moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
به عقیدهٔ دارمستتر، تاریخِ "نامهٔ تنسر"، به دورهٔ پادشاهی اردشیر بابکان بازمی‌گردد و آنچه در این نامه به چشم می‌آید، بازتاب‌دهندهٔ رخدادهای دورهٔ آغازین تاریخ ساسانیان است. او می‌گوید عبدالله بن مقفع به هنگام ترجمهٔ "نامهٔ تنسر" به عربی، پاره‌ای گفتارهای تازه همچون داستانی از "کلیله و دمنه" را به آن افزوده‌است و برای این‌که متن نامه از سوی خوانندگان مسلمان پذیرفته شود، با آوردن گفتارهایی از "تورات" و "انجیل"، از رنگ‌وبوی زرتشتی این نامه فروکاسته‌است. دارمستتر عقیده دارد با توجه به خصوصیات شفاهی بودن و سینه به سینه حفظ شدن ادبیات پهلوی، به نظر می‌آید این نامه گرچه در اصل به زمان اردشیر یکم تعلق دارد ولی در زمان‌های گوناگون خصوصاً در دوران انوشیروان و پس از آن، دچار دستکاری‌هایی شده و مطالبی بر آن افزوده شده و تغییراتی مطابق وضع زمانه در آن داده شده‌است.
مری بویس هم‌داستان با دارمستتر، تاریخِ "نامهٔ تنسر" را به دورهٔ اردشیر بابکان بازمی‌گرداند و عقیده دارد که "نامهٔ تنسر" در دورهٔ پادشاهی اردشیر بابکان نوشته شده‌است اما در زمان‌های گوناگون، به‌ویژه در دورهٔ پادشاهی خسرو انوشیروان و پس از آن، تغییراتی در آن راه یافته و پاره‌ای گفتارها به آن افزوده شده‌است. بویس با اشاره به دستکاری‌های ابن مقفع در ترجمهٔ متن نامه از فارسی میانه به عربی، و افزوده‌های ابن‌اسفندیار در ترجمهٔ آن از عربی به فارسی، می‌گوید اگر این افزوده‌ها و شاخ و برگ‌های ساختگی از متن "نامهٔ تنسر" زدوده شوند، نامه‌ای خواهیم داشت که باید در نیمهٔ نخست سدهٔ سوم میلادی نوشته شده‌باشد. همچنین بویس همانندی‌های "نامهٔ تنسر" با "عهد اردشیر" را در پیوند با این واقعیت دیده‌است که این دو متن را در دورهٔ اردشیر بابکان نوشته بودند و سپس‌تر و به‌ویژه در دورهٔ خسرو انوشیروان و پس از آن، دچار کاستی‌ها و افزودگی‌هایی شده‌اند.
شهرام جلیلیان نیز با اتکا به نظر بویس و یافتن مواردی در "نامهٔ تنسر" که بازتابی از جامعهٔ ساسانی در دورهٔ اردشیر بابکان است، این نامه را واقعی و زمان نگارش آن را در دورهٔ اردشیر می‌داند.
م. گریگناسچی که تاریخِ "عهد اردشیر" را از آغاز دورهٔ پادشاهی یزدگرد سوم می‌داند، از همانندی‌های "نامهٔ تنسر" و "عهد اردشیر" با همدیگر، نتیجه گرفته‌است که "نامهٔ تنسر" هم باید پس از سال ۶۳۲ میلادی نوشته شده‌باشد، و هدف از نوشته‌شدن آن‌ها، دادن دستورالعمل‌هایی برای بازسازی شاهنشاهی ساسانیان بوده‌است که در نتیجهٔ جنگ‌های خانگی ناتوان و آشفته شده‌بود.
نویسندهٔ نامه، تنسر یا توسر روحانی زرتشتی در اواخرِ عصرِ اشکانی و از نزدیکان و حامیان اردشیر بابکان بوده‌است. تنسر پس از ظهور اردشیر بابکان به او پیوست و سمت هیربدان هیربد را — که بالاترین مقام در میان هیربدان بود — داشت. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهند که تنسر یکی از دین‌مردانِ زرتشتیِ نیرومند در سال‌های آغازینِ پیدایشِ شاهنشاهی ساسانیان بوده‌است. در خود "نامهٔ تنسر" هم او می‌گوید که از پنجاه سال پیش از خیزش اردشیر بابکان، با پارسایی زندگی کرده و برای نگاهداری دین کوشیده‌است. نام تنسر در منابع مختلف به اشکال گوناگون مانند، لوسر، دوسر و غیره آمده‌است، اما ریخت‌های دیگری چون «تنشر»، «بنشر»، «بیشر»، «ینشر»، «تبسر»، «بنصر» هم به چشم می‌آید.
کهن‌ترین نوشتهٔ شناخته‌شده‌ای که در آن به تنسر و فعالیت‌هایش اشاره می‌شود، متن فارسی میانهٔ "دینکرد" است که در سدهٔ سوم هجری به کوشش آذرفَرْنْبَغْ فَرُّخْزادان و آذرباد ایمیدان گردآوری و تدوین شده‌است. "دینکرد" این روحانی زرتشتی را، «هیربد» یا «هیربدان هیربد» در دورهٔ اردشیر بابکان می‌داند و او را با ویژگی‌هایی همچون «راست دستور»، «پوریوتکیش پارسا» و «سردار مینوی و پُرگفتار و راست گفتار پارسا» می‌ستاید و گزارش می‌دهد که تنسر به اشارهٔ اردشیر بابکان، متن‌های پراکندهٔ مقدس اوستایی را گردآوردی کرده‌است.
در "دینکرد سوم" آمده‌است:
«آن خداوندگار اردشیر شاهنشاه، پسر بابک، برای دوباره آراستن پادشاهی ایران برآمد و این نوشته از پراکندگی به‌یک جای گرد آورد و پوریوتکیش تنسر پارسا که هیربد بود، برآمد و با تفسیر "اوستا" سنجید و فرمود که بایستی بر پایهٔ این تفسیر، آن را به‌هم پیوستن، و او همچنان کرد».
و در "دینکرد چهارم" چنین آمده‌است:
«آن خداوندگار اردشیر شاهنشاه، پسر بابک، با راست دَسْتْوَری (= راهنمایی) تنسر همهٔ آن آموزه‌های دینی را که پراکنده‌بود، به دربار خواست [= در دربار گرد آورد]. تنسر برآمد، آن یک فراز پذیرفت و دیگر را فروهشت [= آنهایی که راست‌تر بودند برگزید بخش‌های دیگر را کنار گذاشت] و اینگونه نیز فرمان داد که: از اکنون تنها آنهایی راست‌اند [= آن تفاسیری درست‌اند] که بر پایهٔ دین مزدایی باشند، چون اکنون هیچ کاستی در آگاهی و دانش دربارهٔ آن‌ها نیست».
در "دینکرد هفتم" نیز چنین آمده‌است:
«امّا بدان سرزمین آن نزاع باژگون، آن تگرگ باژگون و آن بدگویی باژگون بیاید و از آن سرزمین آن نزاع باژگون نابود نشود و نه آن تگرگ باژگون و نه آن بدگویی باژگون تا آنگاه که بپذیرند [= استقبال کنند] آسرون مینو سالارِ پُرگفتارِ راست گفتار، تنسرِ پرهیزگار را و هنگامی که بپذیرند تنسرِ مینو سالارِ پُرگفتارِ، راست گفتار را، باشد که اگر این سرزمین را درمان خواهند، بیابند و نه به‌گونه‌ای ناساز با دین زردشت [= شیوه‌ای که مغایر با دین زردشت باشد]».
گذشته از "دینکرد"، پاره‌ای گزارش‌های تاریخی دیگر هم به تنسر و فعالیت‌های او پرداخته‌اند. پیش از همه، ابوالحسن علی بن حسین مسعودی در "مُروجُ‌الذَهَب و معادن‌الجوهر"، از همراهی و دوستی تنسر با اردشیر بابکان سخن گفته، و او را یکی از زُهّاد و شاهزادگان ایرانی و افلاطونی‌مذهب و پیرو اندیشه‌های سقراط و افلاطون خوانده‌است. او در کتاب دیگر خود، "التنبیه و الاشراف" می‌گوید که تنسر موبد اردشیر — که او را «دوسر یا دوشر» هم خوانده‌اند — مردی افلاطونی‌مذهب و از بازماندگان ملوک‌الطوایف بوده‌است که زمین‌ها و دارایی‌های پدرش در پارس به او رسیده‌بود. تنسر برای آگاه‌ساختن مردم ایران از خیزش اردشیر بابکان، نمایندگانی را به سرزمین‌های گوناگون ایران فرستاده، و با کوشش‌های خود، زمینهٔ پادشاهی اردشیر و نابودی همهٔ ملوک‌الطوایف را فراهم ساخته‌بود. همچنین مسعودی می‌گوید تنسر نوشته‌هایی نیکو دربارهٔ سیاست‌های شاهانه و دینی داشته که در آن‌ها به فعالیت‌های اردشیر و توجیه بدعت‌هایی که او پیش از دیگران در زمینهٔ دین و پادشاهی به وجود آورده‌بود، پرداخته بوده‌است. یکی از این نوشته‌ها، نامهٔ او به ماجُشْنَسْ، فرمانروای کوه‌های دماوند و ری و طبرستان و دیلم و گیلان، و دیگری نامهٔ تنسر به پادشاه هند بوده‌است. ابوعلی احمد بن محمّد مسکویه در "تَجارِب‌ُالأُمَمْ" گزارش می‌دهد که اردشیر بابکان در سامان بخشیدن به پادشاهی ایرانیان و نابودی ملوک‌الطوایف، از اندرزهای خردمندانهٔ هیربدی پارسا به نام تنسر سود می‌جسته‌است. ابوریحان بیرونی در کتاب "تحقیقُ مالِلْهِند"، قطعه‌ای را دربارهٔ چگونگی ازدواج ابدال از نامهٔ «توسر، هربذ هرابذه» به پدشوارگرشاه — که در آن به انتقادهای او از اردشیر بابکان پاسخ داده‌بود — آورده‌است. ابن‌بلخی در "فارسنامه"، وزیر اردشیر بابکان را مردی خردمند به نام تسار خوانده و می‌گوید که اردشیر همهٔ کارهای خود را به رأی و تدبیر او انجام می‌داده‌است.
