moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
تجاوز جنسی به زندانیان در ایران به بررسی تاریخچه رواج تجاوز جنسی به زندانیان در ایران می‌پردازد. تجاوز، ممکن است برای شکنجه و تخریب روحی و روانی زندانیان، یا دلایل دیگر، صورت پذیرد. با توجه به اینکه تجاوز جنسی، آثار بسیار مخربی بر روحیه افراد مورد تجاوز قرار گرفته دارد و همچنین باعث احساس شرمساری این افراد می‌شود، از این رو، تعداد کمی از زنده ماندگان این موارد، حاضر شده‌اند که با رسانه‌ها مصاحبه کنند. در چند برهه از تاریخ جمهوری اسلامی ایران، نظام جمهوری اسلامی ایران متهم به تجاوز جنسی گسترده به زندانیان سیاسی شد. در زمان اعدام زندانیان سیاسی در دهه ۶۰، اشخاصی همچون حسینعلی منتظری که در آن زمان قائم‌مقام رهبر جمهوری اسلامی ایران بود طی نامه‌ای به تجاوز به زندانیان دختر اعتراض می‌کند. در آنچه به نام «پرونده وبلاگ نویسان» شهرت دارد، متهمان پرونده از «تهدید شدن به تجاوز» در زمان بازداشت، خبر دادند. در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد و اجرای طرح ارتقای امنیت اجتماعی توسط پلیس، افرادی که در این خصوص در بازداشتگاه کهریزک حبس شدند از تجاوز، برهنه کردن عورت و ادرار بر روی زندانیان سخن گفته‌اند و گزارشهایی از شکنجه و آزار جنسی بازداشت شدگان اعتراضات به دهمین انتخابات ریاست جمهوری نیز، مطرح شده‌است. چنان‌که یکی از کاندیداهای انتخابات دهم ریاست جمهوری به نام مهدی کروبی قویاً خواستار بررسی آن شد. به جز این نیز حکومت ایران در موارد پراکنده دیگری، همچون پرونده زهرا کاظمی، به اعمال تجاوز جنسی به منظور شکنجه زندانیان متهم شده‌است.
در دهه ۵۰ و به دنبال ایجاد گروه‌های چریکی -عمدتاً چپ- در ایران، زنان فعال سیاسی زندانی شدند. در خاطراتی که توسط برخی از این زنان ثبت شده مواردی از تجاوز توسط بطری و باتون برقی -به قصد شکنجه زندانی- ذکر شده‌است.دادِ بیداد، نخستین زندانِ سیاسیِ زنان 1350-1357 جلد 2، به کوشش ویدا حاجبی، انتشارات فروغ (آلمان)
بر پایهٔ گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر ایران، در گزارش خود از شکنجه و تجاوز جنسی در زندان‌های ایران و نیز سرکوب سازماندهی‌شده اقلیت‌های دینی، قومی و جنسی در این کشور، انتقاد کرده‌است.
تهدید، آزار (دشنام جنسی یا لمس بدن…) و تجاوز جنسی، از جمله، بر ضد زندانیان عقیدتی و سیاسی، یکی از شیوه‌های شکنجه در نظام جمهوری اسلامی ایران است.
برخی از بانوان که در زندان به آن‌ها تجاوز جنسی می‌شد، بعد از مدتی، خودکشی می‌کردند. در زندان‌های جمهوری اسلامی به مردان هم، برای خُرد کردنشان تجاوز می‌شود؛ ولی به گفته برخی از زندانیان در دوره پهلوی، هیچ مردی، مورد تجاوز قرار نگرفت.
در برخی از گواهی‌ها از بودن مکان‌هایی برای تجاوز در زندان‌های جمهوری اسلامی، یاد شده‌است.
به گواهی برخی از زندانیان سیاسی، (برای نمونه) در یک شب، به یک جوان، ۷ بار تجاوز جنسی شد و پس از شکایت وی به مسئولان زندان، به سلول انفرادی، برده شده. بردگی جنسی در زندان‌های حکومت جمهوری اسلامی، رایج است و برخی از افراد مربوط، مفعولان (بردگان جنسی) خود را به زندانیان دیگر می‌فروشند.
در برخی از شهادت‌نامه‌های بانوان زندانی، از سازمان‌دهی شده بودن انجام تجاوزهای جنسی به زندانیان عقیدتی و سیاسی و امنیتی، یاد شده‌است.
بیش از ۴۰ درصد از دگرباشان جنسی، مورد تعرض جنسی، قرار می‌گیرند که ۲۰ درصد آنان پس از کمک گرفتن از نیروی انتظامی یا قوه قضاییه، مورد توهین و خشونت گفتاری، فیزیکی و حتی جنسی، قرار گرفتند.
در اوایل دهه ۶۰ هجری خورشیدی حکومت وقت به سرکوب شدید مخالفان پرداخت و هزاران تن توسط نیروهای سپاه پاسداران اعدام گشتند. در این دوران گزارش‌ها متعددی از شکنجه، شرایط نامناسب زندان، بازداشتهای دلبخواهی و نقض بنیادی‌ترین اصول حقوق بشر منتشر شد و اتهاماتی مبنی بر تجاوز جنسی به زندانیان زن و ازدواج اجباری و موقت آن‌ها (متعه) با نگهبانانشان پیش از اعدام به گوش رسید.iran. (2009). In "Encyclopædia Britannica". Retrieved August 18, 2009, from Encyclopædia Britannica Online حسین علی منتظری قائم‌مقام رهبر ایران در آبان ۱۳۶۵ در نامه‌ای به روح‌الله خمینی در شرح مشکلات کشور با عبارت «آیا می‌دانید در بعضی زندان‌های جمهوری اسلامی دختران جوان را به زور تصرف کردند؟ آیا می‌دانید هنگام بازجوئی دختران استعمال الفاظ رکیک ناموسی رایج است؟» به این موضوع اشاره کرده‌است.
رینالدو گالیندو پل فرستاده ویژه سازمان ملل در گزارش خود پیرامون وضعیت حقوق بشر در ایران به گفته‌های خانواده‌های اعضای مجاهدین خلق اشاره می‌کند که مقامات رسمی زندان مدارک ازدواج دختر زندانی‌شان را به آن‌ها داده‌اند. مدارکی که به مفهوم تجاوز جنسی به دختران زندانی پیش از اعدام است. ژاله احمدی، پزشک و پژوهشگر، در «دائرةالمعارف زنان و فرهنگ اسلامی»، می‌نویسد در بین سال‌های ۶۰ تا ۶۶ هزاران زندانی سیاسی زن بازداشت شده و در زندانهایی مانند اوین و گوهردشت نگاهداری شدند. به گفته احمدی این دسته از زندانیان که تحت نظارت نزدیک توابین و ناظران زن و در دستان محافظان مرد زندان قرار داشتند که آن‌ها را شکنجه داده، به آن‌ها تجاوز کرده، با آن‌ها ازدواج کرده یا آن‌ها را اعدام می‌کردند. احمدی سپس به توصیف شکنجه‌ها پرداخته و با بیان اینکه زندانیان تحت شستشوی مغزی، تحقیر و تخریب روحیه قرار داشته‌اند، می‌گوید که برخی از زندانیان جهت پایان این شکنجه‌ها تصمیم به ازدواج موقت با زندانبان‌ها می‌گرفتند و برخی دست به خودکشی می‌زدند.Ahmadi, Jaleh. 2005." Political prisoners: Iran and Afghanistan.", Encyclopedia of Women and Islamic Cultures: Volume II, Family, Law and Politics. Suad Joseph (ed.) Brill: Leiden-Boston: 566-567
رضا افشاری، تاریخ‌نگار حقوق بشر، در مورد یک نوع از شکنجه می‌گوید: برخی از زندانیان سیاسی سابق که موفق به ورود به اروپا شده‌اند صحبت از روشی از شکنجه کرده‌اند که در آن زندانیان را با مجرمان خشن معمولی هم سلول می‌کردند تا توسط آن‌ها مورد تجاوز قرار بگیرند، اما از طرف دیگر هیچ‌کدام از خاطره‌های معتبرتر زندان صحبت از چنین برخوردی نمی‌کنند. به گفته افشاری امکان تصور اینکه چنین برخوردهایی در زندان‌های شهرستان‌ها اتفاق بیفتد هست؛ عفو بین‌الملل گزارش‌هایی مبنی بر آزار جنسی از انواع مختلف و حتی تجاوز جنسی دریافت کرده‌است. اما اطلاعات به گفته او موثق موجود از زندان‌های تهران مطالب بسیار کمی در مورد تجاوز فیزیکی آشکار می‌کنند، اگر چه آزار جنسی زبانی در برخی موارد مشاهده می‌شود. رضا افشاری استدلالی از شهرنوش پارسی‌پور را نقل می‌کند که یک دلیل اینکه چرا داستان‌های معتبر کمی از آزار جنسی وجود دارد را اینطور توضیح می‌دهد که به زنانی که نزدیک به اعدام بودند تجاوز می‌کردند و از آنجایی که آن زندانیان کشته می‌شدند امکان اینکه داستان خود را بنویسند را نداشتند. رضا افشاری در جمع‌بندی می‌گوید که در هر حالت اشارات به تجاوز جنسی پراکنده بوده و اغلب چیزی بیش از شایعه نیستند.Reza Afshari, "Human rights in Iran: the abuse of cultural relativism", University of Pennsylvania Press, p. ۵۲–۵۳
اکرم میرحسینی، پژوهشگر، در همین راستا، تجاوز را روال معمول در زندان‌ها بیان کرده و می‌گوید که این کار اغلب به عنوان مجازات در ملأ عام و برخی اوقات مقابل چشم کودکان انجام می‌شود. وی در ادامه صحبت از تجاوز چندباره به زنی که به بهانه هواداری سازمان مجاهدین خلق به زندان افتاده بود کرده، و می‌گوید که این زن به‌دلیل این تجاوزها دچار جراحات روده‌ای شده و مجبور به بستری شدن به مدت یک سال و نیم در بیمارستان شد. همچنین میرحسینی می‌گوید که زن دیگری را به‌دلیل اینکه در مقابل درخواست‌های جنسی بازجویش مقاومت کرده شلاق زده‌اند و او را مجبور کرده‌اند که شکنجه شدن دیگران را مشاهده کند.Julie Stone Peters (Author), Andrea Wolper (Editor)"Women's Rights, Human Rights: International Feminist Perspectives", New York: Rutledge 1995:pp77-78
