Büyük Suriye İsyanı

büyük suriye i̇syanı (arapça: الثورة السورية الكبرى), 1925 i̇syanı veya büyük suriye devrimi, 1925 ile 1927 yılları arasında suriye devleti ve büyük lübnan genelinde yaşanan genel bir ayaklanmadır. önde gelen isyancı güçler, sünni, dürzi, nusayri ve hristiyan grupların katıldığı güney suriye'deki cebel el-dürzi devleti savaşçılarından oluşuyordu. ortak amaç, i. dünya savaşı'nın ardından türk yönetiminden fransız yönetimine geçen yeni manda bölgelerindeki fransız egemenliğine son vermekti.

bu devrim, suriye ve lübnan mandası yönetimindeki fransız yetkililerin suriye'yi işgal altındaki çeşitli bölgelere ayırırken izledikleri baskıcı politikalara bir tepki olarak ortaya çıktı. yeni fransız yönetimi, baskın arap kültürüne karşı önyargılı ve ülkenin mevcut karakterini değiştirmeye niyetli olarak algılandı. buna ek olarak, fransız yetkililerin suriye'nin bağımsızlığı için bir takvim belirlemeyi reddetmesi de kızgınlığa neden oldu.

bu devrim, fransız sömürge güçlerinin 1920 başlarında kıyı bölgelerini işgal etmesiyle başlayan ve haziran 1927 sonlarına kadar devam eden suriye ayaklanmalarının bir uzantısıydı. fransız ordusu ve yerel iş birlikçiler askeri zafer elde etmeyi başarırken, suriye'nin yoğun direnişi işgalci yetkilileri, bölünmüş bölgelerin yeniden birleştirildiği bir ulusal suriye hükûmeti kurmaya mecbur bıraktı. ayrıca, fransızların 1946'da suriye'den nihai olarak ayrılmasına yönelik bir ön adım olarak parlamento seçimleri yapıldı.

birinci dünya savaşı sonrası arap bölgesi 

birinci dünya savaşı, suriye'nin yüzyıllardır parçası olduğu osmanlı devleti gibi, rus, avusturya-macaristan ve alman imparatorluklarının çökmesine ya da dağılmasına yol açtı. osmanlı i̇mparatorluğu'nun çöküşü, birleşik krallık ve fransa'yı manda olarak bilinen yeni bir sömürge kavramı yaratarak mirasını paylaşmaya teşvik etti.

ana fikir, birinci dünya savaşı'nın sonunda ortadan kalkan çökmüş devletlerin eski coğrafi mülklerinin milletler cemiyetinin gözetimi altına alınmasıydı; uygulamada bu, almanya'nın afrika'daki sömürgeleri ve osmanlı i̇mparatorluğu'nun türkiye tarafından tutulmayan bölgeleri için geçerliydi.

buna göre fransa, suriye ve lübnan'ı; birleşik krallık ise irak ve filistin mandası'nı devraldı ve bu ülkeler milletler cemiyetinin resmi mandasıyla, bu yeni ülkelere bağımsızlık ve egemenlik için yeterli siyasi bilince ve ekonomik kalkınmaya ulaşmalarını sağlamak için gerekli araçları temin etme göreviyle bu iki ülkenin doğrudan vesayeti altına girdiler. bu planların uygulanmasında, ekim 1915'te fransa ve birleşik krallık arasında, osmanlı i̇mparatorluğu'nun bölünmesi durumunda her iki ülkenin etki alanlarının belirlenmesi konusunda müzakereler yapıldı. konuyla ilgili gizli anlaşma, iki müzakerecinin, i̇ngiliz mark sykes ve fransız françois georges-picot'nun isimlerinden dolayı sykes-picot anlaşması olarak adlandırıldı.

bu arada sir henry mcmahon ile hicaz'daki mekke şerifi hüseyin bin ali arasında 1915'ten beri yazışmalar devam etmekteydi ve iki taraf arasında yapılan görüşmeler sonucunda britanya i̇mparatorluğu, arapların bağımsızlığının tanınması ve desteklenmesini içeren yazılı bir taahhüt sundu ve bu ilk söz karşılığında hüseyin bin ali, osmanlılara karşı arap i̇syanı çağrısı başlatmayı taahhüt etti.

büyük arap devrimi 

6 mayıs 1916'da cemal paşa'nın beyrut ve şam'da on dört suriyeli ileri geleni idam etmesi, hüseyin bin ali'nin osmanlı i̇mparatorluğu'na karşı arap i̇syanı'nı başlatması için katalizör oldu. devrimin amacı, şam sözleşmesi'nde ve sözleşme'ye dayanan mcmahon-hüseyin yazışmaları'nda belirtildiği üzere, osmanlı i̇mparatorluğu'nu ortadan kaldırmak ve i̇ngiltere'nin bağdat'tan başlayıp basra körfezi'nde sona eren bir coğrafi alan olan güney irak'taki çıkarlarına saygı göstererek şam sözleşmesi'nde suriye içinde sayılan adana hariç olmak üzere, arap yarımadası, necid ve hicaz başta olmak üzere büyük suriye'yi kapsayan bir arap devleti ya da arap devletleri birliği kurmaktı.

10 haziran 1916'da mekke'de arap i̇syanı başladı ve kasım 1916'da hüseyin bin ali kendisini "arapların kralı" ilan ederken, süper güçler onu sadece hicaz kralı olarak tanıdı. 1500 askeri ve bazı silahlı aşiret mensupları olan hüseyin bin ali'nin ordusunda silah yoktu ve i̇ngiltere ona cidde ve taif'in düşüşünü hızlandıran iki top sağladı.

ardından, 9 eylül 1917'de kudüs'ü işgal eden britanya ordusunun desteğiyle 1917'nin sonlarında devrimin ikinci aşamasının resmen başladığı akabe'ye gitti ve yıl bitmeden kudüs sancağı'nın tamamı i̇ngiliz yönetimi altına girdi.

bu arada hüseyin bin ali'nin ordusu giderek güçleniyordu, onlara kudüs'ten abdülkadir el-hüseyni liderliğindeki iki bin silahlı asker katıldı. çevre bölgelerden gelen aşiret üyelerinin çoğu devrime katıldı.

şerif ordusu, hüseyin bin ali ve oğlu faysal önderliğinde ve dolaylı olarak i̇ngiliz subay t. e. lawrence (arabistanlı lawrence) komutasında kuruldu. bu ordu suriye'ye yöneldi ve ma'an yakınlarında osmanlı kuvvetleriyle kesin bir savaşa tutuştu. savaş, yedinci ve i̇kinci osmanlı ordusunun neredeyse yok edilmesiyle sonuçlandı. 23 eylül 1918'de ma'an, 25 eylül'de amman ele geçirildi ve 26 eylül'den bir gün önce osmanlı valisi ve askerleri osmanlı suriyesi'nin sonunu ilan etmek üzere şam'dan ayrıldı.

şerif ordusu 30 eylül 1918'de şam'a girdi ve 8 ekim'de i̇ngiliz ordusu beyrut'a girdi ve general edmund allenby suriye'ye girerek şam'da şerif ordusu ile buluştu.

18 ekim'de osmanlılar trablusşam ve humus'u terk etti ve 26 ekim 1918'de i̇ngiliz ve şerif ordusu, türk komutan mustafa kemal paşa komutasındaki son osmanlı kuvvetleriyle karşılaşana kadar kuzeye yöneldi ve halep yakınlarında daha sonra "i̇ngiliz mezarı" olarak adlandırılan bölgede şiddetli bir savaş yaşandı. 30 ekim 1918'de mondros mütarekesi imzalandı, osmanlı kuvvetleri teslim oldu ve osmanlı i̇mparatorluğu levant, irak, hicaz, asir ve yemen'i terk etti.

suriye arap krallığı 

osmanlı yönetiminin sona ermesinin ardından prens faysal şam'da bir arap hükûmeti kurulduğunu ilan etti ve şam'daki eski osmanlı subayı ali rikabi'yi askeri vali olarak bu hükûmeti kurmak ve yönetmekle görevlendirdi.

eski lübnan dağı mutasarrıflığı'ndan üç bakan, beyrut'tan bir bakan, şam'dan bir bakan, halep'ten mustafa satı bey ve irak'tan bir savunma bakanı vardı. bu hükûmetin büyük suriye'yi temsil ettiğini ve sadece yerel bir suriye hükûmeti olmadığını ima etmeye çalışan prens faysal, tümgeneral şükrü el-eyyübi'yi beyrut askeri valisi, cemil el-medfayi'yi amman valisi, abdülhamid eş-şalaci'yi şam komutanı ve ali cevdet el-eyyübi'yi halep valisi olarak atadı.

