De Humani Corporis Fabrica Libri Septem

de humani corporis fabrica libri septem (latince, "yedi kitapta insan vücudunun dokusu üzerine"anlamını taşır), andreas vesalius (1514-1564) tarafından yazılan ve 1543'te yayınlanan insan anatomisi üzerine bir dizi kitaptır. galen'in uzun süredir devam eden çalışması üzerine yazılmış olan kitap anatomi tarihinde büyük bir ilerlemeydi ve bu şekilde tanıtılmıştır.

kitap koleksiyonu, tartışılan konuları göstermek için bir cesedi parçalara ayırarak yaygın uygulamadan ayrılıyordu ve paduan derslerine dayanmaktadır. diseksiyonlar daha önce bir berber cerrahı tarafından, el ile müdahale yapması istenmeyen bir tıp doktorunun talimatıyla gerçekleştirilmişti. vesalius'un başyapıtı, organların ve insan vücudunun tüm yapısının dikkatli bir incelemesini sunmaktadır.  bu eser rönesans dönemindeki  görsel alandaki sanatsal gelişmeler, rafine gravürler ve baskının teknik gelişimi de dahil olmak üzere birçok ilerleme kaydedilmeden mümkün olmazdı. bu gelişmeler ve kendisinin dikkatli ve yerinde müdahalesi sayesinde vesalius, daha önce yapılmış olanlardan daha üstün illüstrasyonlar üretebildi.

koleksiyondaki kitaplar 
vesalius, çalışmalarını yedi kitap halinde düzenledi.

1. kitap: kemikler ve kıkırdaklar 
i̇lk kitap, tüm koleksiyonun yaklaşık dörtte birini oluşturuyor. vesalius'un mezarlıklardan topladığı insan kemikleri ve kıkırdak üzerindeki gözlemlerini sunar. i̇nsan kemiklerinin fiziksel görünümünü ve kemik-kıkırdak yapılarının fonksiyona göre farklılaşmasını içermektedir. her bölümde vesalius, kemikleri ayrıntılı olarak açıklar ve fiziksel niteliklerini değişik yönleriyle anlatır. açılış bölümlerinde, vesalius "kemik ve kıkırdak arasındaki doku, güç ve esneklik farklılıklarıyla ilgilenmekte, eklem tipleri arasındaki karmaşık farklılıkları açıklamakta ve tanımlayıcı tekniklerin ve terminolojinin bazı temel unsurlarını gözden geçirerek, kemiklerin ve iskelet organizasyonunun genel yönlerini aktarmaktadır." bu kitabın ana teması, galen'in insan iskeletinin kemiklerini tanımlamasının doğru olup olmadığını göstermektir. vesalius insan iskeleti üzerine ders verdiğinde, galen'in gözlemlerine inanılırlık kazandırmak için hayvan kemiklerini de sunmak zorunda kaldı.

2. kitap: bağlar ve kaslar 
burada vesalius, kasların yapısını, vücudun hareket yaratmasında kullanılan yapıları ve eklemleri bir arada tutmak için kullanılan dokuları anlatmaktadır. et kesen kasapları gözlemleyerek, insan vücudunun diseksiyonunda kullandıkları becerileri birleştirmeyi başardı. vücuttaki her bir kası etkili bir şekilde gözlemlemek için bir insan vücudunun nasıl kesileceği sıralanmıştır. her çizim, bir insan vücudunu incelerken izlenebilecek şekilde vücudun derinlere doğru inen bir görünümünü gösterir. vesalius ayrıca bir diseksiyon yapmak için gereken aletlerden de bahseder. burada vesalius, galen'in anatomik tanımlarının kendi gözlemleriyle nasıl uyuşmadığını açıklamaya başlar. galen'e saygı göstermek için, galen'in anatomik yapıyı kullanmasının aslında doğru olduğunu, ancak insanlar için olmadığını öne sürüyor. hatta bazı yapıları galen'in yapacağı şekilde tarif etmeye devam ediyor.

kitap 3: damarlar ve arterler, kitap 4: sinirler 
3. ve 4. kitaplarda vesalius damarları, atardamarları tanımlar ve sinirleri damar olarak adlandırır. ancak farklı fiziksel yapılarına dikkat çeker: damarlar ve atardamarlar içi boş bir kanal içerir, ancak sinirlerde bu durum yoktur. vesalius, havanın akciğerlerden ve kalpten geçtiği yolu tanımlar. bu süreci "bir ağacın gövdesinden dalları aracılığı ile çıkan yollar" olarak tanımlar. ayrıca vücudun dört damar (portal ven, vena kava, arter benzeri ven [şimdi pulmoner ven olarak bilinmektedir] ve umblikal ven) ve iki arter (aort ve damar benzeri arter [şimdi pulmoner arter olarak bilinmektedir])içerdiğini anlatmaktadır. ayrıca damarların daha küçük damarlara ve arterlere ayrılan ana damarlar olduğunu anlatmaktadır. vesalius, atardamar, toplardamar ve sinirler tablosunda yaklaşık altı yüz damarı listeler, ancak ellerde ve ayaklarda bulunan daha küçük damarlardan, kutanöz sinirlerin terminal damarlarından veya akciğer ve karaciğerdeki damarlardan bahsetmez.

