شاردن درباره ایران می گویدː به اعتقاد من میان همه سرزمین های گسترده دامن خاور زمین، خواه از نظر دیدن بدایع و شگفتی‌ها و معرفت به معارف، و خواه از جهت تحصیل سود مادی، که مورد توجه ملل دور قرار گرفته، ایران از هر جهت در مقام اول است. زیرا هواي این کشور بسیار ملایم و معتدل و پاکیزه است؛ مردمانش روشن اندیش و باهوشند؛ از نظر روح و احساس و تفکر به ما اروپاییان از اقوام دیگر نزدیکترند. در این سرزمین بسیار چیزها خوب یافته میشود که در دیگر کشورهای مشرق زمین نظیر آنها نیست. درباره هواي ایران اغراق نیست اگر بگویم در سراسر گیتی هواي کمتر کشوری به صافی و روشنی و پاکیزگی و سلامت هوای ایران وجود دارد. به تحقیق میتوان باور کرد که هوای ایران در بیشتر نقاط کشور کاملا خشک است، زیرا در این سرزمین دریاچه‌های پهناور و رودخانه ها و شط‌های پر آب وجود ندارد تا گرمای خورشید آب آنها را تبخیر و در فضا پراکنده کند. معمولاً عرض جغرافیایی هر محل، بیش از عوامل دیگر در سردي و گرمی آن اثر دارد، اما در ایران این عامل قطعیت ندارد، بلکه فرورفتگی‌ها و برجستگی‌ها، به سخن دیگر پست و بلندی هاي تند در تغییر هواي این کشور تأثیر و دخالت زیاد دارد. به طور کلی میتوان گفت جز در مناطق جنوبی و شمالی هوای ایران سرد است. مردم تندرست و خوش بنیه اند، رنگ چهره شان سرخ و سپید و زیباست. زن و مرد رشید و نیرومندند، و بدنشان خوش تراش می باشد؛ و چون میان محیط زیست و نیروهای فکری، و خصایص روحی و جسمی مردمان هر منطقه روابط خاصی در میان است، میتوان باور کرد که مردمان ایران ظریف طبع، هوشمند، نازك خیال، مصلحت نگر و عاقبت اندیشند. زود فهم، محتاط و دارای قوه تمیز و تشخیص میباشند؛ و با اینکه از یک سو با عثمانی و از دگر سو با هند همسایه‌اند، نه مانند عثمانی ها خشن و درنده خو، و نه همانند هندیان زود باور و کم فکر میباشند. ایرانیان فکر روشن، طبع ملایم، و قابلیّت تمدن پذیری و شهرنشینی دارند. این قاعده کلی است که اخلاق و رفتار و کردار هر ملت متناسب با دین و آیین آنهاست، و چون دین اسلام با ادیان دیگر مخالفت و مباینت تمام دارد، ترکان عثمانی به سبب همین تضاد مذهب پیوسته با مسیحیان سر خصومت دارند و در اندیشه جنگند، اما ایرانیان نه چنین اند، و طی قرن‌های گذشته هرگز به جنگ با مسیحیان برنخاسته اند. در سرزمین ایران مسیحیان بسیار زندگی نمیکنند. آنان که هستند پیوسته سر تسلیم و فرمانبرداری فرود می‌آورند، و چون ایرانیان به طبع مردمانی آرام و سازگار و داراي عواطف و احساسات انسانی میباشند هرگز تصادم میان آنان و مسیحیان روي نمیدهد. چنانکه یاد کردم ایرانیان لطیف طبع و منطقی و صاحب فکر روشن میباشند، و همین خصایص بلند و عالی آنان را به عالم ادبیات و هنر و علوم مختلف رهنمون میشود، و دیگران را به مصاحبت ایشان برمیانگیزد، و من به جدّ بر این باورم که در سراسر اروپا هیچ کشوري نیست که مردمان آن به قدر ایرانیان شیفته و دلباخته علم و هنر باشند و به تحصیل آن بکوشند. به سخن دیگر در هر شرایط و احوال به فراگرفتن معلومات تازه و کسب هنرهای جدید اهتمام می ورزند. حتی پیشه وران و کشتگران از مطالعه کتاب‌های خوب غفلت نمیکنند، و همه بر عموم، چندان که میسّرشان باشد فرزندان خود را به تحصیل دانش و هنر میگمارند. بچه هاي خود را از پنج سالگی به مکتب میسپارند، و میکوشند که آنان را وارد مدارس عمومی کنند. در آنجا نه تنها معلمین حق التعلیم نمیگیرند، بلکه به شاگردان کمک تحصیلی میدهند تا فقر و نداری مانع سوادآموزی هیچ کس نشود. بسیاری از آنان تنها به شوق و عشق دست یافتن به مراتب عالی دانش و ادب، و نه براي تحصیل ثروت از مطالعه و تحقیق نمی آسایند و عمر خود را وقف و نذر آموختن میکنند، و نه اندیشه زن گرفتن و افکار دیگر، و نه هیچ دلواپسی و نگرانی و دشواریهاي دیگر تا فرارسیدن مرگ مانع پیشرفتشان نمیشود. این شیفتگان دانش و ادب چنان به نشر علوم پايبندند که به منظور اینکه آنچه به صرف عمر و رنج بسیار آموخته اند به دیگران بیاموزند از صرف و بذل مال نیز دریغ نمی ورزند، و به شاگردان تنگ مایه خود کمک تحصیل میدهند. عالمانی که طبع عالی دارند و مقامات ظاهری و دولتی را پست و حقیر میشمارند و تعلیم و تعلّم را برترین و شریفترین کارها میدانند، همچنین بزرگانی که به گناهی از دربار پادشاهان رانده شده اند، غالباً به تعلیم دوستداران دانش و ادب میپردازند؛ از این کار لذت میبرند، بدان میبالند، و چندان شوق می ورزند که اگر در مجلس درسشان به جهتی شاگرد زیاد حضور نیابد با پراگندن مال به جبران آن اهتمام میکنند، زیرا بر این باورند بهترین و با برکت ترین مال آن است که در راه پیشرفت تعلیم و تربیت افراد اهل و مستعدي مصرف شود که قابلیّت و شوق دانش آموزي دارند، اما فقر چنان دامنگیرشان شده که رهایی نمیتوانند. طالب علمان ایران به آموختن انواع علوم علاقه دارند. آثار و مصنّفات دانشمندان یونان باستان در رشته‌های مختلف فلسفه، اخترگری، پزشکی، ریاضی در دسترس شان است، و از آنها بهره برمیگیرند. همچنین از تألیفات علماي عرب و بعضی از دانشمندان نامی ایران که آنان را هم تراز دانشورانی یونان میشناسند، سود میجویند. با وجود این مجاهدت ها باید سالیان بسیار بگذرد تا در میان جوامع علمی ایرانیان دانشورانی بلند نام همردیف علمای ما ظهور کند. دانشمندان ایران در ستاره شناسی اطلاعات وسیع و عمیقی دارند، و به تخصیص در الهیّات چنان پیش رفته اند که نظرات روشن و قابل توجهشان براي ما اروپاییان نیز در خور توجه میباشد. مخصوصاً نوشته هاي مذهبی آنان درباره صفات ذات باری‌تعالی متضمّن مطالب برجسته ایست که هم تراز با بهترین فصول کتاب‌های سن آگوستین و سن توماس میباشد.سفرنامه شاردن، مترجم اق‍ب‍ال ی‍غ‍م‍ای‍ی، جلد ۴، ص ۱۵۹۶ و ۱۵۹۵ و ۱۵۹۴.