این گزارش‌ها گواه‌اند که تنسر یکی از دین‌مردانِ زرتشتیِ نیرومند در سال‌های آغازینِ پیدایشِ شاهنشاهی ساسانیان بوده‌است. در خود "نامهٔ تنسر" هم او می‌گوید که از پنجاه سال پیش از خیزش اردشیر بابکان، با پارسایی زندگی کرده و برای نگاهداری دین کوشیده‌است.
دگرگونیِ نام توْسَر به تَنْسَر، گویا در نتیجهٔ اشتباه‌خوانی خط پهلوی کتابی بوده‌است که در آن برای دو حرف «و» و «ن» تنها یک نشانه وجود دارد، نه اشتباه در خواندن خطّ عربی. به عقیدهٔ کریستنسن، اگر عبدالله بن مُقَفّع در ترجمهٔ متن پهلوی "نامهٔ تنسر" به عربی، نام تنسر را توْسَر خوانده‌بود، می‌بایست در ترجمهٔ فارسی ابن‌اسفندیار هم به جای تنسر، این تلفّظ دیده می‌شد و ازاین‌رو بیرونی که او را «توْسَر، هیربذان هیربذ» خوانده‌است، باید آن را از متن پهلوی نامهٔ تنسر یا منبع پهلوی دیگری گرفته باشد، نه از ترجمهٔ عربی ابن مقفع. با شناخته‌شدن سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زرتشت، آشکار شد که ریخت درست این نام در دورهٔ ساسانیان و در زبان فارسی میانه، «توْسَر» بوده‌است. به گزارش شاپور، یکی از هموندان دربار پدرش اردشیر بابکان، مردی به نام «مهرَگ توْسَرگان» (در متن فارسی میانه: mtrk ZY twslk’n؛ در متن پارتی: mtrk twsrkn؛ در متن یونانی: Μεερικ Τονσσεριγαν) بوده‌است. چون در خط پهلوی کتیبه‌ای، برای حرف «و» نشانهٔ جداگانه‌ای وجود دارد، این سنگ‌نوشته نشان می‌دهد که ریخت درست این نام، «توْسَر» بوده‌است. امروزه بیشتر پژوهندگان، در نوشته‌های خود ریخت سُنتی تنسر را می‌آورند و چنان‌که مری بویس هم یادآور می‌شود، تغییر آن به توْسَر فایدهٔ چندانی ندارد.
در گزارش‌های تاریخی و نوشته‌های دینی خودِ دورهٔ ساسانیان، هیچگونه اشاره‌ای به نام تنسر دیده نمی‌شود و در سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زرتشت هم از هیچ چهره‌ای دینی در فهرست نام درباریان اردشیر بابکان یاد نشده‌است. ازاین‌رو، چون نام تنسر با همهٔ بزرگی و شکوه ویژهٔ او در نوشته‌های ادبی و دینی زرتشتی، در هیچ‌کدام از سنگ‌نوشته‌های دورهٔ ساسانیان دیده نمی‌شود و از سوی دیگر، نام کرتیر، موبد نیرومند سدهٔ سوم میلادی و هم‌روزگار با آغاز دورهٔ ساسانیان، تنها در سنگ‌نوشته‌های خود او و سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زرتشت و در گزارش‌های مانویان آمده‌است و در هیچ‌کدام از نوشته‌های ادبی و دینی زرتشتی به چشم نمی‌آید، پاره‌ای از پژوهندگان، تنسر و کرتیر را یکی انگاشته‌اند.
پیش از همه، هرتسفلد بود که این دو چهرهٔ تاریخی را یکی پنداشت. اشپرنگلینگ هم که پیش از دیگران به ترجمهٔ سنگ‌نوشته‌های کرتیر پرداخت، این دو را یکی شناخت و باور داشت که آنچه در "دینکرد" دربارهٔ فعالیت‌های دینی تنسر آمده‌است، گزارش فعالیت‌های دینی موبد کرتیر است که او در سنگ‌نوشته‌های خود به آن‌ها پرداخته‌است. همچنین لوکونین به سادگی تنسر را چهره‌ای افسانه‌ای و "نامهٔ تنسر" را هم ساخته و پرداختهٔ موبدان زرتشتی در سدهٔ ششم میلادی خواند. با وجود این، مری بویس با استدلال‌هایی منطقی، تنسر و کرتیر را همچون دو چهرهٔ تاریخی جداگانه بازشناخت. او با اشاره به ناهمسانی نام‌شناختی این دو، به روشنی نشان داد که کرتیر و تنسر، هر دو نام‌هایی خاص‌اند، چنان‌که در خود سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زرتشت، گذشته از نام «کرتیر هیربد»، دو نام «کرتیر پسر اردوان» و «مهرگ پسر توسر» هم دیده می‌شوند که نشان‌دهندهٔ وجود نام‌های کرتیر و توسر در آغاز دورهٔ ساسانیان‌اند. همچنین بویس یادآور شد که دورهٔ زندگانی و فعالیت‌های مذهبی تنسر و کرتیر با همدیگر یکی نیستند، چون به‌گزارش منابع گوناگون تاریخی و خودِ "نامهٔ تنسر"، او در دورهٔ اردشیر بابکان زندگی می‌کرد و اوج فعالیت‌ها و نیرومندی او، در دورهٔ فرمانروایی اردشیر بوده‌است، اما از درون‌مایهٔ سنگ‌نوشته‌های کرتیر پیداست که او در دورهٔ اردشیر بابکان باید بسیار جوان بوده‌باشد و اوج نیرومندی و فعالیت‌های او در دورهٔ بهرام دوم بوده‌است. از سوی دیگر، بویس استدلال آورد که زمینهٔ فعالیت‌ها و دستاوردهای تنسر و کرتیر کاملاً با همدیگر ناهمخوانند. در تاریخ کیش زرتشتی، نام تنسر همیشه در پیوند با کوشش‌های او در گردآوری متن‌های مقدس زرتشتی و فراهم‌آوردن متن معیاری از "اوستا" و نگهداری آن دیده می‌شود، اما کرتیر در سنگ‌نوشته‌های خود، هیچ اشاره‌ای به انجام چنین کارهایی از سوی خود نمی‌کند و روی‌هم‌رفته باید کرتیر و تنسر را دو چهرهٔ تاریخی جداگانه بازشناخت.
به‌گزارش ابن‌بلخی، اردشیر بابکان، وزیری به نام «تسار» داشت و همهٔ کارهای خود را به رأی و تدبیر او انجام می‌داده‌است. نیکلسون و لسترنج در تصحیح متن "فارسنامهٔ ابن‌بلخی"، «تسار» را ریخت تغییریافتهٔ واژهٔ «بَرسام» دانسته‌اند، که طبری در گزارش دورهٔ پادشاهی اردشیر بابکان، آن را «اَبَرسام» آورده‌است. در سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زرتشت، نام ابرسام در فهرست هموندان دربار اردشیر بابکان، در ردهٔ پانزدهم آمده‌است و تنها اوست که لقب شکوهمندِ «اردشیر فرّ» (= دارندهٔ فرّ اردشیر) گرفته‌است. همانندی در ریخت نام‌های ابرسام و تنسر در پاره‌ای منابع تاریخی این پنداشت را به وجود آورده‌است که شاید تنسر و ابرسام یکی باشند، اما کریستنسن با اشاره به این‌که ریخت نوشتاری این دو نام در خط پهلوی و همچنین در خط عربی و فارسی بسیار متفاوت است و از سوی دیگر طبری در یک گزارش خود ابرسام را وُزرگ‌فرمذار اردشیر بابکان خوانده‌است و در گزارشی دیگر او را هَرْجَنْد می‌خواند، به خوبی نادرستی این عقیدهٔ را نشان داده‌است. کریستنسن می‌گوید هَرْجَنْد ریخت تغییریافتهٔ هَرْگْبَذْ یا اَرْگْبَذْ است و در منابع عربی اَرْگْبَذْ به‌گونهٔ هَرْجَنْد و هَرْجَدْ آمده‌است که همانندی زیادی با واژهٔ هَرْبَدْ یا همان هیربد دارد که لقب تنسر بوده‌است. در نتیجه، در منابع آمیختگی هَرْگْبَذْ و هیربذ به آمیختگی هَرْگْبَذْ ابرسام و هیربذ تنسر کشیده شده‌است. باید یادآور شد که یارشاطر و تفضلی اگرچه دربارهٔ یکی نبودن ابرسام و تنسر با کریستنسن هم‌عقیده‌اند، امّا دربارهٔ منصب ابرسام با او، و خود آن‌ها با همدیگر، هم‌داستان نیستند. یارشاطر با اشاره به ماهیت فعالیت‌ها و وظایف ابرسام در منابع تاریخی، وی را «پرده‌دار» یا «مشاور بانفوذ» اردشیر بابکان خوانده‌است، و تفضلی هم او را «رئیس خواجگان دربار و محافظ حرم» می‌خواند.
این نامه یکی از مهم‌ترین نوشته‌های مجموعهٔ ادبیات پارسی میانه است که آگاهی‌های ارزشمندی دربارهٔ سازمان اجتماعی و اداری ایران در دورهٔ ساسانیان به دست می‌دهد. متن پهلوی نامهٔ تنسر را روزبه پسر داذگُشْنَسْب (عبدلله بن مقفع)، در نیمهٔ نخست سدهٔ دوم هجری قمری به زبان عربی ترجمه کرد. او در دیباچهٔ ترجمهٔ "نامهٔ تنسر" می‌گوید پایهٔ ترجمه‌اش، گزارش «بهرام بن خورزاد و او از پدر خویش منوچهر موبد خراسان و عُلمای پارس» بوده‌است. با این همه، این زنجیرهٔ نام‌ها اندکی گنگ است و شاید چنین بوده باشد: بهرام پسر خورزاد، و خورزاد پسر منوچهر، موبد خراسان و از علمای پارس. به‌عقیدهٔ مینوی دیباچهٔ ابن مقفع و متن "نامهٔ تنسر"، آشکار می‌گرداند که ابن مقفع، یک متن پهلوی را که گردآوردهٔ بهرام پسر خورزاد بود در دستان خود داشته‌است و در ترجمهٔ آن به عربی، دیباچه و پاره‌ای گفتارهای تازه همچون داستانی از "کلیله و دمنه" را به آن افزوده و در کوشش برای زدودن رنگ‌وبوی زرتشتی این نامه برای پذیرفته‌شدن آن در جامعهٔ اسلامی، گفتارهایی از "تورات" و "انجیل" را هم در لابه‌لای متن نامه گنجانده‌است. امروزه متن پهلوی و همچنین ترجمهٔ عربی "نامهٔ تنسر" گم شده و شاید برای همیشه نابود شده‌اند.
