moaminsharifi/fa-wiki-spell-checker huggingface dataset:
سویاب و تالاس (که امروز در کشور قرقیزستان واقع شده‌اند) مهم‌ترین مراکز کاروان‌رو در شمال سغد در قرون ششم تا هشتم میلادی بوده‌اند.Grégoire Frumkin (1970), "Archaeology in Soviet Central Asia", Leiden, Koln: E. J. Brill, pp 35–37. در این دو قرن، تجار سغدی از حمایت نظامی سربازان گوک‌ترک برخوردار بودند. در واقع، خانات گوک‌ترک بر پایه فعالیت اقتصادی سغدی‌ها و فعالیت نظامی مردان قبیله آشینا بنا شده بود.Wink, André. "Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World". Brill Academic Publishers, 2002. .Stark, Sören. "Die Alttürkenzeit in Mittel- und Zentralasien". Archäologische und historische Studien (Nomaden und Sesshafte, vol. 6). Reichert, 2008 . می‌دانیم که تجارت سغدی‌ها در طول قرن نهم میلادی نیز به شیوه گذشته برقرار بوده‌است. در این دوره، گزارشی ثبت شده که یکی از خان‌های ترک اهل مغولستان به نام قاپاغان قاغان به سغد حمله کرده‌است و شتر، نقره، طلا و تعدادی زیادی زن از سغد غارت کرده و با خود به مغولستان برده‌است. در قرن نهم، سغد توسط خانات اویغور فتح می‌شود. اویغورها به چینی‌ها اسب تحویل می‌دادند و در ازای آن از چینی‌ها ابریشم می‌گرفتند. سپس، ابریشم‌ها را در اختیار سغدی‌ها قرار می‌دادند تا توسط آن‌ها به مسلمانان و رومی‌ها فروخته شود.Liu, Xinru, "The Silk Road: Overland Trade and Cultural Interactions in Eurasia", in "Agricultural and Pastoral Societies in Ancient and Classical History", ed. Michael Adas, American Historical Association, Philadelphia: Temple University Press, 2001, p. 169. همچنین اویغورها به واسطه سغدی‌ها با دین‌های رایج در سغد مانند مانوی‌گری، بودایی‌گری و مسیحیت نیز آشنا شدند و آن‌ها را پذیرفتند. پتر بی. گلدن می‌نویسد که اویغورها نه تنها باورهای دینی و الفبای نوشتاری را از سغدی‌ها تقلید کردند، بلکه سغدی‌ها را به چشم استادهای خود می‌نگریستند و عناوین و مقام‌های درباری خود را در اختیار آنان قرار می‌دادند.Peter B. Golden (2011), "Central Asia in World History", Oxford, New York: Oxford University Press, p. 47, . همچنین می‌دانیم که جغرافی‌دانان مسلمان در قرن دهم میلادی به نوشته‌ها و اسناد خانات اویغور که به زبان سغدی نوشته شده بودند، دسترسی داشتند. پس از سقوط خانات اویغور در ۸۴۰، تجارت سغد وارد یک بحران شد. مدتی بعد، امپراتوری سامانی در سغد ظهور کرد و امیران سامانی به عنوان اربابان جدید راه ابریشم جایگزین سغدی‌ها شدند.
طی قرون پنجم و ششم میلادی، تعداد زیادی از سغدی‌ها در دالان هشی (منطقه‌ای تجاری و نظامی در فلات تبت. امروزه واقع در شمال جمهوری خلق چین) ساکن شدند. دولت چین به آنان خودمختاری کامل داد و به نظر می‌رسد که آنان سیستم اداری خود را طرح‌ریزی کرده‌اند که در منابع چینی به آن «سابائو» گفته شده‌است. این مسئله از دید تاریخ‌نگاران معاصر به عنوان نشانه‌ای از اهمیت سغدی‌ها در ساختاری اجتماعی-اقتصادی چین دیده می‌شود. اسنادی که در تورفان پیدا شده‌اند نیز دلیل دیگری بر اهمیت آنان در چین است. از سی و پنج کاروان تجاری که در این اسناد به آن‌ها اشاره شده، بیست و نه تای آنان سغدی هستند. در سیزده مورد از این اسناد، هم خریدار و هم فروشنده سغدی بوده‌اند.J. Rose, 'The Sogdians: Prime Movers between Boundaries', Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, vol. 30, no. 3, (2010), p. 416 سغدی‌ها از چینی‌ها ابریشم، مس و و کاغد خریداری می‌کردند و در عوض به آنان انگور، محصولات ساخت شیشه ایرانی، مرجان مدیترانه‌ای، پشم رومی، کهربای بالتیکی، یونجه و تصاویر بودا را می‌فروختند. یک جهانگرد چینی به نام شوان‌زانگ که برای زیارت مناطق مقدس بودایی از سغد عبور می‌کرده، از این نوشته که پسران سغدی از سن پنج سالگی آموزش می‌بینند که بخوانند و بنویسند. با این حال، شوان‌زانگ با ناامیدی می‌نویسد که «آنان از این استعدادشان تنها برای تجارت استفاده می‌کنند». وی همچنین نوشته که سغدی‌ها در صنایعی مانند شیشه‌سازی، قالیبافی و منبت‌کاری نیز مهارت دارند.Wood 2002:66
اطلاعات دربارهٔ سغدیان در دوره اشکانی بسیار کم است اما با ظهور ساسانیان بار دیگر سغدیان بر پهنه تاریخ پدیدار می‌شوند. اینگونه که پیداست، ساسانیان منطقه سغد را در سال ۲۶۰ میلادی به شاهنشاهی خود ضمیمه کرده بودند و در سنگ‌نبشته شاپور یکم در کعبه زرتشت نیز نام سغد در میان استان‌های ایرانشهر دیده می‌شود. با این حال این منطقه در جریان حملات هپتالیان و کیداریان در سده چهارم و پنجم میلادی از کنترل شاهنشاهی ساسانی خارج می‌شود.Mark J. Dresden (1981), "Introductory Note," in Guitty Azarpay, Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art, Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, p. 5, .Mark J. Dresden (2003), "Sogdian Language and Literature", in Ehsan Yarshater, The Cambridge History of Iran, Vol III: The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods, Cambridge: Cambridge University Press, p. 1217, .
پس از جریان تحریم شدن امپراتوری روم توسط شاهنشاهی ایران از تجارت ابریشم و جریان دزدیدن تخم‌های کرم ابریشم از چین توسط دو راهب مسیحی و انتقال آنان به روم، تاریخ‌نگار رومی قرن ششم، مناندرِ محافظ، از این می‌گوید که تاجران سغدی تلاش تا به صورت مستقیم با امپراتوری بیزانس به تجارت ابریشم چینی بپردازند. گفته شده که سغدیان به خان گوکترک یعنی ایستمی خان پیشنهاد داده‌اند که اجازه شاهنشاه ساسانی برای عبور و مرور تاجران سغدی از قلمروی وی برای رسیدن به بیزانس را کسب کند، اما این مسئله باعث عصبانیت شاهنشاه ایران شده‌است و وی سفیر سغدی که به دربارش آمده بود را کشت. پس از این اتفاق، مانیاه، یک دیپلمات سغدی از ایستمی خان درخواست کرد تا سفیری را به قسطنطنیه بفرستد و به اتفاق روم، اتحادی علیه ساسانیان تشکیل دهند. سفیر خان در سال ۵۶۷ به دربار روم رسید و ژوستین دوم، امپراتور روم، نه تنها قبول کرد تا سفیری به دربار ایستمی خان بفرستد، بلکه قبول کرد تا به صورت مستقیم و بدون عبور از مرزهای ایران، با سغدیان به تجارت ابریشم بپردازد.Liu, Xinru, "The Silk Road: Overland Trade and Cultural Interactions in Eurasia", in "Agricultural and Pastoral Societies in Ancient and Classical History", ed. Michael Adas, American Historical Association, Philadelphia: Temple University Press, 2001, p. 168.Mark J. Dresden (1981), "Introductory Note," in Guitty Azarpay, Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art, Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, p. 9, .
اما اینگونه که از تعداد سکه‌های بیزانسی پیدا شده در آسیای میانه و چین پیداست، این تجارت چندان خوب پیش نرفته‌است.de Crespigny, Rafe (2007), "A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD)", Leiden: Koninklijke Brill, p. 600, .
