Cezire (halifelik eyaleti)

cezire (arapça: الجزيرة), raşidun, emevi ve abbasi halifeliklerinin bir eyaletiydi.

cezire, buraya yerleşen arap kabilelerinin ismini taşıyan diyar bekir, diyar rebia ve diyar mudar bölgeleri arasında bölünmüştür ve zaman zaman alt-eyalet olarak musul, erminiyye ve azerbaycan'ı da içermekteydi.

639/40 yılında müslüman araplar tarafından fethedilmesinin ardından daha üst bir yönetim birimi olan cund hims bölgesine bağlı bir idari birim haline geldi. halife i. muaviye veya i. yezid dönemlerinde hims'ten ayrılmış ve cund kınnesrin'in yetki alanına girmiştir. 692 yılında halife abdülmelik tarafından kendi eyaleti haline getirildi. 702'den sonra sık sık hilafet'in kuzey sınırı boyunca kilit öneme sahip erminiye ve azerbaycan bölgelerini kapsayarak onu bir büyük eyalet haline getirdi.  kays/mudar ve rebia kabilelerinden arapların hakimiyeti, burayı emevi orduları için büyük bir kabile mensubu yerleşimi haline getirdi. cezire askeri birlikleri, 8. yüzyılda emevi halifeleri döneminde önemli bir askeri rol oynadı. emevilerin, abbasiler tarafından yıkılmasına kadarki dönemde askeri önemi zirveye ulaştı.

coğrafya
cezire, fırat ve dicle nehirleri (yukarı mezopotamya) arasındaki bölgenin kuzey kısmını, yukarı dicle'nin kuzey ve doğusundaki alanları ve şehirleri, büyük ve küçük zap nehirlerinin etrafındaki alanları ve fırat'ın batı kıyılarındaki toprakları kapsıyordu. 

bölge genellikle nispeten alçak bir platodur ve tur abdin, sincar dağları, cebel mahul ve cebel abdülaziz da dahil olmak üzere bir dizi dağ sırası ile noktalanmıştır. bu dağlardan, fırat nehri'nin büyük kolları, bölgenin en batısındaki balih, merkezde habur ve kuzeyde tur abdin'den doğan hirmas (habur'un bir kolu) akmaktadır. tharthar nehri doğuda cebel sincar'dan doğar ve suriye çölü'ne akar.

cezire'nin batısında bilad'üş şam eyaleti (coğrafi suriye) vardı. kuzeybatıda ise suğur el-ceziriyye ile bizans i̇mparatorluğu ile yukarı mezopotamya sınırı yer almaktadır. erminiye (günümüz ermenistan) ve azerbaycan (günümüz i̇ran azerbaycan'ı) eyaletleri sırasıyla kuzey ve kuzeydoğuda yer alıyordu.  irak güneyde uzanıyor ve güneybatıda anbar'dan kuzeydoğuda takrit'e kadar uzanan bir hat ile cezire'den ayrılıyordu.

kabile ve etnik yapı
638-640'taki müslüman fethinden önce, yukarı ve aşağı fırat vadisinin çöl kenarlarında ve daha az bir dereceye kadar nehir kıyısı boyunca uzanan yerleşim yerlerine yakın bölgelerde köklü göçebe ve yarı göçebe arap kabileleri vardı. bu kabileler arasında, fırat nehri'nin anbar ile hit arasındaki bölümünde ve daha kuzeyde yaşayan yarı göçebe ve yerleşik tanukhidler de vardı.  yakınlarında, çölün daha batısında, rebia konfederasyonunun tağlib ve el-namir bin kasit kabileleri ile i̇yad kabilesi vardı. bunların tümü, üyeleri sasani i̇mparatorluğu'nun yardımcıları olarak hizmet eden nizar grubunun bileşenleriydi. taberi'nin (ö. 923) tarihindeki kayıtlara göre, hıristiyan i̇yad kabilesi müslümanların fethi sırasında kuzeye, bizans anadolu'suna kaçtı, ancak halife ömer (hükümdarlık dönemi  634-644) bizanslıları çoğunu geri göndermeye zorladı. diğer kabileler i̇slam'ı benimserken tağlib orada kaldı ve hıristiyan inançlarını büyük ölçüde korudu. tağlib, cezire'deki eski yerleşik rebia kabilelerinin büyük bir bölümünü oluşturuyordu, ancak oradaki diğer rebia kabileleri, yani beni bekr konfederasyonuna ait olanlar da fethi takip eden ilk birkaç yılda hıristiyanlıklarını korudular.

