Wilson Ermenistanı

wilson ermenistanı (ermenice: վիլսոնյան հայաստան) abd başkanı woodrow wilson dışişleri bakanlığı tarafından çizildiği üzere sevr antlaşması'ndaki birinci ermenistan cumhuriyeti'nin sınır yapılandırmasını ifade eder. sevr antlaşması, ağustos 1920'de batı müttefik güçleri ile osmanlı i̇mparatorluğu'nun mağlup hükûmeti arasında hazırlanmış ve imzalanmış bir barış antlaşmasıydı. anlaşma amerika birleşik devletleri tarafından asla imzalanmadı. antlaşmanın imzalanmasına rağmen osmanlı i̇mparatorluğu tarafından hiçbir zaman onaylanmadı.

önerilen sınırlar, bir zamanlar ermeni nüfusunun yoğun olduğu erzurum, bitlis ve van gibi osmanlı vilayetlerini içeriyordu. bu bölge, ilk ermenistan cumhuriyeti için trabzon limanında karadeniz'e çıkış sağlaması adına trabzon'un batı tarafına kadar kuzeye doğru genişletilmiştir. pontus'un önerilen devleti 1919 paris barış konferansı'nda tartışıldı, ancak yunan eleftherios venizelos hükûmeti böyle bir devletin tehlike yaratabileceği durumundan korkuyordu ve bunun yerine wilson ermenistanı'nın içerisine dahil edildi.

amerika birleşik devletleri senatosu 1920'de ermenistan yetkisini reddetti. türk kurtuluş savaşı'nın patlak vermesi osmanlı i̇mparatorluğu'nun sevr antlaşması'nı onaylamamasına yol açtı. 1920 yılının ilerleyen zamanlarında türk-ermeni savaşı başladı. ermenistan mağlup edildi ve 2 kasım 1920'de imzalanan gümrü antlaşması dolayısıyla sevr antlaşması uyarınca ermeniler kendilerine vadedilen toprak bütünlüğünden feragat ettiler. kars antlaşması, 2 aralık 1920'de sovyet ordusu tarafından demokratik ermenistan cumhuriyeti'nin ilhak edilmesinin ardından sovyet rusya ve türkiye arasında müzakere edildi ve 23 ekim 1921'de ermenistan'daki sovyet hükûmeti arasında imzalandı.sovyet rusya hükûmeti, moskova antlaşması'nda ermenistan toprakları ile türkiye arasında gördüğü benzer bir sınırı ayrı olarak müzakere etti (1921).

son türk ve ermeni sınırları, genel olarak onaylanmamış ve uygulanmayan sevr antlaşması'nın yerini alan lozan antlaşması'nda 1923'te uluslararası olarak kabul edildi.

müzakereler 
 londra konferansı sırasında david lloyd george, wilson'u işgal altındaki türk ermenistanının talep ettiği bölgeler için anadolu'ya ve özellikle de ermeni diasporasının desteğine izin vermesi için teşvik etti. wilson, ermeni ulusal hareketinin iddialarını incelemek ve bu iddiaların wilson ilkelerine uyumlu olup olmadığını belirlemek için king-crane komisyonu ve general james harbord'u bölgeye gönderdi. 12. nokta:  "mevcut osmanlı i̇mparatorluğu'nun türk kesimine güvenli bir egemenlik sağlanmalı, ancak şu anda türk hakimiyeti altındaki diğer milletlerden kuşkusuz bir yaşam güvenliği ve kesinlikle zarar görmemiş bir özerk kalkınma fırsatı sağlanmalı ve çanakkale boğazı kalıcı olarak açılmalıdır. uluslararası garantiler altında tüm ulusların gemilerine ve ticaretine serbest geçiş olmalıdır. " king-crane komisyonu, bir ermeni devleti olup olmadığı ve bu devletin abd yetkisi altında yaratılıp yaratılmayacağı konusunu ele aldı ve bir ermeni devlet olması gerektiği sonucuna vardı. komisyonun bir ermeni devletinin kurulmasını haklılaştırmayı önerdiği iddialarının, ii. dünya savaşı'ndan sonra i̇srail'in varlığına ilişkin daha sonraki argümanlara benzer olduğu kaydedildi. harbord, bölgede yaşanabilecek savaşlar yüzünden ermenilerin yaşadığı toprakların bölünmesi yönünde öneride bulundu. harbord'un raporu, "geçmiş yanlışlar için misillemenin cazibesinin" bölgede barışın korunmasını son derece zorlaştıracağını belirtti.

king-crane komisyonu, ermenilerin travmatik bir deneyim yaşadıklarını, osmanlı i̇mparatorluğu'na haklarına daha fazla saygı göstermelerine güvenemeyeceklerini ve ermenilerin "bir halk olduğunu" kaydetti. bu nedenle komisyon, kafkasya cephesi sırasında kurulan kazanılmış ermeni bağımsızlığına uluslararası toplum tarafından saygı duyulmasını ve müttefikler tarafından sigortalanmasını önerdi.

