Yanya Kalesi

yanya kalesi (), yunanistan'ın yanya kentinde bulunan bir kaledir. kale, ilk olarak 11. yüzyılda bizans döneminde inşa edilmiş olup günümüz kale büyük ölçüde geç osmanlı döneminde tepedelenli ali paşa yönetimindeki yeniden yapılanmaya dayanmaktadır.

tarihçe 
yanya'dan ilk kez bizans imparatoru ii. basileios'un 1020 tarihli bir fermanında kesin olarak bahsedilmekle birlikte birkaç yüzyıl öncesinden beri var olduğu bilinmektedir. geleneksel olarak şehrin temeli ve ilk tahkimatı, antik euroia sakinleri için tarihçi prokopius'un bizans imparatoru i. justinianus tarafından yeni, "iyi tahkim edilmiş" bir şehrin inşasını kaydettiği 6. yüzyılda atılmıştır. ancak bu görüş herhangi bir somut arkeolojik kanıtla desteklenmemektedir. ayrıca 21. yüzyılın başlarında yapılan kazılarda helenistik döneme (m.ö. 4.-3. yüzyıllar) tarihlenen surlar gün ışığına çıkarılmış, bu süreç büyük ölçüde kalenin daha sonra bizans ve osmanlı dönemlerinde yeniden inşa edilmesiyle takip edilmiştir. alanın bilinen antik epir kentlerinden biri ile özdeşleştirilmesi henüz mümkün olmamıştır. yunan arkeolog k. çures, bizans surlarının ve kuzeydoğu kalesinin 10. yüzyıla tarihlendiğini tespit etti. güneydoğu kalesi de dahil olmak üzere 11. yüzyılın sonlarında yapılan eklemeler, geleneksel olarak şehrin i. boemondo'un liderliğindeki normanlar tarafından kısa süreli işgaline atfedilir.

bizans i̇mparatorluğu'nun 1204'teki dördüncü haçlı seferi'nde yıkılmasının ardından kentin tarihi çalkantılı hale geldi. bizans'ın yunan halefi epir devletinin bir parçası oldu, 1319'da paleologos hanedanı'nın yönetimi altında yeniden kurulan bizans i̇mparatorluğu'nun eline geçti. 1346'da ise sırp imparatoru stefan duşan tarafından ele geçirildi. floransalı maceracı esau de' buondelmonti, şehri 1385'te sırplardan aldı ve ardından 1411'den 9 ekim 1430 tarihinde şehrin osmanlı i̇mparatorluğu tarafından ele geçirilmesine kadar kefalonya ve zante'nin hükümdarları tocco ailesi geldi. 1204'ten hemen sonraki yıllarda, şehir surları ve kuzeydoğu kalesi yeniden inşa edilirken, 1367-84'te toma prelyuboviç yönetiminde daha fazla yeniden inşa gerçekleştirildi. bizans surlarının seyri büyük ölçüde mevcut surlarla örtüşmektedir, ancak kulelerin sayısı ve yapısı gibi surlarla ilgili çok az ayrıntı son birkaç on yılda yapılan kazılara kadar biliniyordu.

şehir, 1430'dan 1913'teki birinci balkan savaşı'nda yunanistan'ın eline geçene kadar osmanlı idaresinde kaldı. osmanlı döneminde şehir büyük bir refaha kavuştu ve yanya paşası tepedelenli ali paşa'nın yönetimi altında ihtişamının doruğuna ulaştı. kalenin mevcut şekli büyük ölçüde ali paşa'nın döneminde yapılmış olup ali paşa'nın 19. yüzyılın başlarında surların geniş kapsamlı bir yeniden inşasına başlaması ve 1815'te tamamlanması nedeniyle, önceki osmanlı valileri tarafından bizans surlarında yapılan değişiklik veya onarımlar artık fark edilememektedir. mümkün olduğunca önceden var olan bizans surlarını birleştirdi ve önüne yeni bir duvar ekledi. aralık molozla doldurulmuş veya üzerine topun yerleştirilebileceği geniş teraslı bir yüzey oluşturan kemerli galerilerle donatılmıştı.

düzen ve mimarisi 
kale, modern şehrin güneydoğu köşesinde, pamvotis gölü'ne uzanan kayalık bir burnun üzerinde yer almaktadır. kale, anna komnene'nin 
aleksiad metninde kaydedildiği gibi günümüzde aslan paşa camii'nin hakim olduğu kuzeydoğu kalesi ve i̇ç kale olarak da bilinen çok daha büyük güneydoğu kalesi olmak üzere 11. yüzyılın sonlarında kurulmuş olan iki kalenin hakimiyetindedir.

kuzeydoğu kalesi 
kuzeydoğu kalesi yaklaşık 6.000 m²'lik bir alanı kaplar ve büyük bir dairesel kulenin iki yanında anıtsal güney kapısı da dahil olmak üzere kısmen bizans dönemine tarihlenen bir duvarla çevrilidir. bizans döneminde buraya "yukarı kule" (επάνω γουλάς) adı verildi ve yerel valinin ve daha sonra epir despotlarının ikametgahıydı. kale, bir sarayın yanı sıra aziz yuhanna'ya adanmış bir kiliseden oluşuyordu.