بهاءالدین محمد بن حسن بن اسفندیار، تاریخ‌نویس ایرانیِ پایانِ سدهٔ ششم و آغاز سدهٔ هفتم هجری و نویسندهٔ کتاب "تاریخ طبرستان" که خود از مردم طبرستان بود، چندی در دربار باوندیان، و از پشتیبانی حسام‌الدّوله اردشیر بن حسن باوندی (۵۶۷–۶۰۲ ه‍.ق) برخوردار بود. در سال ۶۰۶ ه‍.ق هنگامی که از بغداد به ایران می‌آمد، در میانهٔ راه از کشته‌شدن نصیرالدّوله رستم بن اردشیر بن حسن و پیوستن بزرگان طبرستان به سلطان محمد خوارزمشاه آگاه شد، به ری آمد. روزی در این شهر، «در دارالکتب مدرسهٔ شهنشاه غازی رستم بن علی بن شهریار»، کتابی دید به نام "عُقَدِ سحر و قلائد دُرّ" که ابوالحسن بن محمد یزدادی دربارهٔ تاریخ گاوبارگان طبرستان به زبان عربی نوشته‌بود. ابن‌اسفندیار این کتاب را به فارسی ترجمه‌کرد و آن را شالودهٔ تألیف خود دربارهٔ تاریخ طبرستان کرد. پس از دو ماه زندگی در ری، برای دیدار پدر به آمل در طبرستان شتافت و سپس به خوارزم رفت و پس از پنج سال، روزی در «رَستهٔ صحافان» کتابی دید که یکی از رساله‌های آن ترجمهٔ عربی عبدالله بن مُقَفّع از متن پهلوی نامهٔ «تنسر، دانای فارس، هربذ هرابذهٔ اردشیر بابک» در پاسخ به «نوشتهٔ جُشْنَسْف شاه، شاهزادهٔ طبرستان» بود، و ابن‌اسفندیار پس از ترجمهٔ آن به زبان فارسی، متن نامه را در مقدمهٔ "تاریخ طبرستان" خود آورد. محتوای "تاریخ طبرستان" و اشاره‌هایی که ابن اسفندیار در مقدمهٔ کتاب به زندگی و مسافرت‌های خود دارد، نشان می‌دهد که او در سال ۶۱۱ یا ۶۱۲ ه‍.ق ترجمهٔ عربی "نامهٔ تنسر" را به دست آورده‌است، و دست‌کم تا سال ۶۱۳ ه‍.ق/۱۲۱۶ م هنوز زنده بوده و به نوشتن "تاریخ طبرستان" می‌پرداخته‌است. روشن نیست که آیا او همچنان در خوارزم بوده‌است و در سال ۶۱۷ ه‍.ق که مغولان خوارزم را گشودند، کشته شده یا این‌که پیشتر به مازندران بازگشته بوده‌است. نیک پیداست که پاره‌ای شعرهای عربی و فارسی، آیه‌هایی از قرآن، نوشته‌هایی به زبان عربی و گفته‌ای از علی بن ابی‌طالب که در لابه‌لای متن "نامهٔ تنسر" در مقدمهٔ "تاریخ طبرستان" دیده می‌شود، همگی باید از افزوده‌های خود ابن‌اسفندیار به هنگام ترجمهٔ نامه از عربی به فارسی باشد.
از کتاب "تاریخ طبرستان"، نسخه‌های زیادی شناخته شده‌است، اما همهٔ این نسخه‌ها ناقص و آشفته‌اند، و به جز نسخهٔ «الف» که صحیح‌ترین و کامل‌ترین نسخهٔ شناخته‌شدهٔ "تاریخ طبرستان" است، هیچ‌کدام از دیگر نسخه‌ها کهن‌تر از سال ۱۰۰۰ ه‍.ق نیستند. همچنین گذشته از نسخه‌های «الف» و «ب»، دیگر نسخه‌های "تاریخ طبرستان"، همه از روی یک نسخهٔ ناقص و آشفته استنساخ شده‌اند.
این نسخه از "تاریخ طبرستان"، که تاریخ پایان‌گرفتن استنساخ جلد اول آن ماه صفر و جلد دوم آن ماه ربیع‌الاول سال ۹۷۸ ه‍.ق است، نسخه‌ای است در ۱۵۱ ورق به قطع بزرگ ۳۰×۲۲ سانتیمتر، و در هر صفحهٔ آن ۲۵ سطر وجود دارد. نسخهٔ "تاریخ رویان"، نوشتهٔ مولانا اولیاءالله آملی هم ضمیمهٔ نسخهٔ «الف» بوده‌است، اما بعدها آن را از این نسخه جدا کرده‌اند. نسخهٔ «الف» در آغاز متعلق به آقای تقی کیانی مازندرانی (معتصم‌الملک) از دوستان عباس اقبال بود، و بعدها این نسخه از "تاریخ طبرستان" — که البته "تاریخ رویان" آملی از آن جدا شده‌بود — به دست حاجی محمد رمضانی مدیر کُلالهٔ خاور افتاد، و در سال ۱۳۲۱ ه‍.ش به کوشش عباس اقبال انتشار یافت.
اگرچه نسخهٔ «الف»، کهن‌ترین و کامل‌ترین نسخهٔ شناخته‌شدهٔ "تاریخ طبرستان" است، اما باز هم چندان صحیح نیست، و هنوز افتادگی‌ها و غلط‌های زیادی در آن وجود دارد. به‌ویژه در ضبط اشعار یا عبارات عربی، در نسخهٔ «الف» نیز، همچون دیگر نسخه‌ها غلط‌ها و تغییراتی راه یافته، اما برتری نسخهٔ «الف» این است که کاتب آن، همهٔ آنچه را که در متن کتاب دیده‌است به همان‌گونه استنساخ کرده، و هیچ شعر یا عبارت عربی را، اگرچه معنی و ریخت صحیح آن را درنیافته، نانوشته نگذاشته‌است. همچنین عبارات و قسمت‌های بسیار زیاد و مهمی از "تاریخ طبرستان" در نسخهٔ «الف» وجود دارد که در هیچ‌کدام از دیگر نسخه‌ها دیده نمی‌شود. از ابتدای نسخهٔ «الف»، چند برگ افتاده، و چنان‌که از مطالعهٔ دیگر نسخه‌ها پیداست همهٔ مقدمهٔ مؤلف و قسمتی از ترجمهٔ "نامهٔ تنسر" و سخنان عبدالله بن مقفع را شامل می‌شود. به سخن دیگر، نسخهٔ «الف» با جملهٔ عربی «السّفله الی المواضع العلیّه فانصرِفَ عنْ هذا الرّأی،» متعلق به نامهٔ ارسطاطالیس (= ارسطو) به اسکندر آغاز می‌شود.
تاریخ پایان استنساخ این نسخه از "تاریخ طبرستان"، که ۱۵۰ ورق به قطع بزرگ ۳۳×۲۱ سانتیمتر است و در هر ورق آن ۱۹ سطر وجود دارد، روز جمعه بیستم ماه جمادی‌الثانی سال ۱۰۰۳ ه‍.ق است و پس از نسخهٔ «الف»، کهن‌ترین نسخهٔ "تاریخ طبرستان" است. نسخهٔ «ب»، حدّ وسط نسخهٔ «الف» و نسخه‌های معمولی "تاریخ طبرستان" است، چراکه همچون نسخهٔ «الف»، صحیح و کامل نیست و آشفتگی و نقص نسخه‌های معمولی هم در آن وجود ندارد. همانند نسخهٔ «الف»، "تاریخ طبرستان و رویان" اولیاءالله آملی هم ضمیمهٔ نسخهٔ «ب» شده‌است.
"نامهٔ تنسر" را پیش از همه، جیمز دارمستتر، از روی دو نسخهٔ "تاریخ طبرستان" که در سال‌های ۱۰۳۲ و ۱۰۶۷ ه‍.ق/۱۶۳۲ و ۱۶۵۶ م نوشته شده‌بودند، در سال ۱۸۹۴ میلادی و در "مجلهٔ آسیایی"، با ترجمهٔ فرانسوی آن و یادداشت‌هایی ارزشمند انتشار داد. در سال ۱۳۰۵ ه‍.ش ارنست هرتسفلد، نسخه‌ای از پژوهش دارمستتر را به مجتبی مینوی داد تا از آن برای خود یک نسخهٔ دست‌نوشت فراهم آورد. از روی این دست‌نوشت بود که علی‌اکبر دهخدا، "نامهٔ تنسر" را همراه با توضیحات و یادداشت‌هایی در "امثال و حکم" انتشار داد.