عزت مصلی نژاد دربارهٔ توجیه مذهبی تجاوز می‌نویسد که اگر چه قرآن مجازاتی برای زنا مشخص می‌کند ولی در زمینه تجاوز ساکت است و روحانیون هم به ندرت حکم شرعی دربارهٔ تجاوز داده‌اند و این چراغ سبزی به پلیس و سپاهیان داده که با خیال آسوده تجاوز کنند؛ از جمله نمونه‌های آن هم می‌توان از تجاوز به پسران نوجوان در زندان توسط توابین نام برد. به‌گفتهٔ مصلی نژاد قرآن به صورت روشنی اجازه مبدل کردن زنان اسیر به برده جنسی را می‌دهد و این توجیه مذهبی تجاوز در زندان را فراهم کرده‌است: در ایران به زندانیان سیاسی به عنوان مفسد و افرادی که در حال جنگ با خدا هستند نگاه کرده، و استدلال می‌کنند که این افراد در این جنگ اسیر آن‌ها شده‌اند و بنابراین می‌توان آن‌ها را به برده جنسی خود تبدیل کرد.Ezat Mossallanejad in Haideh Moghissi, ED. , Muslim Diaspora: Gender, Culture and Identity, Routledge, 2006, p. 75–76
آذر آل کنعان، کتایون آذری و مارینا نمت از جمله افرادی هستند که با رسانه‌ها مصاحبه کرده و می‌گویند که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند: آذر آل کنعان (نام مستعار: نینا اقدم)، یکی از فعالان کُرد، در یک مصاحبه ویدئویی گفته که در اوایل سال ۱۳۶۱ به همراه کودک یکساله خود دستگیر شده، در حضور دخترش به شدت شکنجه شده و یکبار نیز در زندانی در کردستان توسط بازجویش به او تجاوز جنسی شده‌است.http://www.kanoon-zendanian.org/DOCuments%20(htm)/Nina Aghdam.html کتایون آذری می‌گوید که در سن ۱۷ سالگی در یکی از زندانهای جمهوری اسلامی توسط بازجوی خود که شخصی به نام حاج آقا صفایی بوده به طرز بسیار خشنی مورد تجاوز قرار گرفته‌است. مارینا نمت کتابی به نام "زندانی تهران" نوشته‌است که در آن نوشته که در سن ۱۶ سالگی به خاطر نوشتن مطالب ضد حکومت در مدرسه دستگیر شده و به اعدام محکوم شده ولی به واسطه ماجراهایی زنده مانده‌است. نمت در این کتاب می‌نویسد که برای نجات جانش مجبور به ازدواج با بازجویش که علی نام داشت شده‌است.Survival at a Price in an Iranian Prison : NPRرادیو زمانه | شهرنوش پارسی‌پور | بررسی و معرفی کتاب | زندانی تهران به‌گفتهٔ شهرنوش پارسی‌پور کتاب مارینا نعمت، از این جهت حائز اهمیت است که متوجه می‌شویم تجاوز در زندان کاری شدنی است در حالی که پیش از انتشار این کتاب اثبات این‌که دختران در زندان مورد تجاوز قرار گرفته‌اند به سختی ممکن می‌شد.
سازمان گزارشگران بدون مرز آزار جنسی بازداشت شدگان را باسابقه قلمداد کرده و معتقد است که تنها پس از انتشار نامه مهدی کروبی متعاقب حوادث پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۸۸) این موضوع به‌طور رسمی و گسترده مورد توجه قرار گرفته‌است. به عنوان مثال در آنچه به نام «پرونده وبلاگ نویسان» شهرت دارد، وبلاگ نویس‌هایی مانند امید معماریان، روزبه میرابراهیمی و شهرام رفیع زاده از «تهدید شدن به تجاوز» در زمان بازداشت، خبر دادند. معینی همچنین به نقل قولی از شیرین عبادی در مورد پرونده زهرا کاظمی پرداخته که می‌پرسد «اگر به سر خانم کاظمی ضربه خورده‌است، چرا قسمت خاصی از لباس‌هایش خونی است؟» بازیابی‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۰۹. سعید امامی متهم قتل‌های زنجیره‌ای بود که در زندان به طرز مشکوکی کشته شد. سپس همسر او در هنگام بازجویی مورد آزار لفظی جنسی قرار گرفت که برای اولین بار نمایندگان مجلس آن را شنیدند.
مهدی کروبی یکی از نامزدهای انتخاباتی در نامه‌ای به هاشمی رفسنجانی صریحاً به تجاوز به دختران و پسران بازداشت شده اشاره کرده‌است. مجید انصاری، معاون سابق رئیس‌جمهوری ایران و عضو مجمع روحانیون مبارز، در گفتگو با خبرگزاری جمهوری اسلامی، ایرنا، دربارهٔ درخواست مهدی کروبی از هاشمی رفسنجانی، برای بررسی موضوع «تجاوز به زندانیان» گفته‌است: «با کمال تأسف اینها صحت دارد و آدم باید به قول امیرالمؤمنین آرزوی مرگ کند که در جمهوری اسلامی کار به اینجا برسد که چنین فجایعی رخ دهد… نه یک مورد بلکه متعدد بوده‌است.»انصاری: گزارش تجاوز به بازداشتی‌ها برای مقامات ارسال شده‌است - © ۲۰۱۰تمام حقوق این وب‌سایت بر اساس قانون کپی‌رایت برای رادیو فردا محفوظ است میرحسین موسوی نیز برای مطرح کردن این نامه از مهدی کروبی تقدیر کرد.حمایت موسوی از موضع کروبی در مورد تجاوز و تعدی در زندانها - بی‌بی‌سی
وبگاه پارلمان نیوز به نقل از یکی از اعضای کمیته ویژه مجلس برای بررسی حوادث پس از انتخابات که نخواست نامش فاش شود، گفت که به برخی از بازداشت‌شدگان به وسیله باتون و شیشه نوشابه تجاوز شده‌است و در صورت تکمیل گزارش جزئیات آن را دراختیار رئیس مجلس و بزرگان نظام قرار خواهد گرفت. بازیابی‌شده در ۲۷ اوت ۲۰۰۹.
مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران گزارشی از صحبت‌های زندانیان بازداشتگاه کهریزک تهیه کرده‌است. در این گزارش آمده که در طرح امنیت اجتماعی، زندانیان مورد تجاوز، برهنه کردن عورت و ادرار بر روی زندانیان قرار گرفته‌اند. بابک داد، روزنامه‌نگار، در مصاحبه با تلویزیون صدای آمریکا از تجاوز گسترده به پسران در بازداشتگاه کهریزک و به خصوص تجاوز شدید به پسری جوان به نام مهدی که باعث عفونت روده و پارگی مقعد وی شده‌است اشاره کرد.gooya news :: didaniha : گزارش تجاوز در کهریزک، مصاحبه صدای آمریکا با بابک داد در ایران همچنین یک روزنامه‌نگار و فعال حقوق بشر که خود مدتی در بازداشت بوده می‌گوید گزارش‌های از تهدید جنسی و نگهداری بازداشت شدگان به صورت عریان در مکانهایی که تحت کنترل پلیس و سپاه است (از جمله سوله کهریزک و سوله پاسارگاد) دریافت کرده‌اند که حاکی از برخورد وحشیانه با آنان است.
گاردین در گزارش مفصل خود پیرامون حمله نیروهای امنیتی و بسیجی به کوی دانشگاه تهران در مصاحبه با یکی از دانشجویان به آزار جنسی وی اشاره کرده و به نقل از آن دانشجو می‌نویسید: «پلیس به داخل خوابگاه‌ها گاز اشک آور شلیک کرد، ما را زد، پنجره‌ها را شکست و مجبورمان کرد بر زمین دراز بکشیم. من حتی تظاهرات هم نکرده بودم اما یکی از آن‌ها رویم پرید، پشتم نشست و مرا زد؛ و بعد درحالی که تظاهر می‌کرد در جستجوی چاقو و تفنگ است، از من سوءاستفاده جنسی کرد. تهدیدمان می‌کردند که ما را حلق آویز کنند و به ما تجاوز کنند.» روزنامه گاردین در گزارش دیگری به نقل از وبلاگ‌های ایرانی از احتمال آزار جنسی علیه بازداشت شدگان سخن گفته‌است.
سازمان مردم نهاد و غیردولتی علیه آپارتاید جنسیتی (عاج)، در گزارشی از درون زندان زنان از فردی به نام طلا یاد کرده‌است که پیشنهاد رابطه جنسی از بازپرس خود دریافت کرده‌است. این نهاد از بندهای امنیتی ۲۰۹ و ۲-الف زندان اوین به عنوان بندهایی خطرناک برای زنان نام برده‌است که در آن زنان و دختران متهم سیاسی و امنیتی همواره و طبق رویه همیشگی مورد تهدید به تجاوز جنسی قرار می‌گیرند؛ همچنین اشاره شده‌است که بازسازی صحنه تجاوز برای زنان متهم در این بندهای امنیتی، که خارج از نظارت زندان اوین و قوانین قرار دارد، همچون بازسازی صحنه اعدام برای مردان مرسوم است. در ادامهٔ این گزارش آمده‌است که دست زدن به اندام زنان و دختران و تعریف بیمارگونه جزء به جزء از همه اندام آن‌ها رویهٔ همیشگی بندهای امنیتی است. در این گزارش مواردی از تخلف جنسی یا قاچاق و تجاوز یا سوء استفاده از زنان زندانی در بند زنان زندان، توسط رؤسای سابق زندان رجایی شهر و بند ۳۵۰ اوین مورد اشاره قرار گرفته‌است. اشاره‌ای به زندانیان عادی زن نیز صورت گرفته و در مورد در موقعیت تجاوز قرار دادن آن‌ها آورده شده‌است «زندانیانی که به مرخصی، پول و مواد مخدر و حتی به مکانی برای زندگی نیازمندند و جرم برخی از آن‌ها روسپی گری و استعمال مواد مخدر بوده‌است، چاره‌ای به جز تن دادن به این شرایط و ارتباطات ندارند».
