moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
بقایای حمام قیرو کارزین مربوط به سده‌ها میانه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان قیر و کارزین، شهر قیر، ابتدای جاده قیر به خنج، سمت راست جاده واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه درمان بیوینی لجین مربوط به سده‌ها میانه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان ورزقان، بخش مرکزی، دهستان ازومدل جنوبی، ۲ کیلومتری شمال روستای لجین واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۳۶۶۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قبرستان شوخوعلی مربوط به سده‌ها میانه و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان قیروکارزین، بخش مرکزی، دهستان هنگام، شمال روستای هورز واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه و برج سفید دشت لار مربوط به سده‌ها میانه و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان قیروکارزین، بخش مرکزی، دهستان هنگام، ۱ کیلومتری شمال روستای دشت لار واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه و قبرستان امامزاده ابراهیم باغ نو مربوط به سده‌ها میانه و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان قیروکارزین، بخش مرکزی، دهستان هنگام، ۲ کیلومتری جنوب روستای باغ نو واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه و قبرستان مظفری مربوط به سده‌ها میانه و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان قیروکارزین، بخش افزر، دهستان افزر، ۵۰۰ متری شرق روستای مظفری واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گورستان لمبران مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان ورزقان، بخش مرکزی، دهستان سینا، ۳۰۰ متری جنوب غربی روستای لمبران واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه سقندل مربوط به هزاره اول قبل از میلاد - عصر آهن است و در شهرستان ورزقان، بخش مرکزی، دهستان ازومدل جنوبی، ۱/۵ کیلومتری شمال شرق روستای سقندل واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه باستانی قلعه پیرزن مربوط به هزاره اول قبل از میلاد - اوایل دوره است و در شهرستان گرمسار، بخش ایوانکی، ۳ کیلومتری جنوب روستای چشمه نادی - گلستانک و در مسیر شهرستان پیشوا به ایوانکی واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گورکان‌های شمس‌الله مربوط به هزاره اول قبل از میلاد - سکایی است و در شهرستان ورزقان، بخش مرکزی، دهستان ازومدل جنوبی، ۱/۵ کیلومتری جنوب روستای سقندل واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قبرستان هیبت بگلو ۱ مربوط به هزاره اول قبل از میلاد - سده‌ها متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان ورزقان، بخش مرکزی، دهستان ازومدل جنوبی، ۴۰۰ متری شرق روستای هیبت بگلو واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه باستانی قهوه‌خانه آقا محمد علی مربوط به هزاره اول قم است و در شهرستان گرمسار، بخش ایوانکی، شهر ایوانکی، ۸۰۰ متری شمال غرب قلعه سردره واقع شده و با شمارهٔ ثبت ۲۶۶۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گنبد آتشکدهٔ فراشبند مربوط به دورهٔ اشکانیان - دورهٔ ساسانیان است و در فراشبند، کیلومترِ ۱۲ جادهٔ فراشبند به کازرون واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این بنا با استفاده از مصالح سنگ و ملات گچ نیمکوب که از معادن همین منطقه استخراج شده اند با کاربری آتشکده با چهار پایه ستون، چهار طاق و یک گنبد (که توسط ایرانیان به عنوان پوشش مدور سقف در دهانه‌های بزرگ و جاهایی که سقف تیر پوش امکان اجرا نداشته ابداع شده) بنا شده و به دلیل وجود چهار طاق به این نام نیز شهرت یافته است.
https://www.mehrnews.com/news/4998802/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%A8%D9%86%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B7%D8%A7%D9%82%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=475050
آثار باستانی کوه خواجه (کوه رستم) مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است در دهستان کوه خواجه در بخش تیمورآباد شهرستان هامون، در ۳ کیلومتری روستای ده لطف الله و بر روی کوه خواجه جزیره‌ای در دریاچه هامون جای گرفته است و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خرابه‌های عهد ساسانی مربوط به دوره ساسانیان است و در شمال شرق بهبهان، کنار رودخانه مارون واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است
خرابه‌های شهر هرمز اردشیر مربوط به دوره ساسانیان است و در محدودهٔ کنونی اهواز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این شهر که در دوران ساسانیان رونق فراوانی داشته‌است، امروزه جز تلی از خاک چیزی از آن باقی نمانده است.
این شهر که پایه‌ها و ستون‌های شهر جدید اهواز روی شانه‌های آن بنا شده‌است و پیشینه پرشکوه تمدنی این منطقه محسوب می‌شود، به گواه اسناد و مدارک دست کم تا ۶۰ یا ۷۰ سال پیش بقایا و
آثار واضح آن برای همه قابل مشاهده بود و از همین رو در سال ۱۳۱۰ به ثبت ملی رسید.
در سال ۱۳۱۰ باستانشناسان هنگام بررسی اهواز به محلی به عنوان شهر هرمز اردشیر اشاره کردند و آن را به ثبت رساندند.
اردشیر بابکان، مؤسس سلسله ساسانی به بنای شهرهای جدید و تجدید بنای شهرها اهمیت می‌داد و در این دوران پایه شهرها و نهادهای اجتماعی،
اقتصادی، سیاسی، بازرگانی و اداری بسیار بنا گذاشته شد و از جمله این شهرها شهر هرمز اردشیر بود.
هرمز اردشیر یعنی شهری که مورد توجه و عنایتشاه و خداست که بعدها این نام کوتاهتر شد و به صورت هرمشیر درآمد و به دو بخش محل سکونت بزرگان و دانشمندان و بخش سکونت بازرگانان و پیشه وران تقسیم شد.
پس از حمله اعراب به ایران قسمت سکونت بزرگان این شهر نابود شد و به دلیل رونق تجارت اعراب بخش باقی‌مانده را در لفظ عربی سوق الاهواز نامیدند.
پرونده شهر هرمز اردشیر در تاریخ ۲۴ شهریور ماه ۱۳۱۰ توسط آندره گدار به شورای ثبت آثار تاریخی و ملی کشور ارائه شد. در این پرونده
نشانی این شهر محدوده شهر کنونی اهواز عنوان شد و عکس‌های هوایی که از سال ۱۳۲۵ در سازمان زمین‌شناسی موجود است و همچنین
سفرنامه کنت هافتوس و مادام دیون فوا از دیگر دلایل وجود این شهر در محدوده مورد ادعا
شهر باستانی هرمز اردشیر با قدمت ۱۷۰۰ ساله، در زمان ساخت به دو قسمت بازرگانان و پیشه وران و در قسمتی دیگر اشراف و ثروتمندگان تقسیم شد که به بخشی از آن هوجستان واجار و به بخش دیگر آن هرمز اردشیر می‌گفتند.
همچنین در روایت حمزه اصفهانی آمده است:
«شهر هرمز اردشیر از دو بخش مجزا که در جوار یکدیگر قرار داشته و مجموعهای واحد را تشکیل می‌دادند، بوجود آمده بود.
این شهر در ناحیه خوزستان بنا گردید. از دو شهر تشکیل دهنده هرمز اردشیر شهری که مرکز تجار و بازاریان بود خوچستان ماچار (خوزستان بازار) نام گرفت که پس از استیلای اعراب به صورت معرب
سوق الاهواز درآمد که امروزه آن را اهواز می‌نامند و بخش دیگر که محل سکونت بزرگان و
اشراف بود، هومشیر نامیده می‌شد که بدست اعراب به کلی ویران و بدست فراموشی سپرده شد.»
امروزه بخش‌های زیادی از محوطه تاریخی شهر هرمز اردشیر به علت ساخت تونل مترو شهر اهواز از بین رفته است.
