moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
ژوستین در حدود ۴۵۰ در بادریانا و در یک خانوادهٔ رعیت ایلیریایی زاده شد. در جوانی به کار خوک‌چرانی مشغول بود و در ۲۰ سالگی به هنگام هجوم بربرها به قسطنطنیه پناه برد. او در آنجا هیچ چیز به‌جز لباس‌های مندرسش نداشت، با این حال پس از چندی به ارتش پیوست و درنتیجهٔ توانایی‌هایش مدارج مختلف نظامی را پیمود و در زمان آناستاسیوس یکم، امپراتور وقت بیزانس با عنوان کنت به فرماندهی محافظان کاخ منصوب شد.
آناستاسیوس در ژوئیهٔ ۵۱۸ درگذشت و ژوستین که فرماندهی تنها سپاه شهر را برعهده داشت توانست با دادن رشوه بر تخت امپراتوری نشسیند. او که اطلاعی از کشورداری نداشت مشاوران قابل اعتمادی را در اطراف خود گرد آورد. برجسته‌ترین این مشاوران خواهرزاده‌اش فلاویوس پتروس ساباتیوس بود که ژوستین او را به پسرخواندگی خود گرفت و او را یوستینیانوس (ژوستینیان) نامید.
ژوستین برخلاف فرمانروایان پیش از خود حامی ارتدکسی بود و در ۵۲۳ فرمانی را علیه آریانیسم صادر کرد. این موضوع باعث ناراحتی تئودوریک بزرگ، پادشاه آریان‌مذهب آستروگوت‌ها (گوت‌های شرقی) شد و او پاپ ژان یکم را مجبور کرد تا به قسطنطنیه رفته و تقاضای بازنگری و تعدیل این فرمان را نماید. ژوستین پس از این ملاقات امتیازاتی را برای آریان‌ها قایل شد اما چنان نبود که تئودوریک را راضی نماید.
درگیری با ایرانیان در مرزهای شرقی، ژوستین را بر آن داشت تا به فکر بازپس‌گیری کنترل لازیکا (کولخیس امروزی در گرجستان) بیفتد زیرا بدین طریق می‌توانست متحدان خود در میان‌رودان و جنوب سوریه را حفظ نموده و با ایرانیانی که در صدد نفوذ به عربستان بودند مقابله نماید.
با این حال امپراتوری در مرزهای شمالی با مشکل مواجه بود و اسلاوها که توانسته بودند از رود دانوب عبور نمایند استان‌های ناحیهٔ بالکان روم شرقی را مورد تاخت و تاز خود قرار داده بودند و ژوستین عملاً در مقابله با آنها درمانده بود.
سال‌های پایانی حکومت ژوستین به درگیری با ایرانیان و آستروگوت‌ها گذشت. وضعیت سلامتی ژوستین در ۵۲۶ رو به وخامت گذاشت و او رسماً ژوستینیان را به عنوان امپراتور مشترک با خود معرفی نمود و یک سال بعد در ۱ آوریل ۵۲۷ او را جانشین خود ساخت. ژوستین در اول اوت همان سال درگذشت و ژوستینین عنوان امپراتور جدید بیزانس قدرت را در دست گرفت، در حقیقت همسر ژوستینین تئودورا با نفوذ فوق‌العاده و قدرتمندی در حکومت شوهرش مشارکت جدی و فعالی داشت و به طور مساوی قدرت اداره کل امپراتوری روم شرقی را به طور قانونی با امپراتور در دست داشت.
کرونن که با نام سوپر بنزن هم شناخته می‌شود یک هیدروکربن چند حلقه ای آروماتیک است که شامل شش حلقه بنزنی است. کرونن یک ماده زرد رنگ است که در برخی مواد آلی نظیر بنزن، تولوئن و دی کلرو متان حل می شود، محلول های حاصله در زیر نور یو وی، نور آبی فلورونس ساطع می کنند.
آدریانو کُریا کلارو (زادهٔ ۲۶ اکتبر ۱۹۸۴) بازیکن فوتبال برزیلی است که در حال حاضر (۲۰۱۶) در Eupen بازی می‌کند. او فوتبال را از تیم فوتبال شهرشان آغاز کرد و در سال ۲۰۰۵ به اسپانیا رفت و به تیم سویا پیوست و ۵ سال در سویا بازی کرد.
او در این ۵ سال ۱۵۷ بازی انجام داد و ۱۱ گل به ثمر رساند. او در سال ۲۰۱۰ به بارسلونا پیوست.
در باشگاه فوتبال بارسلونا برای این تیم ۱۱۴ بازی انجام داد و ۹ گل نیز به ثمر رساند.
بعد از ۶ سال حضور در تیم بارسلونا به ترکیه رفت و به عضویت باشگاه بشیکتاش در آمد و هم اکنون نیز در این تیم بازی میکند.
«گل‌های رنج» یا «گل‌های بدی» مجموعه شعری از شارل بودلر شاعر قرن نوزدهم فرانسه است. بودلر پدر شعر مدرن است. امروزه بسیاری از او به عنوان بزرگ‌ترین شاعر فرانسه یاد می‌کنند. اصالت بدعت اثر او جایگاهی هم تراز آثار بزرگانی چون: ویکتور هوگو، تئوفیل گوتیه و حتی لرد بایرون دارد. در عین حال که اشعار او گاه درون‌مایۀ اضمحلالی آگاهانه در هنجارها، اخلاقیات، وقار، ایمان مذهبی، شرافت، انضباط (دکادنس) و گاه تن‌کامگی دارد، وی از پیشگامان نمادگرایی و جنبش های نوگرایی به شمار می‌رود. زبان بودلر رسا و فن شعر او دقیق است.
این کتاب که مهم‌ترین اثر شاعر نیز محسوب می‌شود در مجموعه‌ای تحت عنوان «گل‌های رنج» در سال ۱۸۵۷ میلادی انتشار یافت.
این مجموعه بلافاصله بعد از انتشار از سوی دادگاه توقیف شد. ناشر به پرداخت صد فرانک و بودلر به پرداخت سیصد فرانک جریمۀ نقدی (که بعدا به پنجاه فرانک کاهش یافت) محکوم شدند و شش قطعه از اشعار نیز از مجموعه حذف شد. این داوری، بودلر را مایوس نکرد به طوری که چهار سال بعد چاپ دوم «گل‌های رنج» با ۳۵ شعر تازه و پس از آن مجموعۀ «اشعار کوچک منثور» منتشر شد. در این اثر، بودلر به دنبال کشف زیبایی از درون زشتی است و مبانی زیبایی‌شناسی جدیدی را پایه‌ریزی می‌کند. او خود در اینباره می‌نویسد:
"... در این کتاب موحش، من همه عشق، عاطفه، اعتقاد و نفرتم را نهاده‌ام! ..."
«گل‌های رنج» بر چندین شاعر برجستۀ فرانسوی از جمله: «پل ورلن»، «آرتور رمبو» و «استفان مالارمه» تأثیر زیادی داشت.
قطعاتی از این کتاب برای اولین بار در ایران، با عنوان «قطعه‌هائی از گلهای رنج» توسط «مرتضی شمس» در سال ۱۳۳۵ خورشیدی به زبان فارسی برگردانده و توسط «انتشارات گوتنبرگ» چاپ شد و این سبک را به جامعۀ ادبی ایران معرفی نمود.[http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=3114461&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author [۱]]
ترجمۀ دیگری نیز توسط «محمدعلی اسلامی ندوشن» در مجموعۀ «ملال پاریس و برگزیده‌ای از گل‌های بدی» توسط بنگاه ترجمه و نشر کتاب، در سال ‫۱۳۴۱‬ خورشیدی به چاپ رسید. (تجدید چاپ توسط، انتشارات فرهنگ جاوید، ۱۳۹۵ خورشیدی).
در بسیاری از منابع اولین مترجم این کتاب که مهم‌ ترین اثر شارل بودلر نیز محسوب می‌شود، «محمدعلی اسلامی ندوشن» ذکر شده است؛ در صورتیکه در پیشگفتار کتاب مذکور هم مترجم، منبع اولین ترجمه را کتاب «قطعه‌هائی از گلهای رنج» ترجمۀ «مرتضی شمس» نام برده است.[https://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=891978&pageStatus=1&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author [۲]]
از دیگر ترجمه های این کتاب به زبان فارسی:
«گلهای رنج: گزیده اشعار"»، ترجمۀ:" محمدرضا پارسایار، ناشر: «انتشارات هرمس»، چاپ اول، سال ۱۳۸۰ خورشیدی.
«"گل های دوزخی»"، ترجمۀ: نیما زاغیان، ناشر: «انتشارات نگاه»، چاپ اول، سال ۱۳۹۴ خورشیدی.
بورس زیراخرمی یا ساب آکرومیال که بورس ساب دلتوئید Subdeltoid bursa نیز نامیده می‌شود، یکی از بورس‌های مهم در ناحیه شانه بوده که درصورت التهاب آن، بورسیت ساب آکرومیال ایجاد می‌شود. هر بورس کیسه‌ای کوچک و دارای کمی مایع سینوویال Synovial fluid است . بورس‌ها با کاهش اصطکاک بافت‌های اطراف خود، حرکات آن‌ها را نسبت به هم آسان می‌کنند (یعنی بین استخوان و تاندون، پوست و استخوان یا دو ماهیچه). بورسیت ساب آکرومیال، شایع‌ترین بورسیت ناحیه شانه‌است. درصورت راه یافتن املاح کلسیم به بورس، بورسیت کلسیفیه رخ می‌دهد.
بورس ساب آکرومیال یا ساب دلتوئید از دو قسمت تشکیل می‌گردد:
معمولاً این دو قسمت با یکدیگر درارتباط هستند، ولی گاهی از هم جدا می‌باشند. همچنین این بورس ممکن است با حفره مفصلی درارتباط باشد، اگرچه معمولاً درارتباط نیست.
