Uygur Soykırımı

uygur soykırımı, çin hükûmeti tarafından uygurlar'a karşı uygulanan şiddet ve i̇nsan hakları ihlallerine verilen genel isimdir. bu politika çoğunluğu uygur olan bir milyondan fazla türk müslümanın herhangi bir yasal işlem olmaksızın, gizli gözaltı kamplarında tutulmasına yol açtı. söz konusu politikayı eleştirenler genel olarak bunu çin hükûmetinin sincan'ı çinlileştirme çabasının bir sonucu olarak tanımladılar ve bunu bir kültürel soykırım olarak nitelendirdiler. bu politikalar, sincan yerel komünist parti sekreteri chen quanguo tarafından uygulanmıştır. birçok aktivist, bağımsız stk, insan hakları uzmanı, hükûmet yetkilileri ve sürgündeki doğu türkistan hükümeti bu olayları bir soykırım olarak adlandırdı. uygurlulara karşı uygulanan şiddet, ii. dünya savaşı'ndan bu yana etnik ve dini kimlikleri nedeniyle en fazla kişinin tutuklandığı, şiddet gördüğü ve öldürüldüğü olay oldu.

eleştirmenler özellikle uygurların devlet destekli yeniden eğitim kamplarında yoğunlaştığını, uygur dini uygulamalarının bastırılmasını, siyasi telkinlerin, şiddetli kötü muamelenin altını çizdiler ve zorla kısırlaştırma, doğum kontrolü dahil olmak üzere insan hakları ihlalleri olduğunu ifade ettiler. çin hükûmeti istatistikleri, 2015'ten 2018'e kadar, hotan ve kaşgar'ın çoğunlukla uygur bölgelerinde doğum oranlarının %60'tan fazla düştüğünü gösteriyor.  aynı dönemde tüm ülkenin doğum oranı 1000 kişi başına 12,07'den 10,9'a %9,69 düşmüştür. çinli yetkililer, sincan'da 2018'de doğum oranlarının neredeyse üçte bir oranında düştüğünü kabul etti, ancak zorla kısırlaştırma ve soykırım raporlarını yalanladı. doğu türkistan'da doğum oranları düşmeye devam ediyor ve ülke genelinde sadece% 4,2'ye kıyasla sincan bölgesinde yalnızca 2019'da yaklaşık %24 düşüş yaşandı.

54 birleşmiş milletler (bm) üye devletinin çin'in sincan'daki politikalarını desteklemesi,   (bu sayı ekim 2020'de 45'e düşmüştür)ve çin'in sincan'daki insan hakları ihlallerini kınayan 39 ülke ile uluslararası tepkiler karışık olmuştur. temmuz ve ağustos 2020'de insan hakları grupları, uluslararası ceza mahkemesi'ni (icc) ve birleşmiş milletler i̇nsan hakları konseyi'ni çinli yetkilileri insanlığa karşı suç ve soykırım iddiaları nedeniyle soruşturmaya çağırdı. amerika birleşik devletleri, insan hakları ihlallerini soykırım ilan eden ilk ülke oldu ve 19 ocak 2021'de kararlılığını açıkladı. kanada avam kamarası, 22 şubat 2021'de çin'in eylemlerini iki çekimserle 266-0 oyla soykırım olarak tanımak için bağlayıcı olmayan bir önergeyi onayladı. 25 şubat'ta hollanda parlamentosu, çin'in insan hakları ihlallerini bm soykırım sözleşmesi kapsamında kabul etmek ve bunu yapan üçüncü ülke olmak için bağlayıcı olmayan bir önergeyi kabul etti.

aralık 2020'de icc, iddia edilen suçların çoğuyla ilgili olarak çin üzerinde yargı yetkisine sahip olmadığı gerekçesiyle çin'e karşı soruşturma başlatmayı reddetti. icc ayrıca, her ikisi de icc üyesi olan uygurların, kamboçya ve tacikistan'dan çin'e transferlerinin insanlığa karşı sınır dışı etme suçu oluşturmadığına dair ayrı bir değerlendirmede karar verdi.

arka plan

dil
1980'ler, azınlık dillerine destek geliştirme dönemiydi; çin hükûmeti, uygurlar da dahil olmak üzere azınlık nüfusunu barındırmak için çeşitli yazı platformları sağlıyor ve çoklu dil materyalleri oluşturuyordu. uygur dilinin yaklaşık 10 milyon konuşmacısı var ve dil bölgedeki diğer azınlık gruplarıyla paylaşılıyor.