شهر باستانی هرمز اردشیر در سال ۱۳۱۰ به همراه یک محوطه اشکانی توسط آندره گدار به وزارت فرهنگ و هنر پیشنهاد شد و این اثر تاریخی با شماره ۴۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
محل گامبادنه قدیم مربوط به دوره ساسانیان است و در کرمانشاه، بلوار طاق‌بستان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه‌های طرهان مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان کوهدشت، بخش طرهان، دره سمیره (هولیلان) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه سنگ سیرجان مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در ۷ کیلومتری جنوب شرقی سیرجان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در شمال قلعه سنگ و به فاصله ۵ متری حصار داخلی، پلکانی منبرمانند از جنس سنگ سفیدی آهکی یکپارچه وجود دارد. برروی بدنه جنوبی این پلکان به خط نسخ عبارت زیر نوشته شده‌است:
«العادل المظفر من السماء بالنصر و العز و الفتح المبین عماد الحق و الدین الواثق بالملک الصمد بالخیرات (؟) السلطان احمد خلد الله السلطانه اقل ممالیک سلطانی فی سنه تسع و ثمانین و سبعمائه» (۷۸۹ هجری قمری)
چنان‌که از متن کتیبه برمی‌آید، این نوشته در سال چهارم حکومت عمادالدین احمد، سلطان سلسله آل مظفر در آخرین سال‌های حکومتش بر سیرجان (۷۹۵–۷۸۶ هجری قمری) کنده شده‌است. پرویز ورجاوند (استاد باستان‌شناسی دانشگاه تهران) معتقد است که این پلکان سنگی متعلق به زمان‌های بسیار کهن و مربوط به پیش از اسلام است و آن را جزئی از یک آتشدان وابسته به یک نیایشگاه می‌داند. اگرچه ابوالقاسم حاتمی قبول دلایل ارائه شده توسط پرویز ورجاوند را مشکل می‌داند.
تپه لالار مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در دره بدره، شهرستان بدره، ساحل رود سیمره واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
رییس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایلام در سال ۱۳۸۶ به ایرنا گفت: تپه تاریخی «لالار» پس از ۷۶ سال فراموشی مورد شناسایی مجدد قرار گرفته است ... او اظهار داشت: «اکنون به‌سبب ناشناخته ماندن این اثر تاریخی و احداث سد سیمره در بالادست اثر و آب‌گیری آن در سال‌های آینده خطری است که تپه لالار را تهدید می‌کند».
https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D8%B3%DA%A9%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86-18/677453-%D8%AA%D9%BE%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%85
ایزاج مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در ایذه، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه‌های لارت مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بدره، ۵ کیلومتری غرب روستای لارت واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شیروان مربوط به دوره ساسانیان - دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان چرداول، روستای سراب کلان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شهرپیت بوناکی آشوریها مربوط به دوره عیلامیان است و در واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه بکسایه مربوط به دوره عیلامیان است که در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این اثر امروزه درون مرز عراق قرار گرفته است.
لازم است ذکر شود که سلیمان‌تپه (ایلام)، تپه بکسایه، سبعات خزیر (چهار ریز) سه تپه باستانی و نخستین آثار ملی ثبت شده در ایران هستند. ژاک دو مورگان در کتابش هر سه این آثار را متعلق به تمدن عیلام می‌داند. این آثار به هنگام ثبت واقع در استان ایلام (پشتکوه) در ایران قلمداد شده‌اند ولی هم‌اکنون در ایران قابل شناسایی نیستند و به دلایل نامعلومی درون کشور عراق قرار گرفته‌اند. این نقاط که بسیار نزدیک به مرز دو کشور بوده‌اند احتمال دارد با جابجایی مرزها به دلایلی چون اجرای عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر یا قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت از محدوده خاک ایران خارج شده باشند. برخی باستان‌شناسان مدعی‌اند در میان این آثار محل تقریبی سلیمان‌تپه را روی نقشه پیدا کرده‌اند ولی این مکان پوشیده از مین است و هیچ باستان‌شناسی جرات نزدیک شدن بدان را ندارد.
سبعات خزیر (چهار ریز) مربوط به دوره عیلامیان است که در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این اثر امروزه درون مرز عراق قرار گرفته‌است.
لازم است ذکر شود که سلیمان‌تپه (ایلام)، تپه بکسایه، سبعات خزیر (چهار ریز) سه تپه باستانی و نخستین آثار ملی ثبت شده در ایران هستند. ژاک دو مورگان در کتابش هر سه این آثار را متعلق به تمدن عیلام می‌داند اما کارشناس ایرانی ثبت کننده این اثر عقیده داشته‌است که سبعات خزیر بر خلاف دو اثر دیگر عیلامی نیست بلکه به تمدن گابالو تعلق دارد. این آثار به هنگام ثبت واقع در استان ایلام (پشتکوه) در ایران قلمداد شده‌اند ولی هم‌اکنون در ایران قابل شناسایی نیستند و به دلایل نامعلومی درون کشور عراق قرار گرفته‌اند. این نقاط که بسیار نزدیک به مرز دو کشور بوده‌اند احتمال دارد با جابجایی مرزها به دلایلی چون اجرای عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر یا قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت از محدوده خاک ایران خارج شده باشند. برخی باستان‌شناسان مدعی‌اند در میان این آثار محل تقریبی سلیمان‌تپه را روی نقشه پیدا کرده‌اند ولی این مکان پوشیده از مین است و هیچ باستان‌شناسی جرات نزدیک شدن بدان را ندارد.
تپه‌های نزدیک روستای غلدان مربوط به دوره عیلامیان است و در شهرستان خرم‌آباد، روستای غلامان و شاهین‌آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محل بغستان قدیم مربوط به دوره هخامنشی است و در شهرستان هرسین، محوطه تاریخی، فرهنگی بیستون واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
گلگا تپه مربوط به عصر آهن است و در حومه مهاباد واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
فیل تپه مربوط به عصر آهن - دوره ساسانیان است و در شهرستان اسدآباد، در دهستان دربندرود، روستای تیل تپه واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کهنه شهر ویران مربوط به دوره مادها است و در شهرستان مهاباد، واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خرابه‌های نزدیک اندرکش مربوط به هزاره اول - دوره مادها است و در ارومیه، ۳ کیلومتری شمال غربی اندرکش واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه دانیال نبی مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در خیابان امام خمینی شهر شوش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در مورد قبر دانیال نبی روایت‌های گوناگونی نقل شده‌است. یک روایت این است که قبر دانیال ابتدا در شوشتر بوده و پس از جنگ شوشتر توسط مسلمانان به شوش منتقل شده‌است.
روایت دیگر این است که قبر از ابتدا در شوش بوده و پس از حملهٔ مسلمانان به کنار رودخانه شاوور (محل فعلی) منتقل شده‌است.
کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد نوشته زکریای قزوینی ترجمهٔ جهانگیر میرزا می‌نویسد: «حکایت کنند که ابوموسی اشعری چون فتح کرد شوشتر را، یافت به آنجا مرده‌ای را در حوض آبی که از مس ساخته شده بود. نزد او دراهم چند، هر که را احتیاج می‌شد برمی‌داشت از آن دراهم به قدر حاجت و چون حاجتش روا گشتی، رد آن دراهم می‌کرد و اگر نگاه داشتی مریض شدی. پس ابوموسی این قضیه را به جانب عمر ابن خطاب نوشت و وی پس از سوال از باب علم نبی مرتضی علی در جواب وی نوشت که آن میّت دانیال نبی است. برآر او را و غسل ده و کفن بپوشان و نماز کن بر او و دفن کن آن را.»
أبو محمد أحمد بن أعثم الکوفی الکندی در کتاب الفتوح می‌نویسد: «ابوموسی اشعری در فتح شوش غنایم بسیاری به دست آورد تا به صندوق دربسته‌ای رسید که مهروموم شده بود. در جست‌وجو از محتوای آن، سنگی بزرگ و طولانی مانند گوری مشاهده شد که مرده‌ای در آن گذاشته شده بود. ابوموسی از مردم در مورد وی پرسید، جواب دادند که این مرد مقیم عراق بود (برخی او را مقیم مصر دانسته‌اند) و برای بارش باران مستجاب الدعوه بود. بنا بر این وی را طلب کردیم تا به برکت وجودش، خداوند باران بر ما فرو بارد. نهایتاً با این شرط که پنجاه نفر گروگان در عوض او بفرستیم، وارد این منطقه شد و چنانچه خواستیم باران به برکت وجودش تا زنده بود می‌بارید. ابو موسی در این خصوص به خلیفه عمر نامه نوشت. عمر نیز از بزرگان صحابه به‌ویژه امام علی در این مورد کمک خواست و عاقبت دستور صادر شد که ابوموسی جسد را از مکانی که در آن هست بردارد و در جایی دفن کند که اهل شوش بر قبر او قادر نباشند. ابوموسی دستور داد آب رودخانه را تغییر مسیر دادند و جسد دانیال را در وسط رودخانه در قبری جای دادند و سپس آب را بر آن جاری ساختند.»
تاریخ‌نگاران معاصر در مجموع بر این نظر هستند که دانیال یک شخصیت جعلی است و کتاب او (کتاب دانیال) در زمان آنتیوخوس چهارم پادشاه سلوکی ساخته شده‌است.