ermeni iddiaları 
ermeni devrim federasyonu (arf), ermeni ulusal hareketinin liderlerini kullanarak, ermenilerin bir ulus inşa etme kabiliyetine sahip oldukları iddiasına dayanarak bu bölgenin osmanlı i̇mparatorluğu'nun bir parçası olmaması gerektiğini iddia etti. ermeniler yaklaşık 3 yıl (1915-1918) osmanlı i̇mparatorluğu'nun van ilini çevreleyen bir bölge üzerinde fiili kontrole sahiptiler. arf, bu bölgeyi rus i̇mparatorluğu'nun çöküşünden sonra yaratılan ilk modern ermeni cumhuriyeti olan yeni kurulan ermenistan cumhuriyeti'ne (1918-1920) eklemenin doğal olduğunu belirtti.

bu dönemde geliştirilen bir diğer argüman nüfusun gittikçe daha fazla ermeni olduğu ve bu nedenle ermenilerin bir azınlık değil, birçoğulluk olduğu; yerlerinden edilmiş ermenilerin bu alana taşınması bir seçenek olarak görülmesiydi. 1917'de yaklaşık 150.000 ermeni erzurum, bitlis, muş ve van illerine yerleşti. ermeniler zaten evlerini inşa etmeye ve tarım alanlarını yaratmaya başlamışlardı. 1917'de vali aram manukian, rusya veya osmanlı i̇mparatorluğu altında bölgede yeni bir özerk devletin kurulması gerektiğini belirtti. armen garo (karekin pastermajian) ve diğer sözcüler, avrupa'daki ermeni askerlerin yeni tesisin korunması ve istikrarı için kafkasya cephesine nakledilmelerini önerdiler. ermeni askerleri, osmanlı ordusu ile ermeni cephesi arasında koruyucu bir çizgi oluşturmaya başladı.

sonrası 
king-crane komisyonunun ardından, sahadaki olaylar kendiliğinden gelişmeye başladı. başkan wilson 24 mayıs 1920'de amerika birleşik devletleri kongresi'nden ermenistan'ın devlet olarak tanınmasını istedi. amerika birleşik devletleri senatosu 1 haziran 1920'de 52-23 oyla talebini reddetti. eylül 1920'de türk-ermeni savaşı başladı. birinci ermenistan cumhuriyeti kasım 1920'de yenildi ve "batı ermenistan" a çeşitli toprak iddiaları ile birlikte sevr antlaşması'ndan vazgeçtiği gümrü antlaşması'nı imzaladı. ermenistan hükûmeti daha sonra devrildi. yeni ermeni hükûmeti, önceki ermeni imtiyazlarını tekrar teyit eden ve iki ülke arasındaki modern sınırları belirleyen kars antlaşması'nı imzaladı.

1922'nin sonlarında, çeşitli uluslararası partiler sevr antlaşması'nın yerini almak üzere lozan antlaşması'nı müzakere ettiler. önceki türk-ermeni antlaşmaları ve o zamanki sovyet ermeni hükûmetinin görüşleri göz önüne alındığında, ermeniler'in "batı ermenistan" iddiası konusu düştü.

ii. dünya savaşı'ndan sonra sovyetler birliği, kars antlaşması'nı feshetmeye ve türkiye'ye bırakılan toprakları geri kazanmaya çalıştı. sovyet iddiaları uluslararası ermeni diasporasının yanı sıra ermeni devrimci federasyonu tarafından da desteklendi. ermeni liderler, doğu anadolu'nun türkiye'den geri kazanılması için i̇ngiliz ve amerikan desteğini toplamaya çalıştı, ancak winston churchill sovyet ve ermeni toprak iddialarına itiraz etti. aynı şekilde, amerika birleşik devletleri dışişleri bakanlığı da türkiye'yi destekledi ve 1934'ten beri olduğu gibi wilson ermenistanına önceki desteğinin sona erdiğini söyledi. sovyetler birliği, stalin'in 1953'teki ölümünden sonra türkiye aleyhindeki iddialarını reddetti.

modern zamanlar 
bugün, ilk hedefin devamı olarak, sevr antlaşması ile wilson ermenistanı olarak belirlenen tüm bölgelerden oluşan bağımsız ve birleşik bir ermenistan'ın oluşturulması, abd'nin resmi desteğinin sona ermesine bakılmaksızın, ermeni devrim federasyonu'nun belirtilen bir amacıdır. ayrıca bu fikir bölgelerin artık ağırlıklı olarak kürtler ve türkler'in yaşadığı gerçeğine rağmen sürmektedir.

ermeni soykırımı tarihçisi vahakn dadrian, ermenilerin çoğunu geliştirme çabası olarak başlasa da, sevr antlaşması'nın büyük ölçüde ermenilerin talihsizliklerini birleştirmeye hizmet ettiğini savundu. "uzun süredir gecikmiş ve şartlarını ermenilere hak etmiş gibi görünse de, ermenilere büyük bir tarihi ermenistan geri yükleme sözü, abartılı ermeni umutlarını ve irredentist arzuları körükledi."  sevr antlaşması'nın doğuşu, soykırım yazarlarına karşı kovuşturmayı başlatan damat ferit'in bakanı'nın kesin yenilgisiyle de çakıştı. o dönemden itibaren mahkeme askeri yargılama süreci gevşedi ve yavaş yavaş kayboldu.

ayrıca bakınız 
 sykes – picot anlaşması 
 birleşik ermenistan

kaynakça 

1920'lerde siyaset
önerilen ülkeler
ermeni milliyetçiliği
amerika birleşik devletleri'nde i. dünya savaşı'nın sonuçları
1920'lerde ermenistan
1920'de osmanlı i̇mparatorluğu