Türkiye'de liberalizm

türkiye'ye liberalizm osmanlı i̇mparatorluğu'nda tanzimat döneminde gelmiştir.

tarih 

30 mayıs 1876'da v. murad, amcası abdülaziz görevden alındıktan sonra sultan oldu. fransız kültüründen oldukça etkilenen ve liberal biriydi.  31 ağustos 1876'da zihinsel olarak hasta olduğu gerekçesiyle görevden alınana kadar 93 gün hüküm sürdü, ancak muhalifleri demokratik reformların uygulanmasını durdurmak için bu temelleri kullanmış olabilir. sonuç olarak, destekçilerinin aradığı anayasayı yerine getiremedi.

meşrutiyet dönemi 
meşrutiyet, osmanlı i̇mparatorluğu'nda kalkınma, ilerleme ve liberal değerleri teşvik ederek toplumlarını modernleştirmeye çalışan liberal aydınlar tarafından tanıtıldı.

tanzimat 
tam anlamıyla osmanlı i̇mparatorluğu'nun yeniden örgütlenmesi anlamına gelen tanzimât, 1839'da başlayan ve 1876'da birinci meşrutiyet ile sona eren bir reform dönemiydi. tanzimât'ın uygulanmasına yönelik sebepler bürokratik olmasına rağmen, dimitrios zambakos paşa, kabuli mehmed paşa, gizli toplum genç osmanlılar, ve osmanlı parlamentosu'nun kurucularından biri olan midhat paşa gibi liberal bakan ve entelektüeller tarafından da etki edildi. sivil özgürlükleri iyileştirmek için birçok değişiklik yapıldı, ancak birçok müslüman bu değişiklikleri i̇slam dünyası üzerinde yabancı etkisi olarak gördü. bu algı, devletin reformist çabalarını karmaşıklaştırdı. osmanlıcılık adı verilen bir politika, "müslüman ve gayrimüslim, türk ve yunan, ermeni ve yahudi, kürt ve arap" olmak üzere, osmanlı topraklarında yaşayan tüm farklı insanları birleştirmekti. politika resmen 1839 gülhane fermanı ile başladı ve hem müslüman hem de gayrimüslim osmanlılar için kanun önünde eşitlik ilan edildi.

tanzimât reformları  sultan ii. mahmud yönetiminde başladı. 3 kasım 1839'da sultan abdülmecid, gülhane veya tanzimât fermânı adlı bir hatt-i şerif çıkardı. bunu politikalarını yürürlüğe koyan birkaç tüzük izledi. fermanda sultan, "yeni kurumlar aracılığıyla osmanlı i̇mparatorluğu'nun illerine iyi bir idarenin faydalarını getirmek" istediğini söyledi. reformlar arasında kölelik ve köle ticaretinin kaldırılması; eşcinselliğin suç olmaktan çıkarılması ; siviller için yüksek öğrenim kurumu olan kamu hizmeti okulu'nun kurulması basın ve gazetecilik yönetmeliği; ve dini veya etnik bölünmelerden bağımsız olarak ortak bir osmanlı vatandaşlığı yaratan 1869 milliyet kanunu gibi reformlar vardı. ahmet reşat paşa gibi batılı eğitimli iktisatçılar ekonomik liberalizmi savundular.

genç osmanlılar 
genç osmanlılar, osmanlı i̇mparatorluğu'ndaki tanzimat reformlarından memnun olmayan ve imparatorluktaki otokrasiyi sona erdirmek isteyen bir grup osmanlı türk aydını tarafından 1865 yılında kurulan gizli bir toplumdu. genç osmanlılar, imparatorluğu koruyarak ve avrupa tipi anayasal hükûmeti kabul etme geleneği boyunca modernleşerek osmanlı toplumunu dönüştürmeye çalıştılar.   i̇slam idealizmini modern liberalizm ve parlamenter demokrasiyle birleştirmeye çalıştılar. onlar için avrupa parlamenter liberalizmi i̇slam'ın ilkelerine uygun olarak takip edilecek bir rol modeliydi. topluluğun oluşumunda etkili olan namık kemal, üçüncü fransız cumhuriyeti'nin anayasasına hayran kaldı ve genç osmanlıların siyasi ideallerini "ulusun egemenliği, güçler ayrılığı, yetkililerin sorumluluğu, kişisel özgürlük, eşitlik, düşünce özgürlüğü, basın özgürlüğü, örgütlenme özgürlüğü, mülkiyetten yararlanma, vatanın kutsallığı" olarak özetledi. genç osmanlılar, imparatorluğun çöküşünün temel nedenlerinden birinin, devletin ve halkın avrupa modernliğini taklit etmek için i̇slami prensiplerden vazgeçmesi olduğuna inandılar. halk ve devlet için en iyisinin modernite ve i̇slam'ın uyumu olduğuna inandılar. i̇mparatorluğun kurulduğu i̇slami temelleri korurken, bazı avrupalı hükûmet modellerini uygulayarak imparatorluğu canlandırmaya çalıştılar. bu toplumun önde gelen üyeleri arasında i̇brahim şinasi, namık kemal, ali suavi, ziya paşa ve agah efendi gibi yazarlar ve yayıncılar vardı.