در سال ۱۲۸۷ قمری مقبرهٔ دانیال نبی در شهر شوش به دستور شیخ جعفر شوشتری و به دست استاد حسن معمار تجدید بنا و بازسازی شد.
استاد جواد معمار فرزند استاد حسن در سال ۱۳۳۰ هجری قمری دو گلدسته بر آن ساخت. گنبد مقبره دانیال، مشابه گنبد آرامگاه امامزاده عبدالله شوشتر به شکل مخروطی (پلکانی) ساخته‌شد.
علاوه بر مقبرهٔ دانیال در شوش، از مکان‌های دیگری نیز به عنوان محل دفن وی نام برده می‌شود. از جمله کنجدجان در گلپایگان، مالمیر در خوزستان، کرکوک، بابِل، مقدادیه و موصل در عراق، سمرقند در ازبکستان و مسکو در روسیه.
این آرامگاه دارای گنبدی اورچین و دو پوسته است. این گنبد که در دورهٔ سلجوقی ساخته شده در حدود ۲۰ متر ارتفاع و حدود ۵ متر قطر دارد که در آن از تقسیم نیروها به وسیله آهیانه استفاده شده تا عمر گنبد افزایش پیدا کند.
داخل بنا، در قسمت ضریح دیوارها آینه‌کاری شده و بقیهٔ قسمت‌ها کاشی‌کاری شده‌اند. این آرامگاه دو حیاط دارد که در وسط حیاط اصلی‌اش حوض و در اطراف آن اتاق‌هایی برای استراحت زائران قرار داده شده‌است. سمت غربی آرامگاه پوشیده از کاشی‌کاری‌های ایرانی-اسلامی است و در سمت شرقی آن دو مناره به ارتفاع حدود ۱۰ متر در دو طرف قرار گرفته‌است. طبق چیزی که بر روی مناره‌ها حک شده قدمت آن‌ها به سال ۱۳۳۰ هجری قمری برمی‌گردد.آرامگاه دانیال نبی
تجدید بنا و بازسازی این مقبره در سال ۱۲۸۷ قمری به دستور شیخ جعفر شوشتری و به دست استاد حسن معمار، از معماران مشهور شوشتر انجام شد.
استاد جواد معمار فرزند استاد حسن در سال ۱۳۳۰ هجری قمری دو گلدسته بر آن افزود. گنبد مقبره دانیال، مشابه گنبد آرامگاه امامزاده عبدالله شوشتر به شکل مخروطی (پلکانی) ساخته‌شد.
تپه ژیان (گیان) مربوط به هزاره ۵ تا ۴ قبل از میلاد است و در شهرستان نهاوند، روستای گیان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محل خلمان قدیم آشوریها در سر پل ذهاب، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
برای دریافت اطلاعات بیشتر رجوع کنید به محمد بن بکران
مقبره پیر بکران مربوط به ایلخانان است و در شهرستان فلاورجان، بخش پیربکران، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این آرامگاه به سبک معماری آذری بنا شده است.آذری (معماری) ، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی ج ۱. (بازنشر در تبیان)
مقبره ملا مجدالدین ساری مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در ساری، خیابان ملا مجدالدین، داخل گورستان ملا مجدالدین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه تاریخی سنگ بست مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان فریمان، بخش مرکزی، روستای سنگ‌بست واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مقابر باغ گنبد سبز مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام -قرن ۸ ه‍.ق است و در قم، خیابان انقلاب، جنب گلزار شهدا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
معبد خورهه با قدمت ۲۲۰۰ سال مربوط به دوره سلوکیان است و در شمال شرق شهرستان محلات، در دهستان خورهه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این بنا در منطقه پشت گدار قرار دارد و از شمال به رشته کوه‌های هفتاد قله و از جنوب به رشته کوه‌های یخچال مرتبط شده‌است و تا شهر محلات به میزان ۴۸ کیلومتر بعد مسافت دارد.
حفاری‌های باستانی این مکان در تابستان ۱۹۵۵ (میلادی) توسط اداره باستان‌شناسی ایران به عمل آمد و در خلال این کاوش‌ها، تعدادی سفال و چند تکله نقره متعلق به دوره سلوکیان کشف شد. در پایان این کاوش‌ها، باستان‌شناسان کشف کردند که ساختمان خورهه مرکب از ۳ ساختمان مرتبط به هم بوده‌اند.
مناره خواجه علم مربوط به دوره تیموریان است و در اصفهان، متری قیام (سبزه میدان)، خیابان هاتف واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
«منار باباعلم که در خیابان هاتف واقع شده و از ابنیه قدیمی اصفهان است، به واسطه آنکه از چندی قبل اطراف آن را برای تعمیر خالی کرده بودند، در اثر بارندگی این دو روز، روزگذشته خراب شد و مختصر خرابی هم به خانه های اطراف خود رساند». این چند جمله کوتاه که روزنامه اخگر در 19 آذرماه 1313 منتشر کرده درواقع سند مرگ یکی از مهم‌ترین مناره‌های تاریخی اصفهان است.
ژان شاردن در عصر صفوی این مسجد و مناره را دیده و نوشته:«...نخستین بنای کوی سید احمدیان مناره خواجه عالم است که از بس زیباست آن را گلبار یعنی پر از گل هم می‌گویند. این بنایی است قدیمی و شایان توجه».
اوژن فلاندن طراحی این مناره ی زیبا را که در کنار مسجد اقاسی قرار داشته را در کارنامه ی خود دارد که معمولا به غلط آن را مناره علی می پندارند.
شاردن افسانه‌هایی را که پیرامون مناره خواجه علم در اصفهان عصر صفوی روایت می شده، ذکر کرده است:«می گویند زمانی که استاد معمار ... مشغول ساختن ... این مناره بود، شاگردش دور از نظر استاد خود پلکان این بنا را مضاعف ساخت، چنان که تا پله مخفی را نشان نمی دادند معلوم نبود. روزی که استاد برای مشاهده نتیجه کار شاگردش با وی بالای مناره رفت...هر دو، استاد از پیش و شاگرد از دنبال برای فرود آمدن پا در پله نهادند. پس از آنکه میان راه رسیدند شاگرد بی خبر استاد، زودتر از او، به وسیله راه پله های مخفی خود را به پایین رساند و در حالی که ماله به دست گرفته بود در درگاه مناره که معمار از آن فرود می آمد به کار مشغول شد. استاد چون وی را به دنبال خود می پنداشت از حضور او در آنجا سخت در شگفت ماند و چون از حقیقت کار و وجود پله‌های مخفی آگاه گشت خشنود شد.» روایت وجود یک گنج باستانی زیر این مناره هم در میان مردم آن دوران شایع بوده است:«مردم اصفهان بر این باورند که زیر این بنا گنجی عظیم وجود دارد و ماری مهیب و وحشتناک به بزرگی یک گوسفند که گاهی بر سر گنج دیده می‌شود آن را حفاظت می‌کند.»
طرح ساخت خیابان هاتف هنگامی که در عصر مدرن سازی اصفهان در زمان پهلوی اول به محله تاریخی میدان عتیق می‌رسد، راه خود را با ویرانی زیاد از میان بافت تاریخی این منطقه باز می‌کند و به سمت طوقچی پیش می‌رود. بخش‌هایی از بازارچه امامزاده اسماعیل و مسجد تاریخی خواجه علم یکی از قربانیان مهم این خیابان بوده است. استاد همایی درباره ویرانی این مسجد نوشته:«...نزدیک امامزاده اسماعیل به مساحت 30 ذرع در 18 ذرع. بیشتر اهمیت آن به واسطه مناره مرتفع سلجوقی بود ...قسمتی از کاشی‌های آن را به اداره فرهنگ منتقل کردند که معلوم نیست کجا رفته و چه شده است». پیش از ویرانی کامل مسجد خواجه علم، مناره با شکوه آن در اثر بی توجهی های مردم محلی از بین رفته بود. همایی نوشته:«سبب خرابی این بود که همسایگان متعدی نامسلمان اطراف پایه منار را تصرف و کم کم خراب کرده و در ریشه منار چاه و منبع ساخته بودند!» در غیاب نهادهای نظارت کننده و بی توجهی همسایگان، یک بارندگی شدید باعث نابودی یکی از زیباترین مناره‌های تاریخی عصر سلجوقی می شود. خبر این ویرانی در شماره 19 آذرماه روزنامه اخگر در دو جمله خلاصه شده است:«منار باباعلم، که در خیابان هاتف واقع و از ابنیه قدیمی اصفهان بود، به واسطه آنکه از چندی قبل اطراف آن را برای تعمیر خالی کرده بودند، در اثر بارندگی این دو روزه، روزگذشته خراب شده و مختصر خرابی هم به خانه‌های اطراف خود رساند». وقتی در سال 1902میلادی برج ناقوس 98 متری شهر ونیز ویران شد برای بازسازی آن تنها هشت سال زمان لازم بود و امروز هم این برج که در میدان تاریخی شهر قرار گرفته یکی از مهم ترین نمادهای تاریخی ونیز محسوب می شود، درحالی که از مناره 900 ساله خواجه علم جز یکی دو عکس خاک خورده هیچ چیزی باقی نمانده است.
