moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
در سال ۱۹۹۷ آخرین آلبوم رسمی استودیویی گروه جنسیس تحت عنوان "Calling all Station" و با خوانندگی ری ویلسون منتشر شد. البته در طی سالهای گذشته، گروه جنسیس مجموعه‌هایی از گلچین ترانه‌هایش منتشر کرده و همچنین ترانه‌هایی از آرشیو قدیمی گروه که تا به حال انتشار پیدا نکرده بودند.
بعد از شایعات و گمانه‌زنی‌های زیاد، گروه جنسیس در اکتبر سال ۲۰۰۶ اعلام کرد که فیل کالینز برای اجرای توری عظیم و کنسرتهای متعدد در سراسر دنیا، دوباره به گروه ملحق شده و همانطور که در پیش اشاره شد، سرگرم برگزاری تور کنسرتهاش در اروپا و آمریکا است.
پیتر گابریل خواننده اسبق این گروه بود.
ایزدبانو یا خدای‌بانو به خدایان زنانه‌ای گفته می‌شود که پرستش آن‌ها در میان جوامع باورمند به ادیان چندخدایی کهن رواج داشته‌است. مردمان پیش از تاریخ، با هدف نزدیکی به سرچشمه‌های نیروی باروری یا برای به‌دست آوردن خوشنودی و همکاری ایزدبانوان، تندیس‌هایی از آنان ساخته‌اند و به نیایش‌گاه‌ها هدیه یا در کنار مردگانشان دفن کرده‌اند. این رسم در دوران تاریخی نیز با وجود پایه‌ریزی ادیان و آداب نو به گونه‌ای آراسته‌تر ادامه یافت. ایزدبانوان مورد پرستش در جهان باستان، بیشتر نگاهبان زمین و آب‌ها و در ارتباط با عشق، باروری و حاصل‌خیزی بوده‌اند. از تندیس‌ها یا نشانه‌های آنان در آیین‌های باروری زمین، دام و انسان، آیین‌های بلوغ، درمان‌بخشی زنان سترون و یاری بانوان به هنگام زایمان نیز استفاده می‌شده.
ایزدبانوان در بسیاری از فرهنگ‌ها و مذاهب، به‌ویژه مذاهب چندخدایی وجود دارند. ایزیس، حاثور، موت و نفتیس ایزدبانوان مشهور مصر باستان هستند. معروف‌ترین خدایان زن در میان‌رودان، ایشتار و نین‌لیل بودند که در بابل هم مورد پرستش قرار می‌گرفتند. در یونان باستان ۴ الهه به نام‌های گایا، هرا، آفرودیته و آتنا اهمیت بیشتری داشتند. در عربستان پیش از اسلام، عزی، منات و لات ایزدبانوان مورد پرستش مردم عرب بودند. در بین هندوها هنوز پرستش خدایان مؤنث رواج دارد. خدایان زن در هندوگرایی، گاه برخوردار از روحیه زنانه، آرام و مهربان پنداشته می‌شوند؛ در موارد دیگر ایزدبانوان همچون نابودکنندگان ترسناکی ظاهر می‌شوند. در هندوگرایی خدایان جنگنجوی زن نیز فراوان‌اند. دورگا، پورانا و دوی مهم‌ترین ایزدبانوان هندوها هستند.Wikipedia contributors, "Goddess," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Goddess&oldid=208223419
فرهنگ‌های ساکن فلات ایران از دوران نوسنگی تا پایان دوره ساسانی به گونه‌های متفاوتی ایزدبانوان را ستوده و برای بر سر مهر نگاه‌داشتنشان نیایشگاه و تندیس ساخته‌اند. از مهم‌ترین ایزدبانوان باستانی ایران که در نوشتارهای اوستایی و پهلوی به آن‌ها اشاره شده می‌توان این چند نمونه را نام برد:
دیه‌گو ماریا دِلا کونسپسیون خوان نِپوموسِنو استانیسلائو دِلا ریورا ی باری‌یِنتوس آکوستا ی رودریگوئز مشهور به دیه‌گو ریورا ، نقاش و دیوارنگار نامی مکزیکی و یکی از هنرمندان بزرگ قرن بیستم است.
"ریورا" در ۸ دسامبر ۱۸۸۶ در گواناخواتو — شهری در شمال پایتخت مکزیک — در یک خانوادهٔ ثروتمند زاده شد. او از طرف پدری تبار اشراف اسپانیایی داشت. او برادری دوقلو به اسم "کارلوس" داشت که در دوسالگی درگذشت.زندگی‌نامهٔ برخط دیه‌گو ریورا بازدید ۱۳ اکتبر ۲۰۱۰ مادرش یک برگردانده بود؛ یعنی اجداد او یهودیانی بودند که مجبور به تغییر دین به کاتولیسیزم شده بودند.On this day: Diego Rivera dies | The Jewish Chronicle در سال ۱۹۳۵ هنگامی که "ریورا" از خود می‌نوشت، گفت: «یهودیت یک عنصر غالب در زندگی من است.»"http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Mexico.html
"ریورا" از ده‌سالگی شروع به نقاشی کرده و در آکادمی سن کارلوس مکزیکوسیتی آموزش هنر دیدOn this day: Diego Rivera dies | The Jewish Chronicle و پس از تشویق تئودورو آ. ده‌سا مندز فرماندار ایالت وراکروزOn this day: Diego Rivera dies | The Jewish Chronicle با مهاجرت به اروپا، در مادرید و پاریس مطالعات هنری خود را گسترش داد. سپس به شهرهای اروپایی سفر کرد. در ۱۹۱۱ در پاریس سکنی گزید و با "پیکاسو" و کوبیست‌ها حشر و نشر پیدا کرد. در ۱۹۲۱ به مکزیک بازگشت؛ در کمون هنرمندان عضویت یافت و به فعالیت‌های انقلابی پرداخت.
وی از ۱۹۲۳ به دیوارنگاری بر ساختمان‌های دولتی با نقش‌مایههای سیاسی و تاریخی روی آورد؛ در دههٔ ۱۹۳۰ در آمریکا نیز دیوارنگاری کرد. در نگارگری ساختمان راکفلر سنتر در نیویورک که در ۱۹۳۳ انجام شد، از اسلوب فرسکو استفاده کرد.
"ریورا" در سال ۱۹۲۹ با "فریدا کالو" نقاش نامی مکزیک ازدواج کرد. آن‌ها به مدت ۲۰ سال رابطه‌ای دشوار و پرتنش با هم داشتند.
"ریورا" یکی از رهبران جنبش هنر مدرن در مکزیک و از شخصیت‌های مهم در عرصهٔ واقع‌گرایی اجتماعی سدهٔ بیستم به شمار می‌آید. او در ۱۹۵۷ در مکزیکوسیتی درگذشت.
دوران اقامت "دیه‌گو ریورا" در اروپا، با زایش و گسترش مکتب‌های هنری مدرن قرین بود، که کمابیش همگی در فرم به قالب‌ها و رنگ‌های ناب، و در محتوی به موتیفهای درونی تکیه داشتند؛ اما این گرایش‌ها نتوانست بستگی عمیق و ریشه‌ای "ریورا" به رئالیسم را سست کند. او از مکتب‌ها و سبک‌های مدرن بهترین و مؤثرترین شیوه‌ها و تکنیک‌ها را برای خلق هنری هدفمند، با پیام و بسیج‌کننده برگرفت.
هنر "ریورا" از کوبیسم (مثلاً کارهای "پابلو پیکاسو" یا "سالوادور دالی") و اکسپرسیونیسم (مثلاً برخی کارهای "ادوارد مونک") بسیار آموخته‌است، اما همه را با نگاهی شخصی و همه‌چیز را با زندگی واقعی مکزیک آمیخته‌است. حاصل آن هنری‌ست یکپارچه در خدمت آگاهی طبقاتی و مبارزه اجتماعی.
"ریورا" برای هنرمند رسالت اجتماعی قائل است. او را چون سربازی در خدمت «طبقه» می‌داند. به عقیده او «اهداف والای هنری» برای هنرمند مردمی در درجهٔ دوم اهمیت‌اند. هدف اصلی هنرمندان خدمت به زحمتکشان و ستمدیدگان است. به نظر "ریورا" — همان طور که او این را در منشور هنری خود قید کرده‌است — تا وقتی توده‌های مردم در فقر و گرسنگی به سر می‌برند، هنرمند حق ندارد تنها به اهداف هنری بیندیشد.
برخی از منتقدان هنر "ریورا"، و کل جریان «نقاشی دیواری» مکزیک را مکتبی شعاری و تبلیغاتی می‌دانند و کسانی این جنبش را جریانی بومی یا صرفاً سیاسی ارزیابی می‌کنند. "ریورا" از این «اتهامات» هرگز بیمی به خود راه نداد. او این «انگ» را «طبقاتی» و زاییدهٔ «زیبایی‌شناسی بورژوایی» می‌دانست.
"ریورا" یکی از سه پایه‌گذار اصلی جنبش نقاشی دیواری در مکزیک است که یکی از جریان‌های هنری مهم نیمهٔ اول سدهٔ بیستم به شمار می‌رود. هنرمندان چپگرای این جریان اعتقاد داشتند که هنر به موزهها و کاخ و خانه‌های اشراف تعلق ندارد؛ بلکه هنر واقعی از آن تودهٔ مردم است؛ پس باید ساده، قابل‌فهم و برانگیزنده باشد و به مردم در مبارزه با ناروایی‌ها و نابرابری‌ها یاری برساند.
هنگامی که در سال ۱۹۲۱ دولت برآمده از انقلاب مکزیک پروژه‌ای بزرگ برای نقاشی دیوارهای بناهای عمومی پایتخت اعلام کرد، ده‌ها هنرمند با نقاشی‌های عظیم خود دیوارهای شهر را با تابلوهای مؤثر و درخشان خود آراستند. از میان آن‌ها به‌ویژه سه نفر به عنوان نمایندگان اصلی این جریان به شهرت رسیدند: "داوید آلفارو سی‌که‌ایروس"، "خوزه کلمنته اوروسکو" و "دیگو ریورا".
