Ebû Bekir Sûlî

ebû bekr muhammed b. yahyâ b. abdillâh b. abbâs b. muhammed b. sûl-tegin el-bağdâdî eş-şatrancî es-sûlî (arapça:  ), (870 gürgan - 941 ile 948 arasında basra) bir türk alimi ve üç abbâsî halifesi müktefî, onun halefi muktedir ve daha sonra, aynı zamanda öğretmenlik yaptığı râzî'nin saray arkadaşıydı. ebû bekir kitap dostuydu, mektuplar yazdı, editör-şair, tarihçi ve bir shatranj oyuncusuydu. dönemin biyografi yazarı i̇bnü'n-nedîm bize onun "erkeksi bir duruşu" olduğunu söyler.  en ünlüleri kitāb al- awrāq ve kitāb al-shiṭranj olmak üzere birçok kitap yazdı.

hayatı 
ebû bekir sûlî, türk kökenli ünlü bir ailede doğdu, büyük büyükbabası türk prensi sul-tekin ve amcası şair i̇brahim ibn el-âbbas as-sûlî idi.

ona hayran olan ve derleme sanatında onu kopyalayan suli'nin başlıca öğrencilerinden biri olan el-marzubani, kitâbu'l-muvaşşah için sûlî'nin materyallerinin çoğunu ödünç aldı. ebu'l-faraj el-isbahani, kitâb al-aghānī'de malzemesinden kapsamlı bir şekilde yararlandı.

halife râzî'nin 940'ta ölümü üzerine sûlî, şii sempatisi nedeniyle yeni hükümdarın gözünden düştü ve âlî hakkında bir pasajdan alıntı yapması kamuda bir skandala neden olduğu için basra'da saklanarak öldü.

satranç 
sûlî, shaṭranj yani “satranç” oyunu hakkında kitaplar yazan bir grup onuncu yüzyıl satranç oyuncusu arasındadır.

sûlî'nin kitapları şunlardı:

 kitāb al-shiṭranj al-nisḥa al-awala (  ) 'satranç, ilk el yazması';
 kitāb al-shiṭranj al-nisḥa ath-tānīa (  ) satranç, ikinci el yazması; satranç stratejisi, yaygın satranç açılışları, oyunun ortasındaki standart problemler, açıklamalı son oyunlar ve şövalye turu probleminin bilinen ilk açıklaması üzerine kitap.

902 ile 908 yılları arasında sûlî, halife müktefî ve bağdat halifesi'nin sarayında hüküm süren shaṭranj şampiyonu el-maverdi ile oynadı ve yendi. el-maverdi'nin kraliyet gözünden düşmesi, sûlî'nin kazancıydı. müktefî öldüğünde, sûlî, sonraki hükümdarlar olan halife muktedir'in ve ardından halife râzî'nin lütfunu elinde tuttu. biyografisini yazan i̇bn hallikân (ö. 1282), hayattayken bile "sûlî gibi oynamak" ifadesinin shaṭranj'da büyük bir beceri göstermek olduğunu anlatır. oyun sonu stratejileri hala incelenmektedir. dönemin biyografi yazarı, gözleri bağlı satrançtaki becerisinden bahseder. al-ṣūlī ayrıca shaṭranj öğretti. daha sonraki birçok avrupalı yazar çalışmalarını modern satranç üzerine sûlî'nin çalışmasına dayandırdı.

sûlî'nin elması 

sûlî'nin "sûlî'nin elması" olarak adlandırılan shaṭranj sorunu, bin yıldan fazla bir süredir çözümsüz kaldı. bu shaṭranj olduğundan, "vezir" çapraz olarak yalnızca tek bir kare hareket edebilen çok zayıf bir taştır. rakibin bir sonraki hamlede aynısını yapmadığı sürece şah dışındaki tüm taşları ele geçirerek shaṭranj'da kazanmak mümkündür.

david hooper ve ken whyld 1980'lerin ortalarında bu sorunu incelediler ancak çözemediler. sonunda rus büyük usta yuri averbah tarafından çözüldü. çözüm, 1'den başlayarak. şb4, hans ree'nin "satrancın i̇nsan komedyası"nda ve internette verilmektedir.

notlar

kaynakça 
özel

genel
 robert charles bell (1980). board and table games from many civilizations. .

 leder, s. "al-suli, abu bakr muhammad." encyclopaedia of islam, second edition. edited by: p. bearman, th. bianquis, c.e. bosworth, e. van donzel and w.p. heinrichs. brill, 2008. brill online.

 murray, h. j. r. (1913). a history of chess. .

satranç tarihi
türk asıllı iraklılar
10. yüzyılda türkler
940'larda ölenler
870 doğumlular