prens faysal, güvenlik ve istikrarı tesis edebilecek ve ilan edilecek devlet varlığını koruyabilecek bir suriye ordusu kurmaya çalıştı. i̇ngilizlerden bu orduyu silahlandırmalarını istedi ancak i̇ngilizler bunu reddettiler. 1918 yılının sonlarında prens faysal, birinci dünya savaşı'nın ardından versay'da düzenlenen paris barış konferansı'na katılmaya davet edildi. sykes-picot anlaşması'nın değiştirilmesinde kendisinden habersiz işbirliği yapan fransız ve i̇ngiliz hükûmetlerine çağrıda bulundu. prens'e suriye'ye yönelik iyi niyetleri konusunda güvence verildi.

faysal konferansta sırasıyla hicaz, suriye ve irak'ta olmak üzere üç arap hükûmeti kurulmasını önerdi. ancak abd manda sistemini önerdi ve halkın siyasi isteklerini ölçmek üzere king-crane komisyonu adında bir referandum komitesi gönderdi; fransızlar ve i̇ngilizler de bunu gönülsüzce kabul ettiler.

prens faysal, king-crane komisyonu'nun ziyaretine hazırlık amacıyla 23 nisan 1919'da suriye'ye döndü ve avni abdülhadi'yi barış konferansı üyeliğine atadı. şam'daki arap kulübü salonu'nda muhammed fevzi el-azm başkanlığında büyük bir toplantı düzenlendi.

açılış konuşmasını yapan prens faysal, king-crane komisyonu'nun amacını ve niteliğini anlattı. king-crane komisyonu 42 gün boyunca 36 arap şehrini ziyaret etti ve hepsi de bağımsızlık ve birlik talep eden farklı köylerden gelen 1520 delegasyonu dinledi. 3 temmuz 1919'da suriye konferansı delegasyonu king-crane komisyonu ile bir araya geldi. heyet, büyük suriye'nin bağımsızlığı ve monarşinin kurulması yönündeki taleplerini bildirdi.

king-crane komisyonu çalışmalarını tamamladıktan sonra, tavsiyelerinde "levant, yabancı kontrolünü reddetmektedir ve araplar prens faysal'ın arap topraklarında parçalanmadan kral olması gerektiği konusunda hemfikir olduklarından, milletler cemiyetinin vesayeti altında manda sisteminin uygulanması önerilmektedir." ifadelerine yer verdi.

king-crane komisyonu raporunu 28 ağustos 1919 tarihinde o zamanlar hasta olan amerika birleşik devletleri başkanı woodrow wilson'a teslim etti. rapor, senatodaki üst düzey abd'li politikacıların muhalefeti nedeniyle wilson'ın tutumunu değiştirmesinin ardından, abd'nin 1833'ten bu yana izlediği, avrupa'nın işlerine karışmamayı ve avrupa'nın da abd'nin işlerine karışmamasını öngören izolasyonist politikayı ihlal ettiği gerekçesiyle göz ardı edildi.

baskı altında kalan prens faysal, başbakan georges clemenceau tarafından temsil edilen fransa ile faysal-clemenceau anlaşması olarak bilinen bir anlaşmayı kabul etti. anlaşmanın en önemli maddeleri:

 suriye için fransız mandası, ülke iç bağımsızlığını korurken, suriye'nin fransa ile dış ve mali ilişkiler konusunda işbirliği yapması ve suriye'nin yurtdışındaki büyükelçilerinin fransız büyükelçiliklerinde ikamet etmesi.
 lübnan'ın tam fransız vesayeti altında bağımsızlığının tanınması ve sınırların beyrut olmadan müttefikler tarafından belirlenmesi.
 havran ve golan dürzilerinin suriye devleti içinde bir federasyonda örgütlenmesi.

haziran 1919'un sonlarında prens faysal, levant'ın parlamentosu olarak kabul edilen ve 85 üyeden oluşan suriye ulusal kongresini topladı, ancak fransa bazı milletvekillerinin şam'a gelmesini engelledi. konferans 69 milletvekilinin ve en önde gelen üyelerin katılımıyla açıldı:

 şam'ı temsilen taceddin el-hasani ve fevzi el-azm
 harem bölgesini temsilen i̇brahim hananu
 halep'i temsilen sadullah el-cabiri, rıza er-rifai, mari paşa el-mallah ve dr. abdurrahman kayali
 deyrizor ve fırat vadisi bölgesini temsilen fadıl el-abud
 ma'arretü'n-nu'man'ı temsilen hikmet el-hiraki
 hama'yı temsilen abdülkadir kilani ve halid barazi
 kudüs'ü temsilen emin hüseyni ve arif el-dacani
 beyrut'u temsilen salim ali selam, arif en-nomani ve cemil beyhum
 trablusşam'ı temsilen reşid rıza ve tevfik el-bissar
 lübnan dağı'nı temsilen sayid taliya ve i̇brahim hatib

suriye ulusal kongresinin başkanlığına haşim el-etâsî, başkan yardımcılıklarına ise mari paşa el-mallah ve yusuf el-hekim seçildi. suriye ulusal kongresi, faysal-clemenceau anlaşması'nı reddetmeye, suriye'nin birliğini ve bağımsızlığını talep etmeye, abd ve i̇ngiltere'nin mandasını kabul etmeye ve fransız mandasını reddetmeye, ancak manda kavramının sadece teknik yardımla sınırlı olmasına karar verdi.

faysal ile fransız general henri gouraud arasındaki ilişki, faysal'ın fransızlarla yaptığı anlaşmadan geri adım atması ve halka yönelik davranmasının ardından gerildi. suriye hükûmeti orduyu düzenlemek için 30.000 askeri üniforma talep etti. öte yandan fransa'da clemenceau hükûmeti düştü ve yerine alexandre millerand'ın aşırı sağcı hükûmeti geldi. daha sonra fransa anlaşmaya itiraz etti ve kasım 1919 ortalarında birleşik krallık silahlı kuvvetleri bir yıllık varlığının ardından suriye'den çekilmeye başladı.

8 mart 1920'de şam'da haşim el-etasi'nin önderliğinde, prens faysal ve hükûmet üyelerinin katılımıyla suriye ulusal kongresi toplandı. kongre 120 üyenin katılımıyla iki gün sürdü ve aşağıdaki kararları alındı:

 suriye'nin doğal sınırları olan bir ülke olarak bağımsızlığının sağlanması.
 ekselansları prens faysal bin el-hüseyin oybirliğiyle ülkenin anayasal hükümdarı seçilmesi.
 devletin siyasi sistemi sivil, parlamenter ve kraliyet sistemi olarak belirlenmesi.
 ali rıza er-rikabi'nin başkomutan, yusuf el-azma'nın da suriye savunma bakanı olarak atandığı bir sivil mülkiyet hükûmetinin kurulması. tüm devlet kurumlarında, sivil ve askeri resmi dairelerde ve okullarda resmi dilin türkçe yerine arapça olması. osmanlı lirasının mısır lirası ve daha sonra suriye lirası ile değiştirilmesi.
 filistin'i yahudiler için ulusal bir yurt haline getirmeyi amaçlayan siyonist balfour deklarasyonu'nun reddedilmesi.
 araplar üzerindeki i̇ngiliz ve fransız vesayetinin reddedilmesi.

i̇tilaf devletleri yeni devleti tanımayı reddettiler ve nisan 1920'de i̇talya'daki san remo konferansı'nda ülkeyi fransız suriye ve lübnan mandası'na, mavera-i ürdün emirliği'ne ve i̇ngiliz filistin mandası'na tabi olacağı dört bölgeye ayırmaya karar verdiler. her ne kadar lübnan ve suriye kıyıları ile filistin, birinci dünya savaşı'nın sonundan beri i̇tilaf orduları orada bulunduğu için suriye arap krallığı'nın askeri yönetimi altında olmasa da.

hükûmet ve suriye ulusal kongresi san remo konferansı'nın kararlarını reddetti ve 13-21 mayıs 1920 tarihleri arasında bu kararını i̇tilaf devletleri'ne bildirdi. suriye'de türk kurtuluş savaşı'nda mustafa kemal paşa'yla ya da rusya'daki bolşevik devrimi'yle ittifak sesleri yükseliyor ve toplantılar yapılıyordu.

ancak bu görüşmelerden bir sonuç çıkmadı çünkü mustafa kemal paşa, suriyelileri fransızlarla yaptığı görüşmelerin şartlarını iyileştirmek için kullanıyordu ve suriyelilere sırtını döndü. fransa ile 1921 yılında ankara antlaşması (franklin-bouillon anlaşması) olarak bilinen ve fransız işgal otoritesinin kuzey suriye topraklarından feragat etmesini ve fransız ordusunun çekilerek bu toprakları türkiye'ye teslim etmesini içeren bir anlaşma imzaladı.

fransız mandası altındaki suriye 
suriye arap krallığı'nın kuruluşunun ilan edilmesinin, hem suriye hem de lübnan içindeki gerilimleri yansıtan iç sonuçları oldu. maruni patriği elias peter hoayek ve lübnan dağı yönetim kurulunun lübnan'ın bağımsızlığına karşı çıkan açıklamalarına tepki olarak müslümanlar bikâ vadisi'ndeki hristiyan köylerine saldırdı.