هنر دیواری مکزیک با مخاطبانی خاص، یعنی توده‌های ساده و عادی مردم سخن می‌گوید؛ پس تلاش می‌کند زبان، مفاهیم، ذهنیات، عادت‌های رفتاری و گفتاری، نشانه‌ها و نمادهای تصویری آن‌ها را به کار گیرد تا برای گروه هرچه وسیع‌تری قابل درک باشد. "ریورا" در آثار خود توده‌های رنجبر را تقدیس می‌کند. تمام مواهب زمین را برای آن‌ها می‌خواهد و آن‌ها را به فردایی بهتر نوید می‌دهد.
خودآگاهی تاریخی به هویت قومی از درونمایه‌های پایدار آفرینش این هنرمندان است. آن‌ها با دید تاریخی عمیق به بنیادهای فرهنگ ملی خود می‌نگرند. هنر آن‌ها چه‌بسا محلی و ابتدایی به نظر می‌رسد، در حالی که بر پیشرفته‌ترین دستاوردهای هنر مدرن تکیه دارد.
در هنر دیواری موتیفها، مضامین و رنگمایههای بی‌شماری از هنر بومیان سرخ‌پوست و نگارگری آئینی اقوام آزتک با باسمهها و شمایلها و ماسکهای نمادین به کار می‌رود. در عین حال این هنر بسیار «ساده» است، با فهم چند بنمایهٔ اصلی، زیبایی خیره‌کنندهٔ «نقاشی دیواری» قابل‌درک می‌شود. در سدهٔ بیستم شاید تنها هنرمندان دههٔ ۱۹۲۰ در اتحاد شوروی بودند که موفق شدند با مکتب «رئالیسم سوسیالیستی» با این قدرت به میان توده‌های وسیع مردم نفوذ کنند.
"ریورا" در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ چندین «فرسکو» یا نقش دیواری بزرگ در ایالات متحده نقاشی کرد، که برخی از آن‌ها مجادله‌انگیز بودند، به‌ویژه آن‌جا که هنرمند کمونیست آشکارا به تبلیغ مرام خود دست زده بود. این آثار ناخرسندی سفارش‌دهندگان را برانگیختند. در برخی از کارهای دورهٔ آمریکا، "ریورا" در عین ستایش از دستاوردها و پیشرفت‌های تکنیکی «پایتخت جهانی سرمایه»، یادآوری می‌کرد که در ایالات متحده سازندگان واقعی این کشور، مردم زحمتکش، از این‌همه نعمت و ثروت هیچ سهمی ندارند. یکی از نقاشی‌های بزرگ "ریورا" در نیویورک، که در آن سیمای لنین، رهبر انقلاب کمونیستی اکتبر، را نقش کرده بود، تخریب شد.
"ریورا" هنگام اقامت در اروپا با اندیشه‌های مارکسیستی آشنا شد و برای تمام زندگی به این ایده‌ها وفادار ماند. او به‌ویژه از دو انقلاب بزرگ نیمهٔ اول قرن بیستم، انقلاب اکتبر در اتحاد شوروی (۱۹۱۷) و انقلاب خلقی مکزیک (۱۹۱۴) تأثیر گرفته بود. "ریورا" مانند بیشتر هنرمندانی که به «نقاشی دیواری» پرداختند، تنها از جنبش توده‌های بزرگ الهام نمی‌گرفت، بلکه به حرکت انقلابی توده‌ها، تشکلات صنفی کارگران و مبارزات سیاسی آن‌ها خدمت می‌کرد.
"ریورا" — که تا مدتی از حمایت «حزب کمونیست مکزیک» برخوردار بود — به‌تدریج از جریان کمینترنی در مرکزیت این حزب فاصله گرفت. از اوایل دههٔ ۱۹۳۰ جناحی به طرفداری از "لئون تروتسکی"، رهبر مغضوب و تبعیدی انقلاب روسیه، در میان کمونیست‌های مکزیک شکل گرفت. "ریورا" از سخنگویان اصلی این جناح بود و در متشکل کردن تروتسکیست‌های آمریکای لاتین نقش مهمی ایفا کرد.
زمانی که "تروتسکی" از بیم جاسوسان و مأموران استالین در اروپا آواره بود، "ریورا" و همسرش "فریدا کالو" موفق شدند برای او از دولت وقت مکزیک پناهندگی بگیرند، به شرط آن که رهبر روس از فعالیت سیاسی در مکزیک پرهیز کند. هنگامی که "تروتسکی" در ژانویهٔ ۱۹۳۷ وارد مکزیک شد، نخست در خانهٔ "ریورا" و "کالو" اقامت گزید. به ویژه از این زمان بود که «حزب کمونیست مکزیک» "ریورا" را زیر حملات خصمانه گرفت.
هنگامی که "تروتسکی" در اوت ۱۹۴۰ به دست یکی از فرستادگان "استالین" به قتل رسید، ضربهٔ روحی بزرگی بر "دیگو ریورا" وارد آمد. او دست "سی‌که‌ایروس"، هنرمند بزرگ و رفیق پیشین خود، را در این قتل می‌دید.
"ریورا" در ۲۴ نوامبر ۱۹۵۷ درگذشت و تا دم مرگ با "سی‌که‌ایروس" دشمن باقی‌ماند. از این منازعات اکنون اثر چندانی باقی نمانده‌است. مکزیک امروزه به دو هنرمند بزرگ افتخار می‌کند که در زندگی سایهٔ یکدیگر را با تیر می‌زدند.
کلمبیا پایتخت ایالت کارولینای جنوبی در کشور آمریکا است.
کلمبیا پایتخت و دومین شهر بزرگ ایالت کارولینای جنوبی ایالات متحده است، با تخمین جمعیت ۱۳۱٫۶۷۴ تا سال ۲۰۱۹. این شهر به عنوان مقر شهرستان Richland County خدمت می‌کند و بخشی از شهر به شهرستان Lexington County همسایه گسترش می‌یابد. این مرکز منطقه آماری کلانشهر کلمبیا است که طبق سرشماری سال ۲۰۱۰ ایالات متحده ۷۶۷٬۵۹۸ نفر جمعیت داشته‌است و طبق برآورد سرشماری سال ۲۰۱۸ ایالات متحده، تا ۱ ژوئیه ۲۰۱۸ به ۸۳۲٬۶۶۶ نفر افزایش یافته‌است. همان‌طور که دفتر سرشماری ایالات متحده از اول ژوئیه ۲۰۱۸ تخمین زده‌است، این منطقه را به ۷۰ امین منطقه آماری کلانشهرها تبدیل می‌کند. نام کلمبیا اصطلاحی شاعرانه است که برای ایالات متحده استفاده می‌شود و از نام کریستف کلمب نشأت گرفته‌است. این شهر در حدود ۱۳ مایلی (۲۱ کیلومتری) شمال غربی مرکز جغرافیایی کارولینای جنوبی واقع شده‌است و شهر اصلی منطقه میدلندز این ایالت است. این محل در محل تلاقی رودخانه سالودا و رودخانه برود قرار دارد که در کلمبیا ادغام می‌شوند و رود کنگاری را تشکیل می‌دهند. کلمبیا محل زندگی دانشگاه کارولینای جنوبی، دانشگاه شاخص این ایالت و بزرگترین ایالت است و همچنین محل فورت جکسون، بزرگترین نصب ارتش ایالات متحده برای آموزش مقدماتی رزمی است. کلمبیا همچنین در ۲۰ مایلی غرب محل پایگاه گارد ملی مشترک McEntire واقع شده‌است که توسط نیروی هوایی ایالات متحده اداره می‌شود و به عنوان پایگاه آموزش ۱۶۹ بال جنگنده گارد ملی هوایی کارولینای جنوبی مورد استفاده قرار می‌گیرد. کلمبیا همچنین محل کاخ ایالتی کارولینای جنوبی است که مرکز دولت ایالت است. در سال ۱۸۶۰، این شهر محل کنوانسیون جدایی کارولینای جنوبی بود که به معنای خروج اولین ایالت از اتحادیه در حوادث منتهی به جنگ داخلی بود.
در زمان برخورد اروپاییان، ساکنان منطقه ای که به کلمبیا تبدیل شده‌اند مردمی به نام کنگری بودند. در ماه مه ۱۵۴۰، یک سفر اسپانیایی به رهبری هرناندو دو سوتو در حالی که به سمت شمال حرکت می‌کرد، منطقه کلمبیا را طی کرد. این اکتشافات اولین سوابق کتبی تاریخی این منطقه را که بخشی از فرمانروایی منطقه کوفی تاچکی بود تهیه کرد.
از زمان ایجاد کلمبیا توسط مجمع عمومی کارولینای جنوبی در سال ۱۷۸۶، سایت کلمبیا برای توسعه کلی این ایالت مهم بود. کنگره‌ها، قلعه مرزی در کرانه غربی رودخانه کنگاری، رئیس ناوبری در سیستم رودخانه سانته بود. یک کشتی توسط دولت استعمار در سال ۱۷۵۴ ایجاد شد تا قلعه را با شهرک‌های در حال رشد در ارتفاعات بالاتر در کرانه شرقی متصل کند."A Brief History of Columbia." City of Columbia Official Web Site. columbiasc.net. Retrieved February 20, 2015.
کلمبیا مانند بسیاری دیگر از شهرک‌های قابل توجه اولیه در استعمار آمریکا، از منطقه Piedmont در خط سقوط قرار دارد. خط سقوط نقطه ای است که رودخانه هنگام حرکت در بالادست غیرقابل کنترل می‌شود و جایی که آب در پایین دست جریان دارد می‌تواند آسیاب را تأمین کند.