مقاله مهرداد موسوی خوانساری http://www.isfahanziba.ir/node/81461
مدرسه خَرگِرد یا ‌‌مدرسه غیاثیه مربوط به دوره تیموریان است و در شهرستان خواف، روستای خرگرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
اﯾﻦ ﻣﺪرﺳﻪ دارای ۴ اﯾﻮان است ﮐﻪ دﻫﺎﻧﻪ ﻫﺮ اﯾﻮان آن ۵/۴ ﻣﺘﺮ و ارﺗﻔﺎع آنﻫﺎ ١١ ﻣﺘﺮ میﺑﺎﺷﺪ. در ﮔﻮﺷﻪﻫﺎی ﺻﺤﻦ ﻣﺮﮐﺰی،اﻃﺎقﻫﺎی ﮔﻨﺒﺪدار وسیعی اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻬﺖ ﺗﺪرﯾﺲ ﻣﺪرﺳﺎن ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺻﺤﻦ ٢٣ ﺣﺠﺮه ﻏﺮﻓﻪدار در دو ﻃﺒﻘﻪ اﯾﺠﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ.
مزار و مسجد قطب الدین حیدر مربوط به دوره تیموریان - دوره صفوی است و در تربت حیدریه، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سنگ‌نگاره ساسانی خان‌تختی مربوط به دوره ساسانیان است و در کیلومتر ۱۵جاده سلماس به ارومیه در نزدیکی روستای خان‌تختی و روی کوه پیرچتاووشنقش برجسته ساسانی خان تختی - وبگاه آفتاب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این نقش برجسته متعلق به قرن سوم میلادی و دوره پادشاهی ساسانیان است. سلماس کنونی در دوره اشکانیان یکی از مناطق حائل بین ایران و امپراتوری روم بوده و پس از آن به محل درگیری‌های نظامی دو ابرقدرت شاهنشاهی ایران ساسانی و امپراتوری روم بدل شد. سنگ‌نگاره خان‌تختی یادگار یکی از پیروزی‌های ایرانیان بر رومیان است و در آن اردشیر بابکان و ولیعهدش شاپور یکم تصویر شده‌است که در بازگشت از فتح ارمنستان و پیروزی بر سپاهیان روم، دو تن از حکمرانان ارمنی محلی، هدایایی به ایشان تقدیم می‌کنند.تابلوی سازمان میراث فرهنگی
این نگاره حدود ۵ متر عرض و ۲/۵ تا ۲/۸ متر طول دارد. در این سنگ‌نگاره دو نفر سوار و دو نفر پیاده هستند. سوار سمت چپ اردشیر بابکان است و سوار سمت راست شاپور یکم که در مقام ولیعهدی است و تاجی همانند پدرش دارد.[مردم محلی از نام شاهپور هم برای شهر سلماس استفاده میکنند] تاریخ ایجاد این نگاره ۲۳۸ میلادی است.
سنگ‌نگاره‌های برم دلک مربوط به دوره ساسانیان است و در شیراز، انتهای خیابان کفترک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این اثر بر صخرهٔ کوچکی در برم دلک در حدود ده کیلومتری شرق شیراز، دو نقش وجود دارد. در نقش سمت چپ، در برابر شاهزاده خانم ساسانی (شاپوردختک) تصویر یکی از بزرگان ساسانی (احتمالاً بهرام دوم) دیده می‌شود و در زیر بازوی این مرد کتیبه‌ای چهار یا پنج سطری به خط پهلوی کتیبه‌ای به قلم ریزی نگاشته شده‌است که اغلب حروف آن محو گردیده‌است. کتیبه ظاهراً در معرفی این مرد است.تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، ص ۹۳تفضلی، احمد، و به کوشش آموزگار، ژاله. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶
این سنگ نوشته‌ها با بیل مکانیکی مورد تعرض قرار گرفته و بخشی از آن تخریب شده‌است.
این اثر هم‌اکنون رو به نابودی است و مورد بی‌توجهی برخی از مسئولان و مردم قرار گرفته، به طوریکه مجوز احداث کارخانه‌ای در روبه روی این اثر تاریخی را داده‌اند و فاضلابهای این کارخانه به چشمه برم دلک می‌ریزد.
هم اکنون بر روی این سنگ نوشته‌ها یادگاری‌های بسیار زیادی نوشته شده‌است؛ و هر کسی با اسپری بر روی این سنگ نوشته آثاری برای خود به ثبت رسانده است. کمی پایین‌تر از این مکان (در حدود ۲۰ متری) ماشین‌ها اقدام به خالی کردن نخاله‌های ساختمانی خود می‌کنند و آنجا را به نخاله دانی تبدیل کرده‌اند.
آتشکده فراشبند مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان فراشبند، کیلومتر ۱۲ جاده فراشبند به کازرون واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این آتشکده ساسانی به صورت چهارطاقی کوچک از سنگ و گچ ساخته شده و همانندی بسیاری با آتشکده کازرون دارد.
پیکرهٔ شاپور یکم (۲۴۰–۲۷۲ میلادی) پیکره‌ای از شاپور یکم مربوط به دوره ساسانیان است که در دهانهٔ غار شاپور جای گرفته‌است. غار شاپور که یک غار طبیعی است و دسترسی بدان چندان آسان نیست، در شش کیلومتری شهر باستانی بیشاپور، و در ۶ کیلومتری شهرستان کازرون واقع شده‌است. این پیکرهٔ بسیار بزرگ که بلندای آن به ۶٫۷۰ متر و پهنای شانه‌هایش به بیش از ۲ متر می‌رسد، از برترین آثار به جا مانده از هنرهای تصویری دوران ساسانی است و در هنرهای باستانی آسیای نزدیک نیز یک استثناء قلمداد می‌شود.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
پیکرهٔ شاپور یکم در اصل از یک استالاگمیت تراشیده شده‌است که در طول میلیون‌ها سال در این غار بزرگ پدید آماده بود، و هم‌اکنون در فاصلهٔ ۳۵ متری از دهانهٔ غار و بر روی تراس چهارم موجود در غار قرار دارد. پیکرهٔ مزبور هم‌اکنون دقیقاً در جای اصلی خود نیست؛ با این توضیح که در نتیجهٔ زمین لرزه‌ای که به احتمال فراوان میان سده‌های ۱۴ تا ۱۸ میلادی رخ داده بود، پیکره واژگون گشته بود. در دههٔ پنجاه سدهٔ بیستم میلادی، کار برپایی دوبارهٔ پیکره آغاز گردید، اما از آنجا که پاهای آن کاملاً از بین رفته بودند، پیکره بر روی دو ستون بتونی قرار گرفت که این ستون‌ها اینک در کنار کفش‌های اصلی پادشاه بر روی کف غار قرار دارند.
بر روی تمام زوایای این پیکرهٔ بی‌همتا، کار سنگ‌تراشی به‌صورت بسیار هماهنگ، با زحمت بسیار و دقت نظری فراوان صورت گرفته‌است. برای تراشیدن استالاگمیت به صورت پیکره، هنرمند پیکرتراش به‌طور حتم از یک طرح تصویری یا مدلی که از گچ یا خاک رس درست شده بود و پیکره را در اندازه‌های بسیار کوچک‌تر نشان می‌داد، بهره برده‌است. به هنگام ساختن پیکره، اندازه‌های اندام‌های بدن که در مدل کوچک در دسترس بوده، با خط‌کش‌های اندازه‌گیری سنجیده و بر روی استالاگمیت در مقیاسی چندین برابر اعمال می‌شده‌است. به سبب این که استالاگمیت ایستایی خود را هنگام ساختن پیکره حفظ کند، احتمالاً کار تراش و شکل دادن به بخشی از آن، در مراحل گوناگون از بالا به پایین صورت گرفته‌است. برای برداشتن بخش‌های بزرگ و ضخیم استالاگمیت، بی‌شک ابزار آهنی و فولادی به کار رفته‌است. سطح بسیار صاف پیکره نشان‌دهندهٔ آن است که پیکره در پایان کار با دقت فراوان صیقل داده شده‌است. پس از کار صیقل دادن، پیکره ایستاده در غار با رنگ سرخ ملایم رنگ‌آمیزی گردیده‌است. به سبب واژگون شدن، بخش بزرگی از دست‌ها و پاهای آن از بین رفته‌است، اما سر و بالاتنه‌اش نسبتاً خوب باقی‌مانده. پیکرهٔ شاپور، بالاتنه‌ای نیرومند و عضلانی را نشان می‌دهد که از بالا به پایین باریک‌تر می‌شود.