مینوی در سال ۱۳۱۰ ه‍.ش دو نسخه از "تاریخ طبرستان" ابن‌اسفندیار را که متعلق به عباس اقبال بودند از او گرفت و رونوشت خود از "نامهٔ تنسر" چاپ دارمستتر را با آن‌ها سنجید. یکی از آن دو نسخه، از روی نسخه‌ای متعلق به سال ۹۷۸ ه‍.ق برای خود عباس اقبال نسخه‌برداری شده‌بود، و از دیگر نسخه‌های "تاریخ طبرستان" کامل‌تر بود، چنان‌که گویی این دست‌نوشت، نسخهٔ اصلی بود و دیگر نسخه‌ها خلاصه شده‌بودند. در ترجمهٔ "نامهٔ تنسر"، بسیاری عبارت‌ها و شعرها در این نسخه وجود دارد که در دیگر نسخه‌ها دیده نمی‌شود، و البته بدون آن‌ها پاره‌ای مطالب ابهام‌آلوداند. همچنین بسیاری از واژه‌ها و جمله‌ها که در نسخه‌های دیگر، به دست کُتّاب یا در نتیجهٔ نسخه‌برداری‌ها تغییر یافته‌اند، در این نسخه صحیح مانده‌است. نسخهٔ دیگر اقبال، کاملاً همانند یکی از دو نسخهٔ استفاده‌شدهٔ دارمستتر — یعنی نسخهٔ کتابخانهٔ هند شرقی — بود، و فایدهٔ آن نشان دادن غلط‌هایی بود که در پژوهش دارمستتر، در نتیجهٔ بدخواندن واژه‌ها یا در روند چاپ به وجود آمده‌بود. "نامهٔ تنسر" دارمستتر، مطابق با این نسخهٔ عباس اقبال است و بیشتر نسخه‌بدل‌هایی که دارمستتر در پانوشت آورده‌است همانند با نسخهٔ اصلی و کامل اقبال است. مینوی با استفاده از این نسخه‌ها، در سال ۱۳۱۱ ه‍.ش متن "نامهٔ تنسر" را با مقدمه‌ای طولانی و یادداشت، همراه با ترجمهٔ مقاله‌ای از آرتور امانوئل کریستنسن، به نام «ابرسام و تنسر» به چاپ رساند. همچنین مینوی پس از انتشار "نامهٔ تنسر"، با متن اصلی نسخه‌ای که در سال ۹۷۸ ه‍.ق نوشته شده، و متعلق به مُعتصم‌المُلک کیانی بود و متن عباس اقبال از روی آن نسخه‌برداری شده‌بود، آشنا گردید و پاره‌ای از افتادگی‌ها و خوانش‌های نادرست در رونوشت عباس اقبال را یادآور شد. در آن هنگام، این نسخهٔ کهن "تاریخ طبرستان" که گفته شد متعلق به مُعتصم‌المُلک کیانی بود، به دست حاجی محمد رمضانی مدیر کلالهٔ خاور افتاده‌بود، و در سال ۱۳۲۱ ه‍.ش به کوشش عباس اقبال انتشار یافت.
در سال ۱۹۴۹–۱۹۵۰ میلادی در مؤسسهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی لندن، با همکاری والتر برونو هنینگ و مجتبی مینوی سمیناری دربارهٔ متن‌های ایران باستان برگزار گردید و یکی از متن‌هایی که در آن خوانده شد، "نامهٔ تنسر" چاپ مینوی بود و خود مینوی هم توضیحاتی شفاهی دربارهٔ آن داد. مینوی که خود می‌خواست نامهٔ تنسر را به زبان انگلیسی نیز ترجمه و انتشار دهد، بهتر آن دید که این ترجمه توسط پژوهنده‌ای انگلیسی‌زبان انجام گیرد و در نتیجه به خانم مری بویس پیشنهاد داد که او این متن را به انگلیسی ترجمه کند. همچنین پیش از این‌که ترجمهٔ انگلیسی این متن پایان گیرد، خانم هیرثا کیرکترپ مولر "نامهٔ تنسر" چاپ مینوی را به زبان دانمارکی ترجمه کرد و در سال ۱۹۶۵ میلادی در کپنهاگ به چاپ رساند. ترجمهٔ انگلیسی مری بویس هم، با مقدمه‌ای طولانی و یادداشت‌های فراوان در سال ۱۹۶۸ میلادی در رُم انتشار یافت. تازه‌ترین پژوهش دربارهٔ "نامهٔ تنسر" را شهرام جلیلیان انجام داده‌است و در سال ۱۳۹۶ ه‍.ش متن نامه را به‌همراه پیشگفتاری تاریخی و یادداشت‌هایی مفصل در اهواز منتشر کرد.
حقوق ارتباطات بررسی و مطالعه قوانین و مقررات حاکم بر حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات می‌باشد.
تغییر و تحول و دگرگونی در علم حقوق ارتباطات بیش از هرکدام از رشته‌های حقوق می‌باشد، چرا که وسایل ارتباط هر روز پیشرفت می‌کند و دچار تغییر و تحولات گوناگون می‌شود و متخصص این علم را وادار می‌کند که دانش خود را به روز نگاه دارد. زمانی پیشرفته‌ترین وسیلهٔ ارتباطی رادیو و تلفن‌های سیمی بود، پس از آن تلویزیون، سینما و تلفن‌های بی سیم به عرصهٔ ارتباطات وارد شد و امروز شاهد انواع ابزارهای ارتباط تصویری هستیم که در کسری از ثانیه امکان برقراری ارتباط میان نقاط گوناگون جهان را فراهم می‌کنند. این پیشرفت‌ها به همان میزان که برای رفاه بشر و سهولت زندگی وی مفید است، چنانچه قواعد و مقررات لازم را نداشته باشد، می‌تواند به چالشی مهم برای وی بدل شود! برای مثال وجود ابزار ارتباط تصویری هرچند محسنات فراوانی را دربر دارد لکن چنانچه چهارچوب مشخصی برای آن کاربری آن تبیین نشود، می‌تواند ناقض حریم خصوصی افراد نیز باشد! در حوزهٔ ارتباطات مخابراتی، در همهٔ دنیا، مردم شاهد پیامک‌های تبلیغاتی فراوان در طول روز هستند؛ آیا شرکت‌های تجاری حق دارند بدون خواست صاحب تلفن همراه، اقدام به ارسال این پیامک‌ها نمایند؟ وقتی افراد اقدام به تأسیس رادیویی نمایند، چه مقرراتی لازم است تا از تداخل امواج رادیویی جلوگیری شود؟ همهٔ این مسائل که تنها نمونه‌هایی از چالشهای عرصهٔ ارتباطات است، در حوزهٔ کار حقوق ارتباطات جای دارد و تلاش متخصصین این رشته را می‌طلبد.از مطرح ترین دانشجویان این رشته می توان به محمد رحمان سالاری دبیرکل جمعیت پیروان ولایت کشور اشاره کرد.
فضای مجازی امروزه بدلیل گستردگی ونفوذدرحوزه روابط اجتماعی جایگاه بسیارمهمی پیداکرده است.چراکه بسیاری ازروابط درعالم حقیقی وواقعی جای خودرابه روابط مجازی در گستره شبکه ها وپلتفرمهای مجازی داده است لذا همانطورکه درعالم واقعی رعایت حقوق عمومی وخصوصی وحریم خصوصی مهم وقابل توجه است درفضای مجازی هم رعایت این حقوق جهت ایجادنظم عمومی ورعایت حقوق فردی واجتماعی لازم وضروری است.
هرچنددرکشورایران بدلیل فقدقوانین ودستورالعملهای مربوط به این فضا همچنان دراین موضوع دچار کمبود قوانین وحتی کمبودنظارت هستیم..بایدبابرگزاری نشستها وکرسی های علمی وپژوهشی به این مهم دست پیداکرد.
در ایران این رشته تنها در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی تدریس می‌شود. در سال ۱۳۸۶ برنامه آموزشی دوره کارشناسی ارشد حقوق ارتباطات در شورای عالی گسترش آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فن‌آوری مورد تأیید قرار گرفت و این شورا با تأسیس دوره مذکور در دانشگاه علامه طباطبائی موافقت کرد.
تأسیس دوره کارشناسی ارشد حقوق ارتباطات برای پاسخگویی به نیاز مبرم کشور به تأمین خدمات حقوقی ارتباطی و به‌ویژه کمک به آموزش تخصصی قضات، وکلای دادگستری، و مشاوران حقوقی دست اندرکار در مسائل حقوق مطبوعات و سایر وسایل ارتباط جمعی، و همچنین متخصصان حقوقی فعالیت‌های ارتباطات دور و فن‌آوری‌های نوین اطلاعات صورت گرفته‌است.
به همین منظور در این دوره دو گرایش خاص با عنوان‌های «حقوق ارتباطات جمعی» و «حقوق تکنولوژی‌های نوین اطلاعات» پیش‌بینی شده‌اند.
ایجاد این دوره با پیگیری‌های دکتر محمدرضا ضیایی بیگدلی و دکتر حسنعلی مؤذن‌زادگان رؤسای پیشین دانشکده حقوق و علوم سیاسی این دانشگاه و با کوشش‌های دکتر رؤیا معتمدنژاد و کمک‌های مشورتی دکتر کاظم معتمدنژاد (پدر علوم ارتباطات ایران) تحقق یافت.
نخستین دانشجویان این دوره از میان شرکت‌کنندگان در آزمون سراسری دوره‌های کارشناسی ارشد دانشگاه‌های کشور در سال ۱۳۸۷ انتخاب شدند.
پونتیوس پیلاطس ( ؛ "Póntios Pilátos") والی یهودا در بین سال‌های ۲۶ تا ۳۶ پس از میلاد بود.DeSilva, David.A. , "An Introduction to the New Testament", InterVarsity Press: Nottingham, 2004, page 69.Britannica Online: Pontius Pilate شهرت وی بیشتر به علت محاکمه عیسی بود که بر خلاف میلش به تصلیب عیسی حکم کرد. پونتیوس پیلاطس از سوی امپراتور تیبریوس منصوب شده‌بود.
نام وی در تمام اناجیل چهارگانه ذکر شده‌است از پونتیوس در کلیسای ارتدکس شرقی به عنوان قدیس یاد می‌شود.Wikipedia contributors, "Pontius Pilate," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pontius_Pilate&oldid=441150691 (accessed August 5, 2011).
عزازیل (; "ʿAzāʾzēl"; ) یک شخصیت در اساطیر عبری است که اولین بار در عهد عتیق ظاهر شد.
در کتاب Leviticus ۱۶ ذکر شده‌است که کاهن بزرگ در روز دهم تیشری (یوم کیپور) پس از قربانی کردن از طرف خود و خانوادهٔ خود، برای کفارهٔ گناهان مردم قربانی قرار می‌داد. این قربانی به صورت یک قوچ برای سوزاندن و دو بز بود. این دو بز یکی برای یهوه (نام خدا در یهودیت) و یکی برای عزازیل در نظر گرفته می‌شد. بزی که برای خدا مقرر شده بود قربانی می‌گردید؛ ولی بزی که برای عزازیل در نظر گرفته شده بود، ابتدا کاهن بزرگ دست خود را بر روی سر بز می‌گذاشت و گناهان مردم را اعتراف می‌کرد. سپس این بز به منطقه‌ای خارج از شهر و به دور از مردم برده می‌شد و در آنجا رها می‌گشت.
