moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
او در ۲۹ ژوئن سال ۱۹۵۷ در روستای گوگ‌تپه در حومهٔ عشق‌آباد به دنیا آمد. او در سال ۱۹۷۹ از دانشکدهٔ دندانپزشکی انیستیوی وزارت امور خارجهٔ ترکمنستان با مدرک فوق لیسانس در رشتهٔ دندانپزشکی فارغ‌التحصیل شده و سپس دکترای خود را در تخصص بهداشت اجتماعی دریافت نمود.
پس از مرگ نیازوف، بر اساس قانون اساسی ادارهٔ کشور پس از مرگ یا برکناری رئیس‌جمهور بر عهدهٔ شورای امنیت ملی می‌باشد و گمان می‌رفت عوض گلدی آتایف که ریاست شورای امنیت ملی را بر عهده داشت به قدرت برسد، ولی ناگهان پرونده‌های جنایی آتایف گشوده و از صفحهٔ قدرت کنار زده شد و شانس به دست گرفتن قدرت را از دست داد.
در ۲۶ دسامبر سال ۲۰۰۶ قربان‌قلی بردی محمداف در مجلس شورای ملی با حمایت اکثریت نمایندگان نامزدی خود را برای تصدی ریاست جمهوری ترکمنستان اعلام و در ۱۱ فوریهٔ سال ۲۰۰۷ با بدست آوردن ۸۹٫۲۳٪ کل آراء به عنوان دومین رئیس‌جمهور ترکمنستان انتخاب شد.
بر اساس گزارش سازمان‌های حقوق بشر، رئیس‌جمهور ترکمنستان در مدت کوتاهی پس از قدرت‌گیری یک نظام دیکتاتوری تمام عیار را ایجاد نموده و از نظر شاخص‌های آزادی و تنوع مطبوعات وضعیت کشور از کره شمالی بدتر شده‌است.https://rsf.org/en/turkmenistan
گنبد باز مربوط به دوره صفوی است و در نطنز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۴۴ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این بنای تاریخی در گذشته محلی برای تفریح و شکار پادشاهان صفوی بوده و قدمت آن به دوران شاه عباس بزرگ باز می‌گردد. طبق روایتی این گنبد را به‌دستور شاه عباس صفوی برای گرامیداشت یاد باز شکاری‌اش که لوند نام داشت برفراز کوه ساخته‌اند.
در سال‌های اخیر یک مسیر ۹۰۰متری توسط یکی از اهالی بومی برای رسیدن به این اثر تاریخی نشانه‌گذاری شده تا گردشگران به راحتی به این بنای تاریخی دسترسی داشته باشند.
بر روی سطحی دایره شکل به‌قطر تقریبی ۱۰ متر و بلندی ۸۰ سانتی‌متر الی ۳ متر بر قله کوهی به ارتفاع حدود 2هزار متر است، گنبد باز از آجر به شکل ۸ ضلعی ساخته شده است.
هر یک از درگاه‌های ۸ گانه آن به طول ۱۰۰ و عرض ۸۰ و بلندی ۱۸۰ سانتی‌متر است و به فاصله ۳۰ سانتی‌متر بالای هر درگاه دریچه‌هائی به ارتفاع ۹۰ سانتی‌متر تعبیه شده و هر درگاه و دریچه بالای آن از سمت خارج به ایوانی کوچک به طول ۲ و عرض ۱  و ارتفاع ۳ متر پایان می‌گیرد و کف ایوان‌ها را نیز با آجر چیده شده است.
درگاه این گنبد با ۱۱ پله مارپیچ که به سمت سقف محوطه داخلی گنبد از شمال شرقی به جنوب غربی می‌رود.
تپه ۶ کیلومتری غرب گنبد کاووس مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در ۶ کیلومتری غرب گنبد کاووس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
غارهای هوتو و کمربندhttps://www.visitiran.ir/fa/attraction/غارهای-کمربند-و-هوتو-بهشهرhttps://iranwonders.com/fa/articles-fa/334-غارهای-هوتو-و-کمربند-بهشهر یا به‌طور دقیق‌تر غار هوتو و غار کمربند مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان بهشهر، روستای تروجن (شهید آباد) واقع شده‌اند. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
غار هوتو در روستای تروجن (شهیدآباد)، در دامنه رشته کوه البرز، رو به غرب و در ابتدای ورودی شهر بهشهر و در فاصله پنجاه متری جفت خود، غار کمربند قرار گرفته و دارای دو مدخل در دو ارتفاع مختلف و یک سوراخ تهویه در سقف است. وجود رودخانه‌ای که از مقابل این غار می‌گذرد آن را تبدیل به مکانی مطلوب برای سکونت انسان غارنشین کرد.
غار هوتو و غار کمربند، به لحاظ کشف اسکلت انسان با قدمت حدود ده هزار سال معروفیت جهانی دارند. اهمیت غار و آثار کشف شده در آن تا به اندازه‌ای است که در برخی موارد از این غار به معدن طلای انسان‌شناسان یاد شده‌است. اسکلت‌های به دست آمده از این غار به انسان هوتو (Hotu man) مشهور است. تصاویری از این اکتشافات که در بین سال‌های سال ۱۳۲۷ و ۱۳۲۹ شمسی (۱۹۴۹ تا ۱۹۵۱ میلادی) و در بازه‌های زمانی مختلف به سرپرستی پروفسور کارلتون استیونز کون استاد دانشگاه پنسیلوانیا آمریکا انجام شده‌است، در بخش بایگانی موزه باستان‌شناسی و انسان‌شناسی دانشگاه پنسیلوانیا*http://www.archive.org/details/upenn-f16-4049_1951_Hotu_Man موجود است. انسان‌های غار هوتو از آخرین نسل از انسان‌های غارنشین و شکارگر بودند. بعد از این نسل، انسان با یادگیری کشت دانه و کشاورزی به تدریج از غارها بیرون آمد و با یکجانشینی، اجتماعات کوچک در کنار زمین‌های کشاورزی را پدیدآورد.
غار هوتوhttps://reiseniran.de/fa/غار-هوتو-بهشهر/https://pinorest.com/mag/cave-hotu/https://lastsecond.ir/blog/6793-hotu-cave-behshahr نام غاری است در نزدیکی بهشهر (مازندران) که در روستای تروجن (شهیدآباد) واقع شده‌است. این غار قدمتی تاریخی دارد و آثار مهمی دربارهٔ زندگی انسان‌های اولیه در آن پیدا شده‌است. این غار در در دوره پلیستوسن بر اثر ضربات موج آب درون صخره‌ای از جنس سنگ آهک بجا مانده از دوره ژوراسیک تشکیل شده‌است.
در حالی که کارلتون استیونز کون در بهمن ماه سال ۱۳۲۹ و برای بار دوم به قصد حفاری از غار کمربند به منطقه رفته بود، در انتهای عملیات، کارگران محلی به‌طور اتفاقی او را از وجود غاری دیگر در همان نزدیکی، یعنی غار هوتو، آگاه کردند. برخلاف غار کمربند، کسی در آن زمان در این غار سکونت نداشت.
