Yargılama hukuku

yargılama hukuku (veya usul  hukuku) mahkemelerdeki yargılama yöntemlerini (usul) belirler. örneğin; adli yargıda hakim karşısına çıkmak esas iken, i̇dari yargı’da davalar dosyalar üzerinden görülür ve istisnalar hariç hakim karşısına çıkılmaz.

dava süreçleri ayrıntısıyla tespit edilir. yargılamada diyalektik bir süreç vardır. diyalektik, karşıtlıkları kullanarak gerçekleştirilen akıl yürütme biçimidir. bir fikir (tez / iddia / sav) kendisine karşıt fikirler (anti-tez / zıt-iddia / karşı-sav) ile çatışır. böylece yeni bir fikir (sentez / bireşim / terkip) ortaya çıkar. diyalektik süreç kısaca tez + antitez = sentez bağıntısına göre işler. buna göre bir şeyi yalnızca kendisini inceleyerek anlamak mümkün değildir, karşıtı olan olguları da incelemek gerekir.

yargılamada taraflar vardır. tarafların iddiaları (tez ve antitez) bulunur. bunlar birbiriyle çelişir. örneğin bir tarla anlaşmazlığında tarafların iddiaları birbiriyle çatışmaktadır. hakim analiz (çözümleme) ile sorunu anlar ve sonuca varır (sentez). örneğin bir ceza davasında ömür boyu hapis isterken (tez), zanlının avukatı müvekkilinin suçsuz olduğunu öne sürerek beraatini isteyebilir (antitez). hakim tanıkları dinler, delilleri değerlendirir (analiz) ve sonuca ulaşıp kararını açıklayarak suçluya 8 yıl hapis cezası verebilir (sentez).

i̇ddia makamı
savcı; ceza davalarında toplumun yararını savunan kişidir. örneğin bir suç (cinayet, tehdit, darp vs.) davasında zanlının avukatı ile mağdurun (veya ailesinin) avukatları mahkemede bulunurlar ve tarafları savunurlar. savcı ise tarafsız olarak kendi iddiasını öne sürebilir. çoğu zaman mağdurdan yana durur ancak onun asıl amacı mağduru, içinde bulunduğu toplumun bir ferdi olarak dikkate almaktır. yani gerçekte toplum düzenini savunmaktadır. bu nedenle savcılara cumhuriyet savcısı denir. yani cumhurun (halkın) ve cumhuriyetin (devletin) adına hareket ederler. osmanlıca “müdde-i umumi” (genel i̇ddiacı, kamu i̇ddiacısı) tabiri savcı demektir. “i̇ddia makamı” da denir.

dava türleri

 ceza davası: karşı tarafın bir suç işlediği iddiasıyla açılan davadır. mağdur olduğunu iddia eden taraf suç duyurusunda bulunur. dava açılıp açılmasına gerek olmadığına ve ne kadar ceza isteneceğine savcılık karar verir. ama hakim savcının istediği cezayı  vermek zorunda değildir.
 tazminat davası: karşı tarafın verdiği bir zararın giderilmesi istenir. amaç cezalandırmak değil eksileni yerine koymaktır. bu nedenle hukuk mahkemelerine dava açılır (savcı yoktur).
 tespit (belirleme) davası: herhangi bir durumun tespiti (belirlenmesi) amacıyla açılır. arazi sınırlarının tespiti, babalığın veya analık durumunun tespiti
 men (sonlandırma) davası: yapılmakta olan (devam eden) hukuka aykırı bir saldırının durdurulması amacıyla açılan davadır. “saldırıya son verme davası” da denir.
 önleme davası: henüz mevcut olmadığı halde belirtilerden yakın bir zamanda gerçekleşmesi kuvvetle muhtemel bir saldırı tehlikesini hukuk yoluyla savuşturmak amacıyla açılan davadır.
 i̇dari dava: devlet kurumlarının kararlarına karşı açılan davalardır. çoğu zaman i̇dari i̇ptal veya yürütmenin durdurulması istemiyle dava açılır.
 ticari dava: ticari i̇şlemlerdeki anlaşmazlıklarla ilgili olarak açılan davalardır. bu davalar ticaret mahkemelerine açılır.
 askeri dava: askeri suçlarla ilgili olarak askeri mahkemelere açılan davalardır.

kaynakça
andreas kollmann:schriften zur rechtsgeschichte edition: duncker & humblot, berlin, no. 68, 1996.
cardozo, benjamin n. (1998). the nature of the judicial process. new haven: yale university press.
zelermyer, william (1977). the legal system in operation. st. paul, mn: west publishing.
 alangoya y, yıldırım k, deren-yıldırım n, medeni usul hukuku esasları (tıpkı 8. baskı, beta 2011). (“usul”)
 alangoya y, medeni usul hukukunda vakıaların ve delillerin toplanmasına i̇lişkin i̇lkeler (fakülteler matbaası 1979). ansay sş, hukuk yargılama usulleri, (7. baskı 1960).
 bolayır n, hukuk yargılamasında delillerin toplanmasında tarafların ve hâkimin rolü (vedat 2014).
 umar b, hukuk muhakemeleri kanunu şerhi (2. baskı, yetkin 2014). (“şerh”)
 dikici, fatih, ceza hukuku ceza muhakemesi hukuku. ankara: seçkin, 2005.
 taşdemir, kubilay & özkepir, ramazan, ceza muhakemesi kanunun şerhi. ii. cilt, bası, ankara: turhan kitabevi, 2007.

hukuk