Amerika Birleşik Devletleri-Osmanlı İmparatorluğu ilişkileri

osmanlı i̇mparatorluğu–amerika birleşik devletleri ilişkileri 1780'te başlamıştır.

i̇lişkilerin tarihi 
4 mayıs 1802'de başkan thomas jefferson i̇zmir'de görev yapması için william stewart adında bir pensilvanyalıyı görevlendirdi. syed tanvir wasti wrote in "ahmed rüstem bey ve bir devrin sonu ("ahmed rüstem bey and the end of an era") makalesinde "bâb-ı âli bu mevkiye resmen onay vermemiş ve o da asla resmiyet kazanmamış gibi duruyor" diye yazmıştı.

1800'lerin başlarında abd, berberi savaşları'nda osmanlı himayesi altındaki berberi devleterine karşı savaşmıştı.

1831'de abd, osmanlı'ya ilk resmen onaylanmış elçisi david porter'ı göndermiştir.. osmanlı ve abd'nin birbirlerine temsilcileri bir dönem "orta elçi" (i̇ngilizce: envoy extraordinary and minister plenipotentiary) seviyesindeydi. sinan kuneralp, osmanlı'nın başta ülkeler arası mesafe sebebiyle bir elçilik açmak için "herhangi bir mantıklı gerekçesi" olmadığını yazdı. wasti de "osmanlı tarafında washington, dc'ye diplomatik elçiler göndermek için gerçekten acele edilmiyordu" diye yazmıştı.

abd'yi ziyaret eden ilk osmanlı hükûmet yetkilisi, 1850'de altı ay boyunca oradaki tersaneleri gezen emin bey'di. i̇ki osmanlı yetkilisi, ki bunlardan birisi edouard blak bey'di, abd'nin yükselişini hissetmiş ve 1850'lerde başarısız bir şekilde abd'yle misyon açılmasını savunmuştu. abd'deki ilk fahri osmanlı konsolosluğu mayıs 1858'de açıldı.

1866'da osmanlı hariciye nâzırı mehmed emin âli paşa, o yıl osmanlı'nın fransa büyükelçisi safvet paşa'nın bir teklifini inceledikten sonra abd'de sefarethane açılması teklifini reddetti. ancak nezâret, abd konsolosu w.j. stillman'ın ve diğer amerikalıların girit i̇syanı (1866-1869) hakkındaki raporlarını yanıltıcı bularak fikrini değiştirdi ve bir karşı görüş bildirmeleri gerektiğine karar verdi. i̇mparatorluk, ilk daimi abd elçisini 1867'de göndererek washington, dc'deki osmanlı sefaretini açtı. osmanlı, kendi diplomatik misyonlarını 1830'larda, abd'ninkilerden yaklaşık 30 yıl sonra açtığı için kuneralp'e göre osmanlı, abd'ye elçilik açmada "görece geç" kalmıştır.

blak ilk washington elçisiydi. kuneralp'e göre washington ataması osmanlı hükûmeti için önemli sayılmıyordu, bu yüzden de bazı yetkililer atamaları reddediyor ve önemli sayılanlar bundan vazgeçiriliyordu. örnek olarak bu teklifi sırasıyla 1867 ve 1912'de reddeden dönemin floransa elçisi rüstem bey ile osman nizami paşa'yı gösteriyordu. 1877'den ve tam büyükelçilik statüsünün öncesinden başlayarak 9 elçi sefâretin başına geçti ve bu pozisyona toplamda 13 elçi/büyükelçi getirildi.

1904'te mustafa şekib bey osmanlı'nın ilk ticare ataşe olarak levanten armand guys'yi atanmasıyla ticari ilişkilerin arttırılmasını teklif etti.

1906'da abd i̇stanbul'daki temsilini büyükelçilik seviyesine çıkardı.