5 temmuz 1920'de faysal, danışmanı nuri es-said'i beyrut'ta fransız general henri gouraud ile görüşmeye gönderdi. nuri es-said 14 temmuz 1920'de gouraud ültimatomu olarak bilinen bir belgeyle şam'a döndü ve faysal'a bunu kabul etmesi için dört gün süre verildi. ültimatom beş madde içeriyordu:

 fransız mandası'nın kabulü.
 paris'te basılan kağıt paranın suriye ve lübnan bankası tarafından kabulü.
 riyak, humus, halep ve hama'daki tren istasyonlarının fransızlar tarafından işletilmesinin onaylanması.
 suriye ordusunun dağıtılması ve zorla askere alma ve silahlandırma girişimlerinin durdurulması.
 fransa'ya karşı düşmanlık yapanların cezalandırılması.

kral faysal konuyu görüşmek üzere bakanlarını topladı ve birçoğu gouraud'nun şartlarını kabul ederek ültimatomu kabul etti. ancak savunma bakanı yusuf el-azma ültimatomun kabul edilmesine şiddetle karşı çıktı ve kral faysal'ı fransızların suriye ordusunu dağıtma tehdidine karşılık vermekten vazgeçirmek için her yolu denedi.

suriye hükûmetinin general gouraud'nun ültimatomunu kabul etmesi ve direniş fikrinden vazgeçmesi, suriye ordusunun terhis edilmesi ve askerlerin mecdel anjar köyünden çekilmesi suriye ulusal kongresinin kararına aykırı görüldü. halkın genel görüşü, ültimatomu kınayan yüksek sesli gösterilerle dile getirildi.

sınırda konuşlu suriye ordusu geri çekilip dağılırken, fransız silahlı kuvvetleri general gouraud'nun emriyle general goabiah komutasında 24 temmuz 1920'de şam'a doğru ilerlemeye başladı. general gouraud'ya bu durum sorulduğunda, faysal'ın ültimatom şartlarını onaylayan mektubunun kendisine son tarihten sonra ulaştığını söyledi.

tek bir seçenek vardı, o da ölene kadar direnmekti ve bu görüşe savunma bakanı yusuf el-azma öncülük etti ve ordunun geri kalanını bu kararı seçen ve şam'a doğru yürüyen istilacı fransız kuvvetlerine direnmeye giden yüzlerce gönüllüyle bir araya getirmeye çalıştı.

yusuf el-azma, suriye'nin askeri tarihinin prestijini ve saygınlığını korumak istiyor, suriye ordusunun savaştan uzak durduğunu ve başkentinin askeri işgalinin direniş olmadan gerçekleştiğini tarih kitaplarına kaydetmekten korkuyordu. ayrıca suriye halkına, ordularının ilk andan itibaren fransız işgaline karşı direniş bayrağını taşıdığını ve askeri işgale karşı direnişlerinde onlara yol gösterici olacaklarını bildirmek istiyordu.

general goabiah'ın kuvvetleri aşağıdakilerden oluşuyordu:

 bir piyade tugayı (415)
 cezayir tirailleur'un 2. alayı
 senegalli tirailleurs tugayı
 fas spahi alayı

fransız kuvvetleri çok sayıda uçak, tank ve makineli tüfekle desteklenen 9000 askerden oluşurken, suriye ordusunun asker sayısı çoğu gönüllü olan 3000 kişiyi geçmiyordu.

24 temmuz 1920'de fransız topçusunun suriye topçusuna üstün gelmeye başlaması, fransız tanklarının savunma güçlerinin ön cephesine doğru ilerlemeye başlaması ve ardından fransız senegalli askerlerin çoğunlukla gönüllülerden oluşan suriye ordusunun sol tarafına saldırmaya başlaması ve bazı hainlerin suriye ordusuna arkadan saldırarak birçok askeri öldürmesi ve silahlarını çalmasıyla meyselun muharebesi başladı. her şeye rağmen yusuf el-azma kayıtsız kalmadı ve kararlılığını sürdürdü.

yusuf el-azma, tanklar saldırdığında mayınların patlayacağı umuduyla, fransız ordusu tarafından kullanılan bir koridor olan alkarn vadisinin başlarına kara mayınları yerleştirmişti. ancak hainler mayınların tellerini çoktan kesmişlerdi ve operasyon sırasında bazıları yakalandı ama artık çok geçti. tanklar yaklaştığında yusuf el-azma kara mayınlarının patlatılması emrini verdi ama mayınlar patlamadı. onları inceledi ve çoğunun etkisiz hale getirildiğini gördü. sonra arkadan bir gürültü duydu ve döndüğünde, uçaklardan birinden düşen bir bombanın ardından birçok askerinin ve gönüllüsünün kaçtığını gördü. bunun üzerine tüfeğini kaptı ve 24 temmuz 1920 çarşamba günü öldürülene kadar düşmana ateş etti.

fransız mandası'nın suriye politikası 

fransa, suriye topraklarının tamamında kontrolü ele geçirdikten sonra suriye'yi birkaç bağımsız devlete ya da oluşuma bölme yoluna gitti:

 şam devleti (1920)
 halep devleti (1920)
 nusayri devleti (1920)
 büyük lübnan devleti (1920)
 cebel el-dürzi devleti (1921)
 i̇skenderun sancağı (1921)

kuzey suriye toprakları 20 ekim 1921 tarihli ankara antlaşması ile türkiye'ye verildi ve sömürgeci güç ile türkiye arasındaki sınırı belirledi.

general gouraud, ülkenin ulusal birliğini parçalamak ve fransız mandası'na karşı ulusal direnişi zayıflatmak için general hubert lyautey'in fas'ta izlediği politikaya başvurdu. bu, haklarını ve eşitliklerini savunma bahanesiyle ülkedeki uyumlu dini ve etnik azınlıkları ana akımdan izole etme ve kırsal kesim ile bedevileri kentlilere karşı kışkırtma politikasıdır.

devrimin sebepleri 

devrimin patlak vermesinin birçok nedeni vardı, bunlardan en önemlileri:

 suriyeliler, fransızların ülkelerini işgal etmesini reddettiler ve tam bağımsızlık istediler.
 suriye'nin birkaç küçük devlete bölünmesi (halep, dürziler, nusayriler, şam).
 fransızların suriye'de benimsediği politika sonucunda suriyeli tüccarların uğradığı büyük ekonomik zarar, fransızların suriye ve lübnan liralarını fransız frangına bağlayarak ekonomik açıdan hakimiyet kurması.
 fransız generallerin görev süreleri boyunca uyguladıkları askeri diktatörlük. ülkenin arap kültürüyle savaşmak ve onu fransız kültürüyle değiştirmeye çalışmak ve üst düzey görevlere fransızları atamak.
 suriye'de özgürlüklerin ortadan kaldırılması ve milliyetçi arayışlar, suriyelilerin hoşnutsuzluğuna yol açan mezhepçiliği kışkırttı. cebel el-dürzi devleti liderleri ile suriye'deki fransız yüksek komiseri arasındaki toplantı başarısızlıkla sonuçlandı ve dürzi liderler fransız general gabriel carbillet'nin politikasından duydukları hoşnutsuzluğu dile getirerek onun yerine başka bir valinin atanmasını talep ettiler. ancak yüksek komiser onlara hakaret etti ve pozisyonlarını korumaları halinde onları sert cezalarla tehdit etti. sonuç olarak sultan el-atraş bağımsızlık için bir devrimin gerekli olduğunu ilan etti.

dr. abdurrahman şahbandar'a göre, yukarıdaki nedenler devrimin uzak nedenleridir. asıl nedenler general carbillet'nin el-atraş ailesine karşı düşmanlığı ve onların nüfuzunu kırma girişimleri ve onlarla ilgilenen herkesi hapse atarak sultan al-atraş'ı devrim ilan etmeye sevk etmesidir.

devrimin talepleri 
devrimin en belirgin talepleri:

 suriye ülkesinin kıyısı ve içiyle birleşmesi ve tam bağımsız tek bir suriye arap devletinin tanınması
 ulusun mutlak egemenliği ilkesine dayalı bir temel yasa hazırlamak üzere suriye ulusal kongresini toplayan bir halk hükûmetinin kurulması
 i̇şgalci güçlerin suriye'den çekilmesi ve güvenliği sağlamak için ulusal bir ordunun kurulması
 fransız devrimi'nin ve insan haklarının özgürlük, eşitlik ve kardeşlik ilkelerini savunmak.

devrimin seyri ve olayları 

general gouraud tarafından cebel el-dürzi'ye gönderilen albay catro, dürzileri suriye ulusal hareketinden izole etmeye çalıştı ve 4 mart 1921'de dürzi kabileleriyle cebel el-dürzi'nin yerel bir vali ve seçilmiş bir temsilci konseyi ile şam devleti'nden bağımsız özel bir idari birim oluşturmasını öngören bir antlaşma imzaladı. dürzilerin fransız mandası'nı tanıması karşılığında, antlaşma sonucunda selim el-atraş cebel el-dürzi devleti'nin ilk yöneticisi olarak atandı.

