Özgür Dünya (siyaset)

özgür dünya, soğuk savaş döneminde, 1945-1991 yılları arasında batı bloku ve ona bağlı ülkeleri ifade etmek için kullanılan bir propaganda terimidir.

"özgür dünya" terimi, otoriter rejimlerden, özellikle komünist devletlerden farklı olarak, geniş anlamıyla tüm liberal demokrasileri kapsayan bir ifade olarak kullanılır. geleneksel olarak, öncelikle amerika birleşik devletleri, avrupa birliği ve nato ile müttefik ve ilişkili olan ülkeleri ifade etmek için kullanılmıştır. "özgür dünyanın lideri" terimi sembolik ve ahlaki bir liderliği ima etmek amacıyla kullanılmıştır ve genellikle soğuk savaş döneminde amerika birleşik devletleri'nin başkanına atıfta bulunmak için kullanılmıştır.

tarihçe 

i̇kinci dünya savaşı sırasında, müttefik devletler kendilerini eksen güçlerinin otoriter rejimlerine ve faşizme karşı çıkan "özgür" güçler olarak görüyorlardı. i̇kinci dünya savaşı'nın sonrasında, soğuk savaş döneminde "özgür dünya" kavramı, özellikle ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü, toplantı ve gösteri özgürlüğü ve dernek kurma özgürlüğü gibi özgürlüklerin bulunduğu demokratik olarak seçilmiş devletleri içeriyordu ve sadece sovyet karşıtı devletleri "özgür" olarak kabul ediliyordu.

soğuk savaş döneminde, hem üçüncü dünya olarak kabul edilen ülkeler hem de ne amerika birleşik devletleri ne de sovyetler birliği ile resmi bir ittifakı olmayan ülkeler, amerika birleşik devletleri'nin "özgür dünya" liderliği iddiasını büyüklenme ve meşruiyetten yoksun olarak değerlendirdi.

"özgür dünya" teriminin politik olarak önemli bir şekilde kullanılmasının en erken örneklerinden biri, frank capra'nın ii. dünya savaşı propaganda film serisi why we fight'da görülür. bu serinin ilk filmi olan prelude to war'da "özgür dünya", "köle dünyası" olarak adlandırılan siyah bir gezegenle doğrudan karşılaştırılır. film, özgür dünyayı amerika birleşik devletleri ve batı avrupa'nın önderliğindeki batı yarımküre olarak betimlerken, köle dünyasını nazi almanyası, faşist i̇talya ve japon i̇mparatorluğu tarafından domine edilen doğu yarımküre olarak gösterir.

21. yüzyılda kullanımı 
"özgür dünya" terimi soğuk savaş'ın kökenlerine sahip olmasına rağmen, ifade soğuk savaş'ın sona ermesinden sonra ve küresel terörle mücadele döneminde de kullanılmaktadır. samuel p. huntington, terimin uluslararası toplum kavramıyla değiştirildiğini belirtmiştir. huntington'a göre, uluslararası toplum kavramı, "özgür dünya" yerine geçen müphem bir kolektif isimdir ve amerika birleşik devletleri ve diğer batı güçlerinin çıkarlarını yansıtan eylemlere küresel meşruiyet kazandırmak amacıyla kullanılmaktadır.

özgür dünyanın lideri

amerika birleşik devletleri 

"özgür dünya'nın lideri" soğuk savaş döneminde kullanılan bir tabirdir ve genellikle amerika birleşik devletleri veya daha yaygın olarak amerika birleşik devletleri başkanı için kullanılmıştır. bu bağlamda kullanıldığında, terim amerika birleşik devletleri'nin başlıca demokratik süper güç olduğunu ve dolayısıyla abd başkanının dünyadaki demokratik devletlerin lideri olduğunu ima etmektedir, yani "özgür dünya".

bu ifade kökenini 1940'larda i̇kinci dünya savaşı döneminden almaktadır, özellikle anti-faşist free world dergisi ve abd propaganda film serisi why we fight aracılığıyla. bu dönemde, eleştirmenler totaliter bir diktatörlük olarak gördükleri sovyetler birliği'ni (sscb) de içermesi nedeniyle terim eleştirildi. ancak terim, 1950'lerde soğuk savaş döneminde (truman doktrini'nin ardından) sscb ve müttefikleri karşısında daha geniş bir şekilde kullanılmaya başlandı ve abd, "demokratik bir ittifak ile dünya hakimiyeti peşinde koşan bir komünist alan arasında bir mücadeleye dayanan" bir dış politika sergilediği şeklinde tasvir edildi. the atlantic'e göre, terim burada francoist i̇spanya gibi sağcı diktatörlükleri içerdiği için yine eleştirildi ve nikita kruşçev, sovyet komünist partisi'nin 21. kongresi'nde "sözde özgür dünya dolar krallığı oluşturur" dedi.

