moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
محل قرار گرفتن دیر گچین در راه باستانی ری به اصفهان از دیرباز کانون تجمع خطوط ارتباطی میان شرق و غرب بوده و راه‌های مناطق شمالی، غربی، جنوبی و شرقی به ری، در این نقطه تلاقی می‌کرده‌اند. در دوران مادها و هخامنشیان، این نقطه ارتباط میان ایالت‌های شرقی و شمالی را با جنوب و غرب برقرار می‌ساخته و اهمیت دفاعی نیز داشته‌است. در دوران سلوکی، پارتی، و ساسانی بر اهمیت تجاری این محل افزوده شده و بخشی از جاده ابریشم به‌حساب می‌آمده، که از تیسفون تا بلخ و سمرقند و بخارا امتداد داشته‌است. این مسیر از پایتخت چین (شی‌آن) آغاز می‌شده و با گذر از ختن و کاشغر، به ری و محل دیر گچین می‌رسیده‌است و از آن‌جا از طریق ساوه یا قزوین، به کرمانشاه و همدان و سپس به تیسفون و بابل می‌رسیده و از آن‌جا به انتاکیه در سواحل مدیترانه می‌رفته‌است. این راه همین‌طور بر سر جادهٔ خراسان بزرگ قرار داشته، که مسیر تجاری و راه کاروان‌های حج در دوران اسلامی بوده‌است. به گفتهٔ یعقوبی، راه‌ها به ری و اصفهان و کرج و همدان، از قم جدا می‌شده و بدون وجود کاروانسرای دیر گچین، عبور از بیابان بین ری و قم ممکن نبوده‌است. به گفتهٔ "تاریخ جهان‌آرای عباسی"، شاه اسماعیل یکم نیز، در لشکرکشی‌های ۹۳۰–۹۰۷ هجری قمری، برای لشکرکشی از فارس به فیروزکوه و مازندران، از این محل گذشته‌است. این مسیر از زمان صفویه با نام «راه دیر» شناخته می‌شده‌است.
راه دیر در عصر اسلام تا پایان صفویه نیز راهی معتبر و مورد استفاده بوده‌است؛ ابودلف این بنا را «حصن» (به معنای دژ) خوانده که نشان‌دهنده اهمیت نظامی این بناست. اصطخری و مقدسی هم در دورهٔ آل بویه به این دیر اشاره می‌کنند. در سده‌های پنجم و ششم هجری قمری و در دوران سلجوقیان نیز به آن اشاره شده و ذکر شده که مختص‌الملک کاشی، وزیر سلطان سنجر، آن را بازسازی کرده‌است. خواجه نظام‌الملک طوسی در "سیاست‌نامه" (۴۷۹ هجری قمری) می‌گوید گروهی از سربازان دولتی در دیر مستقر بودند تا کنترل مسیر را در نزدیکی سیاه‌کوه و کرکس‌کوه (در مجاورت حوض سلطان)، که به گروه‌های سارق و دزدان شهره بوده‌است، حفظ کنند. دیر گچین بار دیگر در دوران صفویه بازسازی شده و تا اواسط دوران قاجار نیز از آن استفاده می‌شده‌است، چنان‌که در کنار آن بقایای کاروانسرایی خشت‌وگلی وجود دارد که مربوط به دوران قاجار است. سرانجام این مسیر با احداث جادهٔ جدید تهران، ری، قم (حسن‌آباد) در ۱۲۴۶ هجری قمری متروک شد.
پس از متروک شدن راه دیر، کاروانسرای دیر گچین نیز فراموش شد. به گفته مهرداد شکوهی، مینورسکی در ۱۹۵۵ به این مکان توجه کرد و به مطالعه متونی که در مورد آن نوشته شده بود، پرداخت. او چنین نتیجه گرفت که ویرانه‌های کاروانسرایی که توسط الکساندر فریدریش اشتال در دو پنجم گذشته از مسیر ری به قم و درست در جنوب و میان دو تپه یافته شد، احتمالاً ویرانه‌های دیر گچین بوده‌اند. در ۱۹۷۰، حسین کریمیان با انتشار کتاب "تاریخ ری باستان"، یافته‌های تاریخ‌دانان دیگر را در مورد دیر منتشر کرد و نشان داد که وجود امروزی دیر همچنان برای محققان ناشناخته بوده‌است. در ۱۹۷۶، مدرسی طباطبایی در کتاب "راهنمای جغرافیای تاریخی قم"، قسمت‌هایی از "رساله ذهابیه" یا "علی‌آبادنامه" اثر محمدکاظم‌خان کاشانی مربوط به دوران قاجار را ذکر کرد که در آن مشخصات کاروانسرایی در نزدیکی علی‌آباد آمده‌است. طباطبایی ادعا می‌کند که این کاروانسرا همان دیر گچین است. نویسنده "رساله ذهابیه" نیز مدعی است که از مصالح دیر گچین برای ساختن مهمان‌خانه علی‌آباد استفاده شده و به این واسطه دیر گچین ویران شده‌است. بااین‌همه به نظر می‌رسد کاروانسرای مورد اشاره دو نویسنده اخیر، کاروانسرای سنگی علی‌آباد باشد نه دیر گچین. به گفته شکوهی، اهالی منطقهٔ دیر گچین آن را به نام «دیر» می‌شناسند.
قدیمی‌ترین متنی که از راه ری به قم در آن صحبت شده‌است، کتاب اثر ابن رُسته اصفهانی (درگذشته بعد از ۲۹۰ هجری قمری) است. طبق گفته او از قم تا قاریس یک منزل (به معنای خانمان) به طول هشت فرسنگ، از قاریس تا دیر گچین نُه فرسنگ، از دیر تا دزه یک منزل و از دزه تا ری نیز یک منزل بوده‌است. ابن رسته در جای دیگری از کتاب فاصله دزه تا ری را هفت فرسنگ گفته اما اشاره‌ای به فاصلهٔ دیر گچین تا دزه نکرده‌است. اصطخری و بازدیدکنندگان بعدی این بنا از قاریس نامی نبرده‌اند، و به‌جایش از روستایی بدون سکنه به‌نام کاج نام برده‌اند. این روستا بعدها احیا شده و همچنان وجود دارد.
طبق گفته‌های اصطخری، مقدسی، و ابن حوقل منازل میان ری و قم در این راه باستانی به این صورت بوده‌اند:
مسیر دیر گچین از ری تا دزه (در حدود ورامین) یک منزل و از دزه تا دیر گچین یک منزل و از دیر گچین تا ده کاج یک منزل و از آن‌جا تا دیه مجوس یک منزل و از آن‌جا تا قم نیز یک منزل راه بوده و این راه مجموعاً دارای پنج منزل بوده‌است. راه‌های دیگر این مسیر به این صورت بوده‌اند:
راه دیر گچین قدیمی‌ترین راه و راه حسن‌آباد جدیدترین آن‌هاست.
دیر گچین اقلیمِ بیابانیِ خشک دارد که گرمای شدید و اختلاف دمای زیاد بین روز و شب از ویژگی‌های آن است. بارش سالانه این منطقه ۴۰ تا ۵۰ میلی‌متر است؛ بنابراین تنها گیاهان قادر به رشد در این منطقه، گیاهان مقاومی چون گز و تاغ هستند و کشاورزی امکان‌پذیر نیست. این ناحیه جزء حوضه رسوبی بسته کویر بزرگ نمک بوده که دارای زیرحوضه‌هایی چون دریاچه حوض‌سلطان و غرب دریاچه نمک است. وجود سفره‌های زیرزمینی باعث می‌شود موادِ نمکیِ لایه‌هایِ رسوبی به سطح زمین بیایند. فرایند بالا آمدن آب و تبخیر آن در این لایه‌ها در مجاورت گاز کربنیک، اسید می‌سازد که با ترکیب مجدد با این رسوبات، نمک‌های تازه‌ای تشکیل می‌شود. این فرایندها یکی از علل خوردگی و فرسایش پایه‌های دیوار دیر گچین در طول زمان بوده‌است. از آن‌جا که ارتفاع این ناحیه نسبت به فلات ایران کم است (۸۰۰ متر در مقایسه با ارتفاع ۲۰۰۰ متری فلات ایران)، تقریباً از دوران چهارم زمین‌شناسی، دچار تحولات زمین‌شناختی نشده، و تغییر شکل آن تنها در اثر فرسایش و رسوب رودهای کرج، شور، قره‌چای، و قم‌رود است.