عملیات حفاری از غار هوتو در تاریخ چهارشنبه، ۲۳ اسفند ۱۳۲۹ آغاز شد و در طول چهار هفته به تدریج بیش از ۱۰۰ متر از کف غار خاک‌برداری شد. دانشمندان در پایین‌ترین نقطه به سنگ‌ریزه‌هایی از عصر یخبندان با قدمتی حدود هفتادوپنج‌هزار سال رسیدند. در طول عملیات اکتشاف، دانشمندان به اسکلت‌های مربوط به ۳ انسان به همراه استخوان‌هایی از دو انسان دیگر دست یافتند:
تکه استخوان‌های پیداشده از عمق حفاری که به نظر می‌رسد با گذشت زمان و بر اثر سقوط تخته‌سنگ‌های غار تکه‌تکه شده‌اند، با ناخالصی‌هایی همراه بود. این تکه‌ها پس از انتقال به بیرون غار و زدودن ناخالصی‌ها، با لایه‌ای از صمغ عربی رنگ‌آمیزی می‌شد که از آن‌ها در برابر فرسایش هوا محافظت می‌کرد.
دانشمندان با کنار هم گذاشتن تکه‌های جمجمه‌های پیدا شده به مدل جمجمه این انسان‌ها با قدمت حدود ده هزار سال دست یافتند. شکل جمجمه اسکلت‌های پیدا شده در این غار با اسکلت‌های انسان نئاندرتال و انسان‌های پیلت داون* که در زمان مشابه زندگی می‌کردند تفاوت داشته و تا حد زیادی مشابه جمجمه انسان امروزی است. از همین رو «انسان هوتو» یکی از یافته‌های مهم دانشمندان بوده که تأثیر مهمی در دیدگاه انسان‌شناسان از نحوهٔ تکامل نسل انسان امروزی داشته‌است. دانشمندان جمجمه‌های به دست آمده را مربوط به اولین نسل‌های انسان امروزی می‌دانند که تقریباً به‌طور کامل و سالم نیز به دست آمده‌اند.
این غار در سال ۱۴۰۰ توسط تیمی از دانشگاه تهران به سرپرستی حسن فاضلی استاد باستان‌شناسی دانشگاه تهران مجدد کاوش شد و علاوه بر تکه استخوان‌ها، اشیاء سفالی زیادی نیز از این غار به دست آمد.
طبق کاوش‌های واندنبرگ در غار هوتو بهشهر سنگ‌ریزه‌ها و اسکلت سه انسان کشف شد که ۵۰۰۰ الی ۷۰۰۰ سال قبل (در کتاب تاریخ مازندران باستان ق. م ذکر شده) در این منطقه زندگی می‌کردند.
غار هوتو در غرب بهشهر واقع و آنچه در این مکان کشف شده شامل نشانه‌هایی از دوران یخچال، عهد آهن، نوسنگی، آغاز پارینه سنگی و اشیائی از سنگ چخماق که مربوط به پارینه سنگی بوده یافت شده‌است.
منوچهر ستوده در کتابش "از آستارا تا استارآباد" این مکان را دقیق‌تر شرح می‌دهد: سال ۱۹۵۱ م. گودالی عظیم کنده شد. از عمیق‌ترین نقطه این گودال به سنگ‌ریزه‌های عصر یخچال برخوردند. در این گودال طبقاتی از عهد آهن تا نئولیتیک و در پایین آن آثار پالئولیتیک دیده می‌شود. برای تحقیق بیشتر گودالی در طبقات دوران یخبندان کنده شد که شامل سنگ‌ریزه‌های سیاه بود. در فاصله میان هر یک ماسه و لای قرار داشت. کمی پایین‌تر قشری از سنگ‌ریزه‌های قرمز مخلوط با ماسه و پایین‌تر از آن قشری از سنگ‌ریزه‌های قرمز مخلوط با ماسه و خاک رس دیده شد. در این قشر اشیائی از سنگ چخماق بدست آمد که مربوط به عصر پالئولیتیک است. در قشر دیگر این طبقه بود که اسکلت سه انسان کشف شد.
بخشی از فیلم سینمائی افعی با بازیگری جمشید آریا (جمشید هاشم‌پور) در این غار تولید شده‌است.
تپه کلات خونچه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در جنوب شرقی درگز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه امامزاده دلاور مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان مانه و سملقان، روستای نجف واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
غلامرضا تپه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در بجنورد، ۲۸ کیلومتری غرب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۱۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
زمان بیک تپه مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در بجنورد، ۲۸ کیلومتری غرب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه منصوره مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شیروان، ۱۰ کیلومتر شمالغربی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه زیارت (سه تپه) مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شیروان، ۱۰ کیلومتر شمال غربی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه زیر فرودگاه قوچان مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در قوچان، شمال‌غربی فرودگاه قوچان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه مراوه تپه‌ای دست‌ساز مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است که در جنوب غربی شهر مراوه تپه در شمال شرق استان گلستان واقع شده‌است. این اثر در تاریخ ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ با شمارهٔ ثبت ۷۲۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این تپه در حدود دو کیلومتری شهر مراوه‌تپه و یک کیلومتری روستای یازگلدی قرار دارد. اسپند و شقایق از گونه‌های گیاهی شاخص بر روی این تپه است.
تپه آرتیان مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان درگز، روستای آرتیان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تلکی تپه * مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان درگز، جنوب یاریم تپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گرد کول (په گرد) مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان رودبار، روستای تتکابن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه کهنه گنبدلی مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سرخس، روستای گنبدلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۵۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سوزنی مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان قوچان، روستای شیروان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محوطه سنگ شیر مربوط به دوره اشکانیان است و در همدان، جنوب شرقی دامنه تپه مصلی، میدان سنگ شیر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۴۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قره مصلی مربوط به دوره اشکانیان است و در شهرستان بجنورد، روستای نجف آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه و قبرستان شمسی خان مربوط به دوره اشکانیان است و در شهرستان درگز، بخش لطف آباد، روستای شمسی خان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ریباتپه (روباه تپه) مربوط به دوره اشکانیان است و در شهرستان مانه و سملقان، بین روستای نجف و قره مصلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه لاخی مربوط به دوره اشکانیان است و در شهرستان مانه و سملقان، روستای ملا حسن واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه گبرخانه مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است و در شیروان، ۱۷ کیلومتر جنوبشرقی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه غازان بیگ مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است و در شهرستان درگز، روستای غازان بیگ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
آب انبارهای روستای خشت مربوط به دوره افشار است و در ۱۲ کیلومتری شمال غرب کلات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
از دیگر شاهکارهای دوره نادر در راستای تامین آب مورد نیاز در کنار تاسیسات انتقال آب قره‌سو به کلات، تعمیرات بند نادری و تاسیسات دروازه های مختلف ورودی ساخت حوض انبارهای روستای خشت است.