زائده ای که یک سطح مفصلی بیضی شکل در انتهای خود دارد که با استخوان ترقوه مفصل می‌شود
کاروان ورزشی جانبازان و معلولان ایران در تاریخ ۱۲ تا ۱۹ دسامبر در بازی‌های پارآسیایی ۲۰۱۰ شرکت کردند و توانستند ۲۷ مدال طلا،۲۴ نقره و ۲۹ برنز کسب کنند و در رتبه چهارم جدول مدالی قرار گیرند.
کاروان ورزشی ایران با ۱۶۳ ورزشکار مرد و زن در این رقابت‌ها شرکت کرد.
از پا افتاده فیلمی به کارگردانی پیتر برگ محصول سال ۲۰۰۳ آمریکا است که از بازیگران اصلی آن می‌توان به دواین جانسون، شان ویلیام اسکات، رزاریو داوسون، کریستوفر واکن، ایون برمنر، ارنی ریس جونیور اشاره کرد. آرنولد شوارتزنگر نیز در این فیلم به صورت کمیو حضور داشته‌است.
جسیکا کافیل بازیگر و خواننده آمریکایی که متولد ۳۰ مارس ۱۹۷۶ است.
از فیلم‌های معروف او می‌توان به فیلم دختران سفید و حدس بزنید چه کسی اشاره کرد.
هراکلوناس با نام کامل کنستانتینوس هراکلیوس (زادهٔ ۶۱۵ یا ۶۲۶ – درگذشتهٔ ۶۴۱) امپراتور بیزانس برای مدت کوتاهی از فوریه تا سپتامبر ۶۴۱ بود. پدرش در وصیت نامه خود شرط کرده بود که هر دو پسرش، هراکلوناس و کنستانتین سوم، باید در آغاز مرگ وی به طور مشترک حکمرانی کنند. هراکلیوس همچنین تصریح کرد که همسرش، مارتینا، همچنان مورد احترام واقع شود و تا آنجا که ممکن است در دربار نیز نفوذ بیکران و قدرت عظیمی داشته باشد، و به عنوان "مادر و امپراتریس" نامیده شود. امپراتور هراکلیوس در فوریه ۶۴۱ بر اثر خیز درگذشت. هنگامی که مارتینا وصیت امپراتور فقید را علنی کرد، با مقاومت شدیدی نسبت به ایفای هرگونه نقش فعال و روزمره به طور کامل در دولت روبرو شد، اما هر دو هراکلوناس و کنستانتین در فوریه ۶۴۱ بدون هیچ حادثه ای به عنوان امپراتور مشترک اعلام شدند. اما مارتینا بخاطر کوچک بودن پسرش هراکلوناس به نام او حکمرانی می کرد و درگیر یک جنگ قدرت با پسرخوانده خود كنستانتین در دربار شد، که موجب شکل گیری حزب هایی در اطراف هر کدام شد، اما پس از آنكه كنستانتین در آوریل / مه ۶۴۱ به علت بیماری سل درگذشت، هراكلوناس به دلیل سن كم، تماماً تحت سایه اقتدار مادرش، تنها امپراتور شد. او از آوریل / مه - سپتامبر / اکتبر ۶۴۱ زیر دستورات مادرش مارتینا سلطنت کرد، اما خیلی زود توسط والنتینوس، ژنرال و غاصب عصاره ارمنی، که کنستانس دوم، پسر کنستانتین سوم را نصب کرد، سرنگون شد. بعد از سرنگونی، زبان امپراتریس مارتینا را شکافتن و بینی هراکلوناس را به دستور والنتینوس بریدند، سپس آنها را به رودس تبعید کردند، جایی که گمان می رود در همان سال درگذشتند. در حقیقت شروع این شورش وخیم و فراگیر خونین بخاطر این بود که او و مادرش مارتینا را به اشتباه عامل مرگ برادر ناتنیش کنستانتین سوم می‌دانستند.
هراکلوناس پسر هراکلیوس، امپراتور بیزانس از خواهرزاده اش که دومین همسرش بود مارتینا بود. نفوذ مارتینا در سال‌های پایانی حکومت هراکلیوس بسیار زیاد شد و سبب شد تا عنوان «آگوستوس» در چهارم ژوئیهٔ ۶۳۸ به پسرش هراکلوناس اعطا شود و او پس از مرگ پدرش درفوریهٔ ۶۴۱ به امپراتوری مشترک با برادر ناتنیش کنستانتین سوم رسید، و طبق وصیت نامه امپراتور هراکلیوس، مارتینا تا آن جا که ممکن بود و قدرت امپراتوری در دست امپراتوران بود در امپراتوری نفوذ می کرد و به عنوان "مادر و امپراتریس" شناخته می شد، این وصیت نامه سبب شد تا مارتینا قدرت واقعی را در دست بگیرد و بجای دو امپراتور حکمرانی کند، اما این کار بشدت مورد مخالفت سنا، ارتش و مردم روبرو شد که نمی خواستند مارتینا آزادانه در همه امور به دلخواه خود اعمال نفوذ رسمی و کاملی کند. در همین بحران و جنگ قدرت بین مارتینا و جناح های سیاسی، خیلی زود در همان سال کنستانتین سوم ناگهان در مه ۶۴۱ درگذشت و هراکلوناس تنها امپراتور بیزانس تحت نایب السلطنگی مارتینا شد.
هرچند کنستانتین احتمالاً بر اثر بیماری سل درگذشت اما مرگ نابهنگام او باعث بروز شایعاتی مبنی بر مسموم شدن او به‌فرمان مارتینا و هراکلوناس گردید. در نتیجهٔ این شایعات شورشی به رهبری ژنرال والنتینوس به‌وقوع پیوست و او هراکلوناس را وادار کرد تا خواهرزادهٔ جوانش کنستانس دوم (پسر کنستانتین سوم) را به فرمانروایی مشترک با خود برگزیند. مارتینا به‌منظور حفظ تعادل با تاجگذاری پسر کوچکش سزار داوید (تیبریوس) او را به مقام امپراتوری رساند. اما این کار او باعث رنجش حامیان کنستانس دوم گردید و والنتیانوس اینگونه شایع کرد که هراکلوناس و مادرش می‌خواهند کنستانس و طرفدارانش را حذف نمایند.
این موضوع به شورشی مجدد انجامید که با پیروزی شورشیان همراه بود. آنها زبان مارتینا و بینی هراکلوناس را بریده و آنها را به رودس تبعید نمودند. هیچ اطلاعی از هراکلوناس پس از این اتفاق در دست نیست و گمان می‌رود در همان سال ۶۴۱ درگذشته باشد. پس از او امپراتوری روم شرقی به کنستانس دوم رسید.
رقص روی یخ ( به انگلیسی Ice dancing ) یک رشته از ورزش اسکیت نمایشی ( Figure Skating )است که از ورزش رقص بالروم جهانی طراحی شده است .در سال 1952 ، این رشته به رقابت های قهرمانی اسکیت نمایشی جهان پیوست و در بازی‌های المپیک زمستانی ۱۹۷۶ یک ورزش بازی های مدالی المپیک زمستانی گردید .
اجزاء رقابتی ( مسابقه ای )
دو جزء رقابتی در مسابقات رقص روی یخ وجود دارد :
سزار استرادا چاوز , (تولد ۳۱ مارس ۱۹۲۷ - مرگ ۲۳ آوریل ۱۹۹۳) یک رهبر کارگری و فعال حقوق مدنی اهل آمریکا بود که در سال ۱۹۶۲ با دولورس هوارتا، شرکت انجمن ملی کارگران مزرعه را تأسیس کرد که بعدها به نام سندیکای اتحادیه کشاورزان آمریکا یا UFW تغییر نام داد.
وی در شهر یوما در ایالت آریزونا در یک خانوادهٔ مکزیکی-آمریکایی به دنیا آمد. او یک کارگر مزرعه و مؤسس سندیکای ملی کارگران کشاورزی بود. سزار چاوز شناخته شده‌ترین فعال آمریکایی لاتین‌تبار در زمینه حقوق بشر است و پیگیر جدی به رسمیت شناخته شدن عضویت کارگران اسپانیایی زبان در جنبش اعتراضی کارگران آمریکا بود.
او پس از مرگ، به نمادی تاریخی و بزرگ برای جامعه لاتین‌تبار، اتحاد کارگری و جنبش لیبرال و نمادی برای حمایت از کارگران اسپانیایی زبان بر مبنای سازماندهی و شعار او "Sí, se puede" تبدیل شد. (شعار اسپانیایی او به معنی "بله، ممکن است" یا به عبارتی "بله، می‌تواند که انجام شود" است) حامیان او می‌گویند کار او منجر به پیشرفت‌های متعدد برای کارگران اتحادیه شد.
زادروز او در ۳۱ مارس، به عنوان روز سزار چاوز، در کالیفرنیا، کلرادو، و تگزاس به عنوان تعطیل دولتی اعلام شده‌است.
ریوگوکو کوکوگیکان یا سومو هال یک سالن ورزشی است که عموماً برای کشتی سنتی ژاپن، سومو استفاده می‌شود و در محلهٔ ریوگوکو واقع در منطقهٔ سومیدا در توکیو پایتخت ژاپن واقع شده‌است. این ورزشگاه سرپوشیده در کنار موزه ادو-توکیو قرار دارد. ساختمان کنونی این ورزشگاه در سال ۱۹۸۵ میلادی آمادهٔ بهره‌برداری شده‌است. مساحت ساختمان ورزشگاه ۳۵،۷۰۰ متر مربع می‌باشد و گنجایش ۱۳٬۰۰۰ نفر را دارد. مسابقات سومو هر ساله در سه نوبت ژانویه، مه و سپتامبر در این محل برگزار می‌شود. ریوگوکو کوکوگیکان همچنین برای رویدادهای دیگر، مانند بوکس، کشتی‌های حرفه‌ای، کنسرت و موسیقی نیز استفاده می‌شود.