7. yüzyılın başlarındaki bizans-sasani savaşları ve ardından gelen müslüman fetihleri, cezire'de çok sayıda terk edilmiş ekilebilir arazi bırakmıştı. bu topraklar, medine tarafından atanan komutanların üzerlerinde çok az kontrole sahip olduğu veya hiç kontrol sahibi olmadığı ve halifelere asgari vergi ödeyen kays kabilelerinden oluşan müslüman ordularının göçebe bileşenleri tarafından işgal edilmişti. tarihçi muhammed abdulhayy şaban'a göre, "bu birkaç bin adam bütün bir vilayete kendi özel mülkleri gibi davrandılar ve bu şekilde orada kendi yönetimlerini kurdular". müslüman aşiret üyeleri, suriye'nin doğu kanadının bizans saldırılarına karşı korunmasında önemli bir askeri rol oynadılar ve ermenistan'a yapılan kazançlı baskınlardan faydalandılar. müslüman ordularının fatih kabileleri, cezire'ye daha fazla kabile göçünü sınırlamaya çalıştı, ancak eyaletin geniş alanı ve zenginliği ile arabistan'dan fethedilen bereketli hilal'e göçün yarattığı baskılar, cezire'nin yeni gelenlere açılmasını gerektirdi.

halife osman (hükümdarlık dönemi  644–656) bölgeye göçü yönlendirmeye ve şaban'a göre, fetheden kabilelerin "hegemonyasını kırmaya" karar verdi. bölgeyi yöneten muaviye bin ebu süfyan, halifenin talimatı üzerine arap kabilelerini fırat nehri kıyısındaki yerleşim yerlerinden biraz uzakta bulunan cezire'deki sahipsiz veya boş arazilere yerleştirdi ve onlara tarım yapma izni verdi. temim mensupları rabiya denilen yere, kays ve esed kabilelerinden olanlar ise rakka civarındaki el-mazihin ve el-mudeybir'e yerleştirildi. muhtemelen daha önceden kurulmuş olan kays aşiretlerinin endişelerini gidermek amacıyla, yeni gelenler ermeni sınırındaki askerlik hizmetinden dışlandı ve onlara karşı bir tampon görevi görmesi için ana yolların kesiştiği noktalar veya dar dağ geçitleri gibi stratejik olarak konumlanmış noktalara yerleştirildi.  
bu kabilelerin garnizon kurduğu yerler arasında melitene (arapların malatiya dediği) vardı.  değişiklikler, muaviye'nin valiliği boyunca kademeli olarak uygulandı ve muhtemelen kayslar'ın, 657 yılında rakka yakınlarındaki sıffin savaşı sırasında halife ali (hükümdarlık dönemi 656-661) ve onun irak ordusuna karşı muaviye'yi desteklemesi için yeterince tatmin ediciydi.  birinci fitne (656-661) boyunca cezire'ye daha fazla göç gerçekleşti; yeni gelenler, daha önceki yıllarda irak'taki müslüman garnizon şehirleri olan kûfe ve basra'ya yerleşen, ancak ali'nin yönetimine karşı çıkan ve cezire'deki göçebelik için yerleşik yaşamı terk eden kabile üyeleriydi. 

arapların yanı sıra cezire, özellikle turabdin bölgesinde önemli bir arami nüfus barındırıyordu. musul bölgesi de kürtlerin yurdıydu, yukarı dicle'nin kuzeyinde ise ermeni toplulukları vardı.

