Anadolu'daki Kıpçaklar

anadolu'daki kıpçaklar, i̇znik i̇mparatoru iii. i̇oannes vatatzes tarafından ve iii. i̇oannes'in ardından gelen i̇znik i̇mparatorlarınca batı anadolu'ya 1222-1261 yıllarında yerleştirilen kıpçak-kumanlar olduğu bilinmektedir. ayrıca latin i̇mparatorluğun'da ve bizans i̇mparatorluğun'da da kıpçak-kumanların paralı askerlik yaptığı bilinmektedir, çoğu tarihçiye göre balkanlar'dan anadolu'ya kalabalık kitleler halinde transfer edilen kuman-kıpçaklar türkmenlerle kaynaşmış ve batı anadolu coğrafyasının türkleşmesini sağlamıştır. ayrıca kafkasya, horasan, balkanlar'dan anadolu'ya gelen kıpçaklar olduğu bilinmektedir.

anadolu kıpçakları 
bizans arazilerini ve şehirlerini yağmalayan efrafta başıboş dolaşan kıpçaklar bizans arazilerine zarar vermelerini engellemek ve onların askeri yeteneklerinden faydalanmak isteyen i̇mparator iii. i̇oannis, bizans hizmetine aldığı bu kıpçaklardan bir kısmını trakya ve makedonya'da bir kısmını da anadolu'da menderes havzasına (menderes nehri ve çevresine) bir kısmını ise frigya ve bitinya topraklarına (günümüzde ankara, afyon, eskişehir, bolu, düzce, kastamonu, sakarya, zonguldak), i̇znik i̇mparatorluğu ve latin i̇mparatorluğu topraklarına, moğol ve selçuklu tehlikesinden korunmak için yerleştirildiler. bugün bu illerdeki kıpçak-kuman asıllı köyler bu tarihte anadolu'ya girmiştir.

bazı araştırmacılar iii. ioannes vatatzes'in bu uygulamasının pek işe yaramadığım ve kumanların türkmenlerle karışmasıyla bölgenin türkleşmesinin hız kazandığını ileri sürerken ii. theodoros laskaris "sen kuman'ı batı bölgelerinden buraya getirmek suretiyle onun cinsinden doğuda hizmet eden bir kavim yarattın ve türklerin sınırlarına ikamet etmekle türklerin batıya doğru durmadan ilerlemelerini önledin" ifadeleriyle babasının bu nüfus transferi politikası ile balkanlardan anadolu'ya kalabalık sayıdaki kuman topluluklarının ikamet ettirilmesi sonucunda anadolu'daki türklerin batı yönündeki yayılmalarının önüne geçildiğinden övgüyle söz etmektedir. çağdaş bizans yazarlarından pakhymeres de iii. ioannes vatatzes'in bu uygulamasını i̇znik i̇mparatorluğu'nun en önemli icraatı olarak yorumlamaktadır. aynı şekilde bir diğer bizans müellifi akropolites'in ifadelerinden de kumanları anadolu'da yerleştirilmesinin çok mantıklı bir hareket olduğunu düşündüğü anlaşılmaktadır". gerçekten de i̇oannes'in sınır savunmasını başarı ile sürdüren kuvvetlerini kumanlar ile desteklemesi mevcut şartlarda akıllıca bir davranıştı.