این تاسیسات منحصر به فرد که خود جلوه‌ای از ذکاوت نادر است تامین کننده آب مورد نیاز عمارت خشت که در یکی از مرتفع‌ترین نقاط کلات که فاقد هیچگونه چشمه یا رودخانه‌ای می‌باشد بوده است.
به دستور نادرشاه 366 حوض به تعداد روزهای سال با احتساب یک روز کبیسه در روستای خشت ساخته شد که برای هدایت آب به داخل آن‌ها راه‌آب‌هایی در تقاط مختلف ارتفاعات با سنگ و خشت و ساروج ایجاد و آب باران و برف به سوی این حوض‌ها هدایت می‌شد. در مسیر انتقال آب به حوضچه‌ها با قرار دادن خار و خاشاک و احداث حوضچه‌های کوچک با کم کردن سرعت آب یک سیستم تصفیه آب اجرا گردیده بود.
سقف حوضچه‌ها را برای مصون ماندن از از نور خورشید با طاق‌هایی هلالی شکل پوشانیده بودند که متاسفانه هیچ اثری از آن‌ها مشاهده نمی‌گردد. ابعاد خشت‌های بکار رفته در این تاسیسات 27*27 سانتی‌متر می‌باشد.
ایجاد تاسیسات آب انبارهای خشت این مجموعه را به طور کامل از نظر آب مورد نیاز به دیگر نقاط بی بهره می‌کرد و این آن چیزی بود که نادر را به چنین اقدامی وا می‌داشت زیرا هر حوض کفایتیک روز از سال را می‌نمود.
گفتنی است با تخریب حوض‌های نادری عمارت خشت و اهالی آن که خود بانیان اصلی تخریب حوض‌ها بودند با مشکل تامین آب مورد نیاز روبرو و مجبور شدند برای تامین آب شرب با استفاده از چهارپا و استرس سختی پیین رفتن از سینه کش کوه‌ها و دره‌های عمیق کوه‌ها را به جان بخرند. که البته در حال حاضر با حفر یک حلقه چاه در دهانه ورودی دربند ارغوان شاه و احداث یک منبع ذخیره، آب مورد نیاز این روستا و روستای گرو تامین گردیده است.
بند نادری یک سد قدیمی خاکی است که بنا به برخی گفته‌ها مربوط به دوره افشار است و در 5 کیلومتری شهرستان کلات، واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۶۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مصالح اصلی به کار رفته در این بند طبق گفته سازمان میراث فرهنگی از سنگ و ساروج است. البته این بند از زمان ساخت، بالاخص در چند سال دهه اخیر، چندین بار مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است و به دلیل حفاظت از این بنای تاریخی، در دهه 90 شمسی، رفتن به روی خود سد توسط سازمان میراث فرهنگی ممنوع شد و به دور آن میله‌های آهنی جهت حفاظت بیشتر، قرار گرفت.
در نما و پوشش این بند از آجرهای قرمز رنگ استفاده شده‌است. دیوار سد دارای حالت نیم دایره و شبیه سدهای هلالی با فرورفتگی بسیار کم می‌باشد. به طوری که اگر از نزدیک به مصالح درون بند نگاه کنید، متوجه ساروج و سنگ‌های به کار رفته در آن می‌شوید.
ارتفاع این بنا از کف رودخانه طبق گفته سازمان میراث فرهنگی 25 متر و عرض آن بیش از 7 الی 12 متر می‌باشد. گفتنی است هرچقدر از خود بند به سمت خارج از شهر کلات حرکت کنید و به روستای قله‌زو نزدیک‌تر شوید، ارتفاع و عرض کوه‌های اطراف شماافزایش می‌یابد و دره‌ها عمیق‌تر می‌شود به طوری که برخی از افراد، دره‌های اطراف شهر قله زو را به عنوان یکی از عمیق‌ترین دره‌های ایران می‌شناسند.
این بند دارای سه دهانه عمودی به فواصل مختلف می‌باشد که دو دهانه زیرین برای کاهش فشار آب و دهانه سوم که در قسمت بالا است به منظور تقسیم آب تعبیه شده‌است. هدف کلی از اهداث این سد، تقسیم آب بین مزارع کشاورزی و جلوگیری از هدر رفت آن به کشور ترکمنستان بود.
این بند در حدود 5 کیلومتر پایین‌تر از شهر کلات به سمت روستای نفطه و قله‌زو و بر روی رودخانه ژرف‌رود ساخته شده‌است.
ناگفته نماند به دلیل قرار دادن میله‌های آهنی در اطراف بند، رفتن به بالای بند برای گردشگران و عموم مردم امکان‌پذیر نیست اما می‌توان از پشت میله‌های محافظتی، به راحتی بند را مشاهده کرد.
اهالی کلات این سد را به نادرشاه افشار نسبت می‌دهند اما بعضی از محققین، ساختمان آن را از آثار الغ بیگ فرزند شاهرخ گورکانی می‌دانند. اما به نظر مهدی بامدادی در کتاب آثار تاریخی کلات و سرخس، بنای سد را مربوط به سلجوقیان و بالاخص سلطان سنجر سلجوقی می‌داند.
الراند
برج‌های دیده بانی مربوط به دوره افشار است و در کلات، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه بزنگان مربوط به دوره افشار است و در شهرستان سرخس، بخش مرزداران ـ روستای بزنگان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دروازه چوب بست مربوط به دوره افشار است و در شهرستان کلات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه فرود مربوط به دوره افشار است و در شهرستان کلات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
دربند نفتی مربوط به دوره افشار است و در شهرستان کلات، دروازه شرقی دژ کلات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دروازه دهچه مربوط به دوره افشار است و در شهرستان کلات، ورودی غربی به دژ کلات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دروازه گشتانه مربوط به دوره افشار است و در شهرستان کلات، در جبهه شرقی دژ کلات واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خانه قاضی مربوط به دوره زند است و در بوشهر، محله بهبهانی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۶۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه کول (قلعه تپه) مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان رودبار، روستای انار کول واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه میر شمس الدین لاهیجانی مربوط به دوره صفوی است و در لاهیجان، خیابان شهدا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۴۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
اين آرامگاه در محلهٔ اردو بازار لاهيجان قرار دارد. بالاى تاق‌نماهاى هشت‌گانه بنا، ميان دو حاشيهٔ گچ‌برى شده، قصيده‌اى ۱۵ بيتى با خط نستعليق خوش گچ‌برى شده است.
اين بنا داراى يک حياط در مرکز و سه ايوان در جبهه‌هاى شمال، شرق و غرب است. طول و عرض کلی بقعه ۵/ ۱۵ در ۵/ ۱۵ متر است دیوارهای بنا از نوع دیوارهای باربر آجری ساده و به صورت راسته چین است. ضخامت دیوارها بین ۴۰ تا ۴۵ سانتیمتر است. چهار در ورودی در چهار جهت اصلی نصب و بالای هر یک خفنگی تعبیه شده است. خفنگ بالای درهای جنوبی و شرقی از ترکیب گره چینی چوبی و شیشه های رنگی است.
