از چاه‌ها تقریباً در تمام طول سال جریان دارد
چاه‌های داخل گودال به طور متوسط ۲ تا ۳/۵ متر و چاه‌های بالای گودال بین ۵ تا ۶ متر عمق دارند. زنان و دختران با کوزه (جهله) و سطل و دبه آب می‌برند و مردان با کندیل (کندر) چوبی که بر دوش می‌گذارند و از دو سمت آن سطل با طناب آویخته شده است.
در بیرون از این مجموعه در قسمت پشت که آبادی لافت آغاز می‌شود چند چاه دیگر نیز وجود دارد. این چاه‌ها آب لب شور دارند که برای احشام استفاده می‌شود
این مجموعه چاه‌ها در گذشته میرآب داشتند و این میراب‌ها هم از بین زنان انتخاب می‌شدند و بیشتر نیز پیرزنان لافتی بودند و هنوز اهالی آخرین میراب‌ها را در یاد دارند از جمله این میراب‌ها می‌توان از شریفه بشیر و کتی تی نام برد. میراب‌ها بر کار برداشت آب از چاه‌های تلا نظارت کامل داشتند و در سالهای کم‌آبی سعی می‌کردند آب چاه‌ها را به نسبت مساوی بین مردم لافت تقسیم کنند.
نظافت چاه‌ها در گذشته بر عهده تمام مردم لافت بود و در سالهای اخیر نیز افرادی مسئول این کار بودند از جمله این افراد محمد صابرپور بود که زحمات زیادی در این زمینه انجام می‌دادند.
در مناطق دیگر اکثراً چاه‌ها نام خود را از حداث کنندهای خود می‌گیرند ولی چاه‌های تلا نام خود را از شکل و ویژگی‌های دیگری که برای آنها قائل بودند گرفته‌اند
بقعه شیخ محمد رشید الدین بیدوازی مربوط به دوره ایلخانی - دوره تیموریان است و در شهرستان اسفراین، روستای بیدواز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره سیدان مربوط به دوره تیموریان - دوره صفوی است و در قشم، محله لافت کهنه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
رباط ویرانی مربوط به دوره تیموریان - دوره صفوی است و در شهرستان شاندیز، روستای ویرانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
رباط کاروانسرای ویرانی در راه تابستانی مواصلاتی نیشابور به توس واقع و از نوع رباط‌های سرپوشیده و فاقد حیاط مرکزی می‌باشد. این بنا دارای نه غرفه با طاق‌های جناقی است که هشت غرفه به شکل قرینه روبرو و یک غرفه در انتهای بنا قرار گرفته‌است. در موزه مردم‌شناسی رباط ویرانی از مشاغل و حرف سنتی استان خراسان رضوی و به ویژه مشهد مقدس به نمایش گذارده شده و می‌توان آن را نخستین موزه مردم‌شناسی کشور و اولین موزه تخصصی مشاغل و حرف سنتی در خراسان به‌شمار آورد.
مسجد و گورستان پالمیریان مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان بوشهر، جزیره خارک، دربدنه کوه اطراف جزیره واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه شاهدژ (نهبندان) مربوط به دوره سلجوقیان اسماعیلیه است و در ۶ کیلومتری شرق نهبندان، برفرازکوه شاهدژ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
سد باستانی تازه شهر سلماس مربوط به دوره صفوی است و در ۱۰ کیلومتری غرب سلماس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره شیخ زین العباد مربوط به دوره صفوی است و در جنوب فرودگاه قشم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل شاه عباسی محمدآباد مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان بوئین‌زهرا، روستای محمدآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این پل طولی به مساحت 52 متر دارد و عرضی حدود 6 متر ، این پل دارای سه دهنه است که دو دهنه از این سه دهنه بزرگ تر است.
این پل از سنگ های آهکی ساخته شده و ارتفاعی حدود دو متر دارد . در حال حاضر امکان عبور از روی این پل ممنوع است و این پل به حال خود رها شده است.
مجموعه خیرآباد مربوط به دوره قاجار است و شهرستان یزد در خیرآباد، یکی از محلات اهرستان، بلوار جوکار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه تقدیری مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اردکان، خیابان حائری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
عمارت طبیب مربوط به دوره قاجار است و در بوشهر، خیابان خلیج فارس، محله قدیم بهبهانیها واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه یزدی مربوط به دوره قاجار است و در کرمانشاه، محله قدیمی فیض آباد، خیابان امام جمعه، کوچه انتظاری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه حریری مربوط به دوره قاجار است و در تبریز، خیابان تربیت، کوچه نور هاشمی، پلاک ۱۳۲ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۲۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
با توجه به اینکه تبریز خاستگاه مکتب تبریز اول و مکتب تبریز دوم بوده‌است؛ موزه‌ای تحت عنوان موزه مکاتب هنری تبریز (موزه مکتب هنر تبریز) توسط اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی در محل خانه حریری دایر خواهد شد.
خانه حریری از دو بخش بیرونی و اندرونی تشکیل شده‌است:
عمارت مسعودیه یک ساختمان تاریخی مربوط به دوره قاجار است که در تهران، میدان بهارستان قرار دارد. این بنا در زمینی به وسعت ۱۵۶۰۰ متر مربع و اعیانی حدود ۹۰۰۰ متر مربع احداث شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
باغ عمارت مسعودیه با دستور مسعود میرزا حاکم اصفهان، ملقب به ظل‌السلطان فرزند ناصرالدین شاه ساخته شده‌است. در واقع نام این عمارت نیز برگرفته از نام مسعود میرزا به «مسعودیه» شهرت یافته‌است.