تاریخ‌دانان امروزی قرن ششم میلادی را اوج فرهنگ سغدی می‌دانند. در این دوران، سغدی‌ها به طرز چالش‌ناپذیری نقش بازرگانان آسیای میانه را داشتند و بخش بزرگی در منطقه و بیرون مرزهای سغد، از نظر دینی و هنری تحت تأثیر فرهنگ آنان و نیازمند به کالاهای بازرگانان سغدی بود.Luce Boulnois (2005), "Silk Road: Monks, Warriors & Merchants", Odyssey Books, pp 239–241, . در قرون وسطی، دره زرافشان نام سغدی خود، سمرقند، را به کل منطقه داد. دانشنامه بریتانیکا از این می‌گوید که در دید جغرافی‌دانان مسلمان، دره زرافشان یکی از چهار منطقه حاصل‌خیز جهان بود. بسیاری از شهرها و مناطق در اطراف سغد، نام‌های سغدی گرفتند. به عنوان مثال، دولت-شهر لولان واقع در حوضه تاریم، توسط ساکنانش کروراینا نامیده می‌شد که یک نام یونانی بود،Kazuo Enoki (1998), "Yü-ni-ch'êng and the Site of Lou-Lan," and "The Location of the Capital of Lou-Lan and the Date of the Kharoshthi Inscriptions," in Rokuro Kono (ed.), "Studia Asiatica: The Collected Papers in Western Languages of the Late Dr. Kazuo Enoki", Tokyo: Kyu-Shoin, pp 200, 211–57. اما چند قرن بعد و در سده هفتم میلادی، راهب بودایی اهل چین، شوانزانگ، این شهر را نافوپو (納縛溥) نامیده‌است کهبه عقیده هیسائو ماتسودا، این واژه ریخت چینی واژه سغدی نوآپه (navapa، به معنای «آب نو») است و این خود نشان‌گر افزایش تأثیر فرهنگی سغد در منطقه بوده‌است.Christopoulos, Lucas (August 2012), "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)," in Victor H. Mair (ed), "Sino-Platonic Papers", No. 230, Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations, pp 20–21 footnote #38, ISSN 2157-9687.
نقش افراسیاب که مربوط به سده ششم یا هفتم میلادی است و در سمرقند پیدا شده‌است، یکی از بهترین نمونه‌های بازمانده از هنر سغدی است. نقش افراسیاب صحنه‌ای از زندگی روزمره مانند ورود سفیران خارجی را نشان می‌دهد و در ویرانه‌های یک خانه که به نظر متعلق به شخص اشرافی یا سلطنتی بوده‌است، پیدا شده‌است. مشخص نیست که این خانه کاخ رسمی یا دربارِ فرمانروای سمرقند بوده یا خیر.A. M. Belenitskii and B. I. Marshak (1981), "Part One: the Paintings of Sogdiana" in Guitty Azarpay, "Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art", Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, p. 47, . قدیمی‌ترین نمونه پیدا شده از هنر سغدی به نقاشی‌های دیواری پنجکنت که در تاجیکستان پیدا شده‌است، بازمی‌گردد که متعلق به قرن پنجم میلادی است.A. M. Belenitskii and B. I. Marshak (1981), "Part One: the Paintings of Sogdiana" in Guitty Azarpay, "Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art", Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, p. 13, . هنر سغدی علاوه بر اینکه می‌تواند به درک زندگی روزمره سغدیان کمک کند، به تاریخ‌نگاران در رابطه با درک باورهای دینی آنان نیز یاری می‌رساند. به عنوان مثال، مشخص است که سغدی‌ها برخی از ایزدان ایرانی را با هنر بودایی تلفیق کرده‌اند. در معبد بودایی که در هفت‌آب پیدا شده‌است، یک پلاک برنزی به دست آمده که بر روی آن یک ایزد و یک ایزدبانو دیده می‌شود که هیچ ارتباطی با بودایی‌گری ندارند.A. M. Belenitskii and B. I. Marshak (1981), "Part One: the Paintings of Sogdiana" in Guitty Azarpay, "Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art", Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, pp 34–35, .
سغدی‌ها به یک زبان ایرانی شرقی که به آن سغدی (به سغدی: "soɣdyāu") گفته می‌شد، سخن می‌گفتند. این زبان به دیگر زبان‌های ایرانی شرقی مانند باختری، خوارزمی، سکاییِ ختنی و زبان‌های امروزی مانند آسی و پشتو نزدیک بود.Tafazzoli, A. (2003), "Iranian Languages," in C. E. Bosworth and M. S. Asimov, "History of Civilizations of Central Asia, Volume IV: The Age of Achievement, A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century", Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited, p 323. با این حال، گستره زبان سغدی به خود سغد محدود نبود. این زبان، زبان رایج مناطقی مانند دولت-شهر تورفان (در شمال غربی چین امروزی) نیز بود و حتی سنگ‌نبشته‌ای مربوط به سال ۵۸۱ میلادی در مغولستان به زبان سغدی پیدا شده‌است که مربوط به یکی از خان‌های خانات گوک‌ترک است. سغدی زبان رسمی خانات گوک‌ترکان بود.
این زبان در دوران‌های مختلف تاریخِ باستان با سه الفبای مختلف نوشته می‌شد: الفبای سغدی، الفبای سوریایی و الفبای مانوی. هر سه این دبیره‌ها از الفبای آرامی که الفبای پهلوی و فارسی-عربی و… نیز از آن گسترش پیدا کرده‌اند، گرفته شده‌اند.Tafazzoli, A. (2003), "Iranian Languages," in C. E. Bosworth and M. S. Asimov, "History of Civilizations of Central Asia, Volume IV: The Age of Achievement, A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century", Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited, pp 325–26.Mark J. Dresden (1981), "Introductory Note," in Guitty Azarpay, Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art, Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, pp 5–6, . در دوره اسلامی، سغدی‌ها خط عربی را برای نوشتن زبان خود سازگار نمودند. در قرن هشتم، اویغورها با استفاده از الفبای سغدی شیوه‌نگارش جدیدی برای زبان خود ایجاد کردند که بعدها الفبای مغولی که در قرن سیزدهم و در دوره امپراتوری مغول از آن استفاده می‌شد، از این خط گسترش پیدا کرد.Tafazzoli, A. (2003), "Iranian Languages," in C. E. Bosworth and M. S. Asimov, "History of Civilizations of Central Asia, Volume IV: The Age of Achievement, A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century", Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited, p 325.
زبان سغدی که در دوران باستان و قرون وسطی به آن گویش می‌شد، امروزه از بین رفته‌است. با این حال، یغنابی‌ها که در استان سغدِ تاجیکستان زندگی می‌کنند، هنوز به یکی از لهجه‌های آن سخن می‌گویند. لهجه یغنابی از زبان سغدی که در غرب فرغانه گویش می‌شد، گرفته شده‌است.Mark J. Dresden (1981), "Introductory Note," in Guitty Azarpay, "Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art", Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, pp 2 & 5, .
با اسلامی‌سازی منطقه و رواج زبان پارسیِ دری، این زبان رفته رفته جایگزین زبان سغدی شد. سامانیان که در سغد امپراتوری خود را بر پا کردند، به زبان پارسی دری سخن می‌گفتند و همین مسئله به سرعت رواج پارسی افزود. با این حال، هنوز تعداد زیادی از واژه‌های سغدی در لهجه تاجیکیِ پارسی - که خود از زبان‌های ایرانی غربی است - دیده می‌شود.
دین‌های متفاوتی در میان سغدیان رواج داشته‌است؛ گرچه بر اساس شواهد باقی‌مانده، زرتشتی‌گری دین اکثریت مردم منطقه بوده‌است. به‌عنوان مثال، در نقاشی‌های دیواری‌ای که در سمرقند، بنجکنت و… پیدا شده‌است، صحنه‌هایی از پیشکش و نذورات دینی در آتشکده دیده می‌شود. در تورفان، گرچه سغدیان مرده‌های خود را به شکل چینی‌ها به خاک سپرده‌اند، اما پیداست که هنوز سنت‌های زرتشتی خود را حفظ کرده‌اند. آنگونه که پیداست، آن‌ها ابتدا جسد مرده‌ها به مانند سایر زرتشتیان در برابر هوای آزاد قرار می‌دادند تا تن آنان نسیب طبیعت شده و سپس استخوان‌هایشان را به خاک می‌سپردند.Hansen, Valerie (2012), "The Silk Road: A New History", Oxford University Press, p. 98, . مزداپرستی تا زمان فتح اسلامی منطقه دین غالب مردم سغد بود و سپس آنان رفته رفته به اسلام گرویدند.Tobin 113–115
در نوشته‌های مذهبی سغدی که در چین کشف شده‌است، بیشتر آثار دربارهٔ بودایی‌گری (ترجمه شده از آثار چینی)، مانوی‌گری و مسیحیت نسطوری هستند اما نوشته‌های زرتشتی نیز به تعداد اندکی پیدا شده‌اند. هرچند نوشته‌های زرتشتی در میان آثار به جا مانده اندکند، اما بیشتر آرامگاه‌های سغدی در چین شکل زرتشتی خود را حفظ کرده‌اند؛ با این حال با آرامگاه‌های پیدا شده در خودِ سغد نسبتاً متفاوت هستند زیرا ایرانی و مزدایی بودن آرامگاه‌های پیدا شده در سغد بسیار آشکار است.
با همه این‌ها، سغدیان یک نمونه کامل از تکثرگرایی دینی هستند. اکثر نوشته‌های مذهبی سغدی مربوط به بودیسم هستند و سغدیان مهم‌ترین مترجمان آثار بودایی به زبان چینی بوده‌اند. با این وجود، به نظر نمی‌رسد که بودایی‌گری در خود سغد ریشه دوانده باشد.A. M. Belenitskii and B. I. Marshak (1981), "Part One: the Paintings of Sogdiana" in Guitty Azarpay, "Sogdian Painting: the Pictorial Epic in Oriental Art", Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, p. 35, . هرچند در شمال تورفان نوشته‌های مسیحی و در کوچو نوشته‌های مانوی هم پیدا شده‌است.J. Rose, 'The Sogdians: Prime Movers between Boundaries', "Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East", vol. 30, no. 3 (2010), pp. 416–7 قابل ذکر است که می‌دانیم با ظهور ساسانیان در ایران، گرایش به مزداپرستی در سغد نیز مجدداً افزایش یافته‌است. از سده چهارم میلادی به بعد، آثاری از زائران سغدی که برای دیدن مکان‌های مقدس بودایی سفر می‌کردند نیز به جا مانده‌است. آن‌ها بودا را به تصویر می‌کشیدند و به امید اینکه بودا از آنان دفاع کند، نام کامل خودشان را بر روی آن می‌نوشتند.Liu, Xinru (2010), "The Silk Road in World History", Oxford and New York: Oxford University Press, p 67–8.