نام عزازل ممکن است نام محلی باشد که بز در آنجا رها می‌گشت. بعضی گمان می‌کنند که عزازل از دو لغت عزاز و ال تشکیل شده‌است که به معنی کوه سخت می‌باشد. منطقه‌ای به نام کوه عزازل نیز موجود است که ظاهراً محلی است که این بز در آنجا رها می‌گشت.
لغت Scapegoat در زبان انگلیسی نیز از همین داستان گرفته شده‌است.
در مسیحیت معمولاً عزازیل مترادف با شیطان در نظر گرفته می‌شود. در دیدگاه مسیحیان ادونتیست شیطان مسئول گناهانی است که از طریق بز عزازیل در روز دهم یوم کیپور منتقل شده‌است. حال آنکه بعضی دیگر از مسیحیان این دیدگاه را مخالف مسیحیت می‌دانند و اعتقاد دارند این تفکر عزازیل را معادل عیسی مسیح قرار می‌دهد. آن‌ها می‌گویند شیطان نمی‌تواند کسی را نجات دهد و همچنین نمی‌تواند مسئول گناهان کسی باشد و تنها عیسی مسیح برای گناهان مردم قربانی گشته‌است.
در قرآن نامی از عزازیل برده نشده‌است.Peter Lamborn Wilson "Sacred Drift: Essays on the Margins of Islam" City Lights Books 1993 page 87 با این وجود در برخی متون اسلامی نام عزازیل به عنوان نام اصلی ابلیس آورده شده‌است.
سعدی در آغاز بوستان می‌گوید:
وگر در دهد یک صلای کرم / عزازیل گوید نصیبی برم
مولوی در بیت آخر بخش چهارم دفتر اول مثنوی معنوی می‌گوید:
بُد ز گستاخی کسوف آفتاب / شد عزازیلی ز جرأت رد باب
در کتاب مرشد و مارگاریتا وی از ملازمان شیطان به‌شمار می‌رود و در سریال سوپرنچرال و فیلم سرنوشت از شیاطین بزرگ به‌شمار می‌رود؛ و در مردان ایکس پدر Nightcrawler و سه همسر دارد که یکی از همسران او Mystique می‌باشد و از دو همسر دیگر دو پسر دیگر به نام‌های Kiwi BlackوABYSS هم دارد که اسم مادران آنها مشخص نیست.
یوسف نجار (به عبری יוֹסֵף) یا سَن ژوزف همسر مریم مقدس شناخته می‌شود. به عقیدهٔ اکثریت مسیحیان پدر عیسی به‌شمار نرفته و با مریم همبستر نشده‌است. یوسف نجار بیشتر نقش پدرخوانده را برای عیسی بازی می‌کند.Souvay, Charles. (1910) "St. Joseph" "Catholic Encyclopedia" Vol. VIII. New York: Robert Appleton Company. Retrieved January 22, 2008.]پل میر. "In the Fullness of Time: a Historian Looks at Christmas, Easter and the Early Church". Kregel Publications, 1998. p. 77Lockyer, Herbert. "All the Divine Names and Titles in the Bible". Zondervan, 1988. p. 68, 254-255
به عقیدهٔ مسیحیان نسل وی به ابراهیم می‌رسد. او یوسف پسر یعقوب نیست.
بر اساس روایتی، یوسف مدتی شاگرد زکریا بود و از او نجاری می‌آموخت. مریم از اقوام زکریا بود و به ملاقات او می‌رفت. یوسف به مریم علاقه‌مند شد و او را به عقد خود درآورد.
وقتی هیردوس، کسی که قصد جان عیسی مسیح را کرده‌بود درگذشت. فرشته ای در خواب به یوسف خبر داد، و هر سه به سمت ناصره فلسطین حرکت نمودند و در آنجا سکونت کردند.
در سال ۱۸۹۳ پاپ لئون سیزدهم، هر سه (مریم مقدس، پسرش عیسی و یوسف نجار) را یک خانواده اعلام کرد و آنها را خانوادهٔ مقدس نامید. در تقویم کلیسای رم، روزی را به آن اختصاص داده‌اند.
کمال قلیچ‌داراوغلو (زاده ۱۷ دسامبر ۱۹۴۸) معروف به بای کمال، سیاستمدار سوسیال دموکرات، اقتصاددان و کارمند بازنشسته دولتی اهل ترکیه است. وی از سال ۲۰۱۰ رهبر حزب جمهوری خلق ترکیه ، اصلی‌ترین حزب مخالف(اپوزیسیون) ترکیه و از ۷ ژوئن ۲۰۱۵ نماینده شهر ازمیر در مجلس ترکیه است.
او هفتمین رهبر قدیمی‌ترین حزب ترکیه است و جایگزین دنیز بایکال شد.TRT - رهبر جدید حزب جمهوری خلق انتخاب گردید در انتخابات سراسری ترکیه که در سال‌های ۲۰۰۲، ۲۰۰۷ و ۲۰۱۱ برگزار شد، وی به عنوان نماینده حوزه انتخاباتی دوم استانبول به مجلس ملی کبیر ترکیه راه یافت. وی در انتخابات سراسری ترکیه در ژوئن ۲۰۱۵، نوامبر ۲۰۱۵ و ۲۰۱۸ نیز به‌عنوان نماینده حوزه انتخاباتی دوم ازمیر وارد مجلس شد.
قلیچداراوغلو قبل از ورود به عرصه سیاست کارمند دولتی بود و از سال ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۶ و مجدداً از سال ۱۹۹۷ تا ۱۹۹۹ به عنوان مدیرکل مؤسسه بیمه اجتماعی فعالیت کرد. او در انتخابات سراسری سال ۲۰۰۲ به مجلس راه یافت و رئیس گروه پارلمانی حزب جمهوری خلق شد. در انتخابات محلی سال ۲۰۰۹ به‌عنوان نامزد حزب جمهوری خلق برای شهرداری استانبول نامزد شد اما از نامزد حزب عدالت و توسعه شکست خورد. او در اوت ۲۰۱۲ به عنوان نایب‌رئیس انترناسیونال سوسیالیست انتخاب شد.
کمال قلیچ‌داراوغلو در ۱۷ دسامبر ۱۹۴۸ در روستای بالیکا در ناحیه ناظمیه استان تونجلی به عنوان چهارمین فرزند از هفت فرزند یک خانواده علوی به دنیا آمد. ده دقیقه قبل از او دوقلویی به نام عادل به دنیا آمد. نام خانوادگی قدیمی او، «کارابولوت» بود که توسط پدرش در دهه ۱۹۵۰ به «قلیچ‌داراوغلو» تغییر یافت زیرا همه در روستایی که در آن زندگی می‌کردند نام خانوادگی یکسانی داشتند. او تحصیلات ابتدایی خود را در ارجیش آغاز کرد و سه سال اول را در آنجا تحصیل کرد و کلاس چهارم را در تونجلی به پایان رساند. او برای تحصیل در دبیرستان تجارت به الازیغ نقل مکان کرد.
ماجرای ریشه خراسانی قلیچدار اوغلو از روزی بیشتر بر سر زبان‌ها افتاد که در یک نشست‌هفتگی حزب جمهوری خلق در معرفی خود و خانواده اش اشاره کرد که ریشه خراسانی دارد. او تاکید کرد که طایفه اش اهل خراسان ایران هستند. کمال قلیچ‌داراوغلو به گفته خودش ایرانی‌تبار است و جد او سید محمود حیرانی اهل خراسان بزرگ بوده و در دورهٔ سلجوقیان روم ساکن شهر قونیه در آناتولی شده‌بود.وی در یک نشست هفتگی حزب جمهوری خلق در معرفی خود و خانواده اش اشاره کرده که ریشه خراسانی دارد. او تأکید کرده که طایفه اش اهل خراسان ایران هستند که اجداد او در زمان سلجوقیان از خراسان به ترکیه مهاجرت کردند و در منطقه «آق‌شهیر» قونیه ساکن شده‌اند که مقبره پدربزرگش «سیدمحمود حیرانی» در همین منطقه است. بر اساس گفته‌های قلیچ‌داراوغلو همزمان با آغاز جنگ بین یاووز سلطان سلیم و شاه اسماعیل خاندان قلیچداراوغلو به استان تونجلی مهاجرت می‌کنند. اعضای خانواده کمال قلیچداراوغلو متعلق به قبیله «کوریشان» (قریشان)، یکی از برجسته‌ترین قبایل «زازا» هستند. افراد این قبیله که در قرن سیزدهم به‌دلیل حملات مغول‌ها، از خراسان به آناتولی مهاجرت کرده‌اند، به زبان زازاکی (زبانی ایرانی‌تبار) صحبت می‌کنند. البته قلیچدار اوغلو تسلط چندانی به این زبان ندارد.
کمال قلیچ‌داراوغلو تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در نقاط مختلفی مانند ارجیش، تونجلی، گنچ و الازیق ادامه داد. او در رشته اقتصاد در آکادمی اقتصاد و علوم بازرگانی آنکارا دانشگاه غازی کنونی تحصیل کرد و در سال ۱۹۷۱ میلادی فارغ‌التحصیل شد. او در دوران جوانی از طریق فروش کالا امرار معاش می‌کرد.
قلیچداراوغلو پس از دانشگاه در سال ۱۹۷۱ میلادی به عنوان کارشناس حسابداری وارد وزارت دارایی شد. او بعداً به سمت حسابدار ارتقا یافت و برای ادامه تحصیل به فرانسه فرستاده شد. وی پس از بازگشت در سال ۱۹۸۳ میلادی به سمت معاون مدیرکل اداره درآمد در همین وزارتخانه منصوب شد.
قلیچداراوغلو در سال ۲۰۲۳ در انتخابات ریاست جمهوری ترکیه شرکت کرد تا با رجب طیب اردوغان، سینان اوغلو و محرم اینچه رقابت کند.
دور اول انتخابات
کمال قلیچ‌داراوغلو در دور اول با کسب ۴۵ درصد کل آرا و رجب طیب اردوغان با کسب ۴۹.۳۵ درصد کل آرا انتخابات را به دور دوم کشاندند.
در دور دوم انتخابات محرم اینچه با بیان اینکه نمی‌خواهد شکست اپوزیسیون به حضور او نسبت داده شود، رسماً کناره‌گیری خود را اعلام کرد. سنان اوغان به نفع رجب طیب اردوغان کناره گیری کرد اردوغان با کسب ۵۲.۱۸ درصد آرا معادل (بیست و هفت میلیون و هشتصد و سی‌ و چهار هزار و ششصد و نود و دو) پیروز انتخابات شد و قلیچداراوغلو، نامزد مشترک ائتلاف اپوزیسیون ترکیه با کسب ۴۷.۸۲ درصد آرا معادل (بیست و پنج میلیون و پانصد و چهار هزار و پانصد و پنجاه و دو) دوم شد و از انتخابات بازماند.