پیکرهٔ ایستاده در غار، تاجی کنگره‌دار بر سر دارد که شمار کنگره‌هایش به چهار می‌رسد. در بخش پایینی تاج، یک دیهیم بسته شده، به همین خاطر تنها قسمت کمی از پیشانی پادشاه دیده می‌شود. انبوه موها، موج‌وار از زیر تاج بیرون می‌آیند و قرینه‌وار بر دو شانه می‌نشینند. چشم‌های پادشاه بزرگ و باز است. بر لب‌های بالایی و پایینی، سنگ‌تراشی دقیقی به‌وضوح به چشم می‌خورد. ابروان نازک و کمانی پادشاه به هم پیوسته‌اند. بخش بزرگی از بینی که از بالا به پایین پهن‌تر می‌شود، از بین رفته‌است. دهان پیکره بسیار آسیب دیده‌است و تنها قسمت کوچکی از زاویهٔ راست آن سالم بره جا مانده. این قسمت نشان می‌دهد که دهان و لب‌های پیکره در اصل بسته بوده‌است. صورت پیکره، سبیلی بلند و قیطانی و ریشی کوتاه دارد، اما ریش زیر چانه‌اش بلند است. زیورآلات شامل یک گردنبند، دو گوشواره و یک دستبند در دست راست می‌باشد.
خطی نیم‌دایره‌ای که در بالای گردنبند پیکره آورده شده‌است، نشان‌دهندهٔ آن است که پیکره در بالاتنهٔ خود یک زیرپوش دارد. اگرچه بخش بزرگی از این جامه زیرین معلوم نیست، اما می‌توان دریافت که بدون چین و در اصل از جنسی ضخیم بوده‌است. تن‌پوش اصلی بالاتنه پیکره، همانند یک کت است که بسیار تنگ بر تن نشسته و با چین‌های بسیار ظریف که همانند شعله‌های آتش هستند، تزیین گردیده‌است. بالاپوش پیکره در ناحیهٔ کمر به‌وسیلهٔ کمربند تنگی بسته شده‌است. بر روی آن، کمربند دیگری نیز دیده می‌شود که برخلاف کمربند بالاپوش به‌گونه‌ای آزادانه‌تر به تصویر کشیده شده و به‌حالتی کج روی کمر نشسته‌است. این کمربند در اصل وظیفه نگه‌داشتن قبضهٔ شمشیر پادشاه را بر عهده داشته‌است. قبضهٔ شمشیر که در سمت چپ پیکره قرار دارد، بسیار آسیب دیده. دو دست پادشاه در دو حالت گوناگون به نمایش گذاشته شده‌اند؛ در حالی که دست راست آن بر بخش پایینی کمر قرار گرفته، دست چپ او بر روی دستهٔ شمشیر قرار دارد.
شلوار پیکره در اصل بسیار بلند بوده‌است، به گونه‌ای که امروزه نیز می‌توان اثرات چین‌وشکن‌های آن را بر کف غار و در اطراف کفش‌های آن مشاهده کرد. با بلند نشان دادن شلوار پیکره و کشاندن چین‌های آن بر کف غار، هنرمند سنگ‌تراش علاوه بر آن‌که به اصل زیباسازی پیکره و پوشاک آن می‌اندیشیده، ایستایی این سازهٔ چندتنی را هم، که تنها روی دو پایش قرار گرفته‌است، در نظر داشته؛ بدین صورت که وی با پهن‌تر درست کردن پاها و به نمایش گذاشتن چین‌های شلوار روی زمین، قدرت ایستایی مجسمه را دوچندان کرده‌است.
کفش‌های پیکره موازی هم نیستند، بلکه کمی از یکدیگر باز شده‌اند. کفش چپ کمی جلوتر از کفش راست قرار دارد. این دو کفش، امروزه اوضاع متفاوتی دارند؛ کفش راست به‌کلی آسیب دیده‌است. کفش‌ها در اصل بنددار بوده‌اند؛ به گونه‌ای که امروزه هم می‌توان اثرات s مانند آن را بر سطح زمین مشاهده کرد.
در دوران ساسانی ساختار تاج پادشاهان و گوناگونی آن چشمگیر است. گوناگونی تاج پادشاهان ساسانی در درجه نخست به سبب شکل ظاهری آن است و جزئیات ساختاری آن مبتنی با قوانین سختگیرانه‌ای بوده‌است. برای شناسایی تصویر یک پادشاه ساسانی، آگاهی داشتن از شکل ظاهری تاج آن پادشاه ضروری می‌باشد، چرا که در این دوران، ساختار تاج از پادشاهی به پادشاه دیگر تفاوت می‌کرده‌است. هر پادشاه ساسانی به هنگام شروع پادشاهی خود تاج ویژه خود را بر سر می‌نهاد. با تکیه بر شکل تاج پیکره که شامل دیهیم، بخش میانی کنگره‌دار و کوریمبوس می‌باشد و همچنین با در نظر گرفتن معیارهای گوناگون تاریخ هنر، پیکره ایستاده در غار را می‌بایست متعلق به شاپور اول، دوّمین پادشاه ساسانی، دانست.
بر روی تاج کنگره‌دار پیکره شاپور اول در اصل یک کوریمبوس قرار داشته‌است که هم‌اکنون اثری از آن بر جای نمانده‌است. فرق سر پیکره ایستاده در غار به گونه‌ای چهار گوش صاف شده‌است و یک سوراخ در میان این چهار گوش ایجاد شده‌است. کارایی این سوراخ تعبیه شده در فرق سر پیکره تنها برای نصب و جاسازی کوریمبوسی بوده‌است که بی شک جنس فلز بوده‌است. بنا بر پژوهش‌های انجام شده در دانشگاه بازل، بلندای کوریمبوس فلزی پیکره شاپور اول در حدود ۱٫۵۵ متر و پهنای در حدود ۱ متر و وزن آن، حتی با داشتن دیواره‌ای بسیار نازک، بیش از یک تن بوده‌است.
انبوه موهای پیکره که از زیر دیهیم پادشاه بیرون زده‌اند در سمت چپ سر به خوبی باقی‌مانده‌است، اما لبه‌های بیرونی موهای سمت راست سر از بین رفته‌است. هرکدام از دو دسته موی قرینه وار در دو سوی چهره پیکره شاپور از چهار رشته موی برجسته تشکیل شده‌اند که هرکدام به گونه‌ای برجسته و موج وار بر روی دیگری نشسته‌اند. الگوی پرداخت و ایجاد این رشته‌های مو در دو سوی سر یکسان است. این در حالی است که در پشت سر، بخش انتهایی هر رشته مو به گونه‌ای گرد و حلزونی شکل نشان داده شده‌است. در دو سوی سر، رشته موهای موج وار پادشاه در درازا و پهنا بر روی شانه‌های پیکره به گونه‌ای چشمگیر پهن شده‌اند، و در این میان تنها پایین‌ترین رشته مو جزء کوچکی از شانه را لمس می‌کند. از نظر هنر سنگ‌تراشی، در آرایش موی سر پادشاه بالاترین درجهٔ انعطاف و شکل‌پذیری پیداست. این چهار رشته مو که بر روی هر شانه پیکره قرار گرفته‌اند، آشکارا از همدیگر جدا هستند و هر رشته از مو با خطوطی بسیار ظریف‌تر به بخش‌های کوچک‌تری تقسیم می‌گردد. شمار رشته‌های برهم نشسته مو در دو سوی سر پادشاه در ابتدا چهار و در انتها به سه می‌رسد، این در حالی است که شمار رشته‌های گوی وار و همگون مو در پشت سر پیکره به دو می‌رسد.
