Batı İç Denizyolu

batı i̇ç deniz yolu (aynı zamanda kretase denizi, niobraran denizi, kuzey amerika i̇ç denizi ve batı i̇ç denizi olarak da adlandırılır) kuzey amerika kıtasını iki kara kütlesine bölen büyük bir iç denizdi. erken geç kretase'den (100 milyon yıl önce) en erken paleosen'e (66 milyon yıl önce) kadar var olan antik deniz, meksika körfezi'ni amerika birleşik devletleri ve kanada üzerinden arktik okyanusu'na bağladı. yarattığı iki kara kütlesi, batıda laramidia ve doğuda appalachia idi. en büyük durumunda, 760 metre derinliğe, 970 km genişliğe ve 3200 km uzunluğa sahipti.

kökeni ve jeoloji 

geç kretase zamanlarında, avrasya ve amerika kıtaları güney atlantik boyunca ayrılmıştı ve amerika'nın batı kıyısında yitim başlamış ve modern rocky dağları'nın büyümesinin erken aşaması olan laramide orojenezi ile sonuçlanmıştır. batı i̇ç denizyolu, büyüyen laramide/rocky sıradağlarının önünde kıtasal kabuğun aşağı doğru inmesi olarak görülebilir.

denizyolunun en erken aşaması, orta kretase döneminde arktik okyanusu'nun bir kolunun kuzey amerika'nın batısı üzerinden güneye ilerlemesiyle başladı; bu, adını organik açıdan zengin bir kaya oluşumu olan mowry shale'den alan mowry denizi'ni oluşturdu. güneyde, meksika körfezi başlangıçta tetis denizi'nin bir uzantısıydı. zamanla güneydeki set, geç kretase'de mowry denizi ile birleşerek "tam" deniz yolunu oluşturarak kara hayvanları ve bitkileri için izole ortamlar yarattı.

göreceli deniz seviyeleri, atasal kıtalararası yay boyunca geçici olarak su üstüne yükselen bir karakenarı olarak her seferinde ayrılmış, farklı kara popülasyonlarını yeniden birleştirerek, popülasyonları tekrar ayırmadan önce daha yeni türlerin geçici olarak karışmasına izin verdiğinden, birçok kez düştü.

en büyük boyutunda batı i̇ç deniz yolu, rockylerden doğuya appalachians'a kadar uzanıyordu, yaklaşık 1000 km genişlikteydi. en derin yeri yalnızca 800 veya 900 metre kadar bir sığ denizdi. doğudan ve batıdan iki büyük kıta akaçlama havzası, sularını seyrelterek ve alçak kıyıları boyunca değişen delta sistemlerini oluşturan aşınmış silt kaynakları getirerek buraya aktı. denizyolunun doğu kıyılarında çok az tortu vardı; ancak batı sınırı, sevier orojenik kuşağından doğuya doğru aşınmış kalın bir kırıntılı kamadan oluşuyordu. bu nedenle batı kıyısı, deniz seviyesindeki ve tortu arzındaki değişikliklere bağlı olarak oldukça değişkendi.

yaygın karbonat çökelleri, seaway'in bol miktarda kalkerli planktonik alglerle sıcak ve tropikal olduğunu gösteriyor. bu çökellerin kalıntıları kuzeybatı kansas'ta bulunur. öne çıkan bir örnek, çevreleyen arazi üzerinde 21 metre yükselen yüzlek vermiş bir tebeşir olan anıt kayalar'dır. ulusal doğal sembol yapı ve kansas'ın sekiz harikasından biri olarak belirlenmiştir. oakley, kansas'ın 40 km güneyinde yer alır. batı i̇ç deniz yolu'nun, su kütlesi taşımacılığı açısından dev bir halice benzer şekilde davrandığına inanılıyor. irmak girişleri, güneyden tetis sularını ve kuzeyden boreal sularını çekerken, kıyı jetleri olarak deniz yolundan çıktı. geç kretase döneminde, batı i̇ç denizyolu, dipteki suyun oksijenden yoksun olduğu ve su sütununun tabakalaştığı birçok anoksi döneminden geçti.