سازمان عفو بین‌الملل خواستار بررسی شکنجه و تجاوز جنسی در زندان‌های ایران شد. دبیرکل عفو بین‌الملل گفت: «اشکال بدرفتاری‌های توصیف شده، حاکی از آن است که قربانیان به افراطی‌ترین شیوه‌ها تحقیر شده‌اند و چنانچه این اتهامات درست باشند، مسئولان باید بی‌درنگ پاسخگو باشند».عفو بین‌الملل خواستار بررسی شکنجه و تجاوز جنسی در زندان‌های ایران شد | حقوق بشر | Deutsche Welle | ۱۵٫۰۸٫۲۰۰۹
همچنین سناتور جمهورِی خواه ایالات متحده آمریکا، تدیوس مک کاتر در سخنرانی خود در کنگره آمریکا از تجاوز و قتل یکی از بازداشت شدگان به نام ترانه موسوی نام برده‌است.Office of the Clerk of the U.S. House of Representatives - Current Vacancies
به گفته محسن مخملباف بسیاری نیز تهدید شدند به اقوامشان تجاوز می‌شود مانند محمدعلی ابطحی که بعد از ملاقات با خانواده‌اش در زندان، تهدید شد که اگر اعتراف نکند، به همسر و دخترانش تجاوز می‌شود.gooya news :: politics : محسن مخملباف: تجاوز جنسی در زندان‌های ایران موضوعی قطعی است، سی سال است که در جمهوری اسلامی چنین اتفاق‌هایی می‌افتد، دویچه وله
نیلوفر بیانی در نامه ای به سید علی خامنه‌ای در ۲۲ بهمن ۱۳۹۷، به توضیح رفتار بازجویان سپاه پرداخته و در بخشی از آن نوشته که وی «به همراه ۷ مرد مسلح به ویلایی خصوصی در لواسان منتقل شده تا با وجود امتناع، مجبور به نظاره رفتار غیراخلاقی و غیراسلامی آنها در استخر خصوصی بشود»
برخی از زندانیان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ایران یا نزدیکانشان، مورد تهدید، آزار یا خشونت جنسی قرار گرفتند.
در پی اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران نیز آرمیتا عباسی چند بار مورد تجاوز قرار می‌گیرد ودر ۲۶ مهرماه همراه با مأموران لباس شخصی به بیمارستان علی کرج منتقل شده و توسط مأموران امنیتی از بیمارستان ربوده می‌شود. بنابر گزارش سی‌ان‌ان مدارکی که از مکالمات میان پزشکان در پیام‌های خصوصی اینستاگرام درز کرده «نیروهای امنیتی حکومت او را شکنجه کردند و مورد خشونت جنسی قرار داده‌اند».
ام‌آان یا مان شرکت مهندسی و صنایع سنگین آلمانی و شرکت تابعه گروه فولکس‌واگن بود، که دفتر اصلی آن در شهر مونیخ قرار داشت. در اوت ۲۰۲۱، ام‌آان به‌طور رسمی در تراتون ادغام شد. اکنون ام‌آان تراک اند باس به‌عنوان یکی از برندهای تراتون فعالیت می‌کند.
ام‌آان یکی از پیشتازان در زمینه مهندسی تجهیزات و تولید خودروهای تجاری بود. این شرکت در زمینه ساخت و تولید کامیون، اتوبوس، موتور دیزل، توربین بخار، توربین گاز و خدمات صنعتی فعالیت می‌کرد. اکنون بخش طراحی و تولید توربوماشین‌ها، موتورها و تجهیزات صنعتی آن تحت عنوان ام‌آان انرژی سلوشنز مشغول به فعالیت است.
در سال ۲۰۰۸، دویست و پنجاهمین سالگرد تأسیس شرکت ام‌آان جشن گرفته شد. در سال ۲۰۰۸، این شرکت اجناس خود را به قیمت ۱۵ میلیارد یورو به ۲۲۰ کشور جهان فروخته است. این شرکت همچنین شرکا و همکارانی در کشورهای هند، لهستان، ترکیه و ایالات متحده داشت.
پرولین (به انگلیسی: Proline) با نماد Pro یا P و فرمول شیمیایی «C5H9NO2» یک ترکیب منحصر به فرد در ساختمان پروتئین‌ها است. گرچه این ماده به عنوان یکی از بیست اسید آمینه‌ی اصلی تشکیل دهندهٔ ساختمان پروتئین‌ها شناخته می‌شود، ولی واقعیت آن است که پرولین یک ایمینواسید می‌باشد. همچنین تنها اسید آمینه‌ای است که گروه α-آمینوی آن علاوه بر اتصال به کربن α به زنجیره جانبی آن نیز متصل است  بنابر این گروهα آمین یک نوع آمین نوع دوم است؛ پرولین به‌عنوان یک α-ایمینواسید طبقه‌بندی می‌شود و تشکیل حلقه آلیفاتیک پنج ضلعی را میدهد. کدهای ژنتیکی پرولین عبارتند از: CCU، CCC، CCA، CCG.
این ترکیب دو ایزومر فضایی S و R دارد که فرم S آن فراوانتر است.
در واقع به جز پرولین، همه اسیدهای آمینه در مولکول خود یک گروه آمینی و کربوکسیلی دارند که به واسطه اتصال به کربن آلفا α- اسید آمینه خوانده می‌شود.
پرولین در گیاهان اغلب نقش تسهیل کننده اثر تنش ها را عهده‌دار است. به عنوان مثال، توانایی پرولین در کاهش اثرات منفی تنش شوری بارها آزمایش و گزارش شده‌است. همچنین، گزارش شده‌است که این اسید آمینه در کشت بافت گیاهان بسیار سودمند است. فایده افزودن پرولین به محیط کشت گیاهان به نحوی است که، در قیاس با سایر اسید آمینه‌ها، موجب رشد سالمتر و مطلوبتر بافت در معرض تنش می‌شود.
پرولین در آبزیان
----اسید آمینه پرولین در آبزیان مانند ماهی سوف ، قزل آلا ، اردک ماهی ، کپور و حتی ماهیان اب شور به عنوان محرک جهت بلعیدن طعمه مورد استفاده قرار میگیرد.
داستان اسباب بازی ۲ نام پویانمایی رایانه‌ای سال ۱۹۹۹ متعلق به شرکت پیکسار است. این فیلم ادامه داستان اسباب‌بازی ساخته سال ۱۹۹۵ است و دومین قسمت از مجموعه داستان اسباب بازی میباشد. به نظر منتقدین سایت آی‌ام‌دی‌بی این انیمیشن دنباله‌سازی موفقی‌است که دقیقاً به اندازه فیلم قبلی‌اش قدرتمند است. شایان ذکر است منتقدان از این فیلم به عنوان اثری تقریباً بی‌نقص یاد می‌کنند. این فیلم از نظر انجمن فیلم آمریکا جزو۱۰ فیلم انیمیشن برتر جهان است. ادامه این فیلم تحت عنوان داستان اسباب‌بازی ۳ در سال ۲۰۱۰ اکران شد.
داستان این انیمیشن سه بعدی از این قرارست که «اندی» به اردوی تابستانی می‌رود، «ال» - شخصی که مسئول یک انبار اسباب بازی است - «وودی» را می‌رباید و ماجراهای تازه‌ای شروع می‌شوند. «باز لایت یر» اسباب بازی فضایی و دوست قدیمی «وودی» و دیگر اسباب بازی‌های اتاق «اندی» شامل یک سیب زمینی، سگ، دایناسور و خوک برای نجات «وودی» به دنبال او می‌روند. اسباب بازی‌ها در این مسیر با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم می‌کنند. آن‌ها باید قبل از رسیدن «اندی»، «وودی» را به خانه بازگردانند. اما مشکل بزرگی وجود دارد و آن اینست که «ال» قصد دارد به زودی «وودی» را به موزه‌ای در ژاپن بفروشد.وودی به خانه ال میرسد و با چند اسباب بازی که قبلاً با وودی در نمایش تلویزیونی بوده اند روبرو میشود آن ها عبارتند از دختر گاو چرون جسی اسب تکتاز و معدن یاب باز و بقیه به اسباب بازی فروشی ال میروند و بازی دیگر جای باز اصلی را میگیرد آن ها به موقع به خانه ال میرسند و به وودی در خواست برگش می کند ولی وودی قبول نمی‌کند و می خواهد به ژاپن برود ولی بعد به گروهش پیشنهاد می کند که به خانه اندی بروند مع ن یاب قبول نمی‌کند و تا فرود گاه حبسشان می کند اما با کمک بقیه به خانه بر می گردد
داستان اسباب بازی ۲ در ۱۳ نوامبر ۱۹۹۹ اکران شد. اما در جوئن ۲۰۱۰ بعد از ۱۱ سال به همراه قسمت سوم این انیمیشن با عنوان داستان اسباب بازی ۳ روی سیستم جدید سه بعدی رفت.