1984 yılında, bugüne kadarki bazı temel yasalar yürürlüğe kondu; tüm vatandaşlara - dilsel geçmişine bakılmaksızın - kendi dilleriyle yasal işlem yapma hakkı veren ve farklı azınlık kültür edebiyatının ve tarihi korumanın gelişimini destekleyen çin vatandaşlık yasası.

i̇lk yıllarda, ulusal azınlıkların belirlenmesi, bu azınlıkların karşılaştığı küçümsemeye rağmen ulusal kalkınma için gerekli görülüyordu; azınlık dillerine yönelik olumsuz algılar, uygurlar hakkında olumsuz klişelere yol açtı. ayrıca, standart mandarin çincesinin, diğer çince ve diğer dil çeşitleri pahasına ulusal dayanışma tesis etmesi gerekiyordu.

sincan çatışması
tarihsel olarak, çeşitli çin hanedanları modern sincan bölgelerini kontrol altına aldı. bölge, tibet ve moğolistan'ın fetihlerini de gören mançu liderliğindeki çing hanedanı batıya doğru genişlemesinin bir sonucu olarak modern çin egemenliği altına girdi.

çin cumhuriyeti'nin doğusunda doğu sincan'daki yarı özerk kumul hanlığı valisi yang zengxin'in 1928 suikastından sonra jin shuren, hanlık valisi olarak yang'ın yerini aldı. 1930'da kamul han maksud şah'ın ölümü üzerine jin bu hanlığı tamamen kaldırdı ve bir savaş ağası olarak bölgenin kontrolünü ele geçirdi. 1933 yılında kumul i̇syanı ile birinci doğu türkistan cumhuriyeti kuruldu. 1934'te, birinci türkistan cumhuriyeti, 1942'de çin cumhuriyeti ile uzlaşmadan önce sovyetler birliği'nin yardımıyla savaş ağası sheng shicai tarafından fethedildi.  1944'te, i̇li isyanı, sovyetler birliği'nin ticaret ve silah için "zımni rızasına" bağlı olan ikinci doğu türkistan cumhuriyeti'nin kurulmasına yol açtı. 1949'da çin halk cumhuriyeti tarafından ortadan kaldırıldı.

1950'lerden 1970'lere kadar çin hükûmeti, bölgeye han çinlilerinin kitlesel göçünü destekledi ve uygurların kültürel kimliğini ve dinini bastırmak için tasarlanmış çeşitli politikalar getirdi. bu dönemde, sovyetler birliği'nin potansiyel desteğiyle birkaç uygur ayrılıkçı örgütü ortaya çıktı ve doğu türkistan halk partisi 1968'de en büyük örgüt oldu.  1970'lerde sovyetler, çinlilerle savaşmak için doğu türkistan birleşik devrimci cephesi'ni (urfet) destekledi.

1997'de, ramazan ayında bir polis baskını ve 30 şüpheli ayrılıkçının infazı, şubat 1997'de büyük gösterilere yol açtı ve bu da en az dokuz ölümle sonuçlanan bir halk kurtuluş ordusu (pla) baskısı olan ghulja olayıyla sonuçlandı. urumçi otobüsü bombalaması dokuz kişiyi öldürdü ve 68 kişiyi yaraladı ve bunların sorumluluğu sürgün uygur grupları tarafından üstlenildi.

temmuz 2009'da, uygur ve han çinli işçiler arasında yüzden fazla kişinin ölümüyle sonuçlanan bir fabrikada yaşanan şiddetli anlaşmazlığa tepki olarak sincan'da ayaklanmalar patlak verdi. ayaklanmaların ardından uygur teröristler, 2009'dan 2016'ya kadar düzinelerce han çinlisini eşgüdümlü saldırılarda öldürdü. bunlar arasında ağustos 2009 şırınga saldırıları,  2011'de hotan'daki bombalı saldırı,  kunming tren istasyonuna mart 2014 bıçaklı saldırı,  nisan 2014 urumçi tren istasyonu, ve mayıs 2014'te bir urumçi sokak pazarına arabalı ve bombalı saldırı. saldırılar, bazıları bm tarafından terör örgütü olarak belirlenmiş türkistan i̇slam partisi (eski adıyla doğu türkistan i̇slami hareketi) tarafından organize edilen uygur ayrılıkçılar tarafından gerçekleştirildi. yurtdışında uygur militanlar 2016 yılında kırgızistan'daki çin büyükelçiliğini bombaladılar; 2014'te çinli turistler arasında popüler olan bir tayland tapınağına düzenlenen saldırıda 25 kişiyi öldürdüler.

