Katalin Karikó

katalin karikó (d. 17 ocak 1955, szolnok), macar biyokimyager ve bilim insanı. almanya merkezli biyoteknoloji şirketi olan biontech'te kıdemli başkan yardımcısı olan karikó, pfizer-biontech'in ortaklaşa geliştirdikleri covid-19 aşısının temel aldığı mrna teknolojisini geliştirmesi ile tanınmaktadır. covid-19'a karşı etkili mrna aşılarının geliştirilmesini sağlayan nükleozit baz modifikasyonlarına ilişkin keşfi nedeniyle drew weissman ile birlikte 2023 nobel fizyoloji veya tıp ödülü'ne layık görüldü.

i̇lk yılları ve eğitimi 
katalin karikó 1956 macaristan ayaklanması'ndan bir yıl önce 17 ocak 1955'te jász-nagykun-szolnok vilayetinin merkezi szolnok'ta doğdu. kasap bir baba ve ev hanımı bir annenin kızı olarak büyük macaristan ovası yakınlarındaki kisújszállás kasabasında büyüdü. küçük yaştan itibaren bilime ilgi duyan karikó, lisans eğitimine 23 yaşında szeged üniversitesi biyolojik araştırmalar merkezi'nde başladı ve burada doktorasını tamamladı. rna'ya olan ilgisini ilk kez szeged üniversitesi'nde geliştirdi ve akademik kadroya dahil edildi. ancak komünist macaristan'ın laboratuvarlarında kaynak yoktu ve 1985'te üniversite yönetimi tarafından görevden alındı. philadelphia'daki temple üniversitesi'nden davet aldıktan sonra eşi ve kızıyla birlikte aynı yıl macaristan'dan amerika birleşik devletleri'ne göç etti. komünist rejim altında macarların ülke dışına para çıkarması yasaklanmıştı, bu yüzden karikó ve kocası abd'ye gidebilmek için arabalarını 1200 dolara satmak zorunda kaldı ve parayı bulunmaması için iki yaşındaki kızlarının oyuncak ayısına sakladılar.

kariyeri 
kariyerine 1970'lerde başlayan katalin karikó, bir süredir yürüttüğü mesajcı rna çalışmalarına pensilvanya üniversitesi tıp fakültesi'nde devam etti. 1980'lerin sonunda, bilim insanları kanser gibi hastalıkların tedavisinin nasıl geliştirileceğini anlamanın anahtarı olarak görülen dna'ya odaklandı. ancak kariko'nun ana ilgi alanı, hücrelere proteinlerin nasıl yapılacağına dair talimatlar veren genetik kod olan rna idi. o dönemde mrna araştırmalarına duyulan ilgi azaldığı için hastalıklarla mücadele için bu yola başvurulması güvenilir kabul edilmiyordu. bu nedenle bilimsel çalışmalarına ödenek bulabilmek için yaptığı başvurular reddedildi. 1995'te pennsylvania üniversitesi'nde profesör unvanını almayı beklerken bunun yerine daha düşük bir pozisyona getirildi. bu sırada kariko'ya kanser teşhisi konuldu. 1997'de bir fotokopi makinesinin önünde yapılan tesadüfi bir toplantı, kariko'nun kariyerini hızlandırdı. hiv aşısı üzerinde çalışan immünolog drew weissman ile tanıştı. kariko ve weissman 2005 yılında beğeni toplayan bir girişim ile, sentetik rna'nın vücudun bağışıklık sistemi tarafından tanınmamasına izin verecek bir yol geliştirmek için işbirliği yapmaya karar verdiler. i̇kili, araştırmalarına devam etti ve rna'yı lipid nanopartiküllere yerleştirmeyi başardılar, bu kaplama çok hızlı bir şekilde parçalanmalarını önledi ve hücrelere girişlerini kolaylaştırdı. ertesi yıl karikó ve weissman, mrna ilaçları geliştirmek için bir şirket kurdu ve karikó ceo pozisyonuna getirildi. 2013'te, almanya'daki mainz üniversitesi kampüsünde bulunan ve o sırada bir web sitesi bile olmayan biontech'te işe başladı. ayrıca bu dönemde amerikan biyoteknoloji ve ilaç şirketi moderna'dan bir iş teklifi aldı

