Birleşmiş Milletler Yönetimindeki Doğu Timor

birleşmiş milletler yönetimindeki doğu timor, doğu timor'un bağımsızlık sürecinde birleşmiş milletler doğu timor geçici yönetimi'nin 25 ekim 1999 ile 20 mayıs 2002 tarihleri arasındaki yönetimden sorumlu olduğu süreçtir.

birleşmiş milletler tarafından bölge koruma altına alınarak resmi olmayan bir protektora devleti kurulmuştur.

tarihçe

i̇dari başlangıç 
birleşmiş milletler güvenlik konseyinin 1272 sayılı kararı ile bölgenin birleşmiş milletler himayesi altına verilmesi ile birleşmiş milletler untaet'i kurdu. birlemiş milletler bölgede yürütmeyi eline aldı.

i̇lk düzenlemeler 
untaet ilk icraatlarının başında ulusal danışma konseyi kuruldu. konsey doğu timorlu siyasetçiler ve topluluk liderlerinin bağımsızlığa geçiş sürecinde birlemiş milletler tarafından görevlendirilen doğu timor özel temsilcisine tavsiyeler ve politika üzerine tartışılacak ortamlar sunmaktaydı. konseyin 11 timorlu üyesi ve 4 uluslararası üyesi vardı.

konseyin hemen ardından birleşmiş milletler bölgede geçici adli hizmet komisyonu kurdu.

geçiş süreci 
birleşmiş milletler bölgeyi bağımsızlığa hazırlama sürecinde temmuz 2000'de ulusal danışma konseyi'nin üye sayısında artışa giderek 13 adet olan doğu timor bölgelerinden birer temsilcinin konseye girişine izin vererek üye sayısını 36'ya çıkarıldı. ardından organ ulusal konsey olarak yeniden adlandırıldı. konseyin uluslararası üyeleri çıkarılarak tamamen üyeler tamamen doğu timorlu oldu. üyeler ana siyasi partilerini ve dini topluluklarını konseyde temsil etme hakları vardı. ulusal konsey, yasama organı tarzı bir organ haline geldi ve untaet tarafından gelecekte çıkarılacak düzenlemeleri tartışma hakkına sahip oldu.

birleşmiş milletler ağustos 2000'de dört timorlu üye ve dört uluslararası üyeden oluşan bir yürütme organı olan geçici kabine oluşturuldu.

ardından bölgede birleşmiş milletler bölgede yargı organı oluşturmak için başsavcılık ve savunma hizmetleri kurdu. ardından bölge mahkemeleri ve temyiz mahkemesi kurarak bölgede yargı ağı oluşturdu. bu dönemde seçmen kayıt süreci tamamlandı ve doğu timor'u 2002'de beklenen devletleştirme ve bağımsızlığa hazırlayacak kurucu meclis seçimlerinin hazırlıkları yapıldı.

i̇kinci geçiş süreci 
kurucu meclis'te yer alacak 88 üye için 30 ağustos 2001 parlamento seçimi yapıldı. 55 koltuk sayısı ile fretilin partisi %57.37 ile meclis çoğunluğunu elde etti. eylül 2001 tarihinde meclis bakanlar kurulunu atadı.

kurucu meclis mart 2002 tarihinde bağımsızlığa geçiş için ilk olarak anayasa tüzüğünü hazırladı ve nisan 2002 tarihinde ise xanana gusmão'u bağımsız doğu timor'un başkanı olarak başkanlık seçimleri ile yaptı.

siyaset

genel sekreter özel temsilcisi (geçiş yöneticisi) 

birleşmiş milletler yönetimindeki doğu timor'da en yetkili kişi genel sekreter özel temsilcisidir. bu doğu timor'un bağımsızlığını ilan edene kadar yürütülmüştür.

siyasi partiler 
doğu timor'da kurucu meclis ile beraber partiler oluşmaya veya ortaya çıkmaya başladı dönemin parti listesi aşağıdaki gibidir. mevcut ideolojiler o döneme aittir.

doğu timor başbakanı 

doğu timor kurucu konseyi tarafından birleşmiş milletler yönetimi sırasında seçilen başbakanların listesi aşağıda listelenmiştir.

seçimler 
birleşmiş milletler yönetimindeki doğu timor'da iki seçim yapılmıştır seçimler aşağıda listelenmiştir.