hükümet politikaları

i̇lk "şiddetli terörizme karşı sert grev kampanyası"

2008 yaz olimpiyatları'na kadar çin devleti, ülke genelinde baskının yoğunlaşmasına yol açan weiwen'i (istikrarın korunması) vurgulamaya başladı. partiden bazıları, var olmayan istikrarsızlıkla mücadele eylemlerinin artmasının bir baskı ve huzursuzluk sarmalına yol açabileceği konusunda uyardı.

nisan 2010'da, temmuz 2009 urumçi ayaklanmalarından sonra, zhang chunxian, 14 yıldır sincan'da dini politikaların arkasında olan eski çkp sekreteri wang lequan'ın yerini aldı. huzursuzluğun ardından parti teorisyenleri, çin'in “yeni bir süper güç türü” olmasına izin verecek tek bir “devlet ırkı " ile daha monokültürel bir toplumun uygulanması için çağrıda bulunmaya başladı.” bu hedefi ilerletmek için politikalar ilk olarak zhang chunxian tarafından uygulandı. yunnan eyaletindeki bir saldırının ardından şi cinping, politbüro'ya “insanları terörizme karşı bakır ve demir bir duvar inşa etmek için birleştirmeliyiz” ve “teröristleri caddenin karşısında koşan fareler gibi yapın, herkes bağırarak, "onları dövün!" nisan 2014'te xi jinping sincan'a gitti ve kaşgar'daki polise şunları söyledi: “onlar kadar sert olmalıyız ve kesinlikle merhamet göstermemeliyiz.” ziyaretinin son gününde urumçi'de bir intihar bombacısı meydana geldi.

2014 yılında pekin'de komünist parti liderliğinin gizli bir toplantısı yapıldı ve bu soruna bir çözüm bulmak için karar verdikleri plan şiddetli terörizme karşı sert grev kampanyası olarak bilinecekti. mayıs 2014'te çin, han çinlileri ile sincan'ın uygur nüfusu arasındaki artan gerilimlere yanıt olarak sincan'da "şiddetli terörizme karşı sert grev kampanyası" başlattı. kampanyayı açıklayan çkp genel sekreteri xi jinping, " uygulama, partimizin sincan'daki iktidar stratejisinin doğru olduğunu ve uzun vadede sürdürülmesi gerektiğini kanıtladı."

2016'da pasaportlu uygurların çin'i terk etmeleri için kısa bir fırsat penceresi vardı; birçoğu bunu yaptı, ancak pasaportu olmayan akrabalarını ve çocuklarını geride bırakmak zorunda kaldılar. bu ailelerin çoğu yeniden bir araya gelmedi.

sincan'daki pekin parti liderliğinin rehberliğinin ardından ayrılıkçılık, terörizm ve aşırılıkçılığın “üç kötü gücüne” karşı bir “halk savaşı” başladı. sincan'a iki yüz bin parti kadrosu yerleştirdiler ve memur-aile çifti programını başlattılar. xi jinping, halk savaşının ilk sonuçlarından memnun değildi ve 2016 yılında zhang chunxian'ı chen quanguo ile değiştirdi. atanmasının ardından chen, on binlerce ek polis memurunun işe alınmasını ve toplumun üç kategoriye ayrılmasını denetledi: güvenilir, ortalama, güvenilmez. astlarına “bu baskıyı en iyi proje olarak kabul etme” ve “düşmanı en başından vurmaya teşvik etme " talimatını verdi.”

2017'den beri yönetmelikler

xi jinping ile pekin'de bir toplantıdan sonra, chen quanguo urumçi'de on bin asker, helikopter ve zırhlı araçla bir miting düzenledi. geçit töreninde “ezici, yok edici bir saldırı” ilan etti ve “teröristlerin ve terör çetelerinin cesetlerini halk savaşının engin denizine gömeceklerini " ilan etti. nisan 2017'ye kadar kitlesel tutuklamalar başladı.

