Üst Paleolitik

üst paleolitik, paleolitik veya eski taş çağı'nın üçüncü ve son alt bölümüdür. çok genel olarak, neolitik devrim ve tarımın ortaya çıkışına kadar, bazı teorilere göre erken modern insanlarda davranışsal modernitenin ortaya çıkışına denk gelen, 50.000 ila 12.000 yıl öncesine (holosen'in başlangıcı) tarihlenmektedir.

anatomik olarak modern insanların (yani homo sapiens) yaklaşık 300.000 yıl önce afrika'da ortaya çıktığına inanılmaktadır. bazıları tarafından, modern insan kalıntılarıyla ilişkili bulunan eserlerin çeşitliliğinde belirgin bir artışın olduğu yaklaşık 50.000 yıl öncesine kadar, yaşam biçimlerinin orta paleolitik dönemdeki arkaik insanlardan nispeten az değiştiği ileri sürülmüştür. bu dönem, modern insanların afrika'dan asya ve avrasya'ya doğru genişlemesine atfedilen ve neandertallerin soyunun tükenmesine katkıda bulunan en yaygın tarihle aynı zamana denk gelmektedir.

üst paleolitik, bazıları depolama çukurlarına sahip kamp alanları şeklinde organize yerleşimlerin bilinen en eski kanıtlarına sahiptir. mağara resimleri, petroglifler, kemik veya fildişi üzerine oymalar ve gravürlerle sanatsal çalışmalar gelişmiştir. güney afrika'daki blombos mağarası gibi yerlerdeki eserlerden insanların balıkçılık yaptığına dair ilk kanıtlar da bulunmuştur. daha çeşitli ve güvenilir besin kaynakları ve uzmanlaşmış alet türleriyle desteklenen daha karmaşık sosyal gruplar ortaya çıkmıştır. bu durum muhtemelen grup kimliğinin ya da etnisitenin artmasına katkıda bulunmuştur. 

avustralya'nın iskânı büyük olasılıkla yaklaşık 60 bin yıldan önce gerçekleşmiştir. avrupa yaklaşık 45.yy'dan sonra insanlarla dolmuştur. anatomik olarak modern insanların yaklaşık 45.yy'da kuzeye doğru sibirya'nın 58. paraleline kadar yayıldığı bilinmektedir (ust'-ishim adamı). üst paleolitik, yaklaşık 25 ila 15 ka arasında son buzul maksimum (lgm) ile bölünmüştür. doğu ve orta asya popülasyonlarının yaklaşık 35 ka sonra bering kara köprüsüne ulaşması ve yaklaşık 15 ka'da amerika'ya doğru genişlemesi ile amerika'nın halklaşması bu dönemde gerçekleşmiştir. batı avrasya'da paleolitik dönem, 15 ka'dan başlayarak lgm'nin sonundan itibaren epipaleolitik veya mezolitik olarak adlandırılan döneme geçiş yapar. holosen buzul gerilemesi 11.7 ka (mö 10. binyıl) ile başlar, eski dünya epipaleolitik dönemine denk gelir ve bereketli hilal'de tarımın en erken biçimlerinin başlangıcını işaret eder.

yaşam tarzı ve teknoloji 

hem homo erectus hem de neandertaller aynı kaba taş aletleri kullanmıştır. antik taş aletler üzerinde kapsamlı çalışmalar yapmış olan arkeolog richard g. klein, arkaik hominidlerin taş alet setini kategorize etmenin imkansız olduğunu belirtmektedir. i̇ster asya, ister afrika ya da avrupa olsun, 50.000 yıl öncesine kadar hemen hemen her yerde tüm taş aletlerin birbirine çok benzediğini ve sofistike olmadığını savunmaktadır.

arkeologlar ilk olarak afrika'daki eserler arasında 50.000 yıldan daha eski olanları mermi uçları, oyma aletleri, bıçak ağızları, delici ve kesici aletler gibi birçok farklı kategoriye ayırıp sınıflandırabildiklerini keşfetmişlerdir. bu yeni taş alet türleri birbirinden belirgin bir şekilde farklılaşmış olarak tanımlanmıştır; her aletin belirli bir amacı vardı. avrupa'ya yayılan ve genellikle cro-magnonlar olarak adlandırılan erken modern insanlar, birçok sofistike taş alet, kemik, fildişi ve boynuz üzerine oyulmuş ve kazınmış parçalar, mağara resimleri ve venüs figürinleri bırakmıştır.

neandertaller ise mousterian taş alet teknolojisini ve muhtemelen châtelperronian teknolojisini kullanmaya devam etmiştir. i̇lginçtir ki, bu aletler arkeolojik kayıtlardan, neandertallerin fosil kayıtlarından kaybolmasıyla hemen hemen aynı zamanda, günümüzden yaklaşık 40.000 takvim yılı önce kaybolmuştur.

