moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
زندگي تلخ و مشقّت‌بار دوران كودكي، و فقر عميق وتأثر انگيز خانواده، آثاري شگرف بر انديشه و روح حيدر باقي گذاشت؛ اين تأثيرات چنان شديد و گزنده بود كه در طول تمام زندگي شاعر، همچون انگلهايي زالو مانند بر فكر و ذهنش سنگيني كرد و بر همه سروده‌هايش سايه انداخت. در سالهايي كه من به خاطر دارم، كشور (مادربزرگم)، تنها آرزويش اين بود كه پسر بي قرار و چموش خود را يك بار به سيري دل ببيند و مي‌گفت تا آنجا كه به خاطر دارد، هرگز او را آرامش‌مند و محجوب و برقرار نديده است.
هزار بار به ياد مي‌آورم كه قصه فرارهاي مكرّر اين تنها پسر خانواده از خانه و زندگي را، برايم باز مي‌گفت و هنگامي كه به آخر قصّه مي‌رسيد و مي‌گفت كه براي آرام كردن و به سامان رساندن اين جوان ناآرام و بي قرار، رنجهاي زيادي كشيده است، به سختي مي‌گريست؛ امّا لحظاتي بعد مي‌خنديد و مي‌گفت: «اومهربانترين و نجيب‌ترين مرد دنياست، فقط محمد يغما بود كه مثل او بود».
از خاطراتي كه كشور يغما و خود حيدر نقل مي‌كردند، چنين دريافت مي‌شد كه او فقط سالهاي اول زندگي را ميهمان خانواده بوده و همين كه توانسته خودش گوسفندان را بچراند،گاوها را آب بدهد، زمينها را بيل بزند و زراعت را آبياري كند، ديگر در كنار مادر و پدر نمانده و سفرهاي مكرّر و طولاني خود را آغاز كرده است.
محدوده اين سفرها، از اقليم جغرافيايي بينالود تجاوز نمي‌كند. از نشانه‌هايي كه در گفتار او و مادرش بود و نيز از بعضي شواهد ديگر چنين بر مي‌آيد كه او مي‌بايد در نوجواني و جواني، به بيشتر روستاهاي دامنه بينالود سفر كرده و انواع مشاغل سنتي روستاييان را فرا گرفته باشد.
شواهد ياد شده، مي‌گويد كه مهمترين انگيزه و عامل گريزهاي بي حساب او از خانه و خانواده، يك نوع نا آرامي روحي و هيجان دروني بوده كه به گواه اشعار وي و نيز به شهادت زندگي بسيار نابسامانش، تا واپسين روزهاي عمرش، در او به قوّت امتداد يافته و صحنه‌هاي مختلف حيات فردي و اجتماعي او را متأثر ساخته است.
اين بيقراري و تشنج رواني، چنان نگران كننده بوده كه در دوره‌اي از زندگي ادبي‌اش، او را بشدت از مردم و جامعه دور كرده و به كنج عزلت كشانده است. گويا او، به تلافي هجران جبري اسلافش از وسعت آزاد كوير، پيوسته خود را به آب و آتش مي‌زده تا در جايي به پهنا و آرامش صحراي بزرگ لوت، قرار يابد و چون اين سرگشتگي را چاره نمي‌ديده، داغ فراق محبوبش– كوير و آزادي- را در سروده‌هايش متجلّي مي‌كرده است.
از دوره نوجواني و جواني يغما اطّلاعات كافي و كاملي نداريم و يادهاي پراكنده‌اي كه در ذهن اطرافيان او هست، به هيچ وجه براي روشن كردن نقاط تاريك اين دوره كفايت نمي كند.
ما دقيقاً نمي‌دانيم كه او و خانواده‌اش چه زماني «صومعه» را ترك كردند و به نيشابور آمدند. همين‌طور روشن نيست كه او در چه سني معتاد شد. اما مي‌دانيم كه اعتيادش تا حدود سي و دو سالگي پايدار بود.
صفورا همسر يغما كه دختري روستايي و بي‌سواد بوده، در حدود سي‌سالگي يغما به عقد او در مي‌آيد، در حالي كه خود بيست‌و يك ساله بوده است.
آنطور كه خود صفورا مي‌گويد در خانه يك ارباب، كلفت بوده كه كساني از خانواده ارباب پدر حيدر به خواستگاري او مي‌آيند. به احتمال زياد اين رويداد، پس از اين كه حيدر، خدمت نظام را تمام كرده و به نيشابور بازگشته، توسط يكي از دوستانش كه با او در كارخانه برق كار مي‌كرده‌اند، سامان گرفته است.
صفورا (مادرم) از قول يغما نقل مي‌كند كه خانواده حيدر، زماني كه حيدر حدوداً 15 ساله بوده، به شهر آمده‌اند و در اصطبل «باغ مجتهدي» خانه گرفته‌‌اند.
در اين زمان حيدر در روستاهاي فرخك، بوشرآباد، غار، ميرآباد و ديگر آباديهاي دامنه بينالود، عمر به خوشباشي و عاشق پيشگي مي‌گذرانده‌و از راه كارگري ارتزاق مي‌كرده است.
صفورا همچنين تعريف مي‌كند كه پس از آن‌كه مادر و خواهر حيدر، او را در روستايي در حوالي نيشابور يافته و به او گفته‌اند كه پدرت از بيماري درگذشته است، او به خانه پدري برگشته، اما ماندن وي ديرپا نبوده و كمتر از يك هفته نزد آنها نمانده است.
كشور (مادر حيدر) زماني كه زنده بود، تعريف مي‌كرد كه: «وقتي با مصيبت زياد او را يافتيم و به خانه بازگردانديم و از او خواستيم كه سرپرستي ما را پس از پدرش بعهده بگيرد، حيدر وعده كرد كه بماند و ابراز دلسوزي كرد. اما اين وعده او يكي دو روز بيشتر وفا نداشت و يادم هست هنگامي كه به او پول دادم تا برود و برايمان كمي نفت بخرد، او رفت و يك ماه بعد برگشت.»
صفورا مي‌گويد كه حيدر در اين زمانها معتاد بوده و ترياك مي‌كشيده است. اما آنچه يغما در نقل‌هايش براي اطرافيان، به آن اشاره كرده و در آن از اعتياد خود سخن گفته، مربوط به سالهاي بعد يعني حدود سي‌سالگي‌اش بوده است. از اين دو گفته- اگر چه يقين نيست- چنين مي‌توان نتيجه گرفت كه يغما سالهاي زيادي از جواني‌اش را در باتلاق اعتياد دست و پا زده و آنطور كه خودش مي‌گفت فاصله‌اي تا غرق شدن نداشته است.
به هر حال معلوم است كه پدر و مادر حيدر به همراه تنها خواهرش خديجه در حدود سالهاي 1315 شمسي به نيشابور كوچيده‌اند و همانطور كه گفتم در اصطبل باغ مجتهدي در خيابان دارايي اين شهر ساكن شده‌اند.
هنگامي كه محمد (پدر حيدر) فوت مي‌كند، كشور و خديجه، حيدر را مي‌يابند و به خانه مي‌آورند. حيدر اگر چه تاب آرام گرفتن در خانه را ندارد، چند گاهي بعد او را به خانه پدرش مي‌برند و به كارگري در آن خانه مي‌گمارند.
صفورا به ياد مي‌آورد كه يغما برايش تعريف مي‌كرده كه شبي مي‌خواسته از خانه ارباب بگريزد و به روستا برود. او اضافه مي‌كند كه حيدر عاشق بوده و به دنبال معشوق خود به روستا مي‌رفته است.
يغما در سالهاي شاعري‌اش بر خيلي‌ها عاشق شد و مي‌گفت كه بدون عشق، شاعر، از سرودن باز مي‌ماند. او نيز روايت مي‌كرد كه عامل ترك اعتيادش، عشوه جوانانه دختركي سفيد چادر و زيباروي بوده است. آنطور كه صفورا مي‌گفت و مي‌گويد يغما چه در آن سالهاي جواني، چه پس از ازدواج و چه در دوره حيات ادبي، هميشه بر چهره‌ها‌و زلفهاي زيبا عاشق مي‌شد و اين عشق‌ها گويا مهمترين انگيزه سرايِش اشعارش بوده است.
به هر حال، آنچه مسلّم مي‌نمايد، اين است كه او در سن سي‌سالگي و هنگام ازدواج، هنوز معتاد بوده و ترياك مي‌خورده است. يكي از بحثهاي جالب و مورد اختلاف در زندگي يغما، چگونگي سواددار شدن و ورودش به حوزه ادبيات فارسي است.
داستانهايي كه خودش در مورد باسواد شدن و كتابخواني‌اش به ديگران و نيز به نگارنده مي‌گفت، حكايت از اين داشت، كه خواندن و نوشتن را به‌تدريج و بدون مدرسه و معلم امّا از روي كتاب و دفتر آموخته است. او اصرار داشت كه بگويد نخستين كلمات فارسي را از روي يك كتاب آموزشي «پيكار با بي‌سوادي» و به صورت پرسش از محصلين ياد گرفته است. اين داستان، تفصيل و حواشي زيادي دارد. از گفته‌هاي يغما اطلاع داريم كه او در كودكي و هنگامي كه هنوز هفت يا هشت ساله بوده، در محفلهاي شاهنامه‌خواني روستايي در شبهاي بلند زمستان، حاضر مي‌شده و به گفته خودش ادبيات كتابهاي داستاني و حماسي را به سرعت و با يكي دو بار شنيدن به حافظه مي‌سپرده است.