داستان اسباب بازی ۲ به خاطر ترانه ساخته رندی نیومن با عنوان("When she loved me")یا وقتی او مرا دوست داشت در جوایز اسکار آکادمی نامزد بهترین ترانه شد. هرچند که مقابل ترانه کارتون تارزان باخت.
داستان اسباب‌بازی ۳ یک پویانمایی رایانه‌ای سه بعدی آمریکایی محصول ۲۰۱۰ در ژانر کمدی-درام است که توسط استودیو انیمیشن پیکسار از شرکت والت دیزنی پیکچرز منتشر شد. این سومین قسمت از مجموعه فیلم‌های داستان اسباب بازی و دنباله "داستان اسباب‌بازی ۲‌" (۱۹۹۹) است. کارگردان این فیلم لی آنکریچ می‌باشد. او تدوین‌گر دو فیلم اول بود و در کارگردانی قسمت دوم همکاری کرد. تهیه‌کنندگی این فیلم را دارلا کی. اندرسون و نویسندگی آن را مایکل آرندت برعهده داشت. "داستان اسباب‌بازی ۳" با کارگردانی لی آنکریچ در ۱۸ ژوئن ۲۰۱۰ در آمریکا اکران شد. تام هنکس، تیم آلن، جون کیوسک، دان ریکلس، والاس شاون، جان راتزنبرگر، استل هریس، جودی بنسون، جان موریس، آر. لی ارمی و لائوری مِتکالف همه نقش‌هایی را که در قسمت‌های گذشته داشته‌اند، در این فیلم تکرار می‌کنند. جیم وارنی، که نقش سگ اسلینکی را در دو قسمت ابتدایی بر عهده داشت، پس از انتشار دومین قسمت این فیلم، در سال ۱۰ فوریه ۲۰۰۰، جان خود را از دست داد و بلیک کلارک جایگزین او شد. ند بیتی، مایکل کیتون، ووپی گلدبرگ، تیموتی دالتون، کریستین شال، بانی هانت و جف گارلین صداپیشگی شخصیت‌های جدید را برعهده دارند. داستان این فیلم درباره اندی دیویس (موریس) که اکنون ۱۷ ساله است، درحال رفتن به دانشگاه است. وودی (هنکس)، باز لایتیر (آلن) و بقیه اسباب‌بازی‌ها به‌طور تصادفی توسط مادر اندی (متکالف)، به مهدکودک سانی‌ساید اهدا می‌شوند و اسباب‌بازی‌ها باید تصمیم بگیرند دنبال یک صاحب وفادار بگردند.
"داستان اسباب‌بازی ۳" در ۱۸ ژوئن ۲۰۱۰، در ایالات متحده آمریکا اکران شد و مانند دو قسمت قبلی، مورد تحسین گسترده منتقدان قرار گرفت و منتقدان از فیلم‌نامه، موسیقی و وزن احساسی انیمیشن تعریف و تمجید کردند. این فیلم در سال ۲۰۱۱ در هشتاد و سومین دوره مراسم اسکار برنده جایزه اسکار بهترین پویانمایی و بهترین ترانه اوریجینال و نامزد بهترین فیلم‌نامه اقتباسی، بهترین فیلم و بهترین تدوین صدا شد. این فیلم با بودجه‌ای ۲۰۰ میلیون دلاری ساخته شد و ۱ میلیارد دلار در سراسر جهان فروش کرد. "داستان اسباب‌بازی ۳"، اولین انیمیشنی بود که بیش از ۱ میلیارد دلار فروش در سراسر جهان کسب کرد که آن‌را پرفروش‌ترین فیلم سال ۲۰۱۰ و نهمین فیلم پرفروش تاریخ سینما تبدیل می‌کند.
دنباله این فیلم تحت عنوان "داستان اسباب‌بازی ۴" در سال ۲۰۱۹ اکران شد.
اندی دِیویس، ۱۷ ساله، کمتر از سه روز تا رفتن به دانشگاه فاصله دارد. اسباب بازی‌هایش، دربارهٔ آینده نامعلومشان نگرانند. اندی، وودی را انتخاب می‌کند تا با خود به کالج ببرد، ولی دوستانش یعنی بقیه اسباب بازی هابه‌طور ناخواسته سر از مهدکودکی درمی‌آورند که توسط گروهی اسباب بازی تبهکار اداره می‌شود.
ژاک کارتیه (زادهٔ ۳۱ دسامبر ۱۴۹۱ – درگذشتهٔ ۱ سپتامبر ۱۵۵۷) دریانورد فرانسوی بود که توانست بخش فرانسویِ کانادایِ کنونی را کشف کند.http://fr.wikipedia.org/wiki/Jacques_Cartier
در ۳۱ دسامبر ۱۴۹۱ در خانواده‌ای دریانورد در سن-ملو، فرانسه متولد شد. در ابتدا ملوان کشتی بود و در جریان دیدار فرانسوای اول از مون سَن میشل (Mont Saint-Michel) به درجهٔ ناخدایی رسید. به گفتهٔ مورخان، در همین زمان بود که پادشاه با بودجهٔ تجهیزِ دو کشتی برای رسیدن به هند از مسیر شمال‌غربی موافقت کرد.
اولین سفر او در ۲۰ آوریل ۱۵۳۴ انجام شد که به کشف رودخانه سن لوران و لابرادور انجامید. او این سرزمین تازه را ابتدا به نام فرانسوای اول نامید و سپس نام کانادا را، با استفاده از واژهٔ سرخپوستیِ «کاناتا» (Kanata) به‌معنی «شهر» انتخاب کرد، و با پایان سفر اول در ۵ سپتامبر ۱۵۳۴ به کشورش فرانسه بازگشت.
سفر دوم باکمک سه کشتی آغاز شد و کارتیه با همراهانش به شهر کبک رسید. کشف سرزمین‌های تازه ادامه یافت تا به مون رویال، یعنی مونترآلِ کنونی رسیدند. سرمای کشنده و کمبود تجهیزات، ژاک کارتیه و افرادش را مجبور به بازگشت کرد.
سفر سومی را هم بین سال‌های ۱۵۴۲–۱۵۴۱ انجام داد و اولین ساکنان فرانسوی در سرزمین‌های نو در حاشیهٔ رود سَن لوران اسکان یافتند که به‌علت بیماری و مشکلاتی که با بومیان سرزمین جدید داشتند، در بهار ۱۵۴۳ مجبور به بازگشت شدند.
ژاک کارتیه در ۱ سپتامبر ۱۵۵۷ در زادگاهش سَن مالو بر اثر بیماری طاعون درگذشت.Cartier, Jacques (1491-1557) - Dictionnaire Biographique du Canada en ligne
مصطفی تبریزی (متولد ۱۳۲۴ در بجنورد) متخصص روانشناسی و مشاوره می‌باشد.
او استاد دانشگاه علامه طباطبایی و مدیر مرکز مشاوره روزبه می‌باشد. همچنین وی اولین نماینده بجنورد در مجلس شورای اسلامی پس از انقلاب اسلامی بوده است.
فاینال فانتزی ۴ یک بازی ویدئویی در سبک نقش‌آفرینی و چهارمین قسمت از مجموعه بازی‌های "فاینال فانتزی" است که در سال ۱۹۹۱ و توسط شرکت اسکوئر (بعداً به اسکوئر انیکس تغییر کرد) برای سوپر نینتندو انترتیمنت سیستم منتشر شد.
ان‌جی‌سی ۳۳۱۰یک کهکشان مارپیچی در صورت فلکی خرس بزرگ است. ۴۶ میلیون سال نوری از زمین فاصله داشته و حدود ۲۲ هزار سال نوری عرض دارد.
نوشته نیما۱۵
بازی هفتهٔ سی ام برابر با ابومسلم ۱–۰ به نفع ابومسلم بود ولی به علت اعتراض کادر فنی و سرمربی تیم و خارج کردن تیم از زمین بازی ناتمام ماند و سازمان لیگ نتیجهٔ بازی را ۳–۰ به نفع ابومسلم اعلام کرد.
کیم آنتونی لوده کلایسترس ، معروف به کیم کلاسترس () (زادهٔ ۸ ژوئن ۱۹۸۳ در بیلزان، لیمبورگ) تنیس‌باز اهل بلژیک است.
او در گذشته در ردهٔ اول بهترین تنیسورهای زن جهان -هم در انفرادی و هم در دونفره- قرار داشته‌است.
کرانیوفارنژیوما Craniopharyngioma شایع‌ترین اختلال هیپوتالاموسی که موجب اختلال هیپوفیز می‌شود که توموری با منشأ هیپوفیز که از تومورهای ناحیه سلا تورسیکا (زین ترکی) می‌باشد. این تومور مغزی از علل جدی کمبود گنادوتروپینها است. شیوع آن دو در صد هزار است. حداکثر بروز کرانیوفارنژیوما در دهه دوم بوده و ممکن است موجب هر نوع کمبود هورمونی (هورمون‌های هیپوفیز قدامی یا خلفی) شود.
کرانیوفارنژیوما اصولاً یک تومور خوش‌خیم است که رشد کندی دارد.
کمبود رشد در کودکان ممکن است مادرزادی یا در اثر کرانیوفارنژیوما باشد.
کرانیوفارنژیوماها کلسیفیه شده، زین ترکی را تخریب کرده و ممکن است بر روی کیاسمای اپتیک فشار وارد آورند و موجب اختلال بینائی همی آنوپی بای تمپورال (نیمه کوری در هر دو میدان بینائی) به علاوه آتروفی عصب اپتیک شوند. از علائم بیماری کودکی با اختلال خلق، اختلال خواب، اختلال خوردن (کم خوری یا معمولاً پرخوری و چاقی) مراجعه می‌کند. دیگر علایم شایع در این بیماری علایم افزایش ICP، دیابت بیمزه (DI)، اختلال دید، هیپوترمی یا هیپر ترمی تب، اختلال تعادل، پوست خشک، بی اشتهایی، خستگی، سردرد و... می‌باشد.