i̇dari bölümler
cezire üç bölgeye ayrılmıştı; diyar mudar, fırat boyunca uzanan bölgeyi kapsıyordu, diyar rebia, dicle boyunca uzanıyordu ve diyar bekir kuzeyde ermeni dağları'na kadar uzanıyordu. bölünme, her bölgedeki baskın kabile grubuna, yani mudar ve rebia'ya dayalı olarak kabile sınırları boyuncaydı. bölgelerin arap kabile isimlerini taşıması, diğer eyaletlere göre emevi orduları için daha büyük bir kabile üyesi toplama havuzuna sahip olduğundan, eyaletteki arap kabile üyelerinin büyük varlığının göstergesiydi; bu da muhtemelen eyaletin askeri gücünü açıklıyordu.  bölünme aynı zamanda i̇slam öncesi idari normları da yansıtıyor olabilir; çünkü diyar mudar, roma egemenliğinden önce bir arap hanedanı tarafından yönetilen bir krallık olan ve daha sonra monofizit hıristiyanlığın merkezi haline gelen roma-bizans eyaleti osrhoene'ye karşılık geliyordu. öte yandan, daha büyük olan diyar rabi'a'nın sınırları daha az belirgindi ve i̇slam öncesi dönemde bizans ile sasani imparatorlukları arasındaki başlıca çatışma bölgesiydi. kaynaklarda musul şehri zaman zaman diyar rabi'a'nın bir parçası olarak görülüyordu, ancak emevi döneminin büyük bölümünde kendi ayrı bir vilayetti.

tarihi
cezire, ömer'in halifeliği sırasında 638/639 veya 639/40'ta müslümanlar tarafından fethedildi. müslüman orduları i̇yaz bin ganm tarafından yönetiliyordu. i̇yaz bin ganm, hasat zamanı öncesinde veya sırasında fırat ve habur nehirleri boyunca surlarla çevrili yerleşim yerlerini sık sık kuşatırken, bir yandan da tarımsal malzeme ve esirler için çevredeki kırsal bölgeye baskın yapmak üzere birlik müfrezeleri gönderiyordu.  rakka (bizanslılara göre kallinikos) örneğinde şehir surlarının dışındaki köylüler, arap hıristiyan göçebeler tarafından korunuyordu. orada müslüman güçler, açlık tehlikesiyle karşı karşıya kalan şehrin liderlerini beş veya altı gün içinde teslim olmaya zorladı. i̇yaz bin ganm'ın amacı, fatihlere tarım ürünlerinin yanı sıra vergi gelirlerinin de akışını sağlamak için şehirleri en az yıkımla ele geçirmekti. edessa, harran ve samosata liderleriyle de benzer teslim koşulları sağlandı ve son iki şehirde müslüman garnizonları kuruldu.

fetih sonrasında cezire muhtemelen cund hims (humus'un askeri bölgesi) ve gelecekteki cund kınnesrin bölgesi (kuzey suriye'nin askeri bölgesi) ile tek bir idari birim oluşturdu. i̇yaz ibn ganm, suriye'nin genel komutasını elinde bulunduran ebu ubeyde bin cerrah'ın ölümünün ardından 639 yılında ömer tarafından humus-kınnesrin-cezire valisi olarak atandı. cezire'ye iki idari temsilci atandı; biri arap olmayanlardan (muhtemelen yerleşik nüfustan), diğeri ise tağlib gibi göçebe arap kabilelerinden sorumluydu. ömer, arap olmayanların başına habib ibn mesleme el-fihri'yi, arapların başına da velid bin ukbe'yi atadı. i̇yad 641'de öldü ve yerine said bin hizyam el-cumahi geçti. i̇kincisinin 642'deki ölümünden sonra umeyr ibn sa'd el-ensari vali olarak atandı. umeyr ibn sa'd, osman'ın halifeliği sırasında hastalandı ve görevinden ayrıldı, ardından osman, hims-qinnasrin-cezire bölgesini mu'awiya ibn abi süfyan'ın yetki alanına bağladı; muaviye o zamanlar zaten cund dimaşk (şam'ın askeri bölgesi) ve cund el-urdunn'un (ürdün'ün askeri bölgesi) valisiydi.