لوران کودو باگبو (زاده ۳۱ مه ۱۹۴۵) یک سیاستمدار اهل ساحل عاج است که از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۱ رئیس‌جمهور این کشور بود. وی بعد از انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۱۰ ساحل عاج با نادیده انگاشتن آرای مردم و سرکوب مخالفانش خود را رئیس‌جمهور ساحل عاج خواند.
او در ۱۱ آوریل ۲۰۱۱ به دست نیروهای فرانسوی دستگیر شد. وی در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۹ توسط دادگاه بین‌المللی کیفری در لاهه از اتهام جنایات علیه بشریت تبرئه شد.
محاکمه او در دادگاه بین‌المللی کیفری لاهه در تاریخ ۲۸ ژانویه ۲۰۱۶ آغاز شد، جایی که او همه اتهامات وارده از جمله جنایت علیه بشریت و قتل و تجاوز و شکنجه را منکر شد. همچنانکه هم پرونده‌ای او معاونش شارل بیه لیگود نیز این اتهامات را انکار کرد، اتهامات وارده شامل جنایات علیه بشریت از جمله قتل، تجاوز و آزار و اذیت. با توجه به شرایط امنیتی، قضات به او دستور دادند تا حین محاکمه در بازداشت نگهداری شود. در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۹، حکم تبرئه لوران باگبو و لیگود توسط دادگاه ببین‌المللی کیفری (ICC) و آزادی این دو صادر شد. برخی از ساکنین ساحل عاج با اعلام حکم لوران باگبو جشن گرفتند، گرچه قربانیان خشونت پس از انتخابات سال ۲۰۱۰و گروه‌هایی که از آنها حمایت می‌کردند، مانند عفو بین‌الملل، آزادی این دو را محکوم کردند. محاکمه علیه باگبو اولین مورد علیه یک رئیس دولت توسط دادگاه بین‌المللی کیفری در لاهه بود و در زمینه جنایات گسترده یک شکست برای دادگاه لاهه در محکوم کردن باگبو به‌شمار می‌رود که اعتبار دادگاه بین‌المللی کیفری لاهه (ICC) را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.
آلاسان درامان واتارا (الحسن عبدالرحمن اواتارا) یا الحسن اوتاراالحسن اوتاراالسن اوتارا رهبر مخالفان در ساحل عاج (زاده ۱ ژانویه ۱۹۴۲) یک سیاستمدار اهل ساحل عاج است که دارای مقام ریاست جمهوری ساحل عاج می‌باشد. ریاست جمهوری وی توسط بیشتر رهبران جهان و سازمان ملل به رسمیت شناخته شده‌است.
وی جایگزین لوران باگبو شد.
تاریخ نیشابور از نیشابورمنظور از نیشابور در اینجا، حوزهٔ علمی این شهر، یا ربع نیشابور است نشأت می‌گیرد که یکی از مراکز دانش و زادگاه بسیاری از دانشمندان، شعرا، صوفیان و دیگر بزرگان ایرانی در طول تاریخ بوده و به عنوان یکی از نمادهای تاریخ و فرهنگ ایران مطرح شده‌است.میرجلال‌الدین کزازی.ttp://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=1109101 در سال "۶۴۳" میلادی در زمان خلافت عمر بن خطاب فتح شد.نیشابور شهر فیروزه، نوشته فریدون گرایلی، بخش نیشابور و رویارویی با اسلام همچنین نیشابور، پایتخت طاهریان پس از دورهٔ امویان و در دوره‌ای نیز پایتخت سلجوقیان بوده‌است.
این منطقه به دلیل آب و هوای خوب و شرایط مناسب زندگی، از دیرباز مهاجرپذیر بوده‌است. برخی از مهم‌ترین جنبش‌های ضد خلافت اموی و عباسی، در این دیار شکل گرفت. این امر از اولین سال‌های سلطه اعراب گزارش شده‌است به طوری که چندین بار حاکمان خلافت اموی و عباسی در نیشابور، با قیام مردم بیرون رانده شدند تا آنجا که در زمان خلیفه سوم یعنی عثمان، نیشابور دوباره به دست اعراب فتح شد و نیز در زمان خلافت علی بن ابی‌طالب به دلیل اعتراض مردم به حاکم وقت، حاکم تازه‌ای به نیشابور فرستاده شد.
دورهٔ سیصد ساله‌ای که از اوایل قرن سوم تا اوایل قرن ششم هجری قمری شروع می‌شود، بخشی از پر فراز و نشیب‌ترین دوران تاریخ نیشابور بوده‌است.
در زمان حکومت طاهریان، نیشابور به عنوان پایتخت برگزیده شد. اگرچه در دوره‌های قدرت‌گیری حکومت‌های گوناگون دیگر به جز آغاز دوره سلجوقی، این شهر پایتخت نبود اما شهری مهم خصوصاً از نظر علمی، هنری و تجاری بوده و شاهد اختلافات متعدد سیاسی نیز بود. در دوره سامانیان، نیشابور شاهد اوج و شکوه هنری بوده‌است.
یکی از عوامل آشنایی مردمان ترک با امور اداری به کمک دیوان سالاران نیشابوری ممکن شد و محمود غزنوی، حاکم غزنوی تا پیش از فرمانروایی، مدتی به عنوان سپهسالار سامانیان در پایتخت اداری خراسان بزرگ، یعنی نیشابور سکونت داشت.
تأسیس حکومت سلجوقیان، در نیشابور اتفاق افتاده‌است. طغرل سلجوقی، اولین سکه‌های سلجوقی را در همین شهر ضرب کرد و از تجربهٔ دیوان‌سالاران نیشابوری، در آغاز حکومت خود بهره گرفت. بنا به نظر مورّخان، دورهٔ خوارزمشاهیان، آغاز دوره سقوط و ویرانی نیشابور بوده‌است. مورّخان می‌گویند که ساختار نیشابور قبل از حملهٔ مغولان به دلیل اختلافات سیاسی، مناقشات مذهبی و اجتماعی از درون ویران شده‌بود و حملهٔ مغول، تنها ضربه آخر را بر این شهر وارد ساخت و پس از آن، این شهر نتوانست مانند گذشته‌اش نمایان شود.
معمولاً آنچه به عنوان علم در دوران شکوفایی علمی نیشابور از آن یاد می‌شود، بیشتر به علوم نقلی، مذهبی و علوم پایه شامل حدیث، فقه، تفسیر، ریاضیات و نجوم اشاره دارد.بعضی دانش‌ها که بیشتر در دربارها کاربرد داشته، مثل، سیاست، پزشکی، تاریخ نویسی، رقص و آوازخوانی نیز رایج بوده‌است. از مشاهیر نیشابور در این باره، در پزشکی ابن ابی صادق، تاریخ نویسی ثعالبی و آوازخوانی راتبه نیشابوری می‌توان نام برد. به عنوان نمونه، عمر خیام در ریاضیات، هندسه و نجوم سرآمد روزگار خود بوده‌است.خاورمیانه، برنارد لوئیستاریخ نیشابور، ریچارد فرایتاریخ نیشابور، از فریدون گرایلی
نیشابور، در جایگاه یکی از شهرهای تاریخی خراسان در حوزه تمدنی ایران با نام‌های رئونت و ابرشهر در تاریخ ایران باستان حضور داشته و سرانجام به عنوان یکی از کانون‌های تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قلمروی گستردهٔ ایرانشهر ساسانی، نقش‌آفرینی نموده‌است. پایتخت موقت کشور در دورهٔ یزدگرد دوم؛ فعالیت نهاد "ضرابخانه"؛ میزبانی از آتشکده کشاورزان ایران معروف به بُرزین‌مِهر؛ برخاستن یا فعالیت شخصیت‌هایی همچون برزویه، مانی و مزدک؛ و استقرار سکوبای مسیحیان نسطوری در این ناحیه، یکی از برجسته‌ترین نمودهای حیات تاریخی و فرهنگی ناحیهٔ نیشابور (ابرشهر) در این دوران است.
رَئِوَنْت، کهن‌ترین نام جغرافیایی در اطلاق به ناحیهٔ نیشابور که در اَوِستا -کهن‌ترین نبشتار ایرانی- از آن، یاد شده‌است. رئونت در دفتر یشت‌های کتاب اوستا؛ نام کوهی است که آتشکدهٔ نامدار آذر بُرزین‌مِهر بر آن، جای داشته‌است. بر پایهٔ روایت ایرانی آغاز آفرینش در نسک بندهش از کوه ریوند (در ناحیهٔ نیشابور خراسان) در شمار ۲۲۴۴ کوهی نام برده شده که از البرز فراز رستند. همچنین در جایی دیگر از همین نسک "(کتاب)"، در جریان ماجرای نبرد اهریمن با آب؛ به پیدایی دریاچه‌ای به نام سووَر (سوبر یا سوگر) اشاره شده که در ابرشهر بوم (=ناحیهٔ نیشابور) بر سر کوه توس جای دارد. و چنان‌که در گزارش رویدادهای دوران‌های بعد آمده‌است: آذربرزین‌مهر در نزدیکی دریاچهٔ سوور و بر روی کوه ریوند قرار داشته‌است. و ابوعبدالله حاکم؛ "انوش،" پسر شیث نوهٔ آدم را نخستین شخصیتی معرفی نموده که کهندژ نیشابور را بر سنگی بزرگ، سفید، مدوّر (دایره‌شکل) و املس (نرم و هموار) بنا گذاشت چنان‌که مردمان آن روزگار، این بنا را دژ سنگی (قلعهٔ حجریه) می‌خواندند.