درمان با جراحی و پس از آن رادیوتراپی (و رادیوتراپی کمکی اگر برداشتن کامل تومور ممکن نباشد) است. جراحی با گامانایف نیز انجام می‌گیرد.
خمیده‌دهان یا آنسیلوستوما (Ancylostoma) یک سرده از کرم‌های لوله‌ای است که شامل چند گونه از کرم‌های قلابدار می‌شود. گونه‌ها عبارتند از:
آلودگی با کرم‌های قلابدار از شایع‌ترین آلودگی‌های کرمی انسان است. دو نوع کرم قلابدار، آنسیلوستوما دوئودونال یا کرم قلابدار دنیای قدیم (سردۀ آنسیلوستوما) و نکاتور آمریکانوس یا کرم قلابدار دنیای جدید (سردۀ نکاتور)، حدود یک میلیارد نفر از مردم جهان را آلوده کرده و روزانه ۹ میلیون لیتر خون انسان را هدر می‌دهند. در ایران به‌ویژه در مناطق چای‌کاری و برنج‌کاری شمال آلودگی به هر دو نوع کرم قلابدار شیوع دارد.
این کرم دارای دو جفت دندان قلاب مانند است، در حدود یک سانتی‌متر طول دارد و در روده باریک انسان زندگی می‌کند. کرم بالغ در قسمت بالای روده باریک به‌سر می‌برد. هر کرم ماده روزانه ۲۰٬۰۰۰ تخم می‌گذارد که با مدفوع دفع می‌شوند. در شرایط مناسب پس از ۲۴ تا ۴۸ ساعت از تخم لارو آزاد می‌شود و لارو در مدت دو هفته به صورت فیلاریفرم درمی‌آید که خاصیت آلوده‌کنندگی دارد و می‌تواند در خاک زندگی کند. اگر لارو فیلاریفرم از دهان، یا پوست وارد بدن انسان شود از راه جریان خون به شش می‌رسد و پس از ترک مویرگ‌های حبابک‌های ششی وارد حبابک‌ها می‌شود و سرانجام به حلق و از آنجا به روده باریک می‌رسد و در آنجا بالغ می‌شود. فاصله ورود لارو به بدن و رسیدنش به رودۀ باریک یک هفته است. لارو ظرف مدت ۵ هفته بالغ می‌شود. کرم‌های قلاب‌دار در سرتاسر دنیا وجود دارند و در اکثر مناطق هر دو نوع آن ایجاد بیماری می‌کند.
در نواحی روستایی ایران و مزارع چای و برنج و مناطقی که مستراح بهداشتی ندارند یا از کود انسانی استفاده می‌شود و افراد با پای برهنه راه می‌روند، لارو از راه پوست وارد بدن می‌شود. ممکن است هنگام ورود لارو کهیر و خیز همراه با خارش دیده شود. در مرحله نقل مکان لارو از شش‌ها به نای نیز گاهی سرفه دست می‌دهد. در مرحله بلوغ و استقرار کرم‌ها در روده عوارض جدی و متعدد بروز می‌کند. کرم به مخاط روده می‌چسبد و با دندان‌های قلاب‌وار خود خون انسان را می‌مکد. کرم با ترشح یک مادۀ ضد انعقادی سبب عدم انعقاد خون می‌شود و در نتیجه کم‌خونی کمبود آهن پیش می‌آید. شدت بیماری با تعداد کرم، سن فرد و رژیم غذایی بستگی دارد. کودکان دچار کم‌خونی شدید، رنگ پریدگی، کاهش رشد و عوارض متعدد دیگر مانند یبوست، اسهال و تپش قلب می‌شوند. شدت بیماری در نزد زنان آبستن و شیرده و کسانی که احتیاج بیشتری به آهن دارند محسوس‌تر است.
با بررسی مستقیم مدفوع در زیر میکروسکوپ می‌توان تخم کرم قلابدار را مشاهده کرد.
با توجه به خون‌خواری کرم قلابدار و کم‌خونی ناشی از آن، اجرای اقدامات پیشگیرانه ضروری است مانند استفاده از مستراح‌های بهداشتی، عدم استفاده از کود انسانی و پوشیدن کفش و رعایت بهداشت. با افزودن مواد شیمیایی به مدفوع و خاک می‌توان لاروها را از بین برد و از شدت بیماری‌زایی کاست. سبزی را باید با مواد ضدعفونی‌کننده مناسب گندزدایی کرد و پس از شستشو با آب سالم از آن‌ها استفاده کرد.
افراد آلوده را می‌توان با ترکیبات مبندازول، لوامیزول و تتراکلرو اتیلن درمان کرد. در عین حال با توجه به کم‌خونی باید بیمار را با رژیم‌های غذایی حاوی پروتئین و آهن یا داروهای تقویتی درمان کرد.
مصونیت قضایی یکی از انواع مصونیت قانونی و سبب‌های معافیت از مجازات است که بر اساس آن تمامی گفته‌ها و نوشته‌های افراد در مراجع قضایی، که برای اثبات حقانیت یا دفاع از خود یا دیگری یا تلاش برای کشف حقیقت، ارائه می‌شوند مصون از تعقیب و مجازات است. پس اگر این رفتارها جرم محسوب شوند، قابل رسیدگی و کیفر نیستند. برای مثال اگر شخصی عمل مجرمانه‌ای را در دادگاه مرتکب شود؛ مثلاً دیگری را به ارتکاب جرم متهم کند یا مطالبی اظهار کند که توهین‌آمیز باشد به این عنوان نمی‌توان وی را مورد تعقیب قرار داد. مشروط به اینکه این افعال در ارتباط با موضوع دادگاه و ماهیت دعوا، و بدون تعمد برای انجام جرم باشد.اردبیلی، ص ۲۰۵
مبنای وضع این مصونیت تسهیل کار دادرسی و فراهم کردن امکان حصول واقع و تکمیل علم برای دادرس است که برای فراهم‌آیی آن بایستی آزادی و امنیت حاضران در دادگاه در ارائهٔ نظرات و مشاهدات خود تضمین شود. این مصونیت شامل تمامی اصحاب دعوا، کارشناسان و شاهدان می‌شود و برخی حقوق‌دانان معتقدند بایستی وکلای دادگستری را نیز مشمول این مصونیت دانست.اردبیلی، ص ۲۰۶
واژهٔ مصونیت قضایی گاه در اشاره به انواع دیگر مصونیت مانند مصونیت از تعرض قضات که بر اساس آن قضات تا زمان سلب مصونیت توسط دادگاه انتظامی قضات از تعقیب کیفری معافند یا تمامی انواع مصونیت قانونی نیز استفاده می‌شود.
اوتاراکند یا اوتاراکهَند یا اوتارانچال (به معنی: منطقه، قسمت شمالی)، یکی از ایالت‌های شمالی کشور هندوستان است که در نوامبر سال ۲۰۰۰ از هیمالایا و استان مجاور اوتار پرادش به عنوان بیست و هفتمین ایالت هندوستان جدا شد.
اوت در زبان هند و اروپایی یعنی شمال و کند در زبان پارسی باستان و میانه به معنای شهر می‌باشد که از نمونه‌های آن می‌توان به سمرقند (سمرکند) و قندهار (کندهار) از شهرهای افغانستان با مردمانی ایرانی‌تبار، یا جندی شاپور (کندی شاپور) و قصرکند در ایران، خجند یا کجند، خسروکند و پنجکند در تاجیکستان و نمونه‌های بسیار از شهرهای تاریخی در پهنه ایران باستان ایران تاریخی وجود دارد. در بعضی از مناطق آسیای میانه ترکان در آنجا مهاجرت و وارد شدند تحت نفوذ فرهنگ ایرانی قرار گرفته و بعضی از شهرها و روستاهایشان با همین واژه شروع می‌شود. شمال هندوستان نیز تحت نفوذ زبان هندواروپایی و در دوره‌ای تحت نفوذ زبان فارسی از همان ریشه قرار داشته است.
هواپیمایی ساها یک شرکت هواپیمایی ایرانی به مرکزیت تهران است که توسط نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۹ تأسیس شد.http://www.didarc.com/fa/node/1901 ساها مخفف عبارت سرویس ارتباط هوایی ارتش است که علاوه بر جابجایی پرسنل ارتش، جابه‌جایی افراد غیرنظامی را نیز بر عهده دارد.
در گذشته پروازهای مسافربری این شرکت به وسیله ۵ فروند بوئینگ ۷۰۷ و پروازهای باربری به وسیله ۲ فروند بوئینگ ۷۴۷ انجام می‌شد.
پروازهای این شرکت بیشتر در مسیر تهران به مشهد، کیش، عسلویه، شیراز، اهواز، رشت، بوشهر و اصفهان است.
در سال ۲۰۱۳ به علت فرسودگی ناوگان این شرکت از ادامه فعالیت‌های این شرکت جلوگیری شد.
هواپیمایی ساها که آخرین کاربر بوئینگ ۷۰۷ به عنوان یک هواپیمای مسافربری در جهان بود با جایگزین کردن هواپیماهای فرسوده خود با دو فروند بوئینگ ۷۳۷ که کارکرد کمتری نسبت به هواپیماهای گذشته این شرکت داشتند فعالیت خود را از سر گرفت.
موتور هواپیمای این شرکت هواپیمایی دچار اختلال فنی است که در سال ۱۴۰۱ در مسیر تهران به عسلویه یکی از موتورها خاموش شده و با یک موتور به تهران برگشته است.
در سال ۱۴۰۲ نیز در پرواز شیراز عسلویه یکی از موتور ها دچار اختلال گردیده است.
سلطان‌آباد ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
مودست پتروویچ موسورگسکی (زاده – درگذشته ) بزرگ‌ترین درام‌پرداز موسیقی روسیه بود.
