Efruz Bey

hürriyete layık bir kahraman veya efruz bey, türk yazar ömer seyfettin'in romanıdır. i̇lk olarak 10 aralık 1919 tarihinde yayımlanmış, beğenilmesi üzerine öykünün ana kahramanı efruz bey'in yer aldığı beş hikâye daha yayımlanmıştır. çoğu eleştirmen tarafından bu öykü dizisi bir roman olarak görülür. bunu 1942 yılında ilk belirten, önde gelen edebiyat araştırmacısı pertev naili boratav olmuştur.

romanda osmanlı i̇mparatorluğu'nun son dönemindeki siyaset, bilim, türkçülük, köycülük, eğitim, felsefe gibi akımlar ele alınmış, bu akımlar ve onların temsilcisi olan gerçek kişiler, efruz bey'in eylemlerinde ve değişken kişiliğinde bir araya getirilmiştir.

pertev naili boratav'a göre eser, ömer seyfettin'in don kişot'u sayılmalıdır.

romanda batı'nın ve aşırı batılılaşma yanlısı sözde aydının yol açtığı toplumsal değişim, kültürel bellek yitiminin sonucu olan yabancılaşma ve gündelik hayattaki görünümleri eleştirilir.

roman boyunca ironik tavırlarıyla ön planda olan efruz bey karakteri, türk romanındaki belli başlı ironik eserlerdeki baş karakterler olan abdülhak şinasi hisar’ın fahim bey ve biz romanındaki fahim bey, ahmet hamdi tanpınar’ın saatleri ayarlama enstitüsü romanındaki halit ayarcı, yusuf atılgan’ın aylak adam romanındaki bay c ve oğuz atay'ın tutunamayanlar romanındaki turgut özben karakterlerinin öncülü olarak gösterilebilir.

tasarımı 
ömer seyfettin vakit gazetesinde ilk tefrika edilmeye başlandığında yazdığı aşağıdaki tanıtım yazısında beş uzun öyküden oluşan bir roman olacağını belirtse de amacına ulaşamaz. roman beş fasıldan ibarettir ki, her biri uzunca bir küçük hikâye addetmek mümkündür. bu fasıllar şunlardır:
 hürriyete layık bir kahraman
 asiller kulübü
 bilgi bucağında
 açık hava mektebi
 beyaz serçe

yayımlanması 
hürriyete layık bir kahraman, 10 aralık 1919 tarihinde vakit gazetesinde yayımlanmıştır. ömer seyfettin'in, öykünün ana kahramanı olan efruz bey'in diğer maceralarının anlatıldığı öyküler yazarının ölümünden sonra farklı mecralarda yayımlanmış olup, bu öykülerin adları ve ilk defa yayımlanma tarihleri aşağıdaki gibidir:
 asilzadeler (1-8 temmuz 1926)
 bilgi bucağında (19-30 temmuz 1926)
 tam bir görüş (1926)
 açık hava mektebi (mart 1927)
 i̇nat (1938)

sağlığında ilk bölümü 14 parçada tefrika edilmiş, 2. ve 3. bölümleri de ölümünden 6 yıl sonra yine vakit gazetesinde yayımlanmıştır. 4. bölüm ertesi yıl resimli ay dergisinde yayımlanmış, 5. bölüm ise yayımlanacağı açıklanmasına rağmen yayımlanmamıştır.

bu öykü dizisi daha sonra çeşitli yayınevleri tarafından efruz bey başlığıyla bir arada yayımlanmıştır.

eleştirmen cahit kavcar, belleten dergisindeki "efruz bey üzerine" makalesinde öykü dizisini çeşitli yönlerden incelerken, "gayet büyük bir adam" öyküsünün de romanın başında yer alması gerektiğini belirterek 8 öykü ile bir roman olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunur ve sıralamayı şöyle yapar:
 gayet büyük bir adam
 hürriyete layık bir kahraman
 asiller kulübü
 tam bir görüş
 bilgi bucağı
 açık hava mektebi
 i̇nat
 sivrisinek

tanıtımda yazarının bildirmesine ve eleştirmenlerin roman için yeterli olgunlukta olduğunu belirtmesine rağmen, ömer seyfettin'in ölümü nedeniyle eserin parçalı yayımlanması, eserin roman olduğunun unutulmasına neden olmuş, bölümler çeşitli yayınlarda farklı kıtapiara dağılmış ve ayrı öyküler gibi değerlendirilmiştir. bu değerlendirmede, her bir bölümün kendi içinde bütünlük taşımasının ve öykü olarak okunabilmesinin de etkisi bulunmaktadır. ayrıca cevdet kudret gibi önemli bir edebiyatçı ve edebiyat tarihçisi de, efruz bey'in yeni bir roman tekniğiyle yazıldığını öne sürmektedir.

konusu
fikirleri, karakteri, tavırları, hatta kılığı bile değişken biri olan efruz bey, yağcı, yaltakçı, liyakatsiz biridir. efruz, her devirde her nabza göre şerbet veren, yüzsüz ve onursuz bir kişiliktir. üst düzey kişilere yakın olmaya çalışır, değişken durumlara göre çıkarını kollar, yüzsüzlüğü yardımıyla ün peşinde koşar.