پس از اين سالها نيز شواهد شفاهي اندكي موجود است كه مي‌گويد حيدر يغما در دوران خدمت نظام وظيفه، نامه براي خانواده‌اش مي‌نوشته است. از سوي ديگر صفورا همسرش و اطرافيان ديگر يغما مي‌گويند كه حيدر تا حدود سالهاي 40 شمسي، اينجا و آنجا دعا مي‌نوشته و به «ملّا حيدر» معروف بوده است. يغما در زمان حياتش يكي دو بار از اين دوران با من گفتگو كرد ولي گفتگويش هرگز رنگ تأييد، تقدس يا غير معمول بودن اين ماجرا را نداشت؛ بر عكس، هنگامي كه درباره زني صحبت مي‌كرد كه شوهرش او را رها كرده بوده، و رفته بوده است و دست به دامن ملاحيدر شده بوده تا مهر او را در دل شوهرش زنده كند، با خنده مي‌گفت كه: «من با خودم گفتم، به هر حال هر شوهري كه ترك خانه كند، پس از مدتي به خانه‌اش برخواهد گشت و اين مرد هم دير يا زود به نزد همسرش باز مي‌گردد. بنابراين خطوط كج و معوجي روي كاغذ نوشتم و به او دادم و گفتم اين كاغذ را زير بالشت بگذار و دعا كن. شوهرت تا چند روز ديگر باز مي‌آيد. از قضاي روزگار، شوهر اين زن دو سه روز پس از اين ماجرا، به خانه‌اش برگشت و زن بيچاره گمان مي‌كرد كه اين بازگشت، تأثير دعاي من بوده است». از اين داستان و حكايات پراكنده ديگري كه در اين مورد مي‌گفت، چنين بر مي‌آمد كه او قصد ندارد، خود را به نيروي رواني خارق‌العاده‌اي منسوب كند.
از همه اينها گذشته، حيدر يغما به گفته همسرش، كتابهاي روضه‌الشهدا، طوفان و ساير ادعيه را مي‌خوانده و با روايات مذهبي مأنوس بوده است. به گمان من همه اين خواندن‌ها، بعد از آشنايي يغما با قرآن و زبان عربي بوده است.
زهرا دختر بزرگ يغما كه خاطرات دوران كودكي را مرور مي‌كند مي‌گويد كه پدرش هنگامي كه او سه چهار سالي بيشتر نداشته، اعتقادات مذهبي محكمي داشته است.
صفورا نيز مي‌گويد كه از مادر حيدر شنيده كه حيدر را براي نقالي به روستاها مي‌برده‌اند. زهرا اين را هم بخاطر مي‌آورد كه پدرش همان سالها در روضه‌ها حاضر مي‌شده و مدح ائمه را با آوازي حزين مي‌خوانده است.
صفورا به نقل از خواهر و مادر حيدر مي‌گويد كه حيدر «خواب‌نما » شده يعني يك شب خوابيده و صبح كه بيدار شده مي‌توانسته بخواند و بنويسد. اگر چه اين گفته‌ها به يك افسانه بيشتر شباهت دارد تا يك نظر منطقي و قابل قبول، اما چون از زبان نزديكترين كسان يغما نقل شده، نمي‌تواند به آساني رد شود و دست كم مي‌تواند مبناي اين نظريه قرار گيرد كه حيدر يغما با چنان سرعت و تواني خواندن و نوشتن را آموخته و آموخته‌هايش را وسعت بخشيده كه مايه شگفتي اطرافيانش شده است.
از همه آنچه در مورد زمينه‌هاي آموزش و يادگيري يغما گفتم، چند نتيجه منطقي مي‌توان گرفت: نخست اينكه او از همان سالهاي اول كودكي، به خواندن و ادبيات كششي ذاتي داشته و قَريحه سرشار و استعداد شگفت و حافظه شاد او، اين كشش ذاتي را ياري رسانده، به گونه‌اي كه به زودي قادر شده است كتابهاي ادعيه و روايات را بخواند و نيز با داستانهاي پهلواني آشنا شود.
نكته ديگر اين‌كه قرآن و آموختن عربي، كمك زيادي به معلومات ادبي و گنجينه دانش مذهبي يغما كرده و زمينه مناسبي براي سروده‌هاي مذهبي سالهاي بعدش فراهم آورده است.
با همه اينها، نمي‌توان يك نكته را از نظر دور داشت و آن اينكه همسرش مي‌گويد هنگامي كه از حيدر مي‌پرسيدم تو چطور به اين سرعت توانستي خواندن و نوشتن بياموزي و اين‌همه لغت را در اشعارت استفاده كني، او در پاسخ مي‌گفت «نمي‌توانم واقعيت را به ديگران بگويم، مي‌ترسم كه آن‌ها مرا بكشند».
صفورا همسر يغما، هم آن‌زمان، و هم امروز بي‌سواد بوده و هست و نمي‌توان به گفته‌ها و خاطرات شفاهي او اعتماد زيادي كرد، اما به هر حال اگر همه شواهد مربوط به باسواد شدن و شاعر شدن يغما را كنار هم بگذاريم، باز هم ابهاماتي در ميان مي‌ماند كه نمي‌توان دلايل منطقي براي آن جستجو كرد، بجز اينكه بپذيريم يغما قريحه‌اي سرشار، حافظه‌اي توانمند و استعدادي پر ظرفيت و طبعي حساس و روان داشته و در فاصله سالهاي ازدواج تا آغاز فعاليت ادبي‌اش، پيوسته مطالعه مي‌كرده و دانش ادبي مي‌اندوخته است.
يادداشتهاي موجود يغما حكايت از اين دارد كه او در سالهاي 35 تا 45 را غرق در مطالعه بوده و تقريباً مهمات ادبيات فارسي و كتب احاديث و روايات و تاريخ ايران و اسلام را خوانده و قسمت قابل توجهي از آنها را به خاطر سپرده است.
داستان آشنايي يغما با جلسات قرآن كريم و چگونگي قاري شدنش، ماجرايي شنيدني است. يغما تعريف مي‌كرد كه يك روز كه از كار خشتمالي به خانه برمي‌گشته و در حالي كه قالب خشت و بيلي در دست داشته و سر و پايش گل‌آلود بوده است، هنگامي كه از كنار خانه‌اي مي‌گذشته صداي قرائت را مي‌شنود و به شوق شركت در جلسه و يادگيري قرآن، وارد آن خانه مي‌شود. بيل و قالبش را در گوشه حياط مي‌گذارد و داخل اتاقي مي‌شود كه جلسه در آن تشكيل شده است. وقتي وارد اتاق مي‌شود، دور تا دور اتاق را پر از مستمع مي‌بيند و در تنها جاي خالي كه بالاي مجلس  بوده مي‌نشيند.
در حالي كه ديگران درباره او پچ پچ مي‌كرده و احتمالاً به اين ژوليده گل‌آلود مي‌خنديده‌اند پيرمردي معمّم با عصايي در دست وارد مي‌شود و وقتي مرد گل‌آلود را در جاي خود مي‌بيند با تمسخر، عصايش را به شانه او مي‌زند و با کلماتی توهین‌آمیز به وضعیت سر و لباس او اشاره و او را از خانه بیرون می‌کند. اين گفته‌هاي تمسخر آميز و تحقير كننده به يغما بر مي‌خورد و او از خانه خارج مي‌شود. امّا لحظاتي بعد، سمج‌وار بر مي‌گردد و اين بار پايين مجلس، كنار در مي‌نشيند.
يغما مي‌گفت كه سال بعد و هنگامي كه يك قاري بزرگ و معروف شده بوده و رهبري چند جلسه قرآن را بر عهده داشته، پيرمرد معمّم را مي‌بيند و پيرمرد به او مي‌گويد: «ملّاحيدر! يكي از جلساتت را به ما بده بي معرفت!»
يغما اين خاطره را با خشم و كينه‌وار نقل مي‌كرد و مي‌گفت كه تعداد زيادي از آدمهايي مثل اين پيرمرد، سر راه او قرار گرفته‌اند و او را از ادامه كار باز داشته‌اند، امّا او اعتنايي به آنها نكرده و كوشش خود را ادامه داده است.
زهرا دختر بزرگ يغما مي‌گويد كه وقتي او كودكي بيش نبوده، پدرش را هفته به هفته نمي‌ديده است. صفورا نيز اين مطلب را تأييد مي‌كند و مي‌گويد صبح‌ها، خيلي زود از خانه بيرون مي‌رفت و شب ديرهنگام به خانه بر مي‌گشت. او نمي‌داند كه يغما به كجا مي‌رفته، امّا در ماه محرّم و روزهاي عاشورا و تاسوعا، صفورا مي‌گويد كه او روز قبل از تاسوعا، در حالي كه دستمالي نان خشك مي‌بست راهي بيابان مي‌شد و هنگامي كه عصر عاشورا به خانه بر مي‌گشت، چشمهايش يك كاسه خون بود.
با توجّه به گفته‌هاي همسر، دختر و مادر يغما و نيز با خاطراتي كه خودم آنها را از زبان يغما شنيده‌ام پس از ازدواج و احتمالاً در سن 32 سالگي ترياك را ترك مي‌كند. سپس با زمينه اعتقادات ديني‌اش، به جلسات قرآن روي مي‌كند و قرآن را مي‌آموزد. قرآن و ساير كتب اسلامي كه به عربي نگارش يافته‌اند، او را با گنجينه سرشار لغات و ادبيات فارسي و عربي آشنا مي‌كند.