 2001 doğu timor parlamento seçimi
 2002 doğu timor başkanlık seçimi

i̇dari bölümler 

birleşmiş milletler himayesinde iken doğu timor 3 ayrı bölüme bölmüştü. daha sonra doğu timor için reformlara giden birleşmiş milletler bölgeyi 13 idari bölüme ayırmıştır. bu bölgeler lautem, baucau, viqueque, manatuto, dili, aileu, manufahi, liquiçá, ermera, ainaro, bobonaro, cova lima, oecusse'dir.

her bölgeye, siyasi partiler, katolik kilisesi, kadın ve gençlik gruplarının temsil edildiği bölge danışma konseyi tarafından desteklenen, untaet tarafından atanan bir bölge yöneticisi başkanlık ediyordu.

güvenlik 
birleşmiş milletlerin doğu timor'u himayesi altına almasının ardından şubat 2000'de untaet barış koruma gücü (pkf) güvenlikten sorumlu oldu. silahlı kuvvetler olarak eylül 2000'de onaylanan doğu timor savunma gücü, doğu timor'un bağımsızlık yanlısı gerilla hareketi falintil ordusundan da üyeler alarak şubat 2001'de kuruldu.

doğu timor'da özel bir polis teşkilatı kurulmadan önce birleşmiş milletler polisi bölgede geçici olarak hizmet vermeye başladı ardından nisan 2000'de untaet tarafından yerel bir polis teşkilatı için eğitimler başlatıldı. ağustos 2021'de doğu timor ulusal polis teşkilatı kuruldu. dili, becora ve gleno'da hapishaneler kuruldu. insan hakları ihlallerini araştırmak için bir ciddi suçlar birimi ve olay yeri müfrezesi bölümleri kuruldu.

kültür

medya ve i̇letişim 
birleşmiş milletler yönetimindeki doğu timor'da kamu bilgilendirme için untaet tarafından untaet kamuyu bilgilendirme kuruldu. hizmet fm radyosu olarak "radio untaet" olarak hizmet verdi. ayrıca iki haftada bir i̇ngilizce, portekizce, tetum ve endonezce olarak yayınlanan "tais timor" haber programı hizmeti verdi.

birleşmiş milletler tarafından bölgede nisan 2000'de dili , baucau ve comoro havalimanı'nda postaneler kuruldu bununla beraber doğu timor posta servisi kurdu. timor lorosae/untaet yazan iki posta pulu ilk olarak 29 nisan 2000'de yurt içi postalar için kırmızı, uluslararası postalar için mavi olmak üzere basıldı.

spor 
birleşmiş milletler yönetimi sırasında doğu timor için doğu timor olimpiyat komitesi kuruldu. uluslararası olimpiyat komitesi yönetim kurulu doğu timor'a tam tanınma hakkı verdi.

doğu timor'a 2000 sidney oyunları'na olimpiyat bayrağı altında "bağımsız olimpiyat sporcuları" olarak katılmasına izin verildi. sembolik bir takım ile ilk kez birleşmiş milletler yönetimi sırasında olimpiyatlara katılma hakkı kazandı.

ayrıca bakınız 

 doğu timor
 birleşmiş milletler
 untaet
 birleşmiş milletler yönetimindeki kosova

kaynakça

dış bağlantılar 

 i̇lk geçici yönetimin resmi sitesi
 i̇kinci geçici yönetimin resmi sitesi
 untaet resmi sitesi

1999'da kurulan bölgeler ve ülkeler
doğu timor
birleşmiş milletler'in barışı koruma misyonları ve operasyonları