moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
در مقابل اکثر زبان‌های برنامه‌نویسی، Lisp به برنامه نویسان اجازه می‌دهد با خود زبان ساختارهای کنترلی را پیاده‌سازی کنند. ساختارهای کنترلی زیادی در ماکروهای Lisp پیاده‌سازی می‌شوند و برنامه نویسان می‌توانند هر ماکرو را گسترش دهند، برای آنانی که می‌خواهند بدانند چطور کار می‌کند.
هر دوی Lisp Common و Scheme دارای عملگرهای کنترلی غیر محلی هستند. تفاوت این عملگرها یکی از عمیق‌ترین تفاوت‌ها مابین این دو نسخهٔ زبان است. Scheme از ورودی مستمر با استفاده از روش call/cc پشتیبانی می‌کند، که به برنامه اجازهٔ ذخیره (و بعداً بازیابی کردن) یک عملیات ویژه را می‌دهد. Common Lisp از ورودی مستمر پشتیبانی نمی‌کند ولی از راه‌های زیادی برای انجام رهایی از تکرار پشتیبانی می‌کند.
پرولوگ یک زبان برنامه‌نویسی منطقی چند منظوره مبتنی بر مفاهیم هوش مصنوعی و زبان‌شناسی محاسباتی است. این زبان بر پایه منطق ریاضی بنا نهاده شده و آن را به عنوان زبان کاملاً منطقی می‌شناسند و حتی به آن پرلوگ خالص نیز گفته می‌شود و می‌توان گفت متفاوت از سایر زبان‌های برنامه‌نویسی است. این زبان، ریشهٔ خود را بر خلاف بسیاری از زبان‌های برنامه‌نویسی دیگر از منطق صوری گرفته‌است. پس منطق برنامه را از لحاظ روابط بیان کرده و اجرای آن‌ها بیشتر از طریق پرس و جوها حول این روابط انجام می‌شود. باید توجه داشت که این پرس و جوها از داده‌های مجزایی ساخته می‌شوند.
منطق گرا بودن این زبان، آن را برای به‌کارگیری در بانک‌های اطلاعاتی، ریاضیات نمادین، زبان تجزیه و کاربردهای دیگر سودمند ساخته‌است.
این زبان برای اولین بار در اوایل ۱۹۷۰ توسط گروهی به سرپرستی «آلن کلمرار» در مارسی فرانسه به وجود آمد و اولین سیستم Prolog در سال ۱۹۷۲ توسط کلمرار و فیلیپ راسل توسعه داده شد. با این حال، دیوید اچ دی وارن با ایجاد ماشین خلاصه وارن در اوایل کامپایلر Prolog با نفوذ را نوشت و «Edinburgh Prolog» را تعریف نمود که گویشی است که اساس برای نحو بسیاری از پیاده‌سازی مدرن است. Prolog یکی از زبان‌های برنامه‌نویسی منطق مرتبه اول بود، و امروزه رایج‌ترین این گونه زبان‌ها باقی مانده‌است، همراه با تعداد زیادی از پیاده‌سازی‌های آن که به صورت رایگان و تجاری در دسترس هستند. در حالی که در ابتدا با هدف پردازش زبان طبیعی ساخته شد اما به تدریج بخاطر استفاده و پشتیبانی سیستم‌های خبره، بازی‌ها، سیستم پاسخ خودکار، ontologies و سیستم‌های کنترل پیچیده، تغییر کرد و محیط‌های Prolog مدرن و با حمایت از ایجاد واسط کاربر گرافیکی، به عنوان برنامه‌های اداری و شبکه.. معرفی گردید و الحاقات بعدی از Prolog که توسط تیم اصلی ایجاد گشت محدودیت توانایی در منطق برنامه‌نویسی را در پیاده‌سازی از بین بردند.
زمزمه‌های ایجاد یک زبان منطق گرا از دهه ۷۰ میلادی از شمال آمریکا شکل گرفت. بعداً در نسل پنجم رایانه‌ها نیز از پرولوگ برای نوشتن کرنل سیستم‌عامل نیز در ایجاد پروژه سیستم FGCS استفاده شد.
نوع داده در پرلوگ به صورت ترم‌ها تعریف می‌شود که این ترم‌ها می‌توانند اتم، اعداد، متغیرها یا ترکیبی از ترم‌های دیگر باشند.
truck_year('Mazda', 1986) 'Person_Friends'(zelda, [tom,jim])
لیست‌ها که یک حالت خاص عبارت‌ها ترکیبی هستند و ساختمان داده ایی پیشرفته برای نگهداشت استدلال‌ها و منطق هاست و به‌طور کلی لیستی از اتم‌ها هستندو به وسیلهٔ پرانتز، نقطه و کاما نشان داده می‌شود.
رشته‌ها که مجموعه ایی از کارکترها هستند برای نگهداری یونیکدها و نام‌های شخصیت‌های محلی.
برای برنامه‌ریزی‌های بزرگ، Prolog یک سیستم ماژول فراهم می‌کند. این سیستم ماژول توسط ISO استاندارد شده‌است. با این وجود، تمام کامپایلرهای Prolog از ماژول پشتیبانی نمی‌کنند و مشکلات سازگاری بین سیستم‌های ماژول از کامپایلرهای بزرگ Prolog وجود دارد. در نتیجه، ماژول‌های نوشته شده در یک کامپایلر Prolog لزوماً بر روی دیگری کار نمی‌کنند.
برنامه پرلوگ مجموعه‌ای از روابط است که توسط بندهای خاص تعریف شده‌اند. این بندها محدود به بندهای horn و تورینگ است که زیر مجموعه کاملی از منطق منظور اول است (first-order predicate logic). بندها به دو دستهٔ قوانین و حقیقت‌ها تقسیم می‌شوند. یک مثال از قانون:
Head :- Body. سر: -- بدن است.
سر یک عضوی از بدن است؛ و بعد با پرس و جوهای انجام شده با توجه به قوانین موجود و حقایق اولیه نتایج ثانویه که حقایق جدیدی هستند شکل می‌گیرد. پرس و جوها می‌توانند براساس لیست‌های پیوندی نیز باشد و طبق قوانین از پیش تعیین شده نتایجی را در اختیار کاربر گذاشت. مثل اندازه لیست. عنصر آخر لیست و …. به همین خاطر مجموعه‌ای از کتابخانه‌های این زبان شکل گرفته‌است و در راستای آن هم دستورهایی برای چاپ داده‌ها و امثال آن شکل گرفته‌است.
بررسی ابتدا با یک پرس و جو شروع می‌شود و با توجه به حقایق موجود که درست یا غلط است نتیجه منتقل می‌شود. اساس کار بدین گونه است که به‌دنبال اولین غلط یا تکذیب مسئله می‌یابد و با توجه به نوع مسئله در صورت نیافتن آن همین روال را برای دیگر داده‌ها نیز انجام می‌دهد و در صورت حصول نتیجه حقیقت داده‌های قبلی به صورت بازگشتی معلوم می‌گردد. با این استراتژی که Backtracking نیز گفته می‌شود اساس یافت جواب در زبان پرلوگ گفته می‌شود. به‌طور مثال:
و سؤال پرسیده شده در دنباله آن:
طبق قانون وقتی دونفر خواهر و برادرند که والدین آن‌ها یکی باشد پس زبان به دنبال والدین می‌گردد و آن‌ها را برمی‌گرداند و جواب را به جای گزاره‌های مذکور می‌گذارد و طبق قانون اگر دو گزاره یکی باشند درست برمی‌گرداند. پس روش کلی روشی بازگشتی اثبات بندهاست و جایگزینی نتایج آنها.
الگوریتم‌های Iterative (پشت سرهمی) می‌توانید به وسیلهٔ predicates بازگشتی به اجرا درآیند. سیستم‌های Prolog معمولاً به روش بهینه‌سازی معروفی به نام تماس دم (tco) پایبندند که ملتزم به بازگشت قطعی است و حتماً در این روش بهینه‌سازی می‌بایست به دم برسد. به همین خاطر در روش بازگشتی از یک پشته با یک نوع محدودیت بهره می‌گیرد و بدین وسیله می‌تواند حلقه‌های متعدد و بازگشتی را با اطمینان به بازگشت به جواب را جوابگو باشد.
ایجاد یک مسند نفی و شکست باعث خنثی کردن یک استدلال می‌شود. حالت دیگری نیز دربردارد بدینگونه که برای اثبات یک استدلال دنباله بازگشتی آن را تا رسیدن به یک دم یا انتها می‌رود و در صورتی که نتواند حقیقتی برای آن پیدا کند در حقیقت نتوانسته آن را اثبات کند اما شاید هم حقیقتی مربوط به نفی آن پیدا شود که در صورت آن را نفی می‌کند.
یکسری قوانینی تعبیه شده‌است که در آن کاربر با استفاده از آن می‌تواند از ایجاد لوپ‌های تودرتو جلوگیری کند؛ و البته با نظم دادن به دستورها می‌توان از ایجاد آن‌ها جلوگیری کرد به‌طور مثال:
برای پرسش
ایجاد یک حلقه بی‌نهایت توسط کاربر می‌کند ولی اگر دستورها را این‌گونه نظم دهیم چنین اتفاقی نمی‌افتد
یک نماد ویژه‌به نام گرامرهای قطعی (DCGs) وجود دارد. یک قاعده تعریف شده به عنوان -> به جای -: که با استفاده از آن می‌توان به تجزیه کردن و ایجاد یک رابط مناسب برای یک لیست بکار گرفت. DCGها اغلب برای نوشتن تجزیه‌گر یا ژنراتورهای لیست استفاده می‌شوند، زیرا آن‌ها همچنین یک رابط کاربری مناسب برای لیست‌های متفاوت فراهم می‌کنند. در زیر یک مثال از این مورد را می‌بینید:
<sentence> ::= <stat_part>
<stat_part> ::= <statement> | <stat_part> <statement>
<statement> ::= <id> = <expression> ;
<expression> ::= <operand> | <expression> <operator> <operand>
<operand> ::= <id> | <digit>
<id> ::= a | b
<digit> ::= ۰..۹
<operator> ::= + | - | *
و با استفاده از DCG
یکی دیگر امکاناتی که در پرلوگ با توجه به ماهیت آن به وجود آمده‌است برنامه‌نویسی سفارشی است. با توجه به روند BachTracking و روش بهینه‌سازی بازگشت قطعی می‌توانیم حالاتی را ایجاد کنیم که از آن طریق برنامه به‌طور خودکار و تنها با داشتن یک قاعده ساده به دنبال جواب در یک لیست پیوندی بگردد. به‌طور مثال شمارش اعداد و پیدا کردن اعداد اول.
prolog یک زبان homoiconic است و بسیاری از امکانات را برای انعکاس را در اختیار ما می‌گذارد. این زبان امکان نوشتن meta-circular evaluator را نیز فراهم می‌سازد که اغلب از آن به عنوان متا- مترجم یاد می‌شود. به دلیل آنکه برنامه‌های به زبان پرلوگ دنباله‌ای از اصطلاحات خود این زبان است، خواندن آن راحت و مکانیزم ساده ایی جهت ترجمه را دارا است.