همچنین مانوی‌گری هم در میان سغدیان رواج نسبی‌ای داشته‌است و اویغورها نیز بعدها این دین را از مردم سغد فرا گرفتند. در واقع اویغورها به سغدیان برای فروش ابریشمی که از چین وارد می‌شده‌است، نیاز فراوانی داشتند و به دلیل همین روابط، این دین در میان آنان نیز رایج گردیده‌است. گرچه، در میان نوشته‌های سغدی به جا مانده، نوشته‌های مانوی به مانند نوشته‌های بودایی، پرتعداد نیستند.Dresden, Mark J. (2003), "Sogdian Language and Literature", in Ehsan Yarshater, "The Cambridge History of Iran, Vol III: The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods", Cambridge: Cambridge University Press, p. 1224, . اویغورها همچنین بودایی‌گری را نیز از سغدیان آموختند و این مسئله از دیوارنگاره‌های برجا مانده در سین‌کیانگ هویداست.Gasparini, Mariachiara. "A Mathematic Expression of Art: Sino-Iranian and Uighur Textile Interactions and the Turfan Textile Collection in Berlin," in Rudolf G. Wagner and Monica Juneja (eds), "Transcultural Studies", Ruprecht-Karls Universität Heidelberg, No 1 (2014), pp 134–163
در کنار ایزدانی که ذکر آنان در پورانه‌ها رفته‌است، حداقل پنج ایزد هندوی دیگر نیز در سغد پرستندگان خود را داشته‌اند.Braja Bihārī Kumar (2007). "India and Central Asia: Links and Interactions," in J.N. Roy and B.B. Kumar (eds), "India and Central Asia: Classical to Contemporary Periods", 3–33. New Delhi: Published for Astha Bharati Concept Publishing Company. , p. 8. برهما، ایندرا، شیوا، نارایانا و بیشامن. برهما، ایندرا و شیوا در زبان سغدی نام‌های مخصوص خود را داشته‌اند که به ترتیب زروان، ادباد و ویشپارکار بوده‌اند. ایزدبانویی که در هنر سغدی در حال راندن یک شیر به تصویر کشیده‌است، ممکن است دورگا، از ایزدبانوان هندو، باشد. در آثار مربوط به قرن هشتم میلادی که در پنجکنت پیدا شده‌اند، شیوا، برهما و ایندرا در کنار آتشکده دیده می‌شوند.
از میان مسیحیان سغدیِ چین، می‌توان به ان ینا از اهالی بخارا که به دلیل سنگ‌نبشته‌هایش شناخته می‌شود اشاره کرد. همچنین نام تعدادی کشیش مسیحیِ سغدی نیز در نوشته‌های چینی دیده می‌شود که البته نام ایرانیِ آنان دانسته نیست. مارکوپولو، جهان‌گرد ونیزی که در قرن سیزدهم از چین بازدید کرده‌است، در نوشته‌های به تعداد زیادی از کلیساهایی که در این کشور وجود دارد، اشاره کرده‌است. این ادعای او با توجه به نوشته‌های چینی قرن چهاردهم تأیید می‌شود. به عنوان مثال، در تواریخ چینی آمده‌است که یک مرد سغدی به نام مار سرگیس از اهالی سمرقند شش کلیسای نسطوری در قرن سیزدهم میلادی بنا کرده‌است.Emmerick, R. E. (2003) "Iranian Settlement East of the Pamirs", in Ehsan Yarshater, "The Cambridge History of Iran, Vol III: The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods", Cambridge: Cambridge University Press, pp 275. کتاب مقدس نیز در دوران یزدگرد دوم ساسانی از سوریانی به سغدی ترجمه شده‌است که یکی از قدیمی‌ترین ترجمه‌های جهان به‌شمار می‌رود.Dresden, Mark J. (2003), "Sogdian Language and Literature", in Ehsan Yarshater, "The Cambridge History of Iran, Vol III: The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods", Cambridge: Cambridge University Press, pp 1225–1226, .
تاریخ‌نگار و چین‌شناس فرانسوی، پاول پیوت در سال ۱۹۱۶ با استفاده از متون خطی دودمان تانگ که در دان‌هوانگ و گانسو کشف گردیده‌اند، عنوان داشت که یک مستعمره‌نشین سغدی در شمال غربی چین وجود داشته که به عقیده او، مرکز گسترش بودایی‌گری و مسیحیت نسطوری در چین بوده‌است.Rong, Xinjiang, "New light on Sogdian Colonies along the Silk Road: Recent Archaeological Finds in Northern China (Lecture at the BBAW on 20th September 2001)", in "Berichte und Abhandlungen" (17 December 2009); 10, S. , p. 148. متفکر ژاپنی، کوابارا، شخص دیگری بود که در سال ۱۹۲۶ به مطالعه حضور سغدی‌ها در چین پرداخت. هفت سال بعد، نویسنده چینی، شیانگ‌دا در نوشته‌ای تأثیر سغدی‌ها بر روی زندگی اجتماعی و دینی چینی‌ها در پایتخت دودمان را بررسی کرد. در سال ۱۹۵۲، چین‌شناس کانادایی ادوین جی. پالیبلنک مقاله‌ای را منتشر کرد که در آن عنوان شده بود که یک مستعمره‌نشین سغدی در منطقه هو از فلات اوردوس تأسیس شده بوده‌است. تاریخ‌نگار ژاپنی، اکدا آن، دیگر کسی بود که به واکاوی تاریخ سغد پرداخت. او در سال ۱۹۶۵ حضور سغدی‌ها در دان‌هوانگ از قرن هفتم میلادی و نقش مزدیسنا و بودایی‌گری در زندگی روزمره آنان را بررسی کرد.Rong, Xinjiang, "New light on Sogdian Colonies along the Silk Road: Recent Archaeological Finds in Northern China (Lecture at the BBAW on 20th September 2001)", in "Berichte und Abhandlungen" (17 December 2009); 10, S. , pp 148–9. یوشیدا یاتوکا و کاگیاما استوکو، دو متفرکر ژاپنی، به پردازش نام‌های سغدی در منابع چینی پرداختند و موفق شدند تا با موفقیت ۴۵ نام سغدی که در نوشته‌های چینی نامشان ضبط شده بود را باموفقیت بازسازی کنند. در این تحقیق آمده‌است که این نام‌ها در منطقه تورفان کاملاً رایج بوده‌اند.
سغدی‌ها در تاریخ شرق و غرب آسیا، به‌طور مشخص چین و ایران، نقش پر رنگی ایفا کرده‌اند. در زیر فهرستی از برجسته‌ترین شخصیت‌های سغدی دیده می‌شود. بسیاری از این نام‌ها، شکل چینی‌شده نام اصلی اهالی سغد هستند و نمی‌توان به شکل اصلی ایرانی آن‌ها پی برد. «ان» و «کنگ» دو نام خانوادگی هستند که در منابع چینی از آن‌ها برای اشاره به سغدی‌ها به کار رفته‌است.
مولانا (به فارسی: مولی/ سرور ما) عنوانی است که اغلب در آسیای مرکزی و شبه‌قاره هند پیش از نام رهبران مذهبی مورد احترام مسلمان، به خصوص دانش آموختگان مؤسسان مذهبی مانند مدرسه یا دارالعلوم یا علمایی که زیر نظر دیگر علما تحصیل کرده‌اند می‌آید. گرچه این واژه از زبان عربی مشتق شده ولی معانی آن در سیر از رم تا ایران، ترکیه، آفریقا و شبه قاره هند متفاوت بوده است. در ایران و ترکیه این لفظ به طور معمول در اشاره به "مولوی" به کار می‌رود.
گونیای مساحی وسیله‌ای است که از آن در نقشه‌برداری استفاده می‌شود و برای یافتن زاویهٔ قائم و زوایای ۳۰ و ۶۰ درجه استفاده می‌شود.
گونیای مساحی انواع مختلفی دارد که عبارتند از:
گونیای منشوری:
دارای ۳ منشور است که منشور اول بخش چپ زمین را می‌بیند و منشور وسط برای ساخت زاویه قائمه ابتدا ۲ ژالون، یکی در بخش راست زمین و دیگری در قسمت چپ زمین امتداد گذاری می‌کنیم که با منشور بالا قسمت بالایی ژالون سمت چپ و با منشور راست قسمت پایین ژالون و ژالون گیر را می‌بینیم که در یک امتداد است باید ژالون سوم را به نحوی در بخش روبرو قرار دهیم که از منشور سوم ناحیه وسط ژالون سوم را مشاهده کنیم.
