Arnavutluk'un İslamlaşması

arnavutluk'un i̇slamlaşması, 1385'ten itibaren osmanlı'nın bölgeyi fethetmesi sonucunda meydana gelmiştir. osmanlılar, yönetimleri ve orduları aracılığıyla çeşitli politikalar ve vergi teşvikleri, ticaret ağları ve ulusötesi dini bağlantılar yoluyla i̇slam'ı arnavutluk'a getirmişlerdir. osmanlı yönetiminin ilk birkaç yüzyılında, i̇slam'ın arnavutluk'taki yayılması yavaş olmuş ve kısmen osmanlı'nın toplumsal ve askeri entegrasyonunun artması, jeopolitik faktörler ve kilise yapılarının çöküşü nedeniyle on yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda esas olarak yoğunlaşmıştır. bu, arnavutluk'taki arnavutların büyük ölçüde hristiyan (katolik ve ortodoks) bir nüfustan esas olarak sünni müslüman olan bir nüfusa dönüşmesi ve belirli bölgelerde önemli etnik arnavut hıristiyan azınlıkları muhafaza etmesiyle arnavutluk tarihindeki en önemli gelişmelerden birisi olmuştur. sünni i̇slam'ın arnavut etno-dilbilimsel bölgesindeki en büyük inanç olduğu, ancak diğer inançların da bölgesel bir yama içinde mevcut olduğu durum, osmanlı'nın son döneminde arnavutluk'un siyasi gelişiminin şekillenmesinde büyük bir etki oynamıştır. dini değişikliklerin yanı sıra i̇slam'a geçiş, arnavutları ve arnavut kültürünü şekillendiren ve etkileyen diğer sosyal ve kültürel dönüşümleri de beraberinde getirmiştir.

tarih

erken osmanlı dönemi 

arnavutlar, 14. yüzyılın sonlarında osmanlı i̇mparatorluğu'nun bir parçası olduklarında i̇slam'a geçmeye başlamışlardır. 1500'lü yıllara kadar belirli aristokrasi üyeleri ve yörüklerin seyrek askeri ileri karakol yerleşimleri ile i̇slam'ın yayılışı sınırlı kalmasıyla arnavutluk, bulgaristan ve bosna gibi balkanlar'daki diğer bölgelerden farklı kalmıştır. 1430'ların başlarında, kuzey ve orta arnavutluk'taki arnavut feodal beyler osmanlı yönetimine meydan okumuş ve osmanlılar buna iki askeri harekatla karşılık vermiştir. arnavut yenilgileri, osmanlıların anadolu'daki tımarlara büyük miktarda toprak ve seçkinlerden arnavutlara toprak vermesiyle sonuçlanmıştır. bazı arnavut hıristiyan elitlerin i̇slam'a ilk geçişleri, onların önceki bazı siyasi ve ekonomik ayrıcalıklarını korumalarına ve yeni osmanlı sisteminde yeni ortaya çıkan tımar veya sipahilerin mülk sahipleri sınıfına katılmalarına olanak sağlamıştır.

bu aristokrat şahsiyetlerden bazıları arasında, osmanlıların hizmetindeyken i̇slam'a geçen ve daha sonra başlattığı 15. yüzyılın sonlarında kuzey arnavutluk ayaklanması sırasında hıristiyanlığa dönen george kastrioti (i̇skender bey) vardı. bunu yaparken, i̇slam'ı kabul eden veya müslüman sömürgeci olan diğerlerine de hıristiyanlığa geçmelerini, aksi takdirde ölümle yüzleşmelerini emretti. i̇skender bey, 1452'de arnavutluk'un genel valisi olarak atanan ve yerel halk arasında katolikliği i̇slam'ın yayılmasından korumakla görevlendirilen ramon d'ortafà'yı gönderen napoli krallığı'ndan askeri yardım aldı. i̇skender bey ile osmanlılar arasındaki çatışmalar sırasında, çeşitli savaşlar ve baskınlar sultan ii. mehmed'i, dağ kalelerinden gelen direnişe karşı ovada elbasan kalesini (1466) inşa etmeye itti. i̇skender bey'in ayaklanması sırasında avlonya bölgesindeki müslüman ve yahudilerin çoğu öldürüldü ve bazıları i̇talya veya i̇stanbul'a kaçtı. i̇skender bey'in ölümünden (1468) önce ve sonra, arnavut aristokrasisinin bir kısmı, torunları hala yerleştikleri birçok köyde ikamet eden osmanlı fethinden kaçmak için bir miktar arnavutla birlikte güney i̇talya'ya göç etti. osmanlı yönetimine karşı bir başka arnavut ayaklanması 1481'de yaşandı.