حزب جمهوری خلق ترکیه قدیمی‌ترین حزب سیاسی در جمهوری ترکیه و مهم‌ترین حزب چپ میانه این کشور است که گرایش‌های ملی‌گرایانه، سوسیال دموکرات و لائیک دارد و در انترناسیونال سوسیالیست و حزب سوسیالیست‌های اروپایی عضویت دارد.
این حزب در نهم سپتامبر سال ۱۹۲۳ از سوی مصطفی کمال آتاترک رهبر جمهوری نوین ترکیه تأسیس شد. هم‌اکنون (۲۰۲۳) ۱۶۹ صندلی از مجموع ۶۰۰ صندلی در مجلس ملی کبیر ترکیه را تصاحب کرده‌است و حزب اصلی اپوزیسیون ترکیه است. رئیس این حزب کمال قلیچ‌داراوغلو می‌باشد
روستای ملایحیی که با نام نوجه‌ده‌درق نیز شناخته می‌شود، از روستاهای استان آذربایجان شرقی و از توابع شهرستان مرند می‌باشد. جمعیت آن حدود ۱۲۰ نفر است.
شیمی تجزیه (Analytical Chemistry) شاخه‌ای از دانش بنیادین شیمی است که به مطالعه روش‌های جداسازی، شناسایی و بررسی کمی اجزای طبیعی یا مصنوعی یک ماده می‌پردازد. انواع آنالیز و تجزیه و تحلیل که در این دانش به کار گرفته می‌شوند در یک نگاه کلی به دو دستهٔ کمّی و کیفی تقسیم می‌شوند. در تجزیهٔ کیفی نوع اجزای موجود در نمونه تعیین می‌شود و در تجزیهٔ کمّی مقدار یا غلظت هر یک از این اجزا تعیین می‌شود. در حالت کلی آنالیز کیفی بر آنالیز کمّی تقدم دارد در واقع ابتدا نوع اجزا و سپس مقادیر کمّی آن‌ها تعیین می‌شود.
روش‌های تجزیه به دو دسته روش‌های کلاسیک و روش‌های دستگاهی تقسیم می‌شوند. روش‌های کلاسیک که به روش‌های شیمی تَر هم شهرت دارند از ابزار یا سامانه‌های سنجش چندان پیشرفته‌ای بهره نمی‌برند. اصلی‌ترین انواع روش‌های کلاسیک روش‌های وزن‌سنجی و روش‌های تیتراسیون هستند.
در مقابل در روش‌های دستگاهی سامانه‌ها و دستگاه‌های تجزیه و تحلیل نقش اساسی را ایفا می‌کنند. از جملهٔ روش‌های ابزاری می‌توان به روش‌های الکتروشیمیایی، روش‌های طیف‌سنجی و روش‌های کروماتوگرافی اشاره کرد.
عبارت است از بافتی کلان که عمل تجزیه و تحلیل بر روی آن انجام می‌شود.
آن بخشی از نمونه است که قصد بررسی کمّی آن را داریم. به عنوان مثال در عمل اندازه‌گیری میزان منیزیم در خاک، خاکْ نمونه و منیزیمْ آنالیت می‌باشد یا در اندازه‌گیری میزان اوریک اسید در خون، خونْ نمونه و اوریک اسیدْ آنالیت می‌باشد.
در متون علمی در ارتباط با نمونه اغلب لفظ آنالیز یا تجزیه را به کار می‌برند و در مورد آنالیت لفظ تعیین و همچنین محاسبه کاربرد دارد.
نخستین عامل حائز اهمیت گزینش پذیری روش است به عنوان مثال فرض کنید که ما قصد اندازه‌گیری یون منیزیم را در یک محلول داریم اما روشی اتخاذ کرده‌ایم که یون‌های دیگری مثلاً یون آلومینیم یا اسکاندیم هم به آن جواب می‌دهد این انتخاب ما را درگیر تلاش و صرف هزینه برای کنار گذاشتن چنین عوامل مزاحمی می‌کند که باعث می‌شوند نتیجه بررسی با آنچه حقیقتاً به دنبال آن هستیم مغایرت داشته باشد. از این جهت بسیار مهم است که تا جایی که امکان دارد از روش‌های گزینش‌پذیر که به تعداد کم تری از آنالیت‌ها پاسخگوست، بهره ببریم. عامل دوم حساسیت روش است در بررسی‌هایی که حتی تغییرات کوچک آنالیت در برآورد نتیجه نقش اساسی دارند بهره‌گیری از دستگاهی که تنها به تغییر در مقیاس بزرگ پاسخ می‌دهد مطلوب نیست. عامل مهم سوم سرعت است برای مثال در حین عمل‌های جراحی گاهی لازم است که آنالیز روی خون شخص انجام شود ونتیجه این آزمایش در ادامه روند جراحی اثرگذار است در چنین مواردی به کار بردن یک روش زمان گیر مطلوب نخواهد بود و در نهایت این که روش ما از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه باشد نیز حائز اهمیت است.و این دستگاه خیلی به درد بخور است
با وجود آن که علم شیمی تجزیه امروزه تحت اثر عمده روش‌های ابزاری قرار دارد با این حال این روش‌های کلاسیک هستند که از بسیاری جهات شالوده علم شیمی تجزیه را تشکیل می‌دهند و هم چنین اساس بسیاری از ابزارها و سامانه‌های اندازه‌گیری بر روش‌های کلاسیک است که در ادامه شرح داده می‌شود.
آنالیز کیفی وجود یا نبود یک ترکیب در یک نمونه را معین می‌کند ولی در رابطه با جرم یا غلظت ترکیب‌های یاد شده اطلاعاتی نمی‌دهد. همان گونه که از نام آنالیز کیفی پیداست این نوع آنالیز با «اندازه‌گیری مقدار» سر و کار ندارد.
آزمون‌های شیمیایی بیشماری وجود دارند که کارکرد کیفی دارند از جمله «آزمون اسید» که در تشخیص طلا کاربرد دارد یا «آزمون کسل-مایر» که برای تعیین وجود خون کاربرد دارد.
آزمون شعله نیز از روش‌های آنالیز کیفی می‌باشد. در این آزمایش شعله در اثر تماس با محلول آنالیت‌های خاص تغییر رنگ می‌دهد. به عنوان مثال کات کبود به دلیل آن که حاوی یون‌های مس مس باشد به شعله رنگ سبز می‌دهد. البته صرف تحلیل رنگ شعله با چشم غیر مسلح نتیجه این آزمون را قابل اعتماد نمی‌کند بلکه اغلب این نورهای تغییر رنگ داده را به عنوان ورودی به دستگاه طیف بین استفاده کرده و از روی طیف حاصله و تططبیق آن با طیف‌های اتمی به وجود یا نبود عنصر یا ترکیب خاصی در نمونه اولیه پی می‌برند. رابرت بونزن و همکارش گوستاو کیرشهف پیشگام بهره‌گیری از آزمون شعله بودند و با همین روش هنگام بررسی طیف ناشی از یک سنگ معدنی لیتیم دار دو عنصر جدید روبیدیم(Rb) و سزیم(Cs) را کشف نمودند.
وزن سنجی نوعی از آنالیز کمی هست که مقدار ماده را معین می‌کند. یک نمونه از چنین آنالیزی که در آزمایش‌های سطوح مقدماتی صورت می‌گیرد تعیین میزان آب موجود در یک ترکیب آب پوشیده از طریق حرارت دادن به نمونه و اندازه‌گیری اختلاف جرم آن پیش و پس از حرارت دادن است که میزان آب تبخیر شده را نشان می‌دهد.
سنجش‌های حجمی (تیتراسیون) نوع دیگری از روش‌های آنالیز کمی می‌باشد که هدف آن یافتن یک نقطه هم‌ارزی است که مقدار یک گونه خاص را در یک محلول معین می‌کند. یکی از نمونه‌های سنجش حجمی که برای بسیاری آشناست سنجش‌های حجمی اسید-باز می‌باشد که در آن نقطه هم‌ارزی با تغییر رنگ یک شناساگر شناسایی می‌شود. انواع دیگری از سنجش‌های حجمی وجود دارد از جمله سنجش‌های حجمی پتانسیومتری.
در روش‌های ابزاری از سامانه‌های اندازه‌گیری و ابزارها برای تجزیه و تحلیل استفاده می‌شود این روش‌ها نوعاً به این صورت هستند که یک محرک اولیه (نور، گرما، جریان الکتریکی، ولتاژ و…)به نمونه داده می‌شود و نمونه در پاسخ به این عمل سیگنال‌هایی را گسیل می‌کند که وارد شناساگر می‌شوند. در شناساگر این سیگنال‌ها به روش‌های گوناگون تقویت می‌شوند و نتیجه نهایی روی صفحه نمایشگر یک رایانه نمایش داده می‌شود.
طیف‌سنجی عبارت است از اندازه‌گیری برهمکنش مولکول‌ها و پرتوهای الکترومغناطیسی. از جمله انواع طیف‌سنجی می‌توان به طیف جذب اتمی، طیف گسیل اتمی، طیف‌سنجی مرئی-فرابنفش، طیف‌سنجی فروسرخ، طیف‌سنجی پرتوی ایکس و فلوئورسانس و طیف‌سنجی مغناطیسی هسته (ان ام آر) اشاره کرد.
هدف از طیف‌سنجی جرمی تعیین نسبت بار به جرم گونه‌ها می‌باشد. در این روش آنالیز از راهکارهای گوناگونی به منظور یونش استفاده می‌شود از جمله:بمباران الکترونی، استفاده از پرتوی ایکس و…
آنالیز الکتروشیمیایی با اندازه‌گیری اختلاف پتانسیل و/یا شدت جریان الکتریکی یک پیل الکتروشیمیایی حاوی آنالیت همراه است. آنالیزهای الکتروشیمیایی را می‌توان برحسب این که چه ویژگی‌هایی از پیل در خلال آن‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد یا این که پیل در خلال آن‌ها دستخوش چه تغییراتی می‌شود رده‌بندی کرد. بر همین اساس این روش‌ها به سه دسته پتانسیومتری (اندازه‌گیری اختلاف پتانسیل پیل)، کولومتری (اندازه‌گیری شدت جریان در طول زمان) و ولتامتری (اندازه‌گیری اختلاف پتانسیل پیل حین ایجاد تغییر در شدت جریان) تقسیم می‌شود.