بنای کاروانسرا مربعی است با ابعاد ۱۰۹ ۱۰۸ متر و مساحت حدودی ۱۲٬۰۰۰ متر مربع، که چهار برج گرد در گوشه‌ها و دو برج با قاعده نیم‌بیضی در دو سوی سردر اصلی‌اش دارد که در وسط دیوار جنوبی جای گرفته‌است. معماری این بنا به صورت چهار ایوانی است و شامل ۴۴ اتاق مسکونی (حجره)، ۴ تالار بزرگ (اصطبل)، مسجد، شبستان خصوصی (دستگاه مستقل و بخش اعیانی)، انبار علوفه، آسیاب، و حمام و توالت می‌شود. مصالح به‌کاررفته در دیر گچین آجر، آهک، خشت و گچ است. از سنگ فقط در آسیاب، محرابِ مسجد، و بالای دروازهٔ ورودی استفاده شده‌است که اکنون وجود ندارند. در این بنا از چوب استفاده نشده‌است و حجره‌ها بدون در و پنجره‌اند، اما احتمالاً دروازه آن چوبی بوده‌است که اکنون اثری از آن نیست.
دیوارهای خارجی و برج‌ها بیش از سه متر ضخامت دارند و در برابر حملات و خطرات طبیعی مقاومند. حیاط داخلی، مربعی است با ابعاد ۶۹ ۶۹ متر و مساحت بیش از ۴۷۰۰ متر مربع، که در هر ضلع آن یک ایوان و ۱۰ حجره (اتاق) قرار دارد. هر حجره، ایوانی کوچک دارد به ارتفاع تقریبی ۱ تا ۱٫۵ متر، که برای سهولت پیاده و سوار کردن بار مسافران تعبیه شده و نمای داخلی ساختمان را مفصل‌بندی کرده‌اند.
در شکل مربعی این کاروانسرا، عناصر ثابت (تکرارشونده) یعنی حجره‌ها و ایوان‌های اصلی را در طول اضلاع کنار هم چیده‌اند و عناصر ناپایدار (فضاهای منفرد) در چهار گوشه مربع و نقاط میانی اضلاع؛ به این ترتیب که در میانهٔ ضلع جنوبی، دروازهٔ اصلی قرار گرفته و در میانهٔ اضلاع دیگر، ایوان‌ها یا شاه‌نشین‌ها. در چهارگوشهٔ بنا نیز فضاهای خدماتی قرار گرفته‌اند. در گوشهٔ سمت راست ضلع جنوبی، مسجد و در گوشه سمت راست ضلع شمالی، شبستان خصوصی یا دستگاهِ مستقل قرار گرفته‌است. در گوشهٔ سمت چپ ضلع جنوبی، حمام و در گوشه چپ ضلع شمالی، انبار علوفه و آسیاب قرار گرفته‌است.
ایوان یا شاه‌نشین ضلع شمالی بنا مفصل‌تر از بقیه ایوان‌هاست و در پشتش، سرسرایی با سه حجره قرار دارد. در پشت اتاق‌های هر ضلع، اصطبل‌هایی قرار دارند که به شکل دالانی دراز با طاق‌های ضربی ساخته شده‌اند و با دو خروجی به حیاط متصل می‌شوند.
تعداد ۴۴ حجره و اتاق مسکونی در کاروانسرا وجود دارد که تقریباً یک‌شکل هستند. در هر اتاق، ۹ تاقچه هست که در ارتفاع یک متری از کف قرار گرفته‌اند. ورودی اتاق‌ها کوچک است و در بالا هلالی‌شکل می‌شود، که برای حفظ گرما مناسب است. در ضلع مقابل در ورودی اتاق‌ها نیز یک اجاق وجود دارد. اتاق‌ها پنجره‌ای رو به اصطبل‌ها ندارند. هر اتاق ایوانی کوچک دارد و در دیوارهای بین ایوان‌ها، سوراخ‌هایی به عنوان مال‌بند هست و مسافران می‌توانسته‌اند پیش از انتقال چهارپا به اصطبل، آن را مقابل حجره تیمار کنند. دیوار ایوان‌ها نیز مانند اتاق‌ها تاقچه‌های متعدد دارد و در آن‌ها نیز یک اجاق تعبیه شده‌است. درون اصطبل‌ها نیز ۶۶ ایوان یا سکوی کوچک وجود دارد که برای استقرار خدمه کاروان بوده‌است. اندازهٔ این سکوها با هم یکی نیست و براساس استقرار فردی یا گروهی متغیر است و در سکوهایی که ارتفاع مناسبی از کف اصطبل دارند، مانند اتاق‌ها یک اجاق وجود دارد.
در گوشهٔ شمال‌شرقی بنا، یک شبستانِ مستقل با حیاطی هشت‌ضلعی وجود دارد. این ساختمانِ با طراحی ویژه و تجهیزات کامل، اعیانی‌ترین بخش کاروانسراست و محل سکونت افراد سلطنتی و عالی‌رتبه بوده‌است. تاقچه‌های چهارگوشه این بنا طرح نیمه‌هشت‌ضلعی دارند. از آن‌جا که طرح هشت‌ضلعی از خصوصیات معماری ساسانی نیست، مشخص است که این قسمت کاروانسرا در دوران اسلامی ساخته شده‌است. بازسازی این بنا، یافتن طرح ساسانی این بخش یا هدف آن را غیرممکن کرده‌است. حیاط هشتی این شبستان یکی از دو قسمت بناست که مسقف نیست (بخش نامسقف دیگر، حیاط کنار حمام است).
مسجد بنا در گوشهٔ سمت راست ضلع جنوبی قرار دارد. اضلاع آن ۱۵٫۵ ۱۵ متر است و چهار ستون به ابعاد ۱٫۵ ۱٫۵ متر دارد. به گفتهٔ مهرداد شکوهی در دانشنامه ایرانیکا، این چهار ستون تشکیل یک چهارطاقی می‌دهند که سقف این بنا در دوران اسلامی، بازسازی شده‌است. این احتمال وجود دارد که این مسجد در محل آتشکده‌ای ساسانی ساخته شده باشد. با بررسی ستون‌ها مشخص می‌شود که آن‌ها را تا ارتفاع یک‌متری با آجرهای بزرگ و ملات گچ و خاک ساخته‌اند. منطقی است که فرض شود روی این چهار ستون گنبدی وجود داشته و فضای اطراف ستون‌ها برای تطوف موبدان دور آتش استفاده می‌شده‌است. در مسجد هیچ‌گونه تزییناتی دیده نمی‌شود. در میانهٔ ضلع جنوبی مسجد، که به سمت قبله است، جایگاه یک محراب وجود دارد.
حمامِ کاروانسرا در گوشهٔ سمت چپ ضلع جنوبی واقع شده‌است و به اندازهٔ مسجد مساحت دارد. این قسمت نسبت به کل بنا فرسایش بیشتری داشته و بیشتر تخریب شده‌است. سقف آن از بین رفته‌است و برخی دیوارهایش فروریخته‌اند. این حمام شامل فضاهایی مانند رختکن، گرمخانه، و دو خزینه با طاق‌های قوسی است. در کنار حمام حیاط چهارگوشی هست که راهی به حمام ندارد و به یکی از اصطبل‌ها متصل است. احتمالاً این فضا آشپزخانه کاروانسرا بوده‌است. شواهد نشان می‌دهد حمام دیر در دوران صفویه ساخته شده‌است. مهرداد شکوهی معتقد است گرچه حمام با آجرهای ساسانی ساخته شده، اما نقشهٔ هشت‌ضلعی آن و طاق‌های چهارمرکزی‌اش ریشهٔ اسلامی دارند. سه‌گوش موجود در طاق حمام مربوط به دوران اسلامی اولیه است و بعدها استفاده از آن در ایران منسوخ شد. تنها در دوران قاجاریه استفاده از این تکنیک دوباره رایج شده‌است؛ بنابراین به‌نظر می‌رسد بنای کنونی حمام در دوران قاجار (قرن نوزدهم میلادی) ساخته شده باشد.
