Çekya ekonomisi

çekya ekonomisi, yüksek gelirli refah durumunu ve avrupa sosyal modelinin "karasal" türünü koruyan hizmetler, üretim ve yeniliklere dayalı gelişmiş bir ihracat odaklı sosyal piyasa ekonomisidir. çek cumhuriyeti, avrupa birliği üyesi olarak avrupa tek pazarına katılmış ve bu nedenle avrupa birliği ekonomisinin bir parçası olmuştur; ancak euro yerine kendi para birimi olan çek korunasını kullanmaktadır. oecd üyesidir. guardian tarafından "avrupa'nın en gelişmiş ekonomilerinden biri" olarak tanımlanmıştır.

2017 yılı itibarıyla, kişi başına düşen sagp bakımından çek gsyi̇h'sı $ 35,223 abd doları (i̇srail, i̇talya veya slovenya'ya benzer şekilde) ve nominal değerde $ 20,152 abd doları'dır. kasım 2018 itibarıyla çekya'daki işsizlik oranı avrupa birliği içinde %1,9 oranıyla en düşüktü ve yoksulluk bakımından oecd üyeleri arasında sadece danimarka'nın arkasından ikinci en düşük orana sahipti. çek cumhuriyeti hem ekonomik özgürlük endeksinde (norveç'in ardından) hem de küresel yenilikçilik endeksinde (avustralya'nın ardından) 24. sırada yer almakta; küresel rekabet raporu'nda 29. sırada, i̇ş yapılma kolaylığı endeksinde 30. ve küresel ticaret etkinleştirme raporunda (kanada'nın ardından) 25. sırada yer almaktadır. hem dış satımda hem de dış alımda, en büyük ticaret ortağı almanya başta olmak üzere genel olarak ticaret ortakları avrupa birliği'nin üyeleridir.

çek cumhuriyeti, çeşitlendirilmiş bir ekonomi görünümü sergileyerek 2016 'ekonomik bileşim endeksi'nde 10. sırada yer almıştır. ekonominin %60'lık dilimini hizmetler, %37.5'lik dilimini endüstri ve %2.5'lik dilimini de tarım işkolu oluşturmaktadır. başlıca endüstri girdisi yüksek teknoloji mühendisliği, elektronik, otomotiv ve makine yapımı, çelik üretimi, ulaşım ekipmanları üretimi, kimyasal ürün üretimi ve ilaç üretiminden sağlanmaktadır. başlıca servisler araştırma ve geliştirme, bi̇t ve yazılım geliştirme, nanoteknoloji ve diğerleri arasında da biyoteknoloji gibi yaşam bilimleri dallarından oluşmaktadır. başlıca tarım ürünleri tahıllar, bitkisel yağlar ve şerbetçiotudur.

en büyük çek şirketleri skoda auto, rwe supply trading ve unipetrol.

geçmiş

1989 öncesi 

çeklerin ülkesi, alman konfederasyonu döneminde kıta avrupası'daki ilk sanayileşmiş ülkeler arasındaydı. çek endüstri geleneği, bohem tacı topraklarının avusturya i̇mparatorluğu'nun ekonomik ve endüstriyel can damarında (heartland) ve daha sonra avusturya-macaristan'ın avusturya tarafında olduğu için 19. yüzyıla kadar uzanmaktadır. çek toprakları, i̇mparatorluktaki tüm endüstriyel malların çoğunluğunu (yaklaşık %70) üretti, bazılarında neredeyse tekel konumundaydı. çekoslovak kronası nisan 1919'da yürürlüğe girdi. avusturya-macaristan para birimine 1:1 oranda tedavüle girdi ve avrupa'nın en istikrârlı para birimlerinden biri oldu. i̇lk cumhuriyet, dünyanın en gelişmiş 10 ülkesinden biri oldu (abd, kanada, avustralya, i̇sviçre, arjantin, i̇ngiltere, fransa, i̇sveç ve belçika'nın ardından).