او یکی از ابداع‌کنندگان موسیقی روسی در دوره رمانتیک است که کوشید تا به هویت منحصربه‌فرد روسی، در اغلب اوقات با مخالفت حساب شده با قواعد موسیقی غربی، دست یابد. بسیاری از آثارش از تاریخ روسیه، موسیقی‌های فولکلور و نغمه‌های محلی ملهم شده‌اند که از میان آن‌ها می‌توان به اپرای "بوریس گودونف"، پوئم سمفونیک شبی بر فراز کوه سنگی و سوئیت پیانو "تابلوهای نمایشگاه" اشاره کرد. سالیان زیادی، عمده کارهای موسورگسکی تنها از طریق نسخه‌های اصلاح یا تکمیل‌شده توسط دیگران در دسترس بودند. اما در سال‌های اخیر بسیاری از ساخته‌های او به شکل اصیل خود اجرا شده‌اند و دست نوشته‌های موسیقایی او در دسترس قرار گرفته‌اند.
موسورگسکی به همراه نیکولای ریمسکی کورساکف، میلی بالاکیرف، الکساندر برودین و سزار کوئی عضو «گروه پنج» بود. آن‌ها گرایش‌های میهنی داشتند و بر آن بودند که موسیقی روس را از نفوذ موسیقی اروپای باختری رها سازند.
موسورگسکی در ۲۱ مارس ۱۸۳۹ در کاره‌وو، ترپتس، ناحیه پسکف امپراتوری روسیه در ۴۰۰ کیلومتری جنوب سن پترزبورگ در خانواده‌ای ثروتمند و زمین‌دار به دنیا آمد. مادرش، یولیا ایوانونا نی چیریکوا و پدرش پیوتر الکسیِویچ موسورگسکی نام داشتند.
در شش سالگی نواختن پیانو را از مادرش که نوازنده‌ای آموزش‌دیده بود، فرا گرفت. پیشرفتش به قدری سریع بود که توانست بعد از گذشت سه سال، قطعه‌ای از جان فیلد و آثار فرانتس لیست را برای خانواده و دوستانش بنوازد. در ۱۰ سالگی به همراه برادرش به مدرسه نخبگان پترزبورگ فرستاده شد. در آنجا بود که به تمرین پیانو با آنتون گرک پیانیست معروف روس پرداخت. در ۱۸۵۲، موسورگسکی ۱۲ ساله اولین قطعه موسیقی‌اش را با نام "Porte-Enseigne Polka" به هزینه پدرش منتشر کرد. والدینش می‌خواستند هر دو پسر آن‌ها بنا بر سنت خانوادگی به عضویت ارتش در آیند. موسورگسکی در ۱۳ سالگی وارد دانشکده افسری گارد شد. محیط مدرسه به خصوص برای تازه‌واردها خشن و ظالمانه بود و به احتمال زیاد اعتیاد به الکل موسورگسکی از اینجا شروع شده‌است. با این حال، توانایی او به عنوان پیانیست او را در میان همکلاسی‌هایش محبوب کرد. او برای آن‌ها آهنگ‌های مناسب برای رقص و گاهگاهی بداهه می‌نواخت.
در اکتبر ۱۸۵۶، موسورگسکی ۱۷ ساله الکساندر برودین ۲۲ ساله را، که هر دو در بیمارستان نظامی در سن پترزبورگ خدمت می‌کردند، ملاقات کرد. این دو خیلی زود با هم دوست شدند. برودین، موسورگسکی را چنین توصیف کرده‌است: «یونیفرم کوچک تنگ و بلندی می‌پوشید. پاهایش به سمت بیرون پیچیده بود. موهای لخت‌اش را به سمت پایین ژل زده و ناخن‌هایش به دقت کوتاه شده بود؛ دستان او درست مثل دست یک ارباب آرایش شده‌بود. رفتاری ظریف و اشرافی داشت و سخنانش از میان دندان‌های فشرده، آمیخته با کلمات فرانسوی و به شکلی فاخر بیان می‌شد. بلکه کمی هم آلامد بود اما ادب و حسن خلقی شایان توجه داشت و زن‌ها در موردش پچپچه می‌کردند.»
در ۱۸۵۶ موسورگسکی که بسیار علاقه‌مند به تاریخ و فلسفه آلمانی شده بود، از مدرسه افسری فارغ‌التحصیل شد و بنا بر سنت خانوادگی در گارد امپراتوری روسیه، به سمتی منسوب شد. در سال‌های آخر عمرش، افسردگی و الکلسیم بر او غلبه کرده بودند و روز‌ به‌ روز در مصرف کنیاک و ودکاهای روسی، زیاده‌روی می‌کرد، به‌طوری که صورتش متورم و بینی و گونه‌هایش سرخ شده بودند. دیگر انرژی و انگیزه ادامه‌دادن در او نمانده بود. در آن سال‌ها، در نامه‌هایی که به دوستان اندک خودش نوشته بود، ذکر کرده بود که: دیگر چیزی برایم باقی نمانده جز اینکه به خیابان‌ها بروم و گدایی کنم.
معرفی موسورگسکی به الکساندر دارگومیجسکی، به شکل رسمی‌تری اتفاق افتاد. دارگومیجسکی تحت تأثیر توانایی او در نواختن پیانو قرار گرفت و در نتیجه موسورگسکی به عضوی ثابت از گردهمایی‌های عصرانه دارگومیجسکی بدل شد و از آنجا زندگی هنری واقعی خود را آغاز کرد و طی دو سال بعد، در آن گردهمایی‌ها چهره‌های مهم فرهنگی روسیه زمان خودش، از جمله ولادیمیر استاسوف، سزار کوئی و میلی بالاکیرف را ملاقات کرد. بالاکیرف به خصوص تأثیر مهمی بر او داشت. او وظیفه خود می‌دید تا تقدیر موسورگسکی به عنوان آهنگساز رقم بخورد. تا آن زمان موسورگسکی تنها دربارهٔ موسیقی پیانو می‌دانست و از دانش تحولات رادیکال جدیدتر موسیقی تقریباً به کل بی‌بهره بود. بالاکیرف شروع به پرکردن این خلاء کرد. در ۱۸۵۸، به فاصله چند ماه از شروع مطالعات با بالاکیرکف، موسورگسکی از مقام خود در ارتش استعفا کرد تا خود را تمام وقت به موسیقی اختصاص دهد. او در همین زمان از یک بحران دردناک می‌کشید. این بحران شاید یک بخش معنوی داشته باشد، ولی دلیل اصلی آن احتمالاً هرگز شناخته نخواهد شد.
در ۱۸۵۹، آهنگساز ۲۰ ساله تجربیات ارزنده‌ای با دستیاری تولید اپرای "جان‌نثار تزار" اثر میخائیل گلینکا به دست آورد. او همان ایام آناتولی لیادف را ملاقات کرد و از یک سفر سازنده به مسکو لذت برد که بعد از آن مدعی عشق به هر چیز روسی شد. علی‌رغم این احساسات شدید، موسیقی موسورگسکی همچنان به مدل‌های خارجی نزدیکتر بود. تنها موومان او در فرم تکنوازی، یک تکنوازی چهار انگشتی است که در سال ۱۸۶۰ تولید شد. همچنین در هیچ‌کدام از قطعه‌های نمایش‌نامه سروو، ادیپ در آتن، که بین ۱۹ تا ۲۲ سالگی بر روی آن کار می‌کرد و آن را نیمه تمام رها کرد - یا در تک نوازی Intermezzo in modo classico (که در ۱۸۶۷ اصلاح و برای اجرای چندسازی تنظیم شد) اثری از ملی‌گرایی دیده نمی‌شود. اثر آخری تنها اثر مهمی بود که موسورگسکی بین دسامبر ۱۸۶۰ تا اوت ۱۸۶۳ نوشته‌است. این موضوع احتمالاً ریشه در بازگشت بحران ذهنی او در ۱۸۶۰ دارد.
به علاوه آزادی سرف‌های روس (کشاورزانی که با زمین زراعتی خرید و فروش می‌شدند) در ۱۸۶۱ خانواده‌اش را دچار بحران مالی ساخت.
در اثر این اصلاحات و مشکلات ناشی از آن، خانواده نیمی از املاکش را از دست داد، و موسورگسکی باید وقت زیادی را در کاره وو به تلاش ناموفق برای دفع سایه فقر صرف می‌کرد. او ناگزیر در پی یافتن شغلی برآمد، در سن پترزبورگ کارمند دولت شد و بیشتر دوران حیاتش در همان شغل باقی‌ماند. اما در همین مجال، او خود را از تأثیر بالاکیرف رها کرده و عمدتاً به خودآموزی مشغول شد.
او شروع به کار بر روی اپرای سالامبو کرد که از ۱۸۶۰ تا ۱۸۶۳، طول کشید و سپس ناتمام ماند. سپس به سن پترزبورگ برگشت و توانست برای خود شغلی دست و پا کند و به عنوان یک کارمند دون پایهٔ دولت به کار مشغول شود. در همان ایام بود که در یک آپارتمان بزرگ با پنج هنرمند و روشنفکر دیگر همخانه شد. آن‌ها در مورد هنر، مذهب، فلسفه و سیاست مبادله افکار می‌کردند و به خود نام کمون داده بودند. در این جوّ پرشور هنری و روشنفکری، او طیف گسترده‌ای از ایده‌های هنری و علمی مدرن، شامل کارهای برانگیزاننده چرنیشفسکی که در مورد تضاد فرم و محتوا معروف بودند را خواند و از آن‌ها تأثیر گرفت و بیش از پیش ایدئال رئالیسم هنری یعنی دغدغهٔ نشان دادن زندگی همان گونه که واقعاً هست را پذیرفت.