i̇skender bey'in düşüşünden çok sonra bile, arnavutluk kırsalının geniş bölgeleri sık sık osmanlı yönetimine karşı isyan etti ve çoğu zaman köylerin tamamının yok edilmesi de dahil olmak üzere büyük insani maliyetlere yol açtı. 1570'lerde, osmanlı yöneticilerinin elbasan ve reka'da mevsimsel isyanların ortaya çıkmasını durdurmak amacıyla yerli halkı i̇slam'a döndürme yönünde ortak bir çabası başladı ve 1596'da kuzey'deki katolikler arasında başarısız bir isyan, bir dizi ağır cezai tedbirin ardından geldi. bu da i̇slam'a geçişe neden oldu. arnavutluk'ta i̇slamlaşmanın zirvesi, diğer i̇slamlaşmış veya kısmen i̇slamlaşmış bölgelerden çok daha sonra meydana geldi: 16. yüzyıl osmanlı nüfus sayımı verileri, arnavutların yaşadığı sancakların ezici çoğunlukla hıristiyan kaldığını ve müslümanların çoğu bölgede %5'ten fazla oluşturmadığını, bu dönemde müslümanların zaten olduğunu gösterdi. bosna'nın bazı bölgelerinde (bosna %46, hersek %43, kentsel saraybosna %100), kuzey yunanistan'da (trikala %17,5), kentsel makedonya'da (üsküp ve manastır %75) ve doğu bulgaristan'da (silistra %72, chirmen %88, nikopol %22. daha sonra 19. yüzyılda balkanların çoğunda i̇slamlaşma süreci durmuşken, arnavutluk'ta, özellikle güney'de önemli ilerlemeler kaydetmeye devam etti. 

osmanlı yönetiminin ilk dönemlerinde, günümüz arnavutluk'unu oluşturan bölgeler, arvanid sancağı adında bir idari birim halinde yeniden düzenlendi. osmanlı yönetiminin başlangıcında yalnızca kentsel bir yerleşimin önemli sembolik anlamı veya kültürel değeri olan önde gelen kiliseler camiye dönüştürüldü. arnavutluk'ta inşa edilen ilk camilerin çoğu, osmanlı padişahlarının i̇şkodra'daki fatih sultan mehmed camii, berat'taki kırmızı cami ve diğerleri gibi bölgedeki askeri seferleri sırasında osmanlı garnizonları için kalelerin içinde inşa edilmişti. 

kural olarak, osmanlı yönetimi hıristiyan tebaaya büyük ölçüde hoşgörü gösterdi ama aynı zamanda onlara karşı ayrımcılık da yaptı; onları daha yüksek vergilerle ikinci sınıf vatandaşlar haline getirdi ve müslümanları mahkemeye çıkaramamak, atlara sahip olamamak, silahlara sahip olamamak veya müslümanlarınkine bakan evlere sahip olamamak gibi çeşitli yasal kısıtlamalara maruz kaldı. müslümanlar. osmanlı yetkilileri katoliklikten kronik olarak şüphe duysalar da, piskoposların sınır dışı edilmesi ve mal ve gelirlere el konulmasıyla kilisenin bastırıldığı belirli dönemler dışında, ortodoks kilisesinin engellenmeden çalışmasına büyük ölçüde izin verdiler. osmanlı döneminde, müslümanların yanı sıra hıristiyanların çoğu da bir dereceye kadar senkretizmi benimsemiş ve hâlâ çeşitli pagan ayinlerini uygulamaktaydı; bu törenlerin birçoğu bektaşi tarikatı gibi mistik tarikatlar arasında en iyi şekilde korunmuştur.

kuzey arnavutluk 

osmanlı'nın bazı kuzey şehirlerini venediklilerden fethetmesi, arnavutluk'un yerel feodal beyler tarafından ilk fethinden ayrı olarak gerçekleşti. leş gibi şehirler 1478'de, i̇şkodra 1478-79'da ve dıraç 1501'de düştü ve hıristiyan nüfusunun büyük bir kısmı kaçtı. on altıncı yüzyıl boyunca bu şehirlerin kentsel nüfusu çoğunlukla müslüman oldu. kuzeyde, roma katolik kilisesi'nin direnişi ve 16. yüzyılda müslüman etkisinin sınırlandırılmasına katkıda bulunan dağlık arazi nedeniyle i̇slam'ın yayılması daha yavaştı. arnavutluk'un osmanlı tarafından fethi ve topraklarının yeniden düzenlenmesi, dini yapılar yok edildiğinden katolik kilisesini de etkiledi. 16. yüzyılda, i̇şkodra sancağının toplam nüfusun %4,5'ini müslüman nüfusa sahip olduğu, dukagjini'nin (o zamanlar seyrek nüfuslu) %0 ve prizreni'nin ise %1,9 olduğu bildirildi.

katolik arnavut isyanları, genellikle osmanlı'nın on yedinci yüzyılda venedik ve avusturya'nın katolik güçleriyle yaptığı savaşlar bağlamında, isyan eden katolik arnavutlara karşı şiddetli misillemelerle sonuçlanmış ve bu da i̇slam'a geçişi daha da artırmıştır. 1594'te papa, i̇spanya'dan yardım sözü vererek kuzey'deki katolik arnavutlar arasında başarısız bir isyan başlatmıştır. ancak yardım gelmemiş ve 1596'da isyan bastırılınca, isyancıları cezalandırmak için osmanlı i̇slam'a geçme yönünde baskı uygulamıştır. 1630'lar-1670'ler arasında keskin düşüşler meydana gelmiş; örneğin leş piskoposluğundaki katoliklerin sayısı %50 azalırken, pult katolik piskoposluğunda taraftar sayısı 20.000'den 4.045'e inmiştir; çoğu i̇slam'a ve azı ortodoksluğa geçmiştir.