پیشدادی‌ها نخستین فرمانروایان ایران‌زمین، در دوران اساطیری؛ هوشنگ، تهمورث، جم، فریدون و منوچهر سرشناس‌ترین آن‌هایند که قهرمانانی همچون آرش، گرشاسب و رستم؛ و دشمنانی همچون افراسیاب و ضحاک دارند. بر پایه نوشتار تاریخ الحاکم، در این دروان؛ شخصیت‌هایی همچون ذوالایکه، افراسیاب ساحر و ایرج، پسر فریدون بر دژ نیشابور دست یافته، آن را بازسازی نموده و بر گستره و آبادانی آن افزوده‌اند؛ اما در دوران منوچهر بود که بر پیرامون کهندژ، خندقی حفر نمودند و آتشکده‌ای برپای داشتند؛ چنان‌که پس از آن، گروش "(ایمان)" مردمان و آبادانی آن، روزافزون گردید. اما حمدالله مستوفی بنیانگذار نیشابور را تهمورث دیوبند معرفی کرده‌است. و بر پایه روایتی ایرانی؛ در روزگار تهمورث بوده که آتشدان پشت گاو اساطیری سریشوگ، به دریا افتاد و سه آتش فروزان در ژرفای دریا درخشان ماندند و آن سه آتش نوپدید: گشنسب، فرنبغ و برزین‌مهر بودند.
کیانی‌ها، سلسله‌ای از فرمانراویان اساطیری ایران هستند که دوران آنان با رویدادهای پهلوانی و همچنین گسترش آیین مزدیسنا در ایران‌زمین پیوند خورده‌است. بر پایهٔ گفتار شاهنامه؛ کیکاووس پس از در هم شکست سپاه افراسیاب، به‌سوی پارس آمد و جهان را به شادی، چنین بیاراست:
و سرانجام؛ کی‌ویشتاسب (گشتاسپ)، در پی گرویدن به انوشه‌روان زرتشت؛ آذر بُرزین‌مِهر -یکی از این سه آتش بهرام- را که تا آن زمان، در جهان می‌وزید و از جهانیان، نگاهبانی می‌کرد؛ بر فراز کوه رِیوَنْد (رَئِوَنْت) (در نزدیکی نیشابور) به دادگاه نشانید (پابرجای کرد). رِیوَنْد، همچنین شهری در نزدیکی نیشابور (و محله و ناحیه‌ای پیوسته به این شهر) است که آن را از پایتخت‌های اساطیری ایران‌زمین و پایتخت گشتاسب دانسته‌اند. یاقوت حموی، نیز گشتاسب را بنیانگذار ربع بشتفروش (بُشتَنفُروش) نیشابور معرفی نموده‌است. اما پس از گشتاسب، بهمن پور اسفندیار بر تخت نشست و او دخترش (همای) را بر پسرش (ساسان) برتری داد و ولیعهد خویش ساخت؛ و ساسان، رنجیده از پدر به شهر نشاپور پناه برد:
و این ساسان، هموست که سه شب پی در پی، به خواب پسرش (بابک) می‌آمد و بابک، در خواب شب سوم، آذران فرن‌بغ و گشنسب و "بُرزین‌مهر" را در خانه ساسان می‌بیند که می‌درخشند و به کیهان، روشنی می‌بخشند. و برزین‌مهر، سومین آتش درخشان روشنگر، در دوران‌های بعد، در کوه رِیوَنْد در شمال غربی نیشابور زبانه می‌کشیده‌است.
یافته‌های کاوش‌های باستان‌شناسی ناحیهٔ نیشابور که تا امروز به سرانجامی رسیده‌اند؛ نشانگر پیدایی آثار دوره‌های گوناگون پیشاتاریخی، در این ناحیه است.
با نظر به آثار قابل مشاهده در این محوطه، محدوده‌ای در حدود شانزده هکتار را در بر می‌گیرد در شانزده کیلومتری جنوب شرقی شهر کنونی واقع شده‌است. پیشینه این محوطه با قدمت حدود ۵۵۰۰ پیش از میلاد به دورهٔ نوسنگی جدید بازمی‌گردد. یکی از یافته‌های برجستهٔ این محوطه، اسکلت زنی حدود ۴۵ ساله همراه با یک قطعه فیروزهٔ سوراخ‌شده در نزدیکی کمر است؛ آزمایش C14 روی استخوان ساق پای اسکلت، گاهنگاری مطلق ۴۳۶۰ پیش از میلاد را نشان می‌دهد.
قدمت این محوطه به دورهٔ برنز جدید (اواخر هزاره سوم و اوایل هزاره دوم پیش از میلاد) می‌رسد و در شمال غربی شهر کنونی و در پهنهٔ شرقی رودخانه فاروب رومان قرار دارد. از یافته‌های برجستهٔ این محوطه می‌توان به دو کورهٔ پخت سفال (که فضاهای دست‌کند درون زمین آن‌ها برجای مانده) اشاره نمود.
قدمت این محوطه به دورهٔ نوسنگی (حدود ۵۵۰۰ تا ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد) می‌رسد در ۲۰ کیلومتری شمال غربی شهر نیشابور و در شرق باغ نشاط تقی‌آباد از توابع شهرستان فیروزه امروزین، واقع شده‌است. نهشته‌های باستانی این دوره، گاهنگاری چند دوره با فواصل زمانی از جمله دوره مس، سنگ و آهن را در کنار هم نمودار می‌سازد. ویژگی برجسته این محوطه پیشاتاریخی؛ فراوانی دستینه‌ها و ابزارهای سنگی است که با شماری از اشیاء و ابزارهای برنزی و گل پخته و همچنین سازه‌های گودالی پخت نان و کوره همراه شده‌است.
رَئِوَنْت، کهن‌ترین نام جغرافیایی در اطلاق به ناحیهٔ نیشابور که در اَوِستا -کهن‌ترین نبشتار ایرانی- از آن، یاد شده‌است. رئونت در دفتر یشت‌های کتاب اوستا؛ نام کوهی است که آتشکدهٔ نامدار آذر بُرزین‌مِهر بر آن، جای داشته‌است. آذران بُرزین‌مِهر، فرنبَغ و گُشنَسپ به پندار مری بویس؛ اگر نه پیش‌تر و در دوران هخامنشی، دست‌کم بایستی در اوایل دوران پارتیان نشانده شده باشند. ریچارد فرای، نام ابرشهر (= نام پیشین نیشاپور) را ریشه‌گرفته از نامی کهن، به مفهوم شهر بالای هخامنشیان یا شهربانی بالای سلوکیان دانسته‌است. یافته‌های باستان‌شناسی در محوطه تاریخی "سه‌تپه" در جنوب دشت نیشابور، نیز بیانگر حیات تاریخی این ناحیه، در دوران هخامنشی و اندکی پیش از آن؛ و ارتباط نیشابور با همدان (فلات ایران) و ترکمنستان (آسیای مرکزی) است.
ابرشهر؛ نام قدیم‌تر نیشابور، به معنی شهر آپارناک (شهر اپارنی‌ها)آپارناک: Aparnak یا Aparnoie یونانی؛ شهر اپارنی یا اپرنی است. اپارنی یا اپرنی‌ها برجسته‌ترین قبیله از سه قبیلهٔ داههداهه: Dahae هستند که دولت پارتیان (یا اشکانیان) را بنیان گذاشتند. یادکرد این شهر در نسک کهن مزدیسنایی بندهش که "ابرنک‌شهر" نیز خوانده شده از شناخته‌شدگی و رونق ابرشهر در سرزمین پارت، نشان دارد. چنین به نظر می‌رسد که در این دوران؛ اشکانیان، خود را وقف این آتش مقدس بُرزین‌مهر (یکی از سه آتش مقدس کیش زرتشتی، و آتش خاص پارتیان) کرده بودند. آنان، زائران بی‌شماری را در سرتاسر دورهٔ پارتی به زیارت "آذر برزین‌مهر" به این ناحیه، سوق می‌دادند. همچنین؛ نام "ابرشهر" بر روی سکه‌ای از دوران فرهاد دوم اشکانی (حکومت: ۱۳۸–۱۲۸ پیش از میلاد) نقش بسته‌است که حیات تاریخی این ناحیه را به عنوان محل استقرار ضرابخانه در دوران پارتیان، مستند می‌نماید. و مارکوارت در اشاره به پیشینهٔ نام کنارنگ در اطلاق به فرمانروای "ابرشهر"، چنین برداشت نموده که این فرمانروایی موروثی، به پیش از دوران ساسانیان (= پارتیان) بر می‌گردد که آنان، سرانجام؛ داوخواهانه، حکومت اردشیر ساسانی را پذیرا شده و در گسترهٔ قلمرو ساسانیان قرار گرفته بودند.
