Aelia Capitolina

aelia capitolina (latince tam adıyla : colonia aelia capitolina),  ms 70 kuşatmasından sonra neredeyse tamamen yerle bir edilen kudüs'te,i̇mparator hadrian'ın ms 129/130'da  yahuda'ya yaptığı yolculuk sırasında onun tarafından kurulan bir roma kolonisiydi. aelia capitolina'nın kuruluşu ve eski yahudi tapınağının bulunduğu yere jüpiter tapınağının inşası ms 132'de bar kokhba isyanının patlak vermesinin nedenlerinden biri olabilir. aelia capitolina, geç antik dönem'e kadar koloninin resmi adı olarak kullanıldı ve arap egemenliği döneminde de ismin "i̇liya" ya çevrilen aelia kısmı da emevi halifeliği tarafından kullanıldı.

i̇sim 
aelia hadrian'ın soyadı olan aelius'tan gelirken, capitolina ise yeni şehrin, aynı zamanda şehirdeki tapınak tepesi'nde onuruna tapınak inşa edilen jüpiter capitolinus'a adandığı anlamına geliyordu. latince bir kelime olan aelia, kudüs için 7. yüzyıldan itibaren emeviler tarafından kullanılmaya isim olan, arapça iliyā' (يلياء) kelimesinin kaynağıdır.

tarih 

bir zamanlar hirodes tarafından yeniden inşa edilen kudüs, ms 70'teki birinci yahudi-roma savaşı'nın bir sonucu olarak, şehrin kuşatılmasının ve yeniden ele geçirilmesinin ardından harabe halindeydi. 

eusebios'a göre, kudüs kilisesi 70 ve 135 yıllarında iki kez dağılmıştı. ancak şu farkla ki 70 ila 130 yılları arasında kudüs piskoposlarının adlarının yahudi isimleri olduğu açıkken, 135'ten sonra aelia capitolina piskoposlarının isimlerinin yunan isimleri olduğu görülüyor. eusebios'un aelia capitolina'daki kilisenin devamına dair iddiaları, itinerarium burdigalense tarafından doğrulanır.

roma imparatoru hadrian, şehri lejyonerlerinin oturacağı bir roma kolonisi olarak yeniden inşa etmeye karar verdi.  hadrian'ın yeni şehri kendisine ve belirli roma tanrılarına, özellikle jüpiter'e adanacaktı.

hadrian'ın yahudi karşıtı kararnamelerinin yahudi bar kohba i̇syanı'ndan sonra mı yoksa ondan önce mi yayınlandığı ve isyanın nedeni olup olmadığı konusunda tartışmalar var. eski görüş, romalıların bastırmak için üç yıl uğraştığı bar kokhba i̇syanı'nın hadrian'ı öfkelendirdiği ve yahudiliği eyaletten silmeye karar verdiği yönündedir. sünnet yasaklandı ve yahudiler şehirden sürüldü. hadrian, yahudiye eyaleti'nin ismindeki "yahudiye" kısmından rahatsız oldu ve eyaleti syria palaestina olarak yeniden adlandırdı.

kudüs "aelia capitolina"  olarak yeniden adlandırıldı ve tipik bir roma şehri tarzında yeniden inşa edildi. yahudilerin, tişa beav bayramında her yıl bir gün hariç, şehre girmeleri halinde ölüm cezası ile cezalandırılacak şekilde yasaklandı. birlikte ele alındığında, bu önlemler  (yahudi hristiyanları da etkiledi)  esasen şehri sekülerleştirdi.  yasak 7. yüzyıla kadar devam etti, hristiyanlara ise bir süre sonra muafiyet tanınacaktı: 4. yüzyılda, roma i̇mparatoru i. konstantin , kutsal kabir kilisesi de dahil olmak üzere şehirdeki hristiyan kutsal mekanlarının inşasını emretti. bizans dönemine ait gömü kalıntıları yalnızca hristiyan mezarlarıdır, bu da bizans döneminde kudüs nüfusunun muhtemelen yalnızca hristiyanlardan oluştuğunu düşündürür.

beşinci yüzyılda konstantinopolis'ten yönetilen roma i̇mparatorluğu'nun doğu kolu kentin kontrolünü elinde tutuyordu. beşinci yüzyılın başında, birkaç on yıl içinde, şehir bizans egemenliğinden pers egemenliğine, ardından tekrar roma-bizans egemenliğine geçti. sasani i̇mparatoru ii.hüsrev'in 7.yüzyılın başlarında bizans'a saldırıp suriye'ye girmesinin ardından sasani generalleri shahrbaraz ve şahin vahmanzadegan o sırada kudüs'teki bizanslılara karşı ayaklanan palaestina prima yahudilerinin de yardımıyla kudüs'e saldırdı. ms 614'teki kudüs kuşatması'nda 21 günlük amansız sasani kuşatmasının ardından kudüs sasanilerce ele geçirildi. bizans kronikleri, sasaniler ve yahudilerin şehirde, birçoğu mamilla havuzu'nda olmak üzere on binlerce hristiyan'ı katlettiklerini ve kutsal kabir kilisesi de dahil olmak üzere anıtlarını ve kiliselerini yok ettiklerini anlatır. el değiştiren şehir, bizans i̇mparatoru herakleios tarafından 629'da yeniden ele geçirilene kadar on beş yıl kadar sasanilerin elinde kaldı.