osmanlı-kutsal i̇ttifak savaşları sırasında arnavut katolik liderler pjetër bogdani ve toma raspasani, kosovalı arnavut katolikleri ve müslümanları avusturya yanlısı davada bir araya getirmiştir. savaştan sonra kosova, habsburg imparatorluğunun bir parçası olmayınca sert misillemeler gelmiştir. çok sayıda katolik arnavut kuzeye kaçmış; burada birçoğu budapeşte çevresinde "bazıları açlıktan, diğerleri hastalıktan ölmüştür". sırpların kaçmasının ardından i̇pek (arnavutça peja, sırpça pec) valisi, kuzey'deki katolik arnavutları güney sırbistan'ın artık nüfusu olmayan ovalarına taşınmaya ve orada i̇slam'a geçmeye zorlamıştır.

kuzey arnavutluk'taki topluluklardaki katolikler arasında din değiştirme, osmanlı sisteminde erkekleri hedef alırken hanedeki kadınların hıristiyan kalmasıyla oluşan vergilerin ödenmesinden ve diğer sosyal baskılardan kaçınmak için erkeklerin görünüşte i̇slam'ı benimsemesini içeriyordu. evdeki katolikliği bir dereceye kadar korumak için din değiştiren müslüman erkekler tarafından hıristiyan eşler aranıyordu. 1703 yılında, kendisi de arnavut kökenli olan papa xi. clemens, yerel katolik piskoposlardan oluşan bir meclisin i̇slam'a geçişin engellenmesini tartışmasını emretmiş; bu meclis aynı zamanda arnavutluk'ta görünürde i̇slam'ı kabul eden kripto-katoliklerin komünyonunu reddetmeyi de kabul etmiştir. bazı arnavutlar "laramanlar" olarak bilinen kripto-hıristiyan kültürünü sürdürüyorlardı; papa xi. clemens'in teşvikiyle hıristiyanlığa dönmeye çalışanlar osmanlı yasalarına göre ölüm cezasıyla karşı karşıya kalıyorlardı. kuzey arnavutluk'ta slavlar ile yaşanan çatışma, i̇slam'a geçişte ek bir faktör olarak ortaya çıkmıştır. osmanlı yetkililerinin inancını paylaşmak, kuzeyli arnavutların imparatorluk sisteminde müttefik ve eşit olmalarına ve komşu ortodoks slavlara karşı güvenlik kazanmalarına olanak sağlamaktaydı.

kuzey arnavutluk'un doğusuna komşu bazı bölgelerde i̇slam daha hızlı bir şekilde çoğunluğun inancı haline gelmiş: örneğin, kuzey makedonya sınırındaki (arnavut, slav makedon ve türk nüfusu karışık olan) kalkandelen nahiyesi'nin resmi osmanlı istatistikleri müslüman ailelerin sayısı ilk kez 1545'te hıristiyan aileleri geçtiğini, burada müslüman ailelerinin hıristiyanlarınkinden 2 aile daha fazla olup, müslüman ailelerden 38'i yakın zamanda hıristiyanlıktan çıktığını, prizren yakınlarındaki kosova'nın opoya kentinde müslümanların çoğunluğa sahip olduğu 1591 yılında gösterilmiştir.

orta arnavutluk 

ovalardan oluşan ve kuzey ile güney arnavutluk arasında bir bölge olan orta arnavutluk, doğrudan osmanlı idari kontrolüne ve dini müslüman etkisine tabi olan ticari, kültürel ve ulaşım bağlantılarını birbirine bağlayan eski via egnatia yolu üzerinde bir merkez konumunda bulunmaktaydı. orta arnavutluk'un büyük bir kısmının i̇slam'a geçmesi, büyük ölçüde coğrafyasının bölgenin sosyo-politik ve ekonomik kaderinde oynadığı role atfedilmektedir.

osmanlıların ortodoks kilisesini resmi olarak tanıması, 18. yüzyılın sonlarına kadar ortodoks nüfusa hoşgörü gösterilmesiyle sonuçlandı ve kilise kurumlarının gelenekçiliği, arnavutlar arasında i̇slam'a geçiş sürecini yavaşlatmıştır. orta ve güneydoğu arnavutluk'un ortodoks nüfusu, ohri ortodoks başpiskoposluğunun dini yetkisi altındayken, güneybatı arnavutluk, yanya metropolü aracılığıyla i̇stanbul rum ortodoks patrikhanesi'nin dini yetkisi altındaydı. orta arnavutluk'taki hıristiyan arnavutlar ile ohri başpiskoposları arasındaki farklılıklar, ritüellerin yerine getirilmesi konusunda çok az ısrar eden ve herkese hitap eden bektaşi i̇slam'a geçişlere yol açmıştır.