cebel el-dürzi sakinleri yeni fransız yönetiminden rahatsızdı ve ilk çatışma temmuz 1922'de sultan el-atraş'a bir mektup götüren edhem hancar'ın tutuklanmasıyla yaşandı. fransızlar onu havran'da general gouraud'ya yapılan saldırıya karıştığı için tutuklamış, sultan el-atraş süveyda'daki fransız komutandan edhem hancar'ı kendisine teslim etmesini istemiş, o da hancar'ın şam'a doğru yola çıktığını söylemişti. bunun üzerine sultan el-atraş bir grup destekçisini tutukluya eşlik eden silahlı konvoya saldırmakla görevlendirdi, ancak fransızlar onu lübnan'a nakletmeyi başardı ve 30 mayıs 1923'te beyrut'ta idam etti.

fransızlar, sultan el-atraş'ın kendi güçlerine saldırmasına karşılık olarak ağustos 1922'nin sonlarında el-kureyya'daki evini yıktı, ardından sultan el-atraş bir yıl boyunca fransız güçlerine karşı gerilla savaşında dürzi isyancılara liderlik etti. fransa'nın isyancıları ezmek için büyük bir kuvvet getirmesi sultan el-atraş'ı 1922 yazının sonlarında mavera-i ürdün'e sığınmak zorunda bıraktı. i̇ngiliz baskısı altında sultan el-atraş ateşkesi kabul ettikten sonra nisan 1923'te fransızlara teslim oldu.

selim el-atraş 1924'te şam'da zehirlenerek öldü. fransızlar, dürzilerle yapılan anlaşmaya aykırı olarak yüzbaşı carbillet'yi cebel el-dürzi devleti'ne vali olarak atadı ve carbillet burada halka kötü davrandı, onları zorla çalıştırdı, zulme maruz bıraktı ve hapse gönderdi. ayrıca çiftçileri feodal beylerine, özellikle de el-atraş ailesine karşı kışkırtarak böl ve yönet politikasının uygulanması için çalıştı. bu durum süveyda halkının fransız yetkililerin uygulamalarına karşı kitlesel bir protestoya girişmesine yol açarak devrimin patlak vermesini hızlandırdı.

dürziler yüzbaşı carbillet'nin uygulamalarından bıktılar ve 6 haziran 1925'te beyrut'a bir heyet göndererek levant yüksek komiseri maurice sarrail'den cebel el-dürzi devleti halkına yönelik uygulamaları nedeniyle yüzbaşı carbillet yerine cebel el-dürzi'ye dürzi bir vali atamasını talep eden bir belge sundular. abdurrahman şahbandar'ın anılarına göre bu uygulamalardan bazıları şunlardır:

 yüzbaşı carpier ve çevresinin isteklerini yerine getirmek üzere insanları dövdü ve aşağılamak için birkaç jandarma tahsis etti.
 hamid karkut (thebeen köyünden) beş ay boyunca sebepsiz yere veya yargılanmadan gözaltında tutuldu; sabah akşam hakarete uğradı ve dövüldü.
 hüseyin kabul (kufr el-lehaf köyünden), general diocheil otoyoldan geçerken onu selamlamayı ihmal ettiği için derisi yırtılana kadar kırbaçlandı.
 vahba el-eşmuş süveyda'da tutuklandı ve evini kiralamayı reddettiği için ciddi şekilde dövüldü.
 general diocheil, adalet dairesi başkanı muhammed bey el-halebi'ye tabancasıyla birkaç el ateş etti ve işlediği suç nedeniyle cezalandırılmadı.
 hüseyin sıddık, yüzbaşı carbillet'i kabul etmediği için tutuklanıp 15 gün hapsedildi ve kendisini lüks bir şekilde ağırlamadığı için köye 25 altın lira para cezası verildi. bu ceza aynı nedenle arman köyüne de uygulandı.
 fahid bey el-atraş, bir casusun anlattığı basit bir hikayeye dayanılarak soruşturma yapılmadan tutuklandı ve ağır şekilde dövüldü.
 bir fransız garnizon subayının karısının kedisinin kaybolması nedeniyle süveyda halkına on altın lira para cezası verildi.

yüksek komiser sarrail, cebel el-dürzi devleti heyetini sınır dışı etti ve onlarla görüşmeyi reddederek beyrut'u derhal terk etmelerini ve ülkelerine dönmelerini aksi takdirde onları palmira'ya sürgün edeceğini bildirdi ve bu, sultan el-atraş'ın es-süveyda'da bir toplantı çağrısında bulunduğu suriye devrimi'nin patlak vermesinin doğrudan nedeni oldu. cebel el-dürzi devleti genelinde gösteriler düzenlendi.

halk partisi başkanı abdurrahman şahbandar başkanlığında şam'daki bazı siyasi liderlerle istişare etmek ve pozisyonları koordine etmek için temaslarda bulunuldu, ancak halk partisi, ilkelerini ve programını yasal yollarla gerçekleştirmeye çalıştığını ilan etmişti. bununla birlikte, bazı üyeleri cebel el-dürzi heyetiyle birlikte suriye'de devrimi ateşleme, fransızları suriye'den kovma ve bağımsızlık ve birliği sağlama konusunda işbirliği yapma sözü verdi.

o dönemde abdurrahman şahbandar için suriye'nin devrimin sancılarını çektiği ve suriye halkının özgürlüğünü ve bağımsızlığını kazanacağı açıktı. suriye şehirlerinin liderleri ve ileri gelenleriyle iletişime geçerek onları fransız sömürgeciliğine karşı ayaklanmaya teşvik etti ve milli duygularını harekete geçirerek bağımsızlık için silahlı mücadele başlatmalarını istedi. şahbandar'ın amacı fransız kuvvetlerini coğrafi olarak dağıtarak güçlerini zayıflatmak ve başkent şam ile cebel el-dürzi üzerindeki baskıyı hafifletmekti.

abdurrahman şahbandar bu hedefe ulaşmak için kuzey bölgesindeki lider i̇brahim hananu ile iletişim kurdu. kuzey bölgesindeki isyan operasyonlarının 15 nisan 1926'ya kadar sürdüğü 1920'den bu yana fransız sömürge güçlerine karşı ilk direnişçilerden biri olan bu dönemde gerçekleşen en önemli muharebelerden biri, devrimin o bölgedeki son muharebeleri olan tel ammar muharebesi'ydi.

şahbandar ayrıca şam'da lider muhammed el-ayyaş ile bir araya geldi ve devrimi doğu bölgesine yayma konusunda onunla anlaştı. muhammed el-ayyaş, deyrizor'daki fransız güçlerine saldırmak için devrimci gruplar oluşturmayı başardı ve isyancılar fransız güçlerine karşı saldırılar gerçekleştirmeyi başardılar. bunlardan biri deyrizor ile rakka arasındaki yol üzerinde bulunan ayn albu goma bölgesinde fransız subayların öldürülmesiydi.

operasyon sonucunda fransız uçakları şehrin köylerini bombaladı; bu, evlerin çocukların ve kadınların başlarına yıkıldığı, hayvanların öldürüldüğü, çiftliklerin ve ekinlerin yakıldığı, bazı sivillerin öldürüldüğü korkunç ve yıkıcı bir bombardımandı. pek çok kişi de bombardımanda isabet eden mermi ve şarapnel parçalarıyla yaralandı.

devrimciler halep'te yargılandı ve ağustos 1925'te beyrut'taki fransız yüksek komiseri maurice sarrail, ayyaş el-hac ailesinin tüm üyelerinin cebele şehrine sürgün edilmesini emreden 49s / 5 sayılı kararı yayınladı, mahmud el-ayyaş ve 12 arkadaşı ölüm cezasına çarptırıldı. i̇nfaz, 15 eylül 1925 tarihinde halep şehrinde kurşuna dizilerek gerçekleştirildi. muhammed el-ayyaş, arvad adasındaki tartus şehrinde 20 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

kısa bir süre sonra, ayyaş el-hac ailesi cebele'de yaşarken, fransız yetkililer ayyaş el-hac'ı şehir dışındaki bir kafede kahvesine zehir katarak öldürdü ve kamu güvenliği nedeniyle cenazesinin deyrizor'a naklini engelledi. el-hac, cebele'de sultan i̇brahim bin edhem camii mezarlığına defnedildi ve tüm suriye şehirlerinde bu şehit mücahidin ruhu için gıyabi cenaze namazı kılındı.

abdurrahman şahbandar, hama şehrinde devrimi gerçekleştirmeye hazırlanan komutan fevzi el-kavukçu ile temas halindeydi. ancak kavukçu, fransızlara olan yoğun sadakatiyle tanınıyordu. buna rağmen, ordularında yüksek bir rütbe ve diğer suriyelilerin nadiren sahip olduğu bir pozisyon (hama'daki ulusal ordu komutanlığı) aldı. ancak şahbandar'ın anılarına göre kavukçu, hama'nın ileri gelenlerinin ve âlimlerinin aşağılanmasından, ülkenin bölünmesinden, yüksek mevkilere uygunsuz atamalar yapılmasından, halktan alınan vergilerin artırılmasından ve suriye halkı arasında mezhep çatışmalarının körüklenmesinden rahatsızdı.