1938 münih antlaşmasının sonuçları ve sonraki işgal, ekonomi için yıkım oldu. ekonomisinin işgali ve alman ekonomik çıkarlarına zorla boyun eğmesinden sonra, gayrî resmi döviz kuru 1 ila 6-7 olmasına rağmen, krona resmî olarak 1.10 oranında sabitlendi ve almanlar hızla büyük miktarlarda çek ürünlerini satın almaya başladı.

stalin'in planlı karşılıklı bağımlılığa dayalı kalkınma politikasına uygun olarak, tüm sosyalist ülkelerin ekonomileri sovyetler birliği'ne sıkı sıkıya bağlıydı. çekoslovakya doğu blokunun en müreffeh ülkesiydi, ancak gelişmiş batı dünyasının geri kalanının gerisinde kalmaya devam etti. 1991'de komünist ekonomik birliğin parçalanmasıyla çek üreticileri, doğu'daki eski komünist ülkeler içinde kalan geleneksel pazarlarını kaybetti. günümüzde, bu miras hem bir varlık hem de bir sorumluluktur. çekya iyi eğitimli bir nüfusa ve gelişmiş bir altyapıya sahiptir.

1989-1995 
1989 yılındaki "kadife devrim", derin ve sürekli siyasi ve ekonomik reform için bir şans sundu. ekonomik iyileşme belirtileri, uluslararası para fonu'nun (imf) ocak 1991'i "büyük patlama"' olarak etiketlediği şok terapisinin ardından ortaya çıkmaya başladı. o zamandan beri, tutarlı serbestleşme ve akıllıca ekonomik yönetim, düşük işsizlik, ödemeler pozisyonunun pozitif dengesi, istikrarlı bir döviz kuru, ihracatın eski komünist ekonomik blok pazarlarından batı avrupa'ya kayması ve nispeten düşük dış borç gibi artılar tüm fiyat kontrollerinin %95 oranında kaldırılmasına yol açmıştır. enflasyon diğer bazı ülkelerden biraz daha yüksek olmuş – çoğunlukla %10 aralığında – ve hükûmet tutarlı düşük bütçe açıkları gerçekleştirmiştir.

i̇ki dönem yönetimininde öncelikleri sıkı maliye politikaları ve cumhuriyete gelen yatırımlar için iyi bir iklim yaratmak olmuştur. bir dizi para devalüasyonunu takiben, krona, abd doları karşısında istikrârlı kalmıştır. çek kronası, artık 1995'in sonlarında çoğu iş amaçlı olmak üzere tamamen dönüştürülebilir hale gelmişti.

ekonomiyi teşvik etmek ve yabancı ortakları çekmek için hükûmet, yatırımları yöneten yasal ve idari yapıyı yeniledi. sovyetler birliği'nin dağılmasıyla birlikte, ülke, bu noktaya kadar sscb'ye ihracatta son derece bağımlı olduğu için, ekonomik açıdan doğudan uzaklaşır ve batıya doğru yaklaşır şekilde radikal bir değişim yapmak zorunda kaldı. bu, var olan bankacılık ve telekomünikasyon tesislerinin yeniden yapılandırılmasını ve ticari yasaları ve uygulamaları batı standartlarına uyacak şekilde ayarlamayı gerektirdi. tek bir büyük ortağa olan güveni en aza indirgeyen art arda gelen çek hükûmetleri, özellikle güçlü komşularının, almanya'nın batı avrupa ortaklarının güçlü ekonomik etkisine karşı bir denge olarak abd yatırımını (diğerlerine göre) memnuniyetle karşıladı. doğrudan yabancı yatırım (dyy, fdi - foreign direct investment) düzensiz döngülerde olmasına rağmen, 1990 yılı ve mart 1998 arasında toplam dyy'de abd %12.9 pay ile, almanya ve hollanda'nın arkasından, çek ekonomisinde üçüncü büyük yabancı yatırımcı oldu. i̇stikrarlı bir yatırım ortamı oluşturma yönünde ilerleme ile, çek cumhuriyeti, uluslararası kredi kuruluşları tarafından yatırım yapılabilir kredi notu almış ilk eski komünist ülke olarak tanınmasını sağladı.