در سال ۱۸۰۱، کالج کارولینای جنوبی (دانشگاه فعلی کارولینای جنوبی) در کلمبیا تأسیس شد. ساختمان اصلی زنده مانده‌است. این شهر تا حدی به عنوان سایت مؤسسه انتخاب شد تا شهروندان Upcountry و Lowcountry را متحد کند و جوانان را از مهاجرت برای تحصیلات عالیه به انگلستان منصرف کند. در آن زمان، کارولینای جنوبی بیش از سایر ایالت‌ها مردان جوان را به انگلیس اعزام کرد. رهبران کارولینای جنوبی آرزو داشتند که پیشرفت و توسعه مدرسه را کنترل کنند. سالها پس از تأسیس دانشگاه، تمرینات آغازین در ماه دسامبر در حالی که مجلس قانونگذاری ایالت در حال انجام بود، برگزار می‌شد.
کلمبیا اولین منشور خود را به عنوان یک شهر در سال ۱۸۰۵ دریافت کرد. یک متصدی و شش نگهبان شهر را اداره می‌کردند. جان تیلور، اولین متصدی منتخب، بعداً در هر دو مجلس مجمع عمومی، هر دو مجلس کنگره و سرانجام به عنوان فرماندار خدمت کرد. تا سال ۱۸۱۶، ۲۵۰ خانه در این شهر زندگی می‌کردند و جمعیت آنها بیش از ۱۰۰۰ نفر بود. کلمبیا در سال ۱۸۵۴ با داشتن یک شهردار منتخب و شش نفر از مالکان، به عنوان یک شهر منشور شد. دو سال بعد، کلمبیا دارای یک نیروی پلیس متشکل از یک رئیس تمام وقت و ۹ نیروی گشت بود. رشد سریع این شهر ادامه داشت و در طول دهه‌های ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ کلمبیا بزرگترین شهر داخلی کارولینا بود. حمل و نقل ریلی دلیل مهمی در گسترش جمعیت در کلمبیا در این مدت بوده‌است. خطوط ریلی که در دهه ۱۸۴۰ به شهر می‌رسیدند، در وهله اول بسته‌های پنبه ای را حمل می‌کردند، نه مسافران. پنبه خون حیات جامعه کلمبیا بود. در سال ۱۸۵۰، تقریباً تمام فعالیتهای تجاری و اقتصادی این شهر مربوط به پنبه بود.
چند سال اول قرن ۲۰ کلمبیا به عنوان یک مرکز تولید پارچه در منطقه ظاهر شد. در سال ۱۹۰۷، کلمبیا شش آسیاب در حال کار داشت: ریچلند، گرانبی، المپیا، پایتخت سیتی، کلمبیا و پالمتو. در مجموع، آنها بیش از ۳٬۴۰۰ کارگر با حقوق و دستمزد سالانه ۸۱۹٬۰۰۰ دلار استخدام کردند، که به میدلندز بیش از ۴٫۸ میلیون دلار افزایش اقتصادی می‌دهد. کلمبیا تا سال ۱۹۰۸ هیچ خیابان آسفالته ای نداشت، زمانی که ۱۷ بلوک از خیابان اصلی به خیابان آمد. با این حال، ۱۱۵ گذرگاه خیابانی که به صورت عمومی نگهداری می‌شدند، در تقاطع‌ها قرار داده شدند تا عابران پیاده مجبور نشوند از دریای گل بین پیاده‌روهای چوبی عبور کنند. به عنوان یک آزمایش، خیابان واشینگتن یک بار با بلوک‌های چوبی آسفالت شد. ثابت شد که این منبع بسیاری از تفریحات محلی است که آنها در هنگام بارندگی شدید کمانش می‌کنند و از آنجا دور می‌شوند. بلوک‌ها با روکش آسفالت در سال ۱۹۲۵ جایگزین شدند.
دهه ۱۹۹۰ و اوایل ۲۰۰۰ شاهد احیای مجدد مناطق مرکزی شهر بودیم. منطقه Congaree Vista در امتداد خیابان Gervais، زمانی به عنوان منطقه انبار شناخته می‌شد، به یک منطقه پر رونق از گالری‌های هنری، مغازه‌ها و رستوران‌ها تبدیل شد. سالن زندگی استعماری (که قبلاً به عنوان مرکز استعمار شناخته می‌شد) در سال ۲۰۰۲ افتتاح شد، و چندین کنسرت و نمایش مشهور به کلمبیا آورد. EdVenture، بزرگترین موزه کودکان در جنوب شرقی، در سال ۲۰۰۳ افتتاح شد. دهکده در مرکز خرید Sandhill در سال ۲۰۰۴ در بخش شمال شرقی ریچلند افتتاح شد. مرکز همایش‌های کلانشهر کلمبیا در سال ۲۰۰۴ افتتاح شد و یک هتل مرکز همایش‌های جدید در سپتامبر ۲۰۰۷ افتتاح شد. برای اجرای احیای مجدد مرکز شهر و تقویت رشد مرکز شهر، مشارکت عمومی و خصوصی شهر شکل گرفته‌است. در سال ۲۰۰۹، آخرین آسمان خراش کلمبیا، برج در Main و Gervais، به پایان رسید. شهردار استفان کی بنجامین اولین دوره خود را در ژوئیه ۲۰۱۰ آغاز کرد و به عنوان اولین شهردار سیاه‌پوست در تاریخ شهر تبدیل شد. بنیانگذاران پارک، خانه بیس بال USC، در سال ۲۰۰۹ افتتاح شد. تیم بیسبال کارولینای جنوبی گیماکز در سال ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ موفق به کسب دو قهرمانی ملی NCAA شد. تیم فوتبال گیماکوز کارولینای جنوبی ۲۰۱۰، با مربیگری استیو اسپوریر، اولین حضور خود را در مسابقات قهرمانی SEC به دست آورد. . یک فروشگاه عمومی مست در سال ۲۰۱۱ افتتاح شد. مزرعه موسیقی در سال ۲۰۱۴ مکان خود را در کلمبیا در خیابان سنا افتتاح کرد. در سال ۲۰۰۰، پرچم نبرد کنفدراسیون از خانه ایالتی کارولینای جنوبی به بنای یادبود کنفدراسیون منتقل شد. در تاریخ ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۵، پرچم از بنای یادبود به موزه برداشته شد. نتیجه سیل تاریخی در اکتبر ۲۰۱۵، تیم فوتبال Gamecocks را مجبور به انتقال بازی خانگی خود در ۱۰ اکتبر کرد. Segra Park (پارک ارتباطات روح قبلی)، خانه Fireflies کلمبیا، در آوریل ۲۰۱۶ افتتاح شد. در سال ۲۰۱۷، تیم بسکتبال زنان Gamecocks (با مربیگری Dawn Staley) اولین قهرمانی خود را در NCAA کسب کرد و تیم بسکتبال مردان به فینال فور رفت برای اولین بار.
یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های جغرافیایی کلمبیا خط سقوط آن است، مرز بین منطقه مرتفع پیدمونت و دشت ساحلی اقیانوس اطلس، که رودخانه‌ها در اثر سقوط یا شتاب زیاد از آن عبور می‌کنند. کلمبیا در خط سقوط رود کنگره بزرگ شد، که در اثر همگرایی رودخانه‌های گسترده و رودخانه سالودا شکل گرفته‌است. کنگره دورترین نقطه داخلی دریای رودخانه بود. انرژی افتادن آب همچنین آسیاب‌های اولیه کلمبیا را تأمین می‌کرد. این شهر با نامگذاری «منطقه ساحل رودخانه کلمبیا» از این مکان که شامل سه رودخانه است، سرمایه‌گذاری کرده‌است. کلمبیا تقریباً در نیمه راه اقیانوس اطلس و کوه‌های آبی ریج واقع شده‌است و در ارتفاعی حدود ۲۹۲ فوت (۸۹ متر) قرار دارد.
کلمبیا دارای آب و هوای نیمه گرمسیری مرطوب است، زمستان‌هایی نسبتاً خنک تا معتدل و تابستان‌های گرم و مرطوب دارد. این منطقه به‌طور متوسط ۵۵ شب زیر صفر دارد و در زمستان دچار سردی موقت می‌شود، اما سرمای طولانی یا روزهایی که درجه حرارت بالاتر از یخبندان نمی‌رود هر دو نادر هستند.
چارلستون یکی از شهرهای ایالت کارولینای جنوبی و پایتخت سابق این ایالت است.
در سال ۲۰۰۷، تخمین زده می‌شود جمعیت این شهر تقریباً ۱۲۰٬۰۰۰ نفر باشد و این دومین شهر پرجمعیت کارولینای جنوبی در پشت پایتخت ایالت، کلمبیا است. روند فعلی، چارلستون را به سریع‌ترین شهر در مرکز کارولینای جنوبی تبدیل کرده‌است. آنها جمعیت کلانشهر چارلستون و شمال چارلستون را در سال ۲۰۰۷ ۶۰۳۱۷۸ نفر تخمین می‌زنند (شامل جمعیت شهرستانهای چارلستون، برکلی و دورچستر است). این رتبه‌بندی چارلستون-شمال و چارلستون را به عنوان دومین منطقه بزرگ شهری در ایالت پشت کلمبیا قرار می‌دهد. حدود ۸۰٪ از جمعیت در داخل شهر و در شهرنشینی‌های مجاور زندگی می‌کنند (جمعیت سال ۲۰۰۰: ۴۲۳٬۴۱۰ نفر).
اهمیت چارلستون در تاریخ آمریکا به نقش آن به عنوان یک بندر عمده تجارت برده وابسته است. تاجران برده چارلستون مانند جوزف وراگ اولین کسانی بودند که انحصار شرکت سلطنتی آفریقا را شکستند و پیشگام تجارت بزرگ بَرده در قرن هجدهم بودند. تقریباً نیمی از بردگان وارد شده به آمریکا وارد چارلستون شدند. در سال ۲۰۱۸، پس از آنکه CNN خاطرنشان کرد که برده داری «تاریخ چارلستون را رمزآلود می‌کند» رسماً به دلیل نقش خود در تجارت برده آمریکایی عذرخواهی کرد.
