İvan Franko

ivan yakoviç franko (ukraynaca: іван якович франко, telaffuz edilen [iˈwɑn ˈjɑkowɪtʃ frɐnˈkɔ];  - ) ukraynalı bir şair, yazar, sosyal ve edebiyat eleştirmeni, gazeteci, tercüman, ekonomist, politik aktivist, felsefe doktoru, etnograf ve ukrayna dilinde ilk polisiye romanları ve modern şiirin yazarıdır.

siyasi bir radikaldir ve ukrayna'nın batısındaki sosyalist ve milliyetçi hareketin kurucusudur. kendi edebi çalışmalarının yanı sıra william shakespeare, lord byron, pedro calderon de la barca, dante alighieri, victor hugo, adam mickiewicz, johann wolfgang von goethe ve friedrich schiller gibi ünlü isimlerin eserlerini ukraynaca'ya çevirdi. çevirileri ruska besida tiyatrosu sahnesinde yer aldı. taras şevçenko ile birlikte ukrayna'da modern edebi ve siyasi düşünce üzerinde çok önemli bir etkisi oldu.

yaşamı
franko, o zamanlar avusturya i̇mparatorluğu'nun galiçya kraliyet yönetim bölgesinde bulunan, ukrayna'nın lviv oblastı'ndaki drohobych rayon'un bir parçası olan nahuievychi köyünde doğdu. çocukken, şair olarak bilinen ve ilk galiçya-ruthenian hramatyka'nın yazarı ve daha sonra nahuyevychi'ye "sivri dili" sebebiyle sürgün edilmiş olan peder yosyp levytsky tarafından ivan olarak vaftiz edildi. ancak ivan, bir kişiye farklı bir ad vermenin ölümden uzak tutacağına dair yerel bir batıl inanç nedeniyle myron olarak anılıyordu. franko'nun nahuyevychi'deki ailesi, kendi hizmetkarları ve 24 hektarlık (59 dönüm) kendi mülkleriyle "zengin" olarak görülüyordu.

baba franko'nun ukraynalı bir alman sömürgecisi olduğu ya da en azından ivan franko'nun buna inandığı bildirilmiştir. bu açıklama, yakiv franko'yu alman kökenli bir köy demircisi olarak tanımlayan timothy snyder tarafından da desteklenmektedir. ancak snyder, ivan franko'nun annesinin polonyalı küçük soylu kökenli olduğunu belirtirken, daha ayrıntılı kaynaklar onun ukraynalı soylu bir geçmişinden, tanınmış ukraynalı soylu ailesi kulchytsky'den geldiğini ve petro konashevych-sahaidachny ile uzaktan akraba olduğunu belirtmektedir. ukraynalı tarihçi yaroslav hrytsak'a göre ivan franko, karışık alman, polonya ve ukrayna kökenlidir.

ivan franko 1862'den 1864'e kadar yasenytsia sylna köyünde okula devam etti ve oradan 1867'ye kadar drohobıç'deki basilian manastır okuluna gitti. ivan, liseden (realschule) mezun olmadan önce babası öldü, ancak üvey babası onun eğitimi devam ederken ivan'ı destekledi. ancak kısa bir süre sonra franko, annesi de öldükten sonra tamamen ebeveynsiz kaldı. 1875'te drohobych realschule'den mezun oldu ve klasik felsefe, ukrayna dili ve edebiyatı okuduğu lviv üniversitesi'ne devam etti. edebiyat kariyerine çeşitli şiir çalışmaları ve daha sonra editör kuruluna katılacağı "druh" (arkadaş) adlı öğrenci dergisi tarafından yayınlanan romanı "petriï i dovbushchuky" ile başladı.