muaviye, 661'de emevi halifeliğini kurdu ve 680'deki ölümüne kadar halife olarak hüküm sürdü, ardından yerine oğlu i. yezid (hükümdarlık dönemi 680-683) geçti. muaviye'nin veya yezid'in hükümdarlığı sırasında qinnasrin ve cezire cund hims'ten ayrıldı ve cund qinnasrin bölgesi oldu. ayrılık, muaviye'nin valiliği ve halifeliği sırasında arap göçmen kabilelerin akınına bir tepki olabilir. cezire'nin suriye bölgeleriyle ilişkisi, iki bölgenin doğu piskoposluğunu oluşturduğu roma ve bizans dönemi düzenlemelerinin bir devamıydı. bununla birlikte, tarihçi halid yahya'ya göre, mudar grubunun (kays, esad, tamim) üstünlüğü ile karakterize edilen fetih sonrası dönemde cezire'deki arap kabilelerinin bileşimi, burayı "biraz ayrı bir varlık" haline getirdi. her ne kadar ilk kaysi fatihleri, muaviye'nin yaşamı boyunca göçmen akışına hoşgörü göstermiş olsalar da, topraklarının, daha sonra yaman hizipini oluşturan ve yaman hizbi ile yakın müttefik olan kabilelerin bulunduğu suriye'den ziyade, dışarıdaki kabilelerin yeniden yerleştirilmesi için seçilmesine kızdılar.

bağımsız eyalet ve büyük eyalet dönemi
i̇kinci fitne sırasında cezire'nin kays kabileleri, suriye merkezli emevilerin mekke merkezli rakibi abdullah ibn el-zübeyr'i destekledi.  cezire'yi göçe açtığı için içerledikleri emevilerle özel bir bağları yoktu ve i̇bnü'l-zübeyr'in özerkliklerini yeniden sağlayacağını ummuş olabilirler. kayslar, 684 yılında şam yakınlarındaki marj rahit muharebesi'nde emeviler ve aralarında beni kelb'in de bulunduğu arap kabile müttefikleri tarafından bozguna uğratıldı. kaysların lideri zufar ibn el-haris el-kilabi daha sonra kabilenin desteğini topladı. fırat ve habur nehirlerinin birleştiği yerde bulunan müstahkem ceziran kasabası karqisiya'dan (circesium) emevilere karşı muhalefete başladı. yaklaşık 686 ile 689 yılları arasında zufar ve kaysi müttefiki umayr ibn el-hubab el-sulami, palmira bozkırlarındaki kelb'le ve cezire'deki tağlib ve onun rabi'a müttefikleriyle bir dizi baskın ve karşı saldırı düzenledi.  arapça kaynaklarda eyyam (savaş-günleri) olarak geçmektedir. kayslar ile çatışmaları, onların otlaklarına ve su kaynaklarına tecavüz etmesinden kaynaklanan tağlib, bu savaşlar sırasında genellikle mağlup oldular, ancak 689'da umeyr'i öldürdüler, kelbler ise oradan kaysların egemen güç haline geldiği palmira bozkırlarına sürdüler. 

emevi hanedanının mervani hükümdar hanedanlığı kurucusu halife i. mervan'ın (hükümdarlık dönemi  684-685) oğlu muhammed bin mervan, kaysi isyancılarını kontrol altında tutmak için babası tarafından cezire'nin askeri komutanlığına atandı. emevilerin karqisiya'ya karşı bir dizi kuşatmasının ardından zufar, 691'de halife abdülmelik'e (hükümdarlık dönemi  685-705) teslim oldu, i̇bnü'l-zübeyr'in davasını terk etti, kendisi ve oğulları için askeri ve saray ayrıcalıkları elde etti. i̇ç savaş, i̇bnü'l-zübeyr'in 692'de öldürülmesiyle sona erdi, ancak çoğunlukla beni süleym kabilesi tarafından temsil edilen kayslar ile tağlib arasındaki baskınlar ve karşı baskınlar, o yıldan abdülmelik'in hükümdarlığından sonra 694'te sona erene kadar devam etti. abdülmelik 692'de cezire'yi cund kınnesrin'den ayırdı ve muhtemelen burayı ayrı bir cund (askeri bölge) haline getirdi.  blankinship'e göre bu statü değişikliği 691 yılında zufar ve kayslarla varılan anlaşmayla ilgili olabilir. tarihçi hugh n. kennedy'ye göre bu, abdülmelik'in kardeşi muhammed bin mervan'ın isteği üzerine yapılmıştı. 