yerleşim açısından bakıldığında, yerleşimler sıklıkla dar vadi tabanlarında yer almaktaydı ve genellikle geçen hayvan sürülerinin mevsimsel avlanmasıyla bağlantılıydı. bazı yerleşimler yıl boyunca iskân edilmiş olabilir, ancak yaygın örüntü, insanların yılın farklı zamanlarında değişen gıda kaynaklarından yararlanmak için yerleşimler arasında göç etmesiyle mevsimsel kullanımı içeriyor gibi görünmektedir. avcılık geçimlerini sağlamada önemli bir rol oynamış ve karibu ile yabani ren geyiği özellikle önemli görülmüştür.

bu dönem aynı zamanda çakmaktaşı aletlerin üretiminde de önemli gelişmelere sahne olmuş, daha basit ve kısa yongaların aksine ince dilgiler etrafında şekillenen üretimler ortaya çıkmıştır. ayrıca, kemik, boynuz ve postlar burin ve racloir kullanılarak ustaca işlenmiştir. ayrıca, gelişmiş oklar, zıpkınlar, balık kancaları, kandiller, ipler ve gözlü iğneler ilk kez kullanılmaya başlanmıştır. timor ve solomon adaları'ndaki yerleşimlerden elde edilen kanıtlar denizciliğe ve pelajik türlerin avlanmasına işaret etmektedir.

bu çağda insan davranışlarındaki değişimler, küresel sıcaklık düşüşleri de dahil olmak üzere iklimsel dalgalanmalara bağlanabilir. bu değişiklikler, genellikle yanlış olsa da "son buzul çağı" olarak adlandırılan son buzul döneminin zaten şiddetli olan soğuklarını daha da şiddetlendirmiştir. bu tür iklim değişiklikleri, kullanılabilir kerestenin mevcudiyetini azaltmış ve toplulukları alternatif malzemeler keşfetmeye sevk etmiş olabilir. ayrıca, yaygın olarak kullanılan bir malzeme olan çakmaktaşı düşük sıcaklıklarda kırılganlaşarak alet olarak işlevselliğini azaltmış olabilir.

notasyon i̇şaretleri ve erken proto-yazı 
i̇lginç bir şekilde, avrupa'da m.ö. 35.000 civarında üst paleolitik dönemde, hayvan tasvirlerinin yanı sıra bazı ilkel notasyon işaretleri de ortaya çıkmaya başlamıştır. bu işaretler, sembol kombinasyonlarının avlanan hayvanlarla ilgili mevsimsel davranış bilgilerini aktardığı proto-yazının en eski biçimlerinden birini temsil ediyor olabilir. çizgiler (|) ve noktalar (-) birbirlerinin yerine kullanılmış olup muhtemelen ayları ifade ederken, (y) işareti "doğum yapmak" anlamına gelmiş olabilir. bu semboller birleştirildiğinde, avlanan hayvanların üreme dönemleri hakkında bilgi veriyor gibi görünmektedir. taş alet evrimi ve proto-yazının bu kesişimi, paleolitik kültürlerin karmaşıklığı ve sürekli değişen çevresel koşullara uyum sağlama ve iletişim kurma becerileri hakkında değerli bilgiler sunmaktadır.

zaman çizelgesi

50,000–40,000 mö

50,000 mö 

 avustralya'nın sidney kentinde castlereagh bölgesindeki çakıl çökeltilerinde çok sayıda aborijin taş aleti bulunmuştur. bu sonuçlar ilk ortaya çıktığında tartışmalıydı; daha yakın zamanda aynı tabakaların tarihlendirilmesi bu tarihleri revize etti ve doğruladı.
 kuzey afrika'da mousterian pluvial'ın başlangıcı.
 sri lanka'daki fa-hien lena mağarası sakinleri yay ve ok teknolojisini mö 48.000'de geliştirmişlerdir (bilinen en eski yay ve ok teknolojisi sibudu mağarası'ndan mö 65.000'e tarihlenmektedir, güney afrika).

45,000-43,000 mö 

 avrupa'da modern insana dair en erken kanıt güney i̇talya'da bulunmuştur. bunlar dolaylı olarak tarihlendirilmiştir. 
 en eski matematiksel eser, eswatini (svaziland), güney afrika'da 44.000-43.000 mö'ye tarihlenen olası bir çetele çubuğu veya ay takvimi olan çentikli lebombo kemiği.
 arkeolojik kayıtlarda bilinen en eski madencilik, svaziland'daki ngwenya madeni, yaklaşık 43.000 yıl önce, insanların kırmızı pigment aşı boyası yapmak için hematit çıkardığı yer.
 sulawesi, endonezya'daki leang bulu' sipong'da insanoğlunun doğrudan tarihlenen en eski figüratif mağara resmi.

