Ahîzâde Abdülhalîm Efendi

ahîzâde abdülhalîm efendi, veya divan edebiyatındaki mahlasıyla halîmî (1555 - 12 haziran 1604), 16. yüzyılda yaşamış i̇stanbul'lu bir osmanlı âlimi. 1569 ve 1599 yıllarında kazaskerliği ve 1601'de rumeli kazaskerliğinin yanı sıra bursa, edirne ve i̇stanbul kadısı; bir şair, hattat, müderris, tercüman, ve yeni lâle türleri üretmiş bitki ıslahçısısıydı.

hayatı  

miladî 1555 yılında (hicrî 963 senesinin başında) i̇stanbul'da doğdu.
yetişme çağında devrinin en ünlü hocalarından özel dersler almıştır. gençliğinde babasının mutasarrıf bulunması sebebiyle yaşadığı edirne kazâsında; taşlık medresesinde kara çelebizâde hüsâmeddin efendi, üç şerefeli medresesinde arapzâde abdurraûf efendi, sultân bâyezîd medresesinde hâcegizâde ve sultân selîm medresesinde ise sâlih monla efendi'nin gözde öğrencilerinden olmuştur. 

i̇stanbul'a döndükten sonra mevlânâ fuzaylü’l-cemâlî'nin hizmetinde bulunmuş, şeyhülislam ebuûsuûd efendi’nin talebesi olmuştur. yüksek medrese tahsilini dereceyle tamamlamasının ardından mülâzemetini (icazet belgesi, diploma) şeyhülislam ebuûsuûd efendi’den almıştır.

medrese eğitiminin yanı sıra, hattat şükrullah halîfe'nin oğlu hattat pîr mehmed dede'den şeyh hamdullah'ın aklâm-ı sitte üslûbunu ve özellikle de hüsn-i hattın sülüs ve nesih türlerini öğrenmiştir. abdülhâlim efendi, kendi devrinin seçkin bir hattatı kabul edilmiştir.

mezuniyetinin akabinde sırasıyla yeni i̇brâhim paşa (1574-76), kasım paşa (1579), yeni ali paşa (1580), şah sultan (1582), hâseki sultan (1583-84), sahn-ı seman (1585-88), şehzade (1588-90) ve valide-i atik (1590-92) medreselerinde müderrislik yapmıştır.

müderrisliğin ardından ise kadılığa yükselmiş, 1591'de bursa ve 1592'de edirne mollası olduktan sonra 15 mart 1596'da i̇stanbul'a kadı olmuştur.

temmuz 1597 ila eylül 1598 ve ekim 1599 ila mart 1601 dönemlerinde anadolu kazaskerliği yapması vesilesiyle dîvân-ı hümâyun azası olmuş, ağustos 1601'de protokol ve rütbe olarak daha da yükselmiş ve mayıs 1603'te azledilene kadar rumeli kazaskerliğinde bulunmuştur. 

çiçek yetiştirmeye çok meraklı bir bitki ıslahçısısıydı, tohum üzerinde melezleme yaparak yeni lâle türleri meydana getirdiği bilinir. i̇cat ettiği tescil edilmiş lâleler ve tarifleri şöyledir: 
 hadenginâz (mor fitilli, sisli).
 dilrüba (mor fitilli, koyu kahverengimsi sarı).
 rif'atigülşen (mor fitilli, mora yakın koyu leylâk renkli).
 sûzenisîm (mor fitilli, sisli beyaz).
 feyzihalîm (sarı fitilli, elmas tonlarında mavi renkli).
 mâyeinâz (sarı fitilli, açık gülpembe).
 memduh (mor fitilli, eflatuna çalan açık kızıl renkli).
 mâyeiikbal (mor fitilli, mora çalan koyu kırmızı renkli). 

kazaskerliği sırasında hakkaniyet ve adaletiyle nam salmış, kâtip çelebi tarafından sohbetinin zenginliği övülmüştür. 

14 haziran 1604 tarihinde, miladî yıllara göre 48 ve hicrî yıllara göre 50 yaşındayken,  i̇stanbul’da şîr-i pençeden (karbonkül) hayatını kaybetmiştir.

başlıca eserleri 

yazılı eserleri arasında şunlar vardır:
 taʿlîḳa ʿale’l-hidâye ve bazı şürûḥihâ
 terceme-i şevâhidü’n-nübüvve: molla câmî’nin muhammed’in nebîlik delillerini anlattığı eserinin tercümesi.
 muḫtaṣarü’d-dürer ve’l-ġurer 
 hâşiye-i el-eşbâh ve’n-neẓâʾir
 hâşiye-i câmiʿu’l-fuṣûleyn
 hâşiye-i ed-dürer ve’l-ġurer ve şerḥu’l-miftâḥ
 divanı
 risâleleri

ailesi 

kazasker ahîzâde mehmed efendi’nin büyük oğlu; müderris ve şair ahîzâde hasan efendi (1559 - 1589)  ile idam edilen ilk osmanlı şeyhülislamı ahîzâde hüseyin efendi'nin ağabeyidir. annesi vasıtasıyla büyükbabası ise ünlü şeyhülislâm sadullah sa'dî çelebi'dir.

baba tarafından ii. bayezid ve oğlu şehzade ahmed’in öğretmeni mu’allim-i sultânî hatîb kıvâmeddîn kâsım efendi'nin (ö. temmuz 1489) soyundan, ve onun baba tarafı aracılığıyla da anadolu selçuklu sultanı i. kılıç arslan ile kayınpederi çaka bey'in torunlarındandır.

kaynakça