16. yüzyılın başlarında arnavutluk'un ergiri, kanina, delvine, avlonya, görice, klisura, permedi ve berat şehirleri hâlâ hıristiyandı ve 16. yüzyılın sonlarında avlonya, permedi ve himara hâlâ hıristiyandı, ergiri ise giderek müslüman olmuştur. 16. yüzyılın başlarında, elbasan sancağının %5,5 müslüman nüfusa sahip olduğu bildirilmiştir; bu, o dönemde arnavutların yaşadığı tüm sancaklar arasında en yüksek oranı içeriyordu. 1570 yılında osmanlı yetkililerinin elbasan ve reka'nın huzursuz hıristiyan nüfusunu din değiştirmeye yönelik ortak çabaları başlamıştır. dıraç civarında bir yunan seyyah, i̇slamlaşma nedeniyle artık ortodoks hıristiyanların kalmadığını bildirmiştir. 16. yüzyılda arnavutluk'taki şehirlerin tamamında i̇slam'a geçiş yavaştı, kentsel nüfusun ancak %38'i müslüman olmuştur. berat şehri 1670'den itibaren çoğunlukla müslüman olmuş ve bu şehrin din değiştirmesi kısmen hıristiyan rahiplerin dini hizmet sunamamasına bağlanmaktadır.

güney arnavutluk 
16. yüzyılda avlonya sancaklarının müslüman oranı %1,8, ohri sancağınınki ise %1,9 olarak tespit edilmiştir. bununla birlikte, esas olarak on sekizinci yüzyılın sonlarında ortodoks arnavutlar, dönemin rus-türk savaşları ve osmanlıların ortodoks nüfusu rusya'nın müttefiği olarak görmesine neden olan rusların kışkırttığı orlov isyanı (1770) gibi olaylar nedeniyle ezici çoğunlukla i̇slam'a geçtiler. bazı ortodoks arnavutlar osmanlı i̇mparatorluğu'na isyan ederken, babıali, ortodoks arnavutları i̇slam'a dönüştürmek için zaman zaman güç kullanarak karşılık verdi ve zaman zaman dini dönüşümü teşvik etmek için ekonomik önlemler de uyguladı. 1798'e gelindiğinde, yanya paşalığı'nın yarı bağımsız hükümdarı tepedelenli ali paşa'nın kıyıdaki ortodoks arnavut köyleri shënvasil ve nivicë-bubar'a karşı gerçekleştirdiği katliam, ortodoks arnavutların i̇slam'a geçişinde başka bir büyük dalgaya yol açmıştır. 19. yüzyılda bir bütün olarak arnavutluk ve özellikle de güney arnavutluk, osmanlı balkanları'nda hıristiyan nüfusun i̇slamlaşma taraftarlarına karşı önemli sayıda kaybına uğradığı ender bir bölge olarak dikkat çekiyordu; hıristiyan nüfusta benzer bir azalma gösteren diğer tek bölge ise dobruca'ydı.

bu süre zarfında, yeni müslüman arnavutlar ile ortodoks arnavutlar arasında belirli bölgelerde çatışmalar meydana gelmiştir. örnekler arasında borş'un kıyı köylerinin 1744'te piqeras'a saldırması ve bazılarının güney i̇talya gibi yerlere kaçmasına neden olması yer almaktadır. pogoni bölgesinin kuzeyindeki 36 köy gibi diğer alanlar 1760 yılında i̇slam'a geçmiştir ve bunu kolonya, leşkovik ve permedi bölgelerindeki ortodoks hıristiyan köylerine yapılan saldırıyla birçok yerleşim yeri yağmalandı ve yıkıldı. on sekizinci yüzyılın sonlarında sosyo-politik ve ekonomik krizlerin yanı sıra osmanlı hükümetinin nominal kontrolü, yerel eşkıyalıklarla sonuçlandı ve müslüman arnavut çeteleri, bugün çağdaş arnavutluk'un içinde ve dışında bulunan aruman, yunan ve ortodoks arnavut yerleşimlerine baskınlar düzenlediler. arnavutluk'ta bu baskınlar, çoğunlukla ortodoks bir arnavut merkezi olan vesikok'ta ve esasen ulah merkezi olan oskopol'da (arnavutça:voskopojë) zirveye ulaşmıştır; bu yerler aynı zamanda yunan edebiyatı, eğitim ve dini kültürü hem de diğer küçük yerleşimleriydi; diğer küçük yerler ise yok edildiler. bu olaylar bazı ulahlar ile ortodoks arnavutları makedonya, trakya vb. yerlere göç etmeye itmiştir.

neo-şehitler olarak bilinen bazı ortodoks bireyler, ortodoks arnavut nüfusu arasında i̇slam'a geçiş dalgasını durdurmaya çalışmış ve bu süreçte idam edilmişlerdir. bu kişiler arasında dikkate değer olanı, akçahisar'a kadar seyahat eden ve vaaz veren, rus ajanı olmakla suçlanıp osmanlı müslüman arnavut yetkilileri tarafından idam edilmeden önce birçok yunan okulu açan bir yunan keşiş ve misyoner olan aetolia'lı cosmas (ölümü 1779) idi. cosmas, yunanca dilinin okuma yazma bilmeyen, yunanca konuşmayan halklar arasında kutsal yazıları, ayinleri anlayabilip ortodoks kalabileceklerine böylece manevi mesajın çağdaş ortodoks arnavutlar arasında saygı göreceğine inandığı için yunanca eğitiminin yayılmasını savunmuştur.