1 nisan 2017'de yeni yasaklar ve düzenlemeler uygulandı. anormal derecede uzun sakallar ve halka açık yerlerde peçe giymek yasaklandı. devlet tarafından işletilen televizyon izlememek veya radyo yayınlarını dinlememek, aile planlaması politikalarına uymayı reddetmek veya çocuklarının devlet tarafından işletilen okullara katılmasına izin vermeyi reddetmek yasaklandı.

2014'te başlayan yeniden eğitim kampları 2017'de genişletildi. bu sırada, çoğu uygur olan yeniden eğitim programlarının öğrencilerinin barınması için gözaltı kampları inşa edildi. çin hükûmeti 2018 yılına kadar varlıklarını kabul etmedi ve onları "mesleki eğitim ve öğretim merkezleri" olarak adlandırdı. kamplarda kalan kişiler işkence ve kötü muameleye uğramakta ve hatta öldürülmektedir.

2017 yılında çin kamu güvenliği bakanlığı, bir kişinin uygur olup olmadığını belirleyebilecek ırk tabanlı izleme sistemleri tedarik etmeye başladı. şüpheli doğruluğuna rağmen, bu, gözetim sistemlerine bir “uygur alarmı” eklenmesine izin verdi. zhu hailun'a göre, kanıt yokluğunda suçluluk varsayılarak gelişmiş sınır kontrolleri de uygulandı: “terörizm şüphesi göz ardı edilemezse, kişinin tutuklanmasını sağlamak için bir sınır kontrolü uygulanmalıdır.”

2017 yılında, çin'deki yabancı gazetecilerin %73'ü sincan'da rapor vermenin sınırlı veya yasak olduğunu bildirdi.

çin propaganda kampanyası

çin hükûmeti sincan'daki eylemlerini savunmak için bir propaganda kampanyası başlattı. çin başlangıçta sincan esir kamplarının varlığını reddetti ve varlıklarını örtbas etmeye çalıştı. 2018'de bu kamplarının var olduğunu bildirerek kabul etmek zorunda kaldıktan sonra, çin hükûmeti kampları insancıl olarak tasvir etmek ve sincan'da meydana gelen insan hakları ihlallerini reddetmek için bir propaganda kampanyası başlattı. 2020 ve 2021'de sincan'daki hükûmet politikalarına karşı uluslararası tepkiler ve çin hükûmetinin artık anlatı üzerinde kontrol sahibi olmadığı endişeleri nedeniyle propaganda kampanyasını genişlettiler.

çinli yetkililer, hem profesyonel hem de kişisel düzeyde onlara saldıran eleştirmenlere karşı da saldırıya geçti. bu saldırıların amacı, eleştirmenler tarafından yapılan belirli iddialara cevap vermekten veya reddetmekten ziyade daha fazla eleştiriyi susturmakla ilgili görünüyor.

çin hükûmeti, sosyal medyayı kapsamlı propaganda kampanyasının bir parçası olarak kullandı.

terörle mücadele gerekçesi
çin, sincan'daki isyan karşıtı politikalarını meşrulaştırmak için ayrılıkçıları i̇slamcı terör eylemleri olarak çerçevelemek için 2000'lerin küresel "teröre karşı savaşını" kullandı.

ağustos 2018'de birleşmiş milletler irk ayrımcılığının ortadan kaldırılması komitesi, çok sayıda etnik uygur ve diğer müslüman azınlıkların tutuklandığına dair çok sayıda rapor bulunduğunu belirterek, çin yasaları tarafından kullanılan "terörizmin geniş tanımını ve aşırılığa muğlak atıfları" kınadı.

