Oog van de Aanschouwer . door Laura J Snyder . (Hoofd van Zeus, £25) Het gedrag van de Nederlandse natuurwetenschapper Antoni van Leeuwenhoek was niets anders dan excentriek. In 1677, op 41-jarige leeftijd, begon hij aan een buitengewoon gruwelijk experiment, waarbij hij zijn lichaam als proefkonijn gebruikte. Antoni van Leeuwenhoek (gefotografeerd in een portret) gebruikte zijn lichaam als proefkonijn in een experiment. Hij nam drie luizen, nestelde ze tussen de haren van zijn kalf, rolde een strakke kous op zodat de insecten waren gebonden aan zijn been en vervolgens liet de kous op en niet baden voor zes dagen. Op de zevende dag, hij verwijderde de kous en telde meer dan 80 eieren maar geen jonge luizen. In het belang van empirisme, de kous ging weer voor drie dagen. Tenslotte, de kous kwam te onthullen ten minste 25 luizen op en neer zijn been. Dit spektakel van al de jonge luizen vulde me met zo'n afkeer van de kous, schreef hij, dat ik gooide het, samen met alle luizen erin, uit het raam..Hij wreef zijn benen met ijs, vervolgens nam zijn pen om de luis reproductiesnelheid te berekenen. Hij schatte dat twee paar luizen kon genereren 10.000 jong in slechts acht weken. Terwijl Leeuwenhoeck aldus bezig was, was een andere grote Nederlander, Johannes Vermeer, bezig met zijn eigen meer gentiele studies in zijn huis aan de overkant van het marktplein van Delft. Vermeer, gedrapeerd in een zwarte doek, zat uren te gluren in het box-achtige interieur van een camera obscura, een voorouder van de fotografische camera. Dit was een lichtdichte houten kamer met een gat of lens aan één kant, die gebruikt kon worden om een beeld van een scène op een glazen plaat of muur te projecteren. Ze waren gebruikt voor feesttrucs en voor het bekijken van zonsverduisteringen, maar werden steeds vaker ingezet door kunstenaars om schilderijen levensechter te maken dan ooit. De experimenten van deze twee mannen zijn het onderwerp van Laura J. Snyder. Ze stelt een intrigerende vraag: konden Vermeer en Leeuwenhoek, die in dezelfde week geboren waren, hun hele leven in een gebied woonden en werkten dat niet veel groter was dan een voetbalveld, en die vrienden gemeen hadden, ideeën uitwisselen en elkaars werk inspireren? Dit is veel meer dan een gezamenlijke biografie. Het is een portret van een tijdperk van onverzadigbare intellectuele nieuwsgierigheid. De 17e eeuw gaf ons een inventaris van instrumenten die de mens verbreed begrip van de wereld: nauwkeurige thermometers en barometers, de luchtpomp, de slinger klok, verbeteringen aan de telescoop, de verfijning van de microscoop. Leeuwenhoek Wetenschappers en dilettanti verzamelden kasten van nieuwsgierigheid gevuld met zeldzame dier- en schelpmonsters. Leeuwenhoeküks collectie omvatte het oog van een walvis, ingelegd in brandy. Anatomische theaters voor de ontleding van lichamen werden gebouwd in Padua, Bologna, Leiden, Delft en Amsterdam. Volgens een kroniekschrijver, weelderig geklede dames zouden de ontledingen van de lichamen van geëxecuteerde criminelen bijwonen en dan direct naar die nachtbal gaan. Snyder beweegt moeiteloos niet alleen tussen de studio en het laboratorium van Leeuwenhoek. Maar door heel Europa, van de universiteiten van Italië, naar de zalen van de Royal Society in Londen, dan de wereldpremigende wetenschappelijke instelling. Leeuwenhoeck schreef ongeveer 300 brieven aan de Royal Society, waarin 50 jaar aan experimenten werden beschreven. Hij richtte zich tot hen als nieuwsgierige gentlemen dabblers. Een van zijn grote ontdekkingen was de observatie van duizenden zwemwezens, die hij animaculae of kleine dieren noemde, in troebel water. Hij schatte dat er meer dan acht miljoen van hen in één druppel konden zijn. Latere generaties zouden hen herkennen als bacteriën. Hij was ook de eerste wetenschapper die het bestaan en de beweging van sperma observeerde. Niemand had het menselijke sperma of het ei nog gezien of hun aandeel in de voortplanting begrepen. Leeuwenhoek schreef beleefd aan de President van de Koninklijke Genootschap: "Wat ik onderzoek is alleen maar wat, zonder mezelf zondig te bezoedelen, blijft als een residu van echtelijke coïtus... Men voelt een zekere mate van sympathie voor zijn vrouw, Cornelia. Wat met de luizen en de post-conjugale microscoop experimenten, ze moet een zeer geduldige vrouw geweest zijn. Het grote genoegen van dit boek is hoe Snyder maakt de wetenschap duidelijk aan de leek. Ik heb een graad in de geschiedenis van de kunst en slechts een ietwat wetenschap GCSE in de biologie. Toch was ik meer enthousiast om te kijken naar de lens op een van Leeuwenhoeks dia's, dan om te staan voor zelfs de meest pellucid van Vermeer.
Op 41 van Leeuwenhoek gebruikte hij zijn lichaam als proefkonijn in een experiment. Vermeer zat uren te gluren in het box-achtige interieur van een camera obscura. Hadden Vermeer en van Leeuwenhoek elkaars werk kunnen inspireren?