سرویس‌های عمومی (بهداشتی) نیز به دو فضا تقسیم شده‌اند. یکی فضای حوض‌خانه که حوض آبی در وسط آن قرار گرفته و ارتفاع آن در حدود ۴۰ سانتی‌متر است. در قسمت غربی این فضا، سکویی به ارتفاع یک متر قرار دارد که با چند پله به بام می‌رسد. در این فضا، دو چاه فاضلاب و آب تعبیه شده که چاه آب، تأمین‌کننده آب سرد حمام نیز بوده‌است. فضای دیگر که توالت‌ها هستند، ۶ چشمه بوده و به‌واسطه یک دیوار از حمام جدا شده‌است.
در گوشه شمال غربی بنا (در مجاورت شاه‌نشین ضلع شمالی) اصطبل‌های جانبی با هم تلاقی می‌کنند و با دیواری از هم جدا شده‌اند. در کنار این دیوار، فضایی وجود دارد که ظاهراً محل آسیاب کاروانسراست و با نیروی چهارپایان کار می‌کرده‌است. این دیوار جداکننده ظاهراً در زمان قاجار ساخته شده‌است. از این نظر شاید بتوان گفت که آسیاب نیز از ابتدا وجود نداشته و بعداً به بنا اضافه شده‌است.
فضاهای دامی و اصطبل‌ها، پشت اتاق‌ها قرار گرفته‌اند و ورودی آن‌ها به شکل حرف لاتین ال (L) است تا در صورت فرار حیوانات، خروج آن‌ها به راحتی صورت نگیرد. اصطبل‌ها مسقف هستند و نور آن‌ها از نورگیرهایی در سقف تأمین می‌شود. عرض آن‌ها نیز به اندازه‌ای است که دو شتر با بار از کنار هم عبور کنند. در این کاروان‌سرا تمام حیوانات در کنار هم بوده‌اند و جایگاه اختصاصی برای انواع مختلف حیوانات وجود نداشته‌است.
این فضاها شامل مجموعهٔ ورودی، برج‌ها، و نیز دیوارهای کنگره‌دار خارجی می‌شود و کارکرد آن‌ها تأمین امنیت کاروانسراست. مجموعهٔ ورودی این بنا عظیم و بارز است و در ضلع جنوبی ساختمان قرار دارد. این مجموعه شامل دروازه ورودی، هشتی، و اتاق‌هایی در دو طرف دروازه است. ارتفاع این مجموعهٔ هشت‌اتاقی حدود ۱۵ متر است که از باقی کاروانسرا بیشتر بوده، و تنها جای کاروانسراست که به صورت دوطبقه ساخته شده‌است. این اتاق‌ها دسترسی مستقیم به حیاط ندارند و احتمالاً محل استقرار اعضاء و نگهبانان دائمی کاروانسرا بوده‌اند. فضای انتقالی از اتاق‌ها به مجموعه دروازه و سپس حیاط، هشتی‌ای است که ضمن جداکردن این دو فضا از هم، حصاری هم در برابر سرما و نور خورشید بوده‌است. بر فراز مجموعهٔ ورودی محلی است که احتمالاً جایگاه لوحه یا کتیبهٔ کاروانسرا بوده که اکنون اثری از خود کتیبه نیست. دو حجره نیز با کاربرد فروش مایحتاج بیرون دروازه و در دو طرف مجموعهٔ ورودی وجود دارد.
در دیر گچین چهار برج بزرگ در چهارگوشه و دو نیم‌برج در دو سوی دروازهٔ اصلی قرار دارد. دیوار برج‌ها و دیوارهای محافظ بیش از سه‌متر ضخامت دارند. این ضخامت و استحکام قابل توجه، باعث می‌شد قلعه بتواند در برابر نیروهای نظامی مقاومت کند و در عین حال، اصلی‌ترین عامل محاصره بوده‌است. این دیوارها همچنان تا ارتفاع سقف بنا با آجرهای اصلی (از دورهٔ ساسانی) پابرجا هستند. بالاتر از سطح سقف بنا، سوراخ‌هایی در دیوار وجود دارد که برای نبرد استفاده می‌شده‌اند و با آجرهای اصلی ساخته شده‌اند. از این برج‌ها برای نگهبانی و همین‌طور روشن کردن مشعل برای پیدا کردن محل کاروانسرا در شب استفاده می‌شده‌است. به گفتهٔ دانشنامه تاریخ اسلام، می‌توان چنین تصور کرد که در دوره ساسانیان، بر فراز این چهار برج عظیم گنبدی وجود داشته‌است.
در اطراف کاروانسرای دیر گچین تعدادی بنا به صورت مجموعه وجود دارد. مانند دو آب‌انبار در پشت ضلع غربی و نزدیک به حمام، یک کوره آجرپزی، یک آب‌بند و قبرستانی در ضلع جنوب غربی که روی قبرهایش را با آجر پوشانده‌اند و به دوران اسلامی تعلق دارد. عبدالحسین گردنیا به بقایای آتشکده‌ای در غرب کاروانسرا اشاره می‌کند که بنایی است گوشه‌دار و چهارگوش شبیه سایر آتشکده‌های ساسانی که هر ضلع آن حدود شش متر است. در ۵۰۰ متری شرق کاروانسرا، بنایی خشتی گلی به شکل یک قلعه وجود دارد که فقط یک دروازه ورودی دارد و بنای آن به دوره قاجار مربوط است. بیشتر این بنا اکنون ویران شده‌است.
مقدسی و اصطخری هردو به چاهی با آب شور در داخل دیر و دو محفظه سنگی نگهداری آب (آب‌انبار) در بیرون دیر اشاره کرده‌اند. در حال حاضر اثری از چاه آب نیست اما دو آب‌انبار در غرب کاروانسرا وجود دارد. گنبد سقف آن‌ها مسطح اما از نیم‌رخ تیز هستند و از آجرهای ساسانی ساخته شده‌اند. با این‌که ساخت این سقف‌ها مربوط به بنای اولیه نیست و تکنیک چنین سقف‌هایی مربوط به دوران اسلامی متأخر است، این آب‌انبارها باید در دوران اسلامی بازسازی شده باشند. یکی از این آب‌انبارها شرایط خوبی دارد و دیگری از ماسه پر شده و مخروبه است. به گفته مهرداد شکوهی، هنگام بازدید او از بنا، آب‌انبار سالم پر از آب بوده و کاروان‌های عبوری هنگام استراحت در کنار دیر، از آن استفاده می‌کرده‌اند.
بررسی ساختار بنا نشان می‌دهد که بخش‌هایی از این کاروانسرا به دوران ساسانی تعلق دارد. آجرهای قرمزرنگ دیوارهای پیرامونی و برج‌ها، که ابعادشان ۳۶ ۳۶ ۸ سانتی‌متر است و با ملات گچ در جای خود قرار گرفته‌اند، و پوشش گنبدی بدون تیزه هر شش برج کاروانسرا از ویژگی‌های معماری ساسانی است. راهروهای دسترسی به برج‌ها نیز دارای طاق ضربی به شیوهٔ معماری ساسانی است؛ بنابراین می‌توان گفت طرح کلی بنا، شامل برج‌ها و چهاردیواری آن، از دوران ساسانی بی‌تغییر باقی مانده‌است. چهار ستون نمازخانه یا مسجد تا یک متر و کنگره‌های بزرگ روی دیوارها نیز از آجرهای بزرگ ساسانی با دندانه‌های منحنی ساخته شده‌اند، گرچه در دوران اسلامی بازسازی شده‌اند.