چارلستون بزرگترین شهر ایالت کارولینای جنوبی ایالات متحده است. این شهر محل شهرستان شهرستان چارلستون، و شهر اصلی در منطقه آماری متروپولیتن چارلستون – شمال چارلستون – سامرویل است. این شهر درست در جنوب نقطه میانی جغرافیایی خط ساحلی کارولینای جنوبی واقع شده‌است و در بندر چارلستون واقع شده‌است، ورودی اقیانوس اطلس که از تلاقی رودخانه‌های اشلی، کوپر و واندو تشکیل شده‌است. جمعیت چارلستون در سال ۲۰۱۹ حدود ۱۳۷٬۵۶۶ نفر بود. جمعیت تخمینی کلانشهر چارلستون، متشکل از شهرستانهای برکلی، چارلستون و دورچستر، از اول ژوئیه سال ۲۰۱۹، ۸۰۲ هزار و ۱۲۲ نفر ساکن بود که سومین منطقه بزرگ در ایالت و ۷۴ امین منطقه آماری کلانشهرهای ایالات متحده است.
چارلستون با تعداد قابل توجهی هتل و مسافرخانه، تعداد زیادی رستوران و مغازه‌ها، یک مکان گردشگری محبوب است. چارلستون همچنین یک مقصد هنری قابل توجه است که توسط مجله AmericanStyle به عنوان ۲۵ مقصد برتر هنری نامگذاری شده‌است.
حمل و نقل تجاری برای اقتصاد مهم است. این شهر دارای دو ترمینال حمل و نقل است که توسط اداره بنادر کارولینای جنوبی اداره می‌شود، که چهارمین بندر بزرگ کانتینر در ساحل شرقی و سیزدهمین بندر بزرگ کانتینری در آمریکای شمالی است.
این بندر همچنین برای انتقال اتومبیل و قطعات خودرو برای تجارت خودروی چارلستون مانند مرسدس و ولوو استفاده می‌شود.
چارلستون در حال تبدیل شدن به مکانی محبوب برای مشاغل و شرکت‌های فناوری اطلاعات است و این بخش بین سالهای ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ بالاترین نرخ رشد را داشته‌است که عمده آن به دلیل کریدور دیجیتال چارلستون بوده‌است. در سال ۲۰۱۳، مؤسسه میلکن به دلیل رشد بخش IT، منطقه چارلستون را به عنوان نهمین اقتصاد با عملکرد برتر در ایالات متحده قرار داد. شرکت‌های برجسته ای شامل Blackbaud , SPARC a Booz Allen Hamilton تابعه، BoomTown , CSS و Benefitfocus هستند.
در ژوئن ۲۰۱۷، میانگین قیمت فروش یک خانه در چارلستون ۳۵۱٬۱۸۶ دلار و متوسط قیمت ۲۶۰٬۰۰۰ دلار بود.
توسط Travel + Leisure در سال ۲۰۱۱ و در سال ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ توسط Condé Nast Traveller، و همچنین «مودبترین و مهمان نوازترین شهر آمریکا» توسط مجله Southern Living به عنوان «دوستانه‌ترین شهر آمریکا» نامگذاری شده‌است. در سال ۲۰۱۶، چارلستون توسط Travel + Leisure به عنوان «بهترین شهر جهان» شناخته شد.
چارلستون در سال ۱۶۷۰ به افتخار چارلز دوم پادشاه انگلیس به عنوان چارلز تاون تأسیس شد.
چارلستون دارای یک دولت شورای عالی شهردار است که شهردار به عنوان مدیر ارشد و مدیر اجرایی شهرداری فعالیت می‌کند. شهردار همچنین ریاست جلسات شورای شهر را بر عهده دارد و مانند سایر اعضای شورا رأی دارد. شهردار فعلی، از سال ۲۰۱۶، جان تکلنبورگ است. این شورا ۱۲ عضو دارد که هر یک از مناطق یک عضو انتخاب می‌شوند.
در سال ۲۰۰۶، ساکنان چارلستون به اصلاحیه ۱، که ممنوعیت ازدواج همجنسگرایان در این ایالت بود، رای مخالف دادند. در سطح ایالت، این میزان با ۷۸٪ به ۲۲٪ تصویب شد، اما رای‌دهندگان چارلستون آن را با ۳٬۵۶۳ (۵۲٪) به ۳٬۳۵۳ رأی (۴۸٪) رد کردند.
اداره پلیس شهر چارلستون، با مجموع ۴۵۸ افسر قسم خورده، ۱۱۷ غیرنظامی و ۲۷ افسر پلیس ذخیره، بزرگترین اداره پلیس کارولینای جنوبی است. رویه‌های آنها در زمینه سرکوب استفاده از مواد مخدر و خشونت‌های باندی در شهر به عنوان الگویی برای سایر شهرها مورد استفاده قرار می‌گیرد. لوتر رینولدز به عنوان رئیس پلیس فعلی خدمت می‌کند. او از گرگ مولن، معاون سابق رئیس ساحل ویرجینیا پیروی می‌کند. پیش از مولن، رئیس پلیس چارلستون روبن گرینبرگ بود، که در ۱۲ اوت ۲۰۰۵ استعفا داد. گرینبرگ ایجاد یک پلیس پلیس مؤدب را بر عهده داشت که وحشیگری پلیس را به خوبی کنترل می‌کرد، حتی به دلیل وجود حضور قابل مشاهده در پلیس جامعه و کاهش قابل توجه در میزان جرم و جنایت. به‌طور کلی جرم و جنایت، از سال ۱۹۹۹ در حال کاهش است، از آن زمان تاکنون در چارلستون و در بیشتر شهرهای بزرگ کشور رو به کاهش است.Michael Ledeen, "Hail to the Chief", "National Review Online", August 18, 2005. Retrieved June 18, 2007.
خدمات فوریت‌های پزشکی (EMS) برای شهر توسط خدمات فوریت‌های پزشکی چارلستون (CCEMS) و خدمات فوریت‌های پزشکی شهرستان برکلی (BCEMS) ارائه می‌شود. این شهر توسط خدمات EMS و ۹۱۱ هر دو شهرستان چارلستون و برکلی ارائه می‌شود زیرا این شهر بخشی از هر دو شهرستان است.
چارلستون مرکز پزشکی ابتدایی بخش شرقی ایالت است. این شهر دارای چندین بیمارستان مهم در مرکز شهر است: مرکز پزشکی دانشگاه پزشکی کارولینای جنوبی (MUSC)، مرکز پزشکی VA رالف ه. جانسون، and Roper Hospital. و بیمارستان روپر. MUSC اولین دانشکده پزشکی این ایالت، بزرگترین دانشگاه پزشکی در این ایالت و ششمین قدیمی‌ترین دانشکده پزشکی است که به‌طور مداوم در ایالات متحده فعالیت می‌کند. ناحیه پزشکی مرکز شهر با رشد سریع بیوتکنولوژی و صنایع تحقیقات پزشکی همراه با گسترش قابل توجهی در کلیه بیمارستانهای بزرگ روبرو است. علاوه بر این، در بیمارستان بزرگ دیگری واقع در بخش غرب اشلی از شهر، وسعت بیشتری در نظر گرفته شده یا در حال انجام است: بیمارستان Bon Secours-St Francis Xavier. مرکز پزشکی منطقه ای ترایدنت واقع در شهر North Charleston و مرکز پزشکی East Cooper واقع در Mount Pleasant نیز به نیازهای ساکنان شهر چارلستون پاسخ می‌دهد.
جدول زیر میزان جرم و جنایت چارلستون را برای شش جنایتی نشان می‌دهد که مورگان کویتنو برای محاسبه رتبه‌بندی «خطرناک‌ترین شهرهای آمریکا» در مقایسه با میانگین ملی استفاده می‌کند. آمار نشان داده شده مربوط به تعداد جرایمی است که در هر ۱۰۰۰۰۰ نفر مرتکب شده‌است.
از سال ۱۹۹۹، میزان کلی جرم و جنایت در چارلستون به‌طور چشمگیری کاهش یافته‌است. نرخ کل شاخص جرم برای چارلستون در سال ۱۹۹۹، ۵۹۷٫۱ جرم در هر صدهزار نفر بوده‌است، در حالی که در سال ۲۰۱۱، نرخ کل شاخص جرم ۲۳۶٫۴ در هر صدهزار بوده‌است. میانگین کشوری ۳۲۰٫۹ در هر صدهزار نفر است.
موقعیت اولیه آن در Albemarle Point در کرانه غربی رود اشلی (لندینگ چارلز تاون فعلی) در سال ۱۶۸۰ به دلیل مکان فعلی خود که در طی ده سال به پنجمین شهر بزرگ آمریکای شمالی تبدیل شد، رها شد. چارلز تاون، یکی از کلیدی‌ترین شهرهای استعمار انگلیس در قاره آمریکا، نقش عمده ای در تجارت برده داشت، که پایه و اساس اندازه و ثروت شهر را بنا نهاد، و تحت سلطه اسلاووکراسی صاحبان مزارع و بازرگانان برده بود. تاجران مستقل برده چارلستون مانند جوزف وراگ اولین کسانی بودند که انحصار شرکت سلطنتی آفریقا را شکستند و در تجارت گسترده برده‌ها در قرن هجدهم پیشگام بودند. مورخان تخمین می‌زنند که «تقریباً نیمی از آفریقایی‌هایی که به آمریکا آورده شده‌اند وارد چارلستون شده‌اند»، بیشتر در اسکله گادسدن. علی‌رغم اندازه آن، در طول دوره استعمار بدون ترکیب باقی ماند. دولت آن مستقیماً توسط یک قانونگذار استعماری و یک فرماندار اعزامی از لندن، انگلیس اداره می‌شد. نواحی انتخاباتی طبق کلیساهای آنگلیکان سازماندهی می‌شدند و برخی از خدمات اجتماعی توسط بخشداران و لباسهای آنگلیکان اداره می‌شدند. چارلستون در سال ۱۷۸۳ و در اواخر جنگ انقلابی با ثبت نام خود به عنوان شهر، هجی کردن فعلی خود را پذیرفت. رشد جمعیت در مناطق داخلی کارولینای جنوبی بر برکناری دولت ایالت به کلمبیا در سال ۱۷۸۸ تأثیرگذار بود، اما این شهر بندری با سرشماری سال ۱۸۴۰ در میان ده شهر بزرگ ایالات متحده باقی ماند. چارلستون، تنها شهر بزرگ ضد سل آمریکایی است که دارای اکثریت جمعیت برده شده‌است، تحت کنترل یک الیگارشی از گیاهان سفیدپوست و بازرگانان قرار داشت که با موفقیت دولت فدرال را مجبور به تجدید نظر در تعرفه‌های ۱۸۲۸ و ۱۸۳۲ خود در طول بحران لغو و جنگ داخلی در ۱۸۶۱ توسط آرسنال، قلعه پینکنی و فورت سامتر را از پادگان‌های فدرال خود تصرف کردند. در سال ۲۰۱۸، پس از آنکه CNN خاطرنشان کرد که برده داری «تاریخ چارلستون را معمایی می‌کند» رسماً به دلیل نقش خود در تجارت برده آمریکایی عذرخواهی کرد.