از نیشابور یا ابرشهر در شماری از نبشته‌های کهن هم‌پیوند با دوران ساسانی یاد شده، از این جمله‌اند:
قدیم‌ترین رویداد ثبت‌شدهٔ این ناحیه در دوران ساسانی؛ به نقل از تاریخ طبری، مرتبط با اردشیر بابکان (حکومت: ۲۲۶ تا ۲۴۱ میلادی) است چنین که او پس از به‌دست آوردن قدرت، شهرها و مناطق مختلف ایران از جمله "ابرشهر" را تحت سلطهٔ خویش درآورد. بنا به نوشتهٔ تاریخ الحاکم؛ شاپور پسر اردشیر، شهر نیشابور قدیم را در پیرامون کهندژ باستانی بنا کرده و از دفع حمله‌ها و مزاحمت اتراک بر این شهر، خبر داده‌است. در روایت متن پهلوی شهرستانهای ایرانشهر؛ پهلیزک تورانی،پهلیزک تورانی: pablēzag [Ī] tūr فرمانروای این مهاجمان است. و بر پایه روایت شاهنامه؛ شاپور پس از پیروزی بر قیصر روم، به بازسازی و گستردن شهرهای ایران می‌پردازد و بنیاد کردن دژی استوار بر نیشابور از این دست است:
نیشاپور در ۴۳۰م، اسقف‌نشین نسطوریان بود. و در حدود ۴۲۲ تا ۴۴۹م؛ یزدگرد دوم برای نزدیکی به مرزهای شمال خاوری کشور و رویارویی با تاخت و تاز و آزار اقوام کیدار و خیون (هون)؛ نیروی خود را در این ناحیه مستقر ساخت و پایتخت خود را از تیسفون به نیشابور منتقل کرد. همچنین در شماری از متون تاریخی رویدادهای: حضور قباد (حکومت: ۴۸۸–۴۹۸م) در ابرشهر و ازدواج وی با دختر یکی از بزرگان شهر؛ به دنیا آمدن انوشیروان در این ناحیه؛ سکه زدن بهرام چوبین (در حدود ۵۹۰ تا ۵۹۱م) به نام خود در این شهر (در زمان شورش بر هرمز)؛ و فرونشاندن شورش پادگان ابرشهر به دست سمبات باگراتونی، از مرزبانان خسروپرویز ثبت شده‌است. نیشابور (ابرشهر) در دوران ساسانی، مرکز ناحیه‌ای گسترده بود که ارغیجان، اسپراین، جوین، بیهک بیهق، باخرز، خواف، زوزن، زام و زاوه از رستاک‌های آن بودند. مرزبان یا فرمانروای این منطقه، دارای لقب اختصاصی کنارنگ بود. در این دوران، حاکمانی که از خانواده سلطنت بودند لقب شاه داشتند و نیشابور یکی از ولایت‌های ۲۶گانهٔ ایران بود که حاکم آن، شاه نامیده می‌شد. در نگاهی کلی؛ نیشابور (ابرشهر) این دوران، یکی از مراکز حکومتی و پایگاه‌های فرمانروایی کوست خراسان است که در دوره‌ای پایتخت کشور ایران گستردهٔ ساسانی نیز بوده‌است
شاپور -که از وی به عنوان بانی شهر در دوره ساسانی، نام برده شده- به امور تجارت و اقتصاد، توجهی ویژه داشت؛ او در راستای نیرومندسازی موقعیت اقتصادی "ابرشهر"، نواحی شمال شرق ایران را -که در سیطرهٔ کوشان بود، تصرف نموده و فرمانروایانی (از جمله شاهزاده پیروز) را که پیرو وی بودند، بر این ناحیه نهاد. به‌طور کلی؛ موقعیت ویژهٔ جغرافیایی نیشابور که در چهارراه ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب در بخش خاوری ایران قرار گرفته مورد توجه ساسانیان قرار گرفته و از آن به عنوان یکی از سنگرهای استوار در برابر یورش‌های بیگانگان شرق قلمرو امپراتوری و پایگاه برقراری امنیت در جبههٔ شرقی راه ابریشم بهره بردند. قرارگیری در این مسیر که شاهراه شرق به غرب قلمرو ساسانی به‌شمار می‌رفت؛ رونق شهر را در جایگاه یکی از مهم‌ترین منزلگاه‌ها و باراندازگاه‌های کاروان‌های تجاری فراهم نمود. به گونه‌ای که ساختارهای نظام توسعه‌یافتهٔ اقتصادی از جمله: "نظام روشمند دریافت مالیات" و "نهاد رسمی ضرابخانه" (در اندازهٔ یکی از ضرابخانه‌های عمدهٔ دوره ساسانی) در این شهر مستقر گردیدند.
آثار و میراث هنر و صنعت سفالگری برجای مانده در کهندژ نیشابور؛ افزون بر رونق اقتصادی، نشانگر پویایی زیستگاهی این شهر به عنوان یکی از مراکز عمدهٔ سفالگری شمال شرق ایران در نیمهٔ سده ۴ تا نیمه سدهٔ ۷ میلادی در دوران ساسانیان است. در این دوران؛ "آذر برزین‌مهر"، یکی از سه آتشکده بزرگ و زیارتگاه مشهور ایران ساسانی، در ناحیهٔ ریوند نیشابور شعله می‌کشید و این بوم، به عنوان یکی از مراکز فرهنگی-مذهبی ایران دوره مزدیسنایی نقش‌آفرینی می‌نمود و برآمدن شخصیت‌هایی همچون برزویه (پزشک نامدار ایرانی در دوره خسروپرویز و گردآورندهٔ مجموعهٔ کلیله و دمنه)، مزدک (آورندهٔ آیینی نو در دورهٔ قباد) و آغاز دعوت مانی و حضور مسیحیان نسطوری نمودهایی از گونه‌گونی و پویایی فرهنگی و اجتماعی این ناحیه در دوران ساسانی است. آیین مانی، برگرفته از سه کیش زرتشتی، بودایی و مسیحی بود. مانی، شاگردش "مارآرمو" یا "ماراَمّو" را -که خط و زبان پارتی را خوب می‌دانست- برای گستردن دین؛ به همراه گروهی از نویسندگان، مینیاتورگران و یکی از شاهزادگان اشکانی به نام "اردوان"؛ به ابرشهر (نیشاپور) روانه داشت. این گروه، کتاب‌های مانی را که به زبان سریانی بود به "زبان پارتی" (زبان مردم خراسان) ترجمه کردند. در این دوران، سکوباهای بزرگ در شهرهای پرجمعیت قلمرو ساسانی دارای دستگاهی منظم، تحت ریاست پاتریارک مداین، بودند و "نیشابور"، مرو، و ماوراءالنهر شهرهای سکوبانشینسکوبا: دگرگون‌شدهٔ واژهٔ یونانی episkopos که در زبان فارسی، کاربرد یافته‌است. سکوبانشین: محل استقرار اُسقُف (کشیش ارشد منطقه)؛ اُسقف‌نشین شرق کشور بودند.
سپاه مسلمانان در سال ۳۱ هجری، بر نیشابور دست یافت. و چنان‌که بلاذری در فتوح‌البلدان نوشته‌است عبدالله بن عامر بن کریز از امیران عثمان (خلیفه سوم) در سال سی‌ام هجری؛ سپاهیان خود را به سوی خراسان روانه کرد؛ سرداران ابن عامر پس از تنفیذ صلح طبسین و دست یافتن بر قهستان؛ ولایت‌های جام، باخرز، جوین، بیهق از توابع نیشابور را گشودند. ابن عامر نیز پس از دست یافتن بر دیگر ولایت‌های نیشابور از جمله بشت، اشبند و رخ و زاوه و خواف و اسبرائن و ارغیان؛ ابرشهر -شهر اصلی ناحیهٔ نیشابور- را به محاصره گرفت؛ سرانجام، یکی از بخش‌داران، از ابن عامر امام خواست و دروازه شهر را بر وی گشود؛ سپاه، شبانه وارد شهر شد و کهندژ نیشابور که مرزبان در آن مستقر بود، به محاصره درآمد؛ ابن عامر در برابر دریافت خراج، با مرزبان مصالحه کرد او در محلهٔ شاهنبر اقامت گزید و در همان محله، مسجدی بر روی آتشکده ساخت و سرایی برای خود بنا کرد؛ نیشابور را دارالاماره خراسان قرار داد؛ "قیس بن هیثم سلمی" را بر امارت نیشابور گمارد و به شکرانه این پیروزی، به عمره رهسپار مکه گردید. اما قارن -مرزبان قومس و گرگان- از نبود ابن عامر سود جست؛ به نیشابور لشکر کشید و آن را تصرف کرد. اما دیری نپایید که قارن از "عبدالله بن خازم" شکست خورد در سال ۳۳ هجری، با بازگشت ابن عامر از قدرت عبدالله ابن خازم کاسته شد. همراه با ابن عامر، شمار فراوانی از صحابه به نیشابور و خراسان آمدند. چنان‌که در کتاب الکامل فی التاریخ ابن اثیر آمده‌است: در دوران خلافت اموی؛ خراسان دارای چهار بخش بود: مرو؛ نیشابور؛ فاریاب، مرورود و طالقان؛ هرات، بادغیس و پوشنگ. و شهر نیشابور، در این دوران؛ یکی از امارت‌ها و مراکز حکومتی قلمرو اموی بود. این شهر، در این دوران و چندی پس از آن، ابرشهر نامیده می‌شد چنان‌که در سکه‌های دوره اموی و عباسی، به همین نام آمده؛ و البته، در جایگاه یکی از چهار کرسی‌نشین خراسان، به لقب ام‌البلاد نیز خوانده می‌شد.
لقمان بایمت اف،اهل خجند؛ جمهوری تاجیکستان: گفته‌است:
الحاکم نیشابوری، در کتاب تاریخ نیشابور می‌نویسد که نیشابور را انوش بن شیث بن آدم ساخت. در افسانه‌های مربوط به ایران باستان، بنای این شهر را به دوران اساطیری ایران و به عهد طهمورث، نسبت داده‌اند. این زمان، حدوداً با هزاره چهارم قبل از میلاد مسیح، که شهرنشینی رونق یافته بود، قابل انطباق است. می‌توان چنین انگاشت که این شهر، از جهت موقع اقلیمی و سوق‌الجیشی (استراتژیک)، در سراسر دوران عهد باستان تا زمان ساسانیان، شکوفا و پیوسته رو به پیشرفت بوده‌است. در زمان هخامنشیان، شهری که بعدها نیشابور خوانده شد، جزء ساترپی پارت (پرثو) بوده‌است.تاریخ نیشابور (الحاکم)
قدیمی‌ترین سندی که از شهر بودن نیشابور قبل از ساسانیان یاد می‌کند، کتاب اوستا است که با واژه «رئونت»(به زبان اوستایی:جلال و شکوه) از آن نام می‌برد. در بسیاری از متون پهلوی و مانوی، نام این شهر، ابرشهر ذکر شده‌است. «شهر نیشابور را شاپور اردشیران ساخت بدانگاه که پهلیزگ تور را کشت، به همان‌جا شهر را فرمود ساختن.».فرهنگ اساطیر ایرانی، ص. ۴۱۸ در واقع ابرشهر، نام قدیمی‌تر نیشابور یا منطقهٔ آن بوده که به شکل «اَپَرشهر» نیز آمده‌است.