خاستگاه ساسانی این بنا در متون تاریخی متعددی گزارش شده‌است. به گفتهٔ مهرداد شکوهی، یکی از مشکلات بزرگ بررسی این بنا دریافتن این نکته است که چقدر از نقشهٔ کاروانسرا اصالت ساسانی دارد و چقدر از آن در دوران اسلامی و با استفاده از مصالح ساسانی بازسازی شده‌است. بخش‌های باقی‌مانده از دوران ساسانی را می‌توان از اندازه آجرها (با ابعاد ۳۶ ۳۶ ۸ سانتی‌متر) و ملات گچ و خاک رس بازشناخت. بازسازی بنا در دورهٔ سلجوقی و با استفاده از آجرهای سرخ ساسانی و ملاتی است که گچ آن از گچ ملات ساسانی بیشتر است. در بازسازی طاق‌ها از آجرهای سفیدرنگ دوران اسلامی (با ابعاد ۲۵ ۲۵ ۵ سانتی‌متر) استفاده شده‌است. این بخش از بازسازی احتمالاً مربوط به دوران صفویه است. او می‌افزاید قاعدهٔ نیم‌بیضی برج‌های دو طرف ورودی اصلی و سقف بیضوی همهٔ برج‌ها نیز از خصوصیات معماری ساسانی است. شکل سهمی‌گونِ گوشهٔ سقف که در زاویه‌های راستِ گوشه‌های اتاق‌های دو برجِ ورودی استفاده شده نیز چنین هستند. راه رسیدن به برج‌ها هم طاق‌هایی سهمی‌گون (بدون تیزه) دارد که بی‌شک خصلتی ساسانی است. امروزه ورودی اولیه بنا وجود ندارد و با یک ورودی ایوان‌دار بزرگ جایگزین شده که آن را از آجرهایی کوچک ساخته‌اند. بااین‌همه بخشی از دیوار قدیمی را می‌توان در دیوار تاقچه‌های پایینی مشاهده کرد.
نقشهٔ چهارایوانی بنا و حجره‌های درون اصطبل‌ها از خصلت‌های معماری سلجوقی هستند. به گفته مقدسی بنا دچار ترک‌خوردگی شده بوده و به بازسازی نیاز داشته‌است. ابودلف با بیان اینکه اعراب هیچ نشانه‌ای را از دوران ساسانی در بنا سالم نگذاشتند، نشان می‌دهد که بنا دچار آسیب‌های شدیدی شده بوده‌است؛ چنان‌که دیگر بناهای ساسانی نیز با ویرانی از سوی اعراب روبرو بوده‌اند. در همین دوران است که ناصرالدین منشی کرمانی در کتاب "نسائم الاسحار من لطائم الاخبار در تاریخ وزراء" (۷۲۵ ه‍.ق) خبر از بازسازی دیر گچین و راه رسیدن به آن به دست وزیر سلطان سنجر «مختص‌الملک معین‌الدین کاشی» می‌دهد. سکوها یا ایوانچه‌های درون اصطبل‌ها هم در این دوران ساخته شده‌اند. سوراخ‌های روی دیوارها نیز، که برای دفاع از بنا مناسبند و در هنگام نبرد کارایی دارند، در دوران سلجوقیان، که استفاده از کمان زنبورکی مرسوم بوده، با استفاده از آجرهای ساسانی ساخته شده‌اند، و خط ترمیم بنا روی دیوارها قابل مشاهده است.
بنا از اساس در دوران صفویان بازسازی شده‌است. شواهد نشان می‌دهد غیر از دیوارهای بیرونی و برج‌ها، باقی بنا مربوط به دوران صفویه است. برای تخمین زدن زمان بازسازی بام بنا با آجرهای اسلامی، به توجه بیشتری نسبت به باقی قسمت‌ها نیاز است. درحالی‌که طاق اصطبل‌ها به صورت متقاطع ساخته شده، که از ویژگی‌های معماری سلجوقی است، حجره‌های اصلی به صورت گوشه‌پوش مسقف شده‌اند که تکنیکی توسعه‌یافته‌تر از نمونه سلجوقی است و به نظر، معماری صفوی می‌آید. همین‌طور الگوی زیگزاگی آجرچینی نمای حیاط نیز در دیگر کاروانسراهای صفوی مسیر تهران به اصفهان دیده می‌شود؛ بنابراین می‌شود چنین برداشت کرد که در دوران برنامه بزرگ صفویان برای بهبود راه‌ها و کاروانسراهای میان آن‌ها، بخشی از سقف کاروانسرا که نیاز به بازسازی داشته، به شیوهٔ معاصر آن روزگار بازسازی شده باشد. ورودی کنونی کاروانسرا را نیز با آجرهای کوچک (اسلامی) و ظاهراً همزمان با بازسازی سقف در دوران صفوی ساخته‌اند.
آجرهای ساسانی زیادی از فرایندهای پیشینِ تخریب و بازسازی بنا باقی مانده که در شمال بنا انبار شده‌اند. از تعدادی از این آجرها در ساخت دیوارهای حائل میان اصطبل‌ها و همچنین ساخت حمام استفاده شده‌است، که احتمالاً آخرین بنای ساخته‌شده در دیر پیش از متروک شدن راه دیر است. در رسائل اعتمادالسلطنه آمده که در اواخر سدهٔ سیزدهم، مستوفی‌الممالک «حاجی ابوالحسن معمار اصفهانی» را مأمور مرمت کاروانسرا کرد. در همین وقت، قناتی هم کشیدند و در نزدیکی دیر گچین، بنایی رعیتی ساختند به ابعاد ۲۰۰ ۳۰۰ متر، که گویا ناتمام مانده‌است. شواهدی، از جمله شکل گنبد، نشان می‌دهند که حمام دیر در این دوران ساخته شده‌است.
این بنا پس از تغییر جاده تهران به قم از این مسیر به مسیر حسن‌آباد در زمان امین‌السلطان، متروک شد و افراد محلی از آن برای نگهداری دام استفاده می‌کردند. پس از ثبت ملی بنا در ۱۳۸۲، مرمت اضطراری آن آغاز شد و تا سال ۱۳۸۵ ادامه داشته‌است.
اشاره‌های تاریخی به دیر گچین عمدتاً به نام بنا، موقعیت بنا در طول راه ری به قم، نام منزل‌ها و فواصل آن، امکانات و ویژگی‌های بنا، و افراد ساکن در آن و وظایف‌شان مربوط است. از این میان می‌توان به اثر ابن رُسته اصفهانی (درگذشته بعد از ۲۹۰ هجری قمری)، اصطخری (۳۴۰)، "سفرنامه" ابودُلَف مِسعَر بن مُهَلهِل (۳۴۱)، "المسالک و الممالک" اثر ابن حوقل (۳۶۷)، "احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم" اثر مقدسی (۳۷۵)، "تاریخ قم" نوشته حسن بن محمد قمی (۳۷۸)، "سیاست‌نامه" اثر خواجه نظام‌الملک طوسی (۴۷۹)، "آثارالبلاد و اخبارالعباد" اثر زکریای قزوینی (۶۷۲)، "معجم البلدان" اثر یاقوت حموی (سده هفتم)، "نسائم الاسحار" اثر ناصرالدین منشی کرمانی (۷۲۵)، و "تاریخ جهان‌آرای عباسی" اثر محمدطاهر قزوینی (سده یازدهم) اشاره کرد.
از دوران قاجار نیز چند اشاره به دیر وجود دارد: از جمله اشارهٔ جهانگیر میرزا به تغییر راه ری به قم به راه حسن‌آباد (۱۲۶۸)، اشارهٔ اعتمادالسلطنه (در دوران ناصرالدین‌شاه) به دیر و کاروانسرای خشتی گلی کنار آن، و اشارهٔ محمدکاظم‌خان کاشانی در "رساله ذهابیه" (حدود ۱۲۸۱) در مورد تخریب دیر و استفاده از مصالح آن برای ساختن مهمان‌خانه علی‌آباد.
