Sosyal Kredi Sistemi

sosyal kredi sistemi, (; pinyin: shèhuì xinnyong tǐxì) işletmelerin, bireylerin ve devlet kurumlarının güvenilirliğini izlemek ve değerlendirmek için çin hükûmeti tarafından geliştirilmekte olan bir kredi derecelendirme ve kara liste sistemidir. sistem öncelikle işletmelere odaklanmakta ve ulusal kalkınma ve reform komisyonu, çin halk bankası ve yüksek halk mahkemesi tarafından yürütülen bölgesel denemeler ve ulusal pilot programlar aracılığıyla uygulanmaktadır. kredi derecelendirme işlevinin standartlaştırılması ve toplumda güveni teşvik etmek ve gıda güvenliği ve mali dolandırıcılık gibi konuları düzenlemek amacıyla çeşitli kuruluşların mali ve sosyal davranışlarının değerlendirilmesi amaçlanmaktadır.destekçiler, sistemin sosyal davranışları düzenlemeye ve geleneksel değerleri teşvik etmeye yardımcı olduğunu savunurken, eleştirmenler ise sistemin sakinlerin ve kuruluşların yasal haklarını ihlal ettiğini ve kapsamlı hükûmet gözetimi için bir araç olarak kullanılabileceğini iddia etmektedir. tartışmalar ve endişelerin yanı sıra, sosyal kredi sistemi, çeviri hataları, sansasyon, çelişkili bilgiler ve kapsamlı analiz eksikliği nedeniyle medyada büyük miktarda yanlış raporlama ve yanlış anlamalara da yol açmıştır. bu yanlış anlamalara örnek olarak, çin vatandaşlarının sistem tarafından atanan sayısal bir puana göre ödüllendirildiği ve cezalandırıldığı, kararların yapay zeka tarafından alındığı ve çin vatandaşlarını sürekli olarak izlediği yönündeki yaygın yanlış varsayım verilebilir

gelişimi 
çin'deki sosyal kredi sistemi, finansal belgelerin genellikle eksik olduğu kırsal alanlarda finansal değerlendirmeyi kolaylaştırmak amacıyla bireylerin ve işletmelerin finansal ve kişisel davranışlarını değerlendirmek için kullanılan bir sistemdir. sistem ilk olarak 2007 yılında hükûmet organları tarafından önerilmiştir ve 1978'de ekonomik reformun uygulanmasından bu yana hızlı ekonomik ve sosyal değişimlerin bir sonucu olarak ortaya çıkan çin'deki güven, yetersiz piyasa denetimi ve gelir eşitsizliği sorunlarını ele almayı amaçlamaktadır. sistemin kökleri polislik ve iş yönetimi uygulamalarının yanı sıra ilk olarak 2001 ve 2002 yıllarında çin'de belirli yerlerde uygulanan ızgara tarzı sosyal yönetim stratejisine de dayanmaktadır. 2013 yılında çin yüksek halk mahkemesi, ulusal sosyal kredi sisteminin öncüsü olarak borçluların kara listesini oluşturmaya başladı ve 2015 yılında aralarında sesame credit ve tencent'in de bulunduğu sekiz şirkete sosyal kredi sistemlerinin denemelerini yürütmek üzere lisans verildi. bu pilot uygulamalar gönüllülük esasına dayanıyor ve iyi puan alan bireylere kredilere daha kolay erişim ve hizmetlerde indirim gibi avantajlar sunarken, düşük puan alanlar seyahat ve istihdam olanaklarında kısıtlamalarla karşılaşabiliyor. sosyal kredi sistemi, şeffaflık eksikliği ve kişisel verilerin kötüye kullanılması potansiyeli nedeniyle eleştirilere maruz kalmıştır.

genel politikalar 
çin'deki sosyal kredi sistemi, bireylerin ve işletmelerin davranışlarını kontrol etmek için tasarlanmış bir sistemdir. reformların kapsamlı bir şekilde derinleştirilmesi için merkezi lider grubu tarafından koordine edilmektedir ve 2020 yılına kadar tamamen uygulanması beklenmektedir. çin'de ticari güvenilirlik, hükûmet güvenilirliği, sosyal güvenilirlik ve yargı kamu güven sistemi de dahil olmak üzere birden fazla sosyal kredi sistemi bulunmaktadır. bu sistemler farklı değerlendirme veya derecelendirme sistemleri kullanmaktadır ve sayısal bir puan yerine belirli suçlara dayalı olarak kara listeye alma veya beyaz listeye almayı içerebilir. sosyal kredi sistemi bireyleri, işletmeleri ve kurumları ekonomik ve kişisel davranışlarına göre ödüllendirecek veya cezalandıracaktır. cezalar arasında denetim ve teftişlerin artırılması, istihdam olanaklarının azaltılması, seyahat yasakları, özel okullardan dışlanma, yavaş internet bağlantısı ve yüksek prestijli işlerden veya otellerden dışlanma yer alabilir. ödüller ise enerji faturalarında indirim, evrakların daha hızlı işlenmesi ve özel hizmetlere ya da etkinliklere erişimi içerebilir.