asıl adı ahmet olan ve zengin bir ailenin oğlu olarak nişantaşı'nda yaşayan efruz bey, okumayı sevmeyen ve gereksiz gören, bilgi sahibi olmadan fikirler beyan eden ve görüşlerini çeşitli seminerlerde dile getirmekten çekinmeyen, kibirli ve kurnaz bir adamdır.

hürriyete layık bir kahramanda efruz bey, i̇kinci meşrutiyet'in ilan edilmesi sonrasında hemen meşrutiyet taraftarı olur, anayasayı kendisinin ilan ettirdiğini öne sürerek halk kahramanı olur. üç gün sonra tutuklanıp kısa süre sonra serbest kalınca halk bu kahramanı hemen unutur.

asilzadeler'''de zengin arkadaşlarıyla birlikte soyluluk unvanı seçen ve kendisine "prens efruz dö kızıl" unvanını layık gören efruz bey, arkadaşlarının yasadışı kumar oynatmaktan yakalanmasıyla bu sevdasından vazgeçer.bilgi bucağında adlı öyküde efruz bey, türk ocakları'nı ima ederek bucak adı verilmiş dernekte çeşitli konularda konferanslar vermekte ve anlattığı yanlış bilgilerle, konu hakkında bilgisiz insanları kandırmaktadır. yayımladığı kitap satmayınca bucak'tan kovulur ve uzun süre ortalıkta görünmez.tam bir görüş öyküsünde köylülüğü ve köylüleri öven efruz bey, arkadaşlarıyla gittiği bir köyde bu görüşlerinde haksız olduğunu gösteren olaylar yaşar.açık hava mektebinde tembel bir okul müdürüyle birlikte hayırsızada'da okul kurup öğretmenlik yapma planları kuran efruz bey, okul müdürü vazgeçince yine de planını gerçekleştirmek için yola çıkar, sandalı yalova'ya sürüklenince bu niyetinden vazgeçer.i̇nat adlı öyküde efruz bey, bir hikâyesini eleştirdiği yazarla çayır ve çimen sözcüklerinin anlamı üzerine uzun ve anlamsız bir tartışmaya girer, haksız olduğunu kabul etmez.

 romanda yer alan gerçek kişi ve eserler 
romanda adı geçen veya bazı özellikleriyle benzerlik gösteren gerçek kişiler, çoğu romanda görüldüğü gibi olayları yönlendiren roman karakterleri değildir. düşünceleriyle, yaşayışlarıyla, yapıtlarıyla ve bazı özellikleriyle romanda yer alırlar ve çoğunlukla efruz karakteri üzerinde etkileri ile romanı yönlendirirler. bu etki efruz bey üzerinde bazen doğru orantılı, bazen ters orantılı olur.

 hürriyete layık bir kahraman: namık kemal, midhat paşa, rıza tevfik (bölükbaşı), selim sırrı (tarcan), giuseppe verdi, bazı imparator adları.
 asiller kulübü: yusuf pinko, sultan i. osman, lord johnson sgovat, ludwig van beethoven, verdi, richard wagner, prof. verşinker.
 tam bir görüş: cicero, émile durkheim, ahfeşin keçisi, damat i̇brahim paşa, nedim.
 bilgi bucağında: max nordau, sefa ile cefa, amasya taritti müellifi, ressam dersimi, necip asım (yazıksız), ahmet refik (altınay), hüseyin hüsameddin yasar, rıza tevfik, rigaden, max linder, milaslı hakkı, abdülhak hamit (tarhan), manon lesko, kamelyalı kadın, rafael, cenap şahabettin, abdulaziz çaviş, halit ziya (uşaklıgil), omiros, tevfik fikret, emil berjera.
 açık hava mektebi: i̇smail hakkı, ressam hulusi, ethem paşa, ahmed cevdet paşa, ernest renan.

tahir alangu'nun belirttiğine göre, bazı karakterlerin de hangi gerçek kişilerden esinlendiği ancak dönemde yaşayanlar tarafından anlaşılabilmektedir. örneğin asilzadeler bölümündeki azizüssücufuzzırtaf'', cavalı zengin bir müslümanın o dönem kabataş lisesinde öğretmenlik yapan oğlu osman-ül-uttas'tır. alangu da lisede onun öğrencisidir.

ömer seyfettin'in gerek askerlik yaptığı yıllar ve şehirlerdeki, gerek i̇stanbul'da öğretmenlik ve muharrirlik yaptığı yıllardaki otobiyografik izlerinin hikâyeleriyle gösterdiği koşutlukların incelendiği bir makale hars dergisinde yer almıştır.

ayrıca bakınız 
 ömer seyfettin öyküleri listesi

kaynakça

dış bağlantılar
 

1919 romanları
türkçe romanlar
tefrika romanlar
ömer seyfettin romanları
millî edebiyat romanları
klasik türk romanları
konusu osmanlı i̇mparatorluğu'nda geçen romanlar