moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
مسجد جامع مهاباد تقریباً در مرکز شهر و در داخل بافت قدیم آن قرار دارد و بر اثر تغییر و تحولات شهرسازی مقداری از بافت اطراف آن نوسازی و این بنای قدیمی فعلاً در بین مجموعه‌ای از واحدهای قدیمی و نوساز محصور شده است. مسجد جامع مهاباد بعد از خیابان حافظ و در داخل کوچه مسجد جامع قرار دارد و در ضلع شمالی آن سالن نسبتاً بزرگی احداث شده است. این مسجد دو ایوانه و از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین بناهای تاریخی دوره اسلامی در غرب کشور به شمار می‌رود و توازن شکل طاق، گنبد و شبستان باعث شده که، پس از گذشت ۳۳۸ سال از زمان ساخت آن، سالم باقی بماند. از نظر مشخصات فنی، شبستان بزرگ مسجد با سه فرش انداز، ۱۰ ستون سنگی و حجرات اطراف صحن بسیار موزون ساخته شده و گیرایی روحانی خاصی دارد. مصالح به کار رفته در پی دیوارها، ستونها و کف فرش شبستان از سنگ و دیگر قسمتها از آجر است، مسجد و حجرات اطراف صحن آن، تزئین نشده و سادگی خاصی دارد.
شبستان زیبای این مسجد که مقدمه‌ای بر شبستان مسجد وکیل شیراز است، ۱۰ ستون سنگی دارد و ۱۸ گنبد آجری نیمکره، پشت بام اصلی مسجد را پوشانده است که در گذشته با ناودانهای سنگی، آبریز آن میسر شده بود. فاصله هر ستون از ستون دیگر ۴/۵ متر است. برای برپایی ستونها و استقرار گنبدها، ابتدا پی ستونها را سنگ ریخته و برای ایجاد سطح اتکا از یک سنگ رسوبی تراشیده به عنوان پایه ستون استفاده کرده‌اند. این پایه، که به شکل مربع است، به صورت افقی در پای ستون تعبیه شده و برای جلوگیری از تزلزل ستونها، آنها را یه صورت مادینه تراشیده و ستون سنگی را به صورت عمودی به شکل هشت ضلعی و به ارتفاع ۲۶۰ سانتی‌متر پس از سوار کردن بر پایه ستونها، به سر ستون رسانده‌اند. ستونهای مسجد با سرب گداخته به این سر ستونها پیوند داده شده است.
مصالح اصلی مسجد آجر قرمز است؛ به طوری که سبب نامگذاری مسجد، به مسجد سرخ شده است. دو در بزرگ شمالی و جنوبی حیاط ارتباط این بنا را با بیرون برقرار می‌کند. هر یک از درها با یک دالان طاق نما به حیاط مسجد مربوط می‌شود. بخشهای شرقی و غربی آن، هرکدام چهار طاق حجره‌ای دارد و بخشهای شمالی و جنوبی نیز هرکدام دارای دو اتاق و یک در بزرگ است، فواصل طاقها سه متر و اندازه صحن ۱۹ در ۱۲ متر است. این بنا از نظر پی بنا و معماری شبیه به مسجد طسوج در آذربایجان شرقی است. متن تنها یادگار مکتوب آن بر کتیبه سردر شمالی، بدین مضمون است: «الحمدالله الذی وفقنی الاتمام هذه المدرسه الشریفه فی ایام دوله السلطان الاعدل: شاه سلیمان الحسین الموسوی الصفوی بهادرخان - خلدالله تعالی ملکه - فی سنه ۱۰۸۹ کتیبه سهراب المکری» (خدا را سپاس که مرا به اتمام این مدرسه شریف در ایام حکومت عادل‌ترین سلطان، شاه سلیمان حسین موسوی صفوی بهادرخان - که خدا ملکش را جاودان سازد - در سال ۱۰۸۹ه‍.ق توفیق داد. این را سهراب مکری نوشت)
این بنا علاوه بر مکانی برای عبادت مردم و برگزاری نماز جمعه، همیشه مرکزی برای تحصیل علوم گوناگون نیز بوده و استادان بزرگی در این مدرسه تدریس کرده‌اند، از جمله ملاحسین مجدی، ملاشیخ عزالدین حسینی، ملاعبدالله مدرسی، ملاصادق واثق بالله و ملاعبدالکریم شهریکندی. مسجد جامع مهاباد را می‌توان تاریخچه‌ای نامکتوب از اتفاقات تلخ و شیرینی دانست که در شهرستان مهاباد به وقوع پیوسته است. این مسجد به واقع بخشی از تاریخ معاصر مهاباد و گواه آشکاری بر فرهنگ دوستی و هنرورزی مردم این دیار است.
جدیدا نیز سوالی مهم و تاریخی در مورد این مسجد در میان مرد باب شدە کە؛ این مسجد در دوران صفویە ساختە شدە، حکومتی شیعی مذهب که برای شیعه کردن مردم، سر میبرید و چشم را از حدقه در می آورد، پس چگونه مجوز ساخت مسجدی را برای مردمان سنی مذهب مهاباد، به بداق سلطان داده است؟
سه جواب معقول وجود دارد، یا این مسجد متاخر بوده و در دوران صفویه ساخته نشده، یا صفویه شیعه مذهب نبوده، و یا اگر هم صفویه حکومتی شیعه بوده و این مسجد هم آن زمان ساخته شده، پس امپراتوری صفویه در مهاباد حکمروایی نکرده است
تپه اسکندری و تپه‌های اطراف آن مربوط به تاریخ ایران پیش از اسلام و هزاره هفتم (پیش از میلاد) به بعد است و در شهرستان شهرکرد، ۱ کیلومتری هفشجان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. شهر هفشجان دارای پیشینه و تاریخچه‌ای کهن است. براساس سفالینه‌های کشف شده بروی تپه‌های باستانی قدمت هفشجان به هزاره هفتم قبل از میلاد بر می‌گردد و بیانگر پیشینه ۹۰۰۰ ساله این شهر است. این دولت شهر تاریخی جزو اولین سکونتگاه‌های دوره نوسنگی محسوب می‌گردد.
تپه اسکندری هفشجان مربوط به دوره نوسنگی تا عیلامی است. وجود سفالینه‌های پیش از تاریخ تا تاریخی و وفور ابزار سنگی همچون فِلینت و اُبسیدین از استقرار این مکان از هزاره هفتم تا هزاره اول قبل از میلاد خبر می‌دهد و بیانگر توالی تمدنی منطقه است.Zagarell, A. (1982). The Prehistory of the Northeast Bakhtiari Mountains, Iran “The Rise of a Highland Way of Life
فعالیت‌های باستان‌شناسی جهانگیر یاسی از مرکز باستان‌شناسی ایران در این محوطه باستانی در تابستان ۱۳۴۷ خورشیدی، کهن‌ترین و اولین کاوش باستان‌شناسی منطقه و استان چهارمحال و بختیاری است؛ و نیز فعالیت‌های مؤثر باستان‌شناسی آلن زاگارل در سال ۱۳۵۷ خورشیدی نیز بروی این تپه‌ها در پیشینه نگاری این عرصه، مهم و تأثیرگذار بوده‌است.
براساس شواهد موجود، تپه مرکزی مجموعه چغات‌های اسکندری هفشجان (محوطه S12) در سال ۱۳۷۵ بار دیگر مورد بررسی سطحی و گمانه‌زنی قرار گرفت. باستان‌شناسان در گمانه‌زنی‌های خود در کمال ناباوری به کتیبه‌ای به خط میخی عیلامی برخورد کردند که وجود یک زیگورات یا چیزی شبیه به آن را به خوبی در این منطقه نشان می‌دهد. با توجه به این کاوش می‌توان نتیجه گرفت که اگرچه این تپه باستانی متعلق به دوران پیش از تاریخ است و از ۹۰۰۰ سال تا ۶۰۰۰ سال قبل در زمرهٔ محوطه‌های تاریخی پیش از اختراع خط محسوب می‌شود اما کشف کتیبه عیلامی بیانگر تداوم و استمرار تمدنی بزرگ در این منطقه می‌باشد و در دوره عیلامی نیز ساختمانی عظیم همچون زیگورات یا معبد الهی را داشته‌است و یکی از احتمالات مرتبط آن است که ضمن حفظ اصالت عرصه وسیع ۹۰۰۰ ساله هفشجان اما در ۳۰۰۰ سال پیش و در دوره عیلامی میانه این منطقه یکی از پایتخت‌های عیلامیان بوده‌باشد.