1876'da ii. abdülhamid'in 1876 osmanlı anayasasını gönülsüzce ilan etmesi sonrası genç osmanlılar ilk belirgin isteklerini elde ettiler. kanun-i esasi, birinci meşrutiyet dönemini başlattı. abdülhamid'in 1878'de mutlak monarşiye dönüş lehine anayasayı ve parlamentoyu askıya alması sebebiyle bu dönem kısa ömürlü olmasına rağmen genç osmanlıların mirası ve etkisi imparatorluğun çöküşüne kadar devam etti. birkaç on yıl sonra, başka bir reform düşüncesine sahip osmanlı grubu, yani jön türkler, genç osmanlıların çabalarını tekrarladılar ve 1908'de jön türk devrimi'nin ve i̇kinci meşrutiyet'in başlamasını sağladılar.

hürriyet ve i̇tilaf fırkası 

 1911: diktatörlük eğilimlerine bir tepki olarak liberal hürriyet ve i̇tilaf fırkası kuruldu. 
 1913: parti kapatıldı.

osmanlı hürriyetperver avam fırkası / serbest cumhuriyet fırkası 
 1918: fethi okyar 1918'de osmanlı hürriyetperver avam fırkasını kurdu.
 1920: parti kapatıldı. 
 1930: hukuki muhalefet partisine izin vermek amacıyla atatürk, okyar'ı serbest cumhuriyet fırkasını kurmaya teşvik etti. 
 1930: parti, kemalist bürokrasinin sert politikalarına muhalif çok sayıda insanı kendine çekti. partinin kurucusu okyar, laik cumhuriyete karşı olan antireformcuların toparlanması için bir zemin oluşturduğu korkusuyla kendi partisini feshetti.

hürriyet partisi 
 1955: demokrat parti'nin liberal bir grubu hürriyet partisini kurdu. 
 1958: parti cumhuriyet halk partisi ile birleşti.

yeni türkiye partisi 
 1961: eski demokrat parti'nin ılımlıları partilerinin yasaklanmasından sonra yeni türkiye partisini kurdu.
 1973: i̇lk başarıdan sonra parti başarısız oldu ve feshedildi.

liberal demokrat parti 
 1994: 26 temmuz'da eski demokrat parti üyeleri ve ilk başkan besim tibuk tarafından liberal parti kuruldu.
 1996: liberal parti adını liberal demokrat parti olarak değiştirdi.
 2002: besim tibuk 25 kasım'da başkanlıktan istifa etti.
 2005: cem toker 20 temmuz'da parti başkanı seçildi.
 2017: cem toker 29 ocak'ta başkanlıktan istifa etti. yerine gültekin tırpancı seçildi.

liberal parti 
 2020: liberal parti için eski liberal demokrat parti üyeleri ve yöneticileri çalışma başlattı
 2021: kurucu üyeler toplanıp teşkilatlanma başladı
 2021: sene ortasında parti resmi olarak kurulup belgeler teslim edildi
 2021: sene sonuna doğru toplam 80 il/ilçe ve 1000'den fazla üye toplandı
 genel başkan: süleyman halid soysal

ayrıca bakınız 
 türkiye siyasi tarihi
 türkiye'de siyaset
 türkiye'deki siyasi partiler listesi

kaynakça 

türkiye'deki siyasi hareketler
ülkelere göre liberalizm