19. yy sonlarından 1914'e dek amerikan diplomasisinin en önemli özelliği osmanlı i̇mparatorluğu'ndaki yüzlerce protestan misyoneri korumasıydı.

ermeni meseleleri 
ii. abdülhamid  amerikanların ermenilere yardım rica etmesinden hoşlanmadı ve sonuç olarak elçi mustafa şekib'in ehliyetini sonlandırdı ve misyonu büyükelçilik statüsüne çıkarmamaya karar verdi. bu yüzden şekib bey  ehliyetini başkan'a sunamamıştı. şekib gündüz vakti uyuyor, personeli abd yetkilileriyle ilgileniyordu. kuneralp böylece "işlere yol verildiğini" belirtti.

filipinler'deki moro isyanı 

1899'da amerikan dışişleri bakanı john hay, osmanlı'daki amerikan yahudisi elçi oscar straus'a ii. abdülhamid'den filipinler'deki sulu sultanlığı'nda yaşayan müslüman morolara bir mektup yazmasını rica etme görevi verdi.

sultan, mektubunda onlardan amerikan himayesine ve askeri yönetimine tabi olmalarını isteyecekti. sultan kabul etti, ki  mekke aracılığıyla sulu'ya gönderilecek olan mektubunu da iki sulu şefinin sulu'ya teslim etmesinden sonra sulu müslümanları isyancılara katılmayı reddederek amerikan egemenliği altına girmeyi kabul ettiler.

abdülhamid, hilâfet makamını sulu sultanına işgalci amerikanlara direnmemeyi ve onlarla savaşmamayı emretmek için kullanmıştı. başkan mckinley, 1899 aralık'ında 56. kongre'nin ilk oturumunda yaptığı konuşmasında sulu morolarının yatıştırılmasındaki osmanlı rolünden hiç bahsetmemişti, çünkü sulu sultanı'yla yapılan anlaşma 18 aralık'a kadar senato'ya sulumayacaktı. sulu'nun ümmetçi ideolojisine rağmen straus'un batı ve müslümanlar arasındaki düşmanlıklardan kaçınma isteğini hemen kabul etmişti. sulu sultanı'nı iknâ eden osmanlı sultanı olmuştu.

john p. finley şöyle yazmıştır; "bu gerçeklere gereken önemi verdikten sonra sultan, halife sıfatıyla filipin adaları'ndaki müslümanlara amerikalılarla herhangi bir düşmalığa girmeyi yasaklayan ve bu vesileyle amerika yönetimi altında dinlerine hiçbir şekilde karışılmasına müsaade edilmeyeceğini söyleyen bir mesaj yaymıştır. morolar bundan başka bir şey istemedikleri için filipin isyanı sırasında aguinaldo'nun ajanları tarafından yapılan tüm önermeleri reddetmişlerdir. başkan mckinley yaptığı muazzam iş sebebiyle mr. straus'a şahsi bir teşekkür mektubu yollamış ve onun başarısı sayesinde birleşik devletler'in sahada en az yirmi bin taburu kurtardığını söylemiştir. eğer okur, bunun adamlar ve milyon dolarlar bazında ne anlama geldiğini göz önüne almak için duraklarsa, kutsal savaşı engelleyen bu harika diplomasi eserine hayranlık duyacaktır." müslümanlar emre itaat etti.

1904'te amerikalılarla moro müslümanları arasında moro i̇syanı patlak verdi. abd, moro kadın ve çocuklarına karşı moro krateri katliamı gibi mezalimlerde bulundu.

jön türk devrimi 
jön türk devrimi 1908'de ii. abdülhamid'i tahttan indirerek abd'ye daha yakın yetkilileri onun yerine getirdi. washington'daki osmanlı sefaret 1909'da büyükelçilik tayin edildi ve ona ikinci sınıf kıdem verildi; o zamanlar osmanlı i̇mparatorluğu büyükelçiliklerine önemine göre kıdem veriyordu.

william howard taft'ın başkanlığı sırasındaki amerikan stratejisi askeri mücadelelerden ziyade ticari işlere girmekti ki bu politikaya dolar diplomasisi deniyordu. bu, abd büyükelçisi oscar straus'un muhalefeti ve amerikan rekabeti görmek istemeyen yerleşik avrupalı güçlerin baskıları karşısında türklerin gösterdiği kararsızlık yüzünden osmanlı i̇mparatorluğu'nda başarısız oldu. amerikan ticareti küçük bir etmen kaldı.

i. dünya savaşı ve ermeni kırımı 
1916'ya dek, i. dünya savaşı boyunca henry morgenthau, sr. osmanlı'daki abd büyükelçisiydi. morgenthau, iktidardaki üç paşalar'ı ermeni kırımı sebebiyle eleştiriyor ve ermeniler için yardım almaya çalışıyordu. halep konsolosu jesse b. jackson da ermenilere yardım etti. morgenthau'nun yerine abram isaac elkus geldi ve 1916-17'de hizmet verdi.