برای بهره‌وری از کد Prolog معمولاً به صورت کد ماشین انتزاعی ترجمه می‌شود و اغلب تحت تأثیر مجموعه دستورهای ثبت نامی براساس ماشین انتزاعی وارن (Warren Abstract Machine (WAM)) است. برای پیاده‌سازی انتزاعی متناسب به نوع اصطلاحات و اطلاعات در زمان کامپایل است. برای ترجمه بهتر و نزدیک تر بودن به زبان ماشین واقعی برای عملکرد بهتر نیاز به تحقیقات مبتنی بر جامعه منطقی برنامه‌ریزی شده‌است که دو کار اساسی براساس قواعد منطقی انجام می‌دهد یک باینری کردن عبارات و بندها و دیگری فراهم کردن پشته مبتنی بر ماشین مجازی. در نسل پنجم سعی شده‌است ماشین‌ها و سیستم‌های مبتنی بر پرلوگ نیازهای سخت‌افزاری این نوع برنامه‌سازی منطقی را نیز فراهم سازند تا سرعت اجرای آن هزاران برابر شود. به‌علاوه این پرلوگ این توانایی را نیز دارد که با پردازش موازی بندها سرعت را بهبود بخشد.
Prolog در مورد استفاده قرار گرفته‌است. از نرم‌افزار DeepQA IBM و Apache UIMA استفاده می‌کند. این سیستم در زبان‌های مختلف نوشته شده بود، از جمله Java, C ++ و Prolog. این زبان برای تطبیق الگو با درختان تجزیه طبیعی استفاده می‌شود. توسعه دهندگان اظهار داشتند: "ما نیاز به یک زبان داشتیم که می‌توانستیم به راحتی قوانین تطبیق الگوی بر روی درختان تجزیه و سایر حاشیه نویسی‌ها (مانند نتایج نامفهوم نامیده شده) را بیان کنیم و یک تکنولوژی که بتواند این قوانین را بسیار مؤثر اجرا کند. توسعه دهندگان اظهار داشتند: "ما نیاز به یک زبان داشتیم که می‌توانستیم به راحتی قوانین تطبیق الگوی بر روی درختان تجزیه و سایر حاشیه نویسی‌ها (مانند نتایج نامفهوم نامیده شده) را بیان کنیم و یک تکنولوژی که بتواند این قوانین را بسیار مؤثر اجرا کند.. "Natural Language Processing With Prolog in the IBM Watson System"
در اینجا مثال‌هایی از برنامه ساخته شده به زبان پرلوگ را می‌بینیم.
partition([], _, [], []).
turing(Tape0, Tape) :-
مثالی ساده از برنامه پیاده‌سازی ماشین تورینگ
برنامه Prolog زیر از برنامه‌نویسی پویا برای یافتن توالی مشترک طولانی از دو فهرست در زمان چند جمل‌های استفاده می‌کند: پایگاه داده بند برای memoization استفاده شده‌است:
مثال پرس و جو
درحال حاضر تلاش در راستای توسعه این زبان برای گسترش قابلیت‌های برنامه‌سازی در جهات مختلف صورت می‌گیرد که این قابلیت‌ها عبارتند از محدودیت‌های برنامه‌نویسی منطقی (CLP)(بیشتر در تنظیمات صنعتی مانند جدول‌های زمان‌بندی)، برنامه‌نویسی شی گرای منطقی (OOLP)، همزمانی، منطق خطی و قابلیت همکاری با پایگاه‌های دانش. بدین منظور نسخه‌هایی همچون نمونه‌های زیر تهیه شده‌است:
HiLog و λProlog تمدید Prolog با بالاتربردن ویژگی‌های برنامه‌نویسی سفارشی.
اف منطق گسترش Prolog با قاب / اشیاء را برای نمایش دانش.
OW Prolog ایجاد شده‌است به منظور پاسخ به عدم Prolog است از گرافیک و رابط.
Logtalk یک شیء گرا منطق زبان برنامه‌نویسی است (بهمراه ایجاد خاصیت چندریختی و وراثت و همچنین چند نخی و همزمانی)
Prolog - MPI یک منبع باز SWI - Prolog می‌باشد که برای محاسبات توزیع شده از طریق واسط پیام‌رسان اینکار را انجام می‌دهد.
Oblog کوچک، قابل حمل، شیء گرا را به فرمت - Prolog توسط McDougall مارگارت از EdCAAD، دانشگاه ادینبورگ است.
gnu Prolog (همچنین به نام gprolog) یک کامپایلرکد باز توسط دانیل دیاز با یک اشکال زدایی محیط تعاملی برای Prolog در دسترس در یونیکس و ویندوز می‌باشد. همچنین پشتیبانی از برخی از الحاقات را به Prolog از جمله محدودیت‌های برنامه‌نویسی بیش از یک دامنه محدود، با استفاده از تجزیه grammars بند تصریح شده، و یک سیستم‌عامل و رابط را داراست.
کامپایلر تبدیل کد منبع را تبدیل به بایت کد می‌کند که می‌تواند توسط یک دستگاه مترجم یا مفسر وارون انتزاعی آن را به کد اجرایی رایج تبدیل کند.
۱. ^ Kowalski, RA. The early years of logic programming. ^ Kowalski، بعد. در سال‌های اولیه برنامه‌نویسی منطق.
حبیب نفیسی (زادهٔ ۱۲۸۷ در رشت – درگذشته ۲۲ مرداد ۱۳۶۳ در تهران) بنیان‌گذار دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک تهران) و مؤسسه عالی تکنیکوم نفیسی که بعداً به هنرستان تکنیکوم نفیسی شهرت یافت. او مؤلف نخستین قانون کار در ایران بود.
حبیب نفیسی متولد ۱۲۷۸ در شهر رشت می باشد که پدر ایشان علی اصغر نفیسی اولین وزیر بهداشت ایران می باشد و پدر بزرگ ایشان ناظم الاطبا کرمانی مشهور ترین پزشک عصر قاجاریه بود و از خاندان نفیسی در کرمان بودند و در سال ۱۳۰۸ در تهران دیپلم گرفت و برای ادامه تحصیل با هزینهٔ ارتش به اروپا رفت. پس از اخذ درجهٔ مهندسی فنی به ایران بازگشت و با درجهٔ افسری وارد ارتش شد. بعد از شهریور ۱۳۲۰ به مدیرکلی وزارت پیشه و هنر و در سال ۱۳۲۵ به معاونت وزارت کار رسید.
در دوران نخست وزیری ابراهیم حکیمی به رهبری هیأت ایران در کنفرانس سازمان بین‌المللی کار در پاریس شرکت کرد. ایرج افشار در کتاب خاطرات محمد علی جمالزاده عکس آنان را در کنفرانس پاریس با شرح مختصری آورده است (ص ۳۴۴ - حبیب نفیسی سومین از سمت چپ ابوالحسن حکیمی چهارمین و جمالزاده پنجمین نفر). در کابینه ۳۸ روزه حسین علاء (در سال ۱۳۲۹) کفالت وزارت کار را عهده‌دار شد.
پس از روی کار آمدن محمد مصدق به سمت وزیرمختاری ایران به آمریکا رفت و پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در کابینه سپهبد زاهدی معاون صناعت در وزارت اقتصاد ملی شد. نفیسی پس از بازنشستگی اجازه تأسیس یک دانشگاه فنی را گرفت و به نام مدرسه عالی تکنیکوم نفیسی نامگذاری کرد.
با توجه به آنکه بعدها دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی از ادغام چندین دانشکده از جمله «مدرسه عالی تکنیکوم نفیسی» ایجاد شد، و اصلی‌ترین بخش این دانشگاه نیز همین مؤسسه بوده‌است، مهندس حبیب نفیسی را می‌توان مؤسس دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی نیز دانست.
نفیسی علاوه بر تأسیس پلی تکنیک بنیانگذار دانشگاه‌های علم و صنعت و مازندران نیز بود. علیرضا بذرافشان فیلم مستندی از زندگی وی تهیه کرده‌است.
پدر حبیب نفیسی دکتر علی‌اصغر مؤدب‌نفیسی (مؤدب‌الدوله) نخستین وزیر بهداری ایران بود. همسر اول نفیسی زرین ملک دختر حسین حکیمی و نواده میرزا محمود خان حکیم الملک (عموی ابراهیم حکیمی حکیم الملک دوم) بود و در جوانی درگذشت. همسر دوم او عظمی عدل دختر یوسف‌خان مکرم‌الملک و خواهر یحیی عدل بود. او برادرزاده سعید نفیسی است و از طریق ازدواج دوم خود با محمدولی فرمانفرمائیان باجناق شد.
وی در مردادماه ۱۳۶۳ در گذشت و در بهشت زهرای تهران آرامگاه شماره ۴۳۷۷ به خاک سپرده شد.