4 ekim 1925'te kavukçu, hama ve çevresinde bir devrim ilan etti. halk mahallelerinin ağır bombardımanı olmasaydı, neredeyse şehri ele geçirecekti. kabileleri fransızlara karşı kışkırtmak ve diğer bölgelerdeki isyancılar üzerindeki baskıyı hafifletmek için çöle gitti ve fransız birliklerine, garnizonlarına ve kışlalarına karşı önemli zaferler elde etti ve onlara ağır kayıplar verdirdi; hatta ulusal devrim konseyi ona guta bölgesinde devrimi yönetme görevi verdi ve geniş yetkiler tanıdı.

11 temmuz 1925'te fransız yüksek komiseri maurice sarrail, şam'daki temsilcisine gizli bir mektup göndererek cebel el-dürzi'nin bazı liderlerini taleplerini görüşmek bahanesiyle çağırmasını, onları tutuklamasını ve palmira ve haseke'ye sürgün etmesini istedi. bu plan uygulandı ve uklat el-katami, prens hamid el-atraş, abdulgaffar el-atraş ve nasib el-atraş palmira'ya; barcas el-homud, hüsni abbas, ali el-atraş, yusuf el-atraş ve ali übeyid ise haseke'ye sürgün edildi.

fransız politikaları ve uygulamalarının bir sonucu olarak sultan el-atraş, 21 temmuz 1925 tarihinde suriye halkını fransız mandasına karşı ayaklanmaya çağıran siyasi ve askeri bir bildiri yayınlayarak devrimi ilan etti.

el-atraş, fransız kuvvetlerine karşı askeri saldırılar başlattı ve süveyda'dan sonra dağdaki ikinci büyük şehir olan salhad'daki fransız komisyonunun evini yaktı. eylül 1925'in başlarında atraş, yüzbaşı norman komutasındaki el-kufr kasabasındaki bir fransız kuvvetine saldırdı ve askerlerin çoğunu öldürdü, isyancıların sayısı iki yüzü geçmezken askerlerin sayısı çok sayıda fransız subayı da dahil olmak üzere iki yüz altmışı aştı ve sultan el-atraş'ın kardeşi mustafa atraş da dahil olmak üzere 40 isyancıyı öldürdü.

sarail, isyancı birlikleri yenmeye kararlıydı ve general michaud liderliğinde, en iyi ve en yeni tanklar ve askeri uçaklarla donatılmış 5000'den fazla asker de dahil olmak üzere isyancıları disipline etmek için kapsamlı bir kampanya emri verdi. ağustos 1925'in ilk günü, harekât i̇zra kasabasında isyancı güçlerle çatıştı; devrimcilerin sayısı yaklaşık üç bindi. i̇syancılar savaşta yenildiler, akşam olur olmaz isyancılar fransız kuvvetlerinin arkasına saldırdı, burada mühimmat ve erzak ele geçirildi ve birçok fransız askeri öldürüldü.

ertesi sabah süveyda'dan gelen 117 kişiye mecdel şems, necran, salim ve civardaki diğer köylerden gelen 400 isyancı katıldı. fransız kuvvetleriyle el-mezraa köyünde çatışmaya girdiler ve fransız kuvvetleri imha edildi. sadece yaklaşık 1200 asker şam'a giden trene binmek üzere i̇zra köyündeki demiryoluna kaçtı. sultan el-atraş'ın sağ kolu hamid el-barbur çatışmada öldürüldü.

20 ağustos 1925'te halk partisi, sultan el-atraş ile görüşmek ve şam'ın devrime katılmasını tartışmak üzere bir heyet gönderdi. heyette tevfik el-halebi, esad el-bekri ve zeki el-dürubi yer alıyordu. heyetin varlığı, fransız yetkililer adına isyancılarla bir barış anlaşması yapmak üzere müzakerelerde bulunan yüzbaşı reno'nun varlığıyla aynı zamana denk geldi ve halk partisi heyeti isyancıları anlaşmayı imzalamamaya ikna etmeyi başardı. ağustos 1925'in sonlarında, aralarında abdurrahman şahbandar'ın da bulunduğu halk partisi liderleri kufr el-lehaf köyünde sultan el-atraş ile bir araya gelerek şam'a üç eksenden saldırmak üzere beş yüz isyancıyı harekete geçirme konusunda anlaştılar, ancak el-atraş bu sayıyı harekete geçiremedi. general ghamlan'ın horan'daki demiryolu boyunca harekete geçirmeye başladığı askerî güçler, isyancı liderlerin şam'a saldırı planından vazgeçmelerine ve kendilerini fransa seferine adamalarına neden oldu.

i̇syancılar yeni fransız harekâtına karşı koymak için el-musayfirah köyüne doğru yürümeyi kabul ettiler. 17 eylül 1925'te burada bulunan fransız birliklerine bir gece saldırısı düzenlediler ve fransız uçaklarının müdahalesi yüzünden geri çekilmek zorunda kalmasalardı zafer onların olacaktı. fransızların kaybı 900'den fazla askerin yanı sıra çok sayıda teçhizat ve aracın imhası olurken, isyancılar 200'den az savaşçı kaybettiler. ardından isyancılar ve süveyda'ya doğru ilerleyen fransız kuvvetleri arasında çatışmalar yaşandı ve fransızlar şehri geçici olarak işgal ettikten sonra, devrimci komutanlığın cebel el-dürzi üzerindeki baskıyı hafifletmek için kapsamını kuzeye doğru genişletmeye karar vermesi üzerine geri çekilmek zorunda kaldılar.

4 ekim 1925'te fevzi el-kavukçu, ma'arretü'n-nu'man ve çevresindeki isyancıları ve mevali aşiretine mensup bedevileri yönetti. fransız uçaklarının müdahalesi ve şehrin liderlerinin tarafsızlık konusundaki kararlılıkları olmasaydı hama'yı ele geçirecekti. evlerinde devrimin sonucunu görmek için beklediler. eğer devrim başarılı olursa kurucuları olacaklar, başarısız olursa da sonuçlarından uzak kalacaklardı. bu, hama devriminin meyve vermediği anlamına gelmez, aksine fransız yüksek komiseri sarail'in talebi üzerine fransız güçlerinin hama kentindeki fransız garnizonunu desteklemek üzere suveyde kentinden çekilmesine yol açtı.

devrim şam'ın guta bölgesine yayıldı ve hasan el-harrat liderliğindeki isyancılar ile fransızlar arasında şiddetli çatışmalar yaşandı. i̇lk çarpışmalar el-malihah köyünde ya da isyancıların el-zour'un ilk muharebesi olarak adlandırdıkları ve birkaç fransız askerinin öldürüldüğü çarpışmalardı. 18 ekim 1925'te isyancılar nesib al-bekri liderliğinde şam'a girdiler, hasan el-harrat liderliğindeki eş-şağur ve bab es-selam isyancıları da onlara katıldı. i̇syancılar dört gün boyunca eş-şağur mahallesi ve el-meydan barikatlarındaki tüm askerleri ezdiler ve fransız askerleri aileleriyle birlikte şam kalesi'ne sığınmak zorunda kaldı.

sarail, birliklerine şam kalesi'nden toplarla şam'ı bombalamalarını emretti ve 600'den fazla ev yıkıldı, fransız askerleri de depoları ve dükkanları yağmaladılar. i̇syancılar general sarail'in bazuriye'deki azm sarayı'nı ziyaret etmek için şam'a geldiğini öğrendikten sonra onu kaçırmaya karar verdiler, bunun üzerine eş-şağur tarafından şehre girerek saraya vardılar ancak sarail hemen oradan ayrılmıştı. i̇syancılar fransız askerleriyle çatıştı ve çatışmanın şiddetinden dolayı sarayda yangın çıktı. guta isyancıları ile fransız kuvvetleri arasında çatışmalar devam etti, 17 kasım 1925'te i̇kinci ez-zour muharebesi, 19 kasım 1925'te yalda ve babbila muharebeleri, 17 aralık 1925'te hamura muharebesi ve 14 ve 15 mart 1926'da en-nabek muharebesi gerçekleşti.

ekim 1925'in sonlarında cebel el-dürzi isyancıları kuzey almekren'de toplandıktan sonra batıya doğru ilerleyerek alblan bölgesini ve ardından hasbaya kasabasını, liderleri isyancıların gelişini öğrendiğinde geri çekilmeyi tercih eden fransız garnizonundan herhangi bir direniş görmeden işgal ettiler. i̇syancılar daha sonra dürziler ile fransız garnizonu arasında kesin bir savaşın yaşandığını öğrendikten sonra raşaya kasabasına gittiler ve şiddetli çatışmalardan sonra kaleye girmeyi ve burayı işgal etmeyi başardılar.

