Arap tarihi

arap tarihi, arap halkının tarihidir. araplar, semitik kökenli bir halktır. i̇slamiyet öncesi araplar tek bir çatı altında toplanamamıştır. i̇slam dini arabistan topraklarında doğdu. i̇slam dini doğduktan sonra araplar batıda i̇ber yarımadası'ndan doğuda orta asya’ya kadar ulaştılar. araplar, uzunca bir zaman osmanlı hakimiyeti altına girdi. daha sonraları avrupalılar tarafından sömürüldüler.

i̇slamiyet öncesi dönem 

i̇slamiyet öncesi arap tarihi tartışmalıdır. i̇slamiyet öncesi arap tarihine ayrıca "cahiliye dönemi"de denmektedir. araplar ilk defa suriye çölünde ortaya çıkmış bir halktır. i̇lk defa asur kaynaklarında arap ismi kullanılmıştır. arap isminin kökeni hala daha tartışmalıdır. proto-arapların, arap yarımadası’nın hicaz ve necid bölgesinden geldiği düşünülüyor. daha sonraları levant bölgesine yayıldılar. soy bilimcilerin çoğu, arapları 2 gruba ayırır: arab-ı baide ve arab-ı bakıye. baide ile kastedilen arap yarımadasında yaşamış ve i̇slamiyet öncesinde nesilleri tükenmiş olan arap kabilelerdir. bu kabilelerden bazıları ad, semud ve amalika'dır. i̇slamiyet öncesi dönemlerde arabistan’da siyasi birlik yoktu. aynı anda birçok devlet ve kabile vardı. i̇slamiyet öncesinde şehirliler ve bedeviler diye ayrılmaktaydı arabistan. mö 1200 yılında ilk arap krallığı olan sabaen krallığı kuruldu. qeadar krallığı m.ö. 800-300 yılları arasında varlık sürdürdü. ürdün topraklarında nebatiler, petra gibi bir harikayı inşa etti. arabistan’da aksum krallığı, sasani i̇mparatorluğu ve bizans i̇mparatorluğu'da faaliyet yürütse de arap yarımadası’nın içlerine kadar girmediler. daha doğrusu çoğu uygarlık arap yarımadası’nın çöl olmasından dolayı girmedi. araplar, mezopotamya, pers i̇mparatorluğu, roma i̇mparatorluğu ve habeşistan ile ticaret yapıyordu. arap paganizmi arap'lar arasında yaygındı.