مسجد شیخ لطف‌الله (ساخته شده در ۱۶۰۲ - ۱۶۱۹ میلادی) یکی از مسجدهای تاریخی و شناخته‌شده شهر اصفهان، در ضلع شرقی میدان نقش جهان و مقابل عمارت عالی‌قاپو است که در دوران صفوی ساخته شده‌است. این مسجد شاهکاری از معماری و کاشی‌کاری قرن یازدهم هجری است که توسط استاد محمدرضا اصفهانی از معماران نامدار آن دوره ساخته شده‌است. مسجد شیخ لطف‌الله به فرمان شاه عباس اول در مدت هجده سال بنا شده و در ضلع شرقی میدان نقش جهان و مقابل عمارت عالی‌قاپو و در همسایگی مسجد امام واقع شده‌است. این مکان مذهبی برای تجلیل شیخ لطف‌الله مَیسی بنا گردیده و سالانه گردشگران زیادی را جذب خود می‌کند.
به توصیه آرتور پوپ، در میانه سال‌های دهه ۱۹۲۰، رضاشاه دستور بازسازی و مرمت کلی مسجد شیخ لطف‌الله را داد.آمریکایی‌هایی که ایران را دوست داشتند ، ایران‌وایر
طرح مسجد شیخ لطف‌الله در زمانی که نقشه چهار باغ و باغ هزارجریب به مرحله اجراء درآمد ریخته شد و در دورانی که معماری صفویه به شکوفایی رسیده بود مورد بهره‌برداری قرار گرفت. ساخت این مسجد در نیمه اول قرن یازده هجری، در سال ۱۰۱۱ هجری قمری (۱۶۰۲ میلادی) و به فرمان شاه عباس اول آغاز شد و در سال ۱۰۲۸ هجری قمری (۱۶۱۹ میلادی) به پایان رسید. ساخت این مسجد هجده سال به طول انجامید.
گفته می‌شود معمار این مسجد استاد محمدرضا اصفهانی، پسر استاد حسین بنا اصفهانی بوده‌است. این مسجد بر خرابه‌های مسجدی که قبلاً در آن محل بوده ساخته شد.
مسجد شیخ لطف‌الله به نام یکی از علمای بزرگ عصر صفوی به نام شیخ لطف‌الله جبل‌عاملی، نامیده شده‌است. شیخ لطف‌الله یکی از علمای بزرگ دوره صفوی بود. وی از اهالی جبل عامل لبنان بود که مانند شیخ بهایی و برخی علمای دیگر توسط شاه عباس از لبنان به ایران مهاجرت نموده و ابتدا در مشهد و قزوین و پس از آن در اصفهان ساکن شد. از آنجا که حکومت صفوی، حکومتی مذهبی بود و به اسلام و به خصوص مذهب تشیع بسیار بها می‌داد، علمای آن را نیز تکریم می‌کرد. از سوی دیگر شیخ لطف‌الله پدر زن شاه عباس بود. از این رو در محل زندگی شیخ، مسجد و مدرسه‌ای به نام او ساخته شد که در این محل به تدریس دروس فقهی و جلسات دینی اشتغال داشت. شیخ بنا به استفتای خود که برگزاری نماز جمعه در غیاب امام دوازدهم شیعیان، مجاز می‌شمرد، به اقامه نماز جمعه در این مسجد می‌پرداخت و مقلدانش نیز به او اقتدا می‌نمودند.
نامگذاری این مسجد به مناسبت نام امام جماعت آن یعنی شیخ لطف‌الله بن عبدالکریم بن ابراهیم که در زمان سلطنت شاه عباس به علل مذهبی از میس یکی از قرای جبل عامل لبنان به ایران کوچ کرده و ابتدا در مشهد اقامت گزید و در آنجا پس از استقاضه از محضر علما از جمله ملّا عبدالله شوشتری، از جانب شاه عبّاس بزرگ به خدمت آستانه رضوی درآمد و تا تاریخ فتنه ازبکان و دست یافتن ایشان بر مشهد در آن شهر مقیم بود، سپس از شرّ ایشان به قزوین پناه برد و در آنجا به کار تدریس مشغول شد؛ شاه عبّاس او را از قزوین به اصفهان آورد و در سال ۱۰۱۱ هجری قمری آیت مسجدی را، که هنوز هم به نام او شهرت دارد، برای محل تدریس و اقامت و امامت وی پی نهاد و انجام این کار تا ۱۰۲۸ هجری قمری طول کشید و در حین اتمام همین ساختمان بود که شاه عبّاس در قسمت جنوبی میدان نقش جهان، که اکنون به نام میدان امام شهره است، طرح انشاء جامع اعظم پادشاهی یعنی مسجد شیخ لطف‌الله را ریخت. بعد از آن که مسجد شیخ لطف‌الله برای نمازگزاری او مهیا گردید.
این مسجد در ادامه دوران صفویه به نام ملا فتح‌الله و بعد از آن به نام مسجد صدر (صدر یا صدرالعلماء به مجتهد اعلم یا مرجع تقلید گفته می‌شده) نام گرفت، ولی امروزه به همان نام اولین شناخته می‌شود.
بنای مسجد بر یک چهارضلعی استوار است که در قسمت بالاتر بنا به هشت‌ضلعی تبدیل شده، در نهایت دایره‌وار به ساقه گنبد می‌پیوندد. دیوارهای مسجد برای تجمل سنگینی و فشار گنبد قطور ساخته شده‌اند و به‌طوری که آن را از قسمت پنجره‌ها اندازه گرفته‌اند به یک متر و هفتاد سانتی‌متر و در قسمت‌های اصلی به بیش از دو متر هم می‌رسد.
نقوش و رنگهای به کار رفته در کاشیکاری استادانۀ گنبد مسجد از زیباترین کاشیکاریهای موجود در معماری ایران است. تزئینات کاشی‌کاری مسجد شیخ لطف‌الله در داخل از ازارهها به بالا همه از کاشی‌های معرق پوشیده شده‌است. شماری از کاشیکاری‌های معرق درون و بیرون گنبد و کتیبه‌های خط ثلث آن به خط علی‌رضای تبریزی عباسی است.
این مسجد به علت اینکه نه مناره دارد و نه دارای شبستان ورودی (حیاط) است و همچنین ورودی آن پله می‌خورد، مشابه سایر مساجد نیست. عدم وجود شبستان و صحن ورودی، این مسجد را به مقتضیات تقارنی میدان نقش جهان (قرار گرفتن مسجد رو به روی عمارت عالی‌قاپو) که در نهایت منجر به این مسئله شده‌است که نتوان صحنی یا حیاطی رو به قبله که برای نمازگزاری استفاده شود، برای آن طراحی کرد.
سبک معماری این بنا به شیوه اصفهانی است.سبک‌شناسی معماری ایرانی. محمد کریم پیرنیا. نشر معمار. ۱۳۸۳. ص۲۷۰
جلو خان مسجد با عقب‌نشینی از بدنه شرقی میدان آغاز می‌شود. بعد از عبور از چهار پله به محوطه سردر می‌رسیم. قسمت پایینی دیوارهای این محوطه با سنگ مرمر زرد پوشیده شده‌است، سکوهای بزرگ کناری هم از همین نوع سنگ هستند. در ورودی مسجد به صورت دو لنگه‌است که از چوب چنار یک‌پارچه ساخته شده‌اند و پس از گذشت چهارصد سال هنوز پابرجا هستند. در جلوی مسجد حوض ۸ ضلعی زیبایی قرار داشته که در سال‌های ۱۳۱۶ تا ۱۳۱۸ خ برداشته شده‌است. در این زمان پوشش کف گنبدخانه از جنس گچ بوده و پنجره‌های چوبی منصوب در آن روشنایی زیرزمین را تأمین می‌کرده‌است. مسجد شیخ لطف‌الله فاقد حیاط است
سر در معرق آن تا پایان سال ۱۰۱۱ قمری هجری ساخته و پرداخته شده و اتمام ساختمان و تزئینات آن در سال ۱۰۲۸ هجری قمری بوده‌است.
کتیبه سر در آن به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۱۲ هجری است، معمار و بنای مسجد استادمحمدرضا اصفهانی بوده‌است که نام او در داخل محراب زیبای مسجد در دو لوحه کوچک به این شرح ذکرشده "عمل فقیر حقیر محتاج برحمت خدا محمدرضا بن استاد حسین بنا اصفهانی ۱۰۲۸" خطوط و کتیبه‌های داخل مسجد کار علیرضا عباسی خطاط بسیار مشهور زمان شاه عباس و باقر بنا خوشنویس گمنام آن دوره است که نمونه خط ثلث او با خط علیرضا عباسی برابری می‌کند.
داخل و خارج گنبد بی‌مانند این بنا که از زیباترین گنبدهای جهان به‌شمار می‌رود، از کاشی‌های معرّق نفیس پوشیده شده‌است. باستان‌شناسان خارجی عظمت معماری این مسجد را ستوده‌اند. استفاده از نور طبیعی و رنگ‌های زیبا همه و همه از جمله ویژگی‌های چشمگیر این بناست.
یکی از ویژگی‌های این مسجد چرخش ۴۵ درجه‌ای است که با محور شمال-جنوب دارد که در اصطلاح، «پاشنه» نامیده می‌شود. علت وجودی این چرخش این است که چون در ورودی مسجد به سمت مشرق میدان است اگر بنا بود مسجد را نیز به همین جهت می‌ساختند کار جهت‌یابی از لحاظ قبله مختل می‌شد. در اینجا با ایجاد یک راهرو که از ابتدای مدخل مسجد به سمت چپ و سپس به سمت راست می‌چرخد بر این مشکل فائق آمده‌اند؛ یعنی اگر چه ساختمان مسجد در مشرق است و از نمای خارجی آن چنین بر می‌آید که دیوار جبهه آن در جهت شمال به جنوب است لکن در همین محراب دیوار بنا شده که به سوی قبله است. وقتی به عظمت این فکر پی می‌بریم که در بیرون مسجد اثری از کجی و زاویه به چشم نمی‌خورد، اما به مجرد ورود ناچاریم قبول کنیم که صحن نسبت به نمای خارجی پیچشی دارد در صورتی که گنبد کوتاه این مسجد به علت مدور بودن، جهت یا زاویه مخالفی نشان نمی‌دهد.