devrim genişledikçe suriyeli isyancılar yıpranma aşamasına girmiş, cephane ve erzak sıkıntısı çekmiş, bu da fransız güçlerinin daha fazla destek birlikleri getirerek onları kuşatmasına ve sıkıştırmasına yardımcı olmuştu. el-atraş, fransızlara teslim olmayı reddetti ve gıyaben ölüm cezasına çarptırıldı. bir grup isyancıyla birlikte doğu ürdün emirliği'ndeki ezrak'a kaçmak zorunda kaldı, ancak i̇ngilizler uzun süre kalmalarına izin vermedi, bu yüzden suudi arabistan'ın kuzeyindeki vadi el-sarhan ve en-nabek'e, ardından ürdün'deki kerek'e kaçtılar.

sultan el-atraş ve yoldaşları, 1936 yılında fransa-suriye bağımsızlık antlaşması'nın imzalanmasının ardından fransa'nın tüm isyancılar için kapsamlı bir af çıkarması üzerine ülkelerine döndüler. 18 mayıs 1937'de el-atraş ve yoldaşları şam'da büyük kutlamalarla karşılandılar.

devrime katılan suriye şehirleri

cebel el-dürzi ve havran (sultan el-atraş) 
sultan el-atraş, önde gelen suriyeli milliyetçi bir lider ve suriye devrimi'nin (1925-27) başkomutanıydı. osmanlılara, fransızlara ve hatta diktatörlüğü sırasında suriye hükûmetine karşı savaştı. suriye ve dürzi tarihinin en etkili figürlerinden biriydi. cebel el-dürzi'nin ve genel olarak suriye'nin kaderini belirlemede önemli bir rol oynadı.

el-atraş, 1879'dan beri bölgeyi nominal olarak yöneten ünlü dürzi ailesiyle tanınan süveyda'nın güneyindeki bir köy olan el-kureyya'da doğdu, babası zukan 1910'da el-kufr yakınlarında osmanlılara karşı havran dürzi i̇syanı'na liderlik etti ve burada faruki sami paşa güçleriyle karşı karşıya geldi. yakalandı ve daha sonra 1911'de idam edildi. oğlu mansur el-atraş, mişel eflak, selahaddin el-bitar, münif razzaz ve genel olarak klasik baasçıların düşüşüne yol açan 1966 suriye darbesi'ne kadar baas partisinin suriye bölgesel kolunun aktif bir üyesiydi. torunu neyla el-atraş bir tiyatro yazarı ve esad rejimine karşı bir aktivisttir.

1925 yılında sultan el-atraş, cebel el-dürzi'de patlak veren ve tüm suriye'yi ve lübnan'ın bazı bölgelerini içine alacak şekilde yayılan bir isyana önderlik etti. bu isyan, tüm suriye'yi kapsadığı ve isyancılarla fransız güçleri arasında şiddetli çatışmalara sahne olduğu için fransız mandası'na karşı gerçekleştirilen en önemli devrimlerden biri olarak kabul edilmektedir.

sultan el-atraş liderliğindeki isyancı güçler suriye-lübnan komünist partisi (slkp) tarafından destekleniyordu. slkp, fransızca, arapça ve ermenice dillerinde yayın yaparak "büyük suriye devrimi"ni desteklediğini ve isyanın "uluslararası komünist hareket" ile koordineli olduğunu duyurdu.

23 ağustos 1925'te sultan el-atraş fransa'ya karşı resmen devrim ilan etti ve kısa süre içinde şam, humus ve hama'da çatışmalar patlak verdi. el-atraş, devrimin başında fransızlara karşı 21 temmuz 1925'teki el-kufr muharebesi, 2 ağustos 1925'teki el-mezra muharebesi ve salkhad, el-musifire ve süveyda muharebeleri başta olmak üzere birçok muharebe kazandı. dürziler son iki muharebede yenilgiye uğradılar. i̇syancıların fransa'ya karşı kazandığı zaferlerin ardından fransa, fas ve senegal'den suriye ve lübnan'a, isyancıların az sayıdaki malzemesine kıyasla modern silahlarla donatılmış binlerce asker gönderdi. bu durum sonuçları önemli ölçüde değiştirdi ve direniş 1927 baharına kadar sürmesine rağmen fransızların birçok şehri geri almasını sebep oldu. fransızlar sultan el-atraş'ı gıyaben idama mahkum etti. ancak el-atraş, isyancılarla birlikte trans ürdün'e kaçtı ve sonunda affedildi. 1937'de, bir yıl önce imzalanan fransa-suriye antlaşması'nın ardından suriye'ye döndü.

el-atraş, suriye'nin bağımsızlığına yol açan levant krizi'ne aktif olarak katıldı. 1948'de filistin'de birleşik bir arap kurtuluş ordusu kurulması çağrısında bulundu ve bunun için yüzlerce genç gönüllü oldu ve 1948 arap-i̇srail savaşı sırasında savaşa katılmak üzere gönderildi.

edib çiçekli döneminde hükûmet politikalarına muhalefeti nedeniyle sık sık taciz edilen el-atraş, aralık 1954'te ürdün'e gitmek üzere cebel el-dürzi'den ayrıldı ve edib çiçekli rejimi düştüğünde geri döndü. 1958'de mısır ve suriye birleşik arap cumhuriyeti'ni destekleyen el-atraş, 1961'deki ayrılma sürecine de kesin bir şekilde karşı çıktı. cebel el-dürzi'de sosyal hayata ve kalkınmaya yaptığı katkılarla da tanınmaktadır.

el-atraş, 26 mart 1982'de kalp krizi sebebiyle öldü, cenazesine bir milyondan fazla kişi katıldı ve suriye arap cumhuriyeti devlet başkanı hafız esad, büyük suriye i̇syanı'nın genel komutanı olarak el-atraş'ın yasını tutan bireysel bir mektup yayınladı.

şam (abdurrahman şahbandar) 

abdurrahman şahbandar, fransız mandası döneminde önde gelen bir suriyeli milliyetçi ve fransız otoritesiyle uzlaşmanın önde gelen bir muhalifiydi. arap milliyetçiliğine olan bağlılığı i̇ttihat ve terakki cemiyeti ve onun türkleştirme politikaları dönemine kadar uzanıyordu. birinci dünya savaşı sırasında arap i̇syanı'nı destekledi ve kısa bir süre emir faysal'ın dışişleri bakanlığını yürüttü.

fransa temmuz 1920'de suriye'yi işgal ettiğinde ülkeden kaçtı. şahbandar, 1921'de geri döndü ve fransız yönetimine karşı propaganda yapmak için demir el cemiyetini kurdu. bu, manda yönetimi sırasında şam'da ortaya çıkan ilk suriyeli milliyetçi gruptu ve şahbandar bu grubun humus ve hama'ya yayılmasını organize etti. nisan 1922'de fransızlar onu ve diğer demir el liderlerini kendi yönetimlerine karşı kışkırtıcılık yaptıkları gerekçesiyle tutukladılar. tutuklamalar şam'da birçok gösteriye ve protestocular ile fransız güçleri arasında kanlı çatışmalara neden oldu. buna rağmen fransızlar şahbandar'ı yıkıcı faaliyetlerden yargıladı ve 20 yıl hapse mahkum etti.

cezasının 18 ayını çektikten sonra fransızlar tarafından sürgüne gönderildi ve burada kahire merkezli suriye-filistin kongresinin faaliyetlerine katıldı. fransızlar 1924 yılında suriye'ye dönmesine izin verdi. ertesi yıl şahbandar suriye'nin ilk milliyetçi partisi olan halk partisinin kurulmasına öncülük etti. daha sonra suriye devrimi'nin cebel el-dürzi devleti'nden suriye'nin geri kalanına yayılmasını organize etmeye yardımcı oldu. fransız yetkililerden kaçtı ve isyan süresinde cebel el-dürzi'ye taşındı. orada sultan el-atraş ile birlikte geçici bir hükûmet kurdu. devrim 1927'de çöktüğünde, şahbandar trans ürdün'e ve oradan da mısır'a kaçtı.

1937'deki bir fransız affı sürgünden dönmesine izin verdi ve destekçilerini fransa-suriye bağımsızlık antlaşması'na karşı çıkmaya yönlendirdi çünkü bu antlaşma fransa'ya suriye'nin egemenliğini zedeleyen ayrıcalıklar tanıyordu. münir el-eclani gibi güçlü suriyeli politikacılar da ona katıldı. ayrıca başbakan cemil merdam bey'in ulusal blok hükûmetini itibarsızlaştırmak için siyasi bir kampanya yürüttü. i̇kinci dünya savaşı sırasında fransızlar, ulusal blok'a muhalefeti ve i̇ngiltere ile haşimiler'den aldığı destek nedeniyle şahbandar'la işbirliği yapmayı düşündüler. şahbandar, temmuz 1940'ta şam'da bir suikast sonucu öldürüldü. fransızlar, aralarında cemil mardam ve sadullah el-cabiri'nin de bulunduğu ulusal blok'un önde gelen isimlerini cinayeti planlamakla suçladı ve bu kişiler irak'a kaçtılar. şahbandar, suriye'nin en popüler liderlerinden biri olmasına rağmen, siyasi mirasını devam ettirecek bir örgüt kuramadı.