5. kitap: beslenme ve üreme organları 
vesalius, beslenme organlarının, üriner sistemin ve erkek ve dişi üreme sistemlerinin ayrıntılı açıklamalarını verir. sindirim ve üreme sistemlerinin her biri bu kitabın yaklaşık yüzde kırkını oluşturur ve böbrek sisteminin tanımı ve onu kesmek için doğru teknik kitabın geri kalanını oluşturur. tüm koleksiyonun en uzun bölümü olan son bölümde, vesalius, abdominopelvik organların nasıl kesileceği konusunda ayrıntılı olarak adım adım talimatlar verir. kitabın ilk yarısında vesalius, peritonu, yemek borusunu, mideyi, omentumu, bağırsakları ve mezenteri anlatır. daha sonra karaciğeri, safra kesesini ve dalağı tarif etmeye devam eder. son olarak böbrekleri, mesaneyi ve üreterleri tanımlar. vesalius, gebeliğin anatomisine aşina değildi ve bu durum de fabrica'nın 1543 baskısında yanlışlıkla bir zonary (bant şeklinde) plasenta ve fetal membranın resimlerini sunmasına neden oldu. vesalius, insan dişi üreme organlarından ziyade köpek üreme organlarını kullanan galenik tıbba güveniyordu. çizimler 1555 baskısında düzeltilmiştir. yeni görüntüler diskoid bir plasenta ve fetal membranı göstermektedir.

6. kitap: kalp ve i̇lişkili organlar, 7. kitap: beyin 

bu kitaplar, kalbin ve solunum organlarının, beynin ve zarlarının, gözün, duyu organlarının ve uzuvların sinirlerinin yapı ve işlevlerini anlatır. gözün diseksiyonuna da bir bölüm ayrılmıştır. vesalius, "plevranın torasik duvarlara bağlanmasının değişken gücüne, perikardın diyaframa güçlü bağlanmasına, kalbin ventriküllerinin şekli ve oryantasyonu ve semilunar kapakların tanımı üzerine" yorum yaparak vücudun organlarını ayrıntılı olarak açıklar. her kitabı sırasıyla kalbi ve beyni incelemenin doğru yolu nedir hakkındaki bir bölümle kapatır.

galen'in hataları 
roma imparatorluğunun önde gelen yunan hekimi, cerrahı ve filozofu galen, diğer konuların yanı sıra anatomi üzerine çalışmıştı. ancak çalışmaları vesalius zamanına kadar büyük ölçüde kontrolsüz kaldı. fabrica, büyük kan damarlarının karaciğerden geldiği fikri de dahil olmak üzere, galen'in en belirgin hatalarından bazılarını düzeltti. bir insan cesedini incelerken, vesalius, galen'in hayvan (köpek ve maymun) kadavralarını kullanması nedeniyle, galen'in gözlemlerinin kendisininkilerle tutarsız olduğunu keşfetti. bununla birlikte, vesalius, galen'in bazı yanılgılarını devam ettirdi; örneğin, venlerde atardamarlardan çok farklı bir kanın aktığı fikri gibi. william harvey'in kan dolaşımı üzerine çalışmasına (de motu cordis, 1628) kadar galen'in bu yanılgısının avrupa'da düzeltilmesi mümkün olmadı.

yayınlanma

1543 baskısı 
vesalius, eserini 28 yaşında yayımlatmış, kalitesini sağlamak için büyük çaba sarf etmiş ve kutsal roma i̇mparatoru v. charles'a ithaf etmiştir. 250'den fazla illüstrasyon büyük sanatsal değere sahiptir. genellikle modern bilim adamları tarafından vesalius'un daha önceki risaleleri için çizimler sağlayan calcar'lı johannes stephanus'tan ziyade " titian'ın stüdyosuna" atfedilir. gravürler, anatomi profesörlerinin kendileri tarafından asla yapılmayan, günün anatomik atlaslarındaki illüstrasyonlardan çok daha üstündü. vesalius, eserin zamanın önde gelen matbaacılarından johannes oporinus tarafından yayınlanmasını dilediği için gravür blokları i̇sviçre'nin basel kentine nakledildi. vesalius'un oporinus'a yazılı talimatları (iter) o kadar değerliydi ki matbaacı bunları da dahil etmeye karar verdi. çizimler, çok ince ayrıntılara izin veren ahşap bloklar üzerine işlenmiştir.