مرگ مادر، زندگی موسورگسکی را در ۱۸۶۵ به شکل دردناکی تحت تأثیر قرارداد؛ در این موقع بود که او برای اولین بار به‌طور جدی به ورطه می‌گساری و اعتیاد به الکل افتاد. آهنگساز ۲۶ ساله، در موقعیت نوشتن اولین آهنگ‌های رئالیستی خود (شامل «هوپک» و «ساویشنای عزیز»، هر دو نوشته شده در ۱۸۶۶ و جزء اولین کارهای منتشرشده «واقعی» او در سال بعدش) بود. همچنین در سال ۱۸۶۷ بود که نسخه اصلی شب بر فراز کوه سنگی را تمام کرد. بالاکیرف این قطعه را نقد کرد و از اجرای آن امتناع نمود. در نتیجه این قطعه هرگز در زمان حیات موسورگسکی نواخته نشد.
حرفه موسورگسکی به عنوان کارمند دولت به هیچ عنوان تضمین شده نبود. در ۱۸۶۷ به عنوان مازاد افراد مورد نیاز در خدمت باقی‌ماند، اما حقوقی دریافت نمی‌کرد. در همان حال تحولات سرنوشت‌سازی در زندگی هنری او اتفاق می‌افتاد. با اینکه در ۱۸۶۷ برای اولین بار موسیقی‌شناس و باستان‌شناس روسی ولادیمیر استاسوف به کوچکا (گروه پنج) موسیقیدان روسی که به شکل نامنسجم دور بالاکیرف جمع شده بودند اشاره کرد، اما موسورگسکی دیگر به دنبال تأیید گرفتن از بالاکیرف نبود و به آلکساندر دارگومیجسکی بیشتر گرایش نشان می‌داد.
از ۱۸۶۶ دارگومیجسکی مشغول کار کردن روی اپرای میهمان سنگی بود، نسخه‌ای از داستان دون ژوان با متنی از پوشکین. دارگومیجسکی اعلام کرده بود همانگونه انجام خواهد شد که "متن معنا می‌دهد، چرا که حقیقت درونی متن نباید معوج شود". همچنین، شیوهٔ این اپرا به گونه‌ای بود که در آن تقسیم "غیرواقع‌گرایانه" میان آریا (آواز) و گفت‌آواز در اپرا به دکلمه‌ای پیوسته بین آن دو با اشعاری متعالی از بین رفته بود. تحت تأثیر این اثر (و ایده‌های گئورگ گتفرید گروینوس که بر اساس آن "بالاترین شیء طبیعی تقلید موسیقی عاطفه است، و روش تقلید عاطفه تقلید بیان است")، موسورگسکی در ۱۸۶۸ به شتاب یازده صحنه اول نمایشنامه عروسی اثر نیکولای گوگول را، با اولویت دادن به اجرای موسیقی به لهجه‌ها و فرمهای طبیعت گرایانه و یکدستی عامدانهٔ گفتگوهای نمایشنامه، نوشت. این اپرای آوانگارد که در واقع اعلام جنگی به موسیقی خالص بود، نظریات او را در باب رئالیسم هنری واقعیت بخشید و تمام دوستانش را به استثنای استاسوف که حامی و مشاور او بود، ترساند. این کار به عنوان نهایت تلاش موسورگسکی در پیگیری زبان طبیعی شناخته می‌شود. او این کار را بعد از به اتمام رسیدن قطعه اول رها کرد.
چند ماه بعد از اپرای عروسی، موسورگسکی ۲۹ ساله به نوشتن اپرا بر اساس داستان بوریس گودونف پرداخت. او این کار را با وام گرفتن و شکل‌دادن به نمایشنامهٔ پوشکین و با توجه به کتاب تاریخ نیکلای میخائیلوویچ کارامزین انجام داد. عمده دست‌نوشتهٔ این کار در حالی که با دوستانش زندگی می‌کرد و هم‌زمان برای وزارت جنگلبانی کار می‌کرد به پایان رسید. در ۱۷۸۱، اپرای تمام شده برای اجرای تئاتری رد شد. سال بعد، زمانی که با ریمسکی کورساکف همخانه بود، تغییراتی بیش از آنچه در تئاتر از او خواسته بودند در اپرا اعمال کرد. این نسخه پذیرفته شد و احتمالاً در مه ۱۸۷۲ و سه گزیده از آن در تئاتر مارینسکی در ۱۸۷۳ به صحنه رفت.
در زمان تولید بوریس گودونف در فوریه ۱۸۷۴، موسورگسکی در پروژهٔ بی سرانجام ملدا شرکت کرد (طی این زمان او یک نسخه کر از شبی بر فراز کوه سنگی را ساخت) و همچنین خوانشینا را شروع کرد. اقبال عمومی و محبوبیت بوریس گودونف، موسورگسکی را به نقطهٔ اوج حرفه‌اش رساند.
پس از آن موسورگسکی در سراشیبی سقوط افتاد. تا پیش از آن به حلقه بالاکیرف متصل بود که آن هم داشت از هم می‌گسست. موسورگسکی به خصوص از این اتفاق تلخ‌کام بود. او به ولادیمیر استاسوف نوشت، «گروه پنج قوی اکنون به جمعی خائن نزول کرده‌است.» انزوای موسورگسکی نتیجه اعتیادش به الکل بود که به دیوانگی و جنون هم تعبیر می‌شد. از سویی دیگر دوست نقاشش ویکتور هارتمن مرده بود، و فامیل و همخانهٔ اخیرش آرسنی گلنشچف-کوتوزف (کسی که برای ترانهٔ بی-آفتاب شعر سروده بود و در نظر داشت برای ترانه‌ها و رقص‌های مرگ هم شعر بسراید) به خاطر ازدواج به جای دیگری نقل مکان کرده بود.
موسورگسکی روز و شب را در میخانه‌ای در سن پترزبورگ به همراه مردمانی نه چندان خوشنام می‌گذراند. او و دوستان مشروب‌خوارش نوشیدن الکل را امری مطلوب تلقی و آن را به اعتراضی اخلاقی و زیبایی‌شناسانه تعبیر می‌کردند. اما در عمل این رفتار نمایشی منجر به انزوا و اضمحلال بیشتر موسورگسکی شد.
برای مدتی موسورگسکی قادر بود خلاقیتش را حفظ کند. نوشته‌های موسیقایی او در ۱۸۴۷ بی-آفتاب، مقدمه خوانشینا، و قطعه پیانو تابلوهای نمایشگاه را شامل می‌شود. او همچنین کار بر روی اپرای کمیک بازار مکاره سوروچینسکی بر اساس داستانی از گوگول را شروع کرد. در سال‌های بعد، افت موسورگسکی به شکل فزاینده‌ای آشکار شد. اگر چه او اکنون جزئی از حلقه شخصیّت‌های مهم شامل خوانندگان، پزشکان و بازیگران شده بود، با این وجود کمتر می‌توانست در برابر نوشیدن مقاومت کند و چند مرگ متوالی در میان نزدیکترین دوستانش، رنج زیادی را به او تحمیل کرد. در زمان‌هایی به نظر می‌رسید که اعتیاد او به الکل تحت کنترل است، بهترین کارهای ۶ سال آخر عمرش ۴ ترانه و رقص مرگ قرار دارد. شغل دولتی او بیش از پیش با بیماری و غیبت او متزلزل بود.
در ۱۸۸۰ سرانجام او از شغل دولتی‌اش اخراج شد. یک گروه از دوستانش پس از آگاهی از فقر او، برای حمایت از کامل شدن خوانشینا مقرری ترتیب دادند، گروه دیگری پول مشابهی برای کامل کردن بازار مکاره سوروچینسکی جمع کردند. با این حال هیچ‌کدام از کارها کامل نشد. در ۱۸۸۱ موسورگسکی مستأصل به دوستی اعلام کرد که تنها راه باقی‌مانده گدایی‌ست، و به فاصلهٔ کوتاهی از ۴ حملهٔ مغزی رنج برد. در بیمارستان نظامی بستری شد و برای مدتی به نظر می‌رسید بهبودی حاصل می‌شود، اما موسورگسکی یک هفته بعد از سالروز تولدش در ۴۲ سالگی، بر اثر مسمومیت از الکل درگذشت. او را در قبرستان تیخوین صومعه الکساندر نوسکی در سن پترزبورگ به خاک سپردند..ایلیا رپین پرترهٔ معروف موسورگسکی با دماغ قرمز را در روزهای آخر زندگی‌اش کشیده‌است.
نام، املا و تلفظ نام آهنگساز موضوع بحث و جدال بوده‌است. نام خانوادگی وی از یکی از اجداد قرن ۱۵ یا ۱۶، رومن واسیلیویچ مناستیریف که نام او در کتاب مخملین (کتاب تبارشناسی بویارهای روسی نوشته شده در قرن ۱۷) آمده، گرفته شده‌است. رمان واسیلیویچ به نام موسرگا شناخته می‌شد و او پدر بزرگ موسورگسکی اول بوده‌است. آهنگ ساز از اصل و نصب ریوریک، بنیان‌گذار افسانه‌ای کشور روسیه، بوده‌است. در اسناد خانوادگی موسورگسکی، نام خانوادگی به شکل‌های مختلف املا شده: "موسرسکی"، "موسیرسکی"، "موسرسکی"، و "موسورسکی". بر طبق اسناد غسل تعمید، نام آهنگساز موسرسکی است. در نامه‌های اولیه (تا سال ۱۸۵۸) به میلی بالاکیرف، آهنگساز نام خود را موسرسکی امضا کرده‌است. حرف گ برای اولین بر در نامه ۱۸۶۳ به بالاکیرف ظاهر شده. موسورگسکی تا آخر عمر از این املای جدید استفاده کرد، هرچند گاهی هم آن را به موسرسکی تغییر می‌داد. افزودن گ به نام خانوادگی احتمالاً توسط برادر بزرگتر آهنگساز شروع شده بود و انگیزهٔ آن پنهان کردن شباهت ریشهٔ نام خانوادگی به یک نام ناخوشایند روسی بوده‌است: موسر: آوار، زباله، طرد شده.