şam gutası (hasan el-harrat) 

hasan el-harrat, fransız mandası'na karşı büyük suriye i̇syanı'nın önde gelen suriyeli isyancı komutanlarından biriydi. ana operasyon alanı şam ve guta kırsalıydı. mücadele sırasında öldürüldü ve suriyeliler tarafından bir kahraman olarak kabul edildi.

şam'ın eş-şağur mahallesinin kabadayısı olan el-harrat, mahallenin en nüfuzlu ailesinden gelen milliyetçi nesib el-bekri ile bağlantılıydı. el-bekri'nin daveti üzerine el-harrat ağustos 1925'te isyana katıldı ve eş-şağur ve civardaki diğer mahallelerden bir grup savaşçı oluşturdu. şam'a yönelik isyancı saldırıya liderlik etti ve ağır fransız bombardımanı altında geri çekilmeden önce kısa süreliğine fransa'nın levant yüksek komiseri maurice sarrail'in konutunu ele geçirdi.

1925'in sonlarına doğru el-harrat ile diğer isyancı liderler, özellikle de said el-as ve ramazan eş-şallaş arasındaki ilişkiler, köyleri yağmalamak ya da yerel sakinleri haraca bağlamakla suçlanmaları nedeniyle gerginleşti. el-harrat, guta'daki operasyonları yönetmeye devam etti ve nihayetinde bir fransız pususunda öldürüldü. i̇syan 1927'de dağıldı ama el-harrat fransız yönetimine karşı suriye direnişinin bir şehidi olarak kalıcı bir ün kazandı.

deyrizor (ayaş el-hac ailesi) 

ayyaş el-hac ailesi, büyük suriye devrimi'nin patlak vermesiyle birlikte fırat vadisinde devrim hazırlığı yapmakla suçlandıktan sonra fransız askeri makamlarının acımasızlığına maruz kaldı. ailenin mücadelesi, lider ayyaş el-hac'ın büyük oğlu muhammed el-ayyaş'ın şam'da halk partisi lideri abdurrahman şahbandar ile görüşmesi ve devrimi fırat bölgesine yaymak ve fransızlara karşı yeni bir cephe açarak güçlerini dağıtmak ve guta ve cebel el-dürzi'deki isyancılar üzerindeki baskıyı hafifletmek için anlaşmalarıyla başladı.

muhammed el-ayyaş şam'dan döndükten sonra deyrizor halkının şevkini artırmaya ve onları savaşmaya teşvik etmeye başladı. kardeşi mahmud el-ayyaş ile deyrizor'un batısında yaşayan ve babası ayyaş el-hac ile güçlü bir dostluğu olan albu saraya aşiretinin köylerine giderek fransız güçlerine saldırmak için onlarla devrimci gruplar oluşturmak üzere anlaştı.

muhammed el-ayyaş, fransız kuvvetlerine karşı askerî harekâta hazır on üç silahlı adamdan oluşan devrimci bir grup kurmayı başardı. bazı insanlar tercüme merkezlerinde ve diğer yerlerde fransızlarla birlikte çalışıyordu ama devrimcilerin hizmetindeydiler. muhammed el-ayyaş'a fransızların durumu, hareketleri, faaliyetleri ve askeri operasyonlarının zamanlaması hakkında rapor veriyorlardı. muhammed el-ayyaş fransız güçlerine karşı devrimcileri yönetti.

devrimciler fransızlara karşı saldırılar düzenlemeyi başardılar ve son saldırı deyrizor ile rakka arasındaki yol üzerinde bulunan ayn albu goma bölgesinde subayları ve şoförlerini taşıyan bir araca yapıldı. devrimciler saldırıp subayları tutukladılar ve önce silahlarını alarak onları arabalarıyla birlikte el-aksiyya adlı çöle götürdüler ve şoförleriyle birlikte onları terk edilmiş kuyulardan birine attılar ve orada öldüler.

subaylarını kaybetme endişesi taşıyan fransızlar, uçaklar da dahil olmak üzere bir arama kampanyası başlattı. cesetleri bulduklarında ve muhbirlerden devrimcilerin isimleri hakkında bilgi aldıklarında, albu saraya aşiretine saldırmak ve onu abluka altına almak için ağır silahlar ve uçaklarla donatılmış büyük bir askerî güç gönderdiler.

fransız uçakları aşiretin köylerini bombalamaya başladı. aralarında hanaş el-musa el-ani, ali en-nacras ve hamile bir kadının da bulunduğu bazı siviller öldürüldü, birçoğu da mermi ve şarapnel parçalarıyla yaralandı. tüm bunlar halka devrimcileri teslim etmeleri için baskı yapmak içindi.

sonunda fransızlar bombalamanın işe yaramayacağına ikna oldular. daha sonra devrimciler teslim olana kadar devrimcilerin kadınlarını, annelerini ve kız kardeşlerini tutuklamakla tehdit ettiler. devrimciler haberi duyduklarında saklandıkları yerlerden çıktılar ve teslim oldular.

devrimciler halep'te yargılanırken, ayyaş el-hac'ın ailesi onu savunması için avukat fethullah es-sakal'ı görevlendirdi. mahkeme, deyrizor'daki fransız istihbaratının başkanını dinledi. başkan şöyle dedi: "bu korkunç suçu işleyen suçluların her biri bir kez ölmeyi hak ediyorsa, çete lideri muhammed el-ayyaş iki kez asılmayı hak ediyor."

i̇dlib (i̇brahim hananu) 

i̇brahim hananu, kafr takharim'de varlıklı bir ailenin çocuğu olarak doğdu ve halep'te büyüdü. doğum tarihi konusunda ihtilaf vardır: bir kaynak 1879'da doğduğunu söylerken, başka bir kaynak 1869'da doğduğunu belirtmektedir. halep'teki mekteb-i sultani'de okudu ve eğitimine i̇stanbul'daki prestijli mülkiye okulunun osmanlı hukuk akademisi'nde devam etti. öğrenciyken, daha sonra 1908 jön türk devrimi'nin ardından sahneye çıkan siyasi organ olan i̇ttihat ve terakki cemiyeti'ne katıldı.

fransız ordusunun suriye kıyılarına çıktığı ve tüm suriye'yi işgal etmeye hazırlandığı 1919 sonbaharında halep'i çevreleyen kırsal kesimde isyanını başlatan hananu; halep, i̇dlib ve antakya'yı fransız kuvvetlerine karşı eşgüdümlü bir harekâta dahil etti. hananu birçok fransız birliğinin silahsızlandırılmasından, demiryollarının ve telgraf hatlarının tahrip edilmesinden, tankların sabote edilmesinden ve halep'e yönelik fransız saldırılarının engellenmesinden sorumluydu. 23 temmuz 1920'de fransız ordusu halep'e başarılı bir şekilde saldırınca hananu köyü kafr takharim nahiyesi'ne çekilmek zorunda kaldı ve necib uveyd ile birlikte isyanı yeniden örgütlemeye başladı. i̇syancılar armanaz nahiyesi merkezli sivil bir hükûmet kurmaya karar verdiler ve hananu'yu yeni sivil hükûmetin temsilcisi olarak fransızlara karşı savaşmak için yardım istemek üzere türkiye'ye gönderdiler. kilikya ve güney anadolu'nun kontrolü için fransız levant ordusu'yla savaşan mustafa kemal paşa'nın türk ulusal hareketi'nden yardım aldı. ekim 1921'de ankara antlaşması'nın imzalanmasının ardından türk askeri yardımının çekilmesiyle hananu ve adamları artık isyanı sürdüremez hale geldi ve mücadeleleri çöktü. ancak isyanın başarısızlığı, suriye'nin kuzey bölgelerinin türk yardımıyla örgütlenmesi, hananu ve diğer suriyelilerin daha sonraki yıllarda üzerine inşa ettikleri özyönetim için bir prototip olarak yorumlandı.

1922 yılında i̇brahim hananu tutuklandı ve suç işlediği gerekçesiyle fransız askeri ceza mahkemesine çıkarıldı. mahkemenin ilk oturumu 15 mart 1922'de yapıldı. o dönemin en iyi avukatlarından biri olan fethullah sakal, hananu'yu savundu, hananu'nun masum olduğunu ve hananu'nun bir suçlu değil siyasi bir muhalif olduğunu ileri sürdü.

25 mart 1922'de fransız başsavcı hananu'nun idamını talep etti ve "hananu'nun yedi başı varsa hepsini keserim" dedi, fransız yargıç sonunda hananu ile fransız hükûmeti arasında varılan bir anlaşma sonrasında hananu'yu serbest bıraktı.

hama (fevzi el-kavukçu) 

suriye ordusunda subay olan ve 1948 savaşında kurtuluş ordusu'nun liderliğini yapan fevzi el-kavukçu, osmanlı i̇mparatorluğu'nun trablusşam şehrinde doğdu, astana askeri okulu'nda okudu ve 1912 yılında osmanlı süvari birliği'nde subay olarak mezun oldu, şam'da kral faysal'ın hizmetinde çalıştı.