bizans hakimiyetine giren kudüs'ü, ms 638'de  ömer ibn el-hattab komutasındaki arap orduları ele geçirdi ve bu, şehirde yaşayan ve sürülen yahudiler üzerindeki kısıtlamaların kaldırılmasıyla sonuçlandı. i̇slam'ın en erken döneminde şehir müslümanlar arasında medinet beyt el-makdis, 'tapınak şehri'  diye anılırdı ancak bu tapınak dağı ile sınırlı bir isimdi. şehrin geri kalanına, romalıların aelia capitolina adını yansıtan "iliya" adı verildi.

şehir planı 

şehir, geç roma döneminde onuncu lejyon'un hafif bir garnizonu tarafından korunuyordu ve sursuzdu. görünüşe göre şehrin batı tepesinin her tarafında kamp kurmuş olan kudüs'teki müfreze, yahudilerin şehre dönmesini engellemekten sorumluydu. bu yasağın romalılar tarafından uygulanması 4. yüzyıl boyunca devam etti.

düzen ve sokak deseni 
aelia capitolina'nın kentsel planı, ana caddelerin kentsel ızgarayı boylamasına ve enine kestiği tipik bir roma kenti planıydı.  kentsel ızgara, tipik bir şekilde orta kuzey-güney yoluna (cardo maximus) ve orta doğu- batı yoluna ( decumanus maximus) dayanıyordu. ancak, ana "cardo" batıdaki tepeye doğru uzandığından ve tapınak tepesi ana "decumanus'un" doğuya doğru giden güzergahını kapattığından, katı roma şehir modelinin yerel topoğrafyaya uyarlanması gerekiyordu; ikinci bir doğu "cardo", batıdan ayrıldı ve tyropoeon vadisi'ne doğru uzatıldı, decumanus ise kuzey tarafına geçerek tapınak tepesi'nin etrafında zikzak yapmak zorunda kaldı. hadrianus döneminde batı cardo'su, roma garnizonunun kampına ulaştığı yerde, decumanus ile birleştiği yerin çok ötesinde sona erdi. ancak bizans döneminde, şehrin güneydeki genişleyen sınırlarına ulaşmak için yol eski kampın üzerinden ilerleyerek genişletildi.

i̇ki cardines şam kapısı yakınında birleşti ve kalan alanda yarım daire biçimli bir meydan yapıldı; meydana da sütunlu bir anıt inşa edildi, bu nedenle kapının arapça adı - bab el-amud (sütun kapısı) olarak söylenmiştir. ana yollar arasındaki diğer kavşaklarda tetrapylonlar yapılmıştır.

bu sokak deseni, kudüs'teki eski şehir'de günümüze kadar korunmuştur. sütunlar ve dükkânlarla çevrili orijinal cadde yaklaşık 22 metre genişliğindeydi, ancak binalar yüzyıllar boyunca sokaklara doğru uzandı ve antik ızgara modelinin yerini alan modern caddeler artık oldukça dar. batı cardo'nun önemli kalıntıları şimdi suq el-bazaar ile kavşağın yakınında görülebiliyor ve tetrapilonlardan birinin kalıntıları via dolorosa ve suq khan ez-zeit'in kavşağında 19. yüzyıl döneminden kalan bir fransisken şapelinde korunuyor.

batı forumu 
yeni roma şehirleri için standart olduğu gibi, hadrian şehrin ana forumunu ana cardo ve decumanus'un kavşağına, şimdiki (daha küçük) muristan'ın  olduğu yere yerleştirdi. forumun bitişiğinde, daha sonra kutsal kabir kilisesi'nin inşası için kullanılan yerde, hadrian, venüs'e büyük bir tapınak inşa etti; kilisenin altındaki arkeolojik kalıntılar arasında hadrian tapınağının birkaç duvarı bulunmuştur.

valley cardo ve doğu forumu 
struthion havuzu kuzey decumanus'un güzergahında uzanıyordu, bu yüzden hadrian havuzun üzerine bir tonoz yerleştirdi, üstüne geniş bir kaldırım ekledi ve onu ikincil bir foruma dönüştürdü. kaldırım hala siyon kızkardeşleri manastırı'nın altında görülebilir.