mykhailo drahomanov ile lviv üniversitesi'nde bir toplantı ivan franko üzerinde büyük bir etki yarattı. daha sonra uzun bir politik ve edebi birliğe dönüştü. franko'nun kendi sosyalist yazıları ve drahomanov ile ilişkisi 1877'de mykhailo pavlyk ve ostap terletsky ile birlikte tutuklanmasına yol açtı. gerçekte var olmayan gizli bir sosyalist örgüte üye olmakla suçlandılar. ancak, hapishanede geçirilen dokuz ay, siyasi yazıları veya faaliyetlerini caydırmadı. hapishanede, "smorhonska akademiya" (smorhon akademisi) adlı hicivini yazdı. serbest bırakıldıktan sonra, karl marx ve friedrich engels'in eserlerini inceledi, polonya'daki "praca" (i̇şçi) gazetesine makaleler yazdı ve lviv'de işçi gruplarının örgütlenmesine yardım etti. 1878'de franko ve pavlyk, "hromads'kyi druh" (halk arkadaşı) dergisini kurdu. hükûmet tarafından yasaklanmadan önce sadece iki sayı yayınlandı; ancak dergi "dzvin" (zil) ve "molot" (mallet) isimleri altında yeniden doğdu. 1878'den 1880'de köylüleri sivil itaatsizliğe sevk ettiği için ikinci tutuklanmasına kadar "dribna biblioteka" (küçük kütüphane) adlı bir dizi kitap yayınladı. yazar, kolomıya hapishanesinde üç ay kaldıktan sonra lviv'e döndü. bu sürgün hakkındaki izlenimleri, "na dni" (altta) adlı romanına da yansımıştır. serbest bırakıldığı halde polis nezaretinde tutuldu. yönetimle çelişen franko, yazarın ölümünden sonra lviv'deki "ivan franko ulusal üniversitesi" adını alacak bir kurum olan lviv üniversitesi'nden atıldı.

1881'de "svi" (dünya) dergisine aktif olarak katkıda bulundu. i̇mzasız başyazılar hariç, materyalin yarısından fazlasını yazdı. o yılın ilerleyen saatlerinde, zakhar berkut romanını yazdığı memleketi nahuievychi'ye taşındı. goethe'nin faust ve heinrich heine'nin deutschland şiirini: ein wintermärchen'i ukraynaca'ya çevirdi. taras şevçenko hakkında bir dizi makale yazdı ve panteleimon kulish'in khutorna poeziya (khutir poetry) koleksiyonunu gözden geçirdi. "zorya" (gündoğumu) dergisinde çalıştı ve bir yıl sonra "dilo" (aksiyon) gazetesinin düzenleme kurulu üyesi oldu.

mayıs 1886'da kiev'den olha khoruzhynska ile evlendi ve kendisine bir şiir ve şiir kitabı olan "z vershyn i nyzyn" (üstler ve diplerden) koleksiyonunu adadı. çift, bir süre ivano franko'nun theodor herzl ve tomáš garrigue masaryk gibi insanlarla tanıştığı viyana'da yaşadı. eşi daha sonra ilk oğlu andrey'nin ölümü nedeniyle zayıflatıcı bir akıl hastalığına yakalanacaktı. bu franko'nun ölümünden kısa bir süre önce 1916'da kiev'de tedavi için lviv'den ayrılmamasının nedenlerinden biridir.

1888'de franko, dinyeper ukraynalı yurttaşlarla olan ilişkisinin yanı sıra 1889'da üçüncü kez tutuklanmaya yol açan pravda dergisine katkıda bulundu. bu iki aylık hapis cezasından sonra mykhailo drahomanov ve mykhailo pavlyk ile ruthenian-ukrayna radikal partisi'ni kurdu. radikal partinin avusturya parlamentosunda ve galiçya bölgesinde sandalye adayıydı, ancak hiçbir zaman bir seçim kazanamadı.