به گفتهٔ مهرداد شکوهی، دیر گچین به افسانه‌های ایرانی نیز راه یافته‌است. نویسنده ناشناس "مجمل التواریخ و القصص" در حدود ۵۲۰ هجری قمری می‌نویسد: «در دیر گچین بین ری و اصفهان، بهمن را اژدهایی بلعید و او قلمرو پادشاهی خود را به دخترش چهرآزاد معروف به همای داد.» آدریان دیوید هیو بیوار در مقاله «"تمثیل آستیاگ"» می‌گوید نبرد گابی‌ین (۳۷۰ پیش از میلاد) بین یومنس و آنتیگون یک چشم بر سر جانشینی اسکندر، احتمالاً در حریم دیر گچین صورت گرفته‌است. در زمان نبرد، آنتیگون در همدان مستقر بود و یومنس در گابا (جی در اصفهان). یومنس در انتها دستگیر و به دست آنتیگون اعدام شد. بهمن اما در شاهنامه به مرگ طبیعی درگذشته است. بیوار معتقد است احتمال دارد «بهمن» در این نقل‌قول اشاره به یومنس داشته باشد؛ چراکه هم‌ریشه یونانی آن است و منظور از اشاره به اژدها، آنتیگون باشد.
شکوهی می‌گوید بااین‌که نبرد گابی‌ین در شمال اصفهان در حوالی دودهک (نزدیکی دلیجان) رخ داده و این نقطه تا دیر گچین، فاصلهٔ قابل توجهی دارد، اما ممکن است عملیات نظامی این نبرد به صورتی وسیع در سراسر کویر مرکزی ایران گسترده شده باشد و به این صورت به فرهنگ عامه راه یافته باشد.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای دیر گچین به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
تپه شیخ حسن مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان زنجان، بخش مرکزی، روستای دوران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه روستای قرمز تپه مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف آباد، روستای قرمزتپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه الورد مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان شهریار، بخش مرکزی، روستای الورد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه ده مویز مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان شهریار، بخش مرکزی، محله ده مویز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه نصیر آباد مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان شهریار، بخش مرکزی، روستای نصیرآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بعد از آن که شاه طهماسب صفوی به دور تهران حصاری کشید و باعث آبادانی و گسترش آن شد، خواهرش اقدام به ساخت مدرسه، تکیه و حمام برای اهالی تهران کرد. هر سه اینها در تاریخ به مدرسه، تکیه و حمام خانم مشهور شدند.
الان حمامی به این نام در بازارچه نایب السلطنه در کوچه حمام قبله وجود دارد که در کنار آن تابلو نوشته ای از سازمان زیباسازی و سازمان میراث فرهنگی است که اطلاعات تاریخی مربوط به حمام خانم را داده است . اما این همان حمام خانم نیست . این حمام پیشتر ها به نام قبله خوانده می شد که در کنار آن مسجد و کوچه ای به همین نام وجود داشت که یکی از آنها همچنان پابرجا و معماری آن مربوط به دوره قاجار است . هر چند مسجد بازسازی شده است .
"حمام خانم بر اساس نظر بیشتر مورخان خراب شده است" و شواهد محلی می گوید که در جای دیگری قرار داشت که موقعیت مکانی آن تقاطع بازارچه نایب السلطنه و خیابان شهید موسوی کیانی امروز می دانند
پاپ گریگوری ممکن است به یکی از ۱۶ پاپ زیر اشاره نماید:
مسجد زیره فین مربوط به دوره صفوی است و در کاشان، خیابان امیر کبیر، جنب زیارت آمنه خاتون، فین کوچک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام محله ناران مربوط به دوره صفوی است و در لواسان، محله ناران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
رباط سنگی آبشار اول مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان آمل، دشت لار، راست کوه نقارخانه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
رباط سنگی آبشار دوم مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان آمل، دشت لار، راست کوه نقارخانه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه تنگ یورد بولاغ مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان پاکدشت، بخش مرکزی، روستای توچال واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده سید جلیل مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان پاکدشت، بخش مرکزی، روستای فیلستان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده پنجعلی مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان پاکدشت، بخش مرکزی، روستای جیتو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده موسی مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای خلیف‌آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل نمیر مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان دماوند، جاده تهران به فیروز کوه، بخش رودهن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۱۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای چشمه دو برار مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، روستای لواسان بزرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعهٔ امامزاده هادی جمزقان مربوط به دورهٔ صفویه است و در شهرستان قم، بخش خلجستان، روستای جمزقان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده ابراهیم دستگرد مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان قم، بخش کهک، روستای دستگرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سرای غفارپور مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در کاشان، میدان دروازه دولت، ابتدای بازار مسگرها، تیمچه غفارپور واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام راحت آباد مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، روستای راحت آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
متاسفانه چندسالی است که این حمام ریزش کرده و به حال خودش رها شده و قابلیت بازدید از آن وجود ندارد.
بقعه بی‌بی شریفه خاتون‌نویس مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در شهرستان قم، بخش خلجستان، روستای نویس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای روستای کبود گنبد مربوط به دوره صفوی -اوایل دوره قاجار است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای کبودگنبد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام روستای افجه مربوط به دوره صفوی -اوایل دوره قاجار است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، روستای افجه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حسینیه حضرت ابوالفضل سروسفلی مربوط به دوره قاجار است و در ۲۵ کیلومتری شمال غرب اردکان، روستای سرو سفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه سرو سفلی مربوط به دوره قاجار است و در ۲۵ کیلومتری شمال غرب اردکان، روستای سرو سفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه‌های شجاع آباد مربوط به دوره قاجار است و در شهر نوش آباد شهرستان آران و بیدگل، برسرراه آسفالته مبارک فیض آباد کویر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌‌است.
حمام سیدآباد مربوط به دوره قاجار است و در اردبیل، محله سیدآباد، نرسیده به سازمان صنایع دستی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه خلیل‌زاده مربوط به دوره قاجار است و در اردبیل، میدان عالی قاپو، خیابان انقلاب، روبروی مسجد منصوریه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام یعقوبیه مربوط به دوره قاجار است و در اردبیل، خیابان دستغیب، روبروی پل یعقوبیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام مردانه حاج رحمت‌الله مربوط به دوره قاجار است و در اردکان، روستای ترک آباد، خیابان امام خمینی، کوچه حمام واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار پشت ده مربوط به دوره قاجار است و در اردکان، روستای ترک آباد، خیابان امام خمینی کوچه میثم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار حاج آقا بابا مربوط به دوره قاجار است و در اردکان، خیابان آیت ا خامنه‌ای، خیابان آیت ا فکور، کوچه شهید فتاحی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاخ مظفری اوشان مربوط به دوره قاجار است و در اوشان، فشم، میگون، جنوب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد شهید صدوقی (قلّه) مربوط به دوره قاجار است و در تبریز، خیابان عباسی، بالاتر از مقبره دوکمال واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منزل انیس الدوله مربوط به دوره قاجار است و در تهران، خیابان ولیعصر، بالاتر از خیابان مولوی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
باغ قلهک از آثار مربوط به دورهٔ قاجار است. این اثر در تهران، خیابان شریعتی، محله قلهک، حد فاصل خیابان دولت و پل صدر، پلاک ۴۹۳ واقع شده است و در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۵ به ‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این باغ به وسعت ۱۷ هکتار در زمان قاجار در اختیار دولت بریتانیا قرار داده شده و به عنوان بخشی از سفارت پادشاهی متحده در تهران در نظر گرفته شده‌است. در سال‌های پیش از ۲۰۰۷ (میلادی) بخش عمده‌ای از آن به دفتر شورای فرهنگی بریتانیا اختصاص یافت. با این حال، پس از بالا گرفتن برخی اختلافات سیاسی در چند سال پیش از ۲۰۰۷ میان ایران و بریتانیا، لزوم پس گرفتن این باغ از سوی برخی فعالان سیاسی و همچنین نمایندگان مجلس شورای اسلامی مطرح شد. دولت بریتانیا مدعی است که این باغ را از دولت قاجار خریداری کرده ولی مجلس شورای اسلامی می‌گوید این باغ اجاره ۹۰ ساله بوده؛ و دولت بریتانیا باید آن را پس بدهد.