عمارت کلاه فرنگی عشرت آباد (یا کاخ عشرت‌آباد پیشین) ساختمانی از دوره قاجار است که در خاور تهران، در میدان عشرت‌آباد (میدان سپاه)، پادگان عشرت‌آباد (پادگان ولیعصر) جای گرفته‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
عمارت کلاه فرنگی عشرت‌آباد در شرق تهران کنونی و شمال شرقی تهران قدیم بیرون از دروازه شمیران بین نگارستان (میدان بهارستان) و قصر قاجار (زندان قصر) جای داشت و در سال ۱۲۹۱ قمری به فرمان ناصرالدین شاه قاجار ساخته شد. این عمارت در میان باغ عشرت‌آباد قرار داشت که کاخ‌ها و کوشکهای پهناور و بزرگ داشت. در میانه باغ، حوض و چشمه و فواره‌های گوناگونی وجود داشت و دور تا دور این حوض بزرگ، نزدیک به سی خانه کوچک دو اتاقه به شکل نیم دایره ساخته شده بود که در و پنجرهٔ چوبی آن‌ها به سوی مرکز حوض باز می‌شد و در هر یک از آن‌ها یکی از زنان شاه زندگی می‌کردند. این باغ بیشتر مکان برگزاری مراسم عروسی و تفریحات شاه بود و در آن ساختمان کلاه‌فرنگی، به صورت برج چهار طبقه ساخته شده بود که پوشش سقف طبقه چهارم از شیروانی و طبقه سوم آن دارای شاه‌نشین با آینه کاری و مقرنس بود.
این کاخ از کاخ‌های ییلاقی ناصرالدین‌شاه در بیرون از حصار تهران بود که پس از سرنگونی دودمان قاجار، کاخ و خانه‌های پیرامون آن در اختیار نهادهای نظامی قرار گرفت. این کاخ همچون کاخ سلطنت‌آباد، قصر فیروزه و کاخ نیاوران که در مناطق پیرامونی تهران ساخته شده بودند بیشتر کاربری تشریفات و ییلاقی داشتند.
پس از سرنگونی دودمان قاجار این باغ و کاخ همراه با خانه‌های دور حوض برای کاربری پادگانی به شهربانی واگذار شد و از آن رو آن را پادگان «شهربانی» یا «عشرت‌آباد» نامیدند. از همین رو تاریخچه عمارت کلاه‌فرنگی «عشرت‌آباد» با نظامیان همراه شد، تا جایی که زندان درون پادگان به نام «زندان عشرت‌آباد» خوانده می‌شد. آیت الله خمینی نیز پس از رویداد ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ به‌مدت یک ماه و هفت روز در این زندان بازداشت بود. پس از چند سال این پادگان به نیروهای گارد پهلوی واگذار شد. در زمان انقلاب ۱۳۵۷ یکی از راهبردی‌ترین تسخیرهای انقلابیون بود. در جریان تسخیر پادگان بنای کاخ عشرت‌آباد هم بسیار آسیب دید و هنوز هم آثار تیر و گلوله بر دیوارها و بدنه آن دیده می‌شود. با پیروزی انقلاب این پادگان توسط نیروی‌های سپاه پاسداران مصادره شد و بعدها به نیروی هوایی سپاه اختصاص یافت که به نام «پادگان ولیعصر» تغییر نام پیدا کرد.
این بنا در سال ۱۳۴۶ در سیاهه آثار ملی ثبت شد اما به دلیل نظامی بودن محوطه امکان بازدید و نگهداری و بازسازی وجود نداشت. هم‌اکنون از همه خانه‌های کوچک، محوطه و کل مجموعه تنها کاخ اصلی بر جای مانده‌است.
کاخ عشرت‌آباد پس از نخستین سفر ناصرالدین شاه به فرنگ ساخته شد. معماری این بنا منسوب است به علی‌محمد صانعی (معمارباشی) از معماران برجسته‌ که با ابتکار شخصی خود انقلاب و تجددی در معماری تهران به وجود آورد. این عمارت با الگوی معماری ایرانی در چهار طبقه بنا نهاده شده‌است. این بنا در دوره‌ای به عنوان خوابگاه انیس‌الدوله یکی از همسران ناصرالدین شاه اختصاص داده شد و در جنوب شرق این عمارت حوض دایره‌ای بزرگی قرار گرفته که آب آن با آب قنات پر می‌شده‌است.
به‌دلیل جای گرفتن محوطه کاخ در درون یک پادگان، هم‌اکنون امکان بازدید همگانی وجود ندارد. با این حال شهرداری تهران در میانه‌های دهه هشتاد خورشیدی عملیات ساخت گذر بزرگراه صیاد شیرازی را از کنار این مجموعه آغاز کرد که زمینه آزاد شدن بخشی از حصار پادگان را فراهم آورد تا به موجب آن کاخ عشرت‌آباد از بیرون از پادگان دیده شود. البته کاخ همچنان درون حصار پادگان است، گرچه پس از دیدار رئیس شورای شهر تهران گفتگوهایی برای در اختیار گذاردن فضا برای بازدید گردشگران انجام شد.
همچنین در دیدار رئیس شورای شهر تهران قرار شد با یاری نهادهای شهرداری تهران، سپاه پاسداران (که عمارت نامبرده درون پادگان نظامی این نهاد جای گرفته) و سازمان میراث فرهنگی این ساختمان مرمت و بازسازی شود و به عنوان یک گنجینه و موزه درهای آن به روی همگان باز شود. این عمارت به دلیل دربرداشتن همه هنرهای سده سیزدهم هجری خورشیدی (از آن میان نقاشی، آینه‌کاری و مقرنس‌های زیبا و حتی بخش‌های آسیب نخورده نخستین کاغذ دیواری‌ها) می‌تواند به موزه هنرهای ایران در قرن سیزدهم هجری خورشیدی تبدیل شود.