2019'da the wall street journal, sam brownback ve nathan sales yayın kurulu, çin hükûmetinin sürekli olarak "terörle mücadele" yi kültürel baskı ve insan hakları ihlalleri için bir bahane olarak kötüye kullandığını söyledi.

kültürel etkileri

camiler

sincan'daki camiler, müslüman türbeleri ve mezarlıklar sistematik yıkımın hedefi olmuştur. tahminen 16.000 cami tahrip edildi veya hasar gördü, minareler yıkıldı ve "dekoratif özellikler temizlendi veya üstü kapatıldı".

the guardian'dan yapılan bir analize göre, çin'deki camilerin ve dini alanların üçte birinden fazlası 2016 ve 2018 arasında "önemli yapısal hasar" yaşadı ve tüm camilerin ve türbelerin yaklaşık altıda biri tamamen yıkıldı. buna i̇mam asım'ın mezarı, taklamakan çölü'nde bir çamur mezarı ve ali arslan han'ın mezarındaki ordam türbesi dahildir. the guardian'a göre, uygur müslümanları bu mezarlara tekrarlanan hacların bir müslümanın haccını tamamlama yükümlülüğünü yerine getireceğine inanıyor.

iydgâh camii, sincan'daki ve çin'deki en büyük camidir. amerika birleşik devletleri hükümeti tarafından finanse edilen, kar amacı gütmeyen bir uluslararası yayın kuruluşu olan radio free asia, 2018'de, caminin ön girişinin dışında uzun süredir asılı olan kur'an yazılarını içeren bir plaketin yetkililer tarafından kaldırıldığını bildirdi. dünya uygur kongresi direktörü turghunjan alawudun, özgür asya radyosu'na verdiği demeçte, plaketin "çin rejiminin uygurlar arasındaki i̇slam inancını ortadan kaldırmayı amaçlayan kötü politikalarının bir parçası" olarak kaldırıldığını söyledi" independent'ten anna fifield, 2020'de kaşgar'ın artık çalışan camileri olmadığını yazarken, the globe and mail, o zamandan beri turistik bir cazibe haline gelen iydgâh camisindeki tek hizmetlerin yabancı ziyaretçilere dinin özgürce uygulandığı izlenimini vermek için sahnelendiğini ve camiye katılımın önemli ölçüde azaldığını bildirdi.

eğitim
2011 yılında sincan'daki okullar, yetkililerin iki dilli eğitim politikası olarak adlandırdığı şeye geçti. birincil öğretim dili standart çince'dir ve uygur edebiyatına haftada sadece birkaç saat ayrılmıştır. bu politikaya rağmen az sayıda han çocuğuna uygurca konuşması öğretilmektedir.

uygur öğrenciler giderek evlerinden uzaktaki uygurca konuşamadıkları uzak yerleşim okullarına devam etmektedirler. özgür asya radyosu'nun (rfa) 2020 tarihli bir raporuna göre, kaşgar'da eskiden iki dilli eğitim veren etkili bir lisede tek dilli çince dil eğitimi tanıtıldı.

daha sonra çin'den kaçan etnik bir kazak öğretmen olan sayragul sauytbay, tutuklu öğrencilerine kısıtlı besin verildiğinde, kampın "sıkışık ve hijyenik olmadığını" söyleyerek bir staj kampında öğretmenlik yapmak zorunda kaldığını anlattı. sauytbay, yetkililerin tutukluları çince öğrenmeye, telkin derslerine oturmaya ve kamuoyuna itiraflarda bulunmaya zorladığını da sözlerine ekledi. tecavüz ve işkencenin yaygın olduğunu ve yetkililerin tutukluları bazı bireyleri kısır veya bilişsel olarak engelli bırakan bir ilaç almaya zorladığını belirtti.

2021 yılında sincan'da 2000'li yılların başından beri kullanılan standart uygur dili ders kitapları yasa dışı bırakılmış ve yazarları ve editörleri ayrılıkçılık suçlamasıyla ölüm veya ömür boyu hapis cezasına çarptırılmıştır. ders kitapları ilgili hükûmet yetkilileri tarafından oluşturulmuş ve onaylanmıştı; ancak 2021'de ap'ye göre çin hükûmeti, "ders kitaplarının 2003 ve 2009 basımlarında etnik ayrılıkçılık, şiddet, terörizm ve dini aşırılıkçılık vaazlarının yer aldığını ve 2009'da bölgesel başkent urumçi'de kanlı bir hükûmet karşıtı isyana katılmak için kitaplardan birkaç kişinin ilham aldığını söyledi.”

gözaltına alınan akademisyenler ve dini şahsiyetler

uygur i̇nsan hakları projesi, 2017'nin başından bu yana tutuklu, tutuklu ya da kaybolan 386 uygur aydınını belirledi.