ülke gelişen bir tüketici odaklı üretim kesimine sahiptir ve kamu özelleştirme sistemi aracılığıyla devlete ait ağır endüstrileri özelleştirmiştir. yeni gelişen sistem altında her vatandaşa ılımlı bir fiyat ile devlete ait herhangi bir şirkette olası hisseleri temsil eden bir kupon kitabı satın alma fırsatı verildi. kupon sahipleri daha sonra kuponlarını yatırıma çevirebilir, seçilen şirketin sermaye tabanını artırabilir ve vatandaş hissedarlarının bir topluluğunu oluşturabilirdi. bu, vatandaşlara pay aktarımı yerine özel şirketlere toplumsal varlıkların satışından oluşan rus özelleştirmesinin karşıtıydı. bu politikanın etkisi dramatik olmuştur. komünizm altında, işletmelerin devlet mülkiyetinin %97 olduğu tahmin edildi. eski sahiplerine gayrimenkul iadesi yoluyla özelleştirme büyük ölçüde 1992 yılında tamamlandı. 1998 yılına gelindiğinde, işletmelerin %80'inden fazlası özel ellerdeydi. çeklerin gerçekleştirdiği program şimdi tamamlanmış; çek şirketleri, dünyanın en yüksek kişi başı hisse sahipliğindedir.

1995-2000 
ülkenin ekonomik dönüşümü tam olarak tamamlanmışlıktan uzaktır. 1997'deki siyasi ve mali krizler, çek cumhuriyeti'nin komünist sonrası devletlerin en istikrarlı ve müreffehlerinden biri olan imajını paramparça etti. kurumsal yeniden yapılandırmada gecikmeler ve iyi işleyen bir sermaye piyasasının geliştirilmemesi, çek ekonomik sıkıntılarında önemli roller oynamış ve bu da mayıs ayında bir para birimi kriziyle sonuçlanmıştır. çok daha öncesinde belirlenmiş olan para birimi, yatırımcılar korunalarını hükûmetin satın alabileceğinden daha hızlı sattığı için yüzen bir sisteme zorlanmıştır. bununla ilintili, gelişmekte olan ülkeler yoksun kalmış bir şekilde dünya çapında bir eğilim izlemiştir. yatırımcılar ayrıca çek cumhuriyeti'nin ekonomik dönüşümünün tamamlanmasından çok uzak olduğunu düşünüyorlardı. bir başka karmaşık etken, gsyi̇h'nın yaklaşık %8'ine ulaşan cari açıktı.

krize tepki olarak, hükûmet harcamalarını gsyi̇h'nın %2.5'ine düşüren iki kemer sıkma paketi daha sonra ilkbaharda ("paketler" olarak adlandırılır) duyuruldu. büyüme 1997'de %0.3, 1998'de %-2.3 ve 1999'da %-0.5'e düştü. hükûmet 1999 yılında bir yeniden yapılanma ajansı kurmuş ve şirketlerin yabancı şirketlere satışını teşvik etmek için yeniden canlandırma programı başlatmıştır. temel öncelikler, ab normları, yeniden yapılanmış işletmeler, özelleştirilmiş bankalar ve yardımcı programlar ile yasama yakınsamasını hızlandırmayı içeriyordu. artış gösteren dış satım ve buna bağlı ihracat yatırımlarıyla beslenen ekonominin 2000 yılına kadar iyileşmesi bekleniyordu.

2000-2005 
2000-2005 yılında büyüme, öncelikle almanya'ya ve ab'ye ihracatla ve yabancı ve yerli yatırımlarla güçlü bir şekilde desteklenmiştir. faiz oranlarındaki düşüş ve kredi kartları ve ipotek kullanılabilirliği arttıkça, yurt içindeki talep büyümeyi destekleyen bir diğer önemli etmen olmaktadır. gsyi̇h'nın yaklaşık %5'ini oluşturan cari açıklar, avrupa birliği'ndeki çek ürünlerine olan talep arttıkça azalmaya başlıyor. enflasyon kontrol altındadır. ab'ye son katılım yapısal reform için daha fazla ivme ve yön verir. ab'ye son katılım yapısal reform için daha fazla ivme ve yön verir. 2004 yılının başlarında hükûmet, kdv artışlarını es geçti ve kamu finansmanı boşluğunu 2006 yılına kadar gsyi̇h'nın %4'üne düşürmek amacıyla sosyal yardımlara olan uygunluğu sıkılaştırdı; ancak daha zor konulardan olan emeklilik ve sağlık reformları bir sonraki seçimlerin ertesini beklemek zorunda kalacaktır. ulusal devlet telekomünikasyon kuruluşu český telecom'un özelleştirilmesi 2005 yılında gerçekleşti. büyük işletmeler arasındaki yoğun yeniden yapılanma, finans sektöründe iyileştirmeler ve mevcut ab fonlarının etkin kullanımı çıkış büyümesini güçlendirmelidir.