din değişitrmenin diğer faktörleri 

laplık bölgesindeki diğer dönüşümler dini meseleler nedeniyle meydana geldi; örneğin bir kıtlık sırasında yerel piskopos, cehennem tehdidiyle süt tüketmek için oruca ara vermeyi reddetmiştir. i̇slam'a geçiş aynı zamanda cizye veya cizye vergisi gibi ağır vergilerden ve hıristiyanlara dayatılan diğer zorlu osmanlı önlemlerinden kurtulmanın bir yolunu sunarken, aynı zamanda servet birikimi vb. gibi fırsatları da açan ekonomik nedenlerden dolayı da gerçekleştirilmiştir. müslümanlar ve hıristiyanlar arasındaki çatışma zamanlarında, ailenin korunması gibi yerel çıkarlar kavgaların önüne geçti ve bu da osmanlıların müslüman arnavutların silah taşımasını reddetmesine neden oldu, çünkü hıristiyan arnavutlar sıklıkla silah edinme hakkını elde etmek için i̇slam'a geçiyor ve daha sonra onları müslümanlara karşı kullanıyorlardı. osmanlılar. i̇slam'a geçişe yol açan diğer birçok faktör arasında kilisenin yoksulluğu, okuma yazma bilmeyen din adamları, bazı bölgelerde din adamlarının eksikliği ve arnavutça dışında bir dilde ibadet vardı. ek olarak dıraç ve güney arnavutluk piskoposluklarının, kısmen dini makamlara para karşılığı atamalar nedeniyle azalan ohri başpiskoposluğuna olan güveni, ortodoks arnavutların i̇slam'a geçişe direnme yeteneklerini zayıflatmıştır.

kripto-hıristiyanlık, arnavutluk'un her yerinde shpat gibi bölgelerde henüz katolikliklik ve ortodoksluktan i̇slam'a geçmiş nüfuslar arasında belirli durumlarda da ortaya çıkmıştır. çağdaş kuzeydoğu arnavutluk ile güney kosova arasında yer alan bir sınır bölgesi olan gora'da, i̇pek sırp patrikliği'nin kaldırılması (1766) ve ardından gelen istikrarsız dini yapılar nedeniyle on sekizinci yüzyılın ikinci yarısında i̇slam'a geçen bir slav ortodoks nüfusu mevcuttur. romanlar on beşinci yüzyılda arnavutluk'a geldiler ve müslüman olanlar yerel müslüman osmanlı toplumunun bir parçası oldular.

müslüman arnavutlar ve osmanlı dünyası 

i̇slam, osmanlı i̇mparatorluğu'nu dini hukukun devlet hukukuyla örtüştüğü, yalnızca müslümanların tam yurttaşlık haklarına sahip olduğu, etnik veya ulusal aidiyetlerin ise göz ardı edildiği i̇slami bir yönetim biçimi haline getiren devletle yakından ilişkilidir. on yedinci yüzyılın sonuna gelindiğinde merkezde ve güneyde kent merkezleri, büyüyen müslüman arnavut elitinin dinini büyük ölçüde benimsemişlerdi. arnavutluk'ta cami inşaatı, 17. yüzyıldan itibaren çok sayıda müslüman arnavut'un gelişiyle önemli ölçüde artmıştır. arnavutluk'un eski aristokrat yönetici sınıfı, topraklarını korumak için i̇slam'ı kabul etmişlerdir. 18. yüzyıla gelindiğinde, yerel aristokrat arnavut müslüman ileri gelenlerinden oluşan bir sınıf ortaya çıkmıştır. o dönemde bu sınıfın paşa ve bey olarak varlığı, asker ve paralı asker olarak askeri görevlerde bulunması ve aynı zamanda müslüman din adamlarına katılabilmesi, osmanlı siyasi ve ekonomik hayatında giderek daha önemli bir rol oynamış ve birçok arnavut için cazip bir kariyer seçeneği haline gelmiştir. bu kişiler, üstlendikleri rollere bağlı olarak, idari görevleri yerine getirdikleri ve kentsel alanlarda güvenliği sağladıkları için müslüman arnavut toplumunda saygın bir konuma ulaşmışlar ve bazen osmanlı devleti tarafından yüksek rütbe ve makamlarla ödüllendirilmişlerdir. arnavutlar, osmanlı sarayında da hatırı sayılır sayıda temsil ediliyorlardı. ancak hıristiyanların yanı sıra, pek çok müslüman arnavut fakirdi ve kısmen serflerdi ve yeni ortaya çıkan toprak sahibi osmanlı arnavut elitinin topraklarında çalışırken, diğerleri iş dünyasında, zanaatkar olarak ve diğer işlerde iş buluyorlardı.

sünni i̇slam, osmanlı valileri ve feodal toplum tarafından teşvik edilmiş ve korunmuştur; bu, balkanlar bölgesinde daha ortodoks kabul edilen derviş sufi tarikatlarının desteklenmesi ve yayılması ile sonuçlanmıştır. bunların en başında, ortak hukuki geleneklerle bağlantılı olarak sünni olarak kabul edilen, ancak ali'ye, hasan'a, hüseyin'e ve diğer önemli müslüman şahsiyetlere saygı duyma gibi ezoterik uygulamalar nedeniyle sıradan müslümanlar tarafından şii olarak görülen bektaşi tarikatı yer almaktadır.