uygur ekonomisti i̇lham tohti 2014 yılında müebbet hapse mahkum edildi. uluslararası af örgütü cezasını haksız ve içler acısı olarak nitelendirdi. i̇slam türbelerini, geleneksel şarkıları ve folkloru inceleyen ve koruyan tanınmış uygur antropolog rahile dawut ortadan kayboldu.

rfa, çin hükûmetinin oğlunu devlet tarafından onaylanmayan bir dini okula götürdükten sonra uygur i̇mamı abduheber ahmet'i hapse attığını bildirdi. ahmet'in daha önce çin tarafından "beş yıldızlı" bir imam olarak övüldüğünü, ancak 2018'de eyleminden dolayı beş yıldan fazla hapis cezasına çarptırıldığını bildirdiler.

mezarlar
eylül 2019'da agence france-presse (afp) dört şehirde yıkılan 13 mezarlığı ziyaret etti ve dördünde kalan açıkta kalan kemiklere tanık oldu. uydu görüntülerinin incelenmesiyle basın ajansı, mezar imha kampanyasının on yıldan fazla bir süredir devam ettiğini belirledi. bir önceki afp raporuna göre, xayar i̇lçesindeki üç mezarlık, 2017 ve 2019 yılları arasında sincan'da yıkılan düzinelerce uygur mezarlığı arasındaydı. xayar i̇lçesindeki mezarlıklardan çıkarılan insan kemikleri atıldı. ocak 2020'de, google haritalar uydu görüntülerinin analizine dayanan bir cnn raporu, çinli yetkililerin başta uygur olmak üzere sincan'daki 100'den fazla mezarlığı tahrip ettiğini söyledi. cnn, mezarlıkların yıkılmasını hükûmetin uygurları ve müslümanları daha geniş bir şekilde kontrol etme kampanyasıyla ilişkilendirdi. çin hükûmeti, mezarlık ve mezar yıkımının bakımsızlıktan dolayı yer değiştirdiğini ve ölülerin yeni standart mezarlıklara yeniden gömüldüğünü iddia etti. yıkılan mezarlıklar arasında 2018-2019 yılları arasında yıkılarak otoparka dönüştürülen nesiller boyu gömüleri olan merkezi uygur tarihi mezarlığı ve hotan şehrinin en kutsal türbesi bulunan sultanim mezarlığı bulunuyor. çin komünist partisi'ne bağlı çin devletine ait uluslararası bir kanal olan cgtn, mezarların yeniden yerleştirildiğini söyledi.

evlilik
cinsiyet çalışmaları uzmanı leta hong fincher'a göre, çin hükûmeti uygur çiftlerine daha az çocuk sahibi olmaları ve kadınların uygur olmayanlarla evlenmeleri için teşvikler sundu. abd merkezli uygur i̇nsan hakları projesi sosyal yardım koordinatörü zübeyre şemseden'e göre çin hükûmeti "uygur kültürünü ve kimliğini kadınlarını yeniden yaparak silmek istiyor."

kıyafet
çinli yetkililer başörtüsü, peçe ve diğer geleneksel islami kıyafetlerin giyilmesini engelliyor. 20 mayıs 2014'te aksu vilayetinin alakağa ve kuka kentinde 25 kadın ve kız öğrencinin başörtüsü taktığı gerekçesiyle gözaltına alındığı bir protesto gösterisi düzenlendi. yerel bir yetkiliye göre, polis protestoculara ateş açtığında ikisi öldü, beşi yaralandı. daha sonra bir washington post ekibi alakağa'da gözaltına alındı ve nihayetinde bölgeden sınır dışı edildi.

sincan esir kamplarından sızan belgeler, bazı mahkumların geleneksel kıyafetler giydikleri için gözaltına alındığını belirtti.

biyometrik ve gözetim teknolojisinin kullanımı
çinli yetkililer bireyleri takip etmek için biyometrik teknolojiyi kullanıyor. yahir i̇min'e göre, çinli yetkililer kan örneğini aldı, yüzünü taradı, parmak izlerini kaydetti ve sesini belgeledi. çin milyonlarca uygur'dan genetik materyal topluyor. çin, insanları etnik kökene göre sıralamak için yüz tanıma teknolojisini kullanıyor ve bir bireyin uygur olup olmadığını söylemek için dna kullanıyor. çin, "insanları avlamak için kullanılan teknolojiler" yaratmakla suçlandı."