uygulama ve etkileri 
çin hükûmetinin sosyal kredi sistemi, vatandaşların ekonomik ve kişisel davranışlarına dayalı olarak ödül ve cezalarını yönetmeyi amaçlayan bir sistemdir. tam olarak uygulandığında, sosyal kredisi iyi ya da kötü olanlar için çeşitli sonuçlar doğuracaktır. sosyal kredisi iyi olanlar, diğer ödüllerin yanı sıra enerji faturalarında indirim, hastanelerde ayrıcalık ve bankalarda daha iyi faiz oranları alabilirler. sosyal kredisi zayıf olanlar ise uçuş yasakları, özel okullardan ve yüksek prestijli işlerden dışlanma, yavaş internet bağlantısı ve kamuya açık bir kara listeye dahil edilme ile karşı karşıya kalabilir. sistemin 2020 yılına kadar tam olarak uygulanması planlanıyordu, ancak kasım 2022'de sisteme ince ayar yapılması için bir yasa taslağı yayınlandı. sistem öncelikle işletmeleri düzenlemeye odaklanıyor ve 2020 itibarıyla yaptırım eylemlerinin %73,3'ünden fazlası işletmeleri hedef alıyor. i̇yi kredi puanına sahip şirketler daha düşük vergi oranları ve yatırım fırsatları gibi avantajlar elde edebilirken, kötü kredi puanına sahip olanlar daha yüksek vergi oranları ve yatırım kısıtlamalarıyla karşılaşabiliyor. sistem ayrıca devlet kurumlarını ve yerel yönetimleri düzenlemeyi, performanslarını değerlendirmeyi ve sözleşme temerrütleri ve borç gibi mali sorunları ele almayı amaçlamaktadır. sistem ayrıca gerçek zamanlı iş faaliyetlerini izlemek ve ihlaller için puanları hızla düşürmek için de kullanılabilir. ancak sistemin başarısı ve etkisi, uygulanmasına ve izleme için gerekli teknolojinin mevcudiyetine bağlı olacaktır.

kamuoyu görüşleri

onaylar 

 berlin özgür üniversitesi'nden profesör genia kostka ağustos 2018'de çin'in sosyal kredi sistemleri (scs) üzerine bir araştırma gerçekleştirdi. farklı kesimlerden 2.209 çin vatandaşının katıldığı araştırmada, katılımcılar arasında scs'lere yönelik yüksek düzeyde bir onay olduğu ortaya çıktı. daha varlıklı, daha iyi eğitimli, kentlerde ikamet eden ve daha yaşlı bireyler scs'ler için en güçlü onayı göstermiştir. kostka'nın araştırması, bu bireylerin scs'leri bir mahremiyet ihlali olarak değil, toplumda ve ekonomide dürüst davranışı teşvik etmenin bir yolu olarak gördüklerini ortaya koymuştur.
 ağustos 2019'da, çin uluslararası çalışmalar enstitüsü'nde yardımcı araştırmacı olan zhengjie fan, çin'in sosyal kredi sisteminde kullanılan kara liste gibi cezalandırma politikalarının yasaların sınırlarının ötesine geçmediğini iddia eden bir makale yayınladı. fan ayrıca sosyal kredi sistemi ile piyasa kredi sisteminin 2014 yılından bu yana karşılıklı fayda sağlayan bir etkileşim oluşturduğunu savundu. dünya bankası grubu'nun ülkeleri iş yapma kolaylığına göre sıraladığı doing business 2019 raporuna göre çin'in 78. sıradan 46. sıraya yükseldiğini belirten fan, bu gelişmeyi sosyal kredi sistemi'ne bağladı.