بقعه امامزاده محمد و ابراهیم مربوط به دوره ایلخانی - دوره صفوی است و در ۱۵ کیلومتری جنوب شهرستان شهرضا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
امامزاده حمزه رضا (گور تیمور) مربوط به دوره غزنویان - دوره ایلخانی است و در شیروان، ۹ کیلومتر شمالغربی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شیر تپه مربوط به صدر اسلام تا دوره افشار است و در شهرستان سرخس، روستای شیر تپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کندکلی مربوط به صدر اسلام تا دوره افشار است و در شهرستان سرخس، دهستان سرخس، روستای کندکلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه خرابه و رباط چاهک مربوط به سدهٔ ۴ تا ۶ ق است و در شهرستان مشهد، بخش رضویه، روستای چاهک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه و قلعه خرابه مزدوران مربوط به سدهٔ ۵ ه.ق تا دوره صفوی است و در بین مشهد و سرخس، روستای مزدوران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده رحمن و امامزاده زید مربوط به سدهٔ ۷ تا ۹ ه.ق است و در شهرستان کرج، روستای پلنگ آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بقعه امامزاده کبری وام صغری مربوط به اواخر دوره صفوی است و در شهرستان اشتهارد، بخش اشتهارد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه روزه مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است و در ۱۲ کیلومتری غرب آزادشهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه نظام آباد بالا مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است و در ۱۲ کیلومتری غرب گنبد کاووس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
داغیان تپه بزرگ مربوط به اواخر هزاره دوم پیش از میلاد است و در ۲۲ کیلومتری غرب شهر قوچان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سه تپه خان ببین مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است و در خانببین، ۵ کیلومتری غرب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه غرب پادگان قوچان مربوط به اواخر هزاره دوم پیش از میلاد است و در قوچان، غرب پادگان شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سنجران مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است و در شهرستان آزادشهر، ۱ کیلومتری جنوب غرب تپه روزه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کش مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است و در شهرستان بهشهر، روستای کوهستان (بهشهر) واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دو تپه علی‌آباد مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است و در شهرستان علی‌آباد، روستای علی‌آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه محض آباد مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است و در شهرستان گرگان، روستای محض آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه بلبل (سه تپه) مربوط به اواخرهزاره ۲ قبل از میلاد است و در بجنورد، جنوب شرقی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
نرگس تپه مربوط به اواسط هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان گرگان، روستای علی‌آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در هفت کیلومتری شمال شهر گرگان و ۳۵ کیلومتری شرق دریای مازندران قرار دارد. این تپه در سال‌های ۸۵–۱۳۸۳ توسط کارشناسان اداره کل میراث فرهنگی استان گلستان مورد کاوش قرار گرفته و در طی این پژوهش‌ها آثار معماری، تدفین‌های انسانی، اشیای سفالی، فلزی، استخوانی کشف شده است
تپه صندل آباد مربوط به قبل از اسلام تا سدهٔ ۳ ه.ق است و در شهرستان بجنورد، بین روستاهای حمزانلو و صندل آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شهر عتیق قوچان مربوط به سده ۵ و ۶ ق است و در ۸ کیلومتری غرب شهر قوچان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه حکم آباد مربوط به سده ۶ ق تا دوره صفوی است و در شهرستان قوچان، ۲۲ کیلومتری غرب شهر قوچان به روستای شیروان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گنبد زنگوله مربوط به سدهٔ ۷ ه.ق است و در دامغان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این گنبد کلا از خشت خام ساخته و پرداخته شده و ساختمان آن را مربوط به دوره سده هفتم هجری می‌دانند. شیوه معماری این گنبد و چگونگی توزیع فشار گنبد به پایه‌های آن بسیار جالب و مورد توجه معماران و باستان شناسان است.
محوطه سازی اطراف این بنا در زمستان 1399 با همکاری شهرداری دامغان انجام شد.
گلور تپه مربوط به سده‌های متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان فاروج، روستای برگرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
داغیان تپه کوچک مربوط به هزاره اول پیش از میلاد است و در ۲۲ کیلومتری غرب شهر قوچان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دوین تپه مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شیروان، ۱۸ کیلومتر جنوب شرقی شهر شیروان روستای دوین واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه برزل آباد مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شیروان، ۱۶ کیلومتری شرق شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
یاس تپه مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در علی‌آباد، ۱ کیلومتری غرب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه طویل (تپه اکبرآباد) مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در فاروج، غرب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه جلیغا سی مربوط به هزاره اول پیش از میلاد است و در قوچان، سر راه شیروان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه حیدرآباد (تپه چالگی) مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در گرگان، ۱۲ کیلومتری غرب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه زوباران * مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان درگز، روستای زوباران واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه فیروزه مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان سرخس، بخش مرکزی ـ روستای گنبدلی واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۵۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه چکی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان فاروج، گنبد تپه نجف آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه خلق آباد مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان فاروج، روستای خلق آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه ۱۴ کیلومتری غرب گرگان مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان گرگان، روستای کفشگیری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شاه آباد مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان مانه و سملقان، روستای کربک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۱۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه بیار مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان مانه و سملقان، روستای بیارد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه لمسک مربوط به هزاره اول قبل از میلاد تا دوره ساسانیان است و در گرگان، ۷ کیلومتری غرب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه قلی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد و دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان گرگان، روستای علی‌آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه سعدآباد مربوط به هزاره اول قبل از میلاد و دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان گرگان، روستای سعد آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه نظام آباد پائین مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است و در ۱۲ کیلومتری غرب گنبد کاووس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۲۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گت تپه کش (تپه بزرگ بغل) مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است و در شهرستان بهشهر، روستای کوهستان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۴۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه تفی مربوط به هزاره دوم و اول قبل از میلاد است و در شهرستان درگز، بخش چاپش لو، روستای کماج خور واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه پاسگاه مربوط به هزاره ۵ - دوره ساسانیان است و در درگز، جنوب یاریم تپه، روبروی کلانتری ۱۲ واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه ارگ شیروان (تپه نادری شیروان) مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد است و در شیروان، داخل شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه باستانی ارگ شیروان عظیم‌ترین و مهم‌ترین محوطه باستانی شمال شرق کشور و از کهن‌ترین مراکز فرهنگ و تمدن در خطه خراسان شمالی است.
این اثر باستانی از اولین محوطه‌های مسکونی حاشیه رودخانه اترک محسوب می‌شود که همانند کوهی در داخل شهر باستانی شیروان قرار گرفته و بر دشت شیروان اشراف داشته و رود اترک از مجاورت آن می‌گذرد.
تپه باستانی ارگ شیروان بزرگترین تپه دست ریز خاکی ایران است که ۲۵ متر ارتفاع و ۹۰ متر قطر دارد که به علت فرسایش بتدریج از ارتفاع تپه کاسته شده که سابقاً مرکز حکومت و فرماندهی خطه شمال خراسان بوده‌است.
این محدوده تاریخی دارای حصار و چهار برج مرتفع بوده که عمارت حاکم بر بلندایش مستقر بوده و دور تا دور آن دیوار شهر بند قرار داشته‌است.
سفال‌های به دست آمده از تپه باستانی ارگ شیروان نظیر تپه باستانی (یاریم تپه درگز) است و نوع سفال‌ها قرمز با نقش سیاه مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد (هفت هزار سال قبل) می‌باشد و به عنوان کهن‌ترین زیستگاه خراسان شمالی مورد تحقیق و بررسی و پژوهش باستانشناسان ایرانی و خارجی قرار گرفته‌است.
با توجه به قبور زرتشتی در اطراف تپه مذکور و روستاهای قدیمی گلیان و تپه خانلق (محل فعلی منبع آب شیروان) و بعضی از آداب و رسوم مردم شیروان زندگی زرتشیان در شیروان را تأیید می‌نماید.
تپه باستانی ارگ شیروان در روزگاران گذشته محل برگزاری کشتی پهلوانی باچوخه خراسان نیز بود، این تپه بزرگ دست ریز دارای دو کانال سفالین در قسمت شمال و جنوب تپه بود که آثار آن هنوز هم دیده می‌شود.
طبق اظهارات معمرین و باستان شناسان از کانال شمالی آب قنات میرک آباد شیروان به سطح تپه انتقال می‌یافت (توسط عوامل حاکم) و در آنجا آب انبار می‌شد و کانال جنوبی حکم فاضلاب را داشت.