تپه شهر کهنه مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان شهرکرد، شمال باختری شهر هفشجان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد ازیران مربوط به دوره سلجوقیان است که در شهرستان اصفهان، روستای ازیران در سی کیلومتری شرق اصفهان جای گرفته‌است. و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این مسجد از جمله مسجدهای چهار ایوانی است که دارای گنبد آجری، محراب گچبری شده و یک سنگ‌نوشته به خط کوفی و نقوش هنرمندانه است.
مدرسه جده بزرگ مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، میدان نقش جهان، بازار بزرگ، بازار قهوه کاشیها واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۹۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مدرسه دیگری به نام مدرسه جده کوچک نیز وجود دارد.
این مدرسه در سال ۱۰۵۸ قمری به دستور حوری نام خانم، جدهٔ کوچک شاه عباس دوم (سل ۱۰۵۲–۱۰۷۷ق/۱۶۴۲–۱۶۶۶م) ساخته شده‌است. صفت بزرگ در نام مدرسه بیانگر وسعت بیشتر آن نسبت به مدرسه‌ای به همین نام (جدهٔ کوچک)، اما با وسعتی کمتر در بازار اصفهان است.جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ص۱۴۰؛ هنرفر، گنجینهٔ آثار تاریخی اصفهان، ص۵۵۳؛ جاوری، بررسی مدارس موجود دورهٔ صفوی اصفهان، ص۴۶، همو، مدارس صفوی اصفهان، ص۵۹؛ جعفریان، میراث اسلامی ایران، ج۳، ص۱۱۳.
مدرسهٔ جدهٔ بزرگ در زمینی مستطیل شکل به ابعاد ۳۲×۴۰ متر با مصالح آجر، در دو طبقه ساخته شده‌است؛ عناصر و اجزاء ساختمانی و فضاهایی که روی دو محور عمود برهم قرار گرفته‌اند، در اشکالی چون ایوان، حجره‌هایی در دو طبقه، هشتی، دالان، پیش طاق، چاه خانه، وضوخانه و حیاط برپا شده‌است. نقشهٔ بنا به صورت ۴ ایوانی، با حجره‌هایی در طرفین هریک از ایوان‌ها، پیرامون یک حیاط مرکزی به شکل هشت گوش نامنظم (نگینی) است.جاوری، بررسی مدارس موجود دورهٔ صفوی اصفهان، ص۴۶.
کلیهٔ فضاهای اصلی مدرسه گرداگرد حیاطی به شکل هشت گوش نامنظم (نگینی)، هر ضلع شمالی-جنوبی ۳۴ متر، غربی-شرقی ۲۳ متر، و ۴ ضلع واقع در گوشه‌ها هر یک به‌اندازهٔ ۳ متر ترتیب یافته‌اند. کف حیاط سنگ‌فرش است و به نظر می‌رسد که از زمان ساخت تاکنون تغییری اساسی نیافته‌است. این حیاط که همهٔ ساخت و سازهای داخل بنا به نحوی به آن پیوند می‌خورد، از نظر کاربری با تقسیم مسیرها، ارتباط میان فضاهای اصلی بنا را میسر می‌سازد. نکتهٔ قابل توجه در طراحی این مدرسه عبور دادن شعبهٔ نهری از حیاط آن بوده‌است، بدین ترتیب که این نهر از زیر حجرهٔ منتها الیه جنوب شرقی در ضلع جنوبی وارد آبراهه‌ای سنگی در حیاط مدرسه می‌شده، و پس از عبور از روی خط مرکزی محور غربی-شرقی، روبه روی ایوان شرقی با یک تغییر مسیر به سمت جنوب، از زیر حجرهٔ منتها الیه ضلع جنوب غربی به خارج از بنا هدایت، و ادامهٔ مسیر می‌داده‌است.
در حال حاضر این نهر پر شده، و به صورت باغچه‌ای با گل و گیاه درآمده‌است. این دگرگونی به حدی است که بدون سابقهٔ ذهنی نمی‌توان وضع پیشین این باغچه‌ها را تصور کرد.جاوری، بررسی مدارس موجود دورهٔ صفوی اصفهان، ص۴۷.
ایوان شمالی به عمق ۲/۵ متر است و در پشت آن اتاق بزرگی به‌اندازهٔ ۴×۷ متر که به عنوان مدرسهٔ زمستانی استفاده می‌شده‌است، قرار دارد. در هر دو سوی ایوان یک پلکان برپا ست که دسترسی به طبقهٔ بالا را میسر می‌سازد و نیز مانع اتصال مستقیم ایوان به حجره‌ها ست. ایوان جنوبی با شمالی متقارن، و از نظر ساختار و کاربری مطابق با آن است. ایوان غربی، با دهانه‌ای به پهنای ۶/۵ متر و عمق ۲/۵ متر، از طریق دهانه‌ای که در مرکز آن گشوده شده، به فضای هشتی و مجموعهٔ ورودی متصل می‌شود؛ کاربری آن با توجه به پیوندش با مجموعهٔ ورودی به یک فضای عبوری ـ ارتباطی بدل شده‌است. ایوان شرقی، ۶/۵ متر پهنا و ۵/ ۹ متر عمق دارد. در میان ضلع جنوبی آن محرابی تعبیه شده‌است. با توجه به این محراب و اندازه‌های ایوان، کاربری آن به عنوان نمازخانهٔ مدرسه روشن است.جاوری، بررسی مدارس موجود دورهٔ صفوی اصفهان، صص ۴۷–۴۸؛ انصاری، تاریخ اصفهان، ص۱۴۰.
این مدرسه ۳۳ حجره در طبقهٔ همکف و ۳۶ حجره در طبقهٔ اول دارد. هر حجرهٔ طبقهٔ همکف شامل یک ایوانچهٔ ورودی، اتاق اصلی و پستو ست. حجره‌های واقع در گوشه‌ها و تمامی حجره‌های طبقهٔ بالا فاقد پستو هستند.جاوری، بررسی مدارس موجود دورهٔ صفوی اصفهان، صص۴۸، ۵۰. مجموعه ورودی در میانهٔ ضلع غربی ساختمان و عمود بر محور بازار که جهت آن شمالی-جنوبی است، قرار دارد و شامل پیش طاق، درگاه، هشتی، دالان و ایوان است. حریم پیش طاق ورودی با تفاوت مصالح به کار رفته -ازارهٔ سنگی- از سطوح حجره‌های مجاور در بازار متمایز است. مسیر ورود به ترتیب از پیش طاق که در دو سوی آن دو سکوی سنگی قرار دارد، درگاه، دالان، هشتی و ایوان است که دسترسی مستقیم به حیاط و محیط داخلی مدرسه را میسر می‌سازد. میان محور پیش طاق ورودی و محور مدرسه‌اندکی اختلاف وجود دارد، با طراحی یک هشتی و تغییر استادانهٔ مسیر، این تفاوت به سادگی برطرف شده‌است. هشتی افزون بر کاربری اصلی، به عنوان یک فضای تقسیم‌کننده، بر شکوه مسیر ورود نیز افزوده‌است.جاوری، بررسی مدارس موجود دورهٔ صفوی اصفهان، صص۴۸–۴۹.
در منتها الیه جنوب شرقی ضلع شرقی پس از یک ایوانچه و یک دالان فضای وضوخانه و بخشهای وابسته به آن قرار داشته‌است که در نوسازی سالهای اخیر به‌طور کامل تخریب شده، و وضوخانه و آبریزگاه نوسازی جایگزین آن شده‌است.جاوری، بررسی مدارس موجود دورهٔ صفوی اصفهان، ص۴۹.
در پشت ایوان بزرگ‌ترین فضای معماری مدرسه، نمازخانه قرار دارد و در میانهٔ بدنهٔ جنوبی آن محراب تعبیه شده‌است و پوشش آن به صورت طاق و چشمه است. تنها تزیین ایوان کاشی کاری پشت بغل‌های دو سوی آن است که با توجه به کتیبهٔ آن: «گشت تعمیر این خجسته بنا ۱۳۴۴» حکایت از تعمیر آن در چند دههٔ اخیر دارد.هنرفر، گنجینهٔ آثار تاریخی اصفهان، ص۵۵۴؛ جاوری، بررسی مدارس موجود دورهٔ صفوی اصفهان، ص۵۲.
