Orta Asya'nın Moğollar tarafından istilası

orta asya'nın moğol istilası, moğol ve türk kabilelerin 1206 yılında moğol platosu'nda birleşmesinden sonra meydana gelmiştir. cengiz han'ın 1221 yılında harezmşahlar devleti'ni fethetmesiyle tamamlanmıştır.

karahıtaylar (1216-1218)

güçleri karşısında sarı uygurlar, karluklar ve yerel türk halkları moğollara boyun eğdi. karahoca uygur devleti, karahıtaylar'ın vassalıydı, ancak 1210'da karahoca uygur hükümdarı i̇dikut barçuk, moğollara bağlılığını bildirmek için han'ın huzuruna çıktı  ve ödül olarak kızıyla evlendirildi. uygurlar devlet işlerinde görevlendirildi. çuy vadisi'nin savaş ağası, karluk ve buzar'ın bir lideri, tıpkı uygurlar gibi bağlılığını bildirdi.

karahıtaylar (kara kitan), liao hanedanlığı (907-1125) döneminde kin hanedanlığı'na bağlı curçenler tarafından çin'den sürülen kitanlar'dı. 1124 yılında bazı kitanlar yelü dashi'nin önderliğinde batıya doğru hareket ederek yedisu bölgesi ve çu nehri arasında karahıtay hanlığı'nı (batı liao) kurdular. büyük selçuklu lideri ahmed sencer'i 1141 yılında katvan muharebesi'nde mağlup ettikten sonra 12. yüzyılda orta asya'ya hâkim oldular. karahıtaylar, 1211 yılında  alâeddin muhammed harezmşah (1200-20) ile yaptıkları savaşı kaybetmeleri ve özellikle aynı yıl  kuçluk'un gürhan tahtını gasp etmesiyle zayıfladılar.

kuçluk, nayman kabilesinin önemli bir üyesiydi. naymanlar, cengiz han ile yaptığı savaşı kaybedince, kuçluk kaçtı ve karahıtaylar'a sığındı. yelü zhilugu tarafından himaye edildi ve zamanla danışman olarak atandı. zhilugu'nun damadı olduktan sonra tahtı ele geçirdi. nestûrîlik'ten budizm'e geçen kuçluk, çoğunluğu müslüman olan halkı hristiyan ya da budist olmaya zorladı.

kuçluk'un en büyük hatası, almalık şehrine saldırmak oldu. moğolların vassalı olan karluklar yardım için cengiz han'a başvurdu. 1216'da cengiz han, generali cebe noyan'ı kuçluk'u yakalaması için gönderdi. moğollar balasagun'da karahıtay'ları yenilgiye uğrattı, kuçluk kaçmayı başardı, ancak daha sonra yakalandı ve 1218'de idam edildi.

harezmşahlar (1219-1221)

karahıtayların yenilmesi ile moğollar ve harezmşahlar komşu oldular. bu zamana kadar moğollar, moğolistan'daki göçebe kabilelerini ve ardından türkmenleri az kan dökerek ve neredeyse hiç maddi kayıp vermeden birleştirmeyi başarmışlardı. ancak cengiz han'ın kin hanedanı’ndan curçenler ve batı şia hanedanı’ndan tangutlara karşı yürüttüğü savaşlar moğolların ne kadar acımasız olabileceğini göstermiştir.

başlangıçta moğolların niyeti harezmşahlar'ı istila etmek değildi. cüveynî'ye göre cengiz han harezmşahlar ile ticari bağlantılar kurmayı amaçlıyordu. hükümdarları alaaddin muhammed'e bir mektup gönderdi ve ona komşusu olarak hitap etti: "ben doğan güneşin topraklarının efendisiyim, sen ise batan güneşin topraklarında hüküm sürüyorsun. sağlam bir dostluk ve barış anlaşması yapalım".

alaaddin muhammed cengiz han'ın taleplerini kabul etti ve kervan ticareti başladı. ancak bu anlaşma uzun sürmedi. bir harezm kenti olan otrar'ın valisi i̇nalcık, tüccar ve diplomatlardan oluşan bir kervanın 500 üyesini tutukladı ve alaaddin muhammed'in onayı ile idam ettirdi. haber birkaç ay sonra cengiz han'ın sarayına ulaştığında, cengiz han öfkelenir ve misilleme olarak harezm devletini istila etmeye karar verir. bu moğol istilası harezmşahların tamamen yıkılması ve bölgedeki sivil nüfusun büyük bir kısmının katledilmesiyle sonuçlandı. cüveynî'ye göre, moğollar harezm ve maveraünnehir'e karşı sadece bir sefer düzenlediler, ancak kendilerine direnen horasan şehirlerini sistematik olarak yok ettiler. nüfusun büyük bir kısmını katlettiler, ardından hayatta kalanları sürgün ettiler ya da köleleştirdiler. moğolların seferlerine damgasını vuracak olan “kana susamışlık ve vahşilik” şöhreti büyük ölçüde bu savaştan sonra yayıldı.

1219'da maveraünnehir'in işgali sırasında cengiz han, ordunun büyük kısmını oluşturan moğol süvarilerine ek olarak çinli askerleri de kullandı. mancınık konusunda uzmanlaşmış bu askerler, kara barut bombaları fırlatacak teknolojiye ulaşmışlardı. tarihçiler, moğol istilası ile çin'den orta asya'ya barutlu silahların geldiği, bu silahlardan birinin de bir çin havanı olan "huochong" olduğunu ileri sürmektedirler.

kaynakça

13. yüzyılda çatışmalar
orta asya
orta asya tarihi