= همچنین بخوانید =
برای دریافت اطلاعات بیشتر می‌توانید کتاب «کنترل و تنظیم دستگاه های نقشه برداری » مربوط به هنرجویان رشته نقشه برداری را مطالعه نمایید.
گونیای منشوری دو نوع دارد دو طبقه که موقع دید دو جهت مستقیم و عمود بر آن را می‌توان دید و سه طبقه که موقع نگاه کردن جهات عمود برهم مستقیم چپ و راست را می‌توان دید
نقش رجب جایگاه یکی از آثار ارزشمند حجاری باستانی ایران است. این محل در۱۳ کیلومتری شهر مرودشت و در فاصله ۳ کیلومتری شمال تخت جمشیدراهنمای کتیبه‌های فارسی میانه، محمود جعفری دهقی، ص ۶۰. و سمت راست جاده شاهی واقع است. جاده شاهی شاهراهی بوده که در بیست و پنج قرن پیش، شوش یکی از پایتخت‌های شاهنشاهی ایران را به شهر سارد پایتخت لیدی در منتهی‌الیه غربی شبه‌جزیره آناتولی فعلی مربوط می‌ساخته‌است. در این محل، در دامنه کوه، محوطه روباز غار مانندی است که بر سه بدنه شمالی شرقی و جنوبی‌اش سه مجلس از مراسم تاجگذاری شاهان ساسانی حجاری گردیده‌است. این مکان به همراه نقش رستم در حال ثبت در میراث جهانی یونسکو می‌باشد.https://www.mehrnews.com/news/5006825/ثبت-جهانی-نقش-رستم-و-نقش-رجب-نور-و-صدا-به-طور-کامل-افتتاح-میhttps://www.irna.ir/news/83919989/نقش-رستم-و-نقش-رجب-با-پیوست-به-تخت-جمشید-ثبت-جهانی-می-شوند
در مجلس اول که در شمال این محوطه کوچک قرار گرفته و یک متر و نیم بالاتر از سطح زمین است، شاپور یکم دومین شاهنشاه ساسانی سوار بر اسب درشت اندامی است و در پشت سر شاهنشاه ۹ نفر از بزرگان کشور ایستاده‌اند. چنین به نظر می‌رسد که این جمع برای گرفتن تاج شاهنشاهی، یا حضور در مجلس شادی، یا برای امر مهمی افتخار حضور دارند.
در سینه اسب شاهنشاه چهار سطر به خط پهلوی ساسانی حجاری شده و نزدیک آن شش سطر خط یونانی به همان مضمون کنده شده‌است.
مضمون سنگ‌نوشته چنین است:
«اهورامزداپرست، خداوندگار شاپور، شاهنشاه ایران و انیران، فرستاده از طرف خدا، پسر اهورامزداپرست خداوندگار اردشیر شاهنشاه ایران و انیران، فرستاده از سوی خدا، پسر خداوند پاپک شاه».
مجلس دوم در وسط نشان‌دهنده مراسم تاجگذاری اردشیر بابکان بنیانگذار شاهنشاهی ساسانی است. این مجلس که چهار متر و نیم پهنا دارد از هشت نفر مرد و زن و کودک تشکیل یافته و همان‌طور که می‌نمایاند تاج یا حلقه پادشاهی از طرف روحانی عالی‌مقام «موبدان موبد» یا مظهر اهورامزدا به شاهنشاه اعطا می‌گردد. در پشت سر شاهنشاه دو نفر دیده می‌شوند که یکی از آن دو از ملازمان درباریست که مگس پرانی بالای سر شاهنشاه نگاهداشته و دیگری یکی از بزرگان کشور است که به حالت احترام ایستاده‌است. در جلو شاهنشاه و اعطاکننده تاج، دو کودک روبه‌روی هم ایستاده‌اند، یکی از آن‌ها که در جلو شاهنشاه ایستاده به‌ظاهر ولیعهد و فرزند شاهنشاه است. مظهر اهورامزدا یا روحانی بزرگ با یک دست، تاج را به اردشیر می‌دهد و با دست دیگر، عصای پادشاهی را به شاهنشاه تقدیم می‌نماید و پشت سر او دو نفر از بانوان درباری دیده می‌شوند که به‌طور جداگانه مراسم احترام را به‌جا می‌آورند. بیرون از این مجلس، به‌طرف چپ، تصویر حجاری شده انسانی را می‌بینیم که دست راست را به‌حال احترام برداشته و سنگ‌نوشته‌ای را نشان می‌دهد، این نبشته سی سطر و به‌خط پهلوی ساسانی است که در حدود بیست سطر آن کاملاً سالم و بقیه از بین رفته‌است. سنگ‌نوشته مربوط به کرتیر موبد موبدان، بزرگترین روحانی آن عصر، و نقش هم به‌ظاهر خود اوست.
کرتیر در این کتیبه خدمات دینی خود را به کشور شاهنشاهی شرح داده‌است.
مجلس سوم، مراسم تاج‌گذاری شاپور یکم، فرزند اردشیر پاپکان، بنیانگذار شاهنشاهی ساسانیست که از سال ۲۴۱ تا ۲۷۲ میلادی در ایران سلطنت داشت.
در این حجاری شاپور سوار بر اسب، تاج شاهی را از روحانی بزرگ یا مظهر اهورا مزدا که او هم سوار بر اسب است می‌گیرد.
جلو نقش رجب میدانگاه وسیعی است که می‌توان حدس زد زمانی آباد و خانه‌هایی در آنجا وجود داشته‌است و حجاری آبی که در کوه نقش رجب دیده می‌شود این تصور را تقویت می‌نماید که چشمه آبی در آنجا وجود داشته و به‌طور کلی تفرجگاه باطراوتی بوده که دو تن از شاهان ساسانی نقش مراسم تاجگذاری خود را در آنجا به یادگار گذارده‌اند.
نقش رجب چون نزدیک شهر باستانی استخر است و این شهر زادگاه اردشیر و شاپور و نیاکان آن‌ها بوده از همین رو مراسم تاجگذاری خود را در این شهر انجام می‌دادند و به همین جهت نقوش و تصاویری از این گونه مراسم در نقش رستم و نقش رجب به یادبود گذارده‌اند.
اردشیر، بنیانگذار شاهنشاهی ساسانی در سه نقطه مراسم تاجگذاری خود را نقش کرده که یکی در همین نقش رجب، دومی در نقش رستم و سومی در تنگاب فیروزآباد است.
پری دریایی در فرهنگ عامه، یک موجود افسانه‌ای آبزی است که سر و تنه‌ای به شکل یک زن زیبا و دمی شبیه به ماهی دارد. پری دریایی، در بسیاری از افسانه‌ها اینطور تصویر شده‌است که در کنار ساحل دریا می‌ایستد و با یک دست در حال شانه‌کردن موهای بلندش و در دست دیگرش آینه‌ای را نگاه داشته‌است. در قصه‌های بسیاری، پریان دریا، غالباً به پیشگویی اتفاقات آینده می‌پردازند، گاهی از روی اجبار، نیروهای فراطبیعی خود را به انسان‌ها می‌بخشند و گاهی عاشق انسانها شده، یا با فریفتن انسان‌های فانی که دل در گرو عشق آنها بسته‌اند، آنها را به قعر دریا می‌برند. تشابهاتی بین افسانه‌های پری دریایی و افسانه‌های سیرن (حوری دریایی اسطوره‌های یونان) وجود دارد.
گرچه پریان دریا، در افسانه‌ها گاهی مهربان و خوش‌نام‌اند، اما به‌طور معمول پلید تصویر شده‌اند، هدایایشان بدیمنی می‌آورد، اگر آزرده‌خاطر شوند، موجب به‌پاشدن طوفان و سایر بلایا می‌شوند، به‌طوری که دیدن یکی از آنها در دریا، نشانه غرق شدن کشتی بوده‌است. برخی چون لورلای رود راین،Lorelei of the Rhine با خواندن آوازهای زیبا موجب جلب ماهیگیران و دریانوردان به دریا و غرق شدن آنها شده و بعضی مثل پری دریایی حکاکی شده در سکوی کلیسای «زنور» در «کورنوال» انگلستان،Zennor, Cornwall, Eng. مردان جوان را می‌فریبند تا برای زیستن با آنان به اعماق دریا روند.
هانس کریستین اندرسن، در داستان محبوب پری دریایی کوچولو که در سال ۱۸۳۶ آن را به رشته تحریر درآورد، دربارهٔ پریان دریایی اینگونه نقل می‌کند که آنها فراموش می‌کنند که انسانها نمی‌توانند در زیر آبها نفس بکشند، حال آنکه به عقیده برخی دیگر، آنها از روی کینه و دشمنی، انسانها را غرق می‌کنند.
پری دریایی در افسانه‌های بسیاری از فرهنگ‌های جهان، از تمدن آشوریان تا بابل و یونان باستان وجود دارد. در بعضی افسانه‌های اروپایی آمده پری دریایی توانایی برآورده کردن آرزوهای انسان‌ها را دارد، و در ژاپن معروف است که خوردن گوشت پری دریایی سبب جوان ماندن و زندگی جاوید می‌شود.