مدرسه از ۴ سو به بافت شهری پیوسته‌است و فقط در جبههٔ غربی، پیش طاق ورودی آن در کنار منبر با نمایی طراحی شده و تزیینی است. پیش طاق ورودی شامل یک طاق جناغی در قابی مستطیل شکل عمودی، با تزیینات کاشی هفت رنگ است. این کاشیها با نقوش اسلیمی و ختایی، و در رنگهای زرد، سبز و آبی فیروزه‌ای بر زمینهٔ آبی لاجوردی آراسته شده‌اند. درست بالای درگاه ورودی، کتیبهٔ بنیاد بنا از کاشی به خط ثلث به رنگ سفید بر زمینهٔ لاجوردی با رقم محمدرضا امامی و تاریخ ۱۰۵۸ق قرار دارد که در آن از جدهٔ شاه عباس دوم صفوی به عنوان بانی مدرسه و وقف آن بر طلبهٔ مذهب اثنا عشریه، نام برده شده‌است.هنرفر، گنجینهٔ آثار تاریخی اصفهان، ص۵۵۳. ۳ کتیبه نیز به خط کوفی بنایی با نامهای «الله»، «محمد» و «مبارک باد» به شیوهٔ کاشی کاری معرق اجرا شده‌است.جاوری، بررسی مدارس موجود دورهٔ صفوی اصفهان، ص۵۴. این مدرسه در تاریخ ۱/۱۰/ ۱۳۴۸ش به شمارهٔ ۸۹۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌است.پازوکی، آثار ثبت شدهٔ ایران در فهرست آثار ملی، ص۷۲.
مسجد و مدرسه شمس‌آباد مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان شیخ بهایی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
دامبو یک فیلم انیمیشن آمریکایی در ژانر فانتزی است که در سال ۱۹۴۱ به تهیه‌کنندگی والت دیزنی و کارگردانی بن شارپستین ساخته شد. نخستین نمایش فیلم توسط آر.ک. ئو پیکچرز در ۲۳ اکتبر ۱۹۴۱ و در نیویورک بود. "دامبو" به عنوان چهارمین پویانمایی در مجموعه کارهای کلاسیک دیزنی محسوب می‌شود. داستان فیلم، درباره بچه فیلی در سیرک است که به خاطر گوش‌های بزرگش مورد تمسخر قرار می‌گیرد. او به کمک بهترین دوستش، می‌فهمد که می‌تواند با گوش‌هایش پرواز کند. "دامبو" جایزه اسکار بهترین موسیقی فیلم را دریافت کرد.
علی‌رغم جنگ جهانی دوم، "دامبو" در گیشه بسیار موفق کرد و موفق‌ترین فیلم دیزنی در دهه ۱۹۴۰ شد. فیلم با نقدهای مثبت منتقدان نیز همراه بود و داستان، شخصیت‌پردازی و موسیقی تمجید شد. در سال ۲۰۱۷، این فیلم در فهرست ملی ثبت فیلم توسط کتابخانه کنگره از نظر زیبایی و فرهنگی انتخاب شد.
در ۲۹ مارس ۲۰۱۹، لایواکشن "دامبو" که اقتباسی از این پویانمایی است، اکران شد.
کاروانسرای امین آباد تنها کاروانسرای هشت ضلعی استان اصفهان مربوط به دوره صفوی است و در جنوب استان اصفهان، و در۴۱ کیلومتری بزرگراه شهرضا به شیراز و در شهرستان شهرضا واقع شده که بعد از مرمت و بازسازی به مکانی تفریحی گردشگری (هتل، رستوران، کافی شاپ، قهوه‌خانه سنتی و … تبدیل شد. و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۸۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای امین‌آباد به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
کتیبه شاه صفی (شاه ذکریان) مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان دهاقان، ۱۰ کیلومتری شهر دهاقان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع پوده مربوط به اواخر دوره افشار - دوره زند است و در شهرستان دهاقان، روستای پوده واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منبر و حوض سنگی آن متعلق به دوران صفویه‌است. درون حجره‌های آن، بر روی دیوارها، آثاری از نقاشی‌های دوران صفویه باقی مانده‌است. منبر مسجد از سنگ سیاه است و پنج پله دارد. در حاشیه منبر نام چهارده معصوم خوشنویسی و کنده‌کاری شده‌است. در سمت دیگر آن آیةالکرسی را نقر نموده‌اند. بر گوشه‌ای از این منبر این بیت آمده‌است:
در سمت دیگر هم، بیتی آمده‌است که با حساب ابجد، سال ۱۰۶۲ ه‍.ق یعنی سال سلطنت شاه صفی بن شاه عباس کبیر را نشان می‌دهد. نام حجار منبر نیز در زاویه‌ای از منبر دیده می‌شود. در زمان صفویه این منبر مکان جلوس شاهانی که به این منطقه می‌آمدند، بوده‌است.پرتال استان اصفهان
اهالی محلهٔ بازار
تپه چغامل و چغا کوچک مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان خرم‌آباد، شهرچغابل رومشکان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بناهای روستای تاج آباد (عباس‌آباد) مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان اصفهان، در بین راه مورچه خورت به نطنز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
بقایای کاخ ساسانی مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان کوهدشت، جاده خرم‌آباد، نزدیک روستای رحمان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
عصار خانه شیخ مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در اصفهان، خیابان عبد الرزاق، کوچه شیخ بهایی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مجموعه بناهای ساروتقی مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، بازار بزرگ، خیابان مشیر یخچال، کوچه گلبهار واقع شده و این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۹۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این مجموعه شامل بازار و کاروانسرای است.
تپه یحیی مربوط به هزاره ۳و۴ - دوره ساسانیان است و در ارزوئیه، صوغان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
په یحیی که ۱۸ متر ارتفاع دارد در ۲۶۰ کیلومتری جنوب کرمان واقع شده‌است. تاریخ این تپه از زمان حجر شروع می‌شود و به عصر ساسانیان ختم می‌گردد. تپه یحیی یکی از مهمترین آثار و تپه‌های کلیدی در باستان‌شناسی ایران است. با توجه به آثار کشف شده و تأیید بسیاری از مورخان داخلی و خارجی تپه یحیی دارای قدیمی‌ترین کارخانه سفال سازی و قدیمی‌ترین معدن جهان است تپه یحیی یکی از قدیمی‌ترین سکونتگاه‌ها ی شناخته شده جهان است و به عنوان یکی از نخستین آثار یک دهکده مربوط به ۹۰۰۰ سال پیش مطرح است. شهرنشینی مفهوم اخص آن از حدود شش هزار سال پیش در ایران موجودیت یافت. تپه یحیی یکی از کهن‌ترین سکونت‌های شناخته شده واز گذشته‌های دور دارای تمدن و فرهنگ بسیار شکوفا بوده‌است. این منطقه به لحاظ موقعیت خاص اقلیمی، سیاسی و فرهنگی مرکز ارتباطات تمدن‌های میان رودان و هندوچین به‌شمار می‌رفته‌است. اندک شهرها ی باستانی شامل شوش، تپه ملیان تنها از لحاظ قدمت با تپه یحیی برابری دارند. سند یا کتیبه‌ای که نام واقعی و قدیمی این شهر را مشخص می‌کند هنوز بدست نیامده و این منطقه مرکز بسیاری از فعالیتهای صنعتی و هنری بوده‌است. در طول تاریخ مهاجرت‌های انسانی و جابجائی انسانها همواره به دلیل دستیابی به شرایط بهتر زندگی بوده‌است، در دوران باستان این شرایط بهتر عبارت از آب فراوان و خاک حاصلخیز برای کشاورزی بوده‌است. ایران نخستین سرزمینی است که در آن مردم به استخراج و استعمال از فلزات پی برده‌اند تعدادی از نخستین کوره‌های ذوب مس و در تل ابلیس مربوط به هفت هزار سال پیش بدست آمده قدیمی‌ترین فلزی که مورد استفاده انسان قرار گرفته مس بوده‌است. تمدن این ناحیه نشان می‌دهد که همزمان با تمدن‌های آسیای غربی در جنوب شرقی ایران، جوامع متمدن و پیشرفته‌ای زندگی می‌کرده‌اند. قدیمی‌ترین آثار و بقایای سکونت انسان که در این ناحیه به دست آمده عبارتند از قطعات استخوان، سنگ چخماق و ظروف سفالی ناهموار که از گل پخته درست شده‌است و با دست به آنها شکل داده‌اند. در میان استخوان حیوانات که از آن دوره باقی مانده‌است، استخوان غزال و گوسفند و بز دیده می‌شود. در دوران بعد که تمدن پیشرفته تر است به مصنوعات فلزی و اشیاء ساخته شده از مس و مفرغ برمی‌خوریم که می‌رساند در این دوره به ذوب فلزات آشنایی داشته و می‌توانسته‌اند حداکثر حرارت را برای ذوب فلز ایجاد کنند.
