Güney Sudan'da insan hakları

ülkenin biraz da şiddet dolu tarihi nedeniyle güney sudan'da insan hakları tartışmalı bir meseledir.

anayasal hükümler 
güney sudan anayasası, ülkeyi "bu tür farklılıkların barış içinde bir arada var olduğu çok etnik gruplu, çok kültürlü, çok dilli, çok dinli ve çok ırklı bir birim" olarak tanımlıyor. ayrıca anayasanın birinci bölümü "güney sudan'ın adalet, eşitlik, insan onuruna saygı ve insan hakları ve temel özgürlüklerin geliştirilmesi üzerine kurulmuş" olduğunu ifade etmektedir.

güney sudan anayasası'nın ikinci bölümü daha kapsamlı bir tanım sunmaktadır. anayasanın bu bölümünde "güney sudan cumhuriyeti tarafından onaylanan veya kabul edilen uluslararası insan hakları anlaşmalarında, sözleşmelerinde ve belgelerinde yer alan [bütün] hak ve özgürlüklerin bu tasarının ayrılmaz bir parçası olacağı" belirtilir. tasarı siyasi, medeni, ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarda çok çeşitli hakları kapsamakta ve kadın, çocuk ve engelli haklarına vurgu yapmaktadır. tasarı ayrıca işkenceden korunma, toplanma ve örgütlenme özgürlüğü, ibadet özgürlüğü, ifade ve medya özgürlüğü gibi özgürlükleri de korur.

sivil toplu ceza 
sudan halk kurtuluş ordusu olarak adlandırılan ulusal ordu, isyancılara yardım ettiği şüphesiyle sık sık sivillere saldırmakla suçlanıyor.

shilluk silahsızlanma kampanyası 
hükûmetin sudan halk kurtuluş ordusu'nun (spla) shilluk ve murle arasındaki isyanları silahsızlandırmak için yürüttüğü isyan karşıtı kampanyasında, ordu mensupları onlarca köyü yaktı, yüzlerce kadın ve kıza tecavüz etti ve sayısız sivili öldürdü. spla tarafından işkence yapıldığını iddia eden siviller, tırnakların koparıldığını, ebeveynlerini silahlarını teslim etmeye zorlamak için çocukların üzerine yanan plastik torbaların damlatıldığını ve geceyi orada geçirdiklerinden şüphelenildiği takdirde köylülerin kulübelerinde isyancılar tarafından diri diri yakıldığını iddia ediyor. birleşmiş milletler i̇nsan hakları konseyi bu ihlallerin birçoğunu rapor etti ve juba merkezli bir uluslararası yardım kuruluşunun direktörü bunları " richter ölçeğinde insan hakları ihlalleri" olarak nitelendirdi. i̇nsan hakları i̇zleme örgütü, hem spla'nın hem de johnson olony liderliğindeki isyancı grubun vahşetlerden sorumlu olduğunu iddia ediyor.

güney sudan kurtuluş hareketi'nin bastırılması 
peter gadet liderliğindeki güney sudan kurtuluş hareketi (sslm), spla liderliğindeki hükûmete isyan etti. i̇syanı bastırmak için, spla'nın mayıs 2011'de unity eyaletinde 7.000'den fazla evi ateşe verdiği iddia edildi.

barışı yeniden sağlama operasyonu 
mart 2012'den itibaren güvenlik güçleri, jonglei eyaletinde murle halkı arasında "barışı yeniden sağlama operasyonu" adlı bir silahsızlanma kampanyası yürüttü. uluslararası af örgütü araştırmacıları, bu güvenlik güçlerinin 18 aylıktan küçük çocuklar da dahil olmak üzere sivillere karşı yaygın işkence yaptığını iddia ediyor. bir i̇nsan hakları i̇zleme örgütü raporu, spla'nın ortaya atılan iddiaya göre evleri nasıl yaktığını ve yağmaladığını, okulları, kiliseleri ve hayat kurtarıcı yardım sağlayan yardım kuruluşlarının yerleşkelerini yıktığını anlatıyor. başlatılan silahsızlanma tatbikatı çok az başarı ile sonuçlandı.

güney sudan i̇ç savaşı 
2017'de güney sudan'da yaşanan kıtlık esnasında abd ve yardım grupları, hükûmeti yaşanan kıtlığı kasten yardımları engelleyerek isyancılara destek veren kitleleri topluca cezalandırmak için kullanmakla suçladı.