musul, 721-725'te cezire'nin bağımlısı haline geldi; bu dönemde cezire birlikleri, 720'de irak'ta yezid bin el-muhallab'ın büyük isyanını bastırdıkları için emevi orduları arasında öne çıktı. 702 yılında muhammed ibn mervan'ın cezire valiliğine bağlanan erminiya ve azerbaycan kuzey sınır bölgeleriydi. cezire, arminiya ve azerbaycan birlikte cezire'nin büyük eyaletini oluşturuyordu. i̇ki sınır bölgesi 721/22 yılında halife ii. yezid (hükümdarlık dönemi 720–724) tarafından cezire'den ayrıldı ve cund hims'ten birlikler buraları garnizona almak üzere getirildi. cezire birlikleri, irak'ta ve halifeliğin uzak doğu vilayetlerinde yaptıkları çok daha kazançlı görevler nedeniyle büyük ihtimalle bölgeleri suriyelilere bırakmak zorunda kaldı.  yezid'in halefi hişam, 724'te cezirelileri irak'tan ve doğudan çekti ve muhtemelen tazminat olarak 726'da arminiya ve adharbayjan üzerindeki kontrollerini yeniden sağladı. i̇ki sınır bölgesinde hazarlarla yeniden başlayan savaş, hişam'ın 727'de onların kontrolünü suriyelilere devretmesine neden oldu, ancak bu suriye ordusunun 730'da erdebil'de hazarlar tarafından yok edilmesi, cezire hakimiyetinin o tarihten itibaren yeniden kurulmasının yolunu açtı.

cezire büyük eyaleti, 732'de muhammed ibn mervan'ın oğlu, geleceğin emevi halifesi ii. mervan'ın güç üssü haline geldi. halife iii. yezid'in 744 yılında ölümünün ardından mervan, suriye ordusuna karşı cezire ordusuyla harran'da yeni bir iktidar merkezi kurmaya çalıştı. çoğunlukla cezireli birlikleriyle şam yakınlarında halife hişam'ın oğlu süleyman ibn hişam'ı mağlup etti ve halife oldu. ii. mervan döneminde cezireliler, o zamana kadar emevi halifeliği'nin başlıca askeri unsuru olan suriyeliler üzerinde üstünlük sağlıyordu.

her ne kadar cezireliler irak'ta emevilere karşı yeniden ortaya çıkan anlaşmazlıkları büyük ölçüde bastırabilmiş olsalar da, hanedana yönelik asıl tehdit uzak doğudaki sınır vilayeti horasan'dan geliyordu.  kennedy'nin sözleriyle, "bir sınır ordusunun, mervan'ın cezire ve kafkasya'daki adamlarının [azerbaycan ve arminiya] diğer bir sınır ordusunun, horasan'daki abbasi yanlısı birliklere karşı mücadelesi olarak görülebilecek bir şey ortaya çıktı. rekabetleri erken i̇slam tarihinin büyük bir kısmına hakim olan abbasiler seyirciden biraz daha fazlasıydı." abbasiler ve horasan'dan gelen birlikleri 749'da kufe'yi ele geçirdiler ve 750'de cezire'ye saldırmaya başladılar ve burada mervan'ın ordusuna karşı kesin bir yenilgiye uğradılar.

kaynaklar

690'larda kurulan bölgeler ve ülkeler
orta çağ'da yukarı mezopotamya