یکی از شاهکارهای بی‌نظیر معماری را در محراب این مسجد می‌توان مشاهده کرد. در این محراب کاشی کاری‌های معرّق و مقرنس‌های بسیار ظریفی به چشم می‌خورد و همچنین دو لوح داخل محراب وجود دارد که عبارت «"عمل فقیر حقیر محتاج بر رحمت خدا محمدرضا ابن استاد حسین بنای اصفهان"» روی آن حک شده‌است. کتیبه‌های دیگری نیز به خط علیرضا عباسی در اطراف محراب دیده می‌شود که روی آن‌ها روایتی از پیامبر اکرم و امام ششم نقل شده‌است. علاوه بر این روایات، اشعاری نیز روی کتیبه‌ها نوشته شده که بنا به اظهار کارشناسان سراینده آن‌ها «شیخ بهایی» دانشمند و شاعر دوره صفوی است. خطّاط این کتیبه‌ها نیز باقر بنّا است. محراب به خاطر رنگ تمیز و صافش، همچنین ترکیبات و خطوط هماهنگش بسیار گیراست. محراب از یک طاق دندانه‌دار تشکیل شده که بر فراز آن نقوش ظریف اسلیمی نقش بسته‌است.شهبازی شیران، دکتر حبیب (۱۳۸۹). مصادیق مهمّ ابنیه مذهبی و برجستگی‌های معماری و تزیینی تمدّن اسلامی ایران در دورة صفویان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص ۲۳
این طاق کنگره‌دار از داخل دارای مقرنس‌های صدفی شکل است که در انتهای آن به نقوش گیاهی زیبایی آراسته شده‌است.شهبازی شیران، دکتر حبیب (۱۳۸۹). مصادیق مهمّ ابنیه مذهبی و برجستگی‌های معماری و تزیینی تمدّن اسلامی ایران در دورة صفویان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص ۲۴
تزیینات گنبد مسجد شیخ لطف الله، کاشی کارهای معرق، نقوش هندسی اسلیمی، ستاره های بزرگ مکرر با طرح درهمی از پیچک های به هم پیچیده، طرح های لوزی شکل،نقوش گل و بوته و خوشنویسی به خط ثلث می باشد. تزیینات و هنر اسلیمی اسلامی در ادوار مختلف برای تزئین بناهای مختلف به کار رفته است و از جایگاه ویژه ای برخوردار است. یکی از بزرگترین و زیباترین آثار معماری و کاشی کاری گنبد مسجد شیخ لطف الله به واسطه عظمت، ویژگی های فرمی و به دلیل تزییناتی که بر سطح آن وجود دارد، خود را از دیگر گنبدها متمایز نموده است.
در طول دو سال گذشته مرمت مسجد شیخ لطف حاشیه‌های زیادی به همراه داشته است، از ادعای برخی به اصطلاح کارشناسان مبنی بر عدم نیاز به تعمیر گنبد تا صحبت برخی رسانه‌ها با کارشناسان غیر مرتبط مانند هنرمندان صنایع‌دستی و باستان‌شناسان در ارتباط با امر «مرمت» که یک امر حرفه‌ای است آن هم درباره مسجدی با عظمت مانند نام شیخ لطف‌الله. متأسفانه در طی مرمت های صورت گرفته مشکلات اساسی در ظاهر و تزیینات همچنین فرم کلی گنبد از زوایای مختلف پیش آمده است.
نور درون مسجد از پنجره‌های مشبکی که در جوانب گوناگون ساقه گنبد ساخته شده‌اند، تأمین می‌شود. پرتوی که از این پنجره‌ها به درون مسجد می‌تابد، علاوه بر ایجاد روشنایی کافی، خود به خود نمایشگر فضای روحانی بناست.
کتیبه سردر مسجد و دو کتیبه بزرگ کمربندی داخل گنبد، که در قسمت پایین گنبد به خطّ ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی معرّق جلب توجه می‌کند، به خط زیبای علی‌رضا عباسی است که از مشهورترین ثلث نویسان زمان پادشاهی شاه عباس اول به حساب می‌آمد. در انتهای کتیبه کمربندی اول، که شرح آداب ورود به مسجد از قول پیامبر اسلام است، نام علی رضا چنین آمده‌است:
«"کتبها علی رضا العبّاسی فی ۱۰۲۵"»
در انتهای کتیبه کمربندی دوم نیز، که مشتمل بر تمام آیات سوره جمعه و سوره نصر است، عبارت ذیل نوشته شده‌است: «"کتبها علی رضا العبّاسی غفر الله ذنوبه"».شهبازی شیران، دکتر حبیب (۱۳۸۹). مصادیق مهمّ ابنیه مذهبی و برجستگی‌های معماری و تزیینی تمدّن اسلامی ایران در دورة صفویان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص ۲۵
لوئی کان، معمار برجسته جهانی در بازدیدی که از اصفهان داشت در رابطه با شیخ لطف‌الله این چنین عنوان کرده‌است: پروفسور پوپ در کتاب بررسی هنر ایران نوشته‌است:
همچنین به دلیل عظمت معماری و تاریخی این بنای مذهبی ایران، تمبر مشترکی با نقش این بنا و اثری تاریخی از چین منتشر شده‌است.
طاووسی در مرکز داخلی گنبد طراحی شده‌است که پرهای آن به وسیلهٔ نور وارد شده از طاق بالای در ورودی مسجد تکمیل می‌شود.
سازمان‌ فداییان‌ خلق‌ ایران‌ (اکثریت‌)، یک حزب سیاسی در ایران و اپوزیسیون جمهوری اسلامی است که علیه این حکومت فعالیت می‌کند. این سازمان آن‌چنان‌که در برنامهٔ آن معرفی شده، یک سازمان سیاسیِ مدافع صلح، آزادی، دمکراسی، حقوق بشر، عدالت اجتماعی، برابری، همبستگی، برابرحقوقی زن و مرد، تنوع سبک زندگی، توسعه، حفظ محیط زیست، توزیع دمکراتیک قدرت، ثروت، فرصت‏ها و اطلاعات است؛ بر تامین هماهنگی و توازن میان آزادی، برابری، دمکراسی، توسعه و حفظ محیط زیست تاکید دارد؛ برای تامين شرایط زندگی متناسب با کرامت انسانی برای همه شهروندان ایران و فراهم آمدن شرايط گذر تدریجی از سرمایه‌‏داری به سوسیالیسم دمکراتیک مبارزه می‏کند؛ مخالف تبعیض طبقاتی، جنسیتی، ملی–قومی، نژادی‌ و مذهبى‌ است و علیه آن‏ها مبارزه‌ مى‌کند.
سازمان فداییان خلق ایران(اکثریت) در نتیجۀ وقوع انشعابی بزرگ در سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران در خرداد ۱۳۵۹ تأسیس شد. طی این انشعاب سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران که در فروردین ۱۳۵۰، دو ماه پس از قیام سیاهکل در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ اعلام موجودیت کرده‌بود به دو جناح «اقلیت» و «اکثریت» تقسیم شد که خود مقدمۀ وقوع انشعاب‌ها و اتحادهای متعدد دیگر در سال‌های بعد بود. بخش عظیمی از نیروهای هر دو سازمان اقلیت و اکثریت در سال ۶۷ در کشتار جمعی زندانیان سیاسی اعدام و بسیاری از فعالان هم به عنوان پناهندۀ سیاسی به خارج از ایران مهاجرت کردند.سی و هفتمین سالگرد سازمان فداییان خلق ایران - اکثریت نام سازمان در ابتدا و پس از انشعاب «"سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران (اکثریت)"» بود که از ۱۱ اردیبهشت ۱۳۶۰ به «"سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)"» تغییر پیدا کرد.
سال‌های تکوین و شکل‌گیری ۱۳۳۲ – ۱۳۴۹: پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و سقوط دولت ملی و دموکراتیک به نخست‌وزیری دکتر محمد مصدق، فشار بر نیروهای دگراندیش ایرانی از سوی حکومت پهلوی شدت گرفت. استبداد محمدرضاشاهی با هدف قرار دادن مهم‌ترین سازمان‌های سیاسی آن زمان یعنی حزب توده ایران و جبهه ملی ایران، که پایگاه اصلی مخالفان حکومت بود، و  با محدود کردن شدید دامنهٔ عمل اعضای جبهه ملی ایران و سرکوب شدید حزب توده ایران  و مجموعهٔ نیروهای وابسته به آن کوشید فضای گورستانی بر کشور حاکم کند. دکتر حسین فاطمی، وزیر امور خارجهٔ دولت مصدق و مغز متفکر جنبش ملی شدن نفت اعدام شد. افسران میهن‌دوست حزب تودهٔ ایران به فرماندهی سرهنگ عزت‌الله سیامک در چندین گروه به جوخهٔ اعدام سپرده شدند و تعداد بسیار زیادی از فعالان حزب مورد پی‌گرد قرار گرفتند، زندانی و شکنجه شدند، و بسیاری از فعالان و رهبران حزب وادار به ترک کشور و رفتن به تبعید گردیدند. برخلاف خواستهٔ شاهِ کودتا، سرکوب جنبش ملی شدن نفت منجر به ایجاد سکون و سکوت و خفقان در جامعه نشد. در شرایطی که امکان برای فعالیت قانونی مخالفان سیاسی به‌صفر رسیده بود، مراکز فعالیت سیاسی به‌محافل روشنفکری منتقل شدند. مقابله با رژیم کودتا به ویژه از سوی محافل روشنفکری ادامه یافت و پس از گشایش دانش‌گاه‌ها توسط جنبش دانشجویی پی گرفته شد. با این‌همه محدودیت شدید فعالیت سیاسی کماکان ادامه یافت و زیر فشار این محدودیت بین روشنفکران ایرانی، به‌‌ویژه دانشجویان و دانش‌آموزان سال‌های بالای دبیرستان، که نسبت به جنبش‌های آزادی‌خواهانه و انقلابی دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ در کشورهای مختلف به‌ویژه در کوبا، ویتنام و فلسطین گرایش داشتند، جنبشی خودجوش و گسترده برای مبارزات سیاسی غیرعلنی و زیرزمینی با آماج‌های استقلال، مردم‌سالاری، عدالت اجتماعی و پیشرفت‌های اجتماعی شکل گرفت. محفل‌ها و گروه‌های کوچک و گاهی نسبتا بزرگ تشکیل شدند، گاه‌گاهی ارتباطاتی بین برخی از آن‌ها ایجاد شد و فرایند سازمان‌یابی اندک‌اندک گسترش یافت و در ادامۀ خود به تشکل‌یابی چندین سازمان بزرگ و کوچک چریکی انجامید، بزرگ‌ترین و شناخته‌شده‌ترین آن‌ها سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران بود. «فداییان در فاصلۀ سال‌های ۵۷-۱۳۵۰ فعال‌ترین سازمان چریکی بودند». (مازیار بهروز – شورشیان آرمان‌خواه –  چاپ ۱۳۸۰ – ص ۱۲۰).  از درون این محفل‌ها و گروه‌ها دو گروه نقش برجسته و منحصربه‌فردی در شکل دادن به شیوۀ مبارزۀ ده‌سالۀ بعدی یافتند و یکی از آن دو سازمان را به‌نام چریک‌های فدایی خلق ایران بنیان گذاشتند.