او پس از آن به كتابخانه عمومي نيشابور مي‌رفته و با ولع و اشتياق زياد، كتاب مي‌خوانده است.
نوشتن را نيز در همين سالها و با كمك دانش آموزان و دانشجوياني كه به شخصيت عارف‌گونه او علاقه داشتند ياد مي‌گرفته است.
در همان سالهاي اول زندگي زناشويي، دو فرزندش فاطمه و محمد را در اثر فقر و بيماري از دست داده و زهرا مي‌گويد كه پس از مرگ اين دختر و پسر، پدرش، او و مادر را برداشته و در جستجوي كار و احتمالاً براي فرار از غم جانكاه مرگ فرزندانش به تهران رفته است. در اين ايام صفورا بشدت بيمار بوده و تاب درد غربت نداشته است.
پس از دو سه ماهي، صفورا و زهرا به نيشابور برمي‌گردند و يغما چند ماه ديگر در تهران مي‌ماند.
اما بالأخره به نيشابور بر مي‌گردد و دوباره زندگيْ در كنار خانواده‌اش را از سر مي‌گيرد.
من (نگارنده) چهارمين فرزند يغما هستم و پس از زهرا كه در 1342 به دنيا آمده، دومين بچه زنده خانواده‌ام. سالهاي اول زندگي من، مقارن با آغاز دوره بيابان‌گرديها و به اعتباري، سير و سلوك پدرم بوده است.
منظور من از بكار بردن عبارت «سير وسلوك» به هيچ‌وجه اين نيست كه ادعا كنم يغما عارف يا صوفي بود، اگر چه افكار و و عوالم وي شباهت زيادي به عرفاي ملامتّيه داشت. يغما همانطور كه در مثنوي زندگينامه‌اش سروده، پس از اين كه اعتياد را ترك كرده و به دوره حكومت عقل و انديشه نزديك مي‌شده، به يك بازبيني كلي و طولاني در گذشته‌اش مي‌پردازد.
سروده‌هاي مذهبي‌اش كه صفحات انبوهي از دفاتر بجامانده اشعارش را فرا گرفته و تعداد زيادي از آنها فاقد ارزش ادبي است، احتمالاً حاصل همين سالهاي مكاشفه و تنهايي است.
صفورا و زهرا كه در اين سالها عسرت و فقر مادي زندگي را بيش از هر زمان ديگري احساس كرده‌اند، خاطرات دردمندانه زيادي، از اين سالها دارند. زهرا در حدود هفت ـ هشت سالگي به كار قاليبافي گماشته مي‌شود تا قسمتي از معاش خانواده را تأمين كند. دخترك، علاوه بر درد و رنجي كه از محروميت تحصيل و كم‌توجهي پدر و مادر تحمل مي‌كرده، در چنگال روابط خشمگينانه و سبعانه كارگاههاي قاليبافي آن روزها، فرسوده مي‌شود. او به ياد مي‌آورد كه روزي، يكي از سركارگرها او را با تسمه‌هاي آهني به شدت كتك زده و به خانه فرستاده بوده است. يغما هنگامي كه شب هنگام به خانه مي‌آيد و دخترك را مي‌بيند، از شدت خشم و اندوه به جوش مي‌آيد و روز بعد هر چه ناسزا به دهانش مي‌آمده بر سركارگر كارگاه گفته است.
اما اين ستمها، باعث نمي‌شود كه زهرا از كار آسوده شود. هنوز مي‌بايد چند سالي ديگر مي‌گذشته تا ميوه كال درخت معرفت يغما رسيده گردد و دخترش را به مدرسه شبانه بفرستد تا با بزرگسالان، همكلاس شود.
در همين سالهاي فقر خانواده و نيز از مدتها پيش از آن، صفورا كه دختر روستا و كار و رنج بوده، در خانه شوهر نيز تن نياسوده و تا شوهرش از دنياي ديوانگي و سرگشتگي روحي به خانه بازآيد، با چرخه نخ بازكني قاليبافي، دمساز بوده است.
من سالهاي زيادي را بخاطر دارم كه صفورا، كوهي از نخ قاليبافي به وزن 15 يا 20 كيلو را در چادرشبي مي‌بست و روي سرش مي‌گذاشت. صفورا اين نخها را از كارگاه قاليبافي راسخي در خيابان ارگ يا كارگاه حاجي زمان در خيابان عطار به اتاق اجاره‌اي‌اش در كوچه نگارستان خيابان دارايي مي‌برد و يكي دو روز بعد در حالي كه آنها را به گنجهايي زيبا تبديل كرده بود به كارگاه باز مي‌گرداند. مادر و دختر به سختي كار مي‌كردند تا يغما در بيابانهاي وسيع و دوردست دامنه بينالود، در سكوت غريب و پرآفتاب دشتها، جانش را بپرورد و پسر خانواده به مدرسه برود و درس بخواند.
من به ياد دارم كه يك روز سرد و برفي زمستان، از مدرسه بر مي‌گشتم در حالي كه از سرما سياه شده بودم. مدرسه من، دبستان نظيري در پايين خيابان ارگ بود و من، پسر 6 ساله‌اي با كفشهاي لاستيكي پاره، بدون جوراب و با كُتي نيمدار و پاره پوره، تمام مسير سه كيلومتري خانه و مدرسه را پياده طي مي‌كردم.
آن روز، در حالي كه برفهاي آب شده داخل كفشهايم، پاهايم را از رمق انداخته بود و از شدت سرما اشك در چشمانم نشسته بود، مردي از همسايگانمان مرا در نيمه راه مدرسه ديد و سوار موتورگازي‌ام كرد. وقتي مرا به خانه رساند، كلي بد و بيراه به پدرم گفت. پدرم بعد از رفتن آن همسايه، مرا تنگ در آغوش گرفت و در حالي كه مي‌گريست گفت: «ناراحت نباش پسرم! برايت كفش و دستكش و لباس مي‌خرم». امّا او مي‌دانست كه به وعده‌هايش به اين زودي وفا نمي‌كند. هنوز چند سال ديگر بايد مي‌‌گذشت و گذشت.
رفته رفته يغما به زندگي كارگري باز مي‌گشت و همه خشم و غرور و غربت و تنهايي و ناآرامي‌اش را در كار سنگين بيل و زمين و خشت، تخليه مي‌كرد. او در اين سالها، كه مقارن با دوره آغاز فعاليت ادبي اوست، ظاهري بسيار ژوليده و آشفته دارد و اين ظاهر آشفته، او را به ديوانه‌اي پريشان احوال شبيه مي‌كند.
يغما مي‌گفت كه در اين سالها بيشترين جفا را از اهل مدرسه و دانشگاه ديده است. گويا هنگامي كه از كار خشت و گل به خانه بازمي‌گشته، جوانان و خامسران، او را با سنگ و ميوه‌هاي پوسيده مي‌زده‌اند و دشنام مي‌داده‌اند.
امّا او گويي چنان به استواري گام و درستي راهش ايمان داشته كه اين نامردميها نه تنها مانع او نبوده، بلكه او آن را عاملي براي تقويت روح و انديشه‌اش تلقي مي‌كرده است.
يغما در سال 1346، يك جزوه جيبي 16 صفحه‌اي از سروده‌هاي مذهبي‌اش را با عنوان «اشك عاشورا» در چاپخانه كوشش مشهد چاپ كرده و استقبال خوب مردم از اين اثر، اميد و اراده او را استوارتر كرده است.
او كه سالهاي پيش از آن را در برزخ ترديد و يقين به سر برده است، مجموعه‌اي از رباعيات خود را كه بعضي از آنها بويي از اپيكوريسم نيز دارد، سه سال بعد، يعني در 1349 شمسي چاپ مي‌كند.
به نظر من، رباعيات يغما كه نمونه‌اي از آن را در بخش پاياني ديوانش مي‌خوانيد، بكلي خالي از ارزش هنري و ادبي است و مي‌توان آنها را سياه مشقهاي شاعر دانست. اما همين سياه‌مشقها در بعضي موارد، چنان جسورانه سروده شده كه دردسرهايي جدي را براي شاعر ايجاد كرده است.
اتهام تكفير يغما، بخصوص بازتاب يكي دو رباعي گستاخانه است كه البته از ديدگاه اهل نظر، بسيار معرفت‌آميز است. اما شايعاتي كه بدخواهان شاعر درمي‌اندازند و صداي آن تا حوزه علميه نيشابور هم مي‌رسد، به آن اندازه‌اي قوّت دارد كه بعضي روحانيون متحجر و جزم‌انديش را وادار كند كه فتواي ارتداد او را صادر كنند و اعلام نمايند كه «زنش در خانه‌اش حرام است».
يغما مي‌گفت كه اين تهديد، جدي شده و زماني حتي مي‌خواسته‌اند او را در چهار سوق شهر به آتش بكشند. او كه عاقل‌تر از آن بود كه به اين آساني تن به مرگ دهد، توبه مي‌كند و قول مي‌دهد كه كتابهاي فروخته شده را جمع‌آوري كند و پس از اين، ديگر كتاب نفروشد. رفته رفته، پاي يغما به انجمنهاي ادبي خراسان باز مي‌شود و طولي نمي‌كشد كه شهرتش از دروازه‌هاي خراسان فراتر مي‌رود.