1555 baskısı 
1555'te ikinci baskısı yapıldı. toronto üniversitesi thomas fisher nadir kitaplar kütüphanesi'ne bağışlanan bu basımın bir nüshasındaki açıklamalar vesalius'un kendisine ait olarak tanımlandı. burada üçüncü bir baskıyı düşündüğünü, ancak asla yapamadığını gösterdi.

sunum 
fabrica'nın başarısı, çalışmanın önemli masraflarını karşıladı ve kısmen ucuz yetkisiz kopyalar yoluyla vesalius'a avrupa ününü getirdi. kutsal roma i̇mparatoru v. charles'a doktor olarak atandı. vesalius ona ilk basılmış kopyayı sundu (başka hiçbir kopyada bulunmayan özel olarak elle boyanmış resimlerle süslenmiş ve imparatorluk moru ipekle ciltlenmiş şekilde). fabrica'ya eşlik etmek için vesalius, yoğun ve daha ucuz bir epitome yayınladı. bu durum 1543'te yayınlandığı zaman, 10 batzen'e mal oldu. sonuç olarak, epitome fabrica'dan daha yaygınlaştı. epitome fabrica'dan alınan görsel materyali yoğunlaştıran sekiz anatomik gravür, doğrudan fabrica'dan alınan insan iskeletinin bir illüstrasyonu ve iki yeni ahşap plaka içeriyordu.

i̇nsan temini 
16. yüzyılda, insan bedenlerinin diseksiyonu kilise tarafından şiddetle yasaklandı. bu nedenle, bu duruma karşın vesalius, de humani corporis fabrica'da idam suçlularının cesetlerini gizlice almak zorunda kaldı. suçluların cesetlerini çalma işlemi, anatomistlerin ve sanatçıların insan vücudunu incelemesi için önemli bir yoldu. örneğin 1828'de cesetlerin diseksiyon için anatomistlere teslim edildiği burke ve hare vakası içerisinde finansal hedefler içeriyordu.

hayatta kalan kopyalar 
1543 ve 1555 baskılarından 700'den fazla kopya günümüze ulaşmıştır. bunların 2018'e kadar 29 kopyası londra'da, 20'si paris'te, 14'ü boston'da, 13'ü new york'ta, 12'si cambridge'de (i̇ngiltere) ve 11'er kopyası oxford ve roma'daydı. brown üniversitesi'ndeki john hay kütüphanesi, tabaklanmış insan derisiyle ciltlenmiş bir nüshaya sahiptir.metinde birkaç sayfa ile ayrılmış olsalar da bazı resimler yan yana yerleştirildiğinde arka planda birbirini tamamlayan bir manzara panoraması oluşturur.

ayrıca bakınız 
 en pahalı kitapların ve el yazmalarının listesi

bibliyografya 
 o'malley, c.d. andreas vesalius of brussels, 1514-1564. berkeley: university of california press, 1964.
 vesalius, andreas. de humani corporis fabrica libri septem [title page: andreae vesalii bruxellensis, scholae medicorum patauinae professoris de humani corporis fabrica libri septem]. basileae [basel]: ex officina joannis oporini, 1543.

çeviriler
 vesalius, andreas. on the fabric of the human body, translated by w. f. richardson and j. b. carman. 5 vols. san francisco and novato: norman publishing, 1998-2009.
 vesalius, andreas. the fabric of the human body. an annotated translation of the 1543 and 1555 editions, edited by d.h. garrison and m.h. hast, northwestern university, 2003.
 vesalius, andreas. la fabrique du corps humain (1543), livre i dans la fabrique de vésale et autres textes . first translation in french by j. vons et s. velut, paris, biu santé, 2014.

dış bağlantılar 
 andreae vesalii bruxellensis, dе humani corporis fabrica libri septem, basileae 1543 
 turning the pages online. a u.s. national library of medicine project to digitize images and plates from "rare and beautiful historic books in the biomedical sciences".
 andreas vesalius.  de humani corporis fabrica. historical anatomies on the web.  selected images from the original work.  national library of medicine.
 de humani corporis fabrica online  — translated with full images, from northwestern university
 andreae vesalii bruxellensis, scholae medicorum patavinae professoris, de humani corporis fabrica libri septem , basileae, ex officina ioannis oporini, june 1543.
 selected images from de humani corporis fabrica  from the college of physicians of philadelphia digital library
 anatomia 1522–1867: anatomical plates from the thomas fisher rare book library
 andreae vesalii bruxellensis, dе humani corporis fabrica libri septem, venetiis 1548

kaynakça 

1543'te avrupa
anatomi tarihi
1543 kitapları
tıp tarihi