عمارت تپه باستانی ارگ شیروان دارای شاه‌نشین اندرونی و بیرونی بود که تماماً از خشت خام و گل و آرچه (سرو کوهی) احداث شده بود که برج چهارگانه فقط دید اطراف را داشتند (از برج‌ها داخل و سطح تپه دیده شد).
فواصل برج ۷۰ ذرع، بلندی برج ۶ ذرع و حصاری (دیواری) به ارتفاع بیش از چهر متر داشت و تنها در ورود و خروج در ضلع شرقی قرار داشت، تپه باستانی ارگ شیروان برای چندمین بار به‌تازگی (آذرماه ۱۳۸۹)، هم توسط باستان شناسان گمانه زنی گردید.
در بهمن ۱۳۹۹، رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شیروان گفت: عرصه و حریم سه تپه ارگ باستانی، ارگ استقلال و تپه گلول در این شهرستان خراسان شمالی مطالعه و تعیین تکلیف شدند.
https://www.irna.ir/news/84221671/%D8%B9%D8%B1%D8%B5%D9%87-%D9%88-%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%B3%D9%87-%D8%AA%D9%BE%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D8%B4%D8%AF
تاتار تپه پائین مربوط به هزاره۲ و ۱ قبل از میلاد است و در بجنورد، ۲۸ کیلومتری غرب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تاتار تپه بالا مربوط به هزاره۲ و ۱ قبل از میلاد است و در شهرستان بجنورد، روستای تاتار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سریوان تپه مربوط به هزاره۲ و ۱ قبل از میلاد است و در شهرستان بجنورد، روستای سریوان تپه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۱۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شباندر مربوط به هزاره۲ و ۱ قبل از میلاد است و در شهرستان مانه و سملقان، روستای کریک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۱۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه۱ کیلومتری شمال غربی تپه روزه در شهرستان آزادشهر، ۱ کیلومتری شمال غرب تپه روزه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه خونچه در شهرستان درگز، روستای خونچه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه تخت دختر در شهرستان کلات، روستای گرو واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۶۶۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه دهکده تک چنار (یکه‌چنار) در استان گلستان، شهرستان مراوه‌تپه، روستای یکه‌چنار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۲۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه بزی (قلعه خان لنجان) مربوط به اواخر دوره ساسانیان تا دوره سلجوقیان است و در شهرستان مبارکه، جاده سیمان سپاهان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چهل دختران مربوط به دوره ایلخانی است و در کاشان ـ محله سلطان میر احمد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه زیویه (گنکه سوراخ) مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان سقز، بخش زیویه، روستای زیویه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. از این تپه باستانی اشیا با ارزش بسیاری کشف شده که همگی در موزه ایران باستان قرار دارند. این تپه باستانی اکنون شرایط مساعدی ندارد و نگهداری از آن به‌طور شایسته‌ای صورت نمی‌گیرد.وامقی، ایرج، "گنجینه غارت شده"، نشر دانش، شماره ۲۹، مرداد و شهریور ۱۳۶۴
تپه تابانی مربوط به دوره ساسانیان است و در شرق بوکان، ساری قامیش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کلک آبی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد تا دوره ساسانیان است و در حومه بوکان، ساری قامیش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شیخان کوچ مربوط به هزاره اول قبل از میلاد تا دوره ساسانیان است و در حومه بوکان، ساری قامیش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۶۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه آسیاب کهنه در شرق شهرستان بوکان، ساری قامیش واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
محل گچ گنبد مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان دالاهو، دهستان بانزرده، منطقه بابا یادگار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شوشاب مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان ملایر، بخش جوکار، روستای شوشاب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۶۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ارگ نوشیجان مربوط به دوره مادها - دوره هخامنشی - دوره ساسانیان است و در شهرستان ملایر، روستای شوشاب واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۶۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
ارگ نوشیجان که در ۱۶ کیلومتری شهر ملایر قرار گرفته‌است، بر بلندای تپه‌ای ساخته شده که از دور، توجه هر بیننده‌ای را به سمت خود جذب می‌کند. در ارگ نوشیجان در سال‌های گذشته، حریم مجموعه و ایجاد کمپینگ و تجهیزات گردشگری ساخته شده‌است. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این ارگ، دست‌نخوردگی و عدم بازسازی آن بوده، که سبب دست نخوردن این اثر تاریخی بزرگ در دوره مادها شده‌است.
ارگ نوشیجان یکی از آثار تاریخی ارزشمند باستانی است که با ارتفاع ۴۰ متری روی یک تپه قرار گرفته‌است. نوشیجان در لغت احتمالاً به معنی جایگاه نوش یا جایگاه انوش بوده‌است. نوش یا انوش ظاهراً نام خانمی است که بر این منطقه حکمرانی می‌کرده‌است. تپه نوشیجان در سال ۱۳۴۳ خورشیدی مورد شناسایی قرار گرفت و در سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۶ طی ۶ فصل باستان‌شناسی توسط مؤسسهٔ ایران‌شناسی بریتانیا به سرپرستی دیوید استروناخ عملیات کاوش و مرمت در تپه انجام گرفت. دستاورد فعالیت‌های این هیئت، شناسایی سه دوره معماری باستانی متعلق به دوران مادها، هخامنشیان و اشکانیان است.
پل بیستون که با نام‌های پل کهنه، پل شاه عباسی، پل صفوی، پل نادرآباد و پل دینورآب نیز شناخته می‌شود، پل و سازه‌ای است مربوط به دوره صفوی که در بخش شرقی شهر بیستون جای گرفته‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
شواهد و مدارک به جا مانده نشان می‌دهد که پایه‌های پل بیستون در اواخر دوره ساسانی ساخته شده ولی همانند بسیاری از دیگر سازه‌های ساسانی بیستون که ناتمام مانده‌است. در سده چهارم هجری فرمانروایان محلی حسنویه آن را تکمیل کردند که از آن تنها طاق‌های دهانه دوم و سوم و پشتبندهای مدور آن به جا مانده‌است. در دوره ایلخانی، دهانه پنجم پل به همراه پشتبندهای مثلثی بازسازی گردید. افزون بر این برای تأمین آجرهای دهانه پل، کوره‌های آجرپزی در شمال غربی آن ایجاد کرده‌اند. نمای پل در دوره صفوی و طاق چهارم در دوره پهلوی بازسازی گردید.
پل بیستون در حاشیه شرقی بیستون، بر روی رودخانه دینورآب و در سر راه قدیم کرمانشاه به صحنه قرار دارد.