1970'lerin ortalarından itibaren gerilemeye başlamasına rağmen, terim sovyetler birliği'nin aralık 1991'de dağılmasına kadar abd dış politikasında yoğun bir şekilde kullanılmıştır. george h. w. bush'un başkanlığından sonra terim genellikle kullanılmamıştır, kısmen abd politikalarını eleştiren retorikte kullanılması nedeniyle.

"özgür dünya lideri"ni ima eden terimler daha sonra diğer kişiler, yerler veya devletler için de kullanılmaya başlandı.

avrupa birliği 
6 mayıs 2010 tarihinde dönemin abd başkan yardımcısı joe biden, avrupa parlamentosu genel kurul salonunda yaptığı bir konuşmada brüksel'in "özgür dünyanın başkenti" unvanına "haklı bir iddiası" olduğunu belirtti. bu unvan genellikle washington'a ayrılan bir unvandır. biden, "brüksel'in, bin yıllık bir geçmişi olan büyük bir şehir olduğunu ve belçika'nın başkenti olarak hizmet verdiğini, avrupa birliği'nin birçok kurumuna ve nato ittifakının merkezine ev sahipliği yaptığını" ekledi.

almanya 

time dergisi, 2015 yılında almanya başbakanı angela merkel'i "yılın kişisi" ilan ettiğinde, onu "avrupa'nın en güçlü lideri" olarak nitelendirdi ve kapağında "özgür dünyanın şansölyesi" unvanı yer aldı. donald trump'ın kasım 2016'da abd başkanlığına seçilmesinin ardından the new york times, merkel'i "liberal batı'nın son savunucusu" olarak adlandırdı ve birçok yorumcu onu "özgür dünyanın gelecek lideri" olarak adlandırdı. merkel kendisi bu tanımlamayı reddetti. politico'da james rubin tarafından kaleme alınan bir makalede merkel ve trump arasındaki beyaz saray toplantısı ironik bir şekilde "özgür dünyanın lideri donald trump ile buluşuyor" başlığını taşıyordu.

alman yorumcular merkel'in değerlendirmesine katıldılar ve cdu politikacısı friedrich merz, bir alman başbakanının asla "özgür dünyanın lideri" olamayacağını söyledi. nisan 2017'de köşe yazarı james kirchick, almanya'nın seçimlerinin ("özgür dünyanın geleceğine" bağlı olduğu için) önemini vurguladı. amerika, trump'ı seçerek "özgür dünyanın lideri olarak geleneksel rolünü terk etmiş, birleşik krallık, avrupa birliği'nden ayrılma kararı sonrasında içe dönük bir hal alırken, fransa da geleneksel olarak tek taraflı bir politika izlemekte ve şimdi tecrübesiz bir başkana sahip" diyerek merkel'i "sadece başka bir rastgele ülkenin liderinden daha az, ama özgür dünyanın liderinden daha büyük bir şey" olarak nitelendirdi. donald trump'ın nato ortaklarının koşulsuz savunmasını sorgulaması ve paris iklim anlaşmasına ilişkin tartışmalardan sonra amerika'nın özgür dünyanın lideri rolünden vazgeçtiği şeklindeki atıflar devam etti veya arttı.

the new york times için yazan jagoda marinić, "barack obama neredeyse kelimenin tam anlamıyla 'özgür dünyanın lideri' unvanını bayan merkel'e (ve bay trump'a değil) devretti ve çoğu alman bu yeni sorumlulukla güçlendirildiğini hissediyor" diye belirtti ve almanya'nın "daha da otoriter hale gelen bir dünyada liberal demokrasiyi savunma rolünü anlamaya başladığını" ifade etti.

diğer bazı yorumcular, amerika birleşik devletleri ve avrupa'da, "özgür dünya'nın lideri" sıfatını reddetti: bazıları, 'özgür dünyanın' tek bir lideri olmadığını savundu; diğerleri ise merkel'in hala "özgür dünyanın lideri" ve liberal değerlerin savunucusu olup olmadığını sorguladı. almanya'daki 2017 seçimlerindeki performansıyla ilgili olarak merkel'in durumu sorulduğunda, eski abd dışişleri bakanı hillary clinton merkel'in "özgür dünyanın en önemli lideri" olduğunu söyledi. ancak, merkel'in partisinin 2017 seçimlerinde kayıplar yaşaması ve bir hükümetin oluşumunda gecikmeler yaşanması üzerine, merkel'in gerçekten özgür dünyanın lideri olduğu iddiası bir "şaka" olarak nitelendirildi, medya fenomeni olarak tanımlandı ve başka şekillerde sorgulandı.

merkel şansölye olarak görevinden ayrıldığında, hillary clinton şunları yazdı: "zorlu zamanlarda avrupa'yı istikrar ve cesaretle yönetti ve uzun dört yıl boyunca özgür dünyanın lideriydi."

ayrıca bakınız 

 yeni dünya düzeni (siyaset)
 dünyada özgürlük raporu
 truman doktrini

kaynakça 

amerika birleşik devletleri'nde propaganda
20. yüzyıl ihtiraları
siyasi kavramlar
demokrasi
soğuk savaş terminolojisi
amerika birleşik devletleri'nin siyasi kavramları