همان‌طور که توسط دفتر مدیریت و بودجه ایالات متحده تعریف شده‌است، برای استفاده توسط اداره سرشماری ایالات متحده و سایر سازمان‌های دولتی ایالات متحده فقط برای اهداف آماری، چارلستون در منطقه شهری چارلستون - چارلستون شمالی - سامرویل و منطقه شهری چارلستون - شمال چارلستون قرار دارد. منطقه آماری متروپولیتن چارلستون - شمال چارلستون - سامرویل از سه شهرستان چارلستون، برکلی و دورچستر تشکیل شده‌است. از زمان سرشماری سال ۲۰۱۳ ایالات متحده، در منطقه آماری کلان‌شهر ۷۱۲٬۲۳۹ نفر جمعیت داشت. چارلستون شمالی دومین شهر بزرگ در منطقه آماری متروپولیتن چارلستون - شمال چارلستون - سامرویل است و به عنوان سومین شهر بزرگ این ایالت قرار دارد. Mount Pleasant و سامرویل بزرگترین شهرهای بعدی هستند. این شهرها با سایر مناطق تلفیقی و غیر ادغام شده همراه با شهر چارلستون منطقه شهری چارلستون-شمال چارلستون را تشکیل می‌دهند که از سال ۲۰۱۰، ۵۴۸۴۰۴ نفر جمعیت دارد."List of Populations of Urbanized Areas". U.S. Census Bureau. Archived from the original on May 20, 2012. Retrieved June 13, 2012. منطقه آماری کلان‌شهر همچنین شامل یک منطقه شهری جداگانه و بسیار کوچکتر در محدوده شهرستان برکلی، مونکس کرنر (با ۹۱۲۳ نفر جمعیت در ۲۰۰۰) است.
چارلستون سهم عمده ای در جنگ داخلی داشت. به عنوان یک شهر محوری، هر دو اتحادیه و ارتش‌های همپیمان برای دستیابی به قدرت با یکدیگر رقابت می‌کردند. جنگ تنها چند ماه پس از تسلط نیروهای چارلستون توسط اتحادیه به پایان رسید. جنگ داخلی نه تنها اندکی پس از تسلیم چارلستون به پایان رسید، بلکه جنگ داخلی در آنجا آغاز شد.
به دنبال انتخاب آبراهام لینکلن، مجمع عمومی کارولینای جنوبی در ۲۰ دسامبر ۱۸۶۰ به جدا شدن از اتحادیه رای داد. کارولینای جنوبی اولین ایالت بود که جدا شد. در ۲۷ دسامبر، قلعه پینکنی توسط پادگان خود به شبه نظامیان ایالت تسلیم شد و در ۹ ژانویه ۱۸۶۱، شاگردان سیتادل با ورود به بندر چارلستون به سمت ستاره USS غرب آتش گشودند.
اولین نبرد کامل جنگ داخلی آمریکا در ۱۲ آوریل ۱۸۶۱ اتفاق افتاد، هنگامی که یگان‌های ساحلی به فرماندهی ژنرال بورگارد به سمت آتش‌سوزی فورت سامتر تحت کنترل ارتش آمریکا در بندر چارلستون آتش گشودند.EB (1878), p. 429. سرگرد رابرت اندرسون پس از ۳۴ ساعت بمباران، قلعه را تسلیم کرد.
کنترل اتحادیه دریا اجازه بمباران مکرر شهر را داد و خسارات زیادی به بار آورد.Craig L. Symonds, The Civil War at Sea (2009) p. 57 اگرچه حمله دریایی دریاسالار دو پونت به قلعه‌های این شهر در آوریل ۱۸۶۳ ناکام ماند،EB (1878), p. 429. محاصره نیروی دریایی اتحادیه باعث متوقف شدن بیشتر ترافیک تجاری شد. در طول جنگ، برخی از رانندگان محاصره از راه عبور کردند اما حتی یک نفر از اوت ۱۸۶۳ تا مارس ۱۸۶۴ موفق به ورود یا خروج از بندر چارلستون نشد. [۸۰] زیردریایی H.L. Hunley در ۱۷ فوریه ۱۸۶۴ حمله ای شبانه به USS Housatonic انجام داد."H. L. Hunley, Confederate Submarine". History.navy.mil. Archived from the original on October 14, 2007. Retrieved September 17, 2014.
حمله زمینی ژنرال گیلمور در ژوئیه ۱۸۶۴ ناموفق بودEB (1878), p. 429. اما سقوط کلمبیا و پیشروی ارتش ژنرال ویلیام تی شرمن از طریق ایالت باعث شد که هم پیمانان در ۱۷ فوریه ۱۸۶۵ شهر را تخلیه کنند، ساختمانهای عمومی، انبارهای پنبه را آتش بزنند، و سایر منابع تأمین قبل از عزیمت آنها.EB (1878), p. 429. نیروهای اتحادیه در طی ماه به شهر نقل مکان کردند.EB (1878), p. 429. وزارت جنگ آنچه از اموال فدرال باقی مانده بود را بازیافت و همچنین محوطه دانشگاه آکادمی نظامی Citadel را مصادره کرد و از آن به عنوان پادگان فدرال برای ۱۷ سال آینده استفاده کرد. این امکانات سرانجام به ایالت بازگردانده شد و به عنوان دانشکده نظامی با هدایت لارنس ای ماریچاک در سال ۱۸۸۲ بازگشایی شد.
در اوایل قرن ۲۰ قدرت‌های سیاسی قدرتمندی در این شهر ظهور کردند که نشان دهنده تنش‌های اقتصادی، طبقاتی، نژادی و قومی بود. این جناح‌ها تقریباً همه با سن تیلمن سناتور آمریکایی مخالفت کردند که بارها و بارها به نام کشاورزان فقیر در سطح شهر به شهر حمله و مسخره می‌کرد. جناح‌های کاملاً سازمان یافته حزب دموکرات در چارلستون گزینه‌های روشنی به رأی دهندگان داده و نقش زیادی در سیاست‌های ایالتی داشتند.Doyle W. Boggs, "Charleston Politics, 1900–1930: An Overview," Proceedings of the South Carolina Historical Association 49 (1979) 1–13.
سرمایه‌گذاری در این شهر ادامه داشت. خانه ویلیام Enston، یک جامعه برنامه‌ریزی شده برای افراد مسن و ناتوان شهر، در سال ۱۸۸۹ ساخته شد. یک ساختمان عمومی پیچیده، اداره پست و دادگاه ایالات متحده، توسط دولت فدرال در سال ۱۸۹۶ در قلب شهر تکمیل شد. قانونگذار ایالتی تحت سلطه دموکرات‌ها قانون اساسی جدیدی را در سال ۱۸۹۵ تصویب کرد که سیاه پوستان را از حق رای خارج کرد و آنها را به‌طور کامل از روند سیاسی مستثنی کرد، وضعیت درجه دو که برای بیش از شش دهه در ایالتی که اکثریت سیاه پوستان داشت تا حدود ۱۹۳۰ حفظ می‌شد.
تپهٔ حسنلو که در ۷ کیلومتری شهر نقده قرار دارد، یکی از تپه‌های باستانی ایران است که قدمت آن به بیش از ۷ هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. معروف ترین اثر باستانی یافت شده در این محل جام طلای حسنلو است که به عصر آهن تعلق دارد و در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود.
تپه باستانی حسنلو در ۱۲ کیلومتری جنوب غربی دریاچه ارومیه، و ۹ کیلومتری شمال شرقی شهرستان نقده، بین دهکده‌های امین‌لو و حسنلو قرار دارد. این تپه به خاطر نام دهکده مجاورش حسنلو نامیده می شود.
تپه‌های باستانی زیادی پیرامون تپه حسنلو را فرا گرفته‌اند، و گویا هنگام آبادی حسنلو و تمدن عظیمش تمدن‌های دیگری نیز با این تپه در تماس بوده‌اند و هم دوره تمدن حسنلو به وجود آمده‌اند. می‌توان گفت در اطراف تپه حسنلو، به‌ طور تقریبی ۱۴ تپه باستانی شناسایی شده‌ است که نشان از آبادانی، آب و هوای مناسب و رشد فرهنگی انسان‌های روزگار کهن در این ناحیه می‌دهد.