پل بیستون 144 متر درازا و 60/7 متر پهنا دارد و با سویه خاوری-باختری (شرقی – غربی) ساخته شده‌است. این پل دارای پنج دهانه است که طاق همه دهانه‌ها به جز دهانه چهارم از طاق‌های جناغی هستند و طاق دهانه چهارم از نوع طاق‌های هلوچین یا بیضی نزدیک به دایره است. پایه‌های پل به جز پایه‌های کناری، دارای پلان شش ضلعی است که هر کدام از سه بخش تشکیل شده‌است. بخش میانی به شکل مکعب مستطیلی است که در دو طرف این مکعب، هم پادسو با جریان آب و هم همسو با جریان آب، آبشکن های مثلثی قرار دارد. در نمای شمالی و جنوبی پل بر روی هر کدام از آبشکن‌ها، پشتبندهای مثلثی و گردی از آجر ساخته‌اند که نقشی اساسی برای جلوگیری از رانش قوس دهانه‌های پل دارد. پایه‌های پل از سنگ و ملاط گچ ساخته شده‌است. روکار پایه‌ها را با سنگ‌های مکعب مستطیل شکل تراشیده شده و قسمت داخلی پایه‌ها را با قلوه سنگ، لاشه سنگ و ملاط گچ ساخته‌اند. دهانه‌های پل از آجر با ملاط گچ و گذرگاه پل بیستون از قلوه سنگ‌های رودخانه‌ای و ملاط گچ ساخته شده‌است.
[]تپه بالا مشهد ذلف آباد مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان فراهان، روستای مشهد ذلف آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه بالا روستای مشهد ذلف آّباد، اخیراً چندین بار مورد دستبرد افراد ناشناس قرار گرفته است.
[دهیاری روستای مشهد ذلف آباد،آقای آرش رفیعی مشهدی فراهانی]
مدرسه و خانه حسینیان مربوط به سدهٔ ۷ و اوایل سدهٔ ۸ ه.ق است و در یزد، نزدیکی باروی شهرو دروازه مالمیر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مدرسه کمالیه مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در یزد، میدان امام، خیابان ساحلی واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد شاه ولی (مسجد امام) مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در تفت، محله بازار واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد شاه ولی معروف به مسجد جامع تفت ، در میدان مرکزی و خیابان ساحلی شهر تفت واقع شده است. بنای این مسجد، از خشت و آجر و مزین به کاشی های قدیمی و زیباست که گرمخانه‌ ای در ضلع غربی با طاق و تویزه آجری کاربندی شده و یک شبستان زمستانی و تابستانی با ایوان‌ هم دارد.
بر سر در ورودی مسجد شاه ولی درب آهنی بزرگی نصب شده که با کاشی های رنگین در دور تا دور آن مزین گردیده است. پنجره های مشبک کاشی کاری شده ای در دو طرف این سردر وجود دارد که یک درب کوچک چوبی خراطی شده با نقوش هندسی و مشبک به همراه کتیبه ای قرآنی، در آن قرار داده شده است.
مسجد شاه ولی یک محراب ساده دارد که با کتیبه سنگی کاملا سفید مربوط به سال ۸۷۳ هجری پوشیده شده و بر روی آن آیات قرآنی حک گردیده است. چند نقش و نگار تزئینی در وسط محراب، سه کتیبه سنگی و پنجره مشبک کاشی کاری شده هم در بالای آن دیده می شود، منبری چوبی نیز در کنار این محراب با نقش ستاره داوود جلوه گری می کند.
سرتاسر مسجد شاه ولی تفت تا ارتفاع یک متری دارای کاشی کاری با اشکال فیروزه ای رنگ شش ضلعی و در قاب کاشی معرق، طراحی گردیده اند.
اهمیت این بنا، در شیوه برپا کردن گنبد آجری و دو پوسته پیوسته آن با کاربندی های زیبا می باشد که زمینه ۴ گوشه آن، بدون هیچ چین و شکنجی گرد شده است. مجموعه شاه ولی تفت - سفر به یزد
این مسجد کمی پیش از زمان جهانشاه قره قویونلو ساخته شده‌است.
همانند مسجد کبود تبریز در بین دو شیوهٔ آذری و اصفهانی ساخته شده.
گنبد آن دو پوسته پیوسته‌است و روی کاربندی نهاده شده و زمینهٔ چهار گوشهٔ آن بی هیچ چین و شکنجی چنبره و گرد شده‌است.
درگاه‌ها و روزن‌های آن بسیار خوش‌اندام و زیباست.
برخی آرایه‌های آن فروریخته و گج اندود شده‌است.سبک‌شناسی معماری ایران - دکتر محمد کریم پیرنیا
مزار احمد و شیخ محمد فهادان مربوط به سدهٔ ۸ ه.ق است و در یزد، غرب مسجد جامع کبیر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۷۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مجموعه سلطان محمود مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در شهرستان صدوق، روستای بندر آباد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۶۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
بقعه آقا شاه بالو زاهد آملی مربوط به سدهٔ ۹ (۸۴۰ ه.ق) است و در شهرستان نور، در جاده امل به چمستان در روستای اهودشت واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۶۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
آقا شاه بالو زاهد آملی از عرفای اواخر قرن ۷ و اوایل قرن ۸ هجری قمری و استاد شیخ خلیفه مازندرانی چهره اصلی عرفانی و مقاومت نهضت سربداران خراسان در عهد حکومت مغولان بوده است. بنای آجری با گنبدی مخروطی و تزئینات کاشی‌کاری بر روی مرقد آقا شیخ بالو زاهد ساخته شده که از آثار مهم تاریخی مازندران به شمار می‌رود.
معبد یا مسجد غار مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان آذرشهر، بخش مرکزی، روستای بادامیار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
معبد و آرامگاه (ملا معصوم) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان -قرن ۹ ه.ق است و در شهرستان مراغه، بخش مرکزی، روستای ورجوری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه باروج (قلعه باروج) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در داخل مرند واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه ابرغان مربوط به دوران تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان سراب، بخش مرکزی روستای ابرغان واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قبرستان پیر احمد کندی در روستای پیر احمد کندی و در کوه آغداش همین روستا واقع شده است. این قبرستان مربوط به دوره ساسانیان است و در ۸ کیلومتری شهر آواجیق،۳۰ کیلومتری چالدران و ۴۵ کیلومتری شهر ماکو واقع شده است . این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۰۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
چهارطاقی ساسانی آغمیون مربوط به دوره ساسانیان است که در شهرستان سراب، بخش مرکزی، روستای آغمیون جای گرفته‌است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این چهارطاقی که در ۱۲ کیلومتری شمال خاوری شهر سراب قرار دارد، دارای گنبدی از قلوه سنگ با ملاط آهک به بلندای یک متر و نیم است. بنای آن که دارای ورودی بلندی است از سنگ قلوه و تراشیده ساخته شده؛ بلندی اصل بنا به جز گنبد آن ۴ متر و مساحت درونی آن ۱۶ متر مربع است.
ساختمان چهارطاقی همانندی کامل به معماری دوره ساسانیان دارد. در درون این چهارطاقی گوری دیده می‌شود که در روی آن تاریخ ۷۰۸ هجری قمری نگاشته شده‌است.
