Mamatsminda Kilisesi

mamatsminda kilisesi (gürcüce: მამაწმინდის ეკლესია; “mamats’mindis ek’lesia”), tarihsel klarceti bölgesinde, günümüzde artvin iline bağlı borçka ilçesinde yer alan i̇brikli (eski adı ebrika) köyündeki gürcü kilisesidir. mamatsminda manastırı'nın ana kilisesiydi. bugünkü adıyla i̇brikli köyünde bulunmasından dolayı i̇brikli kilisesi de denir. 

artvin ilinin merkez ilçesine bağlı şehitlik köyündeki kilise de, köyün eski adından dolayı mamatsminda kilisesi adını taşıyordu. 1995 yılında kalıntısı tespit edilmiş olan bu kiliseden bugüne bir iz kalmamıştır.

tarihçe

köyün adından dolayı ebrika kilisesi ya da i̇brikli kilisesi denilen kilisenin kime adandığı kesin olarak bilinmemektedir. ancak iç mekânda azize marine’nin (azize marina) hayatı tasvir edildiği için ona adanmış olabileceği ve kilisenin adının mamatsminda kilisesi değil, marinetsminda kilisesi (azize marine kilisesi) olabileceği ileri sürülmüştür.

mamatsminda kilisesi, gürcü bagratlılar hanedanı döneminde inşa edilmiştir. ancak ne zaman inşa edildiği bilinmemektedir. yapısal özelliklerine bakarak en geç 16. yüzyılda inşa edildiği tahmin edilmektedir. klarceti mimarisi araştırmalarının temelini atanlardan biri olan aleksandr pavlinov da 1888'de gördüğü mamatsminda kilisesi'nin inşa tarihini 16. yüzyıl olarak belirlemiştir. bölgenin 16. yüzyılın ilk yarısında osmanlıların eline geçmesinden sonra yeni kilise inşa edilmediği düşünülürse, mamatsminda kilisesi en geç 16. yüzyılın ilk yarısında inşa edildiği söylenebilir. 15. yüzyılda inşa edilmiş olma olasılığı da vardır. öte yandan kilisedeki tasvirlerin 15. yüzyılın sonu ile 16. yüzyılın başı tarzında olduğu belirtilmiştir.

mamatsminda kilisesi 19. yüzyılın son çeyreğinde ayakta duruyordu. kilisenin çevresinde çok yaşlı asma ve ceviz ağaçları vardı. kilisenin uzunluğu yaklaşık 10 metre, genişliği de yaklaşık 5 metreydi. kubbedeki ve duvarlardaki freskler sağlam biçimde duruyordu. bazı fresklerde yunanca, bazı fresklerde gürcüce yazılar vardı. bu dönemde kilisenin duvarları sağlamdı. bölgenin 16. yüzyılın sonlarında osmanlıların eline geçtikten sonra kilisenin işlevine devam edip etmediği ve osmanlı döneminde başka amaçla kullanılıp kullanılmadığı bilinmemektedir. günümüzde mamatsminda kilisesi harap haldedir ve günümüze ulaşan kısımları ağaçlar arasında zor seçilmektedir.

mimari ve tasvirler

mamatsminda kilisesi, oldukça küçük boyutlu ve serbest haç plana sahip bir yapıdır. haç kolları dıştan iki pahlı çatıya oturmaktadır. haç kollarının arasında kalan orta mekânın üzerinde yapıya göre abartılmış yükseklikte silindirik gövdeli ve üstü konik külahlı bir kasnak bulunur. kasnak gövdesinin her birinin ekseninde yuvarlak kemerli, dar, uzun ve dikdörtgen formunda dört pencere vardır. girişi batıdan olan kilisenin içi iki bölümden oluşur. batı kısmında üzeri doğu-batı doğrultusunda tonoz örtülü mekân ve bunun devamında ana mekân yer alır. ana mekân 4.40x4.40 metre ölçülerinde kare bir alandır.

kilise bütünüyle fresklerle donatılmış, ama günümüzde bu süslemeler büyük ölçüde zarar görmüş haldedir. bununla birlikte tasvirler pek çok yerde seçilebilir durumdadır. bu tasvirlerle ilişkili yunanca ve gürcüce yazılar günümüze ulaşmıştır. ne var ki bu güne kadar bu yazılar üzerine bir çalışma yapılmamıştır. kilisenin tasvir ve yazılarının kilisenin inşa edildiği tarihe ait olma ihtimali güçlüdür. birkaç parça gibi görünen yazı aslında tek bir yazı olup metnin içinde kilisenin banisinin adı da geçmektedir.

kitabeye göre yapı feodal bir bey olan avdulma'nın eşi gulmana ve oğulları için rahip papa sasaparidze'nin gözetiminde mimar zakara kibabidze'ye inşa ettirilmiştir.

efsane

klarceti bölgesinde bulunan kiliselerin çoğu yıkılmışken, 19. yüzyılın son çeyreğinde ebrika kilisesi’nin ayakta kalmasını köyde yaşayan insanlar şöyle açıklamıştır: “biz kiliseyi yıkmıyoruz, çünkü atalarımız da yıkmamış. bu kiliseyi yıkmaya kalkanlar hasta olur ve iyileşmesi mümkün değil. bir zamanlar osmanlı paşasının emriyle kiliseyi yıkmaya gelmişler. çünkü paşaya köyde yaşayan gürcülerin kiliseyi yıkmayıp gizlice ibadet ettikleri, mum yaktıkları şikâyet edilmiş. bu şikâyeti yapan hoca balyozla kilisenin çatısına çıkıp binayı yıkmak istemiş. ne var ki balyozu kubbeye indirdiği anda yuvarlanıp yere düşmüş. kemikleri un ufak olmuş ve orada ölmüş. o gün bugündür bu kiliseye kimse elini sürmeye cesaret edemiyor.”

kaynakça 

artvin'deki gürcü ortodoks kiliseleri
artvin tarihi