چند سال پيشتر از اين، يغما اولين و آخرين سروده درباري‌اش را به مناسبت تاجگذاري محمدرضا پهلوي مي‌سرايد- يا او را وادار مي‌كنند كه بسرايد. بدون اين كه بخواهم يغما را از اتهامي مبرّا كنم مي‌گويم دلايلي وجود دارد كه اين سروده تحميلي بوده است. نخست اين‌كه، در سالهاي سرايش اين مثنوي- كه تا كنون در ميان دست‌نوشته‌هايش يافت نشده است- هنوز اعتقادات مذهبي يغما قوّت داشته و اين اعتقادات مانع از اين بوده كه براي خانواده سلطنتي به ميل خود شعر بگويد؛ كمااينكه در همين سالها بعنوان قاري برتر از مجمع قاريان خراسان، جايزه‌اي دريافت كرده است.
ديگر اين‌كه، اين مثنوي را كه ظاهراً براي مراسم تاجگذاري سروده بوده، خودش رغبت نمي‌كند بخواند و به پسر پنج ساله‌اش- كه من باشم- ديكته مي‌خواند كه او حفظ شود و مثنوي را از بر بخواند. جالب اين‌كه علاوه بر آن‌شعر ياد شده توسط يك كودك 5 ساله و در يك اجتماع رسمي با حضور مقامات شهر خوانده مي‌شود، اين كودك 5 ساله از شدت ترس و خجالت از جمعيت حاضر، خودش را روي صحنه خيس مي‌كند و اسباب خنده و تمسخر حضار فراهم مي‌شود.
نكته ديگر اين‌كه يغما حدود 8 سال بعد يعني در اوج حكومت پهلوي، در پاسخ خبرنگاري كه او را سارق ادبي مي‌نامد و از او مي‌خواهد براي صدق ادعاي شاعري‌اش، در حضور او شعري بسرايد، در قصيده‌اي ضمن درد دلي خشمگينانه چنين پاسخ مي‌دهد:
آن قامتي كه بايدش از چرخ بگذرد
در روبروي مسند ممدوح خم گرفت
و درست يك سال بعد در قصيده‌اي ديگر مي‌سرايد:
من نيم مداح از من چشم مداحي مدار
گر كه خود گويد كه مداح مني يزدان من
به هر حال، از آنجا كه زندگي كارگري يغما و گرايش و وابستگي‌اش به طبقه زحمتكش جامعه، شائبه وجود يك انديشه سياسي را ايجاد مي‌كرده، مأموران ساواك به تكاپو مي‌افتند و براي تطميع يغما، يك مرد شيك‌پوش را با يك كيف سامسونت پر از اسكناس از دفتر شهبانو به خانه او مي‌فرستند.
من اين ماجراي اخير را به ياد دارم و زهرا خواهرم پيشنهادات آن مرد شيك‌پوش را به خاطر مي‌آورد. او به يغما مي‌گويد: «ما حاضريم خانواده تو را به تهران ببريم و يك زندگي مرفه برايتان فراهم كنيم. يك باغ بزرگ در اختيارت مي‌گذاريم تا تو به كار شعر و سروده‌هايت برسي و خانواده‌ات نيز در رفاه زندگي كنند».
زهرا مي‌گويد: «من كه رنج و سختي زيادي كشيده بودم و نيز مادرم كه زندگي فقيرانه، طاقت او را طاق كرده بود خوشحال از پيشنهاد مرد، وعده يك زندگي آسوده و مرفه را به خودمان داديم. آن مرد پولهايي را كه با خود آورده بود روي كرسي ريخت و گفت كه يك هفته ديگر براي بردن ما مي‌آيد. ما خوشحال و مطمئن روزشماري مي‌كرديم و هنگامي كه پس از يكي دو هفته سر و كله مرد شيك‌پوش پيدا نشد، از پدرم پرسيدم كه چرا اين مرد نيامد؟ پدرم چنان سيلي محكمي به من زد كه هنوز بخاطرم مانده است و بعد به من گفت: «مي‌خواهي من آبرو، حيثيت و آزادگي‌ام را به پول بفروشم؟»
من نمي‌دانستم كه پدرم پولهاي آن مرد را همان روز به او برگردانده و به او گفته: «شما برويد ما خودمان بعداً مي‌آييم».
اين حادثه و رويدادهاي مشابه ديگري كه در سالهاي بعد اتفاق افتاد، طبع حساس و رنج‌كشيده شاعر را تحريك كرد و سروده‌هايي ناب از آن بيرون كشيد. عنوان شدن اشعار يغما در محافل ادبي، كم‌كم او را در بين اهل نظر مطرح ساخت و در حدود سال 1354 بود كه خبرنگار مجله اطلاعات هفتگي آنروز، به قصد كشف يك اختلاس ادبي، به نيشابور آمد و با يغما مصاحبه كرد.
آن خبرنگار نادان، كه بر اساس شنيده‌هايش، پيش فرضهايي را در ذهن خود ساخته بود، با طرح اتهاماتي نظير سرقت ادبي و اين‌كه يغما كتاب يا ديوان كهنه‌اي پيدا كرده و اشعاري را بتدريج از آن بر مي‌دارد و به نام خودش منتشر مي‌كند چنان روح سركش، آزاد و متلاطم يغما را آزرده بود كه يغما او را با تندي از خود رانده بود.
اين برخورد تند، ظنّ خبرنگار را تقويت كرده بود و حاصل اين بدگماني مقاله‌اي بود كه در همان سال در مجله ياد شده به چاپ رسيد. با آن‌كه به ياد دارم يغما، علي‌رغم اصرار دوستانش، تمايلي به پاسخ دادن به اين مقاله را نداشت، اما غرور جريحه‌دار شده شاعر، قصيده‌اي را پرورد كهبيتي از آ را پيش از اين آوردم و مطلع آن چنين است:
چون آفتاب چرخ كه ابرش دژم گرفت
آيينه زلال دلم باز غم گرفت
آهم دوباره سر به سر اختران گذاشت
چشمم دوباره دامنم از اشك، يم گرفت
ديروز ناكسي ط پي ناسزاي من
خيره نشست و صفحه گشود و فلم گرفت …
اگر چه يغما روز به روز بر شهرتش افزوده مي‌شد و شاعران و ادب دوستاني از سراسر كشور وي را دعوت مي‌كردند، اما او سعي داشت از هياهوي شهرت كناره گيرد و بر كار و بار و مرام خويش استوار بماند.
خشتمالي عمده‌ترين پيشه شاعر بود و خشت به عنوان نماد و سمبل شعر يغما معروف شد. او ابيات زيادي در شرافت و ارج كار يدي سروده بود و از آنجا كه تعلقي وافر به كار خشت داشت، پسوند فاميل خود را چنين نهاد: «شاعر خشتمال نيشابوري».
يغما به بيماري بواسير و فتق مبتلا بود، اما اعتقاد داشت كه درمان اين دو بيماري، به دليل اشتعال او به كار سنگين خشتمالي، بيهوده است و عود مي‌كند. در تمام بيست و اندي سال كه اين دو بيماري عذابش مي‌دادند، حتي يكبار از درد شكايت نكرد و تنها، همسرش كه لباس زير او را مي‌شست قطرات خون خشكيده را در لباس زير او مي‌ديد. به هر حال چهار پنج سال قبل از مرگش، هنگامي كه پزشكان گفتند به بيماري قلبي مبتلا شده و نبايد كار سنگين انجام دهد، به اصرار دوستانش در بيمارستان قمر بني‌هاشم نيشابور بستري شد و يك پزشك ماهر، فتق او را جراحي كرد. با اوج گرفتن شهرت يغما، دوستانش به اين فكر افتادند كه اسبابي فراهم كنند تا هم سنگيني كار خشتمالي و كارگري آسوده شود و هم فراغ بيشتري براي كار شعر بيابد. كم‌كم به صرافت افتادند كه درآمدي براي شاعر مهيا كنند و يكي دو بار هم اين موضوع را به او گفتند. يغما از اين پيشنهادها ريجيده‌خاطر شد و در مراسم بزرگداشتي كه در سال 1355 در سالن باغ‌ملي نيشابور برايش بر پا كرده بودند، خشم و نفرت خود را از اين اصرارها و تمهيدات لطف‌آميز دوستانش در قصيده‌اي غّرا ابراز داشت. قصيده‌، متين، مستحكم و مطنطن بود و چنان عزم و اراده راسخي از شاعر به نمايش گذاشته بود كه حيرت همگان را بر‌انگيخت و بر شهرت او افزود.
يغما، يك بيماري رنج آور ديگر هم داشت و آن نوعي سرطان پوست بود. در حدود سال 1352 زخمي روي لبش نشست كه همه گمان كردند تبخال است. اين زخم خوب نشد و حدود شش يا هفت سال، يغما نتوانست براحتي صحبت كند يا غذا بخورد. بالاخره يك پزشك حاذق با وساطت يك دوست، لب او را جراحي كرد و بعد از عمل به او گفته شد كه در صورت دير شدن عمل، اين زخم كهنه و سمج هميشه خونريزي داشت يغما با صبوري آن را تحمل مي‌كرد.
سال 1355 يك تهيه كننده راديو و تلويزيون خراسان كه از دوستان صميمي يغما بود با همكاري گروهي فيلمساز، زندگي يغما را در قالب يك فيلم 35 ميليمتري مستند 20 دقيقه‌اي، به تصوير كشيدند. اين فيلم در جشنواره توس به نمايش درآمد و آوازه يغما بيشتر نقاط كشور را درنورديد. اين شهرت به جايي  رسيد كه در سال 1367، چند ماه پس از درگذشت شاعر، يك منتقد درسوئد،
بر اساس كتاب «گلچيني از غزليات يغما» نقدي در مجله آدينه نوشت كه البته بسيار سطحي و ابتدايي بود.