برخی از لایه‌های به دست آمده از کاوش در تپه یحیی، واقع در دشت صوغان در ۲۲۵ کیلومتری جنوب کرمان، از اواخر هزارهٔ چهارم پیش‌ازمیلاد مسکون بوده‌اند.
تپه یحیی در دوران پیش‌ایلامی (موسوم به «تپهٔ یحیی دوران ۴»)
روستایی بزرگ یا شهری کوچک (حدود سه هکتار) در منطقه‌ای با جمعیت کم بوده‌است. از کاوش‌ها بقایایی بنایی بزرگ (با زیربنای ۵۰۰ مترمربع) حاصل شده که پنج اتاق داشته که در آن‌ها آثار مرتبط با امور بازرگانی از جمله لوح‌های گلی پیدا شده.
دیوارهای این سازه از خشت‌های قالبی به ابعاد مختلف ساخته شده‌اند و داخل دیوارها برای جابجایی آب تنبوشه قرار گرفته.
باستان‌شناسان این سازه را نوعی «مقصدِ محصور» برای بازرگانان خارجی دانسته‌اند، چرا که بناهای مسکونی معاصر در این پشته وجود دارد که نشانگر وجود فرهنگی خاص بومی و متمایز از آثار فرهنگ‌های دیگر است.
تعداد ۲۵ لوح نیاایلامی در تپه یحیی کشف شده‌است.
مسجد جامع فهرج یا مسجد امام حسن مسجدی متعلّق به صدر اسلام است که در فهرج قرار دارد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۰۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است.
ساخت مسجد جامع فهرج به نیمۀ اول قرن اول هجری برمی گردد، اما ساختمان اصلی بنا از آثار دوره ساسانیان بوده که با ورود اسلام و در اصل زمان خلافت عمر به مسجد تبدیل شده است. این مسجد، تنها مسجدی در جهان اسلام با قدمت زیاد است که ساختمان آن از ابتدا تا کنون تغییری نکرده‌است. مسجد از نوع شبستانی و فاقد ایوان است. اگرچه بین باستان شناسان اختلاف نظر وجود دارد اما ظاهراً مسجد جامع فهرج قدیمی‌ترین مسجد ایران است.البته مسجد جامع سراوان (دزک) در استان سیستان وبلوچستان نیز درهمین دوره ساخته شده است
هرچند برخی مسجد تاریخانه دامغان را قدیمی‌ترین مسجد ایران می‌دانند. در حال حاضر مسجد تاریخانه صرفاً کاربرد بازدید و گردشگری دارد اما در مسجد جامع فهرج کماکان نماز خوانده می‌شود.
هشت ستون بزرگ، شبستان کوچک و شکل بنا، یادآور ساختمان‌های دوره ساسانی است. مناره گلی نه چندان بلند مسجد در قرن سوم به بنای اصلی اضافه شده‌است، که در عین حال راه دسترسی به پشت بام هم هست. این مسجد، همچون بسیاری دیگر از مساجد جامع دارای درهای ورودی متعدد است.
در داخل مسجد هیچ اثری از محراب، گنبد، کتیبه، کاشیکاری و سایر صنایع مرسوم در ساخت مسجدهای دوره‌های بعدی نیست.
تپه سبز (تل سوز) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان بهبهان، بخش مرکزی، روستای منصوریه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حسینیه مشیر مربوط به سدهٔ ۱۳ ه.ق است و در شیراز، خیابان قاآنی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره خواجوی کرمانی مربوط به سدهٔ ۸ و ۹ ه.ق است و در شیراز، دروازه قرآن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۱۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده عبدالله و خیل الله مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در داخل دماوند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پل پهلوی دژ مربوط به دوره صفوی است و در آق قلا، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده عبداله و عبیداله مربوط به اواخر دوره سلجوقیان و دوره ایلخانی است و در دماوند، محله درویش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حسینیه قوام مربوط به سدهٔ ۱۳ ه.ق است و در شیراز، خیابان لطفعلی خان زند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد اتابکان مشهور به مسجد امام صادق، مسجدی تاریخی مربوط به دوره اتابکان لر بزرگ است که درشهرکرد،خیابان ولیعصر جنوبی، میدان امامزادگان دوخاتون واقع شده. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.این مسجد یکی از تاریخی ترین مساجد چهارمحال و بختیاری است.
رباط زین‌الدین یا کاروانسرای زین‌الدین از بناهای مربوط به دوره صفوی است که در سده دهم هجری به دستور زین‌الدین گنجعلی خان ریگ حکمران کرمان و به فرمان شاه عباس ساخته شده‌است.
این بنا در ۶۰ کیلومتری جاده یزد به کرمان واقع شده‌است و
در فاصله ۵۰۰ متری از جاده قرار دارد
رباط زین‌الدین در کنار کاروانسرای تاج‌آباد و زیزه از معدود کاروانسراهای مدور ایرانی است. این بنا در گذشته جای استقرار تفنگچیان و نگهبانان بوده و هم‌اکنون با حفظ معماری پیشینش، هتل گردشگران در یزد شده‌است.
نقشه این کاروانسرا به شکل دایره است و از بارزترین مشخصه این بنا می‌توان به قرینه بودن شرق و غرب آن اشاره کرد و آب آن نیز از چشمه تأمین می‌شد که امروزه نیز وجود دارد. این کاروانسرا دارای پنج برج نیم دایره است که به دیواره هشت متری آن پیوسته‌اند. پس از سر در نسبتاً پهن ضلع جنوبی، هشتی و سپس صحن دوازده ضلعی قرار دارد. در اطراف صحن، رواق‌های سکوداری وجود دارد و در انتهای هر رواق اتاق‌هایی مشابه دیده می‌شود. در طرفین هشتی ورودی و پشت اتاق‌ها، راهروهای وسیع و طولانی قرار دارد که اصطبل چهارپایان بود. فضای ضلع شمالی بنا- گویا شاه نشین- دارای سقفی بلند با کاربندی است. کنگره‌ها و تیراندازهای لبه بام، ترکیب انحنای برج و دیواره‌ها و نمای تمام آجر آن، چهره خاصی به این کاروانسرا بخشیده‌است.
مصالح بنا از آجر است و در درون بنا عمدتاً از تزیینات آجر در نما استفاده شده که تابع طرح ۱۲ ضلعی حیاط یا صحن مرکزی آن است. قسمت شاه‌نشین در بدنه و سقف دارای اندود گچ و کاربندی است.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این بنای تاریخی با بازسازی و نوسازی و تغییر کاربری به گردشگری، به محل مناسبی برای اسکان و پذیرایی گردشگران تبدیل شده‌است. این کاروانسرا در سال ۲۰۰۶ دیپلم افتخار یونسکو به دلیل «احیا و ساماندهی با بهره‌گیری از مصالح سنتی» دریافت کرد.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، رباط زین‌الدین به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
آرامگاه سر قبر آقا یا بقعه سرقبر آقا بنایی مربوط به دوره قاجار است و در تهران، ضلع جنوبی چهارراه مولوی انتهای خیابان شهید مصطفی خمینی (سیروس سابق) در میان باغی تقریباً بزرگ و قدیمی واقع شده است.
"سر قبر آقا" عنوان بقعه و گنبدی است که بر قبر میرزا ابوالقاسم تهرانی، معروف به میرزا ابوالقاسم امام جمعه که برای سالیان مدید در دوران قاجاریه، امام جمعه تهران بود، بنا شده بود. گرچه پیش از دفن وی نیز در این محل قبرستان کوچکی وجود داشت، اما به مرور زمان و به واسطه اعتقاد عوام به مقام و مرتبت این شخصیت، قبرستان بزرگی در مجاورت این آرامگاه شکل گرفت که به همین نام و با عنوان قبرستان سر قبر آقا معروف شد. سعيد نفيسي و پدرش نيز در اين آرامگاه دفن شده‌اند.