2005-2010 
büyüme ab üyeliğinin ilk yıllarında devam etti. 2007-2010 mali krizinde çoğunlukla 1990'ların sonunda daha küçük bir kriz sırasında ders alındığı için istikrarlı bankacılık sektörü nedeniyle kredi konusundaki riskler öğrenilmiş ve çok daha temkinli hale gelmişti ve bu yüzden çek cumhuriyeti çok etkilenmemişti. dahası, diğer birçok komünist sonrası ülkenin aksine, hane halkı borcunun ezici çoğunluğu – %99'dan fazla – yerel çek para birimi cinsindendir. bu yüzden ülke, abd doları cinsinden daralmış para arzından etkilenmedi. gsyi̇h'nın bir kısmını oluşturan çek kamu borcu, orta ve doğu avrupa'daki en düşük borçlardan biridir.

bununla birlikte, büyük bir ihracatçı olması kaynaklı, ekonomi, almanya ve diğer ticaret ortaklarındaki talep azalmasına karşı hâlen hassastır. 2009 yılının ortasında, 2009 yılı gsyi̇h'sının yıllık düşüşü, nispeten mütevazı bir düşüş olan yaklaşık %3 veya %4.3 olarak tahmin edilmişti. ekonomik krizin etkisi, 2009 yılı sonunda geçici olarak zayıflayan ve ihracatçıların hayatını basitleştiren ulusal para biriminin varlığı ile sınırlı halde olabilir.

2010-2015 
2007-2010 mali krizinden çek cumhuriyeti gsyi̇h'da durgunlaşma (stagnation) veya azalışla çıkmıştır. petr nečas'ın sağcı hükûmetinin mali açıdan muhafazakâr politikasını eleştiren bazı yorumcular ve ekonomistler, özellikle eski maliye bakanı miroslav kalousek'i eleştiriyordu. miroslav kalousek, 2008 yılında mirek topolánek'in merkez sağ hükûmetinde maliye bakanı olarak yaptığı röportajda "çek cumhuriyeti mali krizden muzdarip olmayacak" demiştir. eylül 2008'de miroslav kalousek, 2009'da %5 gsyi̇h artışı ile devlet bütçesini oluşturdu. 2009 ve 2010 yılında, çek cumhuriyeti güçlü bir ekonomik kriz yaşamış ve gsyi̇h %4,5 oranında azalmıştır. 2009'dan 2012'ye kadar çek cumhuriyeti, bağımsız çek cumhuriyeti tarihinde en yüksek devlet bütçe açıkları yaşamıştı. 2008'den 2012'ye kadar çek cumhuriyeti'deki kamu borcu %18,9 oranında arttı. endüstriyel çıktıların azalışı en çok inşaat işkesiminde (2009'da -25%, 2013'te -15,5%) idi. 2009 4.ç'den 2013 1.ç'ine kadar gsyi̇h %7,8 oranında azaldı.

2012 yılında çek hükûmeti kdv oranlarını arttırdı. temel kdv oranı 2012 yılında %20'den 2013'te %21'e yükseldi ve indirgenmiş kdv oranları 2013'te %14'ten %15'e yükseldi. küçük işletmelerin satışları, artan kdv oranları sonucu 2012'den 2013'e kadar %21 oranında azaldı. patria.cz 2013 yılında satışlarda durgunluk ve hafif artış olacağını tahmin ediyordu. bir diğer sorun ise dış ticaretti. çek cumhuriyeti bir ihracat ekonomisi olarak kabul edilir (çek cumhuriyeti güçlü makine ve otomotiv sanayisine sahiptir), ancak 2013 yılında dış ticaret hızla azalmış ve bu da diğer birçok soruna ve devlet bütçe açığının artmasına neden olmuştur. 2013 yılında, merkez bankası olan çek ulusal bankası, tartışmalı parasal adımlar attı. cnb, 2013 yılının kasım ayında enflasyonun %0.2'den 2014 1.ç'te %1.3'e yükseldiği zaman dış satımı ve istihdamı arttırmak için çek korunasının (czk) değerini kasten düşürmüştür.