برخی زمینه خلق افسانه‌های پری دریایی را پستانداران آبزی چون گاوهای دریایی و دوگانگها می‌دانند که در کنار ساحل دریا به نحوی مثل انسان‌ها به شیردادن به بچه‌هایشان می‌پردازند.
در ایران نیز داستان پری دریایی وجود دارد به خصوص در جنوب ایران، در مجاورت خلیج فارس.
چنان‌که در داستان‌های منیرو روانی‌پور با نام "آبی‌ها" و "قرمزها" دیده می‌شوند.
در متن‌های کهنِ داستانی فارسی از آدمی‌وشانی که در دریا زندگی می‌کنند نام برده شده‌است. ایشان را مردمِ آبی خوانده‌اند.طرسوسی ج۱ ۱۷۱ این مردمان آبی به‌عادت از آدمیان گریزانند. لیک بر اثر مجاورت با آدمیان انس می‌گیرند، خاصه آدمیانی که به جزیره‌های متروک افتاده‌اند. مردمان آبی سخن آدمیان نمی‌دانند لیک به زبان اشاره ارتباط بر قرار توانند کرد. با آدمیان جفت‌گیری توانند کرد و صاحب فرزند توانند شد.طرسوسی ج۱ ۱۷۱–۱۷۵
حمدالله مستوفی در بخش جانورشناسی "نزهةالقلوب" که با استناد به "عجایب‌المخلوقات" نوشته شده‌است از «آدمی آبی» نام می‌برد. او آدمیان آبی را از همه حیث چون آدمیان برّی خوانده‌است جز آنکه به جثه کوچک‌ترند و دم می‌دارند. شباهت به انسان[های بری] به قدری در نظر نویسنده زیاد بوده‌است که «جهت لفظ انسانیت» ترتیب الفبایی را درآوردن نام ایشان رعایت نکرده‌است و آدمی آبی را در صدر فهرست جانوران بحری آورده‌است. برخلاف باورهای اروپایی که در بالا گفته آمده‌است، دریانوردان ایرانی، دیده‌شدن مردمان آبی را خوش‌یمن دانستندی. چنان‌که مستوفی هم نوشته‌است: «ظهورشان در بحر، دریاورزان را خرّمی افزاید و آن را سبب آرام دریا دانند».حمدالله مستوفی، «مقالهٔ اول، مرتبهٔ سوم، نوع دوم»، "نزهةالقلوب"
ویکی‌انبار یک مخزن دیجیتال از فایل‌های رایگان تصویری، صوتی، و دیگر فایل‌های رسانه‌ای است. بنیاد ویکی‌مدیا پروژهٔ ویکی‌انبار را ایجاد کرده‌است.
فایل‌های ویکی‌انبار را می‌توان خارج از این سایت یا در همهٔ پروژه‌های ویکی‌مدیا استفاده کرد. بنابراین، با استفاده از نشانی یک فایل موجود در ویکی‌انبار، نیازی به بارگذاری دوبارهٔ آن در ویکی‌پدیا یا دیگر پروژه‌ها نیست. این پروژه‌ها در تمام زبان‌ها وجود دارند و شامل دانشنامه ویکی‌پدیا، ویکی‌واژه، ویکی‌کتاب، ویکی‌سفر، ویکی‌گونه، ویکی‌نبشته و ویکی‌خبر می‌شود. تا اوت ۲۰۲۳، این مخزن حاوی بیش از ۹۷ میلیون فایل رسانه‌ای رایگان است که توسط داوطلبان ثبت‌نام شده، مدیریت و ویرایش می‌شوند. on Wikimedia Commons
پروژهٔ ویکی‌انبار در مارس ۲۰۰۴ توسط اریک مولر پیشنهاد و در ۷ سپتامبر ۲۰۰۴ راه‌اندازی شد.
"منبع: "
نَستَرَن یکی از گونه‌های وحشی رز و بومی اروپا، آسیای باختری و شمال خاوری آفریقا است. گونه‌های بسیاری از آن در جنگل‌های شمال، منطقه ارسباران، و ارتفاعات فوقانی مناطق دیگر ایران به صورت خودرو یافت می‌شود. گل‌های آن ریز هستند، که به رنگ‌های صورتی، سفید، قرمز و گاهی زرد یافت می‌شوند. بوی آن‌ها ملایم و مطبوع است.
نسترن‌ها در طول جنگ جهانی دوم در باغ‌های پیروزی آمریکا کاشته می‌شدند و هنوز هم در نواحی مرطوب و شنی نوار ساحلی خاوری یافت می‌شوند.
نسترن درختچه‌ای برگریز است. ارتفاع آن از ۱ تا ۵ متر و ممکن بیشتر هم رشد کند. گل‌های نسترن کوچک و دارای پنج گلبرگ هستند. رنگ آن‌ها از صورتی تا سفید (معمولاً صورتی کمرنگ) متغیر است. این گیاه بر روی ساقه‌هایش تیغ‌های کوچک و تیزی دارد که در بالا روندگی کمکش می‌کنند.
قوزه (میوه) نسترن که تاجیک ها به آن خوج میگویند شامل برخی از آنتی‌اکسیدان‌ها است. بعلاوه، این میوه، بخاطر دارا بودن ویتامین سی در سطح بالا، در تهیه شربت، چای و نوعی مربا استفاده می‌شود. در بلغارستان گلبرگ‌ها را در تهیه شراب شیرین بکار می‌برند. در طبّ سنتی اتریش جوشیده میوه نسترن برای درمان عفونتهای ویروسی، نارسایی‌های کلیوی و مجاری ادراری مورد استفاده بود.Vogl S, Picker P, Mihaly-Bison J, Fakhrudin N, Atanasov AG, Heiss EH, Wawrosch C, Reznicek G, Dirsch VM, Saukel J, Kopp B. Ethnopharmacological in vitro studies on Austria's folk medicine - An unexplored lore in vitro anti-inflammatory activities of 71 Austrian traditional herbal drugs. J Ethnopharmacol.2013 Jun13. doi:pii: S0378-8741(13)00410-8. 10.1016/j.jep.2013.06.007. [Epub ahead of print] PubMed PMID 23770053. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23770053
در طبّ سنتی ایران مورد توجه خاصی است.http://medplant.ir/6479/خاصیت-دم-نوش-میوه-نسترن
برای مثال، خواص زیر برای عرق نسترن ذکر شده‌است:http://hakimtehrani.com/747/عرق-نسترن.html
در منطقه ارسباران آش نسترن غذایی محبوب است. نسترن وحشی را خیس کرده بعد از سه روز از آبکش رد می‌کنند. آب آبکش شده را جوشانده و کفّ آن را می‌گیرند. بعد برنج را اضافه می‌کنند. بعد از اینکه برنج پخت حبوبات پخته شده، میوه خشک را اضافه کرده بعد از یک ربع ساعت رشته و روغن را اضافه می‌کنند. وقتی که رشته پخت، آش آماده است.
میوه گل نسترن دارای ویتامین C ترکیبی از آسکوربیک اسید و هیدرو اسکوربیک اسید است ویتامین C میوه خشک شده که در بازار هست به مرور زمان از بین می‌رود پس حتما این میوه را تازه مصرف نمایید تا ویتامین C زیادی وارد بدنتان شود.
این گیاه دارای ویتامین‌های A1، B1، B2، B3 و K می‌باشد چای میوه گل نسترن برای بیماری‌های عفونی بسیار مفید است .
میوه گل نسترن هیچ عوارض خاصی ندارد و تا الان هیچ گزارشی دراین مورد در جهان کسی دریافت نکرده‌است افرادی که بیماری تنفسی دارند شاید آلرژی برای این افراد ایجاد نماید.
مهمترین خواص این میوه مسکن درد، درمان اسهال، ملین و ضد یبوست،مقوی اعصاب، ضد کرم، سرشار از ویتامین ث است دمنوش میوه گل نسترن برای بیماری‌های دهان و لثه بسیار مفید است.
بهتر است از میوه گل نسترن مربا تهیه نموده و افرادی که یبوست دارند در وعده‌های صبحانه از این مربا استفاده نمایند .
بوته نسترن، گونه‌ای مهاجم است، و ممکن است جایگزین گیاهان بومی شده و تعادل زیستی را به هم بزند. بنابر این، هنگام کاشت تزیینی این بوته در یک محیط جدید باید احتمال مزاحمت محیط زیستی در نظر گرفته شود.
دیتریش بوکسته‌هوده (زادهٔ ۱۶۳۹/۱۶۳۷ - درگذشتهٔ ۹ مهٔ ۱۷۰۷) نوازندهٔ ارگ و آهنگساز دانمارکی-آلمانی در دورهٔ باروک بود.
بوکسته‌هوده از سال ۱۶۶۸ در بندر لوبک اقامت گزید. املای نام کوچک او به دانمارکی Diderik است.
حرکت ماهرانهٔ پاهای او بر روی پدال‌های ارگ مشهور است. این مهارت موجب اثرگیری یوهان سباستیان باخ شد و او با تمرین توانست چنین قابلیتی را در خود ایجاد کند. از نظر تاریخی، بوکسته‌هوده یکی از آهنگسازان مهم اواسط دوره باروک در آلمان است.