حاج میرزا ابوالقاسم امام جمعه در سال۱۲۷۱ یا ۱۲۷۲ هجری قمری و در دوران پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار درگذشت و در محلی که هم‌اکنون بقعه سر قبر آقا نامیده می‌شود، به خاک سپرده شد. به امر شاه بر مزار وی، گنبد زیبا و باشکوهی ساخته شد. بعدها فرزند وی، یعنی میرزا زین العابدین تهرانی که او نیز مدتی بعد از مرگ پدرش، امام جمعگی تهران را برعهده گرفت و تا مدت‌ها امام جمعه این شهر بود نیز، در درون همین بقعه مدفون گردید. قریب ۱۸۵۰ هکتار زمین مزروعی در حسین‌آباد و فتح‌آباد ساوه توسط وی وقف نگهداری بقعه شد. این املاک امروز زیر نظر سازمان اوقاف برای نگهداری سر قبر آقا بهره‌برداری می‌شود. مکان مزبور رفته رفته گسترش یافت و بواسطه دفن انبوهی از عوام و برخی مشاهیر دیگر در آن، با عنوان قبرستان سر قبر آقا، تبدیل به یکی از بزرگترین گورستانهای شهر تهران گردید.
محل مزبور یکی از محله‌های کثیف و ناامن شهر تهران محسوب می‌شد و در اطراف آن کاروانسراهایی قرار داشت که شترداران و قاطرچیان و همین‌طور بازرگانان خرده‌پای غربتی که برای فروش و ارائه اجناس خود، از راه‌های دور به میدان امین السلطان می‌آمدند، اقامت داشتند.
در دوران سلطنت رضاشاه پهلوی، به منظور توسعه و گسترش شهر تهران، این قبرستان قدیمی تخریب شد و به جای آن باغ باصفایی به نام باغ فردوس پدید آمد.
جعفر شهری دربارهٔ قبرستان سر قبر آقا و ماهیت اغلب افراد به خاک سپرده شده در این محل، نوشته‌است:
این بقعه همانند اکثر بناهای قاجاری دارای چهار ایوان است. در این اثر از آینه‌کاری، گچبری، گچکاری و رنگ‌آمیزی زمینه و طرح‌ها سنگ حجاری استفاده شده و به دلیل نوع تزئینات و کاشیکاری‌های نفیس شده از جمله بناهای فاخر دوره قاجاریه می‌باشد.
بنا به شکل مستطیل و بر روی سکویی به ارتفاع یک متر از سطح و در جهت شرقی - شرقی احداث شده‌است.
در نمای بیرونی بقعه ۴ ایوان وجود دارد که در هر ضلع خودنمایی می‌کند. این بنا دارای محوطه‌ای مستطیل شکل است و روی سکویی به ارتفاع یک متر از سطح محوطه اطراف خود قرار گرفته‌است.
بنای اصلی در جهت شرقی - غربی احداث شده و گنبد بزرگ آن بر فراز بخش میانی، روی جرزها و پایه‌های بنا استوار گردیده؛ در نمای بیرونی بقعه چهار ایوان وجود دارد که در هر ضلع خودنمایی می‌کند.
تولیت بقعه از سال ۱۳۷۷ بر عهده محسن ظهیر امامی نوه سید زین العابدین امام جمعه می‌باشد.
پل خان مربوط به دوره صفوی است و در مرودشت، توسط امام قلی خان روی رودخانه کر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این پل در اوایل قرن ۱۱ توسط امام قلی خان والی فارس ساخته شده‌است. امام قلی خان فرزند الله‌وردی خان گرجی این پل را در راه شیراز به تهران ساخت.
در سال ۱۳۱۸ دولت وقت در صدد ساخت پلی در کنار این پل برآمد، اما موفق به انجام آن نشد. زیرا محل محکمی برای پایه‌های آن نیافت و این نشان از علم بالای معماران آن زمان است.
طول پل ۱۰۱ متر و عرض آن ۵ متر استولی در وسط برآمدگی پل آن تا ۵/۷۰ متر می‌رسد و ارتفاع آن تا محلی که آب می‌ریزد ۱۳ متر و دارای ۵ دهنه است. پایه‌های سنگ از ملاتی قدیمی بنام نانک و طاق‌ها با آجر ساخنمان شده‌است.آثار باستانی جلگه مرودشت/علی سامی/ چاپ مصطفوی/
امامزاده اسحق هرند مربوط به دوره صفوی است و در هرند، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مجموعه بناهای سردار مربوط به دوره قاجار است و در قزوین، خیابان تبریز، محله مغلاوک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع میمه مربوط به دوره صفویه است و در شهرستان شاهین‌شهر و میمه، بخش میمه، شهر میمه خیابان فرهنگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
بنای اصلی این مسجد به دوران سلجوقیان بازمی‌گردد که قدمت بنای فعلی آن مربوط به دوره زندیه و طبق نظر برخی کارشناسان به دوره صفویه است. محراب این مسجد نیز به دلیل ارزش تاریخی بسیار بالا به موزه ملی ایران منتقل شده‌است.
قیزلار قلعه سی مربوط به سدهٔ ۶ و ۷ ه‍.ق است و در شهرستان زنجان، روستای گلا بر سفلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۴۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گاور تپه مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد است و در زنجان، حاشیه رودخانه قزل اوزن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۴۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه پل و بند بهمن مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان شیراز، کوار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آرامگاه قطب الدین یوسف مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در شهرستان شیراز، روستای گویم واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چشمه عمارت مربوط به دورهٔ صفوی می‌رسد و در بهشهر، بلوارشهیدهاشمی نژاد، خیابان پاسداران، جنب آب وفاضلاب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
دلیل نامگذاری آن، جوشیدن چشمه‌ای از دل زمین، در طبقه همکف این کاخ کهن است.
معماری این بنا به صورت دو طبقه بوده و هم‌اکنون طبقه همکف و جزری از طبقه نخست آن باقی مانده‌است. از ویژگی‌های معماری این بنا سیستم آب‌رسانی آن است. در میانه کاخ همکف مظهر چشمه وجود دارد. با استفاده از تنپوشه‌های سفالی آب به حوضچه‌های طبقه نخست هدایت شده و پس از سرریز به صورت آبشار به چشمه طبقه همکف و حوض‌های اطراف بنا سرازیر می‌شده‌است.
این بنا در روزگار آبادانی مزین به نقاشی‌های رنگارنگ. کاشی‌های متنوع بوده‌است.
تپه کوره خانه واحدی * مربوط به هزاره ۴ قبل از میلاد است و در میناب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
رده:هزاره ۴ (پیش از میلاد)
بقعه شیخ تاج الدین محمود خیوی مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام ایلخانان است، و در ۶ کیلومتری جاده اصلی آستارا به اردبیل واقع شده، این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این بقعه مربوط به شیخ تاج الدین محمود خیوی از عارفانی است که در قرن هشتم هجری می‌زیسته است. در داخل این بقعه دو قبر دیگر نیز وجود دارد.
گنبد میر سید مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است و در نطنز، خیابان شهید مطهری، محله افوشته واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دژ مادهای البرز یا تپهٔ ازبکی مربوط به هزارهٔ ۴ پیش از میلاد است و در شهرستان نظرآباد، ۷ کیلومتری نظرآباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
اولین خشت، دست‌ساز بشر در این منطقه کشف شد و رئیس‌جمهور وقت سید محمد خاتمی آنرا به نشانهٔ گفت وگوی تمدن‌ها به سازمان ملل اهدا کرد.
نشانه‌هایی از ارتباط این تپه با حکومت ایلام وجود دارد. قدمت این بنا بین ۹۰۰۰ هزار تا ۱۵۰۰۰ هزار سال می‌رسد.
دژ مادها یکی از محوطه‌های باستانی ارزشمند تاریخی فلات ایران واقع در شهرستان نظرآباد از شهرستان‌های استان البرز قرار دارد. این تپه تاریخی با قدمت ۹ هزار ساله به عنوان قدیمی‌ترین بنای خشتی جهان مطرح است.‏‏
برج و باروهای یزد مربوط به دوره دیلمیان - اتابکان است و در یزد، خیابان گل سرخ، امام خمینی، محلات مالمیر، لبخند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بلوار کازینو مربوط به دوره پهلوی است و در شهر رامسر واقع شده است. بلوار، در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. نام این بلوار تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، بلوار کازینو بود و پس از انقلاب، نام اش به بلوار معلم تغییر داده شد. این بلوار از درِ ورودی هتل قدیم رامسر شروع می شود و تا ساحل امتداد میابد و در دو طرف این بلوار درختان سر به فلک کشیده نخل بادبزنی مکزیکی و سرو زربین دیده می شود.