2015 yılında çek cumhuriyeti ekonomisi %4,2 oranında büyümüş ve avrupa birliği'ndeki en hızlı büyüyen ekonomi olmuştur. 29 mayıs 2015 tarihinde, çek ekonomisinin büyüme rakamının %3,9'dan %4,2'e yükseldiği hesaplanarak açıklandı.

2015–günümüz 
ağustos 2015'te çek gsyi̇h büyümesi %4.4 idi ve çek ekonomisi avrupa'da en yüksek büyüme oranına sahipti.

9 kasım 2015'te çekya'daki işsizlik %5.9 ile, şubat 2009'dan bu yana en düşük oranda gerçekleşti. eylül 2016'da işsizlik %4.0 idi. 2016 yılında, 1995 yılından bu yana ilk kez, çek cumhuriyeti'nin 61 milyar czk bütçe fazlası vardı.

yaz 2017 ile biten yıl içinde, çek gsyi̇h %4.7, avrupa'da üçüncü en hızlı idi ve işsizlik, avrupa veya ulusal sözleşmelerde avrupa'daki en düşük oran olan %3 veya %4 idi.

289 milyar czk değerinde temettü 2016 yılında çek şirketlerinin yabancı sahiplerine ödenmiştir.

avrupa birliği 

2004 yılında avrupa birliği'ne katılımından bu yana, çek cumhuriyeti avrupa birliği'nin ekonomik ve parasal birliğini kabul etmiştir ve bunun sürerliği gelecekte euro para biriminin benimsenmesine bağlıdır.

çek cumhuriyeti ayrıca avrupa yapısal ve yatırım fonlarından 2014-2020 arasında €24.2 milyar alacaktır, bununla birlikte, bu toplam, çekya'dan, fonların telafi edilmesini amaçlayan diğer ab üyelerine ait yabancı sermayeli şirketlerin kârlarının sermaye çıkışından daha ağır basmamaktadır.

kamu politikası 

2016'dan beri çek cumhuriyeti, oecd üyeleri içinde en düşük ikinci yoksulluk oranına (yalnızca danimarka'nın gerisinde) sahipti. çek sağlık sistemi, 2016 euro sağlık tüketicileri endeksinde 13. sırada yer almaktadır.

enerji 

elektriğin çoğu, kömür (%51,4, 2015) ve nükleer (%32, 2015) enerji santralleri tarafından üretilmektedir; yenilenebilir enerji santrallinin üretimdeki oranı %11,2'dir (2015). çek cumhuriyeti uzun vadeli bir elektrik ihracatçısıdır. çekya'da kullanılan petrolün %97-98'i dış alımla karşılanmaktadır.

hükûmetin 2015 enerji politikası nükleer enerjiyi ana enerji kaynağı olarak belirlemiştir ve payının 2040 yılına kadar %46 ila %58 arasına yükseleceği öngörülmektedir. kömürle elde edilen enerjinin %21'e düşmesi planlanırken, yenilenebilir enerji kaynakları %25'e ve gaz arzı %5 ila 15'e yükselecek.

i̇statistiksel göstergeler

ana göstergelerin gelişimi 
aşağıdaki çizelge 1980-2017 arası temel ekonomik göstergeleri göstermektedir. %2'nin altındaki enflasyon yeşil renktedir.

arka plan 
cia world factbook 2017'den
'gsyi̇h (s.):'  353,9 milyar dolar (2016)
gsyi̇h (nom.):'  195.3 milyar dolar (2016)
gsyi̇h büyümesi:' % 2.6 (2016)
kişi başına düşen gsyi̇h (sf.):'  33.500 abd doları (2016)
'''kişi başına düşen gsyi̇h (nom.):'  18.487 $ (2016)sektöre göre gsyi̇h:' 
tarım: %2.5
endüstri: %37,5
hizmetler: %60 (2016)enflasyon: %0.7 (2016)i̇şgücü: 5.427 milyon (2017)i̇şsizlik:' % 2,3 (eylül 2018)endüstriyel üretim büyüme oranı: %3.5 (2016)yüzde payı ile hanehalkı geliri veya tüketim: (2015)
 en düşük %10: %4.1
 en yüksek %10: %21.7