amasra'nın biraz doğusundan başlayan i̇znik imparatorluğu ile selçuklular arasındaki sınır, sakarya nehri'ne paralel olarak bir yay şeklinde güneydoğuya doğru inerek anadolu'nun güneybatı sahillerinden denize dökülen dalaman çayı'na kadar uzanıyordu. sınırın i̇znik imparatorluğu tarafındaki hat boyunca çok sayıda kale bulunmaktaydı. ayrıca iki devlet arasında herhangi bir yerleşimin olmadığı boş araziler (selçuklu uç bölgeleri) uzanmaktaydıki bu bölgelerde türkmenler ve i̇znik sınır savunmacıları (akritai) arasında sık sık çatışmalar yaşanmaktaydı. i̇znik i̇mparatorluğu'nun karadeniz sahili boyunca sahip olduğu topraklar amasra'dan batıya doğru uzanan dar sahil şeridinden ibaretti. i̇ç kesimler selçukluların denetimindeydi. bununla birlikte i̇znik yönetimi açısından asıl sorunu xii. yüzyıldan itibaren selçukluların akınlarının yoğunlaştırdıkları menderes havzası ve türkmenlerin yoğun olarak bulundukları güney sınırı teşkil etmekteydi. özellikle anadolu'nun güney batısındaki bölgelerde sürüleri ile dolaşan kalabalık türkmen toplulukları büyük bir tehdit oluşturmaktaydı. anadolu'daki soydaşları ile aynı savaş taktiklerini ve silahları kullanan kumanların bu bölgede yerleştirilmesi hiç şüphesiz hareketli türkmen atlılarına karşı yerleşik savunma hattından daha etkili bir yöntemdi. kumanlardan çoğunlukla hafif süvari birlikleri olarak yararlanan bizans yönetimi kumanları aynı zamanda ordu içinde de kullanmaktaydı. iii. ioannes vatatzes, bu kumanlardan anadolu'da yararlandığı gibi balkanlardaki mücadeleler sırasında da faydalanmaktaydı. nitekim 1242 yılındaki selanik kuşatması sırasında vatatzes'in ordusunda kumanların da olduğunu bilmekteyiz".

iii. ioannes vatatzes'in ardılları döneminde de kumanların bizans ordusundaki varlığı devam etmiştir. 1256 yılında ii. theodoros laskaris'in selanik valisinin yanında bıraktığı birlikte 300 kuman bulunmaktaydı". 1259 yılında epir hükümdan ii. mikhail dukas ve müttefikleri sicilya kralı manfred ve akhaia prensi guillaume villahardouin'in ordusu ile pelagonya ovası'nda karşı karşıya gelen i̇znik ordusunda 1500 macar, 300 alman ücretli asker, 600 sırp atlısı ve bir miktar bulgar kuvvetinin yanı sıra 1500 türk (selçuklular kast ediliyor) ve i̇znik i̇mparatorluğu'nun doğu sınırı ile ilgili olarak, 2000 kişilik kuman süvari birliği bulunmaktaydı. savaş sırasında şiddetle düşmana saldıran türk ve kuman birlikleri sayesinde bizans ordusu önemli bir zafer kazanmıştır. 1261 temmuz'unda i̇stanbul'a girerek 57 yıllık latin işgaline son veren viii. mikhail palaiologos'un muzaffer komutanı aleksios strategopulos'un kuvvetleri içerisinde de 800 kuman bulunmaktaydı.

başkentin yeniden i̇stanbul'a nakledilmesinin ardından tüm dikkatin batıya çevrilmesi ile anadolu'nun yerli askerleri gibi kumanların da bu kez avrupa'daki mücadelelerde kullanıldıkları göze çarpmaktadır. viii. mikhail'in 1263-1264, 1270-1272 ve 1275 yıllarındaki avrupa seferlerinde ordusunda kalabalık sayıda kuman askerinin varlığı bilinmektedir.