یکی از مناطق مهم و پرتردد شهر رامسر، بلوار معلم است. هنوز بسیاری افراد این بلوار را با نام قدیم آن یعنی «کازینو» می‌شناسند. طول این گردشگاه حدود 2 کیلومتر است.
همزمان با تغییرات ساختار شهری در اکثر شهرهای ایران در اوایل قرن حاضر، رامسر نیز شاهد احداث ساختمان‌ها و خیابان‌های جدید بود. هتل قدیم رامسر و بلوار کازیو از مهم‌ترین مکان‌های ایجاد شده در آن دوران بودند. سال احداث این خیابان را 1310 ذکر کرده‌اند. در ابتدا این مسیر را بین هتل قدیم تا دریا برای عبور خودروها ایجاد کردند. با گذشت زمان، در دهه 50 در دو طرف این مسیر، دو لاین دیگر افزوده شد و مسیر میانی به پیاده‌راه مبدل گشت. دلیل نام‌گذاری این بلوار به کازینو به دلیل وجود یک کازینو در انتهای مسیر آن بود. بعد از انقلاب نام این مکان به بلوار معلم تغییر یافت.
مشهورترین بنای این منطقه از شهر، هتل قدیم رامسر است که اکنون به عنوان یکی از آثار ملی ایران مورد بازدید قرار می‌گیرد. در نزدیکی هتل قدیم، هتل پارسیان ساخته شده که این دو هتل بخشی از هتل‌های زنجیره‌ای پارسیان آزادی هستند.
همان طور که گفته شد، پلاژ توسکا سرا و شهربازی رامسر در کنار بازار ساحلی در انتهای این بلوار قرار گرفته‌اند. همچنین در نزدیکی ساحل ساختمانی دیده می‌شود که در گذشته کازینو رامسر بوده و اکنون به عنوان سفره‌خانه کاربری دارد.
بقعه امامزاده سید نورالدین مربوط به دوره دیلمیان است و در در قسمت جنوب اردکان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گنبد عضد (گهواره زید) مربوط به دوره دیلمیان است و در شهرستان شیراز، سمت چپ تنگ الله اکبر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد سنگی و چهارطاقی ایج مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان استهبان، روستای ایج واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد ملا اسماعیل مربوط به دوره قاجار است و در یزد، کوچه محله مسجد ملاحسن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
نماز جمعهٔ یزد در این مکان برگزار می‌شود.
مدرسه منصوریه مربوط به سدهٔ ۹ است و در شیراز، محله قدیمی لب آب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مقبره شیخ عبدالسلام مربوط به دوره ایلخانی است و در خنج، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
برج دیدبانی کاخ بابل مربوط به دوره پهلوی است و در بابل، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۵۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنا در سال ۱۳۹۴ با کمک شهرداری بابل و شرکت نورپردازی سان لایت، نورپردازی شد تا این بنای تاریخی در شب نیز به روز بدرخشد. این بنا در اسفند سال ۱۳۹۶ به موزه تبدیل شد.
شهر باستانی جیزد مربوط به سده ۵ و ۸ ق است و در ۱۴ کیلومتری جنوب شرقی شهر رشتخوار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه بناهای چهل اختران مربوط به سدهٔ ۹ و ۱۱ د۱۳ ه.ق است و در قم، خیابان آذر، محله چهل دختران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مقبره حبقوق نبی مربوط حدود ۷۰۰ قبل از میلاد است و در تویسرکان، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۶۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد تبریزی‌ها مربوط به دوره قاجار است و در کاشان، بازارچه ملک، میدان بسیج واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده حسن بن امام موسی الکاظم مربوط به سدهٔ ۷ و ۸ ه.ق است و در کاشان، خیابان محتشم، محله میر نشانه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه و درختان کهنسال شاهزاده حسین مربوط به اواخر دوره تیموریان است و در کرج، ۲۵ کیلومتر جنوب شرقی سد فرعی امیرکبیر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۶۸ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام خسروآقا (خسروآغا) مربوط به دوره صفوی و در اصفهان، خیابان سپه، واقع شده و در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده بود.
این اثر در سال ۱۳۵۳ در زمره آثار ملی قرار گرفت ولی در سال ۱۳۵۴ سربینه آن تبدیل به مغازه شد و آسیب جدی دید اما بعد از آن کل بنا مورد مرمت قرار گرفت. پس از چندی زمزمه ادامه خیابان استانداری (خیابان حکیم کنونی) آغاز شد ولی به دلیل عبور این خیابان از این حمام منتفی شد. در سال ۱۳۵۸ برخی ساکنان محل به طمع راه‌اندازی خیابان جدید و گران شدن املاکشان شایعه کردند که در محل حمام فساد و فحشا می‌شود و باید این محل تخریب گردد و سرانجام در سال ۱۳۵۹ بمبی در این حمام منفجر شد که جز چند ستون چیزی از گرمخانه حمام باقی نگذاشت.
در سال ۱۳۷۱ شورای عالی شهرسازی به علت وجود این حمام، با احداث خیابان مخالفت کرد. سرانجام ساعت ۲ نیمه شب بیست و سوم فروردین ماه سال ۱۳۷۴ بود که عده‌ای ناشناس به حمام خسروآقا حمله کردند و بعد از بیهوش کردن نگهبان حمام، این بنای تاریخی را با خاک یکسان کردند و سنگاب منحصر به فرد آن را نیز دزدیدند. مردم و شهرداری یکدیگر را به انجام این عملیات متهم می‌کنند و عاملان آن تاکنون شناسایی و مجازات نشده‌اند. خیابان حکیم نیز در همان سال راه‌اندازی شد و پس از آن گرچه چند بار در سال‌های مختلف صحبت از بازسازی حمام و خطر ازبین رفتن آخرین بقایای آن شد، اما بازسازی هرگز انجام نگردید.
اما حمام علیقلی‌آقا که ساخته برادر خسروآقا (و سازنده مسجد علیقلی‌آقا) بود، بازسازی شد و هم‌اکنون پذیرای گردشگران است.
مناره مجاور قصر شیخ دانیال خنجی يكی از دهها بنای تاريخی و از زیباترین بناها و جاذبه‌های گردشگری استان فارس در شهرستان خنج می باشد که در ۲۶۰ كيلومتری جنوب شرقی شيراز قرار دارد.اين مناره از آثار بی مانند تاریخی به شمار می رود که مربوط به قرن هشتم هجری است كه به فرمان عمربن عبدالعزیز و توسط قطب‌الدین تهمتن حاکم هرمز كه از مريدان شيخ دانیال بود ساخته شده است.
اين بنا از جاذبه های تاریخی خنج،كه ۲۰ متر ارتفاع دارد از سنگ قرمز رنگ يكپارچه، ملات گچ ، ساروج و كاشی ساخته شده است و بر پايه يك ۸ ضلعی استوار، بنا شده است.قسمت بالای ۸ ضلعی كه به صورت مدور است با كاشی الوان به صورت گل جعفری تزئين شده و در قسمت بالای آن كتيبه‌هايی به صورت مربع و لوزی شكل قرار دارد و نام پيامبران اولوالعزم، خاتم‌النبين، خلفای راشدين و نام مبارك ائمه اطهار عليهم‌السلام بر روی اين كتيبه‌ها ديده می شود.اين بنا دارای کاشی ایوان و سنگ‌نبشته با خط نستعلیق و خط کوفی بنایی است. بنای مناره مربوط به سال۷۸۹ هجری قمری است پایه بنا به شکل استوانه ای است که بر بدنه آن آثار آجر و کاشی دیده می شود.
این بنا در داخل شهر خنج قرار دارد و در سال ۱۳۵۳ با شماره ۹۷۵ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است
باغ نشاط مربوط به دوره افشار -قرن ۱۲ است و در قدیم لار، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای شاه عباسی بیستون مربوط به دوره صفوی است و در بیستون، محوطه تاریخی، فرهنگی بیستون واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این بنا هم‌اکنون تحت مالکیت شرکت توسعه گردشگری استان کرمانشاه قرار داشته و از آن به عنوان هتل سنتی ۵ ستاره بهره‌برداری می‌شود.