kretase'nin sonunda, devam eden laramide yükselmesi, kum yığınlarını (kumtaşı) ve çamurlu acı lagünleri (şeyl), bugün hala laramie formasyonu olarak görülen kalın silt ve kumtaşı dizilerini yükseltirken, aralarındaki alçak havzalar yavaş yavaş azaldı. batı i̇ç deniz yolu, dakotaları ikiye böldü ve güneye, meksika körfezi'ne doğru çekildi. bu küçülmüş ve gerileyen son aşamaya bazen pierre denizyolu denir.

erken paleosen boyunca, batı i̇ç deniz yolu'nun bazı kesimleri, günümüzün memphis bölgesini sular altında bırakarak hala mississippi kıyıları bölgelerini işgal ediyordu. bununla birlikte, daha sonraki ilerleme, denizyolundan sorumlu önceki olaydan ziyade senozoyik tejas sekansı ile ilişkilendirildi.

fauna 
batı i̇ç deniz yolu, çok sayıda deniz yaşamıyla dolu sığ bir denizdi. i̇ç denizyolu sakinleri, plesiosaurlar ve mosasaurlar gibi yırtıcı deniz sürüngenlerini içeriyordu. diğer deniz yaşamı arasında squalicorax, cretoxyrhina gibi köpek balıkları ve kabuklu deniz hayvanları yiyen dev ptychodus mortoni (10 metre uzunlukta olduğuna inanılıyor); ve pachyrhizodus, enchodus dahil gelişmiş kemikli balıklar ve herhangi bir modern kemikli balıktan daha büyük, devasa 5 metrelik xiphactinus . diğer deniz yaşamı, yumuşakçalar, amonitler, kalamar benzeri belemnitler gibi omurgasızları ve kretase'ye adını veren kireçli trombositleri, foraminiferleri ve radyolarları salgılayan kokolitoforları içeren planktonları içeriyordu.

batı i̇ç deniz yolu, suda yüzmek için kalın bacakları ve uçmak yerine denizde dümen tutmak için kullanılan küçük kanatları olan uçamayan hesperornis; ve dişlek gagası olan erken bir kuş olan sumru benzeri ichthyornis de dahil olmak üzere erken kuşlara ev sahipliği yapıyordu. ichthyornis, gökyüzünü nyctosaurus ve pteranodon gibi büyük teruzorlarla paylaştı. pteranodon fosilleri çok yaygındır; denizyolu'nun yalnızca güney kesimlerinde bulunmasına rağmen, muhtemelen yüzey ekosisteminin önemli bir katılımcısıydı.

i̇noceramidler (istiridye benzeri çift kabuklu yumuşakçalar), deniz yolunun oksijen açısından fakir dip çamurundaki hayata iyi adapte oldu. bunlar kiowa, greenhorn, niobrara, mancos ve pierre oluşumlarında bol miktarda fosil bıraktı. kabuklarda büyük çeşitlilik vardır ve birçok farklı tür tarihlendirilmiştir ve denizyolunun bu kaya oluşumlarındaki belirli yatakları kimliklendirmek için kullanılabilir. pek çok tür kolayca avucunuzun içine sığabilirken, inoceramus (haploscapha) grandis gibi bazı türlerin çapı bir metreden çok fazla olabilir. bütün balık sürüleri bazen dev platyceramus'un kabuğuna sığınırdı. cinsin kabuklarının, yüzeye dik olarak büyüyen prizmatik kalsitik kristallerden oluştuğu bilinmektedir ve fosiller genellikle inci parlaklığını korurlar.

ayrıca bakınız

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar

dış bağlantılar 

 güney dakota deniz sürüngenleri 
 paleo harita projesi 
 kretase paleocoğrafyası, güneybatı abd 

tarihsel okyanuslar
amerika birleşik devletleri jeolojisi
kuzey amerika jeolojisi
kanada jeolojisi