در جستجوی راه؛
دو گروه پیشاهنگ و پیشتاز با سوابق مبارزاتی متفاوت و گونه‌گون و مستقل از هم به بررسی یافتن بُرّاترین و مؤترترین راه مبارزه با رژیم کودتایی شاه برآمده بودند. هر دو گروه مستقل از هم با سفر به اقصی نقاط کشور به ارزیابی از جامعهٔ ایران و به تحقیق پیگیر در بارۀ ساختار اجتماعی – اقتصادی آن پرداختند تا بتوانند با تطبیق اندیشه‌های مارکسیستی – لنینیستی خود با شرایط مشخص، زمینهٔ تعیین و تشخیص مؤثرترین راه مبارزاتی را دریابند. بنیان‌گذاران سازمان در مخالفت سرسخت و آشتی‌ناپذیر با استثمار کارگران و برزگران و دیگر زحمتکشان توسط سرمایه‌دارها، فئودال‌ها و نظام حاکم سرمایه‌داری و هم‌چنین در مخالفت پیگیر با استعمار کشورها توسط کشورهای امپریالیستی به سرکردگی امپریالیسم آمریکا و لزوم شکستن سد استبداد سلطنتی، که راه بر هرگونه فعالیت سیاسی برای تغییر در جامعه را بسته بود، اشتراک نظر کامل داشتند. برپایۀ باور مشترک به مبارزه با سلطه‌گری امپریالیستی و استبداد داخلی، هر دو گروه احساس نزدیکی و هم‌پیوندی ژرفی با مبارزات ضداستعماری و ضداستبدادی مردمان سه قارهٔ آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین بر علیه امپریالیسم و حکومت‌های استبدادی مباشر آن داشتند که به‌ویژه در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ میلادی در اوج بود. این حس هم‌پیوندی و تلاش برای تشخیص راه‌های یک‌سان و هم‌تراز مبارزهٔ جهانی با استبداد، استثمار و استعمار در شرایط اوج‌گیری جنبش‌های رهایی‌بخش ملی در کشیده شدن این دو کروه و اکثریت قریب‌به‌اتفاق جنبش به راه مبارزهٔ مسلحانه تأثیر تعیین‌کننده‌ای داشت.
گروهی که به گروه یک یا گروه جزنی – ظریفی معروف شد، از خانواده‌های توده‌ای سربرآورد. شماری از اعضای گروه پیش از وقوع کودتا عضو سازمان جوانان حزب تودهٔ ایران بودند. بیژن جزنی شناخته‌شده‌ترین و برجسته‌ترین آنان بود. اعضای این گروه نخست در چارچوب جنبش صنفی – سیاسی دانشجویی فعالیت می‌کردند و برخی از آنان با جبهۀ ملی ایران ارتباط داشتند. بعدها با سرخوردگی از جبههٔ ملی ایران و با برخورد انتقادی نسبت به حزب تودهٔ ایران و حفظ فاصله از آن، در پی سازمان‌دهی مستقل مبارزه و گروه خود برآمدند. گروه رفته‌رفته سازمان‌دهی منسجم‌تری یافت و هر چه بیشتر به سوی مبارزهٔ مسلحانه گرایش یافت و در عین‌حال در سازمان‌دهی اعتراضات عمومی، از جمله در سازمان‌دهی اعتتراضات به افزایش قیمت بلیت اتوبوس‌های واحد و سازمان‌دهی مراسم بزرگ‌داشت زنده‌یاد جهان پهلوان غلام‌رضا تختی، مشارکت فعال داشت. گروه سال ۱۳۴۶ ضربه خورد و بسیاری از اعضای آن تحت پیگرد قرار گرفته و بخش بزرگی از آنان دستگیر شدند و پس از تحمل شکنجه‌های شدید به زندان‌های طولانی‌مدت محکوم شدند. برخی از اعضای گروه که شناخته‌شده‌ترین آنان علی اکبر صفایی فراهانی و محمد صفاری آشتیانی بودند از ایران خارج شدند. و برخی اعضای کمتر شناخته شدهٔ گروه مانند حمید اشرف از دستگیری‌ها مصون ماندند. همهٔ بنیان‌گذاران گروه یک احمد جلیلی افشار، بیژن جزنی، حسن ضیاءظریفی، سعید (مشعوف) کلانتری، عباس سورکی، عزیز سرمدی و محمد چوپان‌زاده جزو دستگیرشدگان بودند و همهٔ آن‌ها روز ۲۹ فروردین ۱۳۵۴ در یک صحنه‌سازی حکومتی رژیم شاه در تپه‌های اوین کشتار شدند. علی اکبر صفایی فراهانی و محمد صفاری آشتیانی پس از بازگشت به ایران فرماندهان اصلی رویداد حماسی سیاهکل در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ بودند. صفایی در جریان درگیری دست‌گیر و تنها چند هفته پس از آن در روز ۲۶ اسفند ۱۳۴۹ هم‌راه با دیگر دست‌گیر شدگان به جوخهٔ اعدام سپرده شد. صفاری آشتیانی از جملهٔ معدود مبارزانی بود که در جریان عملیات سیاهکل دستگیر نشدند. او در یک درگیری مسلحانهٔ خیابانی روز ۲ مرداد ۱۳۵۱ جان باخت. حمید اشرف هرگز دستگیر نشد و در گذر سال‌ها به فرماندهٔ تاریخی جنبش فداییان خلق و به سرشناس‌ترین چریک شهری تاریخ ایران بدل شد. وی در تاریخ ۸ تیر ۱۳۵۵ در یک درگیری مسلحانه و طی نبرد چندین‌ساعته در خانهٔ تیمی واقع در مهرآباد جنوبی به همراه همهٔ اعضای مرکزیت وقت سازمان جان باخت.
گروه دو، یا گروه احمدزاده – پویان – مفتاحی، از به‌هم پیوستن محافل و گروه‌های کوچکی که از اواسط سال‌های ۴۰ خورشیدی در آذربایجان (با محوریت تبریز)، در مشهد و در مازندران ایجاد شده بودند، تشکیل شد. یکی از مهم‌ترین این محفل‌ها، آن محفل فرهنگی – سیاسی بود که صمد بهرنگی و بهروز دهقانی به آن تعلق داشتند. صمد بهرنگی، معلم مدارس روستایی آذربایجان، با کارهای تحقیقی و نوشته‌های قابل توجه در زمینهٔ نقش زبان خلق‌های ایران، از جمله گردآوری افسانه‌های آذربایجان به هم‌راه بهروز دهقانی، نام خود را نه تنها در محافل فرهنگی آذربایجان و آذری‌زبان بلکه در محافل فرهنگی سراسر کشوری مطرح کرده بود. علاوه بر آن، صمد بهرنگی با داستان‌های بدیع خود که مخاطب و قهرمان آن‌ها کودکان بودند، بنیان‌گذار داستان کودک در میهن ما بود. معروف‌ترین اثر به جای مانده از او، داستان «ماهی سیاه کوچولو» است که خصلت‌نمای مشخصات و روحیات مبارزان دهۀ چهل به بعد بود. از سوی دیگر و در بخش‌های شرقی‌تر جغرافیایی گروه دو، یعنی در خراسان و مازندران بنیان‌گذاران سازمان از فضای دیگری سرچشمه می‌گرفتند. مسعود احمدزاده، امیرپرویز پویان و عباس مفتاحی از محافل مذهبی جبههٔ ملی می‌آمدند و در سال‌های نوجوانی خود در محافل مذهبی شرکت داشتند و به تدریج به اندیشه‌های سوسیالیستی و به مارکسیسم – لنینیسم روی آورده بودند. از رهبران گروه دو امیر پرویز پویان روز ۳ خرداد ۱۳۵۰، به فاصلهٔ بسیار کوتاهی پس از وحدت رسمی دو گروه، به همراه رحمت پیرونذیری و  در جریان یک درگیری در خانهٔ تیمی جان باخت. مسعود احمدزاده و عباس مفتاحی پس از دستگیری و تحمل شدیدترین شکنجه‌ها در روز ۱۱ اسفند ۱۳۵۰ در کنار هم و به همراه برادران خود مجید احمدزاده و اسدالله مفتاحی و دو مبارز دیگر، حمید توکلی و غلام‌رضا گلوی در برابر جوخهٔ اعدام قرار گرفتند. بهروز دهقانی روز ۹ خرداد ۱۳۵۰ و در نتیجهٔ عواقب شکنجه‌های وحشیانهٔ عوامل رژیم پهلوی جان باخت.