ecce homo kemeri 
struthion havuzunun yakınında, hadrian,  aelia capitolina'nın doğu forumuna giriş olarak üç kemerli bir geçit inşa etti. geleneksel olarak, bunun, i̇sa'nın yargılandığı yer olduğu ve yuhanna'da, 19:13'te anlatıldığı gibi pontius pilatus'un ecce homo konuşmasını yaptığı yer olduğu iddia edilen antonia kalesi'nin kapısı olduğu düşünülüyordu. bu kısmen 1864'te havuzun taşına kazınmış bir oyunun keşfinden kaynaklanıyordu. manastırın rahibelerine göre, oyun romalı askerler tarafından oynanmış ve bir 'keşiş kralın' idamıyla sonuçlanmıştır.  antonia kalesi'nin kaldırım karolarının, yıkılmasının ardından hadrian meydanı'ndaki sarnıca getirilmiş olması muhtemeldir.

daha sonraki yapılar via dolorosa'yı daralttığında, merkezi kemerin her iki yanındaki iki kemer daha modern binaların ardı ardına dahil edildi. ecce homo bazilikası şimdi kuzey kemerini koruyor. güney kemeri, 16. yüzyılda nakşibendilik tarikatına mensup özbek dervişleri için bir manastıra dahil edilmiş  ancak bunlar bir cami inşa etmek için 19. yüzyılda yıkılmıştır.

ayrıca bakınız 

 kudüslü i̇skender (251'de öldü), kudüs piskoposu
 caesarea maritima, ms 6'dan sonra roma eyalet başkenti
 gabbatha, i̇sa'nın pilatus tarafından yargılandığı yerin, i̇ncil'deki adı
 kudüs'ün isimleri

konuyla ilgili yayınlar 

 leo kadman, the coins of aelia capitolina, jerusalem, 1956
 benjamin h. isaac, roman colonies in judaea: the foundation of aelia capitolina, talanta xii/xiii (1980/81),pp. 31–54
 ritti, t., documenti adrianei da hierapolis di frigia: le epistole di adriano alla città, l’hellénisme d’époque romaine. nouveaux documents, nouvelles approches (ier  s. a.c.–iiie s. p.c.), paris, 2014, pp. 297–340
 yaron z. eliav, the urban layout of aelia capitolina: a new view from the perspective of the temple mount , the bar kokhba war reconsidered: new perspectives on the second jewish revolt, peter schäfer (ed.), 2003, pp. 241–277
 zissu, b., klein, e., kloner, a. settlement processes in the territorium of roman jerusalem (aelia capitolina), j. m. alvarez, t. nogales, i. roda (hg.), xviii ciac: centre and periphery in the ancient world, mérida, 2014, pp. 219–223.
 s. weksler-bdolah, the foundation of aelia capitolina in light of new excavations along the eastern cardo, iej 64, 2014, pp. 38–62
 b. isaac,caesarea-on-the-sea and aelia capitolina: two ambiguous roman colonies, l’héritage grec des colonies romaines d’orient. interactions culturelles dans les provinces hellénophones de l’empire romain, c. brélaz (hg.), paris, 2017, pp. 331–343.
 kloner, a., klein, e., zissu, b., the rural hinterland (territorium) of aelia capitolina, g. avni, g. d. stiebel (hg.), roman jerusalem: a new old city, portsmouth, ri, 2017, pp. 131–141.
 newman, h. i., the temple mount of jerusalem and the capitolium of aelia capitolina, knowledge and wisdom: archaeological and historical essays in honour of leah di segni,  g. c. bottini, l. d. chrupcała, j. patrich (hg.), jerusalem, 2017, pp. 35–42
 a. bernini, un riconoscimento di debito redatto a colonia aelia capitolina, zeitschrift für papyrologie und epigraphik 206, 2018, pp. 183–193
 a. bernini, new evidence for colonia aelia capitolina (p. mich. vii 445 + inv. 3888c + inv. 3944k, proceedings of the 28th international congress of papyrology, barcelona, 2019, pp. 557–562.
 werner eck, die colonia aelia capitolina: überlegungen zur anfangsphase der zweiten römischen kolonie in der provinz iudaea-syria palaestina , electrum, vol. 26 (2019), pp. 129–139
 miriam ben zeev hofman, eusebius and hadrian’s founding of aelia capitolina in jerusalem, electrum, vol. 26 (2019), pp. 119–128
 shlomit weksler-bdolah, aelia capitolina – jerusalem in the roman period - in light of archaeological research, mnemosyne, supplements, history and archaeology of classical antiquity, volume: 432, brill, 2020

kaynakça 
dipnotlar
 
alıntılar

dış bağlantılar 

 aelia capitolina şehrinin ayrıntılı açıklaması (harita dahil) 
 hristiyanlar tarafından i̇sa'nın gömüldüğüne inanılan ve dirildiğine inanılan mağaranın resimleri ve daha önce i̇mparator hadrian tarafından o bölgeye yaptırılan venüs tapınağı duvarlarının kalıntılarının bir resmi
 "kudüs'ün antik roma kentini hayata döndüren arkeologlar", nir hasson, ha'aretz, 21 şubat 2012 

antik roma kolonileri
2. yüzyılda kurulan yerleşim birimleri
nervan-antoninler hanedanı
yahudiye
güneybatı asya'daki eski yerleşim birimleri