وجود تپه‌های باستانی دیگر چنین می‌رساند که اقوام ساکن در حسنلو با اقوام ساکن در تپه‌های اطرافش از یک تیره بوده و با هم داد و ستد و رابطه داشته‌اند. تپه‌های اطراف حسنلو عبارتند از:
تپه باستانی پسدلی در شمال شرقی حسنلو (واقع در دهکده شیخ احمد)، تپه بارانی در جنوب حسنلو (واقع در دهکده بارانی عجم)، تپه حاج فیروز در جنوب حسنلو (واقع در دهکده حاج فیروز)، تپه باستانی تابیه در جنوب غربی حسنلو (واقع در دهکده تابیه)، عقرب تپه در مغرب حسنلو (واقع در دهکده دلمه)، تپه کوئیک در شمال غربی حسنلو (واقع در دهکده کوئیک)، تپه دلنچی ارخی در شمال غربی حسنلو (واقع در دهکده دلنجی ارخی=جوی گدا)، تپه باستانی فلات در مغرب حسنلو (واقع در دهکده قلات)، تپه باستانی میرآوا= میرآباد در مغرب حسنلو (واقع در دهکده میرآباد)، تپه باستانی دیگر به نام ساخسی تپه در جنوب حسنلو (واقع در دهکده ساخی تپه)، تپه نظام آباد در جنوب شرقی حسنلو (واقع در دهکده نظام آباد)، تپه مملو در جنوب شرقی حسنلو (واقع در دهکده مملو)، تپه محمدشاه در مشرق حسنلو (واقع در دهکده محمدشاه)، تپه گرخانه در مشرق حسنلو (واقع در دهکده گرخانه)، کلیه تپه‌های یاد شده به فاصله‌های مختلف از یکدیگر و به فاصله شعاعی ۲ کیلومتر تا ۱۵ کیلومتر از تپه حسنلو قرار گرفته‌اند.
حسنلو تپه بزرگ و مدوری به قطر تقریبی ۲۸۵ تا ۲۵۰ متر و ارتفاع ۲۰ متر از سطح رودخانه گدار می‌باشد. این تپه بین دو دهکده امین‌لو و حسنلو از طرف مغرب و مشرق قرار گرفته‌ است. ساکنین اولیه تپه حسنلو احتمالاً قوم منائی بوده‌اند که تمدن وسیع و درخشانی از خود به یادگار گذارده‌اند. از اشیاء مکشوفه در این تپه چنین به نظر می‌رسد که آثار مفرغی آن‌ها کاملاً قابل مقایسه با آثار مفرغی لرستان یعنی قوم کاسی است و شاید خویشاوندی میان این دو قوم موجود باشد. از قوم مناعی و محل سکونت آن‌ها که سرزمین‌های جنوبی دریاچه رضائیه بوده‌ است یادی در تورات شده‌است. قوم مناعی را قوم «مان» هم گفته‌اند.
تپه حسنلو ابتدا به وسیلهٔ یک هیئت تجاری ایرانی در سال ۱۳۱۳ خورشیدی کاوش شد و در سال ۱۳۱۵ به وسیلهٔ سر اورل اشتین دانشمند انگلیسی چندین گمانه در آن زده شد و مقداری هم اشیاء بدست آمد. در سال ۱۳۲۶ یک کاوش تجارتی به وسیلهٔ آقای فرهادی انجام گرفت و آقای محمود راد بازرس فنی این حفاری بود. در سال ۱۳۲۸ از طرف اداره کل باستانشناسی آقای مهندس علی حاکمی به اتفاق آقای محمود راد مأمور کاوش علمی در این تپه باستانی شدند. مقدار زیادی از اشیاء حسنلو که امروزه در موزه ایران باستان دیده می‌شود به وسیلهٔ این هیئت علمی به موزه تهران آورده شده‌است. ضمناً گزارش این حفاری به وسیلهٔ هیئت مزبور در جلد اول گزارشهای باستان‌شناسی در شهریور ماه ۱۳۲۹ چاپ شده‌است.
در سال ۱۳۳۴ شمسی یک هیئت مشترک ایرانی و آمریکایی به ریاست پروفسور رابرت دایسون در تپه حسنلو مشغول کاوش شدند. این حفاری در سال‌های بعد هم ادامه یافت.
بالاخره روز پنجشنبه ۲۳ فروردین ماه سال ۱۳۳۷ هیئت مشترک ایران و آمریکا ضمن حفاری در این تپه موفق به کشف جام بزرگ طلای حسنلو گردید. بازرس فنی و نماینده ایرانی هیئت در آن هنگام علی اکبر اصغریان بود. از آن پس مرتباً این تپه به وسیلهٔ هیئت مشترک ایران و آمریکا حفاری شده و هنوز هم ادامه دارد (ولی تاکنون کتاب مستقلی در این باره از طرف دکتر دایسون به چاپ نرسیده‌است).
در تابستان سال‌های ۴۹–۵۱ غلام‌رضا معصومی بازرس فنی این هیئت بود.
حفاری تپه حسنلو یک حفاری کاملاً علمی است. برای اینکه تپه را حفاری کنند ابتدا سطح آن را به مربع‌های متعدد به ابعاد ۵*۵ متر مربع تقسیم کرده‌اند و سپس در یک سوی جدول حاصله از اعداد و در سوی دیگر از حروف الفبای انگلیسی استفاده کرده‌اند. پس از اینکه ۲۶ حرف الفبای انگلیسی برای ۲۶ ترانشه در کنار هم نام‌گزاری شده‌است برای بار دوم این حروف تکرار شده‌است مانند حروف AA و BB و CC و DD و EE هرکدام برای یک ردیف ترانشه مورد استفاده قرار گرفته‌اند. با این کار محل دقیق هر ترانشه و هر شیئی یافت شده از آن ترانشه به خوبی روشن می‌گردد.
در سال‌های اول حفاری، هیئت مشترک ایران و آمریکا در ترانشه‌های مختلف این تپه کار کرد و تقریباً محل مناسبی را برای کار دائمی هر ساله خود پیدا نمود. در همین سال‌ها بود که به ساختمان‌های سوخته دوره چهارم سکونت در حسنلو برخورد شد و اثرات سوختگی و شواهدی که این آتش‌سوزی را ثابت می‌کرد یکی پس از دیگری روشن گردید. در سال‌های اول حفاری، هیئت برای پیدا کردن ارتفاع خاک تشکیل دهنده تمدن‌های مختلف در مراحل دهگانه سکونت در حسنلو اقدام به حفر چاهی در مرکز تپه و تقریباً در پست‌ترین قسمت تپه نمود. این چاه در عمق ۵/۱۷ متری از سطح اولیه تپه به خاک بکر و آب رسید و نتایج کلی زیر را بدست آورد:
جام طلای حسنلو: این جام در فروردین ماه سال ۱۳۳۷ به وسیلهٔ هیئت مشترک ایران و آمریکا از تپه حسنلو کشف شد. این جام در آغوش انسانی جای داشت که بر زمین افتاده بود و بر پشت او خنجری فروکرده بودند. نقوش این جام متنوع بوده و دارای ارزش هنری فراوان است. در ابداع نقوش این جام هنرمند سازنده آن احتمالاً از دو داستان کهن الهام گرفته‌است. یکی داستان مهر فراخ دشت است که بر گردونه‌ای سوار و همراه یارانش به جنگ دشمن می‌رود که پیمان شکنان را کیفر دهد. دیگری داستان پیروزی فریدون پیشدادی بر ضحاک ماردوش است که شاه فریدون به کمک کاوه آهنگر موفق می‌شود که بر ضحاک پیروز شده و خواهرانش را از اسارت او بیرون آورد.
عقیده دکتر دایسون رئیس هیئت مشترک ایران و آمریکا ده دوره متمایز سکونت در تپه حسنلو موجود است و از قدیم به جدید یعنی از دوره دهم شروع و به دوره یکم که آخرین دوره‌است ختم می‌شود. دایسون تاریخ تقریبی سکونت در دوره دهم را به ۶ هزار سال پیش از میلاد مسیح نسبت می‌دهد و دوره نهم و هشتم تا هفتم را بین ۶ هزار و سه هزار پیش از میلاد می‌داند. از سه دوره دهم و نهم و هشتم اطلاعات زیادی نداریم و مدارک کافی نیز در دست نمی‌باشد و امید می‌رود با ادامه حفاری در تپه حسنلو نکات تاریک این سه دوره کاملاً روشن گردد.
از دوره هفتم تا دوره اول اطلاعات بیشتری موجود است و شواهد باستان‌شناسی و حفاری ها در حسنلو وجود این دوره‌ها را کاملاً تأیید می‌کند. در این دوره‌ها به بناهای خشتی و گلی و سنگی برخورد شده‌است. از حفاری که در ترانشه U ۲۲ در سال‌های ۱۳۴۹ و ۱۳۵۱ انجام گرفت ثابت شد که از دوره چهارم سکونت در حسنلو یعنی از هنگام وقوع آتش‌سوزی بزرگ حسنلو تا دوره هفتم سکونت (۲۲۰۰ سال پیش از آتش‌سوزی) آثار ساختمانی که دال بر سکونت افرادی در حسنلو می‌باشد موجود است(۱). بنابراین دوره هفتم بین ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد بوده‌است که از ابزار مفرغی استفاده می‌شده‌است و دوره ششم بین ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد مسیح و دوره پنجم می‌تواند ۱۳۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بوده باشد.
در دوره پنجم سکونت در حسنلو ظروف سفالی خاکستری رنگ ظاهر شده‌است ولی اقوام سازنده این ظروف سفالی خاکستری رنگ معلوم نیست که از چه منطقه‌ای به این محل آمده‌اند؟ از مختصات دوره پنجم سکونت در حسنلو وجود ساختمان‌های خشتی و گلی است که تاکنون در هیچ نقطه از دنیا یافت نشده‌است.
دوره چهارم بین ۱۳۰۰ تا ۸۰۰ ق-م است یعنی همان دوره آتش‌سوزی بزرگ و لایه‌های سوخته و سیاه شده که تقریباً در مدت ۵۰۰ سال سکونت تشکیل گردیده‌است. در این دوره ساختمان‌های حسنلو از سنگ ساخته شده بود و تمدن بسیار درخشانی در این دوره در حسنلو وجود داشته‌است. هنر اقوامی که در این دوره در حسنلو ساکن بوده‌اند بسیار پیشرفته بود و آثار آن‌ها قابل مقایسه با آثار زیویه کردستان و کلورز و مارلیک گیلان و کلیه نقاط لرستان می‌باشد.
دوره سوم سکونت در تپه حسنلو دوره مادها و کمی پیش از آن بوده‌است و نیز این دوره نیمی از دوره هخامنشی را هم شامل می‌شود و خود این دوره به دو قسمت III A و III B تقسیم می‌گردد و دوره III A قدیمتر از دوره III B بوده‌است. دوره دوم هم‌زمان با نیمی از دوره هخامنشی و همه دوران پارت (اشکانی) و نیمی از دوران ساسانی می‌باشد؛ و دوره اول که لایه بسیار ضعیفی است شامل اواخر ساسانی و اوایل اسلام است که اثری از آن موجود نیست و کلیه آثار این دوره از میان رفته‌است.