این چنین بود که در سپیده‌دمان برنامه‌ریزی آغاز مبارزهٔ مسلحانه از سوی گروه یک در جنگل‌های سیاهکل، دو گروه بنیان‌گذار سازمان که از طرقی محدود، اما مهم و تأثیرگذار با یک‌دیگر در ارتباط بودند، هر دو مستقل از یک‌دیگر به جمع‌بندی‌هایی در شیوه‌های مبارزاتی رسیده بودند که شامل و حاکی از نقاط اشتراک مبارزاتی مهمی میان این دو بود؛ باور به آزادی‌های سیاسی، باور به مارکسیسم – لنینیسم به عنوان ایدئولوژی رهنمون در رهایی از استثمار، استعمار و استبداد، باور به عدم وابستگی ایران و از این منظر استقلال آن، باور به استقلال عمل خود، باور به مبارزهٔ بی‌امان با استبداد سلطنتی و باور به مشی مبارزهٔ مسلحانه. تفاوت و اختلاف عمده یا مهم میان دو گروه تنها در زمینهٔ نقش و جایگاه مبارزهٔ مسلحانه بود. در یک سوی طیف نیروهای این دو گروه نظریهٔ مسعود احمدزاده بود مبنی بر «هم استراتژی و هم تاکتیک» بودن مبارزهٔ مسلحانه و در سوی دیگر نظریهٔ رفیق بیژن جزنی مبنی بر استفاده از مبارزهٔ مسلحانه به عنوان یکی از شیوه‌های شکستن وضعیت موجود که با نظریهٔ دو مطلق تبیین می‌شد: استبداد مطلق حکومت و سکوت مطلق مردم. در باور عملی دو گروه این اختلاف نظر، عنصری نبود که بتواند سد راه وحدت آن دو قرار گیرد. به این ترتیب بود که نزدیکی فزایندهٔ دو گروه آغاز شد و هر چند هنگامی که روی‌داد حماسی سیاهکل در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ واقع شد، دو گروه هنوز وحدت نکرده بودند، اما شرایط عملی و عینی وحدت آن دو به گونه‌ای فراهم شده بود که رهبران برنامه‌ریز گروه یک، اعتماد کنند و گروه دو را در جریان تدارک عملیات تاریخی خود قرار دهند و رهبران گروه دو اعتماد کنند و احمد فرهودی را برای مشارکت در این عملیات به گروه یک بسپارند. شرایط عملی و عینی وحدت آن دو به‌گونه‌ای فراهم شده بود که، با این که طراحی عملیاتی که در تاریخ به عنوان عملیات سیاهکل نام گرفت، از سوی گروه یک صورت گرفته بود، و وحدت رسمی و همه‌جانبهٔ دو گروه تازه در فروردین ۱۳۵۰ و حدود دو ماه پس از روی‌داد سیاهکل به بار نشست، اما روی‌داد سیاهکل به عنوان عملیات مجموعهٔ سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران پای به تاریخ میهن ما گشود.
نخستین اجلاس جنبش فداییان خلق در سال ۱۹۶۳ توسط بیژن جزنی و یارانش برگزار شد. آن‌ها به این نتیجه رسیده بودند که نفوذ قدرتمند آمریکا در ایران و سرکوب مخالفان حکومت، فعالیت‌های سیاسی و مسالمت‌آمیز احزاب و سازمانهای مخالف حکومت را به کلی غیرممکن ساخته‌است.
در این تنگنای سیاسی و تاریخی بود که مبارزهٔ مسلحانه تنها راه مؤثر برای دستیابی به هدف شناخته شد.
«"سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران" در اواخر فروردین ۵۰ از ادغام کامل دو گروه تشکیل شد» [حمید اشرف – جمع‌بندی سه‌ساله – ص ۳]. با این‌همه حافظۀ تاریخی ایرانیان تاریخ تولد آن را ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ و محل تولد آن را سیاهکل ثبت کرده است. یرواند آبراهامیان می‌نویسد: «در شامگاه سرد نوزدهم بهمن ۱۳۴۹، سیزده مرد مجهز به تفنگ، مسلسل و نارنجکِ دستی به پاسگاه ژاندارمری سیاهکل، در جنگل‌های حاشیۀ خزر، حمله کردند. آن‌ها با این حمله، که بعدها به «حماسۀ سیاهکل» معروف شد، هشت سال فعالیت شدید چریکی را آغاز کردند و الهام بخش مبارزۀ مسلحانۀ بیشتر گروه‌های تندرو اسلامی و مارکسیست با رژیم شدند». [یرواند آبراهامیان – «ایران بین دو انقلاب» – چاپ دوم ۱۳۷۷ تهران صفحۀ ۵۹۱ و ۵۹۲].
«سازمان مجاهدین خلق ایران (گروه اصلی  چریکی مسلمان) تاثیر فداییان را بر جامعه چنین تعریف می‌کند: «... تا اینکه در سال ۱۳۴۹ چریک‌های سیاهکل وارد عمل شدند و این کار، سازمان مجاهدین را برخلاف میل و آمادگی‌شان در اوایل ۵۰ وادار کرد که ایشان نیز وارد عمل شوند و موجودیت خود را به جامعه‌مان معرفی نمایند چون اگر این کار را انجام نمی‌دادند چریک‌های فدایی میدان عمل را از ایشان گرفته به‌عنوان پیشگام نیروهای مبارز در اذهان نقش می‌بست» [تاریخ جریان کودتا و نظراتی در بارۀ خط‌مشی کنونی سازمان مجاهدین خلق ایران – انتشارات ابوذر تهران ۱۳۵۸ صفحۀ ۱۴]. [به نقل از مازیار بهروز – "شورشیان آرمان‌خواه" – ۱۳۸۰ تهران – صفحۀ ۱۲۰].
در دورهٔ هشت سالهٔ از ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۹ فداییان توسط حکومت زیر شدیدترین حملات قرار داشتند. در این سال‌ها در چهار دوره ضربه، بیشتر رهبران سازمان دستگیر یا کشته شدند. اما سازمان پابرجا ماند.
بزرگ‌ترین ضربه زمانی بود که بیژن جزنی و ۶ نفر دیگر از مؤسسان سازمان در زندان اوین کشته شدند. این واقعه در ۲۹ فروردین ۱۳۵۴ در زمانی رخ داد که ۸ سال از دستگیری و محکومیت آن‌ها در زندان گذشته و محاکمهٔ دومی هم انجام نشده بود. همچنین به دنبال یک رشته ضربه‌های پی در پی، در ۸ تیر ۱۳۵۵ حمید اشرف و نه تن دیگر از رهبران و اعضای فداییان در نبردی طولانی با پلیس در تهران کشته شدند.
«در سال‌های میان حماسۀ سیاهکل و مهرماه ۱۳۵۶ ... ۳۴۱ چریک و اعضای مسلح گروه‌های سیاسی جان خود را از دست دادند ... در بین ۳۴۱ چریک کشته شدده ۱۷۲ نفر (۵۰درصد) از فداییان ... بودند.» [یرواند آبراهامیان – «ایران بین دو انقلاب» – چاپ دوم ۱۳۷۷ تهران صفحۀ ۵۹۵]. از مهرماه ۱۳۵۶ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ دست‌کم ۴ فدایی دیگر در مبارزه با حکومت محمدرضاشاه جان باخته‌اند، یعنی تا پیروزی انقلاب بهمن جمعا ۱۷۶ فدایی. از ۱۷۲ فدایی  جان‌باخته تا مهرماه ۱۳۵۶، ۱۰۶ نفر در درگیری‌ها، ۳۸ نفر اعدام شده، ۱۰ نفر زیر شکنجه کشته شده، ۶ نفر ناپدید شده، ۵ نفر خودکشی کرده، و ۷ نفر در تپه‌های اوین به‌قتل رسیده‌اند [یرواند آبراهامیان – «ایران بین دو انقلاب» – چاپ دوم ۱۳۷۷ تهران جدول ۱۰ صفحۀ ۵۹۳]. از ۱۷۲ فدایی جان‌باخته، که ۲۲ نفر از آن‌ها زن بوده‌اند، ۷۳ نفر دانشجو، ۱ نفر دانش‌آموز، ۱۷ نفر آموزگار، ۱۹ نفر مهندس، ۷ نفر کارمند، ۳ نفر پزشک، ۴ نفر روشنفکر، ۸ نفر خانه‌دار، ۵ نفر سرباز، ۱۲ نفر کارگر، ۱۱ نفر دارای مشاغل دیگر و ۱۲ نفر ناشناخته بوده‌اند [یرواند آبراهامیان – «ایران بین دو انقلاب» – چاپ دوم ۱۳۷۷ تهران جدول ۱۱ صفحۀ ۵۹۴].
ساواک طی نه‌ماه پس از حماسۀ سیاهکل، در یک رشته درگیری‌های مسلحانه تقریبا همۀ اعضای موسس سازمان فدایی را دستگیر کرد و یا کشت. با وجود این، اعضای باقی‌مانده، از جمله حمید اشرف، هم‌چنان به جنگ و مبارزه ادامه دادند. آن‌ها با جذب افراد علاقه‌مند، هسته‌های جدیدی به‌ویژه در تهران، تبریز، رشت، گرگان، قزوین و انزلی تشکیل دادند؛ دو نشریۀ مخفی نبرد خلق و ۱۹ بهمن را منتشر کردند؛ و هم‌زمان با نخستین سالکرد حماسۀ سیاهکل، چند اعتصاب و تظاهرات دانشجویی ترتیب دادند. آن‌ها هم‌چنین، با انجام چندین عملیات مسلحانه، به پنج بانک دستبرد زدند؛ دو کارآگاه پلیس، یک کارخانه‌دار میلیونر و یک نظامی عالی‌رتبه را کشتند؛ سفارتخانه‌های انگلیس، عمان و ایالات متحده را بمب‌گذاری و دفاتر تلگراف و تلفن بین‌المللی، آژانس هوایی ترانس ورلد، انجمن ایران و آمریکا و مراکز پلیس در تهران، تبریز، رشت، گرگان، مشهد و آبادان را منفجر کردند [یرواند آبراهامیان – «ایران بین دو انقلاب» – چاپ دوم ۱۳۷۷ تهران صفحۀ ۶۰۲]. «فداییان تمام رهبران اصلی خود (جزنی، احمدزاده، ظریفی، فراهانی، پویان، اشرف و دیگران) را از دست دادند، اما در میان گروه‌های چریکی نقش برتر خود را، چه از لحاظ نظری و چه در عرصۀ عملی حفظ کردند. فداییان، برپایۀ تحقیقات انجام شده، در دهۀ ۱۳۴۰، پژوهش‌هایی را نیز در مورد اصلاحات ارضی در ایران انجام دادند ...» [مازیار بهروز – "شورشیان آرمان‌خواه" – ۱۳۸۰ تهران – صفحۀ ۱۲۰].