نقصان و خام بودن نقد مزبور، مولود چاپ بسيار بد و مشحون از غلط چاپي، منتشر شده بود. همين كتاب نيز مبناي نقد قرار گرفته بود. اطلاعات منتقد از زندگي و آثار يغما بسيار اندك و محدود بود و آنچه او نگاشته بود، دستي از دور بود بر آتشي كه گرمايش مي‌رفت كه همه ايران را گرم كند.
انقلاب، اگر چه تحولي اساسي در ايران ايجاد كرد، اما در شعر يغما انعكاس در خود توجهي نيافت. يغما بكلي از سياست دور بود و آن را شايسته توجه نمي‌دانست. او در واقع به سياست به چشم يك فريب اجتماعي مي‌نگريست و سياستمداران را قابل اعتماد نمي‌دانست. يكي دو سروده زيبا درباره انقلاب و آزادي، دو مثنوي درباره جنگ، يك مرثيه بلند غم‌انگيز در توصيف بهشت زهرا و چند بيت پراكنده در لابلاي غزلهايش، همه حاصل تأثيرات انقلاب و دنياي پس از آن در شعر يغماست.
در سال 1365 مجموعه «سيري در غزليات يغما» در دانشگاه فردوسي مشهد به چاپ رسيد كه بجز چند غزل و مثنوي، چيزي فراتر از غزليات قبلي نبود؛ مضاف بر اين‌كه بسياري از غزلهاي كتاب قبلي را نيز نداشت، غلطها بگونه‌اي ديگر تكرار شد و بسياري از ابيات بنا بر صلاحديد دوستان شاعر، ناشر، ترس خود سراينده و بعضي ملاحظات ديگر، دچار اصلاح و تعديل گرديد.
مقدمه كتاب، توسط آقاي عباس خيرآبادي -تهيه كننده فيلم «صومعه خالي آن روزها» در جشنواره توس -دوست ديرين يغما، تحرير شد. اگر چه اين مقدمه، چندان اطلاع جامعي به خوانندگان غير آشنا، در مورد يغما نمي‌داد، اما از حد مجموعه ياد شده فراتر بود. قلم عالمانه اين دوست دانشمند يغما، نقص كتاب را مي‌پوشاند و نويد چاپ آثار بهتر را در آينده مي‌داد.
صفورا، در طول اين سالها، هميشه و در همه حال كنار يغما بود. همسري مهربان، مادري زحمتكش براي فرزندانش و همدمي خوش مشرب براي دوستان نزديك و كدبانويي صابر، پرتوان و نظيف براي ميهماني‌هاي بيشمار يغما .
يغما اگر چه فقير، اما منيع الطبع و سخي بود. در خانه‌اش و خوان نعمتش بر روي همه گسترده بود. خيليها از گوشه و كنار كشور به ديدن يغما مي‌آمدند و در خانه او «نان عبرت» مي‌خوردند. وي در همان اتاقي كه 15 سال آخر زندگيش، از ميهمانان و دوستدارانش پذيرايي كرده بود، شب دوم اسفند 1366، بدون هيچ نشاني از بيماري و كسالت به بستر رفت. به عادت هر روز، همسرش گمان مي‌كرد كه او صبح زود به سر كارش رفته است. هنگامي كه ساعت 7 صبح صفورا - كه داروي آرامبخش مصرف مي‌كرد- از خواب بيدار شد و يغما را در رختخواب ديد، او را صدا زد كه بگويد: «كارت دير شد ، بلند شو!» اما او تكان نخورد و حتي چشم باز نكرد.
ساعتي بعد پزشك قانوئني به منزل يغما آمد و پس از معاينه جسد، گفت كه حدود ساعت شش بامداد -تنها يك ساعت پيش از بيدار شدن صفورا- يغما، درگذشته است.
كشور كه در سالهاي آخر عمر بكلي نابينا شده و تنها به بوي يغما زنده بود، بعد از اينكه خبر مرگ يغما را به او دادند، ديگر تاب نياورد. آنقدر در غم حيدرش تنها گريست و غصه خورد كه سالي بعد، در ارديبهشت 1368 در سن 88 سالگي زندگي را وداع گفت.
خديجه تنها خواهر يغما، پيش از ازدواج يغما، به عقد يك مرد مهربان روستايي درآمد كه بعد فهميدند معتاد بوده است. اين مرد سالها بعد در اثر بیماری درگذشت و خدیجه نیز در 1388 در خانه سالمندان سبزوار، زندگی را بدرود گفت. خواهرزادگان يغما -يك پسر و يك دختر- در سبزوار زندگي می‌کنند.
صفورا كه در طول سالهاي تلخ فقارت و كار رنج‌آور، دچار وسواس و افسردگي شده بود، پس از چند سال درمان، به بهبود نسبي رسيد و تا سال 1378 حیات داشت، اما در این سال، حمله‌ی یک آسم آلرژیک، که مصرف سیگار هم آن را تشدید می‌کرد، وی را از پا درآورد. آرامگاه وی را به وصیت خودش، در کنار گور شوهرش نهادند.
زهرا دختر بزرگ خانواده و فرزند مهربان و مسؤوليت‌شناس يغما كه سالهاي شيرين نوجواني را نان‌آور خانه يغما بوده، اكنون دهه‌ی ششم زندگی را می‌گذراند و در منزلی که در کنار خانه‌ی پدری داشت، زندگی می‌کند. شوهر فداكار و شريف او، در 1374 در سنین جوانی بر اثر ایست قلبی درگذشت.
من ابوالفضل، تنها پسر حیدر، ادبیات خواندم و بازنشسته‌ی روزنامه‌نگاری‌ام و در دوران بازنشستگی در روستای زادگاه پدر، مسکن گرفته‌ام و مشغول خواندن و نوشتنم.
پروين، آخرين فرزند يغما كه مانند من نقش چندانی در زندگي ادبي يغما نداشته، اينك با خانواده‌اش در خیابان دارایی نیشابور مسکن دارد. همه خانواده يغما همين‌هايند. يغما بازمانده ديگري ندارد.
او در چهل سالگی برای نخستین بار شعرهای خود را بر روی کاغذ آورد و اولین مجموعهٔ شعرهای خود را در سال ۱۳۴۶ با نام «اشک عاشورا» به چاپ رساند؛ پس از سه سال مجموعه‌ای از رباعیاتش و در سال ۱۳۵۵ نخستین مجموعهٔ غزل‌هایش را و در سال ۱۳۶۵ کتاب دیگری به نام «سیری در غزلیات یغما» را به چاپ رساند. او نزدیک به ۴۵۰۰ بیت شعر دارد که گزیده‌ای از آن‌ها در کتاب شاعر خشتمال نوشتهٔ جواد محقق نیشابوری برای اولین بار در سال ۱۳۷۳ به چاپ رسید.
مضامین شعری مضامین شعری یغما بسیار وسیع است. تقریباً تمام مضامینی که شاعران بزرگ فارسی در اشعار خود آورده‌اند، در شعر او دیده می‌شود. در برخی موارد، اشعار او مضامین بدیعی دارد. شعرهای این شعر سرا را می‌توان در سه جستار گنجاند:
در اشعار آیینیِ یغما، زاویهٔ دیدِ شاعر در انتخاب موضوع و طرز بیان آن قابل توجه است. این مضامین کمتر مورد توجه شاعران دیگر قرار گرفته‌است، و نمونه‌ای از آن را می‌توان در این شعری که از زبان زینب خطاب به برادرش، حسین، سروده شده ملاحظه کرد:
یکی از مضامین شعری یغما فقر و شکیبایی است. این طرز دید تا حدی از جهان‌بینی شاعر سرچشمه می‌گیرد که دنیا را بی‌اعتبار می‌خواند.
در ادبیاتی از اشعار اوست که:
مُردهٔ من، بی‌کفن از فقر خواهد شد به خاک…
با خدای خویش این است آخرین پیمان من…
بی‌تامل خانه بر فرقش فرو می‌آورم…
گر گذارد نعمت دنیا قدم بر خوان من
۸۰ درصد شعرهای یغما «سخن عشق» است. او در این زمینه شعرهایی برابر با شعرسرایان هم ردیف خود ندارد ولی در دیگر جستارها ابیات برجسته با درون‌مایهٔ آزادگی، بسندگی، والا منشی، فرازهای تهیدستی، سرکشی و غرور دارد. شعرهای یغما پر از آرایه‌های ادبی معنوی و ظاهری است. آرایه‌های شعرهای یغما ساختگی نیستند و از درون او جوشیده‌اند. او در شعرهای خود کار و کارگری را ستوده و خود را بی‌نیاز از آستان استاد دانسته و این از آن جا بوده که می‌پنداشته آن‌ها سخنی برای گفتن ندارند. شعرهای زیر برای نمونه آورده شده‌اند:
چون یغما سواد چندانی نداشت شیوهٔ نوشتن پاره‌ای از واژگان را نمی‌دانست و آن‌ها را به گونه‌ای دیگر به کار برده‌است. برای نمونه به جای حشم و بن از حشام و بان در شعرهای خود به کار برده‌است:
و نمونه‌ای دیگر:
کشورهای فارسی‌زبان یا کشورهای پارسی‌زبان کشورهایی هستند که در آن‌ها زبان فارسی، زبان رسمی تلقی می‌شود یا در کنار زبانی دیگر، یکی از زبان‌های رسمی است.