uluslararası af örgütü, muhalefeti desteklemekle suçlanan 60'tan fazla kişinin, askerler tarafından bir nakliye konteynerine kitleme yöntemiyle boğularak öldürüldüğünü iddia etti.

etnik şiddet 
bağımsızlık savaşı sırasında, iç çatışmalar sonucunda kuzeyliler tarafından öldürülenlerden daha fazla güneyli birbirlerinin ellerinde öldü. 1991'deki bor katliamında, spla-nasir ve silahlı nuer sivilleri tarafından tahminen 2000 sivil öldürüldü ve takip eden yıllarda ortaya çıkan kıtlıktan dolayı tahminen 25.000 kişi daha öldü.

2010'da yani güney sudan'ın bağımsızlığından bir yıl önce, cia "önümüzdeki beş yıl içinde güney sudan'da büyük olasılıkla yeni bir toplu katliam veya soykırım meydana geleceği" uyarısında bulundu. lou nuer'in nuer beyaz ordusu, "nuer'in sığırlarının uzun vadeli güvenliğini garanti altına almak için tek çözüm olarak tüm murle kabilesini yeryüzünden silmek" adına bir bildiri yayınladı. uluslararası azınlık hakları grubu da dahil olmak üzere aktivistler, jonglei'de bir soykırım meydana gelebileceği konusunda uyarı yaptı.

güney sudan i̇ç savaşı, 2014 bentiu katliamı gibi kayda değer zulümler de dahil olmak üzere 300.000'e kadar sivilin ölümüne neden oldu. çatışmanın altında yatan nedenlerden biri de dinka ve nuer halkları arasındaki etnik çatışmalardır. birleşmiş milletler insan hakları ofisi ülkedeki durumu "dünyadaki en korkunç insan hakları durumlarından biri" olarak nitelendirdi. orduyu ve müttefik milisleri, bir ücret ödeme yöntemi olarak savaşçıların kadınlara tecavüz etmesine izin vermekle ve "elinden geleni yap, alabildiğini al" anlaşmasıyla sığırları yağmalamakla suçladı. 2015 birleşmiş milletler raporu, orduyu kızlara ve kadınlara toplu tecavüz etmek ve canlı canlı yakmakla suçladı. 2015 afrika birliği raporu, her iki tarafı da tecavüz, işkence ve yamyamlıkla suçladı.

23 eylül 2020'de uluslararası af örgütü, ulusal birliğin yeniden canlandırılmış geçiş hükûmeti'nin kurulmasından sonra bile ciddi insan hakları ihlallerinin devam ettiğini belirtti. endişe verici bm raporları, etnik gruplar arasındaki çatışmaların dramatik bir şekilde arttığını ve daha organize güçlerin şiddete katılmaya başladığını belirtti. şiddet, sivillerin kaçırılması, yüzlerce sivilin öldürülmesi, cinsel şiddet ve binlerce kişinin yerinden edilmesiyle sonuçlandı.

sivil özgürlükler

siyasi özgürlük 
güney sudan'ın 2011'de bağımsızlığını kazanmasının ardından salva kiir mayardit cumhurbaşkanı oldu ve güney sudan anayasasını yürütmeye büyük yetki verecek şekilde revize etti. kiir, 2013'te tüm kabinesini ve başkan yardımcısı riek machar'ı görevden aldı. 2014'ten itibaren kiir ve yönetici seçkinler ülkeyi giderek daha anlaşılması güç bir şekilde yönetmeye başladı.  halk politika yapımında çok az söz hakkına sahipti ve iç savaşı sona erdirmek için yeni bir anayasa ve barış görüşmelerinin oluşturulması konusundaki tartışmalarda görmezden gelindi.

ana muhalefet grubu birleşik demokratik forum'un lideri abdel rahman sule, hükûmete karşı savaşan yeni bir isyancı grubun oluşumuyla bağlantısı olduğu iddiasıyla 3 kasım 2011'den beri tutuklu. spla genellikle muhalefete karşı hoşgörüsüzdür ve güney sudan'da resmi olarak beş muhalefet partisi olmasına rağmen, hiçbiri gerçek siyasi gücü elde etmek için gerekli kaynaklara veya deneyime sahip değildir.