در سال ۱۳۹۳ کار تغییر کاربری کاروانسرای شاه‌عباسی بیستون به عنوان یکی از حوزه‌های زیرمجموعهٔ شرکت توسعه گردشگری استان کرمانشاه آغاز شد و این کاروانسرا از یک بنای تاریخی با قابلیت بازدید عمومی گردشگران، به یک هتل سنتی ۵ ستاره با نشان تجاری هتل‌های بین‌المللی لاله تبدیل شد. مسئولان شرکت توسعهٔ گردشگری استان کرمانشاه هزینهٔ این تغییر کاربری را حدود سه میلیارد تومان اعلام کرده‌اند. هتل لاله بیستون در سال ۱۳۹۵ آغاز به کار کرد و مدیریت آن تا سال ۱۳۹۷ در دست شرکت توسعهٔ گردشگری کل کشور بود، اما از سال ۱۳۹۷ مدیریت آن به حوزهٔ استان کرمانشاه این شرکت واگذار شد. هم‌اکنون «گروه هتل‌های بین‌المللی لاله» که مدیریت و خدمات هتلینگ این هتل را در دست دارد، در مالکیت و تحت پوشش «شرکت توسعه گردشگری ایران» قرار دارد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): "هتل لاله روستای «هجیج» به‌زودی افتتاح می‌شود"، نوشته‌شده در ۲۶ شهریور ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲۱ دی ۱۳۹۸.مرصادنیوز: "بازسازی سراب نیلوفر از سر گرفته می‌شود/تدوین برنامۀ جامع گردشگری شهرستان‌ها"، نوشته‌شده در ۲۶ شهریور ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲۱ دی ۱۳۹۸.باشگاه خبرنگاران جوان: "کاروانسرای شاه عباسی بیستون به هتل سنتی تبدیل خواهدشد"، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۴؛ بازدید در ۲۱ دی ۱۳۹۸.
هتل لالهٔ بیستون با ۶ هزار متر مربع مساحت ظرفیت پذیرش ۱۰۰ میهمان را در ۲۰ واحد پذیرایی داراست.گروه هتل‌های بین‌المللی لاله: "هتل بین‌المللی لاله بیستون (کاروانسرای عباسی)"؛ بازدید در ۲۱ دی ۱۳۹۸.
در ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ در جریان چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض، کاروانسرای شاه‌عباسی بیستون به‌همراه ۵۳ کاروانسرای تاریخی دیگر (جمعاً ۵۴ کاروانسرا در ۲۴ استان ایران) تحت عنوان کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی قرار گرفتند. این مجموعه جهانی به عنوان بیستمین و هفتمین اثر جهانی کشور ایران شناخته می‌شود.
آب‌انبار اوز مربوط به اواخر دوره صفوی است و در ۳۰ کیلومتری لار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تیمچه امیر مربوط به دوره قاجار است و در تبریز، بازار قدیم تبریز، تیمچه امیر (طلافروشان) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کاروانسرای شاه عباسی (دهنمک) مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان آرادان روستای دهنمک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۷۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه بزرگزاد مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، کوچه مظاهری ـ خیابان طالقانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه حاج عبدالرسول روحانی مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان ابن سینا ـ کوچه کدخدا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه مارتا پیترز مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان حکیم نظامی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه حاج مصورالملکی مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان طالقانی، کوچه سرتیپ، کوچه محله نو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه اخوان حقیقی مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، چهارراه تختی، چهارباغ پائین، کوچه پردیس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه کاظم اخوان خرازی مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، چهار راه تختی ـ کوچه شیخ الاسلام واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه سوکیاسیان مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان حکیم نظامی جلفا ـ محله تبریزها، کوچه سنگ‌تراشها واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. و امروزه به عنوان دانشکده مرمت دانشگاه هنر اصفهان از آن استفاده می‌شود.
بنا از حیاطی وسیع و طویل و فضاهایی در دو جبهه شمالی و جنوبی تشکیل شده. جبهه جنوبی که فضاهای مهمتری را در خود جای داده، از جهت دیگر به حیاط دیگری مشرف است. این جبهه شامل ایوانی دو ستونی است که مقابل یک حوضخانه زیبا قرار گرفته. دو اتاق سه دری با عمق‌های متفاوت ولی هر دو مشرف به حیاط اصلی خانه، در طرفین این ایوان واقعند و در پشت هر یک از آنها اتاق دیگری وجود دارد که با حیاط دوم مرتبط است.
حوضخانه دارای ارتفاعی معادل دو طبقه است و در هر طبقه غرفه‌هایی پیرامون آن نشسته‌اند. این غرفه‌ها در طبقه دوم به یکدیگر پیوند خورده؛ بخش مرکزی حوضخانه را دور می‌زنند. فضای حوضخانه توسط ارسی مرتفعی به ایوان ستون دار مقابل خود و به وسیله سه در چوبی به حیاط واقع در ضلع جنوبی گشوده می‌شود. حوضخانه و غرفه‌های اطراف آن دارای تزئینات کاربندی و نقاشی روی گچ است که تأثیر سبک‌های نقاشی اروپایی در آن دیده می‌شود. ایوان ستون دار این جبهه نیز در سقف و دیوارهای خود تزئینات فراوان نقاشی دارد. اتاق ضلع شرقی حوضخانه دارای طاقچه‌ها و فرورفتگی‌هایی به شکل ظروف مختلف و مشابه با فضای فوقانی عمارت عالی قاپوی اصفهان می‌باشد.
جبهه شمالی خانه که ترکیبی نامتقارن دارد نیز شامل یک ایوان ستون دار و اتاق پشت آن، مطبخ و مجموعه فضاهای ورودی است. هشتی ورودی دارای قاعده مربع بوده، از یک سو توسط دالانی با حیاط خانه و از سوی دیگر با فضای مطبخ مرتبط است. تزیینات یزدی بندی سردر این ورودی و طاق نماهای طرفینش آن را از سایر خانه‌های مجاور خود متمایز کرده. نمای حیاط‌های خانه پوشیده از اندود سیم گل است. سطح وسیعی از حیاط خانه به باغچه بزرگ میانه آن اختصاص یافته و حوض آب در آن دیده نمی‌شود. این اثر در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۳۵۳ با شماره ثبت ۹۹۴ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه جمال قدسیه مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان عبدالرزاق، کوی درب قصر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه شیخ الاسلام مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار واقع در اصفهان است که محل سکونت علامه محقق سبزواری، شیخ الاسلام اصفهان و نوادگان او بوده و در تاریخ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
خانه یا دیوانخانه شیخ الاسلام در دوره صفویحدادیان، روح ا الله. پرونده ثبتی خانه شیخالاسلام (۱۳۸۷)- مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان، ص ۵–۶شاهکار، غلامحسین –پیشنهاد ثبت آثار باستانی (۱۳۵۱)—اداره کل حفاظت ار آثار باستانی- وزارت فرهنگ و هنر ساخته شده و در دوره قاجار تزیینات جدیدی به ان اضافه شده‌است. این خانه محل سکونت محمدباقر سبزواریعریضی، سید حسین. ترجمه- سفر نامه شاردن-چاپ اول، ص۹۰ بوده‌است. شاه سلیمان صفوی (و احتمالاً شاه عباس دوم)مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص ۱۰۹گنجینه آثار تاریخی اصفهان. آثار عهد شاه عباس دوم توسط علامه محسن فیض کاشانی از ملا محمد باقر سبزواری خواست که در اصفهان سکونت کند و شیخ‌الاسلام این شهر باشد. در محله سینه پایینی در نزدیکی باغ همایون (باب همایون) باغی سلطنتی بود که شاه ان را به محقق سبزواری واگذار کرده و خود دستور ساختن عمارتی عالی به سبک چهل ستون را داد. این ساختمان با متعلقا تش محل سکنای محقق سبزواری و همسرش سرو قد خانم (یکی از دختران اشراف دربار صفوی) قرار گرفت و دیوانخانه یعنی عمارت اصلی مرکز قضا و حکومت شرعی مملکت و بخصوص پای تخت گردیدمهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان:گل بهار اصفهان، ص۱۹۵–۱۹۷
۶ نسل از نوادگان محقق سبزواری، منصب شیخ‌الاسلام اصفهانمهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص۱۲۵–۱۵۸ را داشته‌اند و آخرین آن‌ها میرزا علی‌اکبر شیخ‌الاسلام بود که در دیوانخانه شیخ الا سلام زندگی می‌کرد.