ریشه‌شناسی نام «نیشابور»، مورخان را به مؤسس آن راهنمایی کرده‌است. آن‌ها معتقدند، نام این شهر از مؤسس آن گرفته شده‌است. نیشابور در دوره ساسانیان به فرمان شاپور اول تأسیس شد؛ برخی مورخان قدمت این شهر را قبل از شاپور اول می‌دانند، در هر صورت، نیشابور در دوره فرمانروایی شاپور اول به تاریخ پیوند می‌خورد. این شهر، ابتدا به عنوان پایگاه برای نبردهای جبهه شرق از سوی شاپور اول بنیان گرفت. در برخی از متون دوره اسلامی، نام دیگر نیشابور «ابرشهر» آمده‌است که این نام در دوره‌های قبل از اسلام هم، به کار می‌رفته‌است. سکه‌های کشف شده، این موضوع را ثابت می‌سازد. برای نمونه، در سکه‌ای که تصویر قباد ساسانی را نشان می‌دهد، کلمه ابرشهر دیده می‌شود.
واژه نیشابور در دوره ساسانی همه جا به شکل «نیوشاپور» آمده‌است که آن را به معنی کار خوب شاپور یا جای خوب شاپور گرفته‌اند زیرا شاپور دوم، این شهر را تجدید بنا کرد ولی به روایت بیشتر مورخان، شاپور اول بانی آن بوده‌است. اگر این نکته را در مورد نوسازی این شهر، قرین صحت بدانیم، کلمه «نیو» می‌توان به شکل امروزی آن «نو» تعبیر کرد و معنی نیشابور چیزی جز "شهر نوسازی شده شاپور" نخواهد بود و دیگر دلیلی برای بحث در مورد شاپور اول و دوم وجود نخواهد داشت؛ زیرا که بعضی از مورخان در انتخاب هر یک از آن دو دچار شک شده‌اند ولی قدر مسلم بانی اولیه باید شاپور اول باشد و پس از وقوع زلزله‌ای شاپور دوم امر به ترمیم و بازسازی آن کرده‌است و این به هر حال، " کار نیک شاپور دوم" بوده‌است که به لفظ «نیوشاپور» از آن یاد کرده‌اند.
نیشابور در اوایل اسلام، به «ابرشهر» هم معروف بود که در سکه‌های دوره‌های اموی و عباسی به همین نام آمده‌است. «ایران‌شهر» هم گفته‌اند. چون یکی از چهار شهر کرسی‌نشین خراسان بود، لقب «ام‌البلاد خراسان» هم، برای خود کسب کرده‌است. به‌طور کلی از قرن سوم، نیشابور، به جای اسامی قبلی می‌نشیند و به این نام معروف می‌شود. پس از حمله مغول، نیشابور مدتی به نام «شهرشادیاخ» (شادیاخ، کاخ معروف عبدالله بن طاهر بنا شده در قرن دوم هجری) معروف شد.
در زمان ورود علی بن موسی در سال ۲۰۰ یا ۲۰۱ هجری قمری، مدتی نام این شهر را «مدینة الرضا» (همانند تغییر یثرب به مدینة النبی) می‌گفتند که جنبه افتخاری داشته‌است، و همچنین، اشاره داشته به اهمیت ورود علی بن موسی به این شهر؛ ولی این نام، از آن جا که همه اهالی این شهر در آن زمان، پیروی مذهب شیعه نبودند، کاربردی همگانی نداشته‌است. (توجه داشته باشید که مشهد الرضا با مدینة الرضا متفاوت است)سرمه چشم نشابور، از محمد پروانه
به‌طور کوتاه سیر نام‌گذاری این شهر و منطقهٔ آن، این‌گونه‌است:(جدول زیر "تغییرات نام‌ها"ی این منطقه را نشان می‌دهد)
توصیف‌ها از ویژگی‌های شهر و اهالی آن توسط مورخین، سفرنامه نویسان از جایگاه علمی و فرهنگی نیشابور حکایت دارد. در دوران اسلامی و دوره خلافت عباسی و حتی پس از هجوم مغولان توصیف‌های بسیاری از اهمیت و بزرگی این شهر، شده‌است و حتی با شهرهای بزرگ آن زمان؛ بغداد، قاهره، دمشق، قیروان، شیراز مقایسه شده‌است. ویژگی‌ها و امتیازات نیشابور را گذشته می‌توان در چند توصیف خلاصه کرد: وفور نعمت، جمعیت فراوان، عمارتهای بسیار و باشکوه، معادن فیروزه، تعداد زیاد کاروان‌ها و کاروانسرای‌ها، رونق تجارت، کثرت مدارس و خانقاه‌ها، مساجد و کلیساها.
بر اساس حدیثی منسوب به پیامبر اسلام که مضمون آن، برتری جایگاه نیشابور و اهالی آن در خراسان است، تعدادی از اصحاب و بسیاری از تابعین در مدارس این شهر، به نشر علوم اسلامی پرداخته‌اند.
بنا به نوشته مورخان و جغرافیدانان عرب‌زبان، مانند ابن رسته، مقدسی، اصطخری، ابن حوقل و یاقوت حموی شهر نیشابور یک فرسنگ در یک فرسنگ بوده و بازار و میادین و دکاکین و کاروانسراهای بسیار داشته‌است که از لحاظ اقتصادی «"انبارگاه مال‌التجاره فارس و کرمان و هند یعنی ولایات جنوبی و همچنین ری و جرجان و خوارزم"» بوده‌است. در این دوره یعنی در قرون وسطی، ایالت خراسان به چهار قسمت یعنی چهار ربع تقسیم می‌گردیده و هر ربعی به مرکزیت‌یکی از چهار شهر بزرگ:نیشابور، مرو، هرات و بلخ خوانده می‌شده و در زمان‌های مختلف، یکی از این شهرها مرکزیت تمام خراسان بزرگ را به عهده داشته و نیشابور نیز، از زمان طاهریان به بعد، به عنوان پایتخت انتخاب گردیده‌است و گفته‌اند که
"همچنین ببینید:ربع نیشابور"
دربارهٔ موقعیت جغرافیای شهر نیشابور پیش از اسلام، در بین صاحبنظران اختلاف نظر وجود دارد. از جمله ویلکینسون معتقد است که نیشابور پیش از اسلام خارج از این محدوده می‌باشد ولی ریچارد بولیت معتقد است که نیشابور دوره اسلامی، بر روی خرابه‌های دوران پیش از اسلام قرار گرفته‌است و از طرفی سایکس محل نیشابور پیش از اسلام را در منطقه عشق آباد نیشابور کنونی می‌داند. بر اساس نظرات پژوهشگران، دو چیز شهر باعث کمرنگ شدن جایگاه شهر نیشابور و نقش آن شده‌است: جنگ‌ها و زلزله‌ها. بنابراین، این دو عنصر در بررسی تاریخ این شهر مهم است.
گفتار فردوسی، قدمت نیشابور را به دورانهای باستان می‌برد و شعر وی، گواه بر وجود این شهر در اساطیر ملی ایران است. دربارهٔ به سلطنت رسیدن کیکاوس می‌گوید:
یا در هنگامی که کیخسرو از توران‌زمین به ایران مراجعت می‌کند، فردوسی از نیشابور یاد می‌کند:
در یادآوری احوالات اردشیر ساسانی، طبری می‌گوید که:
از گفته فوق، احتمالاً این نتیجه به دست می‌آید که ابرشهر در واقع نام اولیه و اصلی نیشابور است و در زمان شاپور اول، این محل جدید به نام این شاه، نیشاپور نامگذاری شد. کتیبه شاپور اول که ویژه پیروزی او در مناطق شرقی ایران است از مناطق «پرثو»، «مرو»، «هرات»، «سغد»، «ابرشهر» نام می‌برد، دلیل واضحی بر وجود ابرشهر می‌باشد که به هر حال همانند شهرهای دیگر، یا کاملاً به فرمان شاپور درآمد یا خراجگزار وی شد. حرکت‌شاپور به نیشابور به این صورت بود که پس از حمله ترکان به نواحی شرق که احتمالاً بایستی پس از مرگ اردشیر واقع شده باشد و دادخواهی مردم از شاپور اول،
حاکم نیشابوری (متوفی ۴۰۵ ه‍.ق) صاحب تاریخ نیشابور نیز از اتصالات محلات و خندق شهر و قهندز یاد می‌کند که دلیل واضحی بر یکی بودن نیشابور با ابرشهر می‌باشد. علاوه بر این، براساس آنچه وی ذکر می‌کند، در واقع، نیشابور در زمان شاپور اول بنیاد یافته‌است مخصوصاً این که در هنگام حفر خندق، خبر از یافتن گنجی برای وی آوردند و او همه آن گنج را نفقه کرد و این، خود دلیل بر استقرار وی در نیشابور، به هنگام حفر خندق می‌باشد. دربارهٔ حصار و باروی شهر نیشابور که هم‌زمان با حفر خندق انجام شده‌است مؤلف در جای دیگر چنین می‌گوید:
زردشت هم، یکی از سه آتشکده معروف ایران را به نام مهربرزین یا برزین مهر در کوه‌های شمال نیشابور ساخت.