در حال حاضر، زبان فارسی در کشورهای ایران، افغانستان و تاجیکستان زبان رسمی محسوب می‌شود. نام رسمی این زبان در این ۳ کشور به‌ترتیب فارسی (پارسی)، دری و تاجیکی است. افزون بر این، فارسی در ازبکستان زبان اقلیت بزرگی از کشور است. فارسی دارای بیش از ۷۰ میلیون گویشور بومی در سراسر جهان است که این تعداد با در نظر گرفتن گویشوران زبان دوم در کل به ۱۳۰ میلیون نفر می‌رسد. این زبان در ۲۹ کشور در سراسر جهان گفتگو می‌شود و از این نظر در رتبه ششم جهان قرار دارد.
ایران بزرگ‌ترین کشور فارسی‌زبان جهان است. اتنولوگ جمعیت فارسی‌زبانان ایران در سال ۲۰۱۶ را ۵۰٬۴۰۰٬۰۰۰ نفر یعنی بیش از ۶۲ درصد از جمعیت کشور می‌داند. بر پایهٔ نتایج سرشماری سال ۱۳۷۵ مرکز آمار ایران دربارهٔ ترکیب و چیدمان قومی و تباری مردم ایران، جمعیت و آمار فارسی‌زبان‌ها نزدیک ۷۳ تا ۷۵ درصد جمعیت ایران است. این آمار نشان می‌دهد که ۸۲ تا ۸۳ درصد مردم به «فارسی» سخن می‌گویند و ۸۶ درصد از آن‌ها تنها فارسی را می‌دانند.
طی پژوهشی که به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۹۱ انجام شد، فارسی‌زبانان بیشینه جمعیت را در ۱۳ استان تهران، البرز، اصفهان، یزد، سمنان، قم، بوشهر، فارس، مرکزی، خراسان رضوی، کرمان، هرمزگان و خراسان جنوبی می‌سازند و در ۷ استان خوزستان، قزوین، چهارمحال و بختیاری، همدان، گلستان، خراسان شمالی و سیستان و بلوچستان نیز اقلیت قابل توجهی به‌شمار می‌روند.منبع: شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۸۱۵۶/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی)/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس - وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱
تهران بزرگ‌ترین شهر فارسی‌زبان جهان است و ۹۸ درصد تهرانی‌ها به زبان فارسی تسلط دارند. از ۱۰ شهر بزرگ و پرجمعیت فارسی‌زبان جهان، ۸ شهر تهران، مشهد، اصفهان، کرج، شیراز، قم، اهواز و همدان در ایران قرار دارند و تنها شهرهای کابل و دوشنبه در خارج از این کشور واقع شده‌اند.فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتاب شناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:گزارش‌های پیشرفت طرح‌ها وکلان شهرها/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس *بهاء:۱۰۰۰۰۰ ریال-شابک:۷-۶۸-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-مؤسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۵ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)*یادداشت:عنوان دیگر:طرح و بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی) سال ۱۳۸۹ *توصیفگر:شاخص‌های غیرثبتی+شاخص‌های فرهنگی+گزارش‌های پیشرفت طرح‌ها و کلان‌شهرها *توصیفگر:ایران ۳۸۶۲۸۹ *تهران۱۹۹۰۶۶ /مشهد۲۹۲۳۴۱ /اصفهان ۱۷۰۰۱۷/تبریز۱۸۴۸۱/کرج ۲۷۸۲۵۲/شیراز۲۵۱۷۰۳/اهواز۱۷۶۴۰۳/قم۲۷۰۸۷۷ *شناسنامه افزوده:واعظی، منصور، ۱۳۳۳–۷۳۵۰۶۸ *شناسنامه افزوده:شرکت پژوهشگران خبره پارس /شورای فرهنگ عمومی *مرکز پخش:خیابان ولیعصر، زرتشت غربی، خیابان کامبیز، بخش طباطبایی رفیعی، پلاک۱۸، تلفن:۷–۸۸۹۷۸۴۱۵ *لیتوگرافی، چاپ و صحافی:سازمان چاپ و انتشارات اوقاف
فارسی رایج‌ترین زبان در افغانستان و زبان مادری بیش از ۱۶ میلیون نفر (۴۸–۵۲٪) از مردم این کشور است. به دلیل اینکه فارسی زبان میانجی افغانستان نیز به‌شمار می‌رود، در کل بیش از ۲۰ میلیون نفر یا ۸۰٪ از باشندگان این کشور بدان تسلط دارند. تاجیک‌ها، هزاره‌ها و ایماق‌ها گویشوران بومی فارسی در افغانستان هستند.
بیشتر فارسی‌زبانان افغانستان در نیمه شمالی کشور زندگی می‌کنند. فارسی‌زبان بیشینه مردم ولایت‌های بدخشان، تخار، کاپیسا، بلخ، جوزجان، پروان، کابل، بغلان، پنجشیر، کندز، سمنگان، بامیان، سرپل، دایکندی، غزنی، بادغیس، غور، فراه و هرات به‌شمار می‌رود. اقلیت‌های بزرگ فارسی‌زبان نیز در ولایت‌های لغمان، ننگرهار، پکتیا، پکتیکا، اروزگان، جوزجان، قندهار، فاریاب، زابل، کنر، نیمروز، هلمند، لوگر و میدان وردک این کشور یافت می‌شوند.
فارسی در کنار پشتو یکی از دو زبان رسمی افغانستان است. در سال ۱۳۴۳ خورشیدی برای ایجاد هویت ملی مستقل از ایرانیان، نام زبان «فارسی» در قانون اساسی افغانستان به «دری» تغییر یافت. با این وجود بیشتر فارسی‌زبانان این کشور هنوز هم نام زبان خویش را فارسی خوانده و به‌کارگیری نام دری را حاصل تلاش پشتون‌ها برای دور کردن آن‌ها از جهان فارسی‌زبان می‌دانند.
فارسی‌زبان ملی و رسمی تاجیکستان است که به الفبای سیریلیک تاجیکی نوشته می‌شود. فارسی‌زبان مادری نزدیک به ۷٫۵ میلیون نفر یا ۸۴٫۳٪ از شهروندان این کشور است. شهرهای بزرگ تاجیکستان شامل دوشنبه (پایتخت)، خجند، کولاب، پنجکنت، باختر، خاروغ و استروشن همگی فارسی‌زبانند.
فارسی در تاجیکستان تا دههٔ ۱۹۲۰ میلادی همانند سایر کشورهای فارسی‌زبان به الفبای فارسی نوشته می‌شد. پس از رخداد انقلاب اکتبر در تاجیکستان گونه‌ای از الفبای لاتین برای نوشتن فارسی معرفی شد که در آوریل ۱۹۲۸، رسماً جای خط فارسی را گرفت.^ Khudonazar, A. (2004) "The Other" in Berkeley Program in Soviet and Post-Soviet Studies, 1 November 2004. الفبای سیریلیک تاجیکی نیز در اواخر دههٔ ۱۹۳۰ میلادی در جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان رواج یافت و جایگزین الفبای پیشین لاتین شد. پس از سال ۱۹۳۹ میلادی، انتشار آثار به خط فارسی ممنوع اعلام شد.^ Perry, J. R. (1996) "Tajik literature: Seventy years is longer than the millennium" in World Literature Today, Vol. 70 Issue 3, p. 571
در سال ۱۹۸۹ میلادی، با رشد ملی‌گرایی در میان تاجیک‌ها، قانونی تصویب شد که طبق آن «فارسی تاجیکی» به‌عنوان زبان رسمی تاجیکستان اعلام شد. قانون یادشده افزون بر این، تاجیکی را برابر با فارسی در نظر گرفت و خواستار بازگشت دوباره به الفبای فارسی شد.Anoushiravan Ehteshami (2002)From the Gulf to Central Asia: Players in the New Great Game, p. 219.Hafeez Malik (1996)Central Asia: Its Strategic Importance and Future Prospects, p. 274. در سال ۱۹۹۹ میلادی، واژهٔ «فارسی» از عنوان رسمی زبان کشور تاجیکستان حذف شد و زبان رسمی این کشور «تاجیکی» نام گرفت.
بر پایه آمار رسمی ازبکستان تاجیک‌ها ۵٪ از جمعیت کل این کشور را شامل می‌شوند. اما آمارهای غیررسمی شمار تاجیکان این کشور را میان ۱۰ تا ۱۲ میلیون نفرKarl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Routledge, 1998. p. 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7%(Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).Lena Jonson (1976) "Tajikistan in the New Central Asia", I.B.Tauris, p. 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions." یا ۳۰ تا ۴۰ درصد از جمعیت کل کشورCarlson, "Uzbekistan: Ethnic Composition and Discriminations", Harvard University, August 2003The Tajiks of Uzbekistan, Central Asian Survey (1996), 15(2), 213-216Svante E. Cornell, "Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?" , "European Security", vol. 20, no. 2, Summer 2000.Richard Foltz, "The Tajiks of Uzbekistan", "Central Asian Survey", 15(2), 213–216 (1996).Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Published by Routledge, 1999. Excerpt from pg 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7%(Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).Lena Jonson, "Tajikistan in the New Central Asia", Published by I.B.Tauris, 2006. pg 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 4% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions." برآورد می‌کند. فارسی‌زبانان در ازبکستان بیشتر در دو شهر سمرقند و بخارا و ولایت سرخان‌دریا سکونت دارند؛ هرچند در دیگر مناطق ولایت‌های سمرقند و بخارا و همچنین ولایت‌های قشقه‌دریا، نمنگان، فرغانه و سیردریا نیز به‌طور پراکنده یافت می‌شوند. ریچارد فولتس در برآوردی در سال ۱۹۹۶ زبان ۷۰٪ از اهالی سمرقند و ۹۰٪ از اهالی بخارا را فارسی اعلام کرده‌است.Richard Foltz, "The Tajiks of Uzbekistan", "Central Asian Survey", 15(2), 213-216 (1996).