basın özgürlüğü 
2015 yılında salva kiir, "ülke aleyhine" haber yapan gazetecileri ölümle tehdit etmişti. günler sonra, ağustos 2015'te gazeteci peter moi öldürüldü. peter moi, o yıl öldürülen yedinci gazeteciydi. güney sudanlı gazeteciler daha sonra 24 saat haber kesintisi yaptı. çalışma ortamındaki bozulmanın bir sonucu olarak, birçok gazeteci otosansür uyguluyor veya ülkeyi tamamen terk etti.

sivil toplum 
güney sudanlı sivil toplum grupları, kenya'yı güney sudanlı aktivistlerin nairobi'de kaybolmasını soruşturmaya çağırdı. birçoğu kenya'da güney sudan güvenliğinin varlığına ve bazı kenyalı yetkililerin iddia edilen suç ortaklığına işaret ediyor.

adalet sistemi 
sudan'ın adalet sistemi, güney sudan halkı için eşit hakları yeterince desteklemedi. uluslararası af örgütü'ne göre, hükûmet gerekli süreci ve adil yargılamayı garanti etmede başarısız oldu ve ayrıca, hukuk danışmanı haklarını güvence altına almadan insanları keyfi olarak tutukladı ve gözaltına aldı. birçok polis memurunun kaçması ve diğer iç çatışmalar, özellikle jonglei, unity ve upper nile gibi bölgelerde polisin ve yargının yasaları uygulama kabiliyetini azalttı.

sosyal haklar

kadın hakları 
güney sudan'daki birçok kadın “temel insan güvenliği, sağlık hizmeti veya ekonomik istikrar olmadan” yaşıyor. birleşmiş milletler'e göre, güney sudanlı kadınların yüzde 33'ü orta veya ciddi düzeyde gıda güvencesizliği yaşıyor.

cinsiyet temelli şiddet 
güney sudan'da kadına yönelik şiddet son derece yaygın. bölgedeki uzun süreli çatışmalar, “topluluk ve aile yapılarının bozulması, silahların varlığı, yasal kurumların ve güvenlik kurumlarının zayıflaması ve yerinden edilmeyle ilgili artan gerilimler” gibi sorunlara yol açtığı gibi daha büyük toplumsal cinsiyete dayalı şiddete de yol açmaktadır. kadına yönelik en büyük şiddet tehdidi evin içinden geliyor. 2009 yılında, ankete katılanların yüzde 41'i geçtiğimiz yıl içinde cinsiyete dayalı şiddete maruz kaldıklarını bildirmiştir; bunların en yaygın biçimleri fiziksel şiddet (%47), psikolojik şiddet (%44), ekonomik şiddet (%30), ve cinsel şiddet (%13). 2011 i̇nsan güvenliği temel değerlendirmesi'nde, ankete katılan kadınların yüzde 59'unun evde toplumsal cinsiyete dayalı şiddete maruz kaldığı tespit edilmiştir. 2013 yılında yapılan bir çalışmada jennifer scott ve arkadaşları güney sudan'daki birçok toplulukta “hem kadınlar hem de erkekler tarafından kadına yönelik şiddetin kabul gördüğünü” tespit etti. ankete katılanların çoğunluğu, “bir kadının dövülmeyi hak ettiği ve bir kadının ailesini bir arada tutmak için şiddete tolerans göstermesi gerektiği zamanlar olduğu” konusunda hemfikirdir.

bir bm araştırması, kamplarda barınan kadınların %70'inin çatışmanın başlangıcından bu yana tecavüze uğradığını ve tecavüzcülerin büyük çoğunluğunun polis ve asker olduğunu ortaya koydu. spla'nın isyancıların elindeki bölgeleri geri almak için unity eyaletinde milisleri ve genç erkekleri işe aldığı bildirildi. onlara silahlar verildi ve maaşları yağmalayabilecekleri şeyler ve esir alabilecekleri tecavüze uğrayan kadınlardı.

2021'de güney sudan sağlık otoritesi, tecavüz, fiziksel şiddet ve diğer toplumsal cinsiyete dayalı şiddet vakaları gibi toplumsal cinsiyete dayalı 330 şiddet vakasına ilişkin tahmine yanıt verdi. başkent juba'nın ana danışma hastanesi olan juba eğitim hastanesi'ndeki toplumsal cinsiyete dayalı şiddet merkezi sorumlusu samuel legge, asıl sorunun cinsiyete dayalı şiddet vakalarının merkeze bildirilmesinde gecikme olduğunu söyledi.