eleştiriler 
çin'in sosyal kredi sistemi, bireylerin ve şirketlerin haklarını ihlal etme ve totalitarizme yol açma potansiyeli nedeniyle eleştirilere maruz kaldı. i̇nsanları sosyal protokolleri ihlal ettikleri için değerlendiren ve cezalandıran sistem, halihazırda uçak bileti alımını engellemek, özel okullara ve istihdama erişimi kısıtlamak ve düşük puan alanların kredi kartı ve otel kullanımını sınırlamak için kullanıldı. mayıs 2020'de caixin, sistemin sorunlu iş davranışlarını caydırmada yetersiz kaldığını ve işletmeler lehine kolayca manipüle edilebileceğini bildirdi. pekin üniversitesi'nden profesör kui shen, sistemin bazı politikalarının "hukukun üstünlüğünü" ihlal ettiğini ve bölge sakinlerinin ve kuruluşların yasal haklarını ihlal ettiğini, itibar ve mahremiyet hakkı da dahil olmak üzere insan haklarına saygı gösterme ve koruma ilkesini potansiyel olarak ihlal ettiğini savundu. avustralya stratejik politika enstitüsü'nden samantha hoffman, sisteme tabi olanlar için "hiçbir gerçek koruma" olmadığını belirtti. george soros ve mike pence de sistemi eleştirmiş, soros sistemin çkp lideri xi jinping'e çin halkı üzerinde "tam kontrol" sağlayacağını iddia etmiş, pence ise sistemi hayatın her alanını kontrol eden "orwellvari bir sistem" olarak nitelendirmiştir. sistem ayrıca i̇nsan hakları i̇zleme örgütü tarafından "tüyler ürpertici" ve keyfi ihlallerle dolu olarak tanımlanmış ve araştırmacılar tarafından hükûmetin otoriter yönetimi otomatikleştirme planının potansiyel bir parçası olarak nitelendirilmiştir.

yanlış anlamalar 

 çin'in sosyal kredi sistemi (scs) ile ilgili önemli miktarda yanlış bilgi ve yanlış anlamalar mevcuttur. yale üniversitesi'nden jeremy daum'a göre bu yanlış anlamalar genellikle çeviri hatalarından ve kelime kullanımındaki farklılıklardan kaynaklanmaktadır. logic için yazan shazeda ahmed, yabancı medyanın scs'yi büyük ölçüde çarpıttığını ve yaygın yanlış anlamalar arasında gözetim verilerinin merkezi bir veri tabanına bağlı olduğu, insanların çevrimiçi ve çevrimdışı faaliyetlerine düşülebilecek gerçek değerler atandığı ve çin'deki her vatandaşın bilgisayar algoritması tarafından hesaplanan sayısal bir puana sahip olduğu inancının yer aldığını savunuyor. mit technology review, scs'nin batı'da oldukça tartışmalı olduğunu ve genellikle yapay zeka destekli bir gözetim rejimi olarak tasvir edildiğini belirtirken, birçok akademisyenin bunun yaptırımdan ziyade bir propaganda aracı olarak hareket ettiğini ve çin vatandaşlarının mahremiyet ve özgürlük konusunda farklı bir bakış açısına sahip olduğunu savunduğunu belirtmiştir. foreign policy, scs'nin yanlış algılanmasına katkıda bulunan, programın ölçeği ve çeşitliliği ile kapsamlı raporlamanın zorluğu gibi çeşitli faktörleri sıraladı. leiden üniversitesi'nden rogier creemers, scs'nin sosyal kontrol için tamamen birleşik ve entegre bir makineden ziyade, benzer bir temel mantığı paylaşan girişimlerin bir ekosistemi olarak düşünülmesinin daha doğru olduğunu tespit etmiştir. berggruen enstitüsü çin merkezi direktörü bing song, washington post'taki yazısında batı medyasının ve kurumlarının scs'nin ayrıntılarını ve işleyişini yanlış aktardığını ve medyanın yerel yönetimlerin kara listelerde hedef alınabileceği gerçeğini genellikle görmezden geldiğini savunmuştur. the diplomat, batılı gözlemcilerin scs'nin orwellvari bir gözetleme sistemi olduğu varsayımının sistemin gerçekliğini ve amacını abarttığını belirtmiştir. jamestown vakfı da scs'nin işlevi ve mekanizmasına ilişkin yaygın yanlış yorumlamalar olduğu ve esas olarak bir finansal risk değerlendirme aracı olarak kullanıldığı sonucuna varmıştır.

kaynakça 

bilgi toplumu
toplumda teknoloji
sosyal bilgi işleme
çin'de toplum
çin'de siyaset
sosyal etki
toplumsal sistemler
sosyal statü
kredi notu
veri
kitlesel gözetim
kb1 çince alfabesini kullanan kaynaklar (zh)