2017 yılında sincan'da güvenlikle ilgili inşaat üç katına çıktı. charles rollet, "projeler sadece güvenlik kameralarını değil, aynı zamanda video analiz merkezlerini, akıllı izleme sistemlerini, büyük veri merkezlerini, polis kontrol noktalarını ve hatta dronları da içeriyor.",  drone üreticisi dji, 2017 yılında yerel polise gözetim uçağı sağlamaya başladı. kamu güvenliği bakanlığı iki hükûmet planına milyarlarca dolar yatırım yaptı: skynet projesi (天网工程) ve keskin gözler projesi (雪亮工程). morgan stanley'e göre, 2020 yılına kadar 400 milyon gözetleme kamerası çalışacaktı. sensetime, cloudwalk, yitu, megvii ve hikvision gibi çinli girişimler, çin hükûmetinin müslüman azınlık grubunu izlemesine izin vermek için algoritmalar oluşturdu.

temmuz 2020'de abd ticaret bakanlığı, uygur müslümanlarının dna'larını istismar ederek insan haklarını ihlal ettiği gerekçesiyle aralarında bgi grubu'nun iki yan kuruluşunun da bulunduğu 11 çinli firmaya  yaptırım uyguladı.

biyometrik veri
2013 civarında, sincan parti sekreteri chen quanguo, tıbbi bakım programı olduğu iddia edilen "herkes için fizik muayene" uygulamasını başlattı. "12 ile 65 yaş arasındaki her sincan sakini" dna örnekleri vermek zorundaydı. ayrıca "kan grupları, parmak izleri, ses izleri, iris desenleri" ile ilgili veriler de toplandı. tumxuk yetkilileri yüzlerce kan örneği topladı. ocak 2018'de, çin adli bilimler enstitüsü tarafından denetlenen bir adli dna laboratuvarı orada inşa edildi. laboratuvar belgeleri, bu laboratuvarın massachusetts şirketi olan thermo fisher scientific tarafından oluşturulan bir yazılımı kullandığını gösterdi. bu yazılım, dna analizinde yardımcı olan genetik sıralayıcılar oluşturmak için yazışmalarda kullanıldı. buna karşılık thermo fisher şubat ayında yaptığı açıklamada, "gerçeğe özel değerlendirmeler" sonucunda sincan bölgesine satışları durduracağını açıkladı.

araçların gps takibi
güvenlik yetkilileri, çin'in kuzeybatı bölgesindeki sakinlere araçlarına gps izleme cihazları takmalarını ve yetkililerin hareketlerini izlemelerine izin vermelerini emretti. yetkililer, "i̇slamcı aşırılık yanlılarının ve ayrılıkçıların faaliyetlerine karşı koymanın gerekli olduğunu" söyledi. bayangolin moğol özerk i̇li'ndeki yetkililerden yapılan açıklamada, "uluslararası terörizmden ciddi bir tehdit var ve arabalar teröristler için kilit bir ulaşım aracı olarak kullanılmasının yanı sıra sürekli silah olarak da kullanılıyor.

i̇stismarların sınıflandırılması
birçok ülkeden akademisyenler, yorumcular, gazeteciler, hükûmetler, politikacılar ve diplomatlar çin'in eylemlerini çeşitli şekillerde soykırım, kültürel soykırım, eetnosid veya insanlığa karşı suçlar olarak nitelendirdiler.

etnosid veya kültürel soykırım
avustralyalı terör bilimci michael clarke, 2008 yılında dünya uygur kongresi başkanı erkin alptekin'in 2004 yılında yaptığı bir konuşmayı örnek göstererek, "uygur göçmen topluluğu içinde uygurları bir tür 'kültürel soykırım' yaşıyor gibi gösterme eğiliminin ortaya çıktığını" belirtti. uygur aktivist rabia kadir, 2012 tarihli wall street journal gazetesinde çkp'nin "uygur kültürel soykırım politikaları" nı izlediğini açıkladı. 2018'de ucl insan hakları uzmanı kate cronin-furman, 2018'de çin devlet politikalarının kültürel soykırım oluşturduğunu savundu.