4 nisan 1917'de abd, almanya'ya savaş ilan etti. 20 nisan 1917'de de osmanlı abd'yle diplomatik ilişkilerini kesti. abd asla osmanlı'ya savaş ilân etmedi. 1927'de osmanlı i̇mparatorluğu'nun mirasçısı olan türkiye'yle normal diplomatik ilişkiler yeniden kuruldu.

diplomatik misyonlar 
osmanlı'daki abd diplomatik misyonları:

 i̇stanbul – sefarethane/büyükelçilik
 halep
 konsolos: jesse b. jackson
 beyrut
 bursa
 harput (bugünkü elazığ)
 1 ocak 1901'de konsolosluk görevinde dr. thomas h. norton  ile başladı; abd diplomatik ağını yeni yeni geliştirdiği için uluslararası ilişkilerde daha önce hiç deneyimi olmayan bu kişi atanmıştı. konsolosluk, misyonerlere yardım için kurulmuştu. osmanlı dahili emniyet nezâreti ona bir teskire (seyahat izni) vermişti, ama hariciye nezâreti başta konsolosluğu tanımayı reddetti. bina üç katlıydı, bir duvarı ve dut ağaçlarıyla dolu bir bahçesi vardı. leslie a. davis 1914'te harput konsolosu oldu; davis bu görevi "dünyadaki en ücra ve erişilmezlerinden biri" olarak tanımladı. davis, ermeni kırımı'na şahit oldu. davis, konsolosluk binasında 20 kadar ermeniyi sakladı. görevi, 1917'de osmanlı-abd ilişkilerinin kesilmesiyle sonlandı.
 kudüs
 mersin
 samsun
 smirni (bugünkü i̇zmir)

osmanlı'nın abd'ye misyonları:

 washington (büyükelçilik) – "i̇kinci sınıf büyükelçilik" olarak sınıflandırılmıştı.
 new york (başkonsolosluk)
 1880'lerden sonra osmanlı karşıtı eylemleri izlemek amacıyla kuruldu. eskiden sadece fahri konsolosluğu olan new york, osmanlı'dan giderek daha fazla göç alıyordu. omsnalı sefiri aleksander mavroyeni tam bir başkonsolosluk açılmasını savunmaktaydı ve daha sonra omsnalı için new york'un washington, dc'den daha büyük diplomatik önemi olduğunu savunarak osmanlı hükûmetinden new york'ta bir viskonsül açılmasını istedi. new york'taki konsolosluklar washington'dakilerle güç mücadelesine girmeye başladı. kuneralp, new york başkonsolosu refet bey ve şahsi washington elçisi yusuf ziya paşa arasındaki mücadelenın "neredeyse epik boyutlar aldığını" yazmıştır.
 boston (başkonsolosluk)
 1910'larda, osmanlı'nın amerikalı ermenileri izleyebilmesi amacıyla kuruldu.

abd'deki fahri osmanlı konsoloslukları:

 baltimore
 william grange fahri konsolosluk yaptı, (blak tarafından seçilmişti).
 boston (sonra yerine bir büyükelçilik geldi)
 joseph yazidiji, bir osmanlı vatandaşı, fahri konsolostu.
 chicago
 new orleans
 j. o. nixon fahri konsolostu, (blak tarafından seçilmişti)
 new york (sonra yerine bir büyükelçilik geldi)
 philadelphia
 san francisco
 washington dc/baltimore (sonra yerine bir  sefarethane/büyükelçilik geldi)
 george porter, mayıs 1858'de washington, dc ve baltimore'da fahri konsolos oldu.

abd'ye gönderilen osmanlı elçi ve büyükelçileri 

 edouard blak bey - 1867
 grigori aristarhi bey 
 hüseyin tevfik paşa
 aleksander mavroyeni bey
 mustafa tahsin bey – görevine başladıktan kısa bir süre sonra veremden hayatını kaybetti
 ali ferruh bey
 mustafa shekib bey
 muhammed ali el-abid nâm-ı diğer mehmed ali bey
 hüseyin kazım bey - i̇lk büyükelçi olarak atandı
 yusuf ziya paşa
 ahmet rüstem bey nâm-ı diğer alfred de bilinsky – abd'ye gönderilen son osmanlı büyükelçisi.