imparator iii. ioannes vatatzes'in iktidarı döneminde bizans hizmetine giren bu kuman topluluğu ile ilgili son kayıt ii. andronikos'un epir kuşatması sırasında sergiledikleri disiplinsiz davranışlar ile ilgilidir. 1291 yılında epir despotluğu ile napoli krallığı arasında bir ittifak kurulmasından endişelenen bizans yönetimi 1292 yılında epir üzerine sefer düzenledi. otuz bin piyade ve on dört bin süvariden ibaret olan bizans ordusunun ana gücünü türkler ve kumanlar oluşturmaktaydı. başlangıçta birkaç başarı elde eden bizans kuvvetleri daha sonra akhaia prensi'nin epir'e yardım etmek üzere kuvvetleri ile bölgeye gelmesiyle geri çekilmek zorunda kaldı. bu harekât sırasında kuman birliklerinin ordunun disiplinini bozan düzensiz hareketleri sonucu geri çekilme bozguna dönüşmüş ve bizans'ın epir seferi büyük bir hayal kırıklığı ile son bulmuştu. türk yayılışına engel olma yolundaki moğol istilası sonrası bizans hizmetine alınan kumanlardan bir kısmının da imparatorluk sarayında görev yaptıkları ve zaman içinde yüksek mevkilere geldikleri görülmektedir. nitekim kuman beylerinden birisinin oğlu olan syrgiannés (sytzigan: sıçğan: sıçan) vaftiz edilerek hristiyanlığı kabul ettikten sonra palaiologos ailesinden bir kadınla evlenmiş ve daha sonra megas domestikos unvanını almıştı. onun soyundan gelenlerin bizans i̇mparatorluğundaki varlığı yaklaşık 100 yıl boyunca devam etmiştir. bizanslaşmış bu kuman ailesinin son temsilcisi de ailenin ilk üyesi gibi syrgiannés adını taşımaktaydı. makedonya ve trakya valiliği yapılan syrgiannés, yaşlı imparator ii. andronikos ve torunu arasında 1320 yılında başlayan mücadelelere katıldıktan sonra gözden düşmüş ve 1334 yılında imparatorun adamları tarafından öldürülene kadar sönük bir hayat sürmüştür.

güney-batı anadolu bölgesindeki ikinci bir kıpçak grubu ise, 1230’da anadolu selçuklu devleti sultanı alaeddin keykubat’ın celâleddin harzemşah’ı mağlup etmesinden sonra anadolu’nun çeşitli bölgelerine yayılmış ve batı anadolu’da horzumlu ismiyle yaşamaya devam etmiş olan göçebe bir oğuz-kıpçak cemaatidir . bu aşiret, bölgede peçin, muğla, köyceğiz ve bozöyük’te meskûndur h. 923’te (1517) bölgede yaşayan horzum oymağı, 1318 haneye ve 7590 nüfusa sahiptir harzemşahlar’ın göçebe kıpçak boylarıyla ilişkileri, selçukluların kıpçaklarla olan ilişkisinden daha fazla idi bölge ağzındaki kıpçakça unsurları bu oymak temsil etmektedir. bizans i̇mparatoru john iii doukas vatatzes (iii. ioannes vatatzes) (1222- 1254) zamanında selçuklu uç beylerine karşı anadolu’nun özellikle batı bölgelerinde tampon oluşturmak amacıyla balkanlardaki hristiyan kumanları yerleştirmiştir. bu bölge, sinop’un batısından menderes vadisine kadar olan hattır. batı karadeniz bölgesindeki bir diğer kıpçak etkisi de kastamonu havalisinde hüküm sürmüş olan çobanoğulları beyliği dönemine dayanır. selçuklu emirlerinden hüsameddin emir çoban, karadeniz’i aşarak kıpçak bozkırlarına bir sefer yapmış ve buradan sayısız ganimet ve köle ile dönmüştür 1223’te rus ordusuyla birlikte moğollara karşı koyan ve yenilen kıpçaklar, ruslardan ayrılarak balkanlara ve kırım’a yönelmişlerdir. kırım’a gelenler, devam eden moğol saldırıları yüzünden suğdak üzerinde deniz yoluyla sinop’a gelmişler ve bolu, düzce, karabük, kastamonu, zonguldak ve bartın yörelerine yayılmışlardır ayrıca candaroğulları beyliği döneminde kırım ve kıpçak bölgesi ile deniz ticareti artmıştır. hatta mısır ile deşt-i kıpçak bölgesinin ticaret merkezi bartın yöresi olmuştur.