موسورگسکی ظاهر نام خانوادگی جدید را جدی نگرفت و با «آشغال» در نامه به ولادمیر استاسوف و خانواده استاسوف با امضای نام خود به شکل موسرینین یا ساکن آشغال بازی لغوی می‌کرد. معمولاً تکیه بر بخش اول نام او، موس- ار- سکی است. امروزه هم در روسیه و در شهر او این‌گونه این نام را تلفظ می‌کنند. سکون حروف بخش دوم در اسناد خانوادگی واضح است و این بخش تکیه نمی‌پذیرد. اضافه کردن گ و تغییر تکیه به بخش دوم گاهی به عنوان نسخهٔ لهستانی شناخته می‌شود و توسط نوادگان فیلارت موسورگسکی، برادر آهنگساز، تا زمان کشف خط آهنگساز در قرن ۲۰ حمایت می‌شده‌است. روس‌های با نفوذی چون فیودر شلیپین، نیکولی گلونف و تیخن خرننیکف - که شاید از اینکه نام آهنگساز بزرگ «یادآور زباله» است امتناع می‌کردند - هم از تکیهٔ اشتباه بر بخش دوم حمایت کردند و این نام به همین شکل در غرب تثبیت شد. قرارداد غربی نوشتن اسم با ۲ حرف س است، که البته در کتاب‌های دانشگاهی دیده نمی‌شود. احتمالاً انگیزهٔ این کار به خاطر جلوگیری از تبدیل س به ز در زبان‌های اروپایی، مثل موزیک که با س نوشته می‌شود، انجام شده‌است. هرچند چنین قاعده‌ای در زبان‌های اسلاو وجود ندارد.
در دهه ۱۸۶۰ میلادی یک مکتب واقعی ملی در موسیقی روسیه رخ داد. پنج جوان که به گروه پنج شهرت دارند، با هدف آفرینش موسیقی حقیقی روس در سن پترزبورگ گرد هم آمدند. آن‌ها به نقد آثار یکدیگر پرداختند و تأکید بر ضرورت کنار گذاشتن برخی از تکنیک‌های سنتی آهنگسازان آلمانی، ایتالیایی و فرانسوی داشتند. تمام اعضای گروه، جز میلی بالاکیرف، در موسیقی غیرحرفه‌ای بودند و اغلب شغلی جز موسیقی داشتند و فقط در اوقات فراغت خود می‌توانستند به آهنگسازی بپردازند.
اعضای دیگر گروه عبارت بودند از سزار کوئی، مهندس ارتش؛ الکساندر بورودین، شیمی‌دان؛ نیکولای ریمسکی کورساکف، افسر نیروی دریایی و مودست موسورگسکی، کارمند دولت. موسورگسکی نوآورترین و برجسته‌ترین فرد گروه پنج به‌شمار می‌آید. آثار موسورگسکی، در عین بداعت شدید، از نظر سبک رمانتیک هستند و آمیخته به جوهر موسیقی بومی روسیه هستند، و ملودیهاش ریتم، آکسان و نوسانهای زیر و بم گفتار روسی را باز می‌تاباند.ناسیونالیسم در موسیقی در سده نوزدهم، تارنمای آفتاب
موسورگسکی، مانند بقیه اعضا گروه پنج، به عنوان یک افراطی شناخته می‌شد. شاید به این دلیل که تزار الکساندر سوم خودش بوریس گودونف را از لیست قطعه‌های پیشنهادی برای اپرای سلطنتی در ۱۸۸۸ خط زد.
تمامی تلاش گروه پنج رهایی از سنت‌های موسیقی غربی اروپایی و دستیابی به یک زبان موسیقایی روسی بود؛ کاری که میخائیل گلینکا در اپرایش با نام "جان‌نثار تزار" با در هم آمیختن نغمه‌های روستائی قبل از آن‌ها انجام داده و زمینه را برای پیدایش یک سبک ملی فراهم کرده بود. این گروه به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بر آهنگسازان دیگری چون سرگئی پروکوفیف و دیمیتری شوستاکوویچ نیز تأثیر گذاشتند.
در این میان تأثیر موسیقی ایرانی به خصوص بر گروه پنج بسیار شاخص و قابل توجه بود. برای نمونه نیکلای ریمسکی- کورساکف، یک ملودی ایرانی را برای ساخته خود به نام «ملادا» از یک مطرب ایرانی یادداشت کرد. بالاکیرف و موسورگسکی نیز ملودی‌های ایرانی را نت‌نویسی می‌کردند. موسورگسکی، آب و رنگدارترین «رقص دختران ایرانی» را در اپرای خوانشینا مورد استفاده قرار داد. در ضمن، خود اینکار یعنی کاربرد این رقص در این نمایش آوازی، به‌طور قطع حکایت از وجود ملودی‌های ایرانی در روسیهٔ سدهٔ شانزدهم می‌کند.کتابی روسی درباره موسیقی ایرانی ، بابک آرش تبار، تارنمای رادیو زمانه، ۸ خرداد ۱۳۸۶
در ۱۸۶۸ او لیبرتوی بوریس گودونف را، از یکی از نمایشنامه‌های الکساندر پوشکین، اقتباس کرد. ماجرای این اپرا دربارهٔ دورانی پرآشوب از تاریخ روسیه و تمرکز آن بر شخصیت قدرتمند تزار بوریس، حکمران روسیه از ۱۵۹۸ تا ۱۶۰۵ است. موسورگسکی به مدد زنجیره‌ای از اپیزودها، تاج‌گذاری بوریس، احساس گناه عذاب‌آلود او، دشمنان سیاسی‌اش، عشق به خانواده و سرزمین و سرانجام مرگ مصیبت‌بار او را به‌گونه‌ای زنده و روشن تجسم می‌بخشد. اولین نسخه اپرای بوریس گودونف توسط اپرای مسریینسکی رد شد. در نتیجه، موسورگسکی کار را اصلاح کرد و در ۱۸۷۴ نسخه نهایی را ساخت. نسخه اولیه سیاه‌تر و موجزتر و در عین حال خام‌تر ارزیابی می‌شود. نیکولای ریمسکی-کورساکف در ۱۸۹۶ اپرا را برای اجرای چندسازی تنظیم کرد و بار دیگر در ۱۹۰۸ آن را اصلاح کرد. امروزه اغلب همین نسخهٔ بازبینی‌شده‌است که به اجرا درمی‌آید. این اپرا همچنین توسط آهنگسازان دیگر هم اصلاح شد، از آن جمله شوستاکوویچ، که دو نسخه، یکی برای فیلم و دیگری برای صحنه ساخت.
خوانشینا، یک اپرای کم‌تر معروف، ناتمام و اجرا نشده بود وقتی که موسورگسکی مرد، به وسیلهٔ کورساکف تکمیل شد و برای اولین بار در ۱۸۸۶ در سن پترزبورگ اجرا شد. این اپرا به وسیله شوستاکوویچ هم اصلاح شد. اپرای بازار مکاره سوروچینسکی نیز با مرگ آهنگساز نیمه‌تمام باقی‌ماند، اما قطعه رقص گپاک آن بسیار اجرا شده‌است.
خیال برانگیزترین اثر موسورگسکی که بسیار هم اجرا شده، تابلوهای نمایشگاه نام دارد. این اثر یک سوئیت است که از چندین موومان تشکیل شده و برای پیانو نوشته شده‌است. در هر یک از موومان‌های این اثر آهنگساز احساسش را راجع به نقاشیهای دوست نقاش و معمارش ویکتور هارتمن بیان کرده‌است. پنج ماه پس از درگذشت هارتمن، موسورگسکی به بازدید نمایشگاهی از آثار دوست دیرینش شتافت. تابلوهای نقاشی این نمایشگاه چنان او را تحت تأثیر قرار دادند که این سوئیت را در ده تابلو برای پیانوی سلو نوشت.حسنی، سعدی. «تفسیر موسیقی» (دوره کامل) بنگاه مطبوعاتی صفی‌علیشاه، تهران، ۱۳۳۱ قطعات مختلف به وسیله یک اینترلود به نام پرومناد (راه رفتن و قدم زدن) به هم مربوط می‌شود. اکثر آثار هارتمن از بین رفته‌اند و تنها این اثر موسورگسکی است که به هارتمن و آثارش جاودانگی بخشیده‌است. تابلوهای نمایشگاه توسط استادان بسیاری همچون موریس راول، کورساکف و لئوپولد استاکوفسکی برای ارکستر تنظیم شده‌است اما معروف‌ترین آن‌ها به موریس راول تعلق دارد.
اثر تک-موومان چندسازی "شبی بر فراز کوه سنگی" را شاید بتوان در کنار تابلوهای نمایشگاه معروف‌ترین قطعه موسورگسکی برشمرد. این اثر توصیف موزیکال یک کابوس است که در آن قهرمان داستان بر فراز کوهی عاری از دار و درخت، شاهد مراسم آیینی شیاطین و جادوگران است. شبی بر فراز کوه سنگی در دهه ۴۰ میلادی زمانی که به همراه "مریم مقدس" شوبرت در فیلم فانتازیا به کار رفت، بسیار معروف شد.
در میان کارهای دیگر آهنگساز می‌توان به پرستاری (۱۸۷۲)، بی-آفتاب (۱۸۴۷)، آهنگ‌ها و رقص‌های مرگ (۱۸۷۷) و آهنگ کک شیطان اشاره کرد. ضبط اولیه کارهای موسورگسکی به وسیله ولادیمیر رزینگ در دهه ۲۰ و ۳۰ صورت پذیرفت. ضبط بقیه آثار به وسیله بوریس کریستوف بین ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۷ و سرگئی لیفرکوس در ۱۹۹۳ انجام شد.