این باغ دارای امکاناتی چون: استخر روباز، زمین تنیس، زمین فوتبال، باشگاه اسب سواری و غیره است.
به دستور ملکه الیزابت،گورستان کمیسیون جنگ‌های مشترک المنافع در سال ۱۳۳۹ در طی سفر او به تهران تأسیس شد.
این باغ همچنین محلی برای اسکان کارمندان (غلام خانه) دارد.
باغ قلهک دارای مجموعه‌ای برای اسکان سفیر داشته که هم‌اکنون به علت خرابی از ان استفاده نمی‌شود.
محمدشاه قاجار فکرش را نمی کرد بخشش کرایه ماهانه ۳۰ تومان باغ قلهک به انگلیسی ها، این باغ را تا ۱۷۰ سال بعد در سیطره سفارت انگلستان نگه دارد. آن زمان سفیر انگلستان این باغ را به منظور گردش تابستانه و به عنوان تفرجگاهی برای کارکنان سفارت اجاره کرده بود و حتی برخی از امور سفارت طی فصول بهار و تابستان در این باغ انجام می شد. یکی از ۷ قنات پرآب قلهک هم درست در این باغ قرار داشت و درختان این باغ ۱۷ هکتاری را سیراب می کرد.
یکی از مهمترین رویدادهای این باغ پناه دادن به آزادی خواهانی بود که از ماجرای به توپ بستن مجلس فرار کرده بودند. در آن زمان سیاست های روسیه و انگلستان در ایران در دو قطب مخالف یکدیگر قرار داشت. بعد از اینکه مجلس شورای ملی به دستور لیاخوف روسی به توپ بسته شد، سفارت انگلستان به این افراد پناه داد. بعد هم سر و کله بازاریان و دیگر آزادی خواهان در باغ قلهک پیدا شد که در آنجا تحصن کرده بودند. «سید عبدالله بهبهانی» از سران مشروطه در خاطراتش می نویسد: «شمار زیادی از روحانیون و بازاریان و مردم دیگر در باغ قلهک بست نشستند و درخواست کردند سفیر انگلیس به آنها امان دهد و در حمایت از آنان و تحقق خواسته‌هایشان اقدام کند. این جمعیت تعدادشان تا حدود ۱۴ هزار نفر نیز روایت شده است که بیشتر اهل بازار بودند و باغ سفارت را پر کردند.» انگلستان از این فرصت استفاده کرد و به تحصن کننده ها امان داده بود. همان روز بساط دیگ های پلو برای پذیرایی از تحصن کنندگان در باغ قلهک برپا شد.
از بین تمامی جلسات برپاشده در باغ سفارت بریتانیا، مرموزترین جلسات، برپایی نشست‌های فراماسون‌ها در این باغ بود. در دوره پهلوی اول، با وجود آنکه در پی اختلاف بین رضا شاه و محمدعلی فروغی، وی از کار برکنار و خانه‌نشین شده بود، اما دست‌های خوفناک، پرقدرت و نامرئی فراماسون‌ها از فراموش‌خانه انگلیسی‌ها در باغ قلهک بیرون آمد و رضاشاه را مجبور به بازگرداندن فروغی کرد.
در ادامه، فروغی که خود استاد اعظم لژهای ماسونی در ایران بود، به دفعات به همراه نمایندگانی از آمریکا و انگلیس و از جمله شخص سفیر انگلیس در فراموش‌خانه باغ قلهک گردهم جمع شدند و سعی کردند تاریخ ایران را رقم زنند. پادشاهی محمدرضا پهلوی یکی از نتایج همین جلسات بود.
گورستان کمیسیون جنگ‌های مشترک المنافع در جنوب این باغ و ضلع شمالی خیابان شهید کلاهدوز (دولت) با دری چوبی و قدیمی و وسعتی چند هزار متری قرار گرفته است. سال ۱۳۳۹ بود که ملکه الیزابت به ایران سفر کرد و وقتی چشمش به باغ قلهک خورد دستور داد تا در گوشه‌ای از این باغ گورستان بین‌المللی «کمیسیون جنگ‌های مشترک المنافع» را تأسیس کنند. تا پیش از سال ۱۳۳۹ که دیوارهای آجری محوطه قبرستان را از باغ قلهک جدا کنند، اینجا بخشی از باغ سفارت انگلستان بود. تا آن زمان در ایران قبرستان کمیسیون جنگ‌های مشترک‌المنافع هنوز ساخته نشده بود. این کمیسیون سال ۱۹۱۷ با ۶ عضو اصلی استرالیا، کانادا، هندوستان، نیوزیلند، آفریقای جنوبی و انگلستان کار خود را آغاز کرد.اگر از خیابان شریعتی وارد خیابان شهید کلاهدوز شوید، می‌توانید گنبد فیروزه‌ای رنگی را که بنای یادبود تعدادی از کشته‌شدگان است، ببینید. از سردر گورستان و از روی صلیب‌های نصب شده روی قبور و نیز تاریخ‌هایی که روی سنگ‌ها وجود دارد چنین به‌نظر می‌رسد که این گورستان صرفا به اجساد سربازان متفقین که در ایران مرده‌اند، در جریان سال‌های ۱۲۹۳ تا ۱۲۹۷ هـ.ش (۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ میلادی) که جنگ جهانی اول در جریان بوده و همچنین سال‌های ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۴ هـ.ش (۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵ میلادی) که جنگ جهانی دوم در جریان بوده است، اختصاص دارد. علاوه بر نظامیان، برخی از دیپلمات‌های انگلیسی و اعضای خانواده‌های آنان هم که در تهران فوت شده‌اند، در این گورستان دفن هستند.
طبق منابع وزارت امور خارجه، سندی درخصوص تملک انگلیسی‌ها بر این باغ وجود ندارد. قدیمی‌ترین سند مکتوب که به این موضوع مربوط می‌شود به تاریخ ۱۲۷۸ قمری می‌رسد که نامه تشکر سفیر انگلیس به خاطر واگذاری باغ قلهک است.
خانه کوچه هفت تن مربوط به دوره قاجار است و در تهران، امتداد جنوبی چهارسوق بزرگ، بازار مسگرها واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این خانه پس از فتح تهران توسط سردار مجنون خان پازکی داده شد و تا پایان دوره قاجار به رجال و اطرافیان شاه قاجار داده می شد.
خانه امین الضرب مربوط به دوره قاجار است و در تهران، خیابان امیر کبیر، نبش خیابان ایران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام نصر مربوط به دوره قاجار است و در خلخال، خیابان شهید رجائی، محله قاضیلر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
حمام نصر در خلخال، خیابان شهید رجائی، محله غازیلر واقع شده و این اثر در تاریخ ۱ مهر ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. حمام نصر خلخال متعلق به دوره قاجار می‌باشد و در جوار رودخانه نور علی چای در بافت بازار بنا شده‌است.
این بنا از جاهای دیدنی خلخال، طبق تحقیقات محلی و مطالعه در کتب تاریخی (تاریخ گیلان و دیلمستان، سیری در تاریخ آذربایجان و…) به دلیل خشکسالی و قحطی حادث شده در سال ۱۲۲۸ در هرو آباد (خلخال) بعنوان بنائی عام‌المنفعه برای تأمین نیازهای اهالی محل بنا شده‌است.