 'kamu borcu:' % 34,2 gsyi̇h (2018)

 ticaret ve finans i̇hracat: 136.1 milyar dolar
i̇hracat ürünleri: makine ve nakliye araçları, hammaddeler, yakıt, kimyasallar (2018)i̇thalat: 122.8 milyar dolar
i̇thalat ürünleri: makine ve ulaşım araçları, hammaddeler ve yakıtlar, kimyasallar (2018)cari hesap bakiyesi: 2.216 milyar dolar (2018)i̇hracat ortakları: almanya %32.4, slovakya %8.4, polonya %5.8, i̇ngiltere %5.2, fransa %5.2, i̇talya %4.3, avusturya %4.2 (2016)i̇thalat ortakları: almanya %30.6, polonya %9.6, çin %7.5, slovakya %6.3, hollanda %5.3, i̇talya %4.1 (2016)rezervler: 85.73 milyar $ (31 aralık 2016)doğrudan yabancı yatırım: 139.6 milyar dolar (31 aralık 2016)yurt dışındaki çek yatırımları: 43.09 milyar dolar (31 aralık 2016)dış borç: 138 milyar dolar (31 aralık 2016)halka açık i̇ştirakli payların değeri:' 44.5 milyar dolar (31 aralık 2016)

 bt ve telekomünikasyon 

 uluslararası sıralamalar 

 toplum ve yaşam kalitesi 

 genel ekonomi 

 ayrıca bakınız 
çekya'da turizm

 kaynakça 

 çek i̇statistik ofisi tarafından statistická ročenka české republiky (çek cumhuriyeti i̇statistik yıllığı). mevcut çalışma 1957'den beri yıllık olarak yayınlanmaktadır.  son yıllıklar çevrimiçi olarak okunabilir (çekçe ve i̇ngilizce olarak).
 çekoslovakya ilk istatistik yıllığını 1920 yılında yayınladı. tarihsel olarak kullanılan adlar: statistická příručka republiky  československé (çekoslovakya cumhuriyeti i̇statistik el kitabı), statistická ročenka protektorátu čechy a morava (bohemya ve moravya koruma genel müdürlüğü i̇statistik yıllığı) (alman işgali sırasında) ve statistická ročenka československé socialistické republiky (çekoslovak sosyalist cumhuriyeti i̇statistik yıllığı).
 avusturya-macaristan'daki çek toprakları ile ilgili istatistikler bohemya krallığı bölge i̇statistik bürosu (zemský statistický úřad království českého) tarafından toplandı. (çek krallığı i̇l i̇statistik ofisi) 1897'de kuruldu. 1909 ve 1913'te iki ayrıntılı kitap (çekçe ve almanca) yayınlandı.
 benacek, vladimir: ittifaklar ekonomisi ve bileşme (veya dağılma), çek ekonomi tarihinde gösterilen bir diğer geçiş yorumu (economics of alliances and (dis)integration, an alternative interpretation of transition illustrated on czech  economic history) (haziran 2002) - s. 25
 horvath, julius: 1997 çek para birimi krizi - en: dabrovski, marek: gelişmekte olan piyasalardaki döviz krizleri - new york:  springer, 2003 - s. 221-234
 oecd: ekonomik araştırmalar, çek cumhuriyeti, 1991-2018 (oecd ilibrary)
 zidek, libor: merkezi planlamadan pazara, çek ekonomisinin 1989-2004 arası dönüşümü (from central planning to the market, the transformation of the czech economy 1989-2004'') budapeşte: ceu press, 2017

dış bağlantılar 
 oecd economic survey  of the czech republic
 czech economic indicators çek ulusal bankası tarafından oluşturulan en son göstergeler.
 oecd's czech republic country web site
 
 current economic data
 
 maldonado, carlos gustavo: república checa, transición del socialismo de estado a la  economía de mercado - en: economía de posguerra, blog de historia económica global
 economy of the czech republic – annual trends
 world bank summary trade statistics czech republic

 
çek cumhuriyeti
çek cumhuriyeti