orta çağ

i̇slamî kültürde muhammed’in hayatı 

muhammed 570 ya da 571 yılında mekke’de doğmuştur. muhammed kureyş kabilesinin haşimoğulları koluna mensuptu. muhammed babası abdullah’ı kaybetmişti. muhammed’i, ebû leheb’in câriyesi süveybe emzirmişti. hayatının ilk yıllarında süt annesi halime tarafından büyütüldü. daha sonraları muhammed’e annesi amine baktı. amine’nin ölümünün ardından 8 yaşına kadar muhammed’e dedesi abdülmuttalib baktı. abdülmuttalib öldükten sonra muhammed’i amcası ebu talip yetiştirdi. muhammed, ebu talip’den ticareti öğrendi. muhammed daha sonraları hatice ile evlendi. muhammed 40 yaşında iken i̇slam inancına göre nur dağının hira mağarasında allah tarafından cebrail aracılığı ile ilk vahiy 610 yılında geldi. i̇lk gelen vahiy alak suresi'nin ilk beş ayeti idi. muhammed, i̇slam dinini ilk başta gizli ardından açıktan yaymaya başladı. i̇lk müslümanlar mekke’de baskı görünce bir kısmı 615 yılında habeşistan’a göçtü. müslümanlara karşı baskılar devam edince 622 yılında müslümanlar medine’ye hicret etti. medine’de i̇slam devleti kuruldu. müslümanlar ile mekkeliler arasındaki ilk büyük savaş 624 yılında gerçekleşti. bedir savaşından önce mekkeliler, müslümanlara karşı olan baskıyı arttırmıştı. en sonunda bu baskı sonucunda müslümanlar, mekkelilere ait kervanların yolunu kesmeye başladı. bu olaylar neticesinde bedir savaşı gerçekleşti. i̇slami inanca göre müslümanların sayısı az olmasına rağmen mekkelilere karşı zafer kazandılar. 625 yılında mekkeliler intikam için yola çıktılar. bunun üzerine medine’de savunma savaşı mı yoksa saldırı savaşı mı yapılacağını tartışılmaya başlandı ve saldırı savaşı yapılması kararlaştırıldı. müslümanlar ile mekkeliler arasında uhud savaşı gerçekleşti. müslümanlar, mekkelileri yenmeye yakındılar hatta ganimet bile toplamaya başlanmışken tepede bulunan okçular muhammed’in sözlerine rağmen tepeden ayrılıp ganimet toplamaya başladı. bunu gören mekkeliler, müslümanları bozguna uğrattılar. 627 yılında mekkeliler, medine’ye saldırmak için yola çıktı. müslümanlar, medine’nin surları olmadığı için hendek kazdılar. bundan dolayı savaşın adı hendek savaşı oldu. hendek savaşında müslümanlar medine'yi savundular. 628 yılında mekkeliler ve müslümanlar arasında hudeybiye anlaşması imzalandı. bu anlaşmaya göre mekkeliler ve müslümanlar 10 yıl boyunca savaşmayacaktı. barış anlaşmasından sonra müslümanlar, hayber’e sefer düzenledi. 630 yılında mekkelilerin barışı bozmasının ardından. müslümanlar, mekke’ye girdiler. mekke’de, müslümanlar küçük bir direniş ile karşılaştı. 630 yılında mekke müslümanlar tarafından fethedildi. mekke’nin fethinin ardından taif ve hevazinliler, müslümanlara saldırdı. müslümanlar, hevazini fethetti. kaçan taif ve hevazinliler, taif’e sığındılar. müslümanlar, taif’ide feth etti. daha sonraları tebük seferi yapılmıştır. tebük seferinin ardından, müslümanlar çok güçlendi ve arap kabileleri i̇slama geçirildi. 632 yılında muhammed öldü.

4 halife dönemi (hulefâ-yi râşidîn) 

muhammed’in ölümünün ardından i̇slam dünyasını kimin yöneteceği bir sorun haline gelmişti. bazı müslümanlar muhammed’in bir varis bırakmadığını söylerken bazı müslümanlar da ali’nin, muhammed’in varisi olduğunu söylüyordu. i̇lk halife olarak ebû bekir seçildi. ebû bekir döneminde yalancı peygamberler sorunu ortaya çıkmış ve halledilmeye çalışılmış ve kur'an toplanmıştır. ebû bekir, dinden dönenlere karşı savaşmıştı. ebû bekir her ne kadar suriye’ye ordu göndermeye çalışsa da ömrü yetmedi. ebû bekir’in ardından başa ömer geçti ömer döneminde mezopotamya, i̇ran ve mısır fethedildi. ömer adaleti ile anılıyordu. ömer’in ardından yerine osman geçti. osman döneminde kur'an kitap haline getirildi. osman döneminde kafkaslar, afganistan ve kuzey afrika’da fetihler yapıldı. osman’ın ardından ali halife oldu. ali döneminde i̇slam fetihleri durdu çünkü muaviye halifelik iddiasında bulundu. bu durum i̇slam dünyasının bölünmesine yol açtı. ali’nin, hariciler tarafından suikasta uğraması ile "4 halife dönemi" bitti.