سبک معماری این بنا مانند سبک حمام‌های ایرانی است. ورودی حمام به هشتی و ازآنجا به پیشخوان ختم می‌شود. سربینه دارای نقاشیهای زیبا و مربع شکل و چهار بازوی کناری از حمام‌های تاریخی پیروی می‌کند. گرمخانه، هشت‌ضلعی و مرتبط با فضاهای خدماتی و خزینه است. ورود به هشتی از طریق پیشخوان امکان‌پذیر است و کف آن پایین‌تر از سطح خیابان واقع‌شده و با دو پله به سطح پیاده‌رو می‌رسد. این قسمت دو ورودی دارد. یک ورودی به هشتی که مابین سربینه و فضای بیرون قرارگرفته و ورودی دیگر با چرخشی به سربینه ختم می‌شود و مانع دیدمستقیم به سربینه است. دالانی نیز به ابعاد ۱ / ۱۶ × ۱ / ۴ متر در قسمت شمالی به بنا الحاق شده که این فضا نیز به هشتی ورودی ختم می‌شود. این راهرو با سه دالان ورودی با گرمخانه در ارتباط می‌باشد به‌احتمال‌قوی این دالان محل چال‌حوض حمام بوده‌است. کاربندی سربینه به شکل کلاه درویشی می‌باشد. پس از سربینه میاندر و سپس گرمخانه قرارگرفته است. این بخش هشت‌ضلعی در ارتباط با فضاهای خدماتی و خزینه می‌باشد. اتاق تنظیف در سمت شمال گرمخانه به شکلی طراحی‌شده که در حاشیه قرار بگیرد و با گردش و پیچش جرزها دیدمستقیم به داخل مسدود شود. سرویس بهداشتی نیز با میاندر در ارتباط است. در ضلع پشتی خزینه تون آتشدان و تأسیسات موردنیاز جهت گرم کردن آب قرارگرفته که بعدها تخریب‌شده‌است.
پی بنا از سنگ و ملات آهکی ریخته شده و دارای پایه‌های آجری به ضخامت ۸۰ الی ۱۰۰ سانتی‌متر می‌باشد. جرزها و دیوارهای ضخیم این حمام به‌وسیله سنگ و آجر با ملات آهک اجراشده است. پوشش سقف طاق و گنبد است و برای تبدل طرح مربع به دایره گنبد کاربندی بکار رفته‌است. پنج و هفت، کلیل، گهواره‌ای و کشکولی قوس‌های مورداستفاده در طاق‌های این بنا هستند.
این حمام در قسمت سربینه دارای نقاشیهای زبیای می‌باشد که در حال حاضر با چند لایه گچ وسیمان سفید پوشانده شده‌است در حال حاضر پنج لایه تزئینی در این قسمت به چشم می‌خورد که تنها لایه اول (اصلی) و لایه چهارم دارای ارزش هنری و تاریخی می‌باشد از دیگر تزئینات می‌توان به کاربندیهای اجرا شده در سربینه و گرمخانه اشاره نمود.
آخرین مالک این بنا خانواده ذکائی بوده‌اند این حمام در سال ۱۳۸۱ توسط اداره میراث فرهنگی خریداری گردیدوبا بودجه ای بالغ بر ۸۵۰ میلیون تومان بازسازی و تغییر کاربری به موزه باستان‌شناسی شده و پس از پایان عملیات مرمتی آن در سال ۱۳۸۶ به عنوان موزه خلخال مورد بهره‌برداری قرار گرفته ودر حال حاضر جهت تبدیل به اداره میراث فرهنگی خلخال و موزه آثار باستانی در اختیار این اداره می‌باشد.
اشیاء موزه بخشی از تاریخ و فرهنگ منطقه را به معرض نمایش قرار داده‌است. هم‌اکنون در موزه باستان‌شناسی خلخال، بیش از ۱۵۰ شیء باستانی به نمایش گذاشته شده که باسابقه‌ترین شی این موزه مربوط به ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد است. گوشواره‌های طلایی دوره ساسانی، گردنبند طلایی دوره هخامنشی، اشیاء سفالی نقش دار ۳۰۰۰ سال پیش، مجسمه گاو کوهان‌دار با بیش از ۴۰۰۰ سال قدمت و مجسمه حیوان دو سر ۳۰۰۰ ساله و … در این مکان در معرض دید است. علاوه بر این‌ها نسخه‌های خطی صحیفه سجادیه و قرآن کریم مربوط به قرن ۱۳ هجری در این موزه نگهداری می‌شوند. علاوه بر تعدادی سنگ‌قبر، تعدادی سنگ‌نگاره نیز در موزه وجود دارد که رمزگشایی از خطوط و علائم روی آن‌ها و تعیین قدمت سنگ‌نگاره‌های مذکور توسط باستان شناسان ضروری به نظر می‌رسد. موزه خلخال سومین موزه استان اردبیل بعد از موزه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و موزه باستان‌شناسی مشگین‌شهر است.
مساحت کف این بنا حدود ۵۰۰متر مربع است وپوشش کف و پله‌ها از جنس سنگ است. مساحت دیوارهای آن حدود ۶۰۰ متر مربع است ودیوارها به شیوه سنتی گچ کاری و نقاشی شده‌اند. این بنا دارای دو عدد پنجره از دیوار و ۳۳ عدد کوچک و از سقف است ونوع پوشش آن‌ها از پرده‌های پارچه ایست. مساحت سقف آن حدود ۷۰۰متر مربع است که سطح بخشی از آن را نقاشی‌های اساطیری دربر گرفته‌است.
آب این بنا از آب لوله‌کشی شهری تأمین می‌شود و برق آن نیز توسط سیم کشی‌هایی از کف تأمین می‌شود. این بنا تنها دارای سیستم تهویه برای سرویس است و فاقد هرگونه رطوبت سنج و نمد گیر و سیستم تهویه مطبوع و… برای فضا است.
روشنایی طبیعی از طریق پنجره‌های موجود در سقف و روشنایی مصنوعی آن از طریق ۱۴ عدد لوسترو۴۰ عدد لامپ تأمین می‌شود و میزان نور مرئی و فرابنفش آن هنوز محاسبه نشده‌است. میزان دمای آن در سالن حدود ۱۰ درجه می‌باشد. همچنین میزان رطوبت نسبی آن ۶۰درصد اعلام شده‌است.
این بنا فاقد قسمت اداری است وفضای مربوط به بازدید کنندگان حدود ۳۵ متر تخمین زده شده و تا کنون نمایشگاه و رویدادی در این بنا برگزار نشده‌است و تنها در عید نوروز فضایی حدود ۴۰ متر را به چیدمان سفره هفت سین اختصاص می‌دهند.
بخشی از این اطلاعات از پژوهش ساناز کاظمی، دانشجوی کارشناسی موزه، دانشگاه هنر اصفهان به این صفحه افزوده شده
عکس‌های درج شده از آرشیو عکس‌های ساناز کاظمی، دانشجوی کارشناسی موزه، دانشگاه هنر اصفهان اضافه شده
https://boomgardi.net/magazineDetail/73
http://khalkhal.ostan-ar.ir/index.aspx?pageid=3300
https://filecade.com/shop/معماری/دانلود-نقشه-اتوکدی-حمام-تاریخی-نصر-خلخال-اردبیل/
خانه ملک شهر ری مربوط به دوره قاجار است و در ری، خیابان شهید فدائی، کوچه باغ ملک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تیمچه صباغ یا بازار حاجی سید حسین مربوط به دوره قاجار است و در کاشان، راسته بازار بزرگ شهر، بعد از گذر رنگرزها واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پاسکال کوست و اوژن فلاندن تصویری از این مکان خلق کرده‌اند.