مسجد مِهرآباد یکی از مسجدهای تاریخی شهر بناب است که در مرکز این شهر و در میدانی به همین نام قرار گرفته‌است. بنای این مسجد براساس کتیبهٔ موجود در ضلع شمالی آن به سال ۹۵۱ هجری و دوران حکومت شاه تهماسب یکم رسیده و بانی آن بی‌بی‌جان خانم منصوربیگ بوده‌است. مسجد مهرآباد دارای شبستان، صحن و مناره‌های کاشی‌کاری‌شده‌است.
این مسجد یکی از چندین مسجد ساخته شده به دست صفویان در بناب است و در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. سر ستون‌های این اثر معماری، یکی از جلوه‌های هنر ایرانی در دوره صفوی است. حمام تاریخی مهر آباد نیز روبروی همین مسجد واقع شده‌است.
شبستان اصلی مسجد مهرآباد در بخش جنوبی صحن قرار گرفته و به شکل مستطیل است. مکانی به شکل بالکن نیز برای تجمع بانوان در ضلع شمالی آن ایجاد شده‌است. ۳۰ ستون چوبی با پایه‌های سنگی و سرستون‌های مقرنس‌کاریشده که مشابه مسجد گزاوشت است، سقف این شبستان را که با طرح‌های ترنج و گیاه و به رنگ‌های آبی، سبز، زرد، قرمز و نارنجی نقاشی شده، نگه داشته‌است.
مهراب مسجد مهرآباد در ضلع جنوبی شبستان واقع شده و دو پنجره که بعدها مرمت شده‌اند، در دو طرف آن قرار گرفته‌اند. در پایین بالکن زنان نیز پنج پنجره در ضلع شرقی و پنج پنجره نیز در ضلع غربی قرار گرفته‌است.
وجه تمایز مسجد مهرآباد با سایر مسجدهای منطقه، کتیبهٔ مرمرینی است به خط ثلث نگاشته‌شده‌است. در این کتیبه عبارت زیر درج گردیده‌است:
دخمه هدر مربوط به دوره مادها است و در ۲۸ کیلومتری غرب سلماس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بنای امامزاده محسن یا امامزاده کوه مربوط به احتمالاً سدهٔ ۱۰ است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، روستای وفرجین در ۱۶ کیلومتری شهر همدان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه کشاویر مربوط به سدهٔ ۴ ه.ق تا دوره صفوی است و در شهرستان شاهین دژ، بخش کشاورز واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۲۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خرابه‌های شهر قدیم (کهنه شهر) مربوط به سدهٔ ۷ تا ۱۳ ه‍.ق است و در حومه سلماس واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دخمه سنگی ماکو (بام فرهاد) مربوط به اورارتوئی-دوره مادها است و در ماکو، ۷ کیلومتری غرب شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه شیرامین مربوط به پیش از دوره اشکانیان است و در شهرستان آذرشهر، روستای شیرامین، جاده تبریزبه مراغه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تپه پیر موسی مربوط به پیش از تاریخ و دوره اشکانیان است و در شهرستان تبریز، بخش مرکزی شهرستان تبریز، روستای سهلان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع تسوج مربوط به سدهٔ ۱۰ ه.ق است و در داخل تسوج واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گورستان و مقبره پیرلر (پیر حیران) مربوط به سدهٔ ۱۰ و ۱۱ ه.ق است و در شهرستان آذرشهر، بخش مرکزی، دهستان شیر امین، ۱۷ کیلومتری جنوب آذرشهر، جاده تبریز، مراغه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۸۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کلیسای موجومبار یا کلیسای هریپسیمه مقدس مربوط به سدهٔ هفدهم میلادی است و در روستای موجومبار حدود ۳۰ کیلومتری جاده تبریزـ مرند (در شهرستان شبستر، بخش صوفیان)، واقع شده‌است. این اثر در تاریخ با شماره ثبت ۷۷۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تا نیمه سده نوزدهم میلادی سیصد خانوار در روستای موجومبار سکونت داشتند در سال ۱۹۴۷ میلادی تعدادی از ساکنان روستا به ارمنستان شوروی مهاجرت کردند و بقیه نیز به تبریز و شهرهای دیگر رفتند و بدین ترتیب روستای مذکور از سکنه خالی شد.
کلیسای هریپسیمه از گذشته‌های دور تاکنون به سنت هریپسیمهٔ مقدس، سورپ هریپسیمه، موژومبار و موجومبار نامور بوده‌است.
نام این کلیسا شاید از نام «هریپسیمه»، دختر آشوت یکم، پادشاه ارمنستان گرفته شده‌است که در ۸۷۵ میلادی به درخواست «زاکاریا زاگستی»، جاثلیق ارمنی‌ها، امیران ارمنی او را به پادشاهی ارمنستان برگزیدند.
دربارهٔ تاریخ ساختمان کلیسا نظریه‌های گوناگونی ابراز شده‌است و پژوهشگران تاریخ ساختمان آن را سدهٔ نهم تا سیزدهم میلادی دانسته‌اند. «نصرت‌الله مشکوتی»، نویسندهٔ کتاب (فهرست بناهای تاریخی و مکان‌های باستانی ایران)، تاریخ بنای ساختمان اصلی کلیسا را سدهٔ نهم میلادی دانسته‌است اما پژوهشگران دیگر تاریخ ساختمان آن را دوران ایلخانان؛ یعنی، سدهٔ سیزدهم ـ چهاردهم میلادی می‌دانند.
مؤلف کتاب تاریخچه ارامنه در آذربایجان (نوره آیرمان) می‌نویسد:
تپه چراغ بابا مربوط به سدهٔ ۳ تا ۱۲ ه.ق است و در شهرستان شاهین دژ، روستای چراغ بابا واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کلیسای هوهانس مقدس () یا کلیسای سهرل یک کلیسا متعلق به کلیسای حواری ارمنی می‌باشد که در روستای سهرل، ۱۳ کیلومتری جاده آسفالته تبریز مرند و در ۳۵ کیلومتری تبریز واقع شهرستان شبستر، بخش صوفیان می‌باشد. ساخت و ساز این ساختمان در سال ۱۸۴۰ میلادی؛ به پایان رسید. این بنا به سبک معماری ارمنی طراحی شده‌است.
این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۷۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
قدمت این بنا به سال ۱۸۴۰ میلادی می‌رسد که بر روی ویرانه‌های کلیسایی از سده‌های پنجم و ششم میلادی به وسیلهٔ یکی از ثروتمندان ارمنی به نام هاگوبوف و به دست معماران روسی ساخته شده‌است. این کلیسا پلانی به طول ۱۸ متر دارد. عرض آن تا جلوی صحن محراب ۷/۵متر و بعد از آن ۵/۴ متر است.
پوشش سقف کلیسا شامل سه گنبد متفاوت است: گنبد کوچک عرقچین بر روی محراب، گنبد بزرگ مخروطی با ساقه مرتفع بر روی تالار مرکزی و گنبد فضای ورودی که برج ناقوس کلیسا به گنبدی مخروطی ختم می‌گردد. مصالح عمده به کار رفته در بنا آجر است. تزیینات بنا شامل کاربندی‌های فضای زیر گنبدها و قاب‌بندی‌های دیوارهای نمای خارجی است.