emeviler 

emeviler, kureyş kabilesinin ümeyeoğulları koluna mensuptu. emeviler’in ataları mekke’nin yönetiminde önemli bir konumdaydı i̇slamiyet öncesinde . i̇slamiyet ortaya çıktıktan sonra uzun süre boyunca i̇slam’a muhalif olmuşlardı. dört halife döneminde emeviler yüksek makamlara getirildi. muaviye, şam valisi idi. mevcut, halifelere muhalif olmuştu. hasan’ın, halifelik makamından vazgeçmesinin sonucunda muaviye halife oldu. muaviye döneme fetihler devam etti. muaviye’den sonra başa i. yezid geçti. yezid döneminde kerbela’da hüseyin ile ailesi fertleri öldürüldü. bunun üzerine ali’yi destekleyenler muhalefeti arttırdı. bu muhalefet mekke’ye kadar geldi. bunun üzerine yezid mekke’yi kuşattı. mekke kuşatması süresinde kâbe zarar gördü. kuşatma 2 ay sürdü ve yezid’din ölüm haber gelince bitti. haccâc döneminde isyanları bastırmış ve fetihlere önem vermişti. haccâc, emevi ekonomisini de toparlamıştı. ayrıca haccâc kur'an’daki noktalamaları ve harekeleri koydurmuştur. i. velid döneminde emeviler, anadolu, i̇ber yarımadası ve i̇ndus vadisi’ni ele geçirdi. i. velid döneminde dilencilik yasaklanmış ve fakirlere yardım etme amaçlı imarhaneler yapılmıştır. velid’den sonra yerine süleyman geçmiştir. süleyman döneminde i̇stanbul 2. kez kuşatılmış ve filistin’deki remle kenti kurulmuştu. süleyman’dan sonra yerine ömer b. abdülaziz geçmiştir. ömer b. abdülaziz döneminde dış ilişkiler düzelmişti. ülkede huzur dönemi yaşansa da diğer hanedan üyeleri tarafından liyakat döneminde ön plana çıktığından pekte sevilmemiş. ii. yezid dönemi ise isyanlarla geçmiştir. yezid’den sonra halife olan hişam devlette yeniden istikrarı sağladı. hişam, kafkaslar’da başarılı olsa da türkler, franklar ve bizans’a karşı yenilgiler almıştır. hişam, mevali politikasını uygulamıştır ve devletin sorunları için önlem almamıştır. ii. velid döneminde devlet hazinesi dolmuştur ama kendisine pek çok muhalif edinmiştir. ii. velid suikaste uğradıktan sonra yerine iii. velid geçer ve sadece 6 ay tahta kalır. son emevi halife’si ii. mervan dır. ii. mervan saltanatı sürecinde isyanları bastırmak ile uğraşmıştır ama sonunda abbasiler’e karşı aldığı bir yenilgi sonucunda ömrünün geri kalanını kaçarak geçirir. emevi hanedanlığı katledilir. sadece ailenin bir üyesi kurtulup endülüs’e kaçar. bu kıyımın yanında emevi ailesindeki ölmüş kişilerin mezarları tuvalet olarak kullanılır.

endülüs emevî 

kıyımdan kaçan emevi hanedanı üyesi, endülüs’te endülüs emevi devletini kurdu. endülüs emevi devleti mimari ve bilim gibi konularda gelişmişti. 11. yüzyılda emevi hanedanlığı yönetimi i̇spanya’da son buldu, araplar ise 15. yüzyılda i̇spanya tarafından i̇ber yarımadası'ndan atıldı.

abbâsîler 

abbasiler, muhammed’in amcası abbas’ın soyundan gelmektedir. emeviler döneminde bir muhalefet olarak başladılar. abbâsî propagandası ve yeraltı faaliyetlerinin merkezi kûfe olup bu faaliyetleri yürüten teşkilât 718 yılında kurulmuştu. abbasiler daha sonrasında isyan çıkartmaya başladı. abbasiler, emeviler’i devirdi ve abbasi hanedanlığını kurdu. ebu’l-abbas, abbasi hareketini bir devlete dönüştürmüş ve talas savaşı'nı yapmıştır. mansur döneminde isyanlar bastırılmış ve bizans’la sınır çatışmaları gerçekleşmiştir, mehdi döneminde hazine dolmuş ve isyanlar azalmıştı. hadi döneminde hariciler ve zındıklar ile savaştı. bizans ile savaşlarda sürdü. kardeşi harun er-reşîd döneminde abbasiler’in altın çağı başladı. harun er-reşîd isyanları bastırmış ve bizans üzerine seferler yapmıştır. harun er-reşîd’den sonra oğulları emîn ve me’mun arasında taht kavgası olmuştur. taht kavgasını me’mun kazanmıştır. me’mun döneminde orduya türkler de alınmıştı. türkler orduda daha sonraları güç kazanmıştı. devlet altın çağdan sonra büveyhi i̇stilasına uğradı. selçuklu devleti, abbasiler’i kurtardı. hülagu han’ın bağdat seferi ile birlikte abbasi devleti yıkıldı. 1517 yılına kadar memlükler’in altında özerk olarak varlığını sürdürdü.