گمان می رود که او با نام دیدریش بوکسهود به دنیا آمده باشد. پدر و مادر او یوهانس (هانس جنسن) بوکستهود و هل جسپرسداتر بودند. پدرش اهل اولدسلو در دوک نشین هلشتاین بود که در آن زمان بخشی از قلمرو دانمارک در شمال آلمان بود. پيوهشگران هم سال و هم کشور تولد دیتریش را مورد بحث قرار می‌دهند، اگرچه اکثر آنها می‌پذیرند که او در سال ۱۶۳۷ در هلسینبورگ، اسکانه در آن زمان بخشی از دانمارک (اما اکنون بخشی از سوئد) به دنیا آمد. در آگهی ترحیم او آمده است که "او دانمارک را به عنوان کشور مادری خود به رسمیت شناخت و از آنجا به منطقه ما آمد و حدود ۷۰ سال زندگی کرد". با این حال، برخی دیگر ادعا می کنند که او در Oldesloe به دنیا آمده است. بعداً در زندگی خود، نام خود را آلمانی کرد و شروع به امضای اسناد با نام Dieterich Buxtehude کرد.
پدرش - یوهانس بوکستهود - ارگ نواز کلیسای سنت اولاف در هلسینگور بود. دیتریش ابتدا در هلسینبورگ (۱۶۵۸-۱۶۵۷) و سپس در هلسینگور (۱۶۶۸-۱۶۶۰) به عنوان نوازنده ارگ ​​استخدام شد. مریم مقدس در هلسینگور تنها کلیسایی است که بوکسته‌هوده در آن به کار گرفته شده است که هنوز ارگ را در محل اصلی خود دارد.
آخرین جایگاه بوکسته‌هوده، از سال ۱۶۶۸، در لوبک: ماریان کرش بود که دارای دو ارگ بود، یکی بزرگ برای خدمات بزرگ و دیگری کوچک برای مراسم مذهبی و تشییع جنازه. او در آنجا جانشین فرانتس تاندر شد و بسیاری از راه های سلف خود را دنبال کرد. او در سال ۱۶۶۸ با دختر تندر، آنا مارگارت ازدواج کرد - این امر غیر معمول نبود که مردی با دختر سلف خود در شغل خود ازدواج کند. بوکستهود و آنا مارگارت هفت دختر داشتند که در مارین کیرش غسل تعمید داده شدند. با این حال، دختر اول او در کودکی درگذشت. پس از بازنشستگی به عنوان نوازنده ارگ ​​در کلیسای سنت اولاف، پدرش در سال ۱۶۷۳ در لوبک به خانواده ملحق شد. یوهانس یک سال بعد درگذشت و دیتریش موسیقی خاکسپاری او را ساخت. برادر دیتریش، پیتر، آرایشگر، در سال ۱۶۷۷ به آنها پیوست.
در علوم رایانه، هستههسته برابرنهاد «واژه‌نامه مرجع برای ترجمه محیط لینوکس» برای واژهٔ کرنل است. (که کِرنِل نیز خوانده می‌شود) یک برنامه رایانه است که هسته مرکزی یک سیستم عامل رایانه را تشکیل می‌دهد و کنترل تمام چیزهایی را که در سیستم اتفاق می‌افتد را در دست دارد؛ این یک بخش جدایی ناپذیر از هر سیستم عامل است. این «بخشی از کد سیستم عامل است که همیشه در حافظه ساکن است» در اکثر سیستم‌ها، این اولین برنامه بارگیری شده در هنگام راه اندازی است (بعد از بوت لودر)، همچنین کنترل درخواست‌های ورودی و خروجی توسط نرم‌افزارها و ترجمه آن‌ها به ساختارهای قابل پردازش برای واحد پردازش مرکزی را به عهده دارد. علاوه بر آن مدیریت حافظه و ارتباط با دستگاه‌های جانبی مثل صفحه کلید، مانیتور، چاپگر و بلندگو هم بر عهده این برنامه است. هسته قسمت اساسی سیستم عاملهای مدرن امروزی است.Wulf 1974 pp.337–345
کد بحرانی هسته معمولاً در یک قسمت جداگانه از حافظه بارگذاری می‌شود، که از دسترسی برنامه‌های کاربردی یا سایر قسمت‌های کم‌اهمیت سیستم عامل محافظت می‌شود. هسته در این فضای محافظت شده وظایف خود مانند اجرای فرایندها، مدیریت دستگاه‌های سخت‌افزاری مانند دیسک سخت و کار با وقفه را انجام می‌دهد. در مقابل، برنامه‌های کاربردی مانند مرورگرها، واژه پرداز‌ها یا پخش کننده‌های صوتی یا تصویری از یک فضای مجزا از حافظه، فضای کاربر استفاده می‌کنند. این جداسازی از دخالت داده‌های کاربر و هسته با یکدیگر و ایجاد بی‌ثباتی و کندی و همچنین از خرابی برنامه‌های کاربردی در کل سیستم عامل جلوگیری می‌کند.
رابط هسته یک لایه انتزاعی سطح پایین است. هنگامی که یک فرایند درخواست خدمات از هسته می‌کند، باید یک فراخوانی سیستمی انجام دهد. این فراخوانی سیستمی معمولاً از طریق یک تابع بسته‌بندی کننده(wrapper function) که در معرض برنامه‌های فضای کاربر توسط کتابخانه‌های سیستمی است که زبان اسمبلی را جاسازی می‌کند برای ورود به هسته پس از بارگیری ثبات‌های پردازنده‌های CPU با شماره syscall و پارامترهای آن (به عنوان مثال، سیستم عامل‌های مشابه UNIX با استفاده از کتابخانه استاندارد C این کار را انجام می‌دهند).
طرح‌های مختلفی برای معماری هسته وجود دارد. هسته‌های یکپارچه (مونولیتیک) کاملاً در یک فضای آدرس واحد اجرا می‌شوند که در آن، CPU در حالت ناظر اجرا می‌شود، عمدتاً برای سرعت. میکروکرنل‌ها بیشتر و نه همه خدمات خود را در فضای کاربر اجرا می‌کنند،cf. Daemon (computing) همانند فرآیندهای کاربر، و عمدتاً با هدف انعطاف‌پذیری و مدولار بودن.Roch 2004 MINIX 3 نمونه قابل توجهی از طراحی میکروکرنل است. در عوض، هسته لینوکس یکپارچه است، اگرچه ماژولار نیز هست، زیرا می‌تواند ماژول‌های هسته قابل بارگذاری را در زمان اجرا وارد و حذف کند.
هسته که در واقع مؤلفه اصلی یک سیستم رایانه‌ای است وظیفه اجرای برنامه‌ها را بر عهده دارد. هسته این مسئولیت را بر عهده دارد تا در هر زمان تصمیم بگیرد تا از میان بسیاری از برنامه‌های در حال اجرا، کدام یک پردازنده یا پردازنده‌ها را در اختیار بگیرد.
حافظه با دسترسی تصادفی برای ذخیره موقت ساختارهای برنامه و همچنین اطلاعات به کار می‌رود. هسته مسئولیت تصمیم‌گیری این را بر عهده دارد که هر پروسه می‌تواند از کدام حافظه استفاده کند و تصمیم بگیرد و زمانی که حافظه کافی وجود ندارد چه کاری را انجام دهد.
دستگاه‌های I / O شامل موارد جانبی مانند صفحه کلید، ماوس، درایو دیسک، چاپگر، دستگاه‌های USB، آداپتورهای شبکه و دستگاه‌های صفحه نمایش هستند. کرنل درخواست‌های برنامه‌ها را برای انجام I / O به یک دستگاه مناسب اختصاص می‌دهد و روش‌های مناسبی را برای استفاده از دستگاه فراهم می‌کند (به‌طور معمول در جایی خلاصه می‌شود که برنامه نیازی به دانستن جزئیات اجرای دستگاه نداشته باشد).
جنبه‌های اصلی لازم در مدیریت منابع، تعریف دامنه اجرایی (فضای آدرس) و مکانیسم محافظت مورد استفاده برای واسطه دسترسی به منابع درون یک دامنه است. کرنل همچنین روش‌هایی را برای هماهنگ سازی و ارتباط بین فرایند (IPC) ارائه می‌دهد. این پیاده سازیها ممکن است درون خود هسته باشد یا هسته نیز می‌تواند به دیگر فرآیندهای اجرا شده تکیه کند. اگرچه برای دستیابی به امکانات ارائه شده توسط یکدیگر، هسته باید IPC را فراهم کند، اما هسته‌ها نیز باید روشی را اجرا کنند تا درخواست‌هایی برای دسترسی به این امکانات را انجام دهند. هسته همچنین وظیفه تغییر متن بین فرایندها یا موضوعات را بر عهده دارد.
هسته دسترسی کامل به حافظه سیستم دارد و باید به فرایندها اجازه دهد تا با اطمینان از این حافظه به محض نیاز خود دسترسی پیدا کنند. اغلب اولین قدم در انجام این کار، آدرس دهی مجازی است که معمولاً با صفحه بندی یا تقسیم‌بندی انجام می‌شود.
حافظهٔ مجازی این اجاره را به هسته می‌دهد تا مثل یک آدرس فیزیکی داده به نظر می‌رسد.
فضای آدرس مجازی ممکن است برای فرایندهای مختلف متفاوت باشد.