خانه پورحکیمی مربوط به دوره قاجار است و در کاشان، خیابان فاضل نراقی، کوچه زیارت گلچقانه، جنب زیارت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه اقتصادی مربوط به دوره قاجار است و در کاشان، خیابان فاضل نراقی، کوچه مسجدآقا بزرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه سلطان سیدعلی و آمنه خاتون فین مربوط به دوره قاجار است و در کاشان، خیابان امیرکبیر، کوچهٔ زیارت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنای شهرداری کرمانشاه مربوط به دوره قاجار است و در کرمانشاه، خیابان سید جمال‌الدین اسدآبادی، نبش میدان غدیر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دخمه ترک آباد مربوط به دوره قاجار است که در شهرستان اردکان و در اراضی ترک آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجدجامع قدیمی روستای سروسفلی مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اردکان، روستای سروسفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار ملا مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان اردکان، روستای ترک آباد، خیابان امام خمینی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنای سقانفار کبود کلا مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان بابل، بخش مرکزی، روستای کبود کلا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره ملا محمد شهرآشوب مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان بابل، بخش گتاب، روستای بنگر کلا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۸۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه ملای روستای یبر داغلان مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان پاکدشت، بخش مرکزی، روستای یبر داغلان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده عون مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای آفرین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد قدیمی روستای حسین‌آباد مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای حسین‌آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل روستای جیتو مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان پاکدشت، بخش مرکزی، روستای جیتو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای روستای سرخ حصار مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای سرخ حصار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاخ ناصرالدین میرزا مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای جمال آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای خاتون آباد مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان پاکدشت، بخش مرکزی، روستای خاتون آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کوره‌های آجرپزی خاتون آباد مربوط به دوره قاجار - دوره پهلوی است و در شهرستان پاکدشت، بخش مرکزی، روستای خاتون آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه باستانی باغ دره مربوط به دوره هخامنشی - دوره ساسانیان است و در لواسان، شمال محله ناران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه تماجان مربوط به عصر آهن I است و در شهرستان املش، بخش رانکوه، روستای تماجان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قره تپه ۳ مربوط به عصر برنز قدیم و میانی است و در شهرستان شاهین دژ، بخش کشاورز، روستای قره تپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قره تپه ۲ مربوط به عصر برنز قدیم و میانی است و در شهرستان شاهین دژ، بخش کشاورز، روستای قره تپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه واسون مربوط به دوره مادی است و در شهرستان قم، بخش کهک، روستای واسون واقع شده است. این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۱۰۴۵۰ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه رضا قشلاقی مربوط به سدهٔ ۶ تا ۸ ه.ق است و در شهرستان شاهین دژ، بخش کشاورز، روستای رضا قشلاقی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار چاه افضل مربوط به اواخر دوره صفوی است و در شهرستان اردکان، بخش مرکزی، روستای چاه افضل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده چهل دختر مربوط به اواخر دوره صفوی است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای جمال آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ساباط غفوریان مربوط به اواخر دوره قاجار است و در دزفول، خ، طالقانی، محله شاه رکن الدین، جنب بقعه شاه رکن الدین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه رهاوی مربوط به اواخر دوره قاجار - دوره پهلوی است و در تهران، خیابان برادران شهید قائدی، سمت راست، اولین ساختمان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار بمانعلی مربوط به اواخر دوره قاجار -اوایل دوره پهلوی است و در اردکان، روستای ترک آباد، خیابان امام خمینی (ره) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مغازه قزلباش مربوط به اواخر دوره قاجار -اوایل دوره پهلوی است و در اهواز، خیابان سیروس، بعد از چهارراه نظامی، پلاک ۱۰۳ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه منشی زاده مربوط به اواخر دوره قاجار -اوایل دوره پهلوی است و در اهواز، فلکه شهدا، ابتدای خیابان نظامی (نظری پور) پلاک ۱۲۳ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه قزلباش مربوط به اواخر دوره قاجار -اوایل دوره پهلوی است و در اهواز، خیابان سیروس، بعد از چهارراه نظامی، پلاک ۷۳ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنای تیله اربابی مربوط به اواخر دوره قاجار -اوایل دوره پهلوی است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای کلین سادات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آب‌انبار حیدر آباد مربوط به اواخر دوره قاجار -اوایل دوره پهلوی است و در شهرستان پاکدشت، بخش شریف‌آباد، روستای حیدر آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
امامزادگان سید زاهد و سید طاهروملقب به سیدامیر ابن سید زین العابدین بن سیدحسن بن زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب مربوط به اواسط دوره صفوی است و در شهرستان شمیرانات، بخش رودبارقصران، روستای آهار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۹۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه آقای هومن مربوط به اوایل دوره پهلوی دوم است و در میگون، ضلع غربی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۴۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این خانه تاریخی محل زندگی دکتر احمد هومن از رجال سیاسی مهم دوران پهلوی بود.دکتر احمد هومن مدتی معاونت نخست وزیری ایران و هم چنین سرپرستی وزارت دربار را عهده دار بود.وفات ایشان در سال ۱۳۷۴ شمسی می باشد و در روستای میگون مدفون هستند.
حمام سبو کوچک مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، شهر لواسان، محله سبو کوچک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۶۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده محمد شعیب مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرستان شمیرانات، روستای کند سفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده سلطان محمود مربوط به اوایل دوره قاجار است و در شهرستان ورامین، بخش جوادآباد، روستای خاوه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزادگان فضل و فاضل مربوط به سدهٔ ۱۰ و ۱۱ ه‍.ق است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، چهارباغ لواسان بزرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
نسب ایشان به امام موسی کاظم (علیه السلام) می رسد. (ابن عنبه، 1381ق/ 1961م: 197؛ مجلسی، 1396/ 1355: 270).
آستان امامزادگان فضل و فاضل (علیهما السلام) در جنوب غربی روستا و در سمت راست (شرق) جاده ی اصلی است. موقعیت آن عبارت است از: 35 درجه و 48 دقیقه و 5/17 ثانیه ی عرض جغرافیایی و 51 درجه و 45 دقیقه و 7/55 ثانیه ی طول جغرافیایی، در ارتفاع 1980 متری از سطح دریا. به نظر می رسد بنای ساختمان امامزادگان فضل و فاضل (علیهما السلام) متعلق به قرن 10 و 11 بوده و قدمتی پیش از آن نداشته باشد. اما در اطراف امامزاده قطعات اندکی از سفال های دوران تاریخی یافت شده است و تنها اثر فرهنگی و تاریخی روستا بقعه همین امامزاده می باشد.
داخل بقعه امامزاده، ضریح چوبی وجود دارد (صندوق چوبي منبت كاري) با تاريخ 1316 ش برروي مرقد مطهراين امامزادگان قرار دارد که دارای ارزش فرهنگی ـ تاریخی بوده و با خط نسبتاً زیبایی آیاتی از قرآن و شرحی از افراد سازنده و سال ساخت آن حک شده است. قدمت اوليه بقعه مزبور به قرن دهم و يازدهم هجري باز مي گردد. بناي ساده بقعه با ديوارهايي از لاشه سنگ حدود 100 متر مربع مساحت دارد و فاقد آثار معماري و هنري قابل توجه است. این بنا در تابستان ۱۳۸۶ به دست مرحوم حاج علی هدهدی آینه‌کاری شد.
تپه‌های گوشواره مربوط به سدهٔ ۴ و ۵ ه.ق است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، روستای گوشواره واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع امام حسن عسگری مربوط به سدهٔ ۵ و ۶ ه.ق است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، روستای لواسان بزرگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این مسجد به دستور حسن بن زید هنگام دعوت مردم لواسانات به اسلام و مذهب تشیع توسط فردی بنام یحیی ساخته شده که نبیره‌های بانی این بنا پس از قرن‌ها همچنان متولی آن هستند و نام مسجد به مرور زمان با تغییر مذهب مردم از زیدیه به اثنی عشریه از مسجد امام حسن بن زید به مسجد امام حسن عسکری تغییر پیدا کرده است. اعتقاد مردم بومی این روستا نسبت به ساخت مسجد توسط شخص حسن عسکری موجب شده در سالروز درگذشت حسن عسگری، هزاران نفر از اقصی نقاط کشور به این منطقه بیایند.
تپه مرغی مربوط به سدهٔ ۵ و ۶ ه.ق است و در شهرستان شمیرانات، بخش لواسانات، روستای راحت آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده فضلعلی مربوط به سدهٔ ۷ و ۸ ه.ق است و در محله ناران شهر لواسان مرکز بخش لواسانات شهرستان شمیرانات استان تهران ایران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شیرتازه مربوط به سدهٔ ۷ و ۸ ه.ق است و در شهرستان شمیرانات، روستای کند علیا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.