çocuk hakları

çocuk i̇şçiliği 
güney sudan hükûmeti, çocuk işçiliğini ortadan kaldırmak ve çocuk haklarını desteklemek için çaba sarf etti, ancak girişimleri büyük ölçüde etkisiz kaldı. güney sudan'daki çocuk askerler konusunda farkındalığı artıran bir savunma bakanlığı programı olan asker değil çocuklar kampanyasının başlatılmasına rağmen, hükûmetin cephesindeki sudan halk kurtuluş ordusu (spla), çocuk askerleri işe almaya ve çatışmaların yoğun olduğu bölgelere yerleştirmeye veya onları koruma olarak kullanmaya devam ediyor. 2013'te sudan halk kurtuluş ordusu'ndan ayrılan isyancı bir gruptan oluşan muhalif sudan halk kurtuluş ordusu'nun (spla-io) saldırılarıyla mücadele için hükûmet ön saflara çocuk askerler yerleştirdi. spla-io da bentiu ve unity eyaletinin diğer bölgeleri gibi bölgelerde onlar için savaşmaları için çocuk askerler görevlendiriyor. yasaya göre birinin askere alınmak için en az 18 yaşında olması gerekirken birçok asker bu yaşın altındadır.

amerika birleşik devletleri çalışma bakanlığı'na göre, anayasa ve çocuk yasası'nın ücretsiz ilköğretim hükümlerine rağmen, ebeveynler genellikle çocuklarının öğretmenlerinin maaşlarını ödemek zorunda kalıyor, bu da genellikle aileler için çok yüksek bir maliyet. üniformaların maliyeti, yüksek düzeyde gıda güvensizliği, yüksek yaşam maliyetleri ve yetersiz altyapı nedeniyle okullara erişimin olmaması, güney sudan'daki ilköğrenimini tamamlamış nüfus oranının düşük olmasının nedenlerinden bazılarıdır. 5-14 yaş arası çocukların sadece yüzde 32'si okula gidiyor ve ülkede ilköğrenimlerini tamamlayan bireyler ülke nüfusunun yalnızca %37'sini oluşturuyor. 10-14 yaş arası çocukların yüzde 46'sı çalışıyor. yüzde 11'i ise hem bir işte çalışıyor hem de öğrenim görmeye devam ediyor.

mevcut yasalara göre, çocukların sadece 13 yaşına kadar okula gitmeleri gerekmektedir ve 14 yaşından önce çalışmalarına izin verilmemektedir.

güney sudan'daki hukuk kurumları, ihlalleri bildirmek ve ele almak adına yardım mekanizmaları oluşturmak üzere hükûmet komiteleri oluşturarak çocuk işçiliğiyle mücadele etmek için adımlar attı, ancak bu kurumlar çok düşük ölçüde etkindir.

çocuk yaşta evlilik 
15 ila 19 yaş arasındaki kızların yaklaşık yarısı evlidir ve 12 yaşındayken bile zorla evlendirilen bazı kızlar vardır. çocuk yaşta evlendirilmeleri nedeniyle kızların sadece yüzde 37'si ilkokula giderken, erkeklerin yüzde 51'i ilkokula gidiyor. kızları erken evlilikten koruyan 2008 tarihli bir yasaya rağmen, çocuk yaşta evlilikler hâlâ son derece yaygın. bunun nedeni, ailelerin geleneksel olarak çeyiz olarak ödenen kaynaklara erişilmesine olanak sağladığı için erken evlenmenin kızların çıkarına olduğu yönündeki yaygın kültürel görüşlerden kaynaklanmaktadır.

etnik azınlık hakları 
güney sudan, 60'tan fazla farklı büyük etnik gruba sahip, etnik açıdan çeşitli bir ülkedir. en büyük etnik gruplar dinka, nuer ve shilluk'tur. etnik şiddet güney sudan'ın büyük bir kısmını sardı ve etnik uyum yaratma girişimlerini baltaladı. aynı zamanda etnik şiddet, “sınırlı kaynaklar ve siyasi makamlar üzerinde etnik temelli rekabete yol açarak” yoksulluğu pekiştiriyor. etnik rekabet, teşvik ettiği güvensizlik ve şiddet nedeniyle kalkınmayı neredeyse imkansız hale getiriyor.