osmanlı yönetimi sırasında arnavut nüfusu, kısmen osmanlı ticaret ağlarında, bürokrasisinde ve ordusunda avantaj elde etmek için bektaşîlik öğretileri yoluyla kısmen ve yavaş yavaş i̇slam'a geçmeye başlamıştır. birkaç arnavut, osmanlı yönetici sınıfının bir parçası haline gelmiş ve nüfuzlarının sonunda boşnaklarınkini aştığı yüksek bir konum elde etmişlerdir. osmanlı i̇mparatorluğu'nun 42 sadrazamı arnavut asıllı olmak üzere, osmanlı devşirme ve yeniçeri teşkilatına çok sayıda arnavut, askere alınmıştır. osmanlı yönetimi sırasında arnavutların en önde gelenleri arasında koca davud paşa, hamza kastrioti, i̇mrahor i̇lyas bey, köprülü mehmed paşa, tepedelenli ali paşa, hacı edhem bey, beratlı i̇brahim paşa, köprülü fazıl ahmed paşa, kavalalı mehmed ali paşa, kara mahmud buşati ve kurt ahmed paşa yer alır. askerlik ve yöneticilik gibi bu bağlamlarda müslüman arnavutların osmanlılarla ilişkileri zaman zaman işbirliği ve karşılıklı yarara dayalıdır.

müslüman tarikatları ve mezhepleri 
arnavutluk müslümanları, sünni i̇slam'la ilişkili olanların yanı sıra, osmanlı döneminde birçok tasavvuf tarikatına da mensuptu. kadiri tarikatı on yedinci yüzyılda kentsel alanlara yayılmış ve şehirli işçi loncalarıyla bağlantılıyken, 18. yüzyılda kadiri arnavutluk'un merkezine ve özellikle de dağlık debre bölgesine yayılmıştır. kadiriler, bulundukları yerin ekonomik ve debre bölgesindeki sosyo-politik ortama katkıda bulunmuşlardır. taraftarlık konusunda bektaşilerle rekabet eden ve arnavutluk'un güney ve kuzeydoğusunda yerleşik halveti tarikatı da mevcuttur. diğer tasavvuf tarikatları rufâi ve mevlevîlik ve diğerleridir. bunların arasında osmanlı döneminde arnavutluk'a gelen ve ilk olarak 15. yüzyılda yeniçeriler tarafından getirilen şii i̇slam'a ait mistik bir derviş tarikatı olan bektaşîlik arnavutluk'ta en öne çıkanıdır, ve hala günümüzde de öyledir. bektaşiliğin arnavut nüfusu arasında yayılması 18. yüzyılda ve esas olarak 19. yüzyılın başlarında, özellikle kendisinin de bektaşi olduğu düşünülen ali paşa'nın topraklarında meydana gelmiştir. horasan ve anadolu gibi uzak yerlerden gelen mutasavvıf dervişler gelip dinlerini tebliğ etmişler, müritler kazanmışlar ve zamanla skrapar, devoll gibi bölgelerde tasavvufun merkezleri haline gelen bir tekke ağı kurulmuştur. arnavutluk'un en önemli tekkelerinden bazıları ergiri, melçan, akçahisar ve fraşer gibi yerleşim yerlerinde yer alır. 20. yüzyılın başlarında bektaşi tarikatının dervişlerinin büyük bir kısmı balkanlar dışında, hatta anadolu ve mısır'daki mutasavvıf hacı bektaş-ı veli'nin tekkesi bile arnavutlar tarafından oluşturulmuştur. tasavvuf tarikatları, özellikle bektaşiler, hıristiyan azizleri ve onların yerel türbelerini tasavvuf kutsal adamlarıyla ilişkilendirerek dini ibadet ve mevcudiyetin bir sentezini ve senkretizmini yaratmışlardır. i̇slam'a geçen arnavutlar için, daha geniş dini özgürlüklere ve senkretizme sahip olan bektaşilik, zaman zaman sünni i̇slam'dan daha çekici bir seçenek olarak görülmüştür. bektaşi mezhebi muhafazakar müslümanlar tarafından sapkın kabul edilmektedir.

sosyal ve kültürel değişim 

osmanlı fethi aynı zamanda arnavutça konuşulan dünyaya sosyal, kültürel ve dilsel değişiklikler de getirmiştir. on beşinci yüzyıldan itibaren osmanlı türkçesinden kelimeler arnavut diline girmiştir. şairlerden ve diğer müslüman arnavut yazarlardan oluşan bir külliyat osmanlı türkçesi, arapça, farsça veya arnavut dilinde arap alfabesiyle (aljamiado) yazılar yazmıştır; bu külliyat düzyazı, şiir, din ve sosyo-politik durumlarla ilgili yansıtıcı çalışmaları vb. kapsamaktadır. bu yazarlar arasında öne çıkanlar taşlıcalı yahya, hacı şehreti veya bejtexhinj, nezim frakulla, muhamet kyçyku, süleyman naibi, hasan zyko kamberi, hacı ömer kaşari gibi şairlerdir. bir kale etrafında kurulan (1466) elbasan'ın yanı sıra, arnavutluk'taki kasaba ve şehirler osmanlı mimari ve kültürel unsurlarını benimseyerek değişime uğramıştır. osmanlı müslüman arnavut elitinin cami, medrese, imaret gibi din, eğitim ve sosyal amaçlı yapılar inşa etmesiyle görice, tiran ve kavalye gibi bazı yerleşim yerleri yeni kent merkezleri haline gelmiştir. bu arada berat gibi eski şehir merkezleri camilere, hamamlara, medreselere, kahvehanelere, tekelere kavuşmuş ve şairler, sanatçılar ve ilmi uğraşlar ile tanınmıştır. kosova veya makedonya'dan farklı olarak, mimari açıdan arnavutluk'un osmanlı müslüman mirası sayıca daha mütevazidir; ancak öne çıkan yapılar arasında görice'deki i̇mrahor i̇lyas bey camii (1495-96'da inşa edilmiştir), akçahisar'daki murad bey camii (1533-34), i̇şkodra'daki i̇şkodra kurşunlu cami (1773-74), tiran'daki edhem bey camii (1791-94'te başladı; 1820-21'de bitti) ve diğerleri yer almaktadır.