43.000-41.000 mö 

 kana, batı bengal, hindistan'dan mikrolitik eserler çıkarılmıştır.
 lübnan'daki ksar akil'de modern insanlara ait süs eşyaları ve iskelet kalıntıları. bunlar doğrudan tarihlendirilmiştir.
 denisova homininleri altay dağları'nda (rusya, çin, moğolistan ve kazakistan) yaşamaktadır.

40,000–30,000 mö

40,000-35,000 mö 

 yukarı swan nehri'ndeki arkeolojik bulguların kanıtladığı üzere, avustralya'nın perth bölgesindeki ilk insan sakinleri.
 bu dönemde, melbourne, avustralya avcı-toplayıcılar tarafından işgal edilmiştir.
 svabya alpleri'ndeki erken kültür merkezi, en eski insan tasviri (hohle fels venüsü), aurignacian döneminin başlangıcı.
 aslan adam hohlenstein-stadel'de yaratılan figür, en eski figüratif sanatlardan biri. şu anda ulmer müzesi, ulm, almanya'da bulunmaktadır.
 i̇lk flütler almanya'da ortaya çıktı.
 mağaralarda bulunan ve görünüşe göre yanlarına çizilen hayvan türlerinin davranışları hakkında takvim anlamı taşıyan notasyon işaretleri tarihte bilinen ilk (proto-)yazı'dır .
 avustralya'daki dev omurgalıların ve megafauna'nın çoğu yok oldu.
 timor'daki jerimalai barınağı'nda pelajik balık türlerinin avlanması.
 i̇spanya'daki mağara sanatı örnekleri yaklaşık 40.000 mö'ye tarihlenmektedir ve bu da onları avrupa'da keşfedilen en eski mağara sanatı örnekleri haline getirmektedir (bkz: nerja mağaraları). bilim insanları, resimlerin modern insanlardan ziyade neandertaller tarafından yapılmış olabileceği teorisini ortaya atmaktadır.
 atlar, gergedanlar ve yaban öküzlerinin yer aldığı duvar resimleri chauvet mağarası, vallon-pont-d'arc, ardéche vadisi, fransa'da yapılmıştır. aralık 1994'te keşfedilmiştir.
 i̇ber yarımadası'nda 37.000 yıl önce neandertal varlığının devam ettiğine dair kanıtlar 2017 yılında yayımlanmıştır. 
 arkeolojik çalışmalar, 35.000 ila 39.000 yıl önce chek lap kok bölgesinde (şimdi hong kong uluslararası havaalanı) insan varlığını desteklemektedir.
 azerbaycan'daki zar, yatağyeri, damjili ve tağlar mağaraları.
 i̇nsanların japonya'da yaşadığına dair ilk kanıtlar.

35,000 mö 

 orta don nehri üzerindeki kostenki (kostyonki) alanı'nın bir katmanı olan kostenki xvii, erken üst paleolitik spitsyn kültürü tarafından işgal edilmiştir.

30.000 mö 

 i̇lk öğütülmüş taş aletler japonya'da ortaya çıkar.
 kuzey afrika'da mousterian pluvial'ın sonu.
 sidney bölgesi, radyokarbon tarihleme ile kanıtlandığı üzere, bu zaman diliminde aborijin avustralyalılar (özellikle eora ve dharug halkı) tarafından işgal edilmiştir. parramatta, western sydney'de yapılan bir arkeolojik kazıda, aborjinlerin odun kömürü, taş aletler ve olası eski kamp ateşleri kullandığı bulunmuştur. 
 alice springs, northern territory, avustralya'daki ilk insan yerleşimi.
 solomon adaları'ndaki buka'da bulunan kilu mağarası, bir okyanus adası'ndaki ilk insan yerleşiminin ve açık okyanusta gezinmenin kanıtıdır.

30,000–20,000 mö

29,000-25,000 mö 

 ciomad volkanının patlaması, karpatlar'daki son volkanik patlama.
 dolní věstonice venüsü (çek cumhuriyeti). dünyanın bilinen en eski seramiğidir.
 willendorf venüsü, avusturya, yaratılmıştır. şu anda doğa tarihi müzesi, viyana'da bulunmaktadır.
 paviland'ın kızıl kadını yaklaşık 29.000-26.000 yıl önce yaşamıştır. son zamanlarda onun bir kabile şefi olduğuna dair kanıtlar ortaya çıkmıştır.
 çin'in pekin kentindeki insan yerleşimi yaklaşık 27.000 ila 10.000 yıl öncesine dayanmaktadır.