"نوشتار اصلی: فتح نیشابور"
مسلمانان در دوره خلافت عثمان بن عفان توانستند با مردم این شهر صلح کنند و از این طریق، دین اسلام را وارد نیشابور کردند. اما بیشتر تاریخ نویسان، فتح نیشابور را در سال ۲۲ هـ. ق و در هنگام خلافت عمر بن خطاب ثبت کرده‌اند. برخی نیز، این رویداد را در زمان حکومت عثمان بن عفان در سال ۲۹ ه‍.ق نوشته‌اند، دلیل این اختلاف نظر، آن است که در بسیاری از نواحی فتح شده توسط مسلمانان درخراسان پس از فتح اولیه‌ی، معمولاً مخالفت‌ها و شورش‌هایی علیه حاکمان جدید مسلمان ایجاد می‌شده و قیام‌هایی صورت می‌گرفته‌است. طبیعی است که در این درگیریها، ناحیه یا نقطه‌ای چند نوبت دست به دست می‌گردید و بدین ترتیب، تاریخ فتح یک شهر به چند صورت ضبط و نوشته شده‌است.غرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ۱۳۶۴، ص ۴۰۸تاریخ تحلیلی اسلام تا پایان امویان، ص ۱۰۱
در خراسان و بیشتر مرکز آن، نیشابور، پس از قتل عمر بن خطاب و به خلافت رسیدن عثمان، گروهی از خراسانیان و نیشابوریان شورش کردند. والی خراسان، عبدالله بن سمره، شرح شورش‌ها را به خلیفه، عثمان، گزارش داد. عثمان سپاهی به فرماندهی عبدالله بن عامر بن کریز به خراسان فرستاد تا شورش‌ها را آرام کند، عامر شورشیان را سرکوب می‌کند و صاحب منصبان دولتی را به مشاغل قبلی خود بازمی‌گرداند. در این موقع، نیشابور بدون درگیری توسط عبدالله بن عامر فتح شد.فتوح البلدان، ص ۱۵۹
با فتح و تسخیر نیشابور، مهاجرت عرب‌های مسلمان، بیشتر از ناحیه سواد(عراق عرب) به این ناحیه آغاز شد. اولین مهاجرت بزرگ مسلمانان عرب به نیشابور و به‌طور کلی خراسان در آغاز نیمه دوم قرن اول هجری قمری صورت گرفت. این مهاجرت بعدها، باعث شکوفایی و شهرت نیشابور در جهان اسلام شد. تداوم مهاجرت عربها به خراسان و ازدیاد نسل آن‌ها در طی سال‌های متوالی، سبب شد که تعداد عرب‌ها در کل جمعیت خراسان و نیشابور، رقم بزرگی بشود. اگرچه گروهی از آن‌ها، به دلیل تأثیرپذیری از فرهنگ ایرانیان، دیگر نام و نشانی از عرب بودن نداشتند، اما تعداد کثیری از عربها تا اوایل قرن اخیر، برخی از ویژگی‌های فرهنگی خود را حفظ کرده بودند و با تکلم به زبان عربی، بر تمایز قومی خویش، پای می‌فشردند. از میان طوایف و تیره‌های عرب مهاجر به خراسان و نیشابور، می‌توان به این گروه‌ها اشاره کرد:
در سال ۱۳۱ ه‍.ق ابومسلم خراسانی نهضتی در خراسان بر ضد خلافت بنی‌امیه، به وجود آورد و با قیام خود به نیشابور آمد و حاکم آن شهر شد. وی، در مدت حکومت خویش، مسجدی در نیشابور ساخت (مسجد جامع ابومسلم). او قصد رونق بخشیدن به این شهر را داشت اما در سال ۱۳۸ ه‍.ق در بغداد به تحریک منصور خلیفه عباسی کشته شد و بدین‌سبب، چندی پیشرفت نیشابور متوقف شد.
خراسان در اوایل قرن سوم هجری، به سال ۲۰۵ قمری در حیطه اقتدار طاهر ذوالیمینین درآمد، وی در خراسان، دولتی نیمه مستقل تشکیل داد و نیشابور، پایتخت شد. طاهریان اولین حکومت نیمه مستقل ایران بعد از ورود اسلام بودند. این دوره، مصادف با شروع شهرت و عظمت نیشابور است؛ رشد و پیشرفت شهر، رونق صنعتگری، موسیقی، سفالگری. اوج هنر سفالگری در نیشابور را قرن سوم و چهارم ه‍.ق می‌دانند که طبق گفته‌ها، این صنعت از چینی‌ها که به سبب رونق بازرگانی نیشابور در جاده ابریشم و راه اصلی ایران با آن‌ها به داد و ستد مشغول بوده‌اند، فرا گرفته شده‌است. اما صنعتگرانِ نیشابوری، با ترکیب نقوش ساسانی و هنر خوشنویسی اسلامی، سفالینه‌هایی را به وجود آوردند که در تاریخ بی‌نظیر است.
"برای اطلاعات بیشتر مقاله طاهریان را بخوانید. "
"برای اطلاعات بیشتر عبدالله بن طاهر را بخوانید. "
علی بن موسی، و ولیعهد خلیفه مأمون عباسی، در سال ۲۰۰ هجری قمری -۸۱۵ میلادی-وارد شهر نیشابور شد. این ورود یک واقعه مهم تاریخی و مذهبی در تاریخ نیشابور به حساب می‌آید. او در نیشابور با استقبال مردم رو به رو شد و خطبه‌هایی بیان کرد که مهم‌ترین آن‌ها حدیث سلسله الذهبالأمالی، محمد بن علی بن بابویه، ص 235التوحید، محمد بن علی بن بابویه، ص 25الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة، محمد بن حسن عاملی، ص 443 و حدیث «"التعظیم لامرالله والشفقة علی خلق‌الله"» است. کارهای دیگری که علی بن موسی در نیشابور انجام داد یا به دیگران فرمان داد، جزء "سیره امام رضا" نزد پیروان مذهب شیعه و دیگر مسلمانان قرار دارد. بازسازی یک گرمابه، درختکاری، زیارت آرامگاه محمد محروق، بیان احادیث، انتخاب محل سکونتش در خانه‌ای محقر، مناظره با صوفیانارزش میراث صوفیه، عبدالحسین زرین کوب ص ۴۲ و ۴۳فصول المهمه ص ۲۶۹تاریخ تصوف از غنی ص ۴۴ از جمله این سیره‌است که در تاریخ ذکر شده‌است.سیره معصومان، ج ۵، ص ۱۵۹بحار الانوار، ج ۴۹، ص ۱۲۱، ح ۲. از عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص ۱۳۲–۱۳۳سرمه چشم نیشابور، از محمد پروانه از سال ۱۳۸۴ شمسی-۲۰۰۵ میلادی- به بعد، روز دهم تیرماه در ایران به عنوان سال روز ورود «امام رضا به نیشابور» انتخاب شده‌است.
در اوایل نیمه دوم قرن سوم هجری یعنی در سال۲۵۹ ه‍.ق یعقوب لیث صفاری، نیشابور را به تصرف درآورد ولی پس از مرگش عمرو بن لیث صفاری در سال۲۷۹ هجری نیشابور را پایتخت‌خویش قرار داد و او نیز عمارات زیادی بر شهر افزود.حمدالله مستوفی قزوینی، نزهة القلوب ض ۲۱۲
دوره سامانیان مهم‌ترین دوره اعتلای هنری نیشابور بوده‌است. در این دوره نیشابور مرکز سیاسی-اداری خراسان بزرگ به‌شمار می‌رفته‌است.
عامل اصلی آشنایی ترکان با امور اداری به کمک دیوان سالاران نیشابوری ممکن شد و محمود غزنوی مهم‌ترین حاکم غزنوی تا پیش از فرمان‌روایی مدتی به عنوان سپهسالار سامانیان در پایتخت اداری خراسان بزرگ یعنی نیشابور سکونت داشت. در زمان فرمانروایی نصر دوم سامانی نیشابور مرکز دولت بود تا این که نصر دوم در همین شهر درگذشت.http://en.wikipedia.org/wiki/Nasr_II
غلامان ترک سامانیان که در بیش‌تر موارد، سمت سپهسالاری، یعنی فرماندهی کل نیروهای نظامی را عهده‌دار بوده در نیشابور مستقر بودند. بسیاری از این افراد، پس از درگذشت امیری از سامانیان، سر به شورش برمی‌داشتند.http://en.wikipedia.org/wiki/Samanid_Empire
پادشاهی آل سلجوق از نیشابور آغاز می‌شود. در سال ۴۲۹ ه‍.ق طغرل بیک شهر را گرفت و پایتخت خود قرار داد و این شهر منزلت قبلی خود را از سرگرفت اما چون طغرل درگذشت جانشین وی آلب‌ارسلان دربارش را به اصفهان برد ولی دوره‌های طویلی از ایام حکومت خویش را در نیشابور می‌گذرانید. مقارن همین زمان یعنی در سال ۴۳۷ ه‍.ق که ناصرخسرو علوی از این ناحیه می‌گذشت نیشابور را در اوج شهرت و اعتبار می‌دید رونق بازرگانی نیشابور به‌حدی بود که در سرزمین عربستان تمامی دادوستدهای بازرگانی با سکه‌های طلای نیشابور صورت می‌گرفت. نیشابور در زیر لوای حکومت سلاجقه به‌ویژه در دوران سلطنت ملکشاه سلجوقی (۴۶۵–۴۸۵ ه‍.ق) به همت خواجه نظام‌الملک طوسی (م ۴۸۵ ه‍.ق) وزیر این سلطان از لحاظ مرکزیت علمی مشهور شد و نظامیه‌ای که جنبه دانشگاه‌های کنونی داشت در نیشابور بنیاد گردید و تعداد ۱۳ کتابخانه که مهم‌ترین آن‌ها حدود پنج‌هزار جلد کتاب داشت به وجود آمد. بدین جهت این شهر عنوان دارالعلم به خود گرفت و سال‌های متمادی مرکز تجمع علما و دانشمندان بود. به‌طور کلی می‌توان گفت که نیشابور پس از سلجوقیان تا حمله مغول پیوسته دارالملک و مرکز ایالت خراسان بزرگ بوده‌است. در قرن پنجم تا هفتم هنر آبگینه نیشابوری به اوج خود می‌رسد که حمله مغول‌ها نیشابور و هر آنچه در آن بوده‌است را به ویرانی می‌کشاند.
