İran'daki Çerkesler

i̇ran'daki çerkesler i̇ran'da etnik bir azınlıktır. i̇ran'daki çerkesler, diğer çerkes diasporalarından farklıdır; çoğu safevi ve kaçar döneminden gelmektedir ve yoğun olarak farslaşmıştır, ancak bir kısmı da 19. yüzyılın sonlarında çerkes soykırımı sonucuna göç etmiştir. i̇ran'daki çerkesler son birkaç yüzyıldaki dönemlerde oldukça etkiliydi. bunların büyük çoğunluğu fars diline asimile olmuştur ve artık çok az sayıda kişi ana dillerini konuşan çerkes dilini konuşmaktadır.

tarih 
i̇ran'daki çerkeslerin uzun bir geçmişi vardır. bir dereceye kadar, komşu osmanlı türkiye'sinde yaşayan kardeşleriyle aynı rolü paylaşıyorlardı; birçoğu ithal edilmiş kölelerdi ama aynı zamanda imparatorluktaki önemli soylu ailelerin çoğunu oluşturuyordu; diğerleri ise kral yapıcı, askeri komutan, asker, zanaatkar, köylü gibi çeşitli sınıflara mensuptu.safevi ve kaçar hanedanının çeşitli krallarının yönetimi altında birçok çerkes i̇ran'da yaşadı.

safeviler 
i̇ran'daki ilk çerkes varlığı, şeyh cüneyd'in çerkesya'nın çeşitli bölgelerine baskın düzenlediği ve esir topladığı erken safevi dönemine kadar uzanıyor. kral i. tahmasp'ın (hükümdarlık dönemi 1524-1576) zamanından itibaren çerkesler, i̇ran toplumunda önemli bir rol oynamaya başladılar ve i̇ran merkezli birbirini takip eden imparatorluklarda büyük bir etnik grup olarak görünmeye başladılar.

çerkesler gulam olarak adlandırılan elit orduların büyük bir kısmını oluşturuyordu ve bu nedenle çok önemli bir rol oynadılar. bu ordu, uygulanması ve oluşumu bakımından komşu osmanlı türkiye'sindeki yeniçerilere benziyordu. ordularda bulunanlar, ileri eğitimden sonra i̇slam'a geçtiler ve müslüman aileler tarafından yetiştirildiler, en iyi askeri eğitim ve teçhizatı aldılar ve imparatorluğun en güçlü sınıfıydılar.

17. yüzyılın ilk yarısında safevi i̇ran'ında bulunan thomas herbert'e göre aspas'ta, yaklaşık 40.000 hıristiyan çerkes ve gürcü yaşıyordu. kral i. süleyman'ın hükümdarlığı döneminde (hükümdarlık dönemi 1666-1694), yalnızca safevi başkenti i̇sfahan'da tahminen 20.000 çerkes, dağıstanlı ve gürcü yaşıyordu. 

şahların, prenslerin ve prenseslerin çoğu asil çerkes soyundan geliyordu. saraydaki safevi soylularının çoğu çerkes'ti. aslında safevilerin oldukça karışık ataları birçok çerkes soyunu içermektedir. kral ii. abbas (hükümdarlık dönemi 1642-1666) ve şah süleyman i (hükümdarlık dönemi 1666-1694), çerkes annelerden doğan en yüksek soyluların örneklerinden sadece birkaçıdır.

kaçarlar 
1864 yılında kuzeybatı kafkasya'daki çerkes soykırımı'nın ardından, bazı çerkesler rusya sınırındaki komşu kaçar i̇ranına sığındı. i̇ran'da hükümet bir asimilasyon politikası izleyerek kafkasyalı mültecileri yavaş yavaş nüfusa dahil etmeye başladı. bu sürgünlerden bazıları 1864'ten itibaren çeşitli yüksek rütbelere yükseldi; pers kazak tugayı tamamen kafkasyalılardan oluşuyordu.

günümüz 
yüzyıllar boyunca yaşanan yoğun asimilasyona rağmen çerkes yerleşimleri 20. yüzyıla kadar varlığını sürdürdü.  ancak, bir zamanlar büyük çerkes azınlığı tarafından da yaygın olarak kullanılan çerkes dilleri, artık i̇ran'da çok sayıda çerkes bu dili konuşmuyor. i̇ranlı çerkeslerin çoğu çerkes olduğunu bilmemektedir. çerkesler, gürcülerden sonra i̇ran'daki kafkas kökenli ikinci en büyük gruptur ve önemli sayıdadır.

önemli kişiler 
kısmi veya tam çerkes kökenli önemli i̇ranlılar şunları içerir:

 fawzia fuad, i̇ran i̇mparatoriçesi eşi (1941–1948). 
 i̇ran prensesi shahnaz
 prenses zahra mahnaz zahedi
 prens keyhosrow cihanbani
 prenses fevziye cihanbani
 i̇ran kralı i. süleyman
 teresia sampsonia
 yusuf ağa
 pari han hanım
 sultan ağa hanım
 i̇ran kralı ii. abbas
 şamhal sultan
 nakihat hanım
 kayhosrow han çerkes
 qazāq khan çerkes, şirvan valisi, kızılbaş ( karamanlu ve ḵeneslu tümenleri) komutanı 
 ferhad bey çerkes
 khvajeh muhammed safavi
 moḥammad-bāqer safī mirza
 ūzūn behbūd beg
 süleyman mirza (i. tahmasp'ın oğlu)
 i̇ranlı safi
 anna hanım
 necefkuli han çerkes
 feridun han çerkes

kaynakça

ek okuma 

 
 
 savory, roger, iran under the safavids; cambridge university press, 2007 .
 p. oberling, "georgians and circassians in iran," studia caucasica (the hague) 1, 1963
 j. r. perry, "forced migrations in iran during the seventeenth and eighteenth centuries," iranian studies 8, 1975, pp. 199–215.
 n. falsafī, zendagānī-e šāh ʿabbās-e awwal, 4 vols., tehran, 1334-46 š./1955-67
 babaie, sussan, slaves of the shah: new elites of safavid iran i.b.tauris, 15 october 2004 
 kazemzadeh, hamed, circassians in persia. caucasustime.
çerkes asıllı i̇ranlılar
i̇ran'daki etnik gruplar
i̇ran demografisi
çerkesler