güney sudan'ın iç hukuku nefret söylemini yasaklıyor ve şiddete teşviki 1 ila 20 yıl arasında hapisle cezalandırıyor. ancak güney sudan'da etnik azınlıklara yönelik nefret söylemleri hâlâ devam ediyor. bir unmiss raporu, “stereotip oluşturulmasının yaygınlığının, 'düşman' imajlarının yaratılması ve kullanılmasının ve şiddete teşvike varan nefret söyleminin de çatışmaları alevlendirdiğini” belirtiyor.

dinî azınlık hakları 
güney sudan anayasası din ve devletin ayrımını ilan eder, din ayrımcılığını yasaklar ve “[bütün] dinlere eşit muamele edilmesi gerektiğini ve dinin bölücü amaçlar için kullanılmaması gerektiğini" ifade eder.

güney sudan nüfusunun çoğunluğu hristiyandır ve büyük bir müslüman azınlık da vardır.

geçtiğimiz birkaç yılda, central equatoria eyaleti hükûmeti, hükûmet arazisindeki üç camiyi yıktı. güney sudan i̇slam konseyi, yıkılan camilerin tazminatını tartışmak üzere yürütme ofisi ve eyalet hükûmetiyle birlikte çalıştı. hem hristiyan hem de müslüman dini liderler, dinin hükûmette uygun şekilde temsilini sık sık tartışırlar. güney sudan'daki tüm büyük dini grupların liderleri, ulusal meclis'in açılışı ve bağımsızlık günü kutlamaları gibi halka açık törensel etkinliklerde bulunur. güney sudan'daki devlet ilkokullarında zorunlu bir din eğitimi kursu vardır ve öğrenciler hristiyanlık eğitimi kursu ve i̇slamî eğitim kursu arasında seçim yapabilirler.

uluslararası hukuk sistemi 
güney sudan cumhuriyeti gönüllü olarak ekim 2013'te i̇nsan hakları konseyi'ne aday olma sözü verdi. i̇nsan hakları konseyi'ne katılma konusundaki ilgisinin, “hem onun kurtuluş mücadelesine ilham veren ilkelere dayalı olarak insan haklarının geliştirilmesine katkıda bulunma arzusundan hem de uluslararası insan hakları konusundaki bilgi dağarcığını genişletmek ve bu hakları teşvik etme ve koruma kapasitesini geliştirmek için üyeliğinden yararlanma arzusundan kaynaklandığını” belirtti.

2013 yılında güney sudan birkaç anlaşmayı kabul etmiş ve anlaşmaların benimsenmesi için yasama meclisine sunmuştur. bu anlaşmalar şunları içerir:

 uluslararası medeni ve siyasi haklar sözleşmesi, 1966
 uluslararası ekonomik, sosyal ve kültürel haklar sözleşmesi, 1966
 i̇nsan ve halkların hakları üzerine afrika sözleşmesi, 1981
 afrika'daki mülteci sorunlarının belirli yönlerini belirleyen sözleşme, 1969
 kadınlara karşı her türlü ayrımcılığın önlenmesi sözleşmesi ve i̇steğe bağlı protokolü, 1979
 her türlü irk ayrımcılığının ortadan kaldırılmasına i̇lişkin uluslararası sözleşme, 1965
 çocuk hakları sözleşmesi, 1989
 i̇şkence ve diğer zalimce i̇nsanlık dışı veya aşağılayıcı ceza muamelesine karşı sözleşme, 1984
 anti-personel mayınlarının kullanımının, stoklanmasının, üretiminin ve transferinin yasaklanması ve i̇mha edilmesine dair sözleşme, 1997

2015 yılında güney sudan beş uluslararası insan hakları anlaşmasını onayladı. bu anlaşmalar, kadınlara karşı her türlü ayrımcılığın önlenmesi sözleşmesi ve i̇steğe bağlı protokolü, i̇şkence ve diğer zalimce i̇nsanlık dışı veya aşağılayıcı ceza muamelesine karşı sözleşme ve i̇steğe bağlı protokolü ve çocuk hakları sözleşmesi'dir.

kaynakça 

i̇nsan