filozof diyonisyus'un 1611'deki başarısız ayaklanması ve ardından hıristiyan nüfusun surlarla çevrili şehirden sürülmesinin ardından, aziz yuhanna kilisesi yıkıldı ve 1618'de yerine kurucusunun mezarı olan cami, türbe, medrese ve mutfağı içeren aslan paşa camii kompleksi inşa edildi. kale, kentin müslüman dini merkezi haline geldi. günümüzde aslan paşa camii, yanya belediye etnografya müzesi'ne ev sahipliği yapmaktadır.

kalenin dışında fakat hemen yakınında muhtemelen medresenin yanında yer alan türk kütüphanesi, bir osmanlı hamamı (hamam) ve ali paşa yönetiminin son yıllarında inşa edilen bir süvari kışlası olan süvari sarayı bulunmaktadır. yakınlarda bizans hamam kompleksi de bulunmaktadır.

i̇ç kale 
i̇ç kale olarak da bilinen güneydoğu kalesi, 30.000m²'lik bir alanı kaplayan eski şehir içinde esasen ayrı bir kale oluşturmaktadır. geleneksel olarak kuruluşu, kentin 1082 yılında bohemondo tarafından işgal edilmesine atfedilir ve dönemin ana bizans kalıntısı olan kalenin merkezindeki büyük dairesel kule, bohemondo kulesi olarak bilinir. ancak burada da son kazılarda helenistik dönem temelleri gün ışığına çıkarıldı. edebi kaynaklar, bizans döneminde kalenin şehrin arhontlarının konutlarının yanı sıra taksiarhes katedral kilisesi ve pantokrator kilisesine ev sahipliği yaptığını kaydetmektedir.

tepedelenli ali paşa döneminde i̇ç kale tamamen yeniden inşa edildi ve ana ikametgâhı haline geldi. 1788'den başlayarak sarayını burada inşa etmiştir. saray, avrupalı seyyahlar tarafından anlatılmış ve w. l. leitch tarafından yapılan ve  h. adlard tarafından oyulan bir baskıda tasvir edilmiştir. birçok penceresi pamvotis gölü'ne mükemmel manzara sunan büyük ve karmaşık, iki katlı bir yapıdır. saray, 1821-22'de padişahın birlikleri tarafından ali paşa'nın devrilmesine neden olan kuşatma sırasında ağır hasar görmüş olmasına rağmen, yıkıldığı 1870 yılına kadar şehrin idari merkezi olarak hizmet vermeye devam etti. kazılar selamlığın büyük olasılıkla kuzey tarafta, harem ve kadınlar mahallesinin güney tarafta yer aldığını göstermiştir. hayatta kalan kalıntılar, dairesel bohemondo kulesi'nin kalıntıları da dahil olmak üzere çoğunlukla güney kısmına aittir.

1913'te şehrin yunanistan tarafından ele geçirilmesinden sonra, ana saray kompleksinin bulunduğu alan daha sonra şehrin askeri hastanesinin inşası için kullanıldı ve bu da 1958'de yerini v. harisis tarafından tasarlanan ve askeri hastane olarak hizmet vermesi amaçlanan yeni binaya bıraktı. bir kraliyet köşkü. 1995'ten beri burası yanya bizans müzesi'ne ev sahipliği yapmaktadır. müzenin yanında, kalenin en doğu ve en yüksek kısmında, kuzeybatıda ali paşa ve eşlerinden birinin demir kafesle örtülü türbesinin bulunduğu fethiye camii yer almaktadır. cami, şehrin bizans döneminden kalma katedralinin alanını kaplar ve ilk olarak 1430'daki osmanlı fethinden sonra inşa edilmiştir. 17. yüzyılda daha görkemli bir tarzda yeniden inşa edilen günümüz şekli, 1795 yılında ali paşa tarafından yeniden inşa edilmesine dayanmaktadır.

ali'nin sarayının hayatta kalan ana kısmı, kuzeydeki "hazine" olarak adlandırılan, kullanımı bilinmeyen kare şeklinde bir yapıdır. bitişikteki kubbeli alan daha sonra kutsal paralı askerler'in küçük kilisesine dönüştürüldü. hazine, 1989-90 yıllarında restore edilmiş olup, osmanlı döneminde bölgenin ünlü olduğu yanya ve daha geniş bölgesindeki gümüşçülüğün tarihi ve yöntemleri üzerine bir sergiye ev sahipliği yapmaktadır. hayatta kalan veya kazılan diğer yapılar arasında, kalenin kuzeybatı kesiminde yer alan ve şu anda yemekhane olarak hizmet veren, 19. yüzyılın başlarından kalma mutfaklar, fethiye camisi'nin kuzeydoğusunda, bugün eğitim alanı olarak hizmet veren, mutfaklarla arasında hangi amaçla kullanıldığı bilinmeyen yıkık bir binanın yanı sıra bizans döneminden kalma bir başka büyük dairesel kulenin yıkık tabanı bulunan barut deposu, hazine'nin kuzeydoğusunda, muhtemelen bir kışla ya da sarayın tanımlanamayan bir kısmı olan, orijinal uzunluğunun yalnızca yarısı kadar ayakta kalan ve şu anda kültür ve sergi alanı olarak hizmet veren iki katlı büyük bir bina ile kuzeyde ise küçük bir hamam kompleksi bulunmaktadır.

kaynakça 

 
 
 

11. yüzyılda tamamlanan yapılar
yunanistan'daki kaleler
bizans kaleleri
surlar
yunanistan'da osmanlı mimarisi
kale