Türkiye'deki Ermeni kültürel mirası

türkiye cumhuriyeti'nin şu anki topraklarının doğu kısmı, ermenilerin atalarının anavatanların bir parçasıydı. ermeni nüfusu ile birlikte, ermeni kırımı sırasında ve sonrasında ermeni kültür mirasının büyük bir kısmının, türk hükûmeti tarafından yok edilmesi hedeflenmiştir. 1914'te osmanlı i̇mparatorluğu'nda bulunmuş pek çok kilisenin ve manastırın (genellikle iki ila üç bin arasında tahmin edilir) günümüzde yalnızca birkaç yüz tanesi hala ayakta durmaktadır ve bu binaların birçoğu çöküş tehlikesi altındadır. hala açık ve işleyen yapılar genellikle i̇stanbul'da bulunur.

eskiden ermenilere ait olan mülklerin büyük bir kısmına türk hükümeti tarafından el konulmuş ve bu mülkler askeri kışlalara, hastanelere, okullara ve hapishanelere çevrilmiştir. bu yapıların çoğu, balkan savaşları sırasında vatanlarından kaçan müslüman göçmenlere veya mültecilere verilmiştir. mülklere el koymak, ermeni mallarına eğer sahibi geri dönmezse el konulmasını müsaade eden emval-i metruke kanunu (terk edilen mallar kanunu) sayesinde yasallaştırılmıştır.

dil ve eğitim

okullar 
 
osmanlı i̇mparatorluğu'nda 18. yüzyılın sonlarına kadar ermeni okullarının açılmasına izin verilmedi. gayri resmi olarak, bitlis bölgesinde çok sayıda okul vardı, ancak ilk okul "gerçek anlamda" 1790'da şnork migirdic ve amira miricanyan tarafından açıldı. patrik garabet'in 1823'ten 1831'e kadar hüküm sürdüğü dönemde çok sayıda ermeni okulu kuruldu. i̇lk yükseköğretim kurumu 1838'de üsküdar'da açılmış ve cemeran okulu olarak adlandırılmıştır. i̇stanbul patrikliği'ne göre 1838'de anadolu'da 439 ermeni okulu işletilmekteydi.

tanzimat'ın 1839'da i. abdülmecid tarafından ilan edilmesi sırasında ermenilerin sadece konstantinopolis'te 4.620 öğrenciye hizmet eden iki kolejin de dahil olduğu otuz yedi okulu vardı. buna ek olarak şehirde birkaç müze, matbaa, hastane, halk kütüphanesi ve sekiz farklı dergi bulunmaktaydı. türkiye ermenileri patrikliği'ne göre, 1901-1902'de osmanlı i̇mparatorluğu'nda 81.226 öğrenci ve 2.088 öğretmen ile 803 ermeni okulu vardı. bu okullardan 438 tanesi (36.839 öğrenci ve 897 öğretmen) vilâyat-ı sitte'de yer almaktaydı. kırım sırasında ve sonrasında anadolu'daki çoğu okul tahrip edildi veya başka amaçlar için kullanıldı. 2005 yılı itibarıyla i̇stanbul'da 18 ermeni okulu hala  açıktır.

ermeni yer isimleri 

ermeni yer isimlerinin değiştirilmesi ilk olarak sultan ii abdülhamid tarafından gerçekleştirilmiştir. 1880 yılında basında, okul kitaplarında ve devlet kurumlarında "ermenistan" kelimesinin kullanılması yasaklanmış ve daha sonra kelime anadolu ya da kürdistan gibi kelimelerle değiştirilmiştir. ermeni yer ve kişi isimlerinin değiştirilmesi cumhuriyet döneminden 21. yüzyıla kadar devam etmiştir. bu değişiklikler içinde soyadı türkleştirme, hayvan isimlerinin değiştirilmesi, ermeni tarihsel figürlerin isimlerinin değişimi (balyan ailesi baliani denilen i̇talyan bir ailenin kimliği altında gizlenmiştir), ve ermeni tarihi olaylarının değiştirilmesi ve çarpıtılması yer alır.

çoğu ermeni yer adı, osmanlı i̇mparatorluğu'nun doğu illerinde yer almaktaydı. manavazkert (bugün malazgirt), norakert, dikranagert, noyakert gibi -kert ekini içeren köyler, yerleşimler veya kasabalar,  arataşen, pemzaşen, noraşen gibi köy manasına gelen -şen ekini içeren yerleşimler ve şehir manasına gelen -van ekini içeren çarentsavan, nahçıvan, tatvan gibi toponimler ismin ermenice kökenli olduğunu belirtir. osmanlı tarihi boyunca, ermeni köylerine yerleşen türk ve kürt kabileleri köylerin ermenice isimlerini değiştirmişlerdir. örneğin noraşen, norşin olarak değiştirilmiştir. bu değişim özellikle ermeni kırımı'ndan sonra türkiye'nin doğusunda bulunan ermeni nüfusu tehcir edilmiş köy ve bölgelerde gözlemlenmiştir.

etimolog ve yazar sevan nişanyan tarafından 3600 ermeni coğrafi mekan isminin değiştirildiği tahmin edilmektedir.

dini yapılar

genel bakış 
1914'te türkiye ermenileri patrikliği, osmanlı i̇mparatorluğu'nda bulunan bir dizi manastır, kilise ve dini kurumları bir liste altında topladı. patrikhane, patrik'in kontrolü altında 200'den fazla manastır ve 1.600 kilisenin bulunduğunu ve toplamda 2.549 dini mekânın var olduğunu ortaya koydu. 1974'te unesco, 1923'ten sonra doğu türkiye’de ayakta kalmış 913 ermeni tarihi eserinden 464’ünün tamamen yok olduğunu, 252’sinin harabeye dönüştüğünü ve 197’nin onarıma ihtiyacı olduğunu belirtti. bunlar arasında mucizeler manastırı ve aparank manastırı sıralanabilir.

2011'de türkiye'de, çoğunlukla i̇stanbul'da bulunmak üzere işleyen 34 ermeni kilisesi vardı.

önemli kilise ve manastırların listesi

ayrıca bakınız 

 türkiye ermenileri 
 ermeni kırımı 
 ermenistan kültürü 
 türkiye'de el konulan ermeni mülkleri

kaynakça

dış bağlantılar 

 anadolu'nun çok kültürlü mirası projesi i̇nteraktif haritası 

ermeni kırımı
türkiye ermenileri
ermenistan'da kültür