باغ عمارت مسعودیه با دستور مسعود میرزا ملقب به ظل‌السلطان فرزند ناصرالدین شاه در ۱۲۹۵ ق. و به سر کاری رضا قلی خان (ملقب به سراج الملک) در زمینی به وسعت حدود ۴۰۰۰ مترمربع و از بیرونی (دیوان خانه) و اندرونی و دیگر ملحقات بنا شده‌است.جوان آنلاین - عمارت مسعودیه معمار این بنا استاد شعبان معمار باشی می‌باشد.
بعضی از تزیینات به کار رفته در ساخت بنا عبارتند از: گچبری، کاشی کاری، خطاطی، نقاشی دیواری و …
عرصه مجموعه به مساحت ۱۵۶۰۰ متر مربع و به صورت زمین کشیده‌ای در جهت شمال شرقی جنوب غربی و به شکل ذوزنقه است. ضلع شرقی آن ۱۸۸/۵ متر، ضلع غربی۱۳۸/۵ متر و ضلع جنوبی ۸۶ متر است، با زایده‌ای (حیاط آبدارخانه) در جنوب غربی که چاپخانه آموزش و پرورش در آن قرار دارد. عمارت‌های اصلی عبارتند از: عمارت دیوانخانه، عمارت سفره خانه (وجه تسمیه آن بر حسب قرینه‌ای است که در کاخ گلستان و در جوار تالار سلام کاخ موزه و تالار آیینه است)، حیاط سید جوادی، عمارت سید جوادی، حیاط مشیری، عمارت مشیرالدوله، حیاط خلوت، عمارت حیاط خلوت عمارت سر در پیاده‌رو، عمارت سر در کالسکه‌رو، باغ دیوان‌خانه و بناهای جدید از شمال به جنوب عبارتند از: ساختمان آجری یک طبقه مرکب از قسمت کارت زنی، حراست، نگهبانی، بانک ملی، پست برق، گل‌خانه، سرویس بهداشتی ساختمان سه طبقه آجری (گزینش) ساختمان سه طبقه آجری، (شورای آموزش و پرورش)، ساختمان یک طبقه آجری واقع در شمال عمارت سید جوادی (سمعی و بصری)، ساختمان یک طبقه آجری ایوان دار (عکاسی و …) انبارهای موقت، بناهای جدید یک طبقه، چاپخانه واقع در شرق حیاط و آبدارخانه، ساختمان جنوب غربی مجموعه.
عمارت‌های اصلی عبارتند از: عمارت دیوانخانه، عمارت سفره خانه (وجه تسمیه آن بر حسب قرینه‌ای است که در کاخ گلستان و در جوار تالار سلام کاخ موزه و تالار آیینه است)، حیاط سید جوادی، عمارت سید جوادی، حیاط مشیری، عمارت مشیرالدوله، حیاط خلوت، عمارت حیاط خلوت عمارت سر در پیاده‌رو، عمارت سر در کالسکه‌رو، باغ دیوان‌خانه و بناهای جدید از شمال به جنوب
عمارت مسعودیه در طول سالهای عمر خود شاهد وقایع بسیار زیادی بود. در جریان جنبش مشروطه با توجه به نزدیکی آن به میدان بهارستان و اختلاف ظل السلطان با برادرش مظفرالدین شاه و فرزند او، یکی از پایگاه‌های مشروطه خواهان و مخالفان محمد علی شاه بود. در سال ۱۲۸۷ در نزدیکی این عمارت بمبی دست‌ساز زیر کالسکه محمد علی شاه منفجر شد که بهانه لازم را برای به توپ بستن مجلس دست او داد. پس از واقعه بهارستان، عمارت مسعودیه نیز به همراه خانه ظهیرالدوله و سایر مشروطه خواهان به رگبار بسته شد.
بنای بسیاری از ساختمان‌های فرهنگی کشور در این عمارت گذاشته شد. نخستین کتابخانه و موزه ملی ایران جایی در گوشه این عمارت برپا شدند. در حدود سال‌های ۱۳۰۴ انجمن معارف با استفاده از یکی از اتاق‌های آن نخستین کتابخانه رسمی کشور را که پایه اصلی و اولیه کتابخانه ملی بود را گذاشت. چند سال بعد نیز یکی دیگر از اتاق‌های آن به عتیقه‌های باستانی که از گوشه و کنار ایران به دست آمده بود اختصاص یافت و در حقیقت نخستین موزه ایران در آن پایه‌گذاری شد. اشیای عتیقه همین‌جا در سال ۱۳۱۸ به موزه ملی منتقل شد.
در فاصله سال‌های ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ ش، از عمارت مسعودیه برای مدت کوتاهی به عنوان دانشکده افسری استفاده شده‌است.بناهای تاریخی تهران(3)- سایت تبیان
در سال ۱۳۴۵ هجری شمسی با تفکیک وزارت آموزش و پرورش از فرهنگ و هنر، عمارت مسعودیه به وزارت آموزش و پرورش سپرده شد و نخستین وزارتخانه آموزش و پرورش در آنجا مستقر شد.