گرماسنجی و آنالیز گرماوزنسنجی(thermogra
alysis)از جمله روش‌هایی هستند که به تحلیل برهمکنش میان ماده و حرارت می‌پردازند.
روش‌های جداسازی به منظور کاهش پیچیدگی مخلوط ماده مورد استفاده قرار می‌گیرد. از جمله این روش‌ها می‌توان به کروماتوگرافی و الکتروفورز اشاره کرد.
روش‌های چندگانه‌ای که به شکل ترکیبی از روش‌های بالا خود را نشان می‌دهند روش‌های هیبریدی می‌گوییم. از جمله این روش‌ها می‌توان به کروماتوگرافی-ظیف سنجی جرمی گاز، کروماتوگرافی-طیف‌سنجی فروسرخ گاز، کروماتوگرافی-طیف‌سنجی جرمی مایع و روش‌های هیبریدی جز این موارد اشاره کرد که امروزه یا به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند یا در مراکز علمی و تحقیقاتی در حال توسعه یافتن هستند. در نگارش نام این روش‌ها گاهی به جای نماد خط تیره از نماد کج خط(slash) استفاده می‌شود به خصوص در صورتی که نام یک یا چند تا از روش‌های تشکیل دهنده پیکره روش هیبریدی خود دارای نماد خط تیره باشند. به عنوان نمونه می‌توان بر خلاف الگوی نگارشی رعایت شده در بالا نوشت:کروماتوگرافی/طیف‌سنجی جرمی گاز. روش‌های هیبریدی امروزه به‌طور گسترده در شیمی و زیست شیمی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
تصویر کردن مولکول‌ها، سلول‌ها و بافت‌های زیست شناختی یک گرایش فعال و مهم در علم تجزیه می‌باشد. ترکیب این روش‌ها با روش‌های قدیمی تر آنالیز باعث تغییرات شگرفی در علم تجزیه شده‌است. می‌توان روش‌های ریزنگاری را در سه رده کلی ریزنگاری نوری، ریز نگاری الکترونی و ریز نگاری پرآب پویش قرار داد. به دلیل پیشرفت سریع در زمینه صنایع رایانه و دوربین این زمینه از شیمی تجزیه شاهد پیشرفت‌های عظیم و قابل توجهی بوده‌است.
تراشه‌های کوچکی امروزه در دسترس هستند که با داشتن ابعاد بسیار خرد در حد چند میلی‌متر تا چند سانتی‌متر مربع برای تحلیل داده ها حجم‌های بسیار اندک سیالات (در حد چند پیکو لیتر) مورد استفاده قرار می‌گیرند.
جانلوکا ویالی (به ؛ ۹ ژوئیهٔ ۱۹۶۴ – ۶ ژانویهٔ ۲۰۲۳) بازیکن فوتبال اهل ایتالیا بود که در پست مهاجم بازی می‌کرد. او در سمپدوریا و یوونتوس و همچنین چلسی به عنوان بازیکن حضور داشت. او همچنین در تیم‌های فوتبال چلسی و واتفورد مربیگری کرده بود. ویالی در ۶ ژانویهٔ ۲۰۲۳ بر اثر سرطان پانکراس در بیمارستان رویال مارزدن لندن درگذشت.Addio Gianluca Vialli. Ci lascia a 58 anni uno dei più amati di sempre
دینو باجو، هافبک سابق ایتالیا، معتقد است که ممکن است موادی که قبلا در تیم‌های فوتبال استفاده می‌شد دلیل مرگ جانلوکا ویالی باشد.
او طلایی‌ترین دوران سمپدوریا را در کنار مربی بزرگی به نام وویادین بوشکوف و دیگر ستاره این تیم روبرتو مانچینی رقم زد. سپس این دوستی سال‌ها ادامه پیدا کرد و او به عنوان مدیرفنی همراه تیم ملی ایتالیا قهرمان جام ملت‌های اروپا ۲۰۲۰ شددر گذشت ویالی به فاصله سه هفته از سینیشا میهایلوویچ اتفاق افتاد و درگذشت این دو دوست صمیمی غم سنگینی برای مانچینی بود.
شرک برای همیشه یک فیلم پویانمایی فانتزی-خانوادگی و دنباله "شرک ۳"، چهارمین فیلم از مجموعه فیلم‌های "شرک"، به کارگردانی مایک میچل محصول آمریکا است که در سال ۲۰۱۰ منتشر شد.
شرک از زندگی یکنواخت خود خسته شده‌است. او هر روز از خواب برمی‌خیزد و کارهای تکراری انجام می‌دهد. برای همین آرزو دارد تا به روزهای قبل که مردم از او می‌ترسیدند و به تنهایی زندگی می‌کرد بازگردد. در جشن تولد فرزندانش عصبانی می‌شود و کیک را خراب می‌کند و از خانه بیرون می‌رود. از طرف دیگر وروره جادو جادوگری است که در گذشته در تصاحب تاج و تخت پادشاهی ناکام مانده‌است. او که خود جادوگر است، می‌خواسته با سحر و جادو فیونا را از قصر نجات دهد و در عوض پادشاهی را از پدر و مادر وی دریافت کند؛ ولی ناگهان شرک فیونا را نجات می‌دهد و همهٔ نقشه‌های او نقش بر آب می‌شود. برای همین او از شرک کینه دارد. او که وضعیت شرک را می‌بیند پیش او می‌رود و می‌گوید می‌تواند او را به همان روزهایی که می‌خواهد بازگرداند و در عوض یک چیز کوچک می‌خواهد و آن یک روز از زندگی شرک است که شرک حتی آن را به یاد هم نمی‌آورد. شرک قبول می‌کند و قرارداد را امضا می‌کند. اما وروره جادو روز تولد شرک را از او می‌گیرد و دنیای شرک به شکلی در می‌آید که انگار او هیچ‌گاه وجود نداشته‌است. خر و گربه چکمه‌پوش و فیونا او را نمی‌شناسند و از همه مهم‌تر این که وروره جادو پادشاه شده‌است و مردم در فقر و بدبختی هستند. از طرف دیگر دیوهای دیگر که شبیه شرک هستند توسط وروره جادو به بیگاری گرفته شده‌اند. شرک این وضعیت را اصلاً دوست ندارد و درمی‌یابد اگر فیونا او را از روی عشق ببوسد، او به زندگی قبلی خود بازمی‌گردد و اگر این‌کار را قبل از ۲۴ ساعت انجام ندهد، شرک برای همیشه از بین خواهد رفت. از طرف دیگر فیونا و دیگر دیوها در حال برنامه‌ریزی برای قیام علیه وروره جادو هستند. اما وروره جادو با توطئه‌ای همهٔ دیوها به غیر از فیونا و شرک را دستگیر و زندانی می‌کند. هم‌چنین می‌گوید هرکسی شرک را تحویل بدهد، هر آرزویی که داشته باشد برایش برآورده می‌کند. شرک تصمیم می‌گیرد خودش را تحویل بدهد و آرزو را خودش بکند. او آرزو می‌کند که همهٔ هیولاها آزاد شوند. این اتفاق می‌افتد، ولی وروره جادو شرک و فیونا را زندانی می‌کنند. دیوها تصمیم می‌گیرند تا به قصر وروره جادوحمله کنند و آن‌ها را نجات دهند. آن‌ها به قصر حمله می‌کنند و موفق می‌شوند. در آخر در زمانی که شرک در حال مرگ است، فیونا او را می‌بوسد و همه‌چیز به حالت اول بازمی‌گردد.
توان‌باوران (به عربی: قَدَریه) به گروهی از مسلمانان گفته می‌شود که کردارهای انسان را نتیجه توان خود او می‌دانند و نه سرنوشت از پیش‌نوشته‌شده خدایی و خداوند چیزی را نمی‌داند مگر بعد از وقوع آن. به باور توان‌باوران، انسان توانا بر کردار خویش است.
نخستین کسی که این دیدگاه را داشت سِنبویه اَسواری، از ایرانیان مسلمان‌شده بود.رامیار، محمود: سنبویه اسواری پیشرو قدریه. مجله مطالعات اسلامی. تابستان ۱۳۵۵. شماره ۱۹. ص۱۵۲.
هدیه مغان، ارمغان مغان یا هدیه‌های کریسمس داستان کوتاهی از او. هنری نویسنده آمریکایی که نخستین بار سال ۱۹۰۵ در روزنامهٔ "نیویورک ورلد" و سپس در داستان کوتاه "چهار میلیون" منتشر شد. سپس به دلیل محبوبیت زیاد، بارها به‌صورت کتاب مستقل نیز به چاپ رسید. داستان در مورد زوج جوان و فقیری است که در آستانهٔ کریسمس با از خودگذشتگی برای یکدیگر هدیه‌های گرانبهایی تهیه می‌کنند.Oxford Bookworms Library: New Yorkers (Short Stories) - The Christmas Presents (Part one)
این داستان یکی از فنی‌ترین داستان‌های کوتاه تاریخ است و معمولاً بررسی آن در کتاب‌های آموزش داستان‌نویسی به نویسندگان تازه‌کار توصیه می‌شود.ابراهیم یونسی، هنر داستان‌نویسی، انتشارات نگاه، چاپ هشتم، ۱۳۸۴، ص ۲۱
جیمز و دلا زوج جوان و فقیری هستند. هر کدام از آن‌ها چیزی دارد که به آن افتخار می‌کند: دلا موی بلند و بسیار زیبایی دارد؛ و جیمز، ساعتی طلا که از پدربزرگ، و سپس پدر او، به وی به ارث رسیده‌است. در یکی از اعیاد کریسمس، دلا که تنها ۱ دلار و ۸۷ سنت دارد، به سلمانی نزدیک خانهٔ خود می‌رود و موی خویش را به قیمت ۲۰ دلار می‌فروشد. کمی بعد، زنجیری پلاتینیومی برای ساعت جیمز به قیمت ۲۱ دلار می‌خرد. او به خانه می‌دود و شام را آماده می‌کند؛ در حالی که ۸۱ سنت بیشتر ندارد. سپس جیمی به خانه میاید؛ او از دیدن دلا به ان شکل شگفت زده می‌شود و دلا برای وی توضیح می‌دهد که برای خریدن هدیهٔ او موی خود را فروخته‌است. سپس، جیمی هدیه خود را به او نشان می‌دهد: دو گیره مو، برای موهای بسیار بلند دلا، او به هر حال نمی‌توانست هدیه ای بهتر از این تهیه کند؛ مگر اینکه از کوتاه بودن موهای دلا خبر داشت. دلا ابتدا ناراحت می‌شود ولی سپس می‌گوید: «جیمز، موهای من به زودی بلند خواهند شد؛ بگذار هدیهٔ تو را نشانت بدهم» و زنجیر طلا را نشان می‌دهد. جیمز لحظه‌ای به ان می‌نگرد، سپس به روی مبل می‌نشیند، لبخندی به پهنای صورت می‌زند و می‌گوید: «او، دلای عزیزم! من ساعت طلایم را فروختم تا این گیره‌های گران‌قیمت را برای موهای تو بخرم!»http://en.wikipedia.org/wiki/The_Gift_of_the_Magi
مغان در انجیل نام سه مرد خردمندی است که به جستجوی عیسای تازه متولد شده، به فلسطین می‌آیند و هدایایی برای او می‌آورند. رسم هدیه‌دادن در روز کریسمس، از این هدیهٔ مغان به پیشگاه عیسای نوزاد به جا مانده‌است.