macaristan'a yerleşmiş 7 kuman kabilesinden biri olan  olaş boyu, oğuz-kıpçak savaşı sonrası oğuzlara katılmışlardır. bunlardan anadolu'ya göçen ulaş kabilesinden olanlar, geleneklerinin ve halk sanatlarının bir kısmını korumayı başarmışlardır. olaş adının mânâsı ise “birleşmiş”, “i̇ttifak yap” olan olaştır.

ulaşlar-ulaşlı-ulaş isimli yerleşim yerlerinin bulunduğu iller ise : i̇çel, ankara, tekirdağ, tokat, muğla, artvin, sivas, kocaeli, nevşehir, mardin, gaziantep, siirt, bolu, kütahya olmak üzeredir. macar müzik adamı  béla bartók 1936 yılında derleme yapmak amacı ile toroslar'da ulaş soyundan gelen yörük köylerine gitmiş ulaş yörük köylerinde dinlediği türkülerin macar halk müzikleri ile  benzediğini fark etmiştir, dinlediği türkülerin benzeri slavlar'da,yunanlar'da, rumenler'de yoktur. araştırmalara göre macar halk müziğinin 1000 yıldan daha genç bir türk etkisi vardır, bu miras ise macaristan'a göçen kumanların mirasıdır.

kumanların torunlarının kimler olduklarıyla alakalı çeşitli görüşler ileri sürülmüş olsa bile, anadolu'ya yerleştirilen kumanların akıbeti hakkında herhangi bir çalışma yapılmamıştır. kumanların asimile edilme amaçlı değil, kendi savaşçı özelliklerini muhafaza edecekleri şekilde yerleştirilmiş olmaları doğaldır. yani vatatzes bunları iyi ve uysal bir yurttaş yapmak için değil, kendi topraklarını doğudan gelecek istilalara karşı savunabilmek için yerleştirmiştir. bu nedenle i̇znik i̇mparatorluğunun bu kuman grubu üstünde herhangi bir asimile etme çabası içine girmediklerini düşünebiliriz. bu dönemde stratiotes olarak yerleştirilen kumanların sayıları net olarak bilinmemektedir. ancak sadece büyük menderes havzasına yerleştirilenler için 10.000 gibi bir rakam telaffuz edilmektedir. kumanların bu şekilde yerleştirilmesi roma savunma hattının güçlendirilmesi demek olduğundan ve doğudan gelen türkmen ve moğol akınlarına karşı da bir tür tampon görevi gördükleri için i̇znik i̇mparatorluğunun topraklarının güvenliği bu şekilde güven altına alınmıştır. i̇znik i̇mparatorluğu döneminde kumanların yerleştirildikleri bölgeler ile günümüzde manav olarak adlandırılan bir türk grubunun yaşadıkları bölgeler birbirleriyle neredeyse örtüşmektedir. manav adı verilen bu türk grubu özellikle çanakkale, balıkesir, yalova, bursa, bilecik, sakarya, düzce, zonguldak ve kocaeli illerinin köylerinde, ayrıca i̇stanbul'un anadolu yakasındaki köylerde, bolu ve eskişehir illerinde yaşamaktadırlar ki bu bölge i̇znik i̇mparatorluğunun anadolu'da 13. yy'daki topraklarının önemli bir bölümüne denk gelmektedir. bahsi geçen bu grubun köyleri bölgedeki en eski yerli türk köyleri olarak bilinmektedir. manav türkleri ile alakalı ne yazık ki fazla bir çalışma yoktur. sadece dilciler ve dil bilimciler tarafından az sayıda ve lokal olarak dil çalışmaları yayınlanmıştır. ancak bu bizce eksik kalmış, dil verilerinde görülen ve bu çalışmalarda dikkati çekilen kuman (kıpçak) ağız özellikleri dönemsel bir etki olarak görülmüştür. ancak bundan sonra konuyla alakalı yapılacak olan çalışmalarda, yukarıda verdiğimiz tarihsel veriler ışığında, konunun farklı bir gözle yeniden incelenmesi gerektiğini düşünmekteyiz.

ayrıca bakınız 

 manavlar 
 türkiye türkmenleri

kaynakça 

kıpçaklar