1891'de, çernivtsi üniversitesi'ne (ivan vyshensky üzerine bir tez hazırladığı) katıldı ve ardından viyana üniversitesi'nde ruhani romantizm "barlaam ve josaphat" üzerine doktora tezini savunmak için o dönemde slav dillerinin en önde gelen uzmanı olan vatroslav jagić'in gözetiminde katıldı. felsefe doktorasını 1 temmuz 1893'te viyana üniversitesi'nden aldı. 1894'te lviv üniversitesi'nde ukrayna edebiyatı tarihi alanında öğretim görevlisi olarak atandı. ancak, vekil kasimir felix badeni ve muhafazakar galiçya çevrelerinin muhalefeti nedeniyle orada ukrayna edebiyatı bölümü'ne başkanlık edemedi.

makalelerinden biri olan "sotsiializm i sotsiial-demokratyzm" (sosyalizm ve sosyal demokrasi), ukrayna sosyal demokrasisine ve karl marx ve friedrich engels'in sosyalizmine yönelik şiddetli bir eleştiri, 1898'de eşiyle birlikte kurduğu "zhytie i slovo" dergisinde yayınlandı. anti-marksist duruşunu 1898'de "mii smarahd" (zümrüdüm) adlı bir şiir koleksiyonunda sürdürdü ve burada marksizmi "nefret ve sınıf mücadelesi dogmalarına dayanan bir din" olarak adlandırdı. uzun süredir devam eden işbirliği olan mykhailo drahomanov'la arası, sosyalizm ve ulusal sorun hakkındaki farklı görüşleri nedeniyle gergindi. franko daha sonra drahomanov'u 1906'da yayınlanan "suspil'nopolitychni pohliady m. drahomanova"'da (m. drahomanov'un sosyopolitik görüşleri) ukrayna'nın kaderini rusya'ya bağlamakla suçlayacaktı. lviv tarihçisi mykhailo hrushevsky, siyasi yaşamdan emekli olduğu 1904 yılına kadar çalıştığı ulusal demokrat parti'yi kurdu.

1902'de lviv'deki öğrenciler ve aktivistler, franko'nun yoksulluk içinde yaşadığı için utanarak, ona şehirde bir ev satın aldı. hayatının geri kalan 14 yılını orada yaşadı. ev şimdi ivan franko müzesi'nin bulunduğu yerdir.

1904'te boyko bölgelerinde filaret kolesa, fedir vovk ve bir rus etnograf ile etnografik bir keşif gezisine katıldı.

1914'te jübile koleksiyonu, "pryvit ivanovi frankovi" (tebrik ivan franko) ve "i̇z lit moyeyi molodosti" (gençliğimden yıllar) koleksiyonu yayınlandı.

ivan franko, hayatının son dokuz yılında, daha sonra sağ kolunun felç olmasına yol açan eklem romatizmasından muzdarip olduğu için nadiren kendini yazdı. oğulları, özellikle andrey gibi son eserlerini yazması için ona büyük ölçüde yardım etti.

1916'da josef zastyretz ve harald g hjärne, franko'yu 1916 nobel edebiyat ödülü'ne aday gösterdiler, ancak adaylık gerçekleşmeden öldü. franco halen nobel edebiyat ödülü'ne aday gösterilen tek ukraynalı şairdir.

ölümü
28 mayıs 1916'da saat 16: 00'da yoksulluk içinde öldü. saygılarını sunmaya gelenler, onu yırtık bir çarşaf dışında hiçbir şeyle örtülmemiş masada yatarken gördüler. cenazesi ve cenaze elbiseleri hayranları tarafından ödendi ve ailesinden hiçbiri onu ziyarete gelmedi.

lviv'deki lychakivskiy mezarlığı'na gömüldü. ölümünden kısa bir süre sonra dünya, iki ukrayna cumhuriyetinin kurulmasına tanık oldu.

kaynakça

dış bağlantılar

 ivan franko ile ilgili makale  ukrayna ansiklopedisi'nden
 ivan franko'nun sesli kitabı "evrenin yaratılışı hakkında i̇ncil hikayesi" 
ivan franko'nun çalışmaları librivox'ta (kamuya açık sesli kitaplar)  
 ivan franko. spirit of revolt. j. weir tarafından çevrildi. b. billow tarafından seslendirildi (ses)
 władysław makarski, iwan franko jako onomasta [ivan franko as an onomast] 

1857 doğumlular
1916 yılında ölenler
avusturya-macaristan'da kişiler
ukraynalı yazarlar
ukraynalı şairler
avusturya-macaristan siyasetçileri
ukraynalı aktivistler
ukraynalı edebiyat eleştirmenleri
ukraynalı editörler