مهمترین دوره سکونت در حسنلو همان دوره چهارم است و منظور نگارنده از تشریح کلی حفاری حسنلو و ساختمان‌های یافت شده در آن بیشتر روی این دوره می‌باشد. کلیه ساختمان‌های یافت شده در حسنلو که از سنگ ساخته شده‌اند متعلق به دوره چهارم سکونت در حسنلو است (گرچه مقدار کمی هم سنگ در پی‌های ساختمانی دوره پنجم بکار رفته‌است).
هیئت حفاری در سال‌های پیش از انقلاب توانست اتاق‌های متعددی با سالن‌های بزرگ در مرکز تپه کشف نماید و دیوار دفاعی قلعه نظامی و دژ محکم این شهر را از زیر خاک بیرون سازد. از کشفیات اخیر این هیئت دست یافتن به سه معبد بزرگ ستوندار است که احتمالاً مراسمی در هر یک از آن‌ها اجرا می‌شده‌است. به‌نظر می‌رسد که این سه تالار بزرگ ستوندار هم‌زمان با هم ساخته نشده‌است بلکه ابتدا تالار ستوندار شرقی و سپس تالار ستوندار بزرگ جنوبی پس از آن دو هم تالار ستوندار غربی ساخته شده‌است و به عبارت دیگر می‌توان گفت هنگامیکه تالار ستوندار بزرگ جنوبی را بنا کرده‌اند اولین تالار ستوندار شرقی متروک شده بود و از آن استفاده کافی نمی‌شده‌است و آن تالار به انبار یا طویله اسبان تبدیل شده بوده‌است؛ و نیز سومین تالار غربی ستوندار را هنگامی بنا کرده‌اند که دومین تالار بزرگ جنوبی کفاف احتیاجات آن‌ها را نمی‌کرده‌است بدین جهت اقدام به ساختن سومین تالار بزرگ ستوندار کرده‌اند. شواهدی که از این حفاری داریم اینطور نشان می‌دهد که هر سه بنای ستوندار مانند یک مرکز مذهبی یا معبدی بوده که برای انجام تشریفات خاصی ساخته شده و در حقیقت خدا را در آنجا می‌پرستیدند.
در مرکز این دژ حیاط وسیعی به طول ۲۹ و عرض ۱۹ متر قرار گرفته‌است. البته طول و عرض حیاط در همه سو یکسان نبوده و حیاط تقریباً شکل چندضلعی نامنظمی پیدا کرده‌است به‌طوری‌که در شمال‌ترین قسمت عرضش به ۲۱ متر هم می‌رسد. در انتهای جنوبی حیاط مرکزی مذبح یا قربانگاه قرار داشت و در انتهای شمالی حیاط چند ستون سنگی بلند به فاصله چند متر از یکدیگر به ارتفاع سه متر یا بیشتر مانند لوحه سنگی یادبود به دیوار شمالی حیاط نصب شده بود ولی روی هیچ‌کدام از آن‌ها کتیبه‌ای دیده نمی‌شود. در دو سوی شمالی و غربی حیاط سکوهای سنگی به ارتفاع تقریبی ۶۰ تا ۷۰ سانتیمتر و عرض ۱۲۰ تا ۲۳۰ سانتیمتر وجود داشت که با سنگ‌های تخت مفروش بود. دور تا دور حیاط مرکزی، اتاق‌های کوچک و بزرگ و تالارهای ستوندار و ایوان‌های درازی وجود داشته‌است که بازمانده آن هنوز هم برجای اولش دیده می‌شود.
در جنوب خاوری حیاط مرکزی یک تالار وسیع با چند انبار وجود داشت. در این تالار خمره‌های بزرگی به تعداد زیاد یافت شد. از همین تالار یک در به انبار دیگری که خمره‌های زیادی در آنجا وجود داشت باز می‌شد. مورد استفاده این خمره‌ها محققاً معلوم نیست که آیا برای ذخیره آب بوده یا شراب؛ ولی به سبب اینکه این قلعه دژ نظامی بوده‌است احتمال ذخیره آب برای روزی که احیاناً دژ را محاصره کنند بیشتر است. در شمال همین انبار اولین و قدیمترین تالار بزرگ ستوندار قرار گرفته‌است. در ورودی این تالار بزرگ ستوندار از همین انبار به داخل حیاط مرکزی باز می‌شده‌است. تا آنجایی که حفاری‌های اخیر روشن کرده‌است این تالار به طول و عرض ۱۶ × ۴ متر از زیر خاک بیرون آمده‌است ولی قسمت جنوب شرقی آن هنوز حفاری کامل نشده و معلوم نیست که ابعاد واقعی این تالار چند متر است. در مرکز این تالار در دو ردیف ۴ ستون وجود داشته‌است که فاصله هر ستون با ستون دیگر ۵ متر بوده‌است و در کنار دیوار نیز محلهایی برای تعبیه ستون‌های چوبی با ته ستون‌های سنگی دیده می‌شود. در جنوب همین تالار محل محراب یا موبد معلوم است. در میان این تالار ستوندار اسکلت دو اسب به فاصله ۵ متر از یکدیگر در سوی شرقی و مرکزی تالار یافت شد. دیدن این منظره چنین ثابت می‌کند که از این تالار پس از ساخته شدن تالار دوم ستوندار که در جنوب حیاط مرکزی قرار دارد دیگر استفاده نشده‌است بلکه جهت نگهداری اسبان به جای اصطبل بکار رفته‌است.
دور تا دور قلعه را دیواری به قطر (عرض) ۳ متر و ارتفاع هفت متر فرا گرفته بوده‌است. در سرتاسر این دیوار برج‌های مربع شکلی به فاصله‌های ۳۰ متر از یکدیگر و به ابعاد ۱۰ متر × ۱۰ ساخته شده بود. ارتفاع برج‌ها به‌درستی معلوم نیست که چند متر بوده‌است و مسلماً بیشتر از ۷ متر یعنی بلندتر از دیوار قلعه بوده‌است. با احتساب هر ۳۰ متر یک برج، تقریباً محل هفت برج در روی دیوار دفاعی قلعه روشن می‌گردد. طرز قرار گرفتن برج‌ها در میان دیوارها طوری بوده‌است که ۳ متر از طول برج داخل دیوار و ۵ متر آن خارج دیوار (بیرون از قلعه) و ۲ متر آن در سوی دیگر دیوار (داخل قلعه) قرار داشته‌است. از این برج‌ها برای حفاظت قلعه استفاده می‌شده‌است.
از حفاری قسمتی از دیوار قلعه و چند برج می‌توان نتیجه گرفت که تغییراتی در دیوار شهر و برج‌ها در دوران سوم سکونت در حسنلو پدید آمده‌است و مسیر دیوار قلعه در دوره سوم سکونت با دوره چهارم فرق کرده‌است، زیرا پس از آتش‌سوزی و فروریختن قسمت زیادی از دیوار قلعه و خراب شدن برخی از برجها، دیوار و برج‌ها از نو بنا شده ولی در مسیر دیوار اندکی انحراف حاصل گردیده‌است.
توضیح یکی از کاشفان حسنلو دربارهٔ یک تالار: این تالار همان ترانشه Y ۳۱ و Y ۳۲ بود که در سال ۵۱ حفاری گردیده و اشیائی هم از آنجا یافت شده‌است. در شمال این تالار در ترانشه‌های X ۳۱ و W ۳۱ و W 31 E چند اتاق کوچک و بزرگ کشف شد. در ورودی این اتاق‌ها که معمولاً همه به یکدیگر راه داشتند از قسمت شمال شرقی حیاط مرکزی بود. در همین واحد ساختمانی بود که اسکلت‌های متعددی یافتیم و جالبترین این اسکلتها اسکلت زن و مردی بود که در آغوش هم خفته بودند. (شکل ۳۱ و ۳۲) بهترین اشیائی که از این ترانشه‌ها و در میان بناهای قسمت شرقی حیاط مرکزی یافت شده‌است عبارت بودند از یک دستگیره مفرغی با نقش گیلگمش و حیوان شبیه شیر – مقداری پارچه سوخته – دو عدد استوانه با نقش بز و مقداری ابزار مفرغی و دهنه اسب.
در جنوب حیاط مرکزی یک واحد بزرگ ساختمانی که شامل اتاق‌ها و تالارهای متعددی بود کشف گردید از بناهای مهم این قسمت دومین تالار بزرگ ستوندار بود که گویا به عنوان معبد پس از متروک شدن اولین و قدیمی‌ترین تالار ستوندار شرقی از آن استفاده شده‌است. این تالار بزرگ دارای ابعاد ۳۰/۲۴ × ۵/۱۸ متر بود. تعداد ۸ ستون در وسط و ستون‌هایی دیگر در اطراف تالار و در کنار دیوارها وجود داشت. همه ستون‌های چوبی روی ستون‌های منظمی قرار گرفته بودند. سقف چوبی این تالار بر روی ستون‌های چوبی استوار بوده و سنگینی تیرهای سقف روی همین ستون‌های چوبی تالار می‌افتاده‌است. این تالار بیشتر از یک طبقه (اشکوب) نداشته‌است و ارتفاع آن از کف تا سقف ۷ متر بوده‌است در صورتی که ساختمان‌های دیگر اطراف این تالار دو طبقه (دو اشکوبه) بوده و بلندی هر اشکوب ۵/۳ متر بوده‌است. در حقیقت پشت‌بام تالار با پشت‌بام اتاق‌های اطرافش در یک سطح مساوی قرار گرفته بوده‌است.