افزون بر سمرقند و بخارا، گروه‌های بزرگ فارسی‌زبان در کاسانسای، چوست، رشتان و ساخ در دره فرغانه، همچنین بورچ‌ملا، آهنگران و باغستان در ولایت تاشکند و افزون بر آن شهرسبز، ترمذ، نخشب، نوایی، کتاب و دره‌های رودهای کافرنهان و چغان‌رود می‌زیند.Cordell, Karl (1998) "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Routledge, , p. 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7% (Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).
فارسی به واسطه افزایش مهاجرت‌ها در قرن اخیر به کشورهای دیگر نیز راه یافته‌است. بزرگ‌ترین جوامع غیربومی فارسی‌زبان در آمریکا (۲ میلیون)، روسیه (۱ میلیون؛ عمدتاً تاجیک)،Richard Foltz, "A History of the Tajiks: Iranians of the East", London: Bloomsbury, 2019, p. 186. ترکیه (۸۰۰ هزار)، امارات (۸۰۰ هزار)، عراق (۵۰۰ هزار)، قطر (۲۸۰ هزار)، کانادا (۲۵۰ هزار)، عربستان (۲۴۰ هزار)، آلمان (۱۲۵ هزار)، و استرالیا (۱۱۰ هزار) ساکن هستند.
فهرست موجود فهرستی از پایتخت‌های ایران از ابتدا تا اکنون است:
قزوین به یکی از موارد زیر اشاره دارد:
محسن محمدی عراقی معروف به محسن اراکی (زادهٔ ۱۳۳۴) از فقهای شیعه است که از سال ۱۳۶۹ تا ۱۳۸۵ نماینده استان خوزستان و سپس از سال ۱۳۹۵ تاکنون نماینده استان مرکزی در مجلس خبرگان رهبری و از سال ۱۴۰۱، عضو حقیقی مجمع تشخیص مصلحت نظام است.
اراکی در نجف، عراق متولد شد و تحصیلات خود را در حوزه علمیه نجف شروع کرد. او در سال ۱۳۵۴ به ایران آمد و پس از استقرار جمهوری اسلامی به ریاست دادگاه‌های انقلاب اسلامی آبادان و خرمشهر، ریاست دادگاه‌های انقلاب اسلامی خوزستان، ریاست دادگستری استان خوزستان و امامت جمعه دزفول منصوب شد. در زمان جنگی تحمیلی، وی امام جماعت مسجد نجفیه دزفول را هم بر عهده داشته‌است. در سال ۱۳۷۳ به مدت ده سال به عنوان نماینده رهبر جمهوری اسلامی ایران به انگلستان اعزام شد و مرکز اسلامی انگلیس را پایه نهاد و سرپرستی کرد.پایان کار عراقی‌ها، آغاز کار مشهدی‌ها independentpersian.com رهبر ایران او را در ۲۰ تیر ۱۳۹۱ به دبیرکلی مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی منصوب کرد. اراکی در سال ۱۳۹۸ پیش از پایان دوره حکم خود به منظور تمرکز بر فعالیتهای علمی از این سمت کنار رفت.انتصاب حجت‌الاسلام والمسلمین اراکی به سمت دبیرکلی مجمع تقریب مذاهب اسلامی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای
اراکی هم‌اکنون مدرس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و رئیس دانشکده اصول الدین است.
محسن اراکی در سال ۱۳۳۴ش در شهر نجف در عراق به دنیا آمد.
اراکی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه «منتدی النّشر» نجف که زیر نظر محمدرضا مظفر اداره می‌شد، گذراند و تا کلاس اوّل متوسّطه را در همان مدرسه به تحصیل ادامه داد. پس از آن، با راهنمایی پدرش، از سال ۱۳۴۷ش تحصیلات حوزوی را شروع کرد.
دروس مقدّمات و سطوح را و برخی از دروس (نظیر شرح صمدیه، حاشیه ملاعبدالله، مقداری از معالم و مقداری از شرح لمعه، کفایه و رسائل) را نزد پدرش خواند و بقیّه را نزد اساتید حوزه علمیّه نجف گذرانداز جمله:
سید عزالدّین بحرالعلوم، سید کاظم حائری، محمّدتقی جواهری، عبدالمجید روشنی، سید محمود هاشمی شاهرودی، سیّد عبّاس خاتم یزدی، سیدحسن مرتضوی، سید مصطفی خمینی، محمد هادی معرفت، سید محمدباقر حکیم، عباس قوچانی.
اساتید درس خارج فقه و اصول:
سید ابوالقاسم خویی، سید محمد باقر صدر، سید روح‌الله خمینی.
او از طرفداران نظریهٔ وحدت اسلامی و منتقدان اسلام غیرسیاسی است.اراکی در همایش «امت واحده اسلامی»
اراکی در سال ۲۰۱۲ از دانشگاه پورتسموث با موضوع پایان‌نامه «علیت و آزادی در فلسفه اسلامی و معاصر غربی» دکترا گرفت.Freedom and causality in contemporary Islamic & Western philosophy researchportal.port.ac.uk
اراکی فعالیت‌های سیاسی خود را در نجف آغاز کرد. او فعالیت‌هایی در حمایت از خمینی داشت که در نتیجهٔ این فعالیت‌ها تحت تعقیب دستگاه امنیتی حکومت عراق قرار گرفت. او در سال ۱۳۵۴ شمسی به قم رفت و بر اساس ادعای وب سایت وی از همان آغاز به ساواک احضار شد و مورد بازجویی قرار گرفت.زندگینامه
مسئولیت‌های وی پس از پیروزی انقلاب ایران (۱۳۵۷)، به این شرح می‌باشند:زندگینامه حضرت آیت الله محسن اراکی پایگاه اطلاع‌رسانی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
از اراکی به عنوان یکی از گزینه‌های رهبری آینده جمهوری اسلامی ایران یاد شده‌است.
وی پایه‌گذار مؤسسات متعدد مذهبی و علمی در لندن و قم بوده‌است که از آن جمله می‌توان به مرکز بزرگ اسلامی انگلیس، مجتمع آموزشی و فرهنگی ایرانیان، حوزهٔ علمیه امام حسین (علیه السلام) لندن، کالج علوم اسلامی لندن Islamic College for Advanced Studies، دفتر همکاری‌های علمی اسلامی در دانشگاه SOAS لندن، کرسی شیعه‌شناسی در دانشگاه بزرگ کمبریج، کرسی شیعه‌شناسی در دانشگاه بریستول، و همچنین مجمع اندیشهٔ اسلامی، مدرسهٔ علمیهٔ امیرالمؤمنین، پژوهشگاه فقه نظام و مرکز جامع علوم اسلامی ولی امر در قم اشاره کرد.نظر رئیس مجمع تقریب مذاهب اسلامی درباره نامه آیت الله یزدی: من هم مخالف بودم روزنامه شرق وی همچنین مؤسس و رئیس هیئت امناء پژوهشگاه فقه نظام است و علاوه بر این، ریاست عالیهٔ دانشکدهٔ اصول دین را بر عهده دارد.
اراکی در شهر نجف به تدریس دروس مقدمات حوزهٔ علمیه پرداخت.
همچنین، از آغاز اعزام به انگلستان به نمایندگی از سید علی خامنه‌ای و پس از تأسیس حوزهٔ علمیه در پایتخت این کشور (لندن)، به تدریس خارج فقه (مباحث حکومت اسلامی و قضاء) و اصول پرداخت، علاوه بر دروسی متنوع نظیر فلسفه، رسائل، مکاسب، حلقات اصول، تفسیر قرآن به زبانهای فارسی، عربی و انگلیسی نیز مشغول شد.
هم‌اکنون او مشغول تدریس خارج فقه و اصول و همچنین تفسیر و حدیث در حوزهٔ علمیهٔ قم می‌باشد.مشخصات فردی و زندگینامه محسن محمدی عراقی اندیشوران
اراکی مبدع نظریه فقه نظام (های اجتماعی) است که بر پایه آن فقه به دو شاخهٔ فقه فردی و فقه اجتماعی تقسیم می‌گردد و فقه اجتماعی ناظر بر تمامی جنبه‌های محتلف زندگی اجتماعی است و زیر شاخه‌هایی نظیر فقه نظام اقتصادی، فقه نظام فرهنگی، فقه نظام حقوقی، فقه نظام سیاسی، فقه نظام تربیتی و … را شامل می‌گردد.
اراکی در آذر ۱۴۰۱ در همایش مادران فاطمی، تربیت حسینی و تمدن نوین اسلامی با انتقاد از عملکرد اروپایی‌ها در دفاع از حقوق زنان اعلام کرد «زنانی که در دامن غرب پرورش پیدا کردند، زنانی خودفروخته، تن‌محور به تعبیر خودتان، ارزان قیمت، بیهوده و بی‌حاصل هستند که هیچ جامعه صالحی از آن‌ها پرورش پیدا نمی‌کند»
اراکی در میانه مخالفت‌های عمومی با اجرای احکام اعدام در خیزش ۱۴۰۱ ایران اعلام کرد «کسانی که در اغتشاشات، به گونه‌ای عمل کردند که منجر به قتل یا منجر به آتش‌سوزی و تخریب اماکن عمومی و تخریب محلات مردم و ایجاد رعب و وحشت در خیابان‌ها که منجر به آن شد مردم از باز کردنِ مغازه‌ها و خانم‌های چادری از راه رفتن در خیابان ترسیدند؛ همهٔ آنهایی که در اغتشاشات شرکت کردند حتی آن کسانی که مستقیماً قتل انجام نداده باشند شرعاً محارب و مفسد و باغی به حساب می‌آیند.»