این سبک از آرایش مو و نحوه پرداخت و نمایش آن را می‌توان تنها بر روی آن نقش برجسته‌های شاپور اول دید که بین سال‌های ۲۶۰–۲۷۲ میلادی به وجود آمده‌اند. به همین سبب تاریخ ساخت و اتمام موفقت آمیز پیکره شاپور اول را می‌باید کمی پیش از سال ۲۷۰ میلادی دانست.
برخی گمانه‌زنی‌ها واژگونی پیکره را در نتیجه زمین لرزه‌ای که به احتمال بسیار در بازه سده‌های ۱۴ تا ۱۸ میلادی رخ داده بود، می‌دانند. در برخی منابع نیز واژگونی آن را در جریان حمله اعراب به ایران به دست مهاجمان عرب می‌دانند.روزنامه اطلاعات مورخ پنجشنبه ۳ شهریور ۱۳۹۰ شماره ۲۵۱۱۲ بخش امروز در تاریخ
پس از سالیان دراز که این پیکره شکسته و بر روی زمین افتاده بود، در سال ۱۳۳۶ خورشیدی از سوی پایوران ارتش ایران به دستور محمدرضاشاه پهلوی در استان فارس بازسازی و بر روی پایه استواری قرار گرفت.
در دهانه غار دو سنگ‌نبشته وجود دارد که یکی از آن‌ها برگردان متن سنگ‌نبشته شاپور در نقش رجب و دیگری دربارهٔ چگونگی برپاسازی دوباره پیکره پس از ۱۰۰۰ سال در سال ۱۳۳۶ بدست ارتشمعاونت امور مجلس و استانها را شرح می‌دهد. هر دو سنگ‌نبشته از سوی ارتش بنا شده‌است:
میل نادری یا میل نادری فهرج یا میل نادری نرماشیر مربوط به دوره سلجوقیان است و در جنوب شرقی نرماشیر، فهرج بم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
میل نادری فهرج به بلندای نزدیک به چهل گز از آجر ساخته شده و تزئینات آجرکاری جالب توجهی دارد. این میل به دستور نادر شاه افشار برای راهنمایی کاروانیان بم و فهرج در صد کیلومتری شهر بم بازسازی شده‌است.
این بنا در مسیر راه زاهدان - کرمان جای گرفته و در بازه سال‌های ۱۱۶۰–۱۱۴۹ ه. ق ساخته شده است. بلندی آن ۵۵ پا (نزدیک به ۱۷ متر) و محیط آن ۴۳ فوت (۱۳ متر) است.
مسجدشعیا و امامزاده اسماعیل مربوط به دوره سلجوقیان است و در اصفهان، میدان امام علی، خیابان هاتف واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۱۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
وی از نوادگان امام حسن مجتبی می‌باشد. نسب وی با دو اختلاف به صورت زیر در کاشی‌ها و منبت کاری چنین ثبت شده‌است:
اما استاد همایی معتقد است که این نسب‌ها هر سه اشتباه است و او از اعقاب دورتر زید بن حسن می‌باشد.
صاحب مکیال المکارم، پدر وی (میرزا عبدالرزاق موسوی)، داماد (سید مرتضی موحد ابطحی) و فرزندش (سید محمد فقیه) امام جماعت این مکان بوده‌اند.
این امامزاده همچنین مقبره شعیای نبی از پیامبران بنی اسرائیل است.
مقبره شیعا در زمان خلافت امام علی تبدیل به مسجدی شد که جامع خوشینان و بعدها مسجد شیعا نام گرفت. این مسجد اولین مسجد شهر اصفهان بوده‌است.ایسنا
ساختمان اصلی بنا را را به دوران قبل از اسلام نسبت می‌دهند، اما مناره و قسمتی از ساختمان کنونی متعلق به دوران سلجوقی است. آثاری از دوران صفوی مانند ساختمان بقعه، رواق و صحن بعداً به بنای سلجوقی اضافه شده‌است.
کتیبه سر در رواق بقعه به خط ثلث سفید با کاشی معرق بر زمینه لاجوردی به خط محمدرضا امامی است. تاریخ این کتیبه ۱۰۴۱ هجری قمری است که در زمان شاه صفی جانشین شاه عباس اول نوشته شده و در آن به نام این شاه اشاره شده‌است. در بالای در چوبی بقعه کتیبه دیگری وجود دارد که به خط ثلث است و تعمیرات بنا در زمان شاه سلطان حسین را ذکر کرده‌است. در اطراف بقعه نیز اشعاری به خط نستعلیق بر زمینه لاجوردی به قلم محمد صالح اصفهانی گچبری شده و طی اشعاری تاریخ ۱۱۱۱ هجری را بیان می‌دارد.
درب بسیار ارزشمندی از دوران آل مظفر بین مقبره و دالان امامزاده قرار دارد. بقعه و ساختمان اصلی مربوط به دوران صفوی است.
به گواهی سنگ نبشته‌ها، چند تن از سرشناسان در جوار آن آرمیده‌اند:
سنگاب شرقی: کتیبه‌ای که شامل صلوات به چهارده معصوم است به صورت برجسته و به خط ثلث بر اطراف لبه این سنگاب تراشیده شده‌است، و بقیه بدنه حاوی نقوش گل و بته برجسته است. پایه سنگاب چهارگوش است. علاوه بر کتیبه ذکرشده، نوشته دیگری هم به این شرح بر روی سنگاب دیده‌می‌شود: «وقف نمود بر آستانه حضرت امامزاده اسماعیل این حوض را حاجیه شاهمر بنت حاج میرزا علی جزی برخواری سنه ۱۰۴۹». بر اساس این مدرک، سنگاب در سال ۱۰۴۹ (قمری) برابر با سال ۱۰۱۸ (خورشیدی) که مصادف با حکومت شاه صفی بوده ساخته‌شده‌است.
سنگاب غربی: پایه این سنگاب همانند سنگاب شرقی است. بر روی بدنه خارجی سنگاب کتیبه صلوات بر چهارده معصوم به خط ثلث، و در زیر آن نقشهای تزئینی برجسته در سه ردیف مشخص وجوددارد. پنج کنده‌کاری دایره‌ای شکل که محل قرارگرفتن کاسه‌های آبخوری بوده‌است در لبه سنگاب به چشم می‌خورد.
مناره مسجد جمعه (جامع) مربوط به دوره سلجوقیان است و در ساوه، خیابان سلمان ساوجی، مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این مناره که از آجر و ساروج ساخته شده است، در خارج از محدوده بنای مسجد جامع قرار دارد. ارتفاع مناره ۱۴ متر و قطر آن ۳٫۵ متر می‌باشد و در داخل آن پله‌هایی قرار دارد. قسمت پایینی این مناره ساده بوده و قسمت‌های بالایی آن، مزین به نقوش آجری می‌باشد. بر اساس مستندات تاریخی، این مناره در ابتدا کاملاً عمودی و دارای ارتفاعی بالغ بر ۳۰ متر بوده است. در اثر سیل ناشی از طغیان رودخانه مزدقان در سال ۱۰۵۱، این شهر به کلی تخریب شد و تنها چند اثر مستحکم باقی ماندند که مسجد جامع و این مناره از آن جمله هستند که این مناره نیز در اثر سیل مایل شد و عمود بودن خود را از دست داد. هنوز علت اصلی تخریب نیمه بالایی مناره مشخص نشده است.
مسجدجامع خرگرد مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان خواف، روستای خرگرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مناره مسجد جامع سمنان مربوط به دوره سلجوقیان قرن ۵ ه‍.ق است و در سمنان، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه خواجه نظام‌الملک معروف به دارالبطیخ مربوط به دوره سلجوقیان -قرن۱۳ ه‍.ق است و در اصفهان، متری قیام (سبزه میدان)، خیابان ولی عصر، کوچه سلطان سنجر واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. در این مکان خواجه نظام‌الملک و نیز سلطان ملکشاه یکم به خاک سپرده شده‌اند.
مسجد میرعماد یا مسجد میدان مربوط به دوره سلجوقیان تا دوره صفوی است و در کاشان، خیابان میر عماد واقع شده و این اثر با نام "مسجد میدان" در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد میرعماد کاشان از بناهای زمان ترکان قراقویونلو در زمان سلطان جهانشاه است که به احتمال زیاد بر بنا مسجدی از دوران خوارزمشاهی احداث شده است. اصل بنای اولیه آن متعلق به دوره سلجوقی بوده که بر اثر ویرانی‌های عهد مغول، بعدها خواجه عمادالدین آن را از نو مرمت و تجدید بنا کرده است. زیرا محراب قدیمی آن که تا اوایل قرن حاضر هم در محل خود بوده و اکنون در موزه اسلامی برلین نگاهداری می‌شود، در کتیبه آن نوشته شده "در سال 623 هجری توسط حسن بن عربشاه در کاشان ساخته شده است." بنابراین از سده هفتم هجری مسجدی با این محراب باقی و به جا مانده است تا آنکه پس از 250 سال بعد به عصر خواجه عمادالدین برخورد کند. این محراب از جهت ظرافت و زیبایی و دقایق فنی منحصر به فرد است چنانکه بیشتر سیاحان و ایران شناسانی که به کاشان سفر کرده و محراب عظیم این مسجد را از نزدیک دیدند از آن به زیبایی و شگفتی یاد کرده‌اند.