«در حالی که اقتدار اشرف از بین رفته و خط جزنی هنوز مورد پذیرش قرار نگرفته بود، در مهرماه ۱۳۵۵ در درون سازمان چریکهای فدایی انشعابی رخ داد. کسانی که جدا شدند از اساس از تئوری مبارزۀ مسلحانه ناامید شده و به پذیرش رویکرد حزب توده روی آورده بودند. آن‌ها خود را گروه منشعب از سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران نامیدند. رهبری آن‌ها را تورج حیدری بیگوند بر عهده داشت و تا آن‌جا که معلوم است اعضای دیگر فریبرز صالحی، حسین قلمبر، فرزاد دادگر، سیما بهمنش و فاطمه ایزدی بودند. بیگوند چندماه پس از انشعاب کشته شد» [مازیار بهروز – "شورشیان آرمان‌خواه" – ۱۳۸۰ تهران – صفحۀ ۱۲۸].  «در مقدمه [بیانیۀ انشعاب] اشاره شده انشعاب مشخصا در آبان‌ماه سال ۱۳۵۵، روی داده ...» [محمود نادری – چریک‌های فدایی خلق – چاپ اول بهار ۱۳۸۷ ص ۷۴۹]. تاریخ جان‌باختن با خوردن سیانور تورج حیدری بیگوند نیز ۱۲ / ۷ / ۱۳۵۵ گزارش شده است [محمود نادری – چریک‌های فدایی خلق – چاپ اول بهار ۱۳۸۷ ص ۷۱۸]. گروه، مبارزه مسلحانه را به کلی واگذاشت، به حزب توده ایران پیوست و به انتشار نشریه «نوید» کمک کرد.
پس از انقلاب ۱۳۵۷
فداییان خلق در جریان انقلاب ایران نقش مؤثر و فعالی ایفا کردند. در این راستا از اول سال ۱۳۵۷ تا پایان روز ۲۲ بهمن ۱۲ فدایی جان باختند، ۷ تن از آنان روزهای ۲۱ و ۲۲ بهمن. هنگام انقلاب، بسیاری از نیروهایی که مخالف حکومت دینی بودند از فداییان پشتیبانی کردند.
به دنبال پیروزی انقلاب، دفاتر فعالیت علنی سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران، که می‌توان گفت در جریان انقلاب ۱۳۵۷ و مدت‌ها بعد از آن پرهوادارترین جریان سیاسی چپ ایران و از نیروی مردمی و توده‌ای چشم‌گیری برخوردار بود، در اغلب شهرهای ایران تأسیس شد. این دفاتر بعدها تبدیل به مرکز تجمع جوانان چپ گردید. سازمان در نخستین انتخاباتی که در آن شرکت کرد رای بیش از ۱۰ درصد از رای‌دهندگان کشور را از آن خود کرد.
در روند فعالیت گستردۀ سازمان در سپهر بعد از انقلاب، اختلاف نظر بر سر «مبارزه مسلحانه» سبب جدایی و انشعاب در سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران  شد. خرداد ۱۳۵۸ اشرف دهقاني و محمد حرمتي جدا شدند و تحت نام «چريكهاي فدايي خلق ايران» اعلام موجودیت کردند.
این جدایی پایان اختلاف نظر در سازمان نبود. بحث‌های درون سازمانی میان فداییان در مورد انقلاب به جریان افتاد. در صدر این مسائل، نحوهٔ مبارزه و چگونگی برخورد با حاکمیت، مهم‌ترین موضوع مورد گفتگو بود. اکثریت بزرگی از اعضا دیگر اعتقادی به مبارزهٔ مسلحانه نداشتند و خواستار اتخاذ خط مشی همراهی با توده‌های مردم بودند. این اختلافات خرداد ۱۳۵۹ به انشعاب اقلیتی که در برگیرنده ۱۰ درصد از اعضای تشکیلات سازمان بود انجامید [ کار۶۲  ]. اقلیت راه مبارزه چریکی و مسلحانه بنیان‌گذاران سازمان را در پیش گرفت و اکثریت به پشتیبانی از انقلاب، مبارزه مسلحانه را کنار گذاشت و با درکی دگرگونه از شرایط، ضمن تأکید بر ادامه راه بنیانگذاران سازمان به مبارزه با تکیه بر پایگاه میلیونی سازمان را در پیش گرفت. به‌دنبال انشعاب نام سازمان از ۲۵ تیر ۱۳۵۹ به «"سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران (اکثریت)"» تغییر یافت [ کار۶۷ ].
حذف واژۀ «چریک» از نام سازمان نزدیک به یک سال بعد و در بزرگ‌ترین میتینگ تاریخ سازمان در روز ۱۱ اردیبهشت ۱۳۶۰ (اول ماه مه) صورت گرفت که طی آن نام «"سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)"» به عنوان نام رسمی سازمان اعلام شد [ کار۱۰۸ ]. در این روز کمیته مرکزی سازمان خط مشی‌های جدید سازمان را اعلام کرد، از جمله اینکه سازمان دیگر یک تشکیلات چریکی نیست و یک سازمان سیاسی متعلق به طبقهٔ کارگر ایران است.
در خود سازمان اکثریت نیز انشعاباتی به وقوع پیوست. در مهر ۱۳۵۹ گروهی به رهبری مصطفی مدنی به دنبال اخراج وی از کمیتۀ مرکزی از اکثریت جدا شده و «"سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران (اکثریت-جناح چپ)"» را تأسیس کردند که خواهان وحدت با سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران (اقلیت) بود و درنهایت نیز در دی ۱۳۶۱ در آن سازمان ادغام شد. همچنین در سال ۱۳۶۰ نیز جدایی دیگری در سازمان رخ داد که طی آن بخشی از اعضای سازمان در روز ۱۶ آذر ۱۳۶۰ بیانیه‌ای منتشر و در مخالفت با احتمال نزدیکی و وحدت سازمان و حزب تودۀ ایران انشعاب کرده و با نام «"سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت-پیروان بیانیه ۱۶ آذر)"» اعلام موجودیت کردند.
تا اوایل دهه ۱۹۸۰ که هنوز دولت اسلامی به‌طور کامل بر کشور مسلط نشده بود، سازمان فعالیت‌های نیمه علنی خود را ادامه داد. ارگان رسمی سازمان «نشریهٔ کار» با تیراژی بین صد تا سیصد هزار در هر هفته منتشر می‌شد. طی چهار سال تلاش برای ساختن ستون فقرات سازمان تعداد اعضا تشکیلات به ۲۰۰۰۰ نفر افزایش یافت. در میان این اعضا یک سوم زن، یک پنجم کارگر و سه پنجم دانشجو و دانش‌آموز بودند. سن متوسط در میان اعضا سازمان کمتر از ۲۴ سال و در میان کادر رهبری ۳۲ سال بود. سازماندهی بخش قابل توجهی از جوانان غیرمذهبی و تأسیس یک سازمان سیاسی چپ سکولار و با نفوذ، در جامعه‌ای شدیداً مذهبی برجسته‌ترین اقدام سازمان فداییان خلق بود.
در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۸۰ میلادی، نتایج انقلاب ایران و سرنوشت سوسیالیسم در اتحاد شوروی به بحران ایدئولوژیک و سیاسی و تشکیلاتی منجر شد. محور اصلی بحث‌های دوران بحران را، ارزیابی‌ها از جمهوری اسلامی، «سوسیالیسم موجود» و ساختار غیردموکراتیک درون سازمانی تشکیل می‌داد. این بحران تأثیر فلج‌کننده‌ای روی بسیاری از بخش‌های سازمان داشت. بحث‌های درونی در سرتاسر سازمان منتشر گردید. در تابستان ۱۹۸۸ میلادی حقوق اعضا برای ابراز آزاد نقطه نظرات شخصی و مستقل برقرار گردید و این تحول که نخستین گام در تجدید ساختار سازمان بود، راه را برای تدارک نخستین کنگره هموار کرد.
در اوت ۱۹۹۰ نخستین کنگرهٔ سازمان در خارج از کشور برگزار گردید. کنگره توجه خود را به بررسی مجدد برنامهٔ سازمان، سیاست گذشته، وضعیت سیاسی و روابط داخلی معطوف نمود. به علاوه کنگره مواضع رهبری را به یک گروه جدید سپرد و فراخوان برای برگزاری کنگرهٔ دوم در سال بعد را اعلام نمود. نحوهٔ سازماندهی کنگره و دست‌آوردهای آن، وحدت ارادهٔ سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت) را احیا کرد و اعتماد متقابل و همبستگی میان فعالان و درون سازمان را تحکیم بخشید.
سالهای دههٔ ۱۹۹۰ تغییرات عمده‌ای را در جنبش فداییان به همراه داشت. به دنبال تحلیل تاریخچهٔ گذشتهٔ سازمان، دموکراسی به عنوان هدف فوری و اساسی سازمان اعلام گردید. تلاش‌های قبلی در جهت وحدت ایدئولوژیک در سازمان به کنار گذاشته شد و به جای آن تفاوتهای ایدئولوژیک و اندیشه مستقل به‌طور رسمی پذیرفته و مورد پشتیبانی قرار گرفت. کنگرهٔ نخست، سوسیالیسم را به عنوان هدف نهایی خود اعلام کرد. کنگرهٔ دوم تصمیم گرفت که هر دو سال یک بار کنگرهٔ سازمانی فراخوانده شود. از آن زمان تصمیم فوق به‌طور کامل به اجرا درآمده‌است.