temmuz 2019'da alman akademisyen adrian zenz, siyasi risk dergisi'nde sincan'daki durumun kültürel bir soykırım oluşturduğunu yazdı; araştırması daha sonra bbc news ve diğer haber kuruluşları tarafından yayınlandı. avustralya'nın la trobe üniversitesi'nde profesör olan james leibold, aynı ay uygurlara çin hükûmeti tarafından yapılan muameleyi "kültürel soykırım" olarak nitelendirdi ve "kendi sözleriyle parti yetkililerinin aşırılık yanlısı düşüncelerle büyülenenleri 'iyileştirmek' için 'beyinleri yıkadıklarını' ve 'kalpleri temizlediklerini' belirtti." bu terim, bu noktada washington post gibi başyazılarda da kullanılmıştır.

uluslararası tepkiler

uluslararası örgütlerin tepkileri
birleşmiş milletlerin tepkisi

temmuz 2019'da 22 ülke birleşmiş milletler i̇nsan hakları konseyi'nin (bmi̇hk) 41. oturumuna çin'in uygurlara ve diğer azınlıklara yönelik kitlesel tutukluluğunu kınayan ve çin'i "sincan'daki uygurların ve diğer müslüman ve azınlık topluluklarının keyfi gözaltı ve hareket özgürlüğü kısıtlamalarından kaçınmaya" çağıran ortak bir mektup yayınladı. aynı oturumda 50 ülke, çin'in sincan politikalarını destekleyen ve "insan hakları konularını siyasallaştırma" uygulamasını eleştiren ortak bir mektup yayınladı. mektupta, "çin bir dizi diplomatı, uluslararası örgüt yetkilisini ve gazeteciyi sincan'a davet etti" ve "sincan'da gördükleri ve duydukları, medyada bildirilenlerle tamamen çelişiyordu."

ekim 2019'da 23 ülke, bm'ye çin'i "insan haklarına saygı gösterme konusundaki ulusal ve uluslararası yükümlülüklerini ve taahhütlerini yerine getirmeye" çağıran ortak bir bildiri yayınladı. buna karşılık, 54 ülke (çin'in kendisi dahil) çin'in sincan politikalarını destekleyen ortak bir bildiri yayınladı. açıklamada, "sincan'daki terörle mücadele ve radikalleşme önlemlerinin sonuçlarından olumlu söz edildi ve bu önlemlerin tüm etnik gruplardan insanların temel insan haklarını etkin bir şekilde koruduğuna dikkat çekildi."

şubat 2020'de bm, bölgede yapacağı inceleme ziyaretinden önce engelsiz erişim talep etti.

ekim 2020'de bm'de daha fazla ülke, çin'in sincan'daki insan hakları ihlalleri nedeniyle kınanmasına katıldı ve alman büyükelçisi christoph heusgen grup adına konuştu. çin'i kınayan toplam ülke sayısı 39'a yükselirken, çin'i savunan toplam ülke sayısı 45'e geriledi. 2019'da çin'i savunan on altı ülke 2020'de bu desteklerini geri çektiler.

bm i̇nsan hakları yüksek komiserliği (bmi̇hyk), eylül 2020'de "politikalarının insan hakları üzerindeki etkisini" incelemek için çin ile sincan ziyareti olasılığını tartışmaya başladı. o zamandan beri, bmi̇hyk'nin ofisi çin'e erişim şartlarını müzakere ediyor, ancak yüksek komiser ülkeyi ziyaret etmedi. şubat 2021'de bmi̇hyk'ye yaptığı konuşmada çin dışişleri bakanı, sincan'ın "her zaman açık" olduğunu ve ülkenin "i̇nsan hakları yüksek komiseri'ni (i̇hyk) sincan'ı ziyaret etmeye davet ettiğini" belirtti. bm'nin mart 2021 toplantısında abd büyükelçisi, çin'in sincan'daki insan hakları ihlallerini "insanlığa ve soykırıma karşı suçlar" olarak kınadı.

uygur soykırımı'nı ktler:

kaynakça 

soykırımlar
türk karşıtlığı
i̇slamofobi
2010'larda çin
2014'te çin'de kurulan oluşumlar
2020'lerde çin
i̇nsanlığa karşı suçlar
kültürel asimilasyon
tehcir
dilsel ayrımcılık
komünistler tarafından yapılan dini zulümler
şi cinping
uygur sorunu