ابتدای سلطنت سلجوقیان را باید با خطبه سلطنت برای طغرل در تاریخ شوال ۴۲۹ هجری در نیشابور دانست. طغرل به کمک ابوالقاسم علی بن عبدالله جوینی معروف به سالار پوژکان، که همواره در دستگاه قدرت طغرل باقی‌ماند، به نیشابور وارد و سلطنت را آغاز کرد. طغرل برای خود اسم اسلامی «رکن‌الدین ابوطالب محمد» را انتخاب کرد و این نام و مقام مورد تأیید خلیفه عباسی قرار گرفت. طغرل وزیری با کفایت که او را هم‌رده خواجه نظام‌الملک طوسی می‌دانند به نام عمیدالملک کندری داشت و سیاست و تدبیر او به طغرل بسیار کمک کرد.Tetley, G. E. (2008). The Ghaznavid and Seljuk Turks: Poetry as a Source for Iranian History. Abingdon. .
در دوره سلجوقیان، پادشاهی آلب ارسلان، به هنگام وزارت نظام‌الملک در نیشابور نظامیه ساخته شد و به آبادانی این شهر توجه خاصی می‌شد.
در دوره حکومت سلطان سنجر سلجوقی، نیشابور مورد هجوم «غزان» قرار گرفت؛ «شهر را آتش زدند و بسیاری را کشتندرواندی در کتاب راحةالصدور و آیةالسرور».
سنجر ابتدا در محرم سال ۵۴۸ شکست خورد و بار دیگر در جمادی‌الاول همین سال در نزدیک مرو لشکر سلطان سنجر مورد حمله قرار گرفت و امیر قماچ در این جنگ به قتل رسید و سنجر و همسرش را به اسیری گرفتند و «سپس مرو و بلخ و طوس و نیشابور را قتل‌عام کردند و بسیاری از اهالی نیشابور را به شهادت رسانیدند و این شهر را نیمه ویران نمودند.»
از جمله خرابی‌هایی که در این هجوم بر شهر نیشابور وارد آمد غارت کردن کتاب‌های هفت کتابخانه، سوزانیدن پنج کتابخانه بزرگ و معروف شهر، ویران کردن بیست و پنج دارالعلم و مهم‌تر از همه آن‌ها مسجد معروف به عقلا بود که به گفتهٔ پاره‌ای از مورخان پنج‌هزار جلد کتاب داشت. دربارهٔ خرابی‌ها مورخان سخنان زیادی گفته‌اند. راوندی مورخ سده ششم نوشته‌است:
خاقانی هم در قصیده‌ای این موضوع را بیان کرده سروده‌است:
امرای سنجر در مدت سه سال اسارت او ولیعهدش را به نام سُلیمان‌شاه در نیشابور به سلطنت نشاندند و او از ترس غزها در ماه صفر سال ۵۴۹ به عراق رفت و باز امرای سنجر رکن‌الدین خاقان محمود خواهرزاده سلطان را از ماوراءالنهر به خراسان دعوت نمودند و در نیشابور خطبه سلطنت به نام او خواندند. در همین ایام بود که یکی از غلامان قدیم سلطان به نام مؤید آی ابه نیشابور و طوس و نسا و ابیورد و بیهق و دامغان را تحت امر خود درآورد و در نیشابور مستقر شد و غزان را از این نواحی بیرون کرد و سرانجام پذیرفت که با دادن خراجی سالیانه به خاقان محمود این نواحی مستقل باشد. در این بین (اوایل سال ۵۵۱ ق) سنجر به تدبیر یکی از امرا از غزها رهایی یافت اما چیزی نگذشت که در ۱۴ ربیع‌الاول سال ۵۵۲ در مرو درگذشت و در همان‌جا مدفون شد.
در کتاب تاریخ جهانگشای، دربارهٔ جایگاه شهر نیشابور، قبل از مغول، نوشته شده‌است:
Genghis Khan: the history of the world conqueror By ʻAlāʼ al-Dīn ʻAṭā Malik Juvaynīhttp://books.google.com/books?id=NWW7AAAAIAAJ&pg=PA169&lpg=PA169&dq=Nishapur+fall&source=bl&ots=SvmJBAAW7M&sig=z-7bYySBNXkJkTs16s1muj5q3_Q&hl=en&ei=ZyqmTbzQOIWyhAe6v8DQCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&q=Nishapur%20fall&f=false
حمله مغول و تأثیرات پس از آن، به عنوان ضربه‌ای رکودکننده در تاریخ نیشابور و در پی آن تمدن اسلامی و ایران مطرح است. این شهر مهد علم و دانش و نوآوری در دوران طلایی اسلام بود «تبدیل به جویبارهای خون گردید، و از سران مردان و زنان و کودکان هرم‌هایی ساخته شد، و حتی به سگ‌ها و گربه‌های شهر نیز رحم نکردند.»ساندرا ماکی در کتاب The Iranians: Persia, Islam, and the soul of a nation دربارهٔ حمله مغول به نیشابورMongol Conquests>
پس از حمله مغول تا چند سال شهر نیشابور خالی از سکنه بود و کشاورزی رکود پیدا کرده بود. در اواخر دوران فرمانروایی ایلخانان غازان‌خان و ابوسعید بهادرخان برای آباد ساختن، مکان‌هایی ساخته شد و مردم از گوشه و کنار فراهم آمدند و دهات و مزارع را دایر کردند و چون شهر قدیم نیشابور به کلی از میان رفته بود شهر جدید را در طرف شمال و مغرب شهر قدیم به وجود آوردند.- تاریخ نیشابور، ثابتی، ص۲۱۱;تاریخ نیشابور، لاکهارت، مجله دانشکده ادبیات، ص ۳۴۸.
این دوره از تاریخ نیشابور تاکنون کمتر مورد بررسی قرار گرفته‌است. حمدالله مستوفی مدتی را در خراسان و نیشابور گذرانید. در سال ۷۴۰ ه‍.ق مستوفی در نیشابور بوده‌است. او می‌نویسند:
در این قرن ابن بطوطه نیز نیشابور را دیده‌است. او در بخشی از سفرنامه اش نوشته‌است:
در حمله تیمور لنگ این شهر آسیبی ندید زیرا حاکمان این نواحی تسلیم شده بودند. فرستاده ویژه هانری‌سوم پادشاه اسپانیا؛ روی گونزالس دی کلاویخو که در ماه ژوئیه سال ۱۴۰۴ میلادی (تابستان۸۰۷ ه‍.ق) از نیشابور عبور کرده‌است. دربارهٔ ورودش به این شهر نوشته‌است:
یکسال پس از شروع فرمانروایی شاهرخ فرزند امیر تیمور (۸۰۸ ه‍.ق) زلزله شدیدی -که چندین شبانه‌روز ادامه داشت -نیشابور را زیرورو کرد. با آن که در دوران پادشاهی شاهرخ یا سایر پادشاهان گورکانان ایران، نیشابور دوباره پیشرفت کرد و پاره‌ای از رونق و شهرت از دست‌رفته خود را به دست آورد، اما اهمیت روزافزون حوزه هرات در عهد گورکانان و انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان در دوره صفویه از توجه به نیشابور و رونق و آبادی آن کمتر شد.
نیشابور امروزین در دوره تیموریان و به خصوص شاهرخ آبادانی و رونق گذشته خود را بازیافت. پس از زلزله سال ۸۰۸، وزرا و حاکمان تیموری اصلاحاتی در این شهر شروع کردند. بازسازی آرامگاه‌ها و عمارت‌ها، تجدید قنات‌ها و وضع قوانین جدید از جمله اصلاحات دوره تیموری در این منطقه بود.
"ابوالخان ازبک" تنها امیر ازبک بود که در سال ۹۸۵ هجری قمری در زمان شاه اسماعیل دوم به نیشابور حمله کرد. در این حمله سپاه ازبک شکست خورد.
نخستین هجوم افغانها در پایان دوره سلطنت شاه سلطان حسین باعث‌خرابی استحکامات و پاره‌ای از ساختمان‌های نیشابور گردید. اما این خرابیها به هیچ وجه قابل قیاس با دومین هجوم افغانان نبود، در سال ۱۱۶۰ ه‍.ق به دنبال کشته شدن نادرشاه یکی از سرداران وی موسوم به احمدخان ابدالی که بعدها به احمدشاه درانی مشهور گردید نیشابور را محاصره کرد اما در آن سال موفق به تصرف شهر نشد، سال بعد مجدداً با لشکر نیرومندتری به پشت دیوار نیشابور آمد و پس از جنگی خونین سرانجام شهر را گشود و تیغ در میان مردم بی‌پناه نهاد. فریزر سیاح انگلیسی ضمن تشریح خرابیهای وارده از دومین هجوم افغانها بر نیشابور چنین می‌نویسد:
خرابی‌های احمدخان ابدالی با رفتن وی سپری شد و موجباتی فراهم نیامد که دامنه ستمگری مهاجمان به سوی جنوب کشیده شود. عباسقلی‌خان بیات گماشته احمدخان در نیشابور با دلسوزی و رعیت‌نوازی بی‌سابقه‌ای گروهی از رنجبران و کشاورزان متواری شهر را تشویق به بازگشت کرد و به ساختن دیوار شهر و مرمت پاره‌ای از خرابی‌ها همت گماشت. اندک اندک مردمی که دارایی خود را رها کرده و به بیغوله‌ها گریخته بودند از گوشه و کنار بازآمدند و هنگامی که نیشابور به دست آقا محمدخان قاجار افتاد شهری به وجود آمده بود که یک دهم جمعیت و رونق پیشین را نداشت. فریزر که در سال ۱۲۳۸ از نیشابور عبور کرده‌است طول آن را چهار هزار قدم و جمعیت آن را بین ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر تخمین زده و بازار اقتصادی این شهر را راکد نوشته‌است. قحط‌سالی که در سال ۱۲۸۸ ه‍.ق بروز کرد چنان اوضاع اقتصادی نیشابور را مختل نمود که از ششصدباب دکان فقط ۱۵۰ باب دایر بماند که صاحبان آن‌ها با مرارت تمام از راه فروش نیازمندیهای عادی زندگی گذران می‌کردند.