این بنا دارای سر در رفیع و معروف و صحن مربع شکل و چهار ایوان بر پیرامون آن و گنبدخانه و دو شبستان جنوب‌غربی و جنوب‌شرقی است. منبر کاشی‌کاری با مصالح بنایی در گنبدخانه مسجد قرار دارد که مربوط به قرن نهم و متعلق به زمان سلطان ابوسعید گورکانی است.
مسجد میرعماد دارای سر در عالی و زیبایی است که به واسطه نمایش فنون معماری اصیل ایرانی در بنای آن بسیار جالب و قابل توجه است زیرا در قرینه‌سازی نمای سر در مسجد ابتکاری به کار برده شده که انحراف جهت بنا را نسبت به محور جلوخان و میدان مقابل مسجد با وضع غیر محسوسی بر طرف ساخته است. بر جداره‌های اطراف و حوالی سر در نیز مجموعه سودمندی از کتیبه و سنگ نبشته‌ها و فرامین پادشاهان قراقویونلو و صفویه تا قاجاریه ثبت شده که اطلاعات مهم تاریخی، آداب و رسوم زمان و سنن اجتماعی و راه و روش فرمانروایان گذشته را منعکس می‌سازد.
در اوایل دهه نود عملیات بازسازی و بهسازی و مرمت بنا انجام گرفت. سبک سازی بام شامل کندن لایه‌های فرسوده بام و حمل آوار به بیرون مسجد، استحکام بخشی سقف‌ها شامل در آوردن بندهای فرسوده گچی و اجرای دوغاب گچ به صورت کف مال بر روی آنها، اجرای پالانه آجری به همراه دوغاب ریزی مجدد، اجرای دیواره‌ها و سقف قید بندی جهت تسطیح بام، اجرای شیب بندی با پوکه معدنی مرغوب، اجرای پلاستر و ایزوگام و در نهایت اجرای آجر فرش سنتی روی بام و بندکشی آن از اقداماتی است که در بازسازی و مرمت این مسجد تاریخی انجام شده است.
تالار اشرف مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان سپه، خیابان استانداری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تالار اشرف یکی از بناهای تاریخی اصفهان است که در دوره صفوی سکونت‌گاه پادشاه، و حرم سلطنتی بود و در دوران قاجار، خانه صارم‌الدوله (فرمانده نظامیان اصفهان) شد و سپس به انبار علوفه و اقامت‌گاه سربازان روسی تبدیل شد و روزگاری به اداره صحیه و سجل احوال، اداره معارف، اداره فرهنگ و هنر، اداره آموزش و پرورش، و اداره تشریفات استانداری تغییر کاربری داد. تالار اشرف که در زمان شاه عباس دوم صفوی ساخته شد و در دوره شاه سلیمان کامل شد، در محدوده تاریخی دولتخانه صفوی و در نزدیکی رکیب‌خانه، تالار تیموری، توحیدخانه و کاخ چهلستون قرار داشت و اکنون در غرب خیابان استانداری و در محدوده باغ استانداری اصفهان واقع است.
این بنا به طور کامل با چوب بست ساخته شده بام آن مسطح بر پایه‌های بلند ضخیم پوشیده از طلا نهاده شده است.
در اوایل جنگ جهانی اول به عنوان انبار مورد استفاده واحدهای نظامی و سپس به جایگاه دسته موزیک نظامی تبدیل می‌شود.
حدود ۸۰سال قبل پس از تخریب ساختمان‌های چپ و راست تالار اداره باستان‌شناسی با مرمت بنا از ویرانی آن جلوگیری کرده و سپس ساختمان برای استقرار اداره معارف عمومی در نظر گرفته می‌شود.
عمارتی که به نام تالار اشرف نامیده می‌شود باقیمانده کاخ‌های عصر صفوی است که در منطقه دولت خانه در کنار قصرهای دیگری همچون تالار سرپوشیده، کاخ هشت بهشت، کاخ پشت مطبخ، رکیب خانه و تالار تیموری مجموعه‌ای از کاخ‌های باشکوه آن روزگار را تشکیل می‌داده است.
کلمه «اشرف» باعث شده تا برخی ساختمان این عمارت را به «اشرف افغان» نسبت دهند. اما مطالعات محققین و پژوهشگران بیانگر این نکته است که «تالار اشرف» در زمان شاه عباس دوم ساخته شده و در عصر جانشین او شاه سلیمان کامل شده است.
این اثر زرنگار از لحاظ هنر تزئین و نقاشی و مقرنس‌های زیبا و گچبری و طاقهای متناسب ضربی جلوه و شکوهی خاص دارد.
بسیاری از خارجیانی که در روزگار صفویه و بعد از آن دوران به شهر اصفهان آمده‌اند تالار اشرف را بنائی نفیس، شکوهمند و زیبا توصیف کرده‌اند.
برخی از محققین نوشته‌اند در اوائل جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ میلادی) تالار اشرف انبار علوفه بوده و بعد از آن یکی از واحدهای نظامی در آن مستقر شده است و در این زمان بوده است که گچبریها و نقوش زیبای کاخ را در زیر اندودی از گچ پنهان کرده‌اند.
در اواخر دوره قاجار، مرمت هائی در آن صورت گرفت و از ویرانی نجات یافت. پس از این تعمیرات بود که به اداره معارف وقت اختصاص یافت. بعد از دوران قاجار تعمیرات بیشتری در عمارت به عمل آمد و نقاشی هائی که از زیر گچ خارج شده بودند به وسیله استادکاران و نقاشان برجسته و هنرمند اصفهان ترمیم شدند.
در حال حاضر عمارت تالار اشرف یکی از بناهای بسیار معروف اصفهان است. این شهرت بیشتر به خاطر نقاشی‌های زرنگار و گچبریهای پرکار آن است.
عمارت باشکوه اشرف، دارای تالاری بزرگ در میانه بنا و اتاق‌های جانبی است. تالار اصلی دارای سقف قوسی بلند (چون سقف آسمان) با تزئینات بسیار نفیس مقرنس کاری و قطاربندی با پوشش زرنگار و گچ‌بری‌های رنگین و لاجوردی زیباست که در هیچ‌کدام از بناهای دوره صفوی همانند ندارد. در نقطه اوج سقف تالار مرکزی، شمسه‌ای گردان یا گردونه مهر با ۲۴ شعاع زرین، چشم را خیره می‌کند که در میانه یک شمسه بزرگ‌تر دوازده‌پَر و در دل مقرنس‌های زیبای پُرنقش و نگار می‌درخشد و منظومه‌ای از ستاره‌های منقوش بر مقرنس‌ها برگرداگرد این کانون تابنده حلقه زده‌اند.
مسجد ساروتقی مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، بازارچه حسن‌آباد، کوی امامزاده واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۱۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این مسجد ساده و آجری است و نقاشیهای بی نظیری از سمت داخل گنبد دارد. هم‌اکنون این مسجدصرفاً برای ادای نماز باز می‌شود. محراب اندکی پایینتر از نمازخانه و خود نمازخانه اندکی بالاتر از حیاط که تقریباً هم اندازه خود نمازخانه و ساده است، می‌باشد.
جعفر بن موسی کاظم (شاهرضا) به اعتقاد اکثریت مردم از فرزندان موسی بن جعفر و از برادران علی بن موسی است. بنا بر آنچه از اسناد در دست است قول صحیح‌تر این است که شاهرضا از فرزندان بلافصل موسی کاظم بود و در دامنه کوهی که امروز در جوار حرم است کشته شده است و سرش از تن جدا شد که در طوقچی اصفهان (بقعه راس الرضا) دفن شده است.حاج محمد ابراهیم همت فرمانده تیپ ۲۷ محمد رسول الله هم که در عملیات خیبر کشته شد و همچنین بابا رستم بختیاری از عارفان مشهور قرن سیزدهم قمری که در ابتدای دوره قاجاریه می‌زیست وبه رستم بیک نیز شهرت دارد در این مکان دفن شده اند.