در سال ۱۹۹۵ چهارمین کنگرهٔ سازمان برگزار گردید به‌خاطر هم‌زمانی این گردهمایی با بیست و پنجمین سالمرگ بنیانگذار سازمان بیژن جزنی، این کنگره به نام او نام گذاری شد. در تاریخ سازمان دههٔ ۱۹۹۰ تنها به عنوان دههٔ پذیرش و انتشار اصول دموکراتیک میان تشکیلات شناخته نخواهد شد، بلکه به عنوان دورهٔ همکاری و روابط بهتر میان سازمان و جنبش‌های لیبرال، اصلاح طلب و دموکراتیک ایران ثبت خواهد شد.
کنگره نهم سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)، از نهم تا دوازدهم شهریور ماه ۱۳۸۴ برگزار شد. این کنگره به مناسبت هم‌زمانی با هفدهمین سالگرد کشتار جمعی زندانیان سیاسی در زندان‌های جمهوری اسلامی و به یاد کشته شدگانی که در گورستان خاوران خفته‌اند، «با خاوران» نامیده شد.
کنگره دهم سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)، کنگره دهم، از نوزدهم تا بیست و دوم بهمن ماه ۱۳۸۵ برگزار شد. این کنگره به مناسبت هم‌زمانی با سالگرد بنیانگذاری سازمان و انقلاب، کنگره «بهمن» نامیده شد.
کنگرهٔ یازدهم سازمان، فروردین ماه ۱۳۸۸ برابر با آوریل ۲۰۰۹ در نزدیکی شهر برلین، پایتخت آلمان برگزار شد.
کنگرهٔ دوازدهم سازمان، فروردین ماه ۱۳۹۰ برابر با آوریل ۲۰۱۱ در نزدیکی شهر کلن، آلمان برگزار شد. این کنگره به یاد حمید اشرف، رهبر سازمان فداییان، کنگره «حمید اشرف» نامیده شد.
کنگرهٔ سیزدهم سازمان، فروردین ماه ۱۳۹۲ برابر با آوریل ۲۰۱۳ در نزدیکی شهر برلین، پایتخت آلمان برگزار شد.
کنگرهٔ چهاردهم سازمان، فروردین ماه ۱۳۹۴ برابر با آوریل ۲۰۱۵ در نزدیکی شهر کلن، آلمان برگزار شد.
کنگرهٔ پانزدهم سازمان (کنگره فوق‌العاده دوم)، در "۱۸–۱۶ مهرماه ۱۳۹۵ (۹ – ۷ اکتبر ۲۰۱۶)" در نزدیکی شهر کلن، آلمان برگزار شد.
تاریخ برگزاری کنگره‌های سازمان فداییان خلق ایران(اکثریت)
سازمان فداییان خلق ایران(اکثریت) دارای یک شورای مرکزی ۲۱ نفره منتخب کنگره ۱۹ سازمان است. شورای مرکزی سازمان یک هیئت سیاسی-اجرایی ۷ نفره را انتخاب می‌کند که در فاصلۀ جلسات شورای مرکزی، مسئول اداره سازمان است. هم‌اکنون مسئول هیئت سیاسی اجرایی سازمان فداییان خلق ایران(اکثریت) تهماسب وزیری و پروین همتی نیز سخنگوی سازمان است.
ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بن عبدالخالق ارلاس، (۱۰۵۴–۱۱۳۳) متخلص به بیدل، و نیز مشهور با نام بیدل دهلوی، شاعر پارسی‌سرای سبک هندی در اواخر قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم هجری است.
ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل فرزند میرزا عبدالخالق در سال ۱۰۵۴ هـ. ق در پتنه در ایالت بهار هندوستان به دنیا آمد و در آن‌جا رشد کرد و تربیت یافت. سال تولد او از «انتخاب» و «فیض قدس» در می‌آید.
او شاعر پارسی‌گوی است که از ترکان جغتایی برلاس یا ارلاس بدخشان بود؛ وی بیشتر عمر خود را در شاه جهان‌آباد دهلی زندگی کرد و آثار منظوم و منثور خود را خلق کرد.
او در سال ۱۰۷۹ ه‍.ق به‌خدمت محمداعظم بن اورنگ زیب پیوست. سپس، به سیاحت پرداخت، و سرانجام، در «سال ۱۰۹۶ ه‍. ق» در دهلی سکنی گزید، و نزد آصف جاه اول، (نظام حیدرآباد) دکن منزلت بلند داشت.
بیدل در روز پنج‌شنبه چهارم صفر سال ۱۱۳۳ ه‍. ق در دهلی زندگی را به‌درود گفت و در صحن خانه‌اش، در جایی که خودش وصیت کرده بود، دفن گردید.دکتور عبدالغنی در صفحهٔ ۱۶۹ کتابش احوال و آثار میرزا عبدالقادر بیدل نگاشته‌است که: «آزاد بلگرامی، در صفحهٔ ۱۵۰ سرو آزاد می‌نویسد که بیدل در «سوم صفر ۱۱۳۳ هـ. ق» وفات یافت. این تاریخ صحیح نیست».
علامه صلاح‌الدین سلجوقی در صفحهٔ ۸۷ کتاب "نقد بیدل" این‌طور می‌نویسد:«حینی که به هند بودم، از بیدل خیلی جستجو نمودم، ولی، معلوم شد که مردم هند کنون بیدل را فراموش کرده‌اند. (مظهر) و (ظهوری) نزد ایشان بارها بلندتر است از بیدل. قبر بیدل هم پیدا نشد، و من به درجهٔ اخیر به حیث یک جنرال قونسل افغانی که نزد اهل هند محترم است خیلی کوشیدم. در پایان کوشش خود به این فکر آمدم که بقایای او را به کابل آورده‌اند، و من درین‌باره با استاد سیدمحمدداود الحسینی همنوا هستم. اسناد استاد موصوف خوب قوی است، و علاوه بر آن، گم شدن و ناپدید شدن ناگهانی قبر در زمانی که در آن محیط بزرگ‌ترین شاعر و صوفی و ادیب محسوب می‌شد، هیچ معنی ندارد به‌جز این‌که جثهٔ او را از خانه‌اش (که طبعاً قبر در خانه معنی دیگری ندارد به‌جز این‌که موقت باشد) رسماً به وطنش و باز به جایی که در قریهٔ (خواجه رواش) به‌نام محلهٔ چغتایی‌ها، یعنی اقوام بیدل، معمور و معروف بوده‌است و تا کنون مرکز صوفی‌های وحدت‌الوجودی یعنی انصاری‌های پای منار است، آورده‌اند».استاد سلجوقی سپس ادامه می‌دهد:«اینکه اگر بعضی می‌گویند یا بگویند که قبر بیدل از طرف بعضی مهاجمین از بین رفته‌است معنی ندارد. مهاجمین به بسیاری قبرها حمله کرده‌اند؛ ولی قبر از میان نرفته‌است. این کار به قبر جامی هم صورت گرفت ولی قبر باقی ماند و کنون مرجع خاص و عام است. مخصوصاً که مهاجم مانند سیل زودگذر باشد؛ و طبیعی است که آن‌طور مقبرهٔ مورد تجاوز هنوز محترم‌تر و محبوب‌تر و آبادتر می‌گردد.»در اسناد استاد سیدمحمدداود الحسینی که سلجوقی عنوان کرده، از حدود ۸۶ شخصیت یاد شده‌است، که آوردن نام همهٔ آنان در این مقاله جایز و میسر نیست. در این‌جا تنها برخی از این اشخاص ذکر می‌شوند: استاد بیتاب، علامه صلاح‌الدین سلجوقی، میرغلام حضرت شایق جمال، میرغلام‌محمد غبار، سرور گویا اعتمادی، استاد خلیل‌الله خلیلی، دکتر میرنجم‌الدین انصاری، پروفسور میرامان‌الدین انصاری، میرمحمد آصف انصاری، غلام‌حسن مجددی، محمدابراهیم خلیل، علی‌محمد‌خان آدینه وزیر دربار، خال‌محمد خسته، وزیر علوم و معارف و وزیر امور خارجه فیض محمد زکریا، دکتر نجیب‌الله توروایانا، محمدابراهیم صفا، دکتر عبدالاحمد جاوید، احمدعلی محمد حیدر ژوبل، پروفسور عبدالحی حبیبی، محمدطاهر بدخشی، سیدشمس‌الدین مجروح، دکتور محمد انس، غلام سرور ناشر، پروفسور الساندر بوزانی استاد دانشگاه ناپل ایتالیا، مولوی فیض‌الله قندهاری، مولانا سیدمحمد‌عمر هروی، مولانا عبدالقدیر شهاب، مولانا فضل حق رامپوری و مولانا اشرف‌علی نهادنی و مولانا امجد‌علی بهاری، دکتر عبدالغنی (نویسندهٔ کتاب "احوال و آثار میرزا عبدالقادر بیدل") و پروفسور محمدباقر رئیس دانشگاه پنجاب.
این دانشمندان همه متفق به یک نظر هستند که استخوان‌های بیدل به وطن اصلی آن شاعر انتقال داده شد.
بقایای جسد میرزا عبدالقادر بیدل را در کنار مقبرهٔ میرزا ظریف و شخص دیگری که غازی‌خان نام داشته‌است، به خاک سپردند.
به اساس مدارک و شواهد به‌دست‌آمده و روایت برخی، حفریاتی که به‌وسیلهٔ دانشمندان در مزار بیدل در خواجه‌رواش کابل صورت گرفت، دخمه‌ای در آن‌جا پیدا شد که در سمت غربی آن گوری وجود داشت که با گچ و آجر پخته ساخته شده بود و لوح سنگی نیمه شکسته‌ای داشت. از عبارت لوحه سنگ برمی‌آمد که قبر از آن چه کسی بوده و در سال ۱۰۲۶ هـ.ق قبل از ولادت بیدل وفات نموده‌است. در سمت شرقی دخمه استخوان‌های دو نفر به صورت نامنظم در صحن دخمه دفن شده بودند که دلیلی بر انتقال استخوان‌ها می‌باشد.