خانه شیخ الاسلام با مسا حتی در حدود ۱۶۵۰ متر مربع و زیر بنای۶۸۲ مترمربعمجموعه مقالات معماری و شهر سازی، گردهمائی بین‌المللی مکتب اصفهان (۱۳۸۵)نگار شریعت مداری، ص۴۶۵–۴۷۶ از نوع خانه‌های دو ایوانی است. ضلع شمالی خانه به شکل نمونه وار خانه‌های معماری ایران در دوره صفوی است. در این نوع بناها یک اتاق شاه نشین در وسط ضلع که بهترین دید را به حیاط دارد قرار می‌گیرد که معمولاً هم به صورت پنج دری یا ارسی و گاه هفت دری (در اینجا ارسی) می‌باشد. راه ورودی این اتاق از دو راهروی کناری (اصطلاحاً میان در) می‌باشد. هر یک از این راهروها علاوه بر این که راه ورودی به یک اتاق دیگر (سه دری) در دو طرف اتاق ارسی می‌باشد. در منتهی‌الیه ضلع ساختمان نیز اتاق‌های کم‌اهمیت یا فضاهای خدماتی قرار می‌گیرد که این فضاها ورودی بیواسطه ای از خود حیا ط دارند. در منتهی‌الیه شرقی این ضلع راه پلهٔ پشت بام و در منتهی‌الیه غربی سرویس‌های بهداشتی قرار گرفته‌اند. سقف این ضلع بنا در گذشته فرو ریخته‌است و در حال حاضر سقف بنا از نوع مسطح (تیر و تخته) است که بر روی ان تزئینات گچ بری صورت گرفته‌است.
ضلع جنوبی شامل یک ایوان بزرگ و بلند با کاربندی‌های نفیس تزئینی از دوره صفوی در ضلع اصلی و گچ بری و نقا شیهای زیبای دوره معماری قاجاری در ضلع‌های طرفین و سقف است. سقف ان از نوع مسطح بوده و بر دو ستون چوبی تکیه داده‌است. در سمت شرق ایوان یک اتاق گوشواره جالب با سقف گنبدی و تزئینات نقش برجسته گچی قرار دارد. این قسمت از بنا کاملاً تخریب شده بوده‌است که در سال‌های اخیر بر اساس ضوابط میراث فرهنگی موردباز سازی و بهره‌برداری قرار گرفته‌است. در سمت غرب ایوان اتاق‌هایی قرار دارند که حد فا صل حیاط عمومی و خصوصی خانه است و در حال حاضر با تیغه کشی از عرصه عمومی بنا جدا شده‌اند و در مالکیت باز ماندگان شیخ الاسلام است.
در قسمت خصوصی خانه دخل و تصرفات بسیاری صورت گرفته و به جز اتاق‌های سمت عرصه عمومی که همچنان قدمت و اصالت صفوی خود را دارند بقیه ساختمان دارای معماری دوره پهلوی دوم است.
ورودی اصلی خانه در ضلع غربی حیاط و از داخل یک کوچه نیمه خصوصی است که طریق یک هشتی از کوچه اصلی جدا می‌شود. قسمت خصوصی خانه نیز در حال حاضر دو ورودی به همین کوچه دارد
وجود انواع تزئینات دوره قاجار در بنا از جمله کاربندی‌های تزئینی در ایوان جنوبی و اتاق‌های کناری، نقوش گچی در اتاق‌های گوشواره به‌طور مفصل و دیگر اتاق‌ها به فراخور اهمیت و همجنین نقاشی روی گچ و آیینه کاری در سقف مسطح ایوان جنوبی و انواع تزئینات گره‌چینی در درب و پنجره‌ها از خصوصیت بارز این بنا می‌باشد
فضای این خانه به گونه ای طراحی شده که هم منزل مسکونی و هم فضای مناسب برای انجام کارهای مدعی العموم و مراسم مذهبی بوده‌استمجموعه مقالات معماری و شهر سازی، گردهمائی بین‌المللی مکتب اصفهان (۱۳۸۵) نگار شریعت مداری، ص ۴۶۶
در دوران قاجار نظام قضاوت و دادرسی دیوان خانه‌هایی بود که رۆسای آن توسط شاه منصوب می‌شدند، دیوان خانه در حقیقت مکانی برای رسیدگی به شکایات مردم بود. طرز کار دیوانخانه چنین بود که شکایات و دعوای حقوقی را به حکام شرع ارجاع می‌کردند و حاکم شرع یعنی روحانی و مجتهد دربارة شکایات حکم می‌داد. در دوره قاجار شیخ الاسلام به ریاست محاکم شرع گماشته می‌شد. در شهرهای بزرگ یک قاضی شرع هم بود که زیر نظر شیخ الاسلام انجام وظیفه می‌کردرشیدی مهرآبادی ، طاهره(۱۳۹۱/۱۲/۲۲) ، ساختار قضایی در دوره قاجار، مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان در سال۱۲۶۸ ه‍.ش (۱۳۰۶ ه‍. ق)ناصرالدین‌شاه قاجار در هر یک از شهرهای ایران انجمنی زیر نظر حکومت بنام عدالتخانه تشکیل داد که شامل۳ عضو بود که کارهای مدعی العموم راانجام می‌دادند و به دعوا و شکایات مردم رسیدگی می‌کردند مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص۱۴۳–۱۴۴ . در سال ۱۲۶۸ ه‍.ش (۱۳۰۶ ه‍.ق) میرزا حسن شیخ الا سلام جزو اولین اعضای این عدالتخانه در اصفهان بود که پس از فوتش در سال۱۲۷۰ ه‍.ش برادرش میرزا علی اکبر شیخ الاسلام علی‌رغم داشتن سن کمتر نسبت به برادر دیگر، میرزا علی شیخ الاسلام، به سبب لکنت زبان برادر بزرگتر که شایسته سخنرانی در مراسم بزرگان حکومت نبود جایگزین او شدمهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص۱۸۳ مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص۱۸۵
سبک خاص معماری این خانه به گونه ای است که از ان به عنوان تکیه جهت برگزاری مراسم سوگواری محرم و تعزیه خوانی می‌توانست استفاده شودحاجی قاسمی، کامبیز، گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، ص۹۶
ایوان و دو گوشواره آن که مرتفع‌ترین بخش خانه می‌باشد، وجود سقف شیب‌داری برفراز ایوان که این ارتفاع را افزایش داده،
سکوهای اطراف حیاط جهت تماشای افراد عامه، اتاق‌های گوشواره در قسمت تالار محل تماشای خواص، دو باغچه در حیاط جهت نگهداری اسب و احشام تعزیه خوانی طراحی شده بودند.مصا حبه با مهدی منانی مسوول مرکز و یکی از هنرمندان رشته طراحی سنتی (۱۲ بهمن۱۳۸۸) ایرنا اصفهان، خانه شیخ الاسلام نمادی از هنر و معماری اسلامی در اصفهان این تغییرات باعث ایجاد نقشه ساختمانی نامتعارفی است که بانقشه سایر خانه‌های قدیمی اصفهان تفاوت اساسی دارد
در حیاط خانه از یک پوش (چادر) ۱۰۰۰ متری و چندین ستون بلند چوبی برای برپائی پوش و لامپ‌های بزرگ برای روشنائی مراسم استفاده می‌شده‌است.
هر ساله نزدیک به ۸۰روز مجالس عزاداری و تعزیه در خانه شیخ الاسلام برگزار می‌شد که در ان عموم طبقات از عالم و تاجر و کاسب و زن و مرد و کلیه مقامات دولتی از کشوری و لشکری و ادارات مختلف شرکت می‌کردندمهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱). خاندان شیخ الاسلام اصفهان: گل بهار اصفهان، ص۱۹۶
ملا میرزا از اهالی خورزوق که یکی از تعزیه خوان‌های برجسته و مرشد تعزیه اصفهان بود از اواخر دوره قاحاریه که ظل السلطان حاکم اصفهان بود در خانه شیخ الاسلام تعزیه خوانی می‌کرد. ۳ نسل از اوشامل نوه اش اسماعیل معینی که او نیزاز تعزیه خوان‌های برجسته اصفهان است برای نوه‌های شیخ الاسلام تا چند سال پیش در این خانه تعزیه خوانی می‌کردند.باطنی، الهام (۱۹/۸/۱۳۹۳) روزنامه همشهری استانی، اجرای تعزیه در محیطهای مدرن
برپایی عزاداری امام حسین (ع) در این خانه تا زمان رضاشاه ادامه داشت و پس از منع عزاداری امام حسین در آن زمان، مردم به صورت مخفیانه در قسمت پشت ساختمان عزاداری می‌کردند