Dolar diplomasisi

bir ülkenin, başka ülkelerde yatırım yapmış olan özel girişimci vatandaşlarının çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla bu ülkelere karşı güç kullanmaya kadar varabilen baskı uygulamasıdır.
amerika birleşik devletleri'nin dolar diplomasisi, özellikle william howard taft'ın başkanlığı döneminde (1909-1913), askeri güç kullanımını veya tehdidini en aza indirmek ve bunun yerine yabancı ülkelere verilen kredileri garanti ederek ekonomik gücünü kullanmak yoluyla latin amerika ve doğu asya'daki hedeflerini ilerletmek için bir amerikan dış politikası biçimiydi. 
taft, 3 aralık 1912'de kongre'ye gönderdiği mesajda dolar diplomasisi politikasını özetledi:

ticari çıkarları teşvik etmek için diplomasinin kullanılması cumhuriyet'in ilk yıllarına dayandığı için dolar diplomasisi yeni değildi. ancak taft'ın başkanlığı döneminde dışişleri bakanlığı, amerikalı bankacıları ve sanayicileri yurtdışında yeni fırsatlar elde etmeye teşvik etme ve destekleme konusunda her zamankinden daha aktifti.

bu kavram hem 1913 yılında amerikan kredilerinin verildiği liberya hem de latin amerika için geçerlidir. latin amerikalılar, abd hükümetinin ve abd şirketlerinin yabancı pazarlara açılmak için ekonomik, diplomatik ve askeri güç kullanma konusunda oynadıkları rolü onaylamadıklarını göstermek için "dolar diplomasisi" terimini aşağılayıcı bir şekilde kullanma eğilimindedirler. woodrow wilson mart 1913'te başkan olduğunda, dolar diplomasisine verilen tüm desteği derhal iptal etti. tarihçiler taft'ın dolar diplomasisinin her yerde başarısız olduğu konusunda hemfikirdir. uzak doğu'da japonya ve rusya'yı, abd kendisinden uzaklaştırdı ve amerikan amaçlarına düşman olan diğer güçler arasında derin bir şüphe yarattı.

genel bakış
1909'dan 1913'e kadar başkan william howard taft ve dışişleri bakanı philander c. knox "dolar diplomasisi" olarak nitelendirilen bir dış politika izlediler. bu, amerikan etkisinin öncelikle amerikan bankaları ve mali çıkarları tarafından uygulanacağı ve kısmen diplomatlar tarafından destekleneceği bir politikaydı. taft, knox'un (dev holding u.s. steel'in kurulmasında etkili olan bir şirket avukatı) diplomasinin amacının yurtdışında istikrar yaratmak ve bu istikrar yoluyla amerikan ticari çıkarlarını geliştirmek olması gerektiği görüşünü paylaşıyordu. knox, diplomasinin amacının sadece finansal fırsatları geliştirmek değil, aynı zamanda özel sermayeyi abd'nin denizaşırı çıkarlarını ilerletmek için kullanmak olduğunu düşünüyordu. "dolar diplomasisi" venezuella, küba ve orta amerika'daki kapsamlı abd müdahalelerinde, özellikle de amerikan mali çıkarlarını ve bölgedeki abd hükümetini korumak için alınan önlemlerde kendini göstermiştir. knox, çin'de j.p. morgan'ın başında bulunduğu bir amerikan bankacılık holdinginin, huguang'dan guangzhou'ya bir demiryolu inşasını finanse eden ve avrupa tarafından finanse edilen bir konsorsiyuma katılmasını sağladı. başarılarına rağmen, "dolar diplomasisi" meksika, dominik cumhuriyeti, nikaragua ve çin gibi yerlerdeki ekonomik istikrarsızlığı ve devrim dalgasını önleyemedi.

abd hükümeti, dolar diplomasisi yoluyla ekonomik ve siyasi istikrarı korumak zorunda olduğunu hissetti. taft'ın dolar diplomasisi sadece abd'nin ülkelerden mali kazanç elde etmesini sağlamakla kalmadı, aynı zamanda diğer yabancı ülkelerin herhangi bir mali kazanç elde etmesini de engelledi. sonuç olarak, birleşik devletler diğer ülkelerden fayda sağladığında, diğer dünya güçleri aynı faydaları elde edemedi. genel olarak "dolar diplomasisi" latin amerika ve asya'daki ticareti teşvik etmek ve korumaktı. taft dış politikada aktivist bir yaklaşım sergiledi. bir yandan, abd'nin askeri gücünü yurtdışındaki amerikan ticari çıkarlarını desteklemek için kullandığı dolar diplomasisi olarak bilinen şeyin başlatıcısı oldu. taft dolar diplomasisini monroe doktrini'nin bir uzantısı olarak savundu. taft, uluslararası anlaşmazlıkların çözümünde en uygun yöntem olarak tahkimin önemli bir destekçisiydi. hızla bir dünya gücü haline gelen amerika, yurtdışındaki etkisini artırmaya çalıştı. başkan taft, dolar diplomasisini başlatarak diğer ülkelerin mali çıkarlarına zarar vereceğini ve böylece abd'ye büyük fayda sağlayacağını fark etti.