حافظهٔ مجازی حافظه ایست که یک فرایند دسترسی در یک آدرس خاص با فرایند دیگری در همان آدرس حافظه‌ای متفاوت داشته باشد.
استفاده از ان آدرس این اجازه را می‌دهد که هر برنامه در حال اجرا مانع اجرای برنامه‌های کاربردی دیگر نشود.
حافظهٔ مجازی همچنین این اجازه را می‌دهد حافظه به دو دسته (مد هسته) و (مد کاربر) تقسیم کرده و از آسیب به یک برنامهٔ در حال اجرا در هسته می‌شود.
در بسیاری از سیستم‌ها، آدرس مجازی برنامه ممکن است به داده‌هایی که در حال حاضر در حافظه نیستند، اشاره کند. لایه indirection ارائه شده توسط آدرس دهی مجازی به سیستم عامل اجازه می‌دهد تا از مخزنهای داده دیگر مانند هارد دیسک استفاده کند تا آنچه را که در غیر این صورت باید در حافظه اصلی (RAM) باقی بماند، ذخیره کند. در نتیجه، سیستم‌های عامل می‌توانند به برنام‌ها اجازه دهند از حافظه بیشتری نسبت به سیستم موجود در سیستم فیزیکی استفاده کنند. هنگامی که یک برنامه به داده‌هایی نیاز دارد که در حال حاضر در RAM نباشد، CPU به هسته سیگنال می‌دهد که این اتفاق افتاده‌است، و هسته با نوشتن محتویات یک بلوک حافظه غیرفعال به دیسک (در صورت لزوم) و جایگزین کردن آن با داده‌های درخواست شده پاسخ می‌دهد. این برنامه می‌تواند از جایی که متوقف شده‌است از سر گرفته شود. این طرح معمولاً به عنوان صفحه بندی تقاضا معروف است.
آدرس دهی مجازی همچنین امکان ایجاد پارتیشن‌های مجازی حافظه را در دو منطقه جداگانه فراهم می‌آورد، یکی برای هسته (فضای هسته) و دیگری برای برنامه‌ها (فضای کاربر) رزرو می‌کند. این پردازشگرها اجازه دسترسی به حافظه هسته را ندارند، بنابراین از آسیب دیدن هسته در حال اجرا جلوگیری می‌شود. این بخش اساسی بنیادی فضای حافظه در طراحی‌های فعلی هسته‌های هدف اصلی بسیار مؤثر بوده و در چنین سیستم‌هایی تقریباً جهانی است، اگرچه برخی از هسته‌های تحقیقاتی (به عنوان مثال، تکینگی) رویکردهای دیگری دارند.
برای انجام کارکردهای مفید، فرایندها نیاز به دسترسی به لوازم جانبی متصل به رایانه دارند که توسط هسته از طریق درایورهای دستگاه توسط هسته کنترل می‌شوند. درایور دستگاه یک برنامه رایانه ای است که سیستم عامل را قادر می‌سازد با یک دستگاه سخت‌افزاری ارتباط برقرار کند. این سیستم عامل اطلاعاتی در مورد چگونگی کنترل و برقراری ارتباط با یک قطعه خاص از سخت‌افزار را در اختیار شما قرار می‌دهد. درایور یک قطعه مهم و یک برنامه اساسی است. هدف طراحی درایور انتزاع است. وظیفه درایور ترجمه مکالمات عملکرد انتزاعی انتصاب شده توسط سیستم عامل (تماس‌های برنامه‌نویسی) در تماس‌های خاص دستگاه است. از نظر تئوری، دستگاه باید به درستی با درایور مناسب کار کند. درایورهای دستگاه برای مواردی مانند کارتهای ویدئویی، کارتهای صوتی، چاپگرها، اسکنرها، مودمها و کارتهای LAN استفاده می‌شوند.
در سطح سخت‌افزار ، انتزاعات مشترک درایورهای دستگاه شامل موارد زیر است:
و در سطح نرم‌افزار ، انتزاعات درایور دستگاه شامل موارد زیر است:
مقاله اصلی: فراخوان سیستمیفراخوان سیستمی یک برنامه درخواستی از سیستم عامل در مد ویژه است.
یک فراخوان سیستمی رابط بین فرایند و سیستم عامل است.
فراخوان سیستمی یک مکانیسم است که توسط برنامه نرم‌افزار به درخواست یک سرویس از سیستم عامل استفاده می‌شود.
به‌طور کلی سیستم عامل یک کتابخانه است که بین سیستم عامل و برنامه‌های عادی می‌باشد.
برای فراخوانی‌های سیستمی چند راه وجود دارد:
نکته مهمی که در طراحی هسته وجود دارد، پشتیبانی در حمایت از خطا (تحمل گسل) و رفتارهای مخرب (امنیت) است. این دو جنبه معمولاً کاملاً مشخص نیستند و اتخاذ این تمایز در طراحی هسته منجر به رد یک ساختار سلسله مراتبی برای محافظت می‌شود.
مکانیسم‌ها یا خط مشی‌های ارائه شده توسط هسته با توجه به معیارهای مختلفی از جمله طبقه‌بندی می‌شوند: استاتیک (در زمان کامپایل) یا پویا (در زمان اجرا) اجرا می‌شود. پیشگیرانه یا پس از تشخیص. مطابق با اصول محافظت از آنها راضی (به عنوان مثال، Denning). آیا آنها از سخت‌افزار پشتیبانی می‌شوند یا مبتنی بر زبان هستند. خواه آنها بیشتر یک مکانیسم باز باشند یا یک سیاست الزام‌آور. و خیلی بیشتر.
پشتیبانی از حوزه‌های حفاظت سلسله مراتبی معمولاً با استفاده از حالتهای CPU انجام می‌شود.
بسیاری از هسته‌ها اجرای «قابلیت‌ها»، یعنی اشیایی را که به کد کاربر ارائه می‌شود امکان دسترسی محدود به یک شیء اساسی را که توسط هسته کنترل می‌شود فراهم می‌کنند. مثال متداول، دست زدن به پرونده است: یک پرونده بازنمایی اطلاعات ذخیره شده در یک دستگاه ذخیره‌سازی دائمی است. هسته ممکن است قادر به انجام بسیاری از عملیات‌های مختلف، از جمله خواندن، نوشتن، حذف یا اجرای آن باشد، اما یک برنامه در سطح کاربر فقط ممکن است مجاز به انجام برخی از این عملیات‌ها باشد (به عنوان مثال، فقط خواندن پرونده مجاز است). اجرای مشترک این امر این است که کرنل یک شیء را برای برنامه ارائه دهد (معمولاً به اصطلاح «دسته پرونده» نامیده می‌شود) و سپس برنامه می‌تواند عملیات را فراخوانی کند، اعتبار آن در زمان درخواست عملیات هسته را بررسی می‌کند. چنین سیستمی ممکن است گسترش یابد تا تمام اشیاء هسته را مدیریت کند، و در واقع به اشیاء ارائه شده توسط برنامه‌های کاربردی کاربر دیگر باشد.
یک روش کارآمد و ساده برای ارائه پشتیبانی سخت‌افزاری از قابلیتها، واگذاری مسئولیت بررسی حقوق دسترسی برای هر دسترسی به حافظه، مکانیزمی به نام آدرس دهی مبتنی بر قابلیت است. بیشتر معماری‌های رایانه‌های تجاری فاقد چنین پشتیبانی MMU برای قابلیت‌ها هستند.
یک روش جایگزین شبیه‌سازی قابلیت‌ها با استفاده از دامنه‌های سلسله مراتبی است که معمولاً پشتیبانی می‌شوند. در این روش، هر شیء محافظت شده باید در یک فضای آدرس قرار بگیرد که برنامه به آن دسترسی ندارد. هسته همچنین لیستی از قابلیتهای موجود در چنین حافظه ای را حفظ می‌کند. هنگامی که یک برنامه کاربردی باید به یک شیء محافظت شده توسط یک قابلیت دسترسی داشته باشد، تماس تلفنی سیستم را انجام می‌دهد و هسته بررسی می‌کند که آیا توانایی برنامه به شما اجازه می‌دهد تا عملکرد درخواست شده را انجام دهد یا خیر، اگر اجازه داشته باشد دسترسی به آن را انجام می‌دهد (یا مستقیم، یا با ارسال درخواست به یک فرایند سطح کاربر دیگر). هزینه عملکرد تعویض فضای آدرس، عملی بودن این روش را در سیستمهایی با تعامل پیچیده بین اشیاء محدود می‌کند، اما در سیستم عامل‌های فعلی برای اشیاء که به‌طور مکرر قابل دسترسی نیستند یا از آنها انتظار نمی‌رود که به سرعت انجام شوند، استفاده می‌شود.
اگر سیستم عامل از مکانیزم‌های محافظت پشتیبانی نمی‌کند، می‌توان محافظت را در سطح بالاتری شبیه‌سازی کرد، به عنوان مثال با شبیه‌سازی قابلیت‌ها با دستکاری جداول صفحه، اما پیامدهای عملکردی نیز وجود دارد. با وجود این، عدم وجود پشتیبانی سخت‌افزاری ممکن است برای سیستم‌هایی که تصمیم به استفاده از محافظت مبتنی بر زبان دارند، مسئله ای نباشد.