şam'da yaşayan fevzi el-kavukçu, tüm arap bölgelerinde avrupa sömürgeciliğine karşı savaşmasını sağlayan nadir cesareti ve arapçılığı ile öne çıktı.

fransız mandası sırasında hama'da bir süvari bölüğünün komutanı oldu, daha sonra fransızlara karşı büyük suriye devrimi'ne katılmak üzere fransızlar tarafından suriye'de kurulan suriye lejyonu'ndan ayrıldı ve 4 ekim 1925'te hama'da fransız işgaline karşı said et-termanini ve münir er-rayes ile birlikte planladığı devrime önderlik etti. suriyeli devrimciler, yaklaşık 80.000 nüfusuyla suriye'nin üçüncü büyük kenti olan şehrin kontrolünü ele geçirdi. devrimciler telefon hatlarını kestiler ve hükûmet konağı'na saldırıp yaktılar; burada bazı fransız subayları esir aldılar ve ardından fransız askeri mevzilerini kuşattılar.

ertesi gün fransa, şehri üç gün boyunca uçak ve toplarla bombaladı. müzakerelerin ardından, şehrin ileri gelenlerinden bazıları halkın kanını kurtarmak için el-kavukçu'yu geri çekilmeye ikna ettiler ve çatışmalar şehrin çevresinde devam etti. hama'nın bombalanması, büyük çoğunluğu sivil olmak üzere 344 kişinin ölümüyle sonuçlandı, ancak fransa ölü sayısının 76'yı geçmediğini ve bunların hepsinin devrimci olduğunu iddia etti. bazı kaynaklar sivil kayıpların sayısını yaklaşık 500, fransızların kayıplarını 400 ölü ve yaralı, isyancıların kayıplarını ise 35 olarak tahmin etmektedir; 115 dükkân tahrip edildiğinden maddi kayıplar da büyüktür. kavukçu, daha sonra şam'ın gouta bölgesindeki devrimi yönetmekle görevlendirildi.

devrimin sonuçları 

devrim, milli mücadelede ve fransa'dan tam bağımsızlık arayışında büyük sonuçlar elde etti. bu sonuçların en önemlileri şunlardır:

 bu büyük hamleler fransızların suriye'deki politikasını büyük ölçüde istikrarsızlaştırdı ve suriye halkının boyun eğmeyeceğine ve halkın iradesine ve büyük devrimine boyun eğen bir suriye ulusal hükûmetinin kurulması gerektiğine tamamen ikna oldular. ayrıca suriye'den ayrılmak ve suriye'ye tam bağımsızlık vermek gerektiğine de tamamen ikna oldular. temsilci sixt quantin, dökülen kandan ve yapılan masraflardan kurtulmak için suriye ve lübnan'ın milletler cemiyetinin himayesine verilmesini önerdi. quantin'in önerisi dört yüz seksen oydan iki yüzünü aldı.
 devrim, suriye'de bir kraliyet hükûmeti kurulması çağrısında bulunan hareketin yeniden canlanmasına yol açtı, çünkü bu projenin destekçileri, manda'nın uygulanması için samimi ve sürekli bir işbirliğinin kurulmasının tek garantisi olarak bunu görüyorlardı. ali bin el-hüseyin bu tahtın adayıydı, ancak suriyelilerin reddetmesi nedeniyle proje başarısız oldu.
 devrim, fransa'yı suriye'yi dört devlete (şam, halep, nusayri ve cebel el-dürzi) böldükten sonra yeniden birleştirmeye zorladı.
 fransa, i̇brahim hananu ve haşim el-etasi liderliğindeki ulusal muhalefetin kazandığı seçimlerin yapılmasını kabul etmek zorunda kaldı.
 fransa, devrimcilerin şam'daki kasr el-azm'a saldırmasının ardından yüksek komiser sarail'de olduğu gibi, suriye'deki yüksek komiserini ve askeri yetkililerini görevden alarak ve yerlerine yenilerini atayarak idari reformlar yapmak zorunda kaldı, bu nedenle yeni bir sivil delege olan de jouvenel'i atadı.
 fransa, devrimcilerin artan gücü ve kazandıkları zaferlerin ardından general gamelin gibi birinci dünya savaşı'nın en önde gelen liderlerini göndermek zorunda kaldı.
 mücadele siyasi biçimiyle devam ederken, 1946'da fransızların suriye'den nihai çıkışının yolunu açtı.
 şam 24 saat boyunca aralıksız olarak havadan bombalandı ve cebel el-dürzi'deki bazı köyler yıkılıp yakılarak sakinlerinden boşaltıldı.
 devrim, ulusal bilinç ve vatanseverlik bilincinin bölgeciliğe ve mezhepçiliğe karşı kazandığı bir zaferdi, çünkü liderinin en önemli sloganları "allah için din ve herkes için vatandı".

büyük suriye devrimi kayıpları 
büyük suriye devrimi'nde ölenlerin sayısı 4213'e ulaşmış olup, bu sayı suriye'nin vilayetlerine göre aşağıdaki gibi dağılmıştır:

 halep ve i̇dlib'de 315 ölü
 lazkiye, tartus ve sahilde 331 ölü
 şam ve guta'da 731 ölü
 hama'da 150 ölü
 humus, en-nabek ve en-nabek i̇lçesi'nde (rif şam valiliği) 250 ölü
 deyrizor ve el-cezire'de 71 ölü
 dera'da 34 ölü
 cebel el-dürzi'de 2064 ölü
 el-balan bölgesi, raşaya, macdal şems ve çevre köylerde 267 kişi ölü

büyük suriye devrimi anıtı 
büyük suriye devrimi binası, devrimin lideri sultan el-atraş'ın doğum yeri olan süveyda şehrinin 15 km güneyindeki el-kureyya kasabasında yer almaktadır. yapımına 1987 yılında başlanan ve 2010 yılında hizmete açılan 6200 m2 alana sahip yapı, 2800 m2 alan üzerine inşa edilen yapı ve eklerini kapsamaktadır. yapının zemin bölümünde, fransız sömürgeciliği karşısında devrimcilerin kahramanlıklarının canlı tanığı olarak kabul edilen büyük suriye devrimi genel müzesi binası yer almaktadır.

müzenin yanında, yapının merkezinde büyük suriye devrimi'nin başkomutanı mücahit sultan el-atraş'ın kalıntılarını barındıran merkezi bir salon, devrimin muharebelerini somutlaştıran mozaik bir panorama ve muharebelerin ve bu muharebelerde öldürülen şehitlerin isimlerini belgeleyen tabloların yanı sıra bir yönetim odası, bir kütüphane ve arap kıyafetlerini içeren başkomutan için özel bir müze bulunmaktadır. pelerini, elbisesi, yeleği, ceketi, şapkası, silahları ve askeri teçhizatı, bir askeri tüfek, kullandığı bir makineli tüfek, bir av tüfeği, dört makineli tüfek, bir fransız tüfeği, mermileri saklamak için deri bir kemer, iğne şeklinde tahta bir sopa ve bazı mermilerin yanı sıra kendisine verilen ulusal sedir nişanı ve biri bir sefer liderine ait olmak üzere iki fransız kılıcı bulunmaktadır. aynı zamanda general norman'ın, üçüncü bir kılıç kılıfı, iki sahra telefonu, bir işaret tabancası, üç mermi, bir fünye, bir makineli tüfek ve uçak sayaçları bulunmaktadır.

ayrıca bakınız 
 salih el-ali

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
 daniel neep,  occupying syria under the french mandate: insurgency, space and state formation (cambridge university press, 2012), ss 101–130.
 michael provence, the great syrian revolt and the rise of arab nationalism (university of texas press, 2005). bağlantı 
 anne-marie bianquis et elizabeth picard, damas, miroir brisé d'un orient arabe, édition autrement, paris 1993.
 lenka bokova, la confrontation franco-syrienne à l'époque du mandat – 1925–1927, éditions l'harmattan, paris, 1990
 général andréa, la révolte druze et l'insurrection de damas, 1925–1926, éditions payot, 1937
 le livre d'or des troupes du levant: 1918–1936. <avant-propos du général huntziger.>, préfacier huntziger, charles léon clément, gal. (s. l.), imprimerie du bureau typographique des troupes du levant, 1937.

sykes-picot anlaşması
eski fransız koloniler
levant tarihi
20. yüzyılda suriye
20. yüzyılda lübnan
milletler cemiyeti mandaları
fransız suriye ve lübnan mandası
fransa-lübnan ilişkileri
fransa-suriye ilişkileri
1920'lerde fransa
fransa askerî tarihi
suriye askerî tarihi
asya'daki ayaklanmalar
1927'de çatışmalar
1926'da çatışmalar
1925'te çatışmalar
1927'de suriye
1926'da suriye
1925'te suriye
büyük suriye devrimi
asya'da fransa sömürgeciliği