arnavutlar için hıristiyanlıktan i̇slam'a geçiş aynı zamanda osmanlı millet sistemi içinde halkları dinlerine göre kolektif olarak bölen ve yöneten rumlardan (hıristiyan) müslüman mezhep topluluklarına geçişe de işaret etmektedir. osmanlılar yine de müslüman arnavutların varlığını devlet kayıtlarındaki kişileri tanımlamak için olağan millet dini terminolojisinin eksikliklerini gidermek amacıyla arnavud (اروانيد) gibi terimleri etnik bir işaret olarak yoğun bir şekilde kullanmışlardır.  osmanlı türkçesinde ülkeye arnavutluk (آرناوودلق) deniyordu.. etnik ve dilsel bilince dayalı olarak arnavutların çevrelerinde oluşan bu yeni ve farklı osmanlı dünyasına verdikleri yeni ve genelleştirilmiş tepki de etnik isim değişikliğiydi. latince'den türetilen ve açık konuşmayı ve sözlü anlayışı ifade eden etnik demonim shqiptarë, 17. yüzyılın sonları ile 18. yüzyılın başları arasında arnavutça konuşanlar arasında yavaş yavaş arbëresh / arbënesh'in yerini almıştır.

miras

arnavutluk'un i̇slamlaşmasına ilişkin arnavut toplumunun görüşleri 

i̇slam ve osmanlı mirası da arnavut toplumunun geniş kesimlerinde tartışma konusu oldu. i̇slam ve osmanlılar birçok arnavut tarafından cihadın, hıristiyan karşıtı şiddetin ve türkleştirmenin sonucu olarak görülüyor ve bu söylemler içerisinde arnavutluk'un sosyo-politik sorunları da bu mirasın sonucu olarak değerlendiriliyor. müslüman toplumun bazı üyeleri, osmanlı geçmişini vurgulamamakla birlikte, bu görüşlere i̇slam'a karşı önyargı olarak algıladıkları şeyi eleştirerek yanıt verdiler.

arnavut aydınları ve geniş balkanlar'daki diğer önemli arnavutlar arasında i̇slam, onun mirası ve arnavutluk'taki rolü hakkında tartışmalar ve zaman zaman tartışmalar meydana geldi. bu söylemlerde, bazı arnavut aydınları i̇slam'ı, i̇slam'ın mirasını ve arnavutlar arasındaki çağdaş rolünü tartışırken tartışmalı oryantalist, ırkçı ve biyolojik terminolojiyi kullandı.

bu tartışmalarda öne çıkanlar, ergiri'li romancı i̇smail kadare ile 2000'li yılların ortalarında eski yugoslavya'dan bir arnavut olan edebiyat eleştirmeni recep qosja arasındaki gazete makaleleri ve kitaplardaki yazılı alışverişlerdi. kadare, eski avrupa kökleri ve hıristiyan gelenekleri nedeniyle arnavutluk'un geleceğinin avrupa'da yattığını öne sürerken, qosja arnavut kimliğinin hem batı (hıristiyan) hem de doğu (i̇slam) kültürlerinin bir karışımı olduğunu ve çoğu zaman tarihsel bağlamlara uyarlanabileceğini ileri sürmüştür. piro mişa, 17. ve 18. yüzyıllarda arnavutların i̇slamlaştırılmasının "arnavutluk'un modern tarihinin en karanlık iki yüzyılı" olduğunu yazmıştır. mişa ayrıca bu deneyim nedeniyle "arnavutluk'un türk-doğu kültüründen belki de bölgedeki herhangi bir ülkeden daha fazla etkilendiğini" ileri sürse de arnavut müslümanların "hıristiyan yurttaşları konstantinopolis'teki hükümete karşı savaşmaya davet ederken avrupalı türkiye'de ortak dava yürüten tek müslüman grup olduğunu" belirtir.

arnavutluk cumhurbaşkanı alfred moisiu 2005 yılında britanya'da yaptığı bir konuşmada, arnavutluk'taki i̇slam'ın "sığ" olması nedeniyle "avrupalı bir yüze" sahip olduğunu ve "her arnavut'u biraz araştırırsanız, onun hıristiyan özünü keşfedebileceğini" belirtmiştir. arnavutluk müslüman forumu bunlara ve kadare'nin yorumlarına yanıt verdi ve bunları "ırkçı", "i̇slamofobi" içeren ve "son derece saldırgan" olarak nitelendirmiştir. komünist rejimden kalma eğilimleri takip eden komünizm sonrası arnavut siyaset kurumu, i̇slam'a osmanlı "işgalcisinin" inancı olarak yaklaşmaya devam etmektedir. bazı arnavut yazarlar ayrıca arnavutların i̇slam'a olan bağlılığının yüzeysel olduğunu ve bu argümanların ortodoks ve katolik arnavut toplulukları arasında popüler olduğunu iddia ettiler. arnavut okul ders kitapları üzerine yapılan tartışmalarda, bazı tarihçilerin türklerle ilgili saldırgan içeriklerin kaldırılmasını talep ettiği tartışmalarda, bazı hıristiyan arnavut tarihçiler, osmanlı döneminin olumsuz deneyimlerine atıfta bulunarak ve türkiye'nin arnavutluk'un "işgali" ve arnavutların i̇slamlaştırılması için tazminat aramasını isteyerek öfkeyle karşı çıktılar.