kariko'nun çalışmaları ve araştırmaları, biontech'in aşı antijenleri üreten bağışıklık hücreleri yaratma çabasına katkıda bulundu. karikó'nun klinik araştırmaları, mrna'dan gelen antiviral yanıtın, kanser aşılarına tümörlere karşı savunmada ekstra bir destek verdiğini ortaya çıkardı. 2019 yılında çin'in vuhan şehrinde ortaya çıkan ve tüm dünyaya yayılan covid-19 salgını sonrası koronavirüs aşısı bulma çabaları tıp camiası tarafından ilk sıraya konuldu ve bütün araştırma ve geliştirme çalışmaları bu alana yoğunlaştırıldı. 2020'de bu teknoloji, pfizer ve biontech tarafından ortaklaşa üretilen pfizer-biontech covid-19 aşısı'nda kullanıldı.

ödülleri 
moderna'nın kurucularından derek rossi, "bana nobel tıp ödülü'nü kim almalı diye sorsalar bu insanları katalin karikó ve drew weissman'ı en başa koyardım. bu temel keşifleri dünyaya katkıda bulunan tıbbi buluşlar arasına girecek" ifadelerini kullandı. 30 aralık 2020'de macaristan'da devlete ait ulusal yayın kuruluşu mtva tarafından koronavirüse karşı geliştirilen aşılardan birisine çok önemli katkılarından ve rna aşısı konusundaki çalışmalarından dolayı "yılın kişisi" seçildi. aralık 2020'de forbes dergisi tarafından "2020'nin en i̇lham verici göçmenleri" listesinde üçüncü sırada yer aldı.

karikó, uğur şahin ve eşi özlem türeci'nin de yer aldığı altı bilim insanı ile birlikte "teknik ve bilimsel araştırmalar" alanında 2021 asturias prensliği ödülü'ne layık görüldü. jüri, covid-19 aşıları'nın bulunmasına katkılarından, yeni bir teknoloji olan rna'nın geliştirilmesi hem de adenovirüsler bazlı aşıların üretilmesi ve diğer hastalıklara karşı kullanımları konusunda öncü ve yenilikçi rolleri dolayısıyla verildiğini açıkladı. karikó, özlem türeci ve uğur şahin almanya'nın en prestijli tıp ödülü olarak kabul edilen 2022 paul ehrlich ve ludwig darmstaedter ödülü'ne layık görüldü. paul ehrlich vakfı tarafından yapılan açıklamada, "üç ismin mesajcı rna (mrna) teknolojisinin geliştirilmesine yaptıkları katkılardan dolayı" ödüle değer görüldüğünü ve toplam 120 bin euro tutarındaki ödülün 14 mart 2022'de düzenlenecek törenle sahiplerine takdim edileceği belirtildi.

özel hayatı 
mühendis béla francia ile evli olan katalin karikó, 2008 ve 2012 yaz olimpiyatları'nda altın madalya sahibi kürekçi susan francia'nın da annesidir.

seçilmiş yayınları 
 *

kaynakça 

yaşayan insanlar
1955 doğumlular
macar bilim insanları
macar biyokimyagerler
pensilvanya üniversitesi öğretim üyeleri
kadın biyokimyagerler
temple üniversitesi öğretim üyeleri
macar mucitler
amerika birleşik devletleri'ndeki macar gurbetçiler
biontech
amerika birleşik devletleri'ndeki macar göçmenler
time 100
szeged üniversitesinde öğrenim görenler
nobel fizyoloji veya tıp ödülü sahipleri
macar nobel ödülü sahipleri
nobel ödülü sahibi kadınlar