stanford üniversitesi'nde tarih profesörü olan thomas a. bailey, dolar diplomasisinin hem yabancı topraklardaki insanları hem de amerikalı yatırımcıları refaha kavuşturmak için tasarlandığı iddiasındadır.

amerika kıtasında uygulaması

giden başkan theodore roosevelt 1904 yılında monroe doktrini'ne eklediği roosevelt corollary (roosevelt ilavesi/doktrini) ile bu yaklaşımın temelini attı (bu doktrin kapsamında birleşik devletler deniz piyadeleri sık sık orta amerika'ya gönderiliyordu) ve batı yarımküre'deki herhangi bir ulusun avrupa kontrolüne karşı savunmasız olacak kadar siyasi ve mali açıdan istikrarsız görünmesi halinde birleşik devletler'in müdahale etme hakkı ve yükümlülüğü olduğunu savundu. taft bu politikayı, panama kanalı'nı korumak için bir araç olarak gerekçelendirdiği orta amerika'dan başlayarak sürdürdü ve genişletti. mart 1909'da, i̇ngiliz bankerlere olan borcunu satın alarak honduras üzerinde kontrol kurma girişimi başarısızlıkla sonuçlandı.

bir başka tehlikeli yeni sorun noktası da, artık büyük ölçüde abd çıkarlarının hakim olduğu, devrimle çalkalanan karayipler'di. sorunun önüne geçmeyi uman washington, yabancı fonları dışarıda tutmak için abd'li bankacıları honduras ve haiti'deki mali boşluğa dolar pompalamaya çağırdı. amerika birleşik devletleri yabancı ülkelerin müdahalesine izin vermeyecekti ve sonuç olarak ekonomik ve siyasi istikrarsızlığı önlemek zorunda hissediyordu. dışişleri bakanlığı dört abd bankasını haiti'nin ulusal borcunu yeniden finanse etmeye ikna ederek gelecekte daha fazla müdahale için zemin hazırladı.

doğu asya'da başarısızlık

doğu asya'da dolar diplomasisi, taft yönetiminin amerikan bankacılık gücünü kullanarak çin'de diğer güçlerin kapsamını sınırlayacak, amerikan ticaret ve yatırım fırsatlarını arttıracak ve tüm uluslara ticaret fırsatları sunan açık kapı politikasının sürdürülmesine yardımcı olacak somut bir amerikan çıkarı yaratma politikasıydı. theodore roosevelt japonya'yı uzlaştırmak ve rusya'yı etkisiz hale getirmesine yardımcı olmak isterken, taft ve dışişleri bakanı philander knox, roosevelt'in politikasını ve tavsiyelerini görmezden geldi. dolar diplomasisi, amerikan mali çıkarlarının potansiyel güçlerini harekete geçirebileceği ve bunu doğu asya'da yapmak istediği şeklindeki yanlış varsayıma dayanıyordu. ancak amerikan mali sistemi, krediler ve büyük yatırımlar gibi uluslararası finansmanla başa çıkmaya uygun değildi ve öncelikle londra'ya bağımlı olmak zorundaydı. i̇ngilizler de çin'de açık bir kapı istiyordu ama amerikan mali manevralarını desteklemeye hazır değillerdi. son olarak, diğer güçler deniz üsleri ve çin'de hakim oldukları belirlenmiş coğrafi alanlar da dahil olmak üzere bölgesel çıkarlara sahipken, amerika birleşik devletleri bu tür bir şeyi reddetti. bankacılar isteksizdi ama taft ve knox onları zorlamaya devam etti. sonunda birleşik devletler, hukuang uluslararası demiryolu kredisini zorla alana kadar çabaların çoğu başarısızlıkla sonuçlandı. kredi nihayet 1911 yılında çin konsorsiyumu (china consortium) tarafından verildi ve çin hükümetini deviren yabancı yatırımlara karşı yaygın bir "demiryolu koruma hareketi" ("railway rights protection movement") isyanını ateşlemeye yardımcı oldu. tahviller hayal kırıklığı ve sıkıntıların sonunu getirmedi. 1983 gibi geç bir tarihte 300'den fazla amerikalı yatırımcı, çin hükümetini, değersiz hukuang tahvillerini itfaya zorlamak için başarısız bir girişimde bulundu. woodrow wilson mart 1913'te başkan olduğunda, dolar diplomasisine verilen tüm desteği derhal iptal etti. tarihçiler, taft'ın dolar diplomasisinin her yerde başarısız olduğu, uzak doğu'da japonya ve rusya'yı kendinden uzaklaştırdığı ve amerikan emellerine muhalif diğer güçler arasında derin bir güvensizlik yarattığı konusunda hemfikirdirler.

ayrıca bakınız
 amerikan emperyalizmi
 borç tuzağı diplomasisi
 çek defteri diplomasisi
 abd dış politikasının tarihi, 1897-1913
 yeni sömürgecilik

kaynakça

diplomasi türleri
emperyalizm