osmanlı hükûmeti, i. dünya savaşı başladıktan sonra misyona hüseyin bey adlı bir maslahatgüzarla devam etmeyi seçti. bu atama da 1917'de diplomatik ilişkilerin kesilmesiyle sona erdi.

kuneralp'a göre bu  yetkililer "ilginç kişiliklerdi" ama aralarında "bir wellington koo" yoktu ve osmanlı hükûmeti bu elçiliği önemli görmediği için "diplomatik kariyerlerinde sivrilmediler. başkatip sıtkı bey'in karısı madame bey'in de amerikan sosyal hayatına katılması sebebiyle aslında abd'deki osmanlı diplomasi camiasındaki en bilindik kişi olduğunu da ayrıca söylemiştir.

osmanlı i̇mparatorluğu'na amerkalı büyükelçiler 
maslahatgüzar:

 george w. erving (1831 öncesi) 
 david porter (13 eylül 1831 - 23 mayıs 1840)

mukim elçi:

 david porter (23 mayıs 1840 - 3 mart 1843) 
 dabney smith carr (29 şubat 1844 - 20 ekim 1849) 
 george perkins marsh (11 mart 1850 - 19 aralık 1853) 
 carroll spence (9 şubat 1854 - 12 aralık 1857) 
 james williams (27 mayıs 1858 - 25 mayıs 1861) 
 edward joy morris (22 ekim 1861 - 25 ekim 1870) 
 wayne macveagh (25 ekim 1870 - 10 haziran 1871) 
 george h. boker (25 mart 1872 - 1 mayıs 1875) 
 horace maynard (12 haziran 1875 - 15 temmuz 1880) 
 james longstreet (14 aralık 1880 - 29 nisan 1881) 
 lewis wallace (6 eylül 1881 - 4 eylül 1882)

orta elçi:

 lewis wallace (4 eylül 1882 - 15 mayıs 1885) 
 samuel s.cox (25 ağustos 1885 - 14 eylül 1886) 
 oscar s. straus (1 temmuz 1887 - 16 haziran 1889) 
 solomon hirsch (28 aralık 1889 - 16 haziran 1892)  
 david p. thompson (11 ocak 1893 - 1 mayıs 1893) 
 alexander w. terrell (7 temmuz 1893 - 15 haziran 1897) 
 james burrill angell (3 eylül 1897 - 13 ağustos 1898) 
 oscar s. straus (15 ekim 1898 - 20 aralık 1899) 
 john ga leishman (29 mart 1901 - 5 ekim 1906)

olağanüstü ve tam yetkili büyükelçi:

 john ga leishman (5 ekim 1906 - 10 haziran 1909) 
 oscar s. straus (4 ekim 1909 - 3 eylül 1910) 
 william woodville rockhill (28 ağustos 1911 - 20 kasım 1913) 
 henry morgenthau, sr (11 aralık 1913 - 1 şubat 1916) 
 avram i.elkus (2 ekim 1916 - 20 nisan 1917)

ayrıca bakınız 

 osmanlı i̇mparatorluğu'nun dış ilişkileri

 amerika birleşik devletleri-türkiye ilişkileri

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 

 cohen,  naomi w.  "ambassador straus in turkey, 1909-1910: a note on dollar diplomacy." mississippi valley historical review 45.4 (1959) online
 denovo, john a. american interests and policies in the middle east, 1900-1939 (1963), pp. 3–26.
 field, james a. america and the mediterranean world, 1776-1882 (princeton, 1969)
 fisher, sydney n. "two centuries of american interest in turkey," in david h. pinkney and theodore ropp, eds., a festschrift for frederick b. artz (duke up, 1964), pp. 113–138. online free to borrow
 gordon, leland james. american relations with turkey, 1830-1930: an economic interpretation  (philadelphia, 1932)
 kuneralp, sinan. "ottoman diplomatic and consular personnel in the united states of america, 1867–1917." in: criss, nur bilge, selçuk esenbel, tony greenwood, and louis mazzari (editors). american turkish encounters: politics and culture, 1830–1989 (cambridge scholars publishing, 2011). isbn 144383260x, 9781443832601. pp. 100 -108 .
 trask, roger r. the united states response to turkish nationalism and reform, 1914-1939 (1971) pp 3–36 on ottoman years. online

osmanlı i̇mparatorluğu
osmanlı i̇mparatorluğu'nun ikili ilişkileri
osmanlı i̇mparatorluğu