در میان این تالار ستوندار بزرگ معبد مانند، تقریباً به فاصله ۵/۳ متر از در ورودی سمت شمال تالار سکویی به اضلاع ۳*۲ متر قرار داشت. این سکو که از خشت و گل ساخته شده بود احتمالاً جهت انجام تشریفات مراسم مذهبی ویژه‌ای ساخته شده بوده‌است. شاید هم در روی این سکو شمعدان‌ها و چراغ‌های پیه‌سوز جهت روشن نگهداشتن معبد قرار می‌داده‌اند و شاید هم قربانی را روی همین سکو تقسیم می‌کرده‌اند. در سمت جنوبی تالار درست در وسط ضلع جنوبی محلی شبیه محراب که شاید محل ایستادن یا نشستن موبد بزرگ بوده‌است درست کرده‌بودند که راهی به اتاق کوچک پشت معبد (در ضلع جنوبی آن) دارد. ممکن است همین اتاق کوچک هم محلی برای تعویض لباس روحانی موبد یا محل کار ویژه‌ای برای موبد بوده باشد.
در سمت شمال شرقی داخلی معبد و تقریباً قسمت شرقی در ورودی سمت شمال آن در داخل معبد محلی برای روشن کردن آتش مقدس وجود داشته‌است که هنگام اجرای مراسم احتمالاً در آن محل آتش می‌افروختند و آثار سوختگی زیاد نشانه آتش‌افروزی در آن محل است. در گوشه جنوب غربی معبد نیز آتشگاه دیگری بچشم می‌خورد که عبارت از اجاق مستطیلی شکلی است و آثار سوختگی شدیدی در آن محل نیز دیده می‌شود.
در میان ستون‌های این تالار، در قسمت شمال و غربی دو در بزرگ به عرض ۲ متر و در قسمت جنوبی و شرقی درهای ورودی بعرض ۲۰/۱ متر بداخل اتاق‌های اطراف تالار باز می‌شوند. در سمت شمال معبد و در دو طرف دروازه شمالی آن دو سکوی بزرگ که روی آن‌ها سنگ‌فرش شده‌است به چشم می‌خورد. عرض هریک از سکوها ۵/۲ متر و طولشان تقریباً ۸ متر بود. از قرائن و شواهدی که در این معبد و اطرافش موجود است چنین استنباط می‌شود که این سکوها برای نشستن افرادی که به معبد دعوت می‌شدند یا برای اجرای مراسم خاصی به آنجا می‌آمدند ساخته شده‌اند؛ و محل سخنران یا موبد که درست مانند سن تئاتر یا سینما در مقابل آن سکوها قرار گرفته‌است چنین راهنمائی می‌کند که ممکن است افرادی برای استماع سخنرانی موبد بزرگ در این محل گردهم می‌آمدند و موبد در محل مخصوص خود می‌نشسته یا می‌ایستاده و افراد دیگر روی سکوهای طرفین دروازه شمالی می‌نشستند و مراسم با دستور موبد روی سکوی میز مانند که نزدیک جایگاه موبد بود انجام می‌گرفت. اجرای این مراسم آتش‌افروزی در آتشگاه‌های سمت شمال ‌شرقی و جنوب‌ غربی معبد همراه بوده‌ است.
بناهای اطراف معبد یادشده غالباً همه به هم راه داشتند و مانند اتاق‌های تو در تو در چهار سوی معبد ساخته شده‌اند و اکنون نیز محل درهای آن که به معبد باز می‌شده کاملاً پیداست. در قسمت شمالی معبد و خارج آن دو ایوان کوچکی در طرفین در ورودی قرار گرفته‌ است. پیش از اینکه وارد این بنای بزرگ معبد شویم باید از ایوان‌ها بگذریم. این دو ایوان هم شاید محل رخت‌کن یا محل نگهداری اثاثیه و اشیاء کسانی بوده‌ است که هنگام ورود به معبد تحویل افرادی می‌دادند تا در بازگشت از معبد دوباره آن‌ها را پس گرفته و با خود ببرند. پیش از اینکه وارد این دو ایوان شویم، در گوشه جنوب‌غربی حیاط مرکزی نظر ما را سنگ بزرگی در فاصله ۲ متری ایوان‌ها جلب می‌کند. این سنگ بزرگ بطول ۴ و بعرض ۲ متر است. شاید هم مراسم قربانی را روی آن سنگ انجام می‌داده‌اند زیرا ممکن است که انسان یا حیوان را برای بزرگداشت معبد بزرگ و خدای معبد قربانی کنند و این سنگ احتمالاً مذبحی بوده که قربانی را روی آن سر می‌بریده‌اند و پس از شستشوی قربانی برای تقسیم، آن را به داخل معبد روی سکوی نزدیک جایگاه موبد منتقل می‌کرده‌اند.
اتاقهای دیگر سمت جنوب حیاط مرکزی شامل انبارها، اسلحه‌خانه و آشپزخانه بود که غالباً به تالار بزرگ ستوندار جنوبی راه داشته‌اند. بجز آشپزخانه که در پشت تالار بزرگ قرار گرفته بود اتاق‌های کوچکی با راهروهای بلند سمت جنوب و شرق این تالار را احاطه کرده بود. در کف برخی از اتاق‌ها ته ستون‌های سنگی جسته گریخته افتاده بود. در پشت تالار بلند شرق تالار ستوندار یک راهرو وسیعی که احتمالاً اسلحه‌خانه بوده یا اسلحه‌ها در آنجا ساخته می‌شده‌است وجود داشت. در سال‌های گذشته از این محل تعداد زیادی شمشیر و سرنیزه آهنی کشف شده بود که این نظریه را تأیید می‌کند. یک در ورودی از قسمت جنوب شرقی حیاط مرکزی به محوطه اسلحه‌خانه باز می‌شده که به همه اتاق‌های مجاور خود راه داشته‌است. در سمت مغرب همین تالار بزرگ ستوندار چندین اتاق بزرگ و کوچک قرار گرفته بودند که همگی با هم ارتباط داشته‌اند و از آخرین اتاق شمال غربی این واحد ساختمانی راهی به راهرو باریک ساختمان‌های غربی حیاط مرکزی و نیز راهی به سومین کاخ بزرگ ستوندار که از دو تالار دیگر جدیدتر است وجود داشته‌است. این اتاق درست روبروی اتاقی که جام طلا از آنجا کشف شد واقع شده‌است.
در گوشه جنوب غربی حیاط مرکزی نزدیک مذبح دری به سوی تالار بزرگ ستوندار (معبد) باز می‌شود و در جوار همین در یک راهرو بلند و باریک که به سومین تالار ستوندار غربی (جدیدترین تالار) منتهی می‌شود وجود دارد. در ضلع شمالی همین راهرو نزدیک سومین تالار ستوندار در اتاق کوچکی جام طلای حسنلو در سال ۱۳۳۸ کشف گردید. این جام در آغوش انسانی که روی سینه بر زمین افتاده بود و به پشت او خنجری فرورفته و از سوی دیگرش جام را شکافته بود یافت شد. در قسمت غربی حیاط مرکزی یک در ورودی بزرگ به اتاق‌های غربی حیاط و تالارهای بزرگش که اتاق‌های متعددی داشتند باز می‌شده‌است. تقریباً بیش از ۱۵ اتاق کوچک و بزرگ که غالباً بهم راه داشته و با هم ارتباط دارند کشف شده‌است. این واحد ساختمانی، از سوی مشرق به حیاط مرکزی و از سوی مغرب به دیوار غربی قلعه و از سوی جنوب به راهرو باریک و از سمت شمال به راهی که هر بازدیدکننده از این قلعه به هنگامی که آباد بود از آنجا عبور می‌کرده‌است و این راه یگانه راه ورودی از سمت غرب قلعه و دروازه غربی قلعه دفاعی بوده‌است. این واحد ساختمانی از سوی شمال دارای در بزرگ ورودی بوده‌است که به وسیلهٔ پله‌های درازی به طول ۱۱ تا ۹ متر به دخل راهرو بلند که طولش ۲۲ و عرضش ۹ متر بوده بدون بنا راه داشته‌است. این راهرو دارای دو دروازه غربی و شرقی هم بوده، که فاصله دروازه‌ها از هم ۵/۱۶ متر بوده‌است. یک در هم در سمت جنوب آن به راهرو باریک یاد شده باز می‌شده‌است. یک هال کوچکتر هم در مغرب این راهرو (هال) بزرگ داشته‌است که طولش ۶۰/۱۴ و عرضش ۴۰/۳۰ متر بوده و از این هال غربی یک در ورودی به سومین تالار بزرگ ستوندار غربی به عرض ۲ متر باز می‌شده‌است.
سومین تالار ستوندار غربی که در شمال غربی تالار دوم بزرگ جنوبی و به فاصله زیادی از آن قرار گرفته بود حتماً پس از آن تالار بنا شده بوده‌است. ساختمان این تالار شباهت زیادی به بناهای دوران هخامنشی دارد، زیرا ستون‌ها را یکپارچه از سنگ ساخته‌اند و نظم بیشتری در ساختن این تالار بکار رفته‌است. ابعاد این تالار ستوندار جدید ۶۰/۱۵ * ۱۵ متر و تقریباً مربع شکل بوده‌است. عرض دروازه‌های ورودی آن ۲ متر و فاصله این تالار تا دیوار دفاعی قلعه ۹۰/۳ متر بوده‌است. در قسمت شمال شرقی این تالار ستوندار و در داخل تالار، آتشگاهی قرار داشت و محل اجرای مراسم یا محل موبد، تقریباً در مرکز تالار واقع شده بود.
در قسمت شمال حیاط مرکزی بناهای دیگری وجود داشت که در تجسس‌های اخیر آن‌ها را یکی پس از دیگری از زیر خاک درآورده‌اند. این اتاق‌ها که فعلاً به ۱۵ عدد می‌رسند، احتمالاً محل نگهداری بانوان کاخ و شاید کنیزان و غلامان دژ بوده‌است. زیرا در تابستان سال ۴۹ از این قسمت تعداد زیادی جعبه‌های کوچک به شکل مکعب مستطیل مخصوص نگهداری وسایل آرایش، مانند سرمه‌دان و سرمه دان استخوانی و عاجی یافت شد که این احتمال را بیشتر تقویت می‌کرد.