مقبره امامزاده شاه رضا مربوط به دوره صفوی است. این بنا در ورودی شهرضا و در کنار کوهی به نام کوه سفیدی واقع شده است و با توجه به فضای سرسبز موجود در این منطقه مسافرانی که از سوی اصفهان به شهرضا وارد می‌شوند این مکان را خواهند دید.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبرۀ خواجه ربیع مربوط به دورۀ صفوی است و در مشهد، انتهای خیابان خواجه ربیع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این بنا به توصیۀ شیخ بهایی توسط شاه عباس صفوی در نیمۀ اول سدۀ هجری ساخته شده‌است.
نام خواجه ربیع در تاریخ ربیع بن خثیم است. او از طایفۀ بنی اسد و ساکن کوفه بوده است او در سال‌های پایانی عمر ساکن شهر نوغان (مرکز ولایت توس در آن زمان) شده و سرانجام در سال ۶۳ ه‍.ق یا به روایتی دیگر در سال ۶۱ درگذشته و در یک فرسنگی شمال نوغان دفن گردیده‌است.
شاه عباس صفوی در اوایل سدۀ یازدۀ قمری با توصیه و مشورت شیخ بهایی دستور احداث مقبره‌ای باشکوه برای خواجه را صادر کرد. اساس بنای کنونی مقبرۀ خواجه ربیع همان است که در سال‌های ۱۰۲۶ تا ۱۰۳۱ ه‍.ق به امر شاه عباس و با سرپرستی یکی از سادات رضوی مشهد به نام «میرزا افلغ» احداث شده‌است. آرامگاه خواجه ربیع یکی از ابنیۀ زیبا، دیدنی و متبرک است که به همین علت‌ها همه وقت مورد توجه و مراجعۀ اهالی مشهد و زائران و مسافرانی است که به مشهد مشرف می‌شوند. با توجه به زمان درگذشت خواجه، وی از زمرۀ قدیمی‌ترین رجال مدفون در پیرامون شهر کنونی مشهد است. مدفن او طی چهارده سدۀ گذشته همواره محلی محترم و زیارتگاه عموم مسلمانان بوده‌است.
روستایی که باغ آرامگاه خواجه در آن واقع شده «حسین‌آباد خواجه ربیع» نام دارد و از جمله موقوفات مزار خواجه می‌باشد. ادارۀ باغ و مزار خواجه ربیع در سدۀ اخیر بر عهدۀ آستان قدس رضوی است، در حالی که پیش از آن متولی خاص داشته‌است. در وقف‌نامۀ قابل تأملی که از مدرسه پریزاد مشهد با تاریخ ۸۲۳ ه‍.ق باقی است، بانی آن مدرسه (پریزاد خانم) از اعقاب خواجه ربیع معرفی کرده‌است. باغ خواجه ربیع یکی از قبرستان‌های مهم شهر مشهد نیز می‌باشد. جد شاهان قاجار (فتحعلی خان قاجار) نیز که در سال ۱۱۳۹ ه‍.ق توسط نادرقلی افشار در همان باغ کشته شده در زیر گنبد مقبرۀ خواجه مدفون است.
مقبرۀ خواجه ربیع بنایی باشکوه در باغی وسیع و مصفا، بر کنارۀ کشف رود و در حاشیۀ شمالی شهر مشهد واقع است. این مقبره دارای گنبدی به ارتفاع ۱۸ متر بر روی بنایی چهار ایوانی است. گنبد بنا دو پوششه و پوشیده از کاشی‌های زیبای فیروزه‌ای و درون بنا هم مزین به نقاشی‌های طلایی رنگ است.
طرح آرامگاه در نمای بیرونی هشت ضلعی و در درون چهار ایوانی است. از انتهای ایوان‌های اضلاع بزرگ راهروهایی به درون باز شده‌اند. بر فراز بنا گنبد فیروزه‌ای رنگ قرار گرفته‌است که ارتفاع گنبد تا کف ۱۸ متر می‌باشد. از میان دیوار و پشت ایوان‌های چهارگانهٔ اصلی، چهار ورودی وجود دارد که به شاه‌نشین‌ها راه دارند و ورودی اصلی از یک ایوان بلند تشکیل گردیده‌است که در دو طاق‌نما در پایین و بالا ایجاد شده و در میان طاق‌نماها، در ورودی و پنجرهٔ مستطیل‌شکلی جاسازی گشته‌است همچنین نمای خارجی بنا نیز، از تزئینات جالب و چشمگیری برخوردار است که عمدهٔ تزئینات آن به صورت معقلی انجام شده‌است و تزئینات کاشی‌کاری در زیز ایوان نیز، به مجموعهٔ بنا جلوهٔ خاصی بخشیده‌است.
بقعه خواجه ربیع از نظر هنری نیز جایگاه والایی دارد زیرا کاربرد کاشی‌های الوان در نمای خارجی، نقاشی‌های طلایی رنگ بر رویة دیوارة داخلی و نیز دو کتیبه به خط علیرضا عباسی - خوشنویس بزرگ عهد صفوی - جلوه خاصی به آن بخشیده‌است. این دو کتیبه زیبا با تاریخ‌های ۱۰۲۶ و ۱۰۳۱ ه‍.ق در داخل گنبد و ساقه خارجی آن سال‌های احداث و تزیین بنا را می‌نمایاند. کاشی کاری بنا از نوع یک رنگ و معرق و زیر رنگی است که نقش‌های زیبای هنری و گیاهی و کتیبه‌ها را شکل داده‌اند.
مشهد میر بزرگ عمارت و مقبره‌ای است که مربوط به دوره صفوی -قرن ۸ ه‍.ق است و در آمل، سبزه میدان، محوطه مصلی آمل واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
آرامگاه میربزرگ آمل، یکی از بناهای تاریخی مهم و بزرگ به شمار می‌رود. ساختمان اصلی بقعه میربزرگ متعلق به قرن هشتم هجری قمری است که با طرحی چهار ضلعی ساخته شده ولی ساختمان کنونی آن به قرن یازدهم هجری و دوره صفوی مربوط می‌باشد. این بقعه از نظر ویژگی‌های معماری، تزئینات، کاشی‌کاری نماها و خصوصاً سر در ورودی، اهمیت تاریخی دارد. کتیبه قدیمی در زیر طاق آن وجود دارد و کاشی کاری آن منحصر به فرد در داخل بنا و بیرون آن موجود است. داشتن حوز در بالای بقعه یکی از شاهکارهای آن زمان بوده‌است که بعضی وقت‌ها طلبه‌ها در قدیم برای خواند درس به بالای عمارت می‌رفتند و درس می‌خواندند.
ورودی اصلی مقبره در سمت جنوب قرار دارد و بالای سر آن کتیبه کوفی بنایی با خط سیاه بر زمینه زرد کاشی نوشته شده‌است: [سبحان الله] و الحمدالله و لااله الاالله و الله اکبر و [لا حول و لاقوة الا بالله]. در بالای این کتیبه نیز دو بار کلمه محمد به خط کوفی با کاشی معرق مشکی بر زمینه سفید نوشته شده‌است. هر یک از اضلاع بیرونی دارای ۵ طاق نماست. گنبد بیرونی بنا هشت ضلعی و نوساز است و پایه‌های گنبد با ۳۲ قاب کاشیکاری (در هر ضلع ۴ قاب) و با کتیبه کوفی بنایی به شرح الله، محمد، علی، لااله الاالله مزین شده‌است. بنای فعلی بقعه در دو طبقه احداث شده که با توجه به کثرت اتاق‌ها و شیوه معماری، به احتمال زیاد به عنوان مدرسه، خانقاه، مسجد و عمارت نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است. صحن اصلی این بقعه به ابعاد ۴۶٫۹*۴۶٫۹ و چهارگوش است. این صحن که هسته مرکزی آرامگاه را تشکیل می‌دهد، از سوی جنوب حیاط باز می‌شود و از سمت شرق به مسجد و از دو جهت دیگر به شبستان‌ها مرتبط است. چهار کنج این صحن را با چهار گوشوار، به هشت ضلعی تبدیل نموده و گنبدی بلند و مدور روی آن زده‌اند. کتیبه‌هایی نیز در زیر گوشوار با خط سفید ثلث بر زمینه کاشی آبی دیده می‌شود که مشتمل بر آیاتی از کلام‌الله مجید و حدیثی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام است.