تصمیم مهم در مورد طراحی هسته ، انتخاب سطوح انتزاعی است که مکانیسم‌ها و سیاست‌های امنیتی باید در آن اعمال شود. مکانیسم‌های امنیتی هسته نقش اساسی در حمایت از امنیت در سطوح بالاتر دارند.
یک رویکرد استفاده از سیستم عامل و پشتیبانی هسته برای تحمل خطا است (ایجاد بالا) و ایجاد سیاست امنیتی برای رفتارهای مخرب در بالا از آن (اضافه کردن ویژگی‌هایی مانند مکانیزم‌های رمزنگاری در صورت لزوم)، واگذاری برخی مسئولیت‌ها به کامپایلر. رویکردهایی که اجرای سیاستهای امنیتی را به کامپایلر و / یا سطح برنامه واگذار می‌کنند، معمولاً امنیت مبتنی بر زبان نامیده می‌شوند.
فقدان بسیاری از سازوکارهای مهم امنیتی در سیستم‌های عامل اصلی فعلی مانع از اجرای سیاست‌های امنیتی کافی در سطح انتزاع برنامه می‌شود. در حقیقت، یک تصور غلط رایج در امنیت رایانه این است که هرگونه سیاست امنیتی بدون در نظر گرفتن پشتیبانی از هسته می‌تواند در یک برنامه اجرا شود.
محافظت از سخت‌افزار یا مبتنی بر زبان
امروزه سیستم‌های رایانه ای معمولی دربارهٔ قوانین برنامه مجاز به دسترسی به داده‌ها از قوانینی که به سخت‌افزار اعمال شده استفاده می‌کنند. پردازنده بر اجرای آن نظارت می‌کند و برنامه ای را که نقض یک قانون است، متوقف می‌کند، مانند یک فرایند کاربری که سعی در نوشتن آن به حافظه هسته دارد. در سیستم‌هایی که فاقد پشتیبانی از قابلیت‌ها هستند، فرایندها با استفاده از فضاهای آدرس جداگانه از یکدیگر جدا می‌شوند. تماس با استفاده از فرآیندهای کاربر به درون هسته تنظیم می‌شود و آنها را ملزم به استفاده از یکی از روش‌های تماس سیستم فوق بیان می‌کند.
یک روش جایگزین استفاده از حفاظت مبتنی بر زبان است. در سیستم حفاظت مبتنی بر زبان، هسته فقط اجازه اجرای کد را می‌دهد که توسط یک کامپایلر زبان قابل اعتماد تولید شده‌است. سپس زبان ممکن است به گونه ای طراحی شده باشد که غیرممکن باشد که برنامه‌نویس بتواند دستور دهد کاری را انجام دهد که یک مورد امنیتی را نقض کند.
مزایای این رویکرد شامل موارد زیر است:
معایب عبارتند از:
نمونه‌هایی از سیستم‌های دارای محافظت مبتنی بر زبان شامل JX و Singularity مایکروسافت است.
Edsger Dijkstra ثابت کرد که از دیدگاه منطقی، عملیات قفل و باز کردن قفل اتمی که در سمفورهای باینری کار می‌کند ابتدایی کافی برای بیان هرگونه عملکرد همکاری فرایند هستند. با این حال، این رویکرد به‌طور کلی از نظر ایمنی و کارایی به نظر می‌رسد، در حالی که یک رویکرد انتقال پیام انعطاف پذیرتر است. تعداد زیادی از رویکردهای دیگر (یا سطح پایین یا بالاتر) نیز موجود است، که بسیاری از هسته‌های مدرن پشتیبانی از سیستم‌هایی مانند حافظه مشترک و تماس‌های از راه دور را پشتیبانی می‌کنند.
ایده هسته ای که دستگاه‌های I / O به‌طور یکنواخت با سایر فرایندها به کار گرفته می‌شوند، به عنوان فرآیندهای همکاری موازی، ابتدا توسط برینچ هانسن پیشنهاد و اجرا شد (اگرچه ایده‌های مشابه در سال ۱۹۶۷ پیشنهاد شد). در توضیحات هانسن در مورد این، فرآیندهای «رایج» فرایندهای داخلی نامیده می‌شوند، در حالی که دستگاه‌های I / O فرایندهای خارجی نامیده می‌شوند.
مشابه حافظه فیزیکی، اجازه دسترسی مستقیم به برنامه‌ها به درگاه‌ها و ثبت‌های کنترل‌کننده می‌تواند باعث خراب شدن کنترلر یا خراب شدن سیستم شود. با این کار بسته به پیچیدگی دستگاه، برخی از دستگاه‌ها می‌توانند به طرز شگفت‌آوری پیچیده‌ای برای برنامه‌ریزی شوند و از چندین کنترلر مختلف استفاده کنند. به همین دلیل، ارائه یک رابط انتزاعی تر برای مدیریت دستگاه مهم است. این رابط معمولاً توسط یک درایور دستگاه یا لایه انتزاعی سخت‌افزاری انجام می‌شود. بیشتر اوقات، برنامه‌ها نیاز به دسترسی به این دستگاه‌ها دارند. هسته باید با پرس و جو در سیستم برای آنها به نوعی لیست این دستگاه‌ها را حفظ کند. این کار از طریق BIOS یا از طریق یکی از اتوبوسهای مختلف سیستم (مانند PCI / PCIE یا USB) قابل انجام است. هنگامی که یک برنامه کاربردی را روی یک دستگاه درخواست می‌کند (مانند نمایش کاراکتر)، هسته باید این درخواست را به درایور ویدیوی فعال فعلی ارسال کند. درایور ویدیو نیز به نوبه خود باید این درخواست را انجام دهد. این نمونه ای از ارتباطات درون فرایندی (IPC) است.
به‌طور طبیعی، کارها و ویژگی‌های ذکر شده در بالا می‌تواند از جهات مختلفی ارائه شود که در طراحی و اجرای متفاوت از یکدیگر هستند.
اصل تفکیک مکانیسم و سیاست تفاوت اساسی بین فلسفه هسته‌های خرد و یکپارچه است. در اینجا مکانیسم پشتیبانی است که اجرای بسیاری از سیاستهای مختلف را امکان‌پذیر می‌سازد، در حالی که یک سیاست «حالت عملکرد» خاص است. مثال:
از آنجا که مکانیسم و خط مشی جدا شده‌اند، می‌توان به عنوان مثال سیاست را به راحتی تغییر داد. نیاز به استفاده از یک نشانه امنیتی دارد.
در حداقل ریزگردها فقط برخی از سیاستهای اساسی وجود دارد، و مکانیسم‌های آن به آنچه در بالای هسته (قسمت باقیمانده سیستم عامل و برنامه‌های دیگر) در حال اجراست اجازه می‌دهد تا تصمیم بگیرد که کدام سیاست‌ها را اتخاذ کند (به عنوان مدیریت حافظه، زمانبندی فرایند سطح بالا، مدیریت سیستم فایل و غیره). در عوض، یک هسته یکپارچه تمایل دارد بسیاری از سیاست‌ها را شامل شود، بنابراین بقیه سیستم را برای تکیه بر آنها محدود می‌کند.
پرو برینچ هانسن استدلالهایی را به نفع تفکیک مکانیسم و سیاست ارائه داد. عدم انجام صحیح این جدایی یکی از مهمترین دلایل عدم نوآوری اساسی در سیستم عامل‌های موجود است، مشکلی که در معماری رایانه رایج است. طراحی یکپارچه با روش معماری «حالت هسته» / «حالت کاربر» ناشی از حفاظت (که از لحاظ فنی به آن دامنه‌های محافظت از سلسله مراتبی گفته می‌شود) القا می‌شود، که در سیستم‌های تجاری معمولی رایج است؛ در حقیقت، بنابراین هر ماژول نیاز به محافظت را ترجیح می‌دهد. به هسته. این پیوند بین طراحی یکپارچه و «حالت ممتاز» را می‌توان به مسئله اصلی تفکیک مکانیسم - سیاست مورد استفاده قرار داد؛ در حقیقت رویکرد معماری «حالت ممتاز» سازوکار حفاظت با سیاست‌های امنیتی را می‌بخشد، در حالی که اصلی‌ترین گزینه معماری. رویکرد، آدرس دهی مبتنی بر قابلیت، به‌طور واضح بین این دو تمایز قایل می‌شود، و به‌طور طبیعی به یک طرح ریزگرد منجر می‌شود (نگاه کنید به تفکیک حفاظت و امنیت).
در حالی که هسته‌های یکپارچه تمام کدهای خود را در همان فضای آدرس (فضای هسته) اجرا می‌کنند، میکروکرنل‌ها سعی می‌کنند اکثر خدمات خود را در فضای کاربر اجرا کنند، با هدف بهبود قابلیت حفظ و مدولار بودن پایه کد. بیشتر هسته‌ها دقیقاً در یکی از این دسته‌ها جای نمی‌گیرند، بلکه در بین این دو طرح وجود دارد. به اینها هسته ترکیبی گفته می‌شود. طرح‌های عجیب و غریب تری از قبیل نانو هسته و اگزوکلنل موجود است، اما به ندرت برای سیستم‌های تولید استفاده می‌شود. به عنوان مثال، Hypervisor Xen یک اگزوکرونل است.