جین سیمور فوندا (؛ زادهٔ ۲۱ دسامبر ۱۹۳۷) بازیگر و کنشگر آمریکایی است. او افتخارات گوناگونی از قبیل دو جایزهٔ اسکار، دو جایزهٔ فیلم بفتا، هفت جایزهٔ گلدن گلوب و یک جایزهٔ امی ساعات پربیننده دریافت کرده‌است. او علاوه بر این دریافت‌کنندهٔ جایزهٔ یک عمر دستاورد هنری بنیاد فیلم آمریکا و جایزهٔ گلدن گلوب سیسیل بی دمیل بوده‌است.
فوندا دختر فرانسیس فورد سیمور و هنری فوندا است. او در سال ۱۹۶۰ بازیگری را در برادوی با نمایشی آغاز کرد که برای آن نامزد دریافت جایزهٔ تونی شد. او در طول دههٔ ۱۹۶۰ با کمدی‌های "دوره تعدیل" (۱۹۶۲)، "یکشنبه در نیویورک" (۱۹۶۳)، "کت بالو" (۱۹۶۵)، "پابرهنه در پارک" (۱۹۶۷) و "باربارلا" (۱۹۶۸) به شهرت رسید. او دوبار برای "کلوت" (۱۹۷۱) و "بازگشت به وطن" (۱۹۷۸) برندهٔ جایزهٔ اسکار بهترین بازیگر زن شد. دیگر نامزدی‌های بعدی برای فیلم‌های "جولیا" (۱۹۷۷)، "سندرم چین" (۱۹۷۹)، "کنار برکه طلایی" (۱۹۸۱) و "صبح روز بعد" (۱۹۸۶) بود. همچنین فیلم‌های "شوخی با دیک و جین" (۱۹۷۷)، "سوئیت کالیفرنیا" (۱۹۷۸)، "اسب سوار برقی" (۱۹۷۹) و "نه تا پنج" (۱۹۸۰) با بازی او در گیشه موفق بودند.
فوندا در سال ۱۹۸۲ اولین ویدیوی ورزشی خود به‌نام "تمرین جین فوندا" را منتشر کرد که به پرفروش‌ترین VHS در تمام دوران تبدیل شد. او پس از یک سری فیلم‌های از لحاظ تجاری ناموفق از بازیگری کناره‌گیری کرد و سپس با فیلم موفق "مادرشوهر هیولا" (۲۰۰۵) به سینما بازگشت. اگرچه "قانون جورجیا" (۲۰۰۷) تنها فیلم دیگر او در دههٔ ۲۰۰۰ بود، اما در اوایل دههٔ ۲۰۱۰ فعالیت خود را بیشتر کرد. دیگر فیلم‌هایش "سرخدمتکار" (۲۰۱۳)، "اینجا شما را ترک می‌کنم" (۲۰۱۴)، "جوانی" (۲۰۱۵) و "باشگاه کتاب" (۲۰۱۸) هستند. فوندا در سال ۲۰۰۹ پس از ۴۹ سال غیبت به تئاتر برادوی بازگشت و برای نمایشی نامزد دریافت جایزهٔ تونی شد. او از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۲ در مجموعهٔ کمدی "گریس و فرانکی" ایفای نقش کرد که برایش نامزد دریافت جایزهٔ امی ساعت پربیننده شد.
فوندا در طول جنگ ویتنام کنشگر سیاسی بود. او به جنگ عراق و خشونت علیه زنان اعتراض نشان داده‌است و خود را یک فمینیست و فعال محیط زیست معرفی می‌کند. او پیش‌تر با فیلم‌نامه‌نویس روژه وادیم، فعال سیاسی تام هیدن و میلیارد رسانه‌ای تد ترنر ازدواج کرده بود.
وی در ۲۱ دسامبر ۱۹۳۷ در نیویورک سیتی، نیویورک به دنیا آمده‌است. پدرش «هنری فوندا» (۱۹۸۲–۱۹۰۵) هنرپیشه سینما و مادرش «فرنسیس فورد بروکا سیمور» (۱۹۵۰–۱۹۰۸) بود. مادر جین هنگامی که وی ۱۳ سن سال داشت خودکشی نمود.
برادرش پیتر فوندا و برادرزادهٔ‌اش بریجیت فوندا نیز هنرپیشه می‌باشند.
جین فوندا در دبیرستان اما ویلارد تحصیل نمود و از کالج واسر فارغ‌التحصیل شد.
فوندا سه بار ازدواج نموده‌است. همسر نخست وی، روژه وادیم (ازدواج ۱۴ اوت ۱۹۶۵–۱۶ ژانویه ۱۹۷۳ طلاق) کارگردان سینما اهل فرانسه بود این زوج صاحب یک دختر «ونسان» (زاده ۲۸ سپتامبر ۱۹۶۸) شدند. همسر دوم فوندا، تام هایدن (ازدواج ۱۹ ژانویه ۱۹۷۳–۱۹ ژوئن ۱۹۹۰ طلاق) فعال اجتماعی و سیاسی بود از وی صاحب فرزند یک پسر «تروی گریتی» (زاده ۷ ژوئیه ۱۹۷۳) شد و آخرین ازدواج وی نیز با تد ترنر (ازدواج ۲۱ دسامبر ۱۹۹۱–۲۲ مه ۲۰۰۱ طلاق) مالک غول رسانه‌ای سی‌ان‌ان بود هر سه این ازدواج‌ها به طلاق انجامیده‌است.
فوندا در سپتامبر ۲۰۲۲ گفت که به لنفوم غیرهاجکین مبتلا شده‌است و مراحل شیمی‌درمانی را آغاز کرده‌است.
پیتر هنری فوندا (متولد ۲۳ فوریه ۱۹۴۰ در نیویورک – درگذشته ۱۶ اوت ۲۰۱۹ در لس‌آنجلس) بازیگر آمریکایی بود. پدرش هنری فوندا خواهرش جین فوندا و دخترش بریجیت فوندا می‌باشد.
پیتر فوندا در سال ۱۹۹۷ برای فیلم "طلای اولی" نامزد اسکار بهترین بازیگر مرد شد. او سال‌های آخر زندگی‌اش را به تولید فیلم‌هایی در باره محیط زیست اختصاص داد. پیتر فوندا پسر هنری فوندا، هنرپیشه و پدر بریجیت بود که او نیز هنرپیشه است. پیتر فوندا در فیلم ایزی رایدر در کنار جک نیکلسون بازی کرد. فوندا فیلمنامه ایزی رایدر را هم نوشت و برای آن نامزد اسکار بهترین فیلمنامه شد.او همچنین صداگذاری شخصیت تروث در بازی [اتوموبیل دزدی بزرگ: سن آندریاس] را به عهده داشت. فوندا به خاطر سرطان ریه، نارسایی تنفسی داشت و در خانه‌اش در لس‌آنجلس در ۷۹ سالگی درگذشت.
بریجیت فوندا یک بازیگر زن سابق اهل ایالات متحده آمریکا است. او برای نقش‌هایش در (۱۹۹۰)، زن سفید مجرد (۱۹۹۲)، مجردها (۱۹۹۲)، نقطه بی‌بازگشت (۱۹۹۳)، ممکن است برای تو هم اتفاق بیفتد (۱۹۹۴)، جکی براون (۱۹۹۷) و یک نقشه ساده شناخته شده‌است. او دختر پیتر فوندا، برادرزاده جین فوندا، و نوه هنری فوندا است. فوندا برای بازی در نقش مندی رایس دیویس در فیلم رسوایی سال ۱۹۸۹ نامزدجایزه گلدن گلوب بهترین بازیگر نقش مکمل زن شد و کار صداپیشگی سخصیت جنا را در انیمیشن بلند بالتو در سال ۱۹۹۵ انجام داد. او در سال ۱۹۹۷ برای فیلم تلویزیونی در گلومینگ نامزدی جایزه امی و دومین نامزدی جایزه گلدن گلوب را برای فیلم تلویزیونی بدون بچه معمولی در سال ۲۰۰۱ دریافت کرد.
فوندا در ۲۷ ژانویه ۱۹۶۴ در لس آنجلس، کالیفرنیا در خانواده‌ای بازیگر از جمله پدربزرگش هنری فوندا، پدر پیتر فوندا و عمه‌اش جین فوندا به دنیا آمد. مادرش سوزان جین بروئر هنرمند است. او از نام دختر بازیگر مارگارت سولاوان، بریجت هیوارد، نامگذاری شده‌است. مادربزرگ مادری او، مری سویت، با تاجر نوح دیتریش ازدواج کرد.
فوندا در سال ۱۹۸۶ با اریک استولتس ملاقات کرد و آنها در سال ۱۹۹۰ قرار ملاقات را آغاز کردند. این رابطه پس از هشت سال پایان یافت.