24,000 mö 

 kuzey afrika'da ikinci mousterian pluvial'ın başlangıcı.

23,000 mö 

 petřkovice venüsü ostrava, çek cumhuriyeti'ndeki petřkovice'de yaratılmıştır. şu anda brno arkeoloji enstitüsü'nde bulunmaktadır.

22,000 mö 

 son buzul maksimum: brassempouy venüsü, grotte du pape, brassempouy, landes, fransa, yaratıldı. şu anda musée des antiquités nationales, saint-germain-en-laye'de bulunmaktadır.

21,000 mö 

 artefaktlar, erken insan faaliyetlerinin canberra, avustralya'da bir noktada gerçekleştiğini göstermektedir. bölgedeki yerleşime dair arkeolojik kanıtlar arasında yerleşik kaya sığınakları, kaya sanatı, mezar yerleri, kamplar ve taş ocağı alanları ile taş aletler ve düzenlemeler bulunmaktadır. 
 kuzey afrika'daki ikinci mousterian pluvial'ın sonu.

20.000–10.000 mö 

 son buzul maksimum. ortalama deniz seviyesinin  olduğuna inanılmaktadır. günümüzden daha düşük,'ndan deniz seviyesi verileri, birçok kıyı ve aşağı nehir vadisi arkeolojik alanının bugün su altında olduğunu doğrudan ima etmektedir.

18,000 mö 

 benekli atlar, pech merle mağarası, dordogne, fransa boyanmıştır. aralık 1994'te keşfedilmiştir.
 le mas-d'azil, ariège, fransa'dan dağ keçisi başlı mızrak atıcı yapılmıştır. şu anda musée de la préhistoire, le mas d'azil'de bulunmaktadır.
 mamut-kemik köyü mezhyrich, ukrayna'da yerleşiktir.

17,000 mö 

 benekli insan elleri pech merle mağarası, dordogne, fransa'da boyanmıştır. aralık 1994'te keşfedilmiştir.
 fransa'daki lascaux boğalar salonu resmedilmiştir. 1940 yılında keşfedildi. 1963'te halka kapatıldı.
 bizon ve gergedan ile kuş başlı adam, lascaux, boyanmıştır.
 la mouthe mağarası, dordogne, fransa'dan dağ keçisi desenli lamba yapıldı. şu anda musée des antiquités nationales, saint-germain-en-laye'de bulunmaktadır.
 fransa, cap margiou'da mağara ağzının şu anda su altında olduğu cosquer mağarası'ndaki resimler yapıldı.

15,000 mö 

 bizon, le tuc d'audoubert, ariège, fransa.
 paleo-kızılderililer kuzey amerika'yı geçip orta amerika üzerinden güneye doğru ilerler.
 hamile kadın ve geyik (?), laugerie-basse, fransa'dan yapılmıştır. şu anda musée des antiquités nationales, st.-germain-en-laye'de bulunmaktadır.

14,000 mö

 paleo-kızılderililer şu anda hovenweep ulusal anıtı olan yerin yakınlarında büyük av hayvanları aradılar.
 bizon, altamira, i̇spanya'daki bir mağaranın tavanına resmedilmiştir. 1879 yılında keşfedilmiştir. otantik olduğu 1902 yılında kabul edilmiştir.
 younger dryas stadiali.
 holosen yok oluşu'nun başlangıcı.

12,000 mö 

 güney amerika'da ahşap binalar (şili).
 japonya'da ilk çömlek kapları.

11,000 mö 

 cueva de las manos|arjantin'de insan yerleşimine dair ilk kanıt.
 arlington springs adamı, amerika birleşik devletleri'nin kaliforniya kıyıları açıklarındaki santa rosa adasında öldü.
 şu anda meksika'nın yucatán kıyılarında bulunan mağaralarda insan kalıntıları bulundu.
 hengistbury head, i̇ngiltere'deki creswellian kültürü yerleşimi bu yıl civarına tarihlenmektedir.

10,000 mö 

 kenya, turkana gölü yakınlarındaki bir katliamın kanıtları üst paleolitik savaş'a işaret etmektedir.

ayrıca bakınız 
 mezolitik
 neolitik
 davranışsal modernite
 cro-magnon 
 aurignacian

dış bağlantılar 
 the upper paleolithic revolution
 picture gallery of the paleolithic (reconstructional palaeoethnology),  libor balák at the czech academy of sciences, the institute of archaeology in brno, the center for paleolithic and paleoethnological research

kaynakça 

 
kuvaterner jeokronolojisi
tarih çağları
buzul çağı