fâtımîler 

hânedan, adını fâtıma’dan alır. kurucuları fâtıma ve ali yoluyla peygamber’in soyundan geldiklerini iddia ederler. bu iddianın doğruluğu eski ve yeni âlimler arasında tartışma konusu olmuştur. fatımiler, tunus’ta ortaya çıkmıştır. kuzey afrika, sicilya ve arabistan’ın bir kısmına hakim oldular. mekke’de, fatımiler adına hutbe okundu. şii mezhebine mensuplardı. abbasiler ile uzun bir süre çekişme içinde oldular. bir iç savaş sonucunda yıprandılar ve abbasiler’e bağlılıklarını bildirerek yıkıldılar.

orta çağ’da araplar 

araplar, orta çağ’da kuzey ve orta afrika, azerbaycan, i̇ran, mezopotamya, levant, arabistan, anadolu, orta asya i̇talya, balkanlar ve i̇ber yarımadasında var olmuştu. araplar, i̇slam dini ile gelişmişlerdi ve orta çağ araplar için bir altın çağ idi. ayrıca bilim, din, felsefe, askeri, ekonomik ve ticari gibi pek çok konuda geliştiler.

osmanlı dönemi 
osmanlı, yavuz sultan selim ile birlikte arap topraklarını kontrol altına almaya başladı. kanuni sultan süleyman döneminde libya, tunus ve cezayir osmanlı’nın oldu. arap kabileleri, osmanlı’ya biat etmiş, mekke emirliği özerk olarak varlığın sürdürmüş ve fas kısa süreliğine de olsa osmanlı vasalı olmuştur. 18. yüzyılda vahabizm hareketi ortaya çıktı. vahabizm hareketinden suud ailesi etkilenerek birkaç kez isyan etti. i̇lk suud devleti diriye emirliği'nin (1744-1818) kurucusu muhammed bin suud tarafından kurulmuştur. daha sonrasında ise nejid emirliği kuruldu ve osmanlı hanedanlığı tarafından yıkıldı. kavalalı mehmet ali paşa, ii. mahmud döneminde isyan ederek sudan ve anadolu’ya kadar gelerek mısır valisi olmuştur. 1805 yılında yarı bağımsız kavalalı hanedanlığı kuruldu. cezayir ve tunus, fransa mandasına girdi. libya, i̇talya sömürgesi oldu. mısır, i̇ngiliz mandasına girdi. 1. dünya savaşı sırasında osmanlı, i̇ngilizlere karşı savaştı. 1. dünya savaşı öncesinde artan türk milliyetçiliği ve i̇ngilizlerin kışkırtması ile birlikte araplar bağımsızlık hareketi başlattı. mekke emiri şerif hüseyin bu bağımsızlık hareketlerinde yer aldı. osmanlı, 1. dünya savaşını kaybedince orta doğu tarihi kökten değişti.

i. dünya savaşı sonrası 

i. dünya savaşından sonra orta doğu, i̇ngiltere ve fransa pay aldı. hicaz coğrafyasında hicaz krallığı kuruldu. abdülaziz bin suud 1926 yılında hicaz kralı daha sonrasında suudi arabistan kralı oldu. suud hanedanlığı hicaz bölgesi ve çevre devletlerden toprak aldı. suudi arabistan’da petrol bulununca ülke ekonomik olarak gelişmeye başladı. ii. dünya savaşı başlayınca sömürge konumundaki arap devletleri ister istemez savaşa katıldı. mihverler libya üzerinden mısır’ı almaya çalışsa da başarısız oldu. ii. dünya savaşından sonra çoğu arap devleti bağımsızlığını kazandı. libya’a muammer kaddafi monarşiyi kaldırarak yeşil sosyalizmi getirdi. 20. yüzyılda i̇srail ve filistin arasında toprak sorunu yaşanınca i̇srail ve arap devletleri arasında bir dizi savaş yaşandı. günümüzde hala daha i̇srail ve filistin sorunu sürmektedir. irak, i̇ran ve abd ile savaştı. günümüzde libya, suriye ve irak iç savaştadır.

ayrıca bakınız 

 râşidîn halifeliği
 emeviler
 endülüs emevî devleti
 abbâsîler
 fâtımîler
 osmanlı i̇mparatorluğu
 samiler

kaynakça 

arap tarihi
i̇slam öncesi arabistan