آناکساگوراس یا انکساغورستاریخ فلسفه کاپلستون جلد اول ترجمه جلال الدین مجتبوی فیلسوف پیشاسقراطی مکتب چندگانه‌گرایی بود.
او در کلازومن واقع در آسیای کوچک به سال ۵۰۰ پیش از میلاد زاده شد. کلازومن پس از سرکوبی شورش ایونی فتح شد و حتی گفته‌اند که وی با سپاه ایران به آتن آمد. حدود سال‌های ۴۵۰ قبل از میلاد متفکری معروف بود. وی در سال سالامیس ۴۷۹/۴۸۰ به آتن آمد و نخستین فیلسوفی بود که در این شهر اقامت گزید و مورد احترام بود. افلاطون می‌گوید که پریکلس شاگرد آناکساگوراس بود. رابطه ای که بعدها وی را به دردسر انداخت، زیرا پس از قریب سی سال اقامت در آتن حدود (سال‌های ۴۵۰ پیش از میلاد) توسط مخالفان سیاسی پریکلس به محاکمه فراخوانده شد. دیوگنس لائرتیوس با ارجاع به سوتیون می‌گوید که اتهامات مربوط به بدبینی و هواداری از ایرانیان بود. به نقل از افلاطون نخستین اتهام وی این بود که آناکساگراس تعلیم می‌کند که خورشید یک قطعه سنگ گداخته‌است و ماه از خاک ساخته شده‌است. این اتهامات بدون تردید ساختگی و جعلی بودند و اصلاً منظور از آن ضربه زدن به پریکلس از طریق آناکساگراس بود؛ زیرا معلم دیگر پریکلس یعنی دامون را نیز تبعید کرده بودند. وی زندانی شد اما توسط پریکلس از آتن فرار کرد و به ایونیا رفت. در لامپساکوس یک مستعمره کوچ‌نشین میلتوس اقامت گزید.
اگرچه آناکساگوراس به خانواده اشرافی و ثروتمند تعلق داشت،برخلاف اکثر نیاکان خویش، به کلی از سیاست کنار کشید و در واقع اداره املاک خویش را به یک سو نهاد تا خودش را کاملا وقف پژوهش کند.او نخستین متفکر نظری محض بود که آگاهانه و به عمد، شناخت جهان را وظیفه و غایت زندگی شمرد و بر آثار اخلاقی ضمنی آن کاملا گردن نهاد. طبیعت او نمایانگر ترکیب خوشایندی بود از توانایی برای معرفت مبتنی بر تجربه و مشاهده با قوه تفکر. از اینکه چه عاملی باعث شد تا او زادگاهش را ترک کند اطلاعی در دست نداریم؛ اما در شخصیت او صفتی را به نحوی اشتباه ناپذیر میتوانیم تشخیص دهیم که پیوند نزدیک با فلسفه اش دارد- کوشش برای فرارفتن از محدوده های قالب هایی که صرفا جنبه تاریخی پیدا کرده اند. او بود که فلسفه ایونی را به آتن آورد و در آنجا پریکلس و همسر فرهیخته اش آسپاسیا همراه ائوپیدس و دیگر مردان سرشناس میلتوس از این شهر به آتن آمده بود، یعنی از شهری که پس از غلبه بر ایران به صورت مرکز فکری یونان درآمده است.
مرگ آناکساگوراس را حدود سال ۴۲۸ پیش از میلاد می‌دانند. طبق وصیت او، سالگرد مرگش را برای کودکانی که در مکاتب درس می‌خواندند، تعطیل کردند.
آناکساگوراس در زمرهٔ نخستین کسانی است که فهمیدند ماه از خود نوری ندارد و تنها نور خورشید را بازتاب می‌دهد. خورشید و دیگر ستارگان را سنگ‌هایی گداخته می‌دانست که تنها به علت دوریشان از ما، حرارتشان را حس نمی‌کنیم.
آناکساگوراس باور داشت که عناصر مختلف ریشه‌ها و به وجود آورنده‌های گوناگون دارند؛ به طوری که هر ماده از تخمهٔ مخصوص به خودش به وجود آمده و مثلاً آب به وجود آورندهٔ آتش نیست.
او تعداد ریشه‌ها را به‌طور نامحدود بالا برد. می‌گفت همهٔ مواد شامل همهٔ ریشه‌ها و عناصر اولیّه هستند؛ امّا هر مادّه‌ای را که در نظر بگیریم، آن عنصری جلوه می‌کند که آن مادّه از آن، بیش از سایر عناصر بهره برده‌است. مثلآ همهٔ اشیاء آتش دارند، امّا ما فقط آتش را در اشیائی تشخیص می‌دهیم که از آتش بیش از سایر عناصر بهره برده باشند.
مادّه تا بی‌نهایت بخش‌پذیر است، اما حتّی کوچک‌ترین ذرهٔ مادّه شامل همهٔ عنصرهاست.
آناکساگوراس نیز همچون امپدوکلس بر ضدّ وجود خلأ استدلال می‌کرد و می‌گفت در جایی که به نظر می‌رسد چیزی نیست، هوا هست.
آناکساگوراس «نیروی زندگی» را که به دنیای مادّه جان می‌بخشد و سرچشمهٔ نیرو و رهبر انسان به سوی حقیقت است؛ "نوس"(عقل یا روح) نامیده‌است. نوس متمایز کنندهٔ زنده از بی‌جان است؛ امّا در جانوران و انسان تفاوتی نمی‌کند. برتری هوش انسان بر جانوران، نه به خاطر نوس؛ بلکه به خاطر برتری جسم اوست. ارسطو از آناکساگوراس انتقاد می‌کرد که چرا پس از طرح مفهوم نوس، از آن چندان استفاده نکرده‌است.
ران‌بند نام ابزاری قدیمی است که در قدیم جزئی از جامه جنگ بشمار می‌آمده است.
ران‌بند ورقه‌ای فلزی بوده که قسمت بالای ران را می پوشانده و با بند به ران بسته می‌شده تا به عنوان حفاظی برای آن بشمار آید.
بر پایه داده‌هایی در لغتنامه دهخدا.
گُلاج یا گولانج نانی است نازک مانند کاغذ که از نشاسته و سفیده تخم مرغ درست می‌کنند.
نان گلاج را بیشتر در قدیم در ایران درست می‌کرده‌اند و آن را در شربت قند ریخته و می‌خوردند. گلاج در شربت را لابرلا می نامیدند.
زویا آناتولِونا کوسمودمیانسکایا (به روسی: Зо́я Анато́льевна Космодемья́нская)- (زاده ۱۳ سپتامبر ۱۹۲۳ – درگذشته ۲۹ نوامبر ۱۹۴۱) یکی از محترم‌ترین قهرمانان زن اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به حساب می‌آید. وی به کسب لقب قهرمان اتحاد شوروی نایل آمد.
نام خانواده کوسمودمیانسکایا از ترکیب سنت کاماس ساخته شده‌است. خانواده کوسمودمیانسکی از قرن هفدهم در کلیسای ارتدوکس روسیه کشیش بودند. پدر بزرگ زویا در سال ۱۹۱۸ توسط شبه نظامیان بخاطر مخالفت با توهین به مقدسات کشته شد. پدر زویا به نام آناتولی در یکٰ حوزه دینی theological seminary تحصیل کرد ولی از آن فارغ‌التحصیل نشد. او بعدها به عنوان یک کتابدار مشغول به کار شد. مادرش لیوبوف معلم مدرسه بود. در سال ۱۹۲۵ برادر زویا الکساندر متولد شد او نیز مانند خواهرش به عنوان قهرمان اتحاد جماهیر شوروی (Hero of the Soviet Union) شناخته شد. در سال ۱۹۲۹ خانواده زویا به دلیل ترس از تعقیب به سیبری فرار کردند. در سال ۱۹۳۰ آن‌ها به مسکو نقل مکان کردند.
نام زویا نامی روسی برگرفته شده از نامی یونانی به معنی خدا Zoe است. او در سپتامبر ۱۹۲۳ در روستای اوسینو گی Osino-Gay (Осино-Гай) به معنی جنگل صنوبر در کنار شهر تامبوف به دنیا آمد.
در دوران مدرسه رشته مورد علاقه زویا ادبیات بود. معلمین او تأکید داشتند که نوشته‌های او بیانگر فهمی عمیق است. سطح دانش او به مراتب فراتر از سطحی بود که در دبیرستان وجود داشت. او آثار نویسنده‌هایی مانند لئو تولستوی، پوشکین، میخائل لرمونتوف، کارامزین، واسیلی ژوکوفسکی، بایرون، مولیر، میگول سروانتز، چارلز دیکنز، ولفگانگ گوته و ویلیام شکسپیر را مطالعه می‌کرد.
زویا نقطه نظراتش را در مورد کتابهایی که مطالعه می‌کرد را در یک دفترچه ثبت می‌کرد. برای مثال در یکی از نوشته‌هایش آمده‌است: «در تراژدی‌های شکسپیر مرگ یک قهرمان همواره با پیروزی یک آرمان همراه است.»