arnavutluk'un i̇slamlaşmasına ilişkin dini kuruluşların görüşleri 
resmi dini hıristiyan ve müslüman kuruluşlar ve din adamları, osmanlı dönemi ve arnavutların i̇slam'ı kabul etmesi konusunda farklı görüşlere sahipler. hem katolik hem de ortodoks din adamları, osmanlı dönemini hıristiyanlık karşıtı ayrımcılık ve şiddet içeren baskıcı bir dönem olarak yorumlarken, i̇slam, arnavut geleneğine ve bütünlüğüne meydan okuyan yabancı bir dönem olarak görülüyor. arnavutların i̇slam'a geçmesi, hem katolik hem de ortodoks din adamları tarafından arnavut kimliğinin tahrif edilmesi olarak görülüyor, ancak arnavut müslümanlar i̇slamlaşmanın masum kurbanları olarak yorumlanıyor. ancak arnavut sünni müslüman din adamları, arnavutların din değiştirmesini gönüllü bir süreç olarak görüyor ve osmanlı dönemiyle ilgili dini tartışmaları bir kenara bırakıyor. arnavutluk'taki sufi i̇slam, osmanlı dönemini, kendilerine zulmeden sünni osmanlı yönetimi içinde yozlaşmış, i̇slam'ın çarpık bir biçimini teşvik eden bir dönem olarak yorumluyor. hıristiyan din adamları, müslüman arnavutları daha geniş arnavut ulusunun bir parçası olarak görüyor ve müslüman din adamları, arnavutluk'ta müslüman olmayan insanlarla alay etmiyor. arnavutluk'taki hıristiyan kimlikleri, zaman zaman müslüman çoğunluğa karşı tarihsel olarak yaşadıkları ayrımcılık deneyimleriyle azınlık konumunda olma yoluyla şekillendi. bu arada arnavutluk'taki müslüman din adamları, osmanlı i̇mparatorluğu'nun çöküşünün, balkan hıristiyanlarının siyasi olarak güçlenmesiyle müslümanları çağdaş zamanlarda dini bir azınlık haline getirmesinin getirdiği talih değişikliğinin altını çiziyor.

arnavutluk'un i̇slamlaşmasına ilişkin bilimin görüşleri 
çağdaş zamanlardaki bilim kapsamında, arnavutların din değiştirmesi ve i̇slam'ın arnavutluk'taki mirası tartışmalı bir konudur. komünist dönem ve milliyetçi bakış açısına sahip çağdaş arnavut akademisyenler, osmanlı dönemini olumsuz olarak yorumlar ve arnavutlara sosyokültürel ve dini anlamda neredeyse hiçbir faydası olmadığı şeklinde i̇slam'a geçişi hafife alılar. 1975'te hasan kaleshi, i̇slamlaşma dönemine ilişkin bu esas olarak "olumsuz" görüşlere karşı çıkmıştır. daha sonra elsie ve schmidt-neke tarafından desteklenen kaleshi'nin görüşü, osmanlı fethinin ve arnavutlar tarafından i̇slam'a geçişin helenleşmeyi ve slavlaşmayı önlediği, tıpkı 6. yüzyıldaki slav istilalarının arnavutların atalarının romalılaşma sürecini durdurduğu gibi olduğu yönündedir. millet sistemi içerisinde yalnızca müslümanlar olarak tanınmasına rağmen, nüfusun kısmen i̇slamlaştırılmasının, kiliseler aracılığıyla meydana gelen asimilasyon sürecini ve yunan, latin ve slav toprak ağalarının etkisini durdurduğunu ileri sürmüştür. ek olarak, arnavutların i̇slamlaştırılması, osmanlı yönetimi sırasında ya nüfus hareketleri ya da arnavut olmayan diğer müslüman unsurların asimilasyonu yoluyla balkan arnavut yerleşim alanının genişlemesine de yol açmıştır. kaleshi'nin tezi, zamanla, arnavut kimliğinin i̇slamlaşma ve osmanlı yönetiminin bir sonucu olarak korunması yerine, arnavutların ulusal ve etnik kimliklerini korumak amacıyla i̇slam'a geçtiklerini iddia eden bazı arnavutlar tarafından çarpıtılmıştır; buna kaleshi'nin argümanının "tersine çevrilmesi" adı verilmiştir.

ayrıca bakınız 
 arnavutluk müslüman topluluğu
 bektaşîlik
 bektaşî inancı
 osmanlı döneminde arnavutluk
 arnavutluk'ta din
 arnavutluk'ta hristiyanlık

kaynakça 
özel

genel

konuyla ilgili yayınlar 

sünnilik
osmanlı döneminde arnavutluk
kültürel asimilasyon
arnavutluk'ta i̇slam
müslümanlaştırma