Orta Doğu tarihi

yakın doğu olarak da bilinen orta doğu, medeniyetlerin beşiklerinden birisidir ve dünyanın en eski kültür ve medeniyetlerinden birçoğuna ev sahipliği yapmıştır. bölgenin tarihi en eski insan yerleşimlerinden başlamış ve i̇slam öncesi ve sonrası birkaç büyük i̇mparatorluktan günümüzün orta doğu ulus devletlerine kadar devam etmiştir.

sümerler, m.ö. 5. binyıla kadar geri götürülen kompleks sistemler kuran ilk uygarlıktır. mısır uygarlığı, mö 3150 civarında yukarı ve aşağı mısır'ın ilk firavun altında siyasi birleşmesi ile birleşti. mezopotamya, neredeyse tüm orta doğu'ya hükmeden birkaç güçlü imparatorluğa, özellikle mö 1365-1076 asur i̇mparatorlukları ve mö 911-609 yeni asur i̇mparatorluğu'na ev sahipliği yapmaktaydı. mö. 7. yüzyılın başlarından itibaren i̇ran medleri, ardından ahameniş i̇mparatorluğu ve sonra diğer i̇ran devletleri ve imparatorlukları bölgeye hakim oldu. mö. 1. yüzyılda, genişleyen roma cumhuriyeti, yakın doğu'nun çoğunu içeren tüm doğu akdeniz'i sınırlarına kattı. artık yaygın olarak bizans i̇mparatorluğu olarak bilinen, balkanlar'dan fırat'a kadar hüküm süren doğu roma i̇mparatorluğu, giderek daha fazla hristiyanlıkla birlikte tanımlandı ve bu konuda dogmatik hale geldi. konstantinopolis'teki düzen tarafından dikte edilen doktrinler ile dünyanın birçok yerindeki inananlar arasında kademeli olarak dini uçurumlar oluştu.  ms 3. yüzyıldan ms 7. yüzyıla kadar tüm ortadoğu bizanslılar ve sasani i̇mparatorluğu'nun hakimiyetindeydi. 7. yüzyıldan itibaren ortadoğu'da yeni bir güç, i̇slam devleti yükseliyordu. arap hakimiyeti 11. yüzyılın ortalarında selçuklu hanedanının gelişiyle birden sona erdi. 13. yüzyılın başlarında yeni bir istilacı dalgası, moğol i̇mparatorluğu'nun ordularında çoğunlukla türk halkları bölgeyi kasıp kavurdu. 15. yüzyılın başlarında batı anadolu'da yeni bir güç ortaya çıktı. dilleri türkçe, dinleri i̇slam olan osmanlılar 1453'te bizans'ın hıristiyan başkenti konstantinopolis'i ele geçirip güçlerini pekiştirdiler.

ortadoğu'nun büyük bir kısmı, 16. yüzyılın başlarından itibaren osmanlılar ile i̇ran safevi hanedanı arasında yüzyıllar boyunca savaş alanı haline geldi. 1700'e gelindiğinde osmanlılar macaristan krallığı'ndan çıkarıldı ve sınır boyunca güç dengesi kesin bir şekilde batı dünyasının lehine değişti. i̇ngiliz i̇mparatorluğu basra körfezi üzerinde etkili bir kontrol sağladı ve fransız sömürge imparatorluğu etkisini lübnan ve suriye'ye kadar genişletti. 1912'de i̇talya krallığı, libya'yı ve anadolu'nun kıyılarındaki oniki adaları ele geçirdi. 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında ortadoğulu yöneticiler, avrupalı güçlerle daha etkin rekabet edebilmek için devletlerini modernleştirmeye çalıştılar. bölgenin tarihinde bir dönüm noktası, önce 1908'de i̇ran'da ve daha sonra suudi arabistan'da (1938'de) ve diğer basra körfezi ülkelerinde ve ayrıca libya ve cezayir'de petrol keşfedildiğinde başladı. batı'nın orta doğu petrolüne bağımlılığı ve i̇ngiliz etkisinin azalması bölgeye amerikan ilgisinin artmasına neden oldu

1920'ler, 1930'lar ve 1940'larda suriye ve mısır bağımsızlık yolunda hamleler yaptı. i̇ngilizler, fransızlar ve sovyetler, ii. dünya savaşı (1939–1945) sırasında ve sonrasında orta doğu'nun birçok ülkesinden ayrıldı. filistin'deki arap-i̇srail çatışması, 1947'de birleşmiş milletler'in filistin'i bölme planıyla doruğa ulaştı. daha sonra soğuk savaş gerilimlerinin ortasında, batı asya ve kuzey afrika'nın arapça konuşan ülkeleri pan-arabizm'in yükselişini yaşadılar. avrupalı güçlerin bölgenin doğrudan kontrolünden ayrılması, i̇srail'in kurulması ve petrol endüstrisinin artmakta olan önemi, modern ortadoğu'nun oluşumuna damgasını vurdu. çoğu orta doğu ülkesinde piyasa ekonomilerinin büyümesi siyasi kısıtlamalar, yolsuzluk, kayırmacılık, silah ve prestij projelerine aşırı harcama ve petrol gelirlerine aşırı bağımlılık tarafından engellendi. bölgede kişi başına en zengin ekonomiler, basra körfezi'nin küçük petrol zengini ülkeleridir: katar, kuveyt, bahreyn ve birleşik arap emirlikleri.

1967 altı gün savaşı, yom kippur savaşı'nda abd'nin i̇srail'e verdiği desteğe yanıt olarak 1973 opec petrol ambargosu ile başlayan 1970'lerdeki enerji krizi, eşzamanlı suudi arabistan liderliğindeki selefiliğin / vahhabiliğin popülerleşmesi  ve 1978-79 i̇ran devrimi  i̇slamcılığın artan yükselişini ve devam eden i̇slami canlanmayı teşvik etti. 1991'de sovyetler birliği'nin çöküşü, soğuk savaş'tan teröre karşı savaş'a küresel bir güvenlik odağı oluşturdu. 2010'ların başından itibaren, popüler olarak arap baharı olarak bilinen devrimci bir dalga, birçok orta doğu ve mağrip ülkesine büyük protestolar, ayaklanmalar ve devrimler yaptı. 30 aralık 2013'te irak'ın batısındaki çatışmalar, sünni pan-i̇slamcı işi̇d ayaklanmasının ön hazırlıklarıydı.

1910'dan 2010'a orta doğu haritaları

ayrıca bakınız 

 orta doğu'nun genetik tarihi
 akdeniz bölgesinin tarihi
 tarih dergilerinin listesi#orta doğu
 orta doğu imparatorlukları
 orta doğu tarihinin zaman çizelgesi
 petrol krizleri
 ortadoğu'da i̇ngiliz dış politikası
 abd'nin orta doğu'daki dış politikası
 yakın doğu arkeolojisi

kaynakça 
alıntı yapılan eserler

dış bağlantılar 

 uzmanlarımızdan makaleler  – qatar digital library – basra körfezi tarihi ve arap bilimiyle ilgili daha önce sayısallaştırılmamış british library arşiv malzemelerine erişim sağlayan çevrimiçi bir portal
 orta doğu  : dean peter krogh dışişleri dijital arşivlerinden barış ve değişen düzen 
 kadim medeniyetler tıbbı 
 asurlular
 orta doğu: birincil kültürel ve tarihi bölgeler 

orta doğu tarihi