İran-Pakistan-Hindistan Doğalgaz Boru Hattı

i̇ran-pakistan-hindistan doğalgaz boru hattı, i̇ran'dan pakistan'a doğal gaz taşımak için inşa halinde olan 2.775 kilometrelik (1.724 mi) bir boru hattıdır. boru hattı aynı zamanda barış boru hattı veya ip gaz olarak da bilinir.

tarih

başlangıç
fikir, ned üniversitesi'nden mezun olan genç bir pakistanlı inşaat mühendisi malik aftab ahmed khan tarafından 1950'lerin ortalarında, pakistan'ın risalpur kentindeki askeri mühendislik koleji tarafından bir makalesi yayınlandığında ortaya çıktı. i̇ran boru hattı makalesinde ayrıca, belucistan/sind üzerinden önerilen güzergahı boyunca mini tabur büyüklüğünde kantonlar kurarak düşman toprakları boyunca korunma yönteminden de bahsetti. proje 1989 yılında rajendra k. pachauri tarafından ali shams ardekani ve i̇ran eski dışişleri bakan yardımcısı sarwar shar ile ortaklaşa kavramsallaştırıldı. pachauri, planı hem i̇ran hem de hindistan hükûmetlerine önerdi. i̇ran hükûmeti teklife olumlu yanıt verdi. uluslararası enerji ekonomisi birliği'nin 2012 yıllık konferansında ardekani, pachauri'nin önerisini destekledi.

zaman çizelgesi
 i̇ran ve pakistan hükûmetleri arasındaki görüşmeler 1995'te başladı. 1995'te bir ön anlaşma imzalandı. bu anlaşma, güney pars gaz sahasından pakistan'ın karaçi kentine bir boru hattı inşa edilmesini öngördü. daha sonra i̇ran, boru hattını pakistan'dan hindistan'a uzatmak için bir teklifte bulundu. şubat 1999'da i̇ran ve hindistan arasında bir ön anlaşma imzalandı.
 2004 yılında proje, undp'nin pakistanlı petrol mühendisi gulfaraz ahmed tarafından hazırlanan barış ve refah gaz boru hatları raporunun aralık 2003'te yayınlanmasından sonra yeniden canlandırıldı. rapor, boru hattının hindistan, pakistan ve i̇ran'a olan faydalarını vurguladı.
 şubat 2007'de hindistan ve pakistan, i̇ran'a milyon i̇ngiliz ısı birimi (4,67 abd$/gj) başına 4,93 abd$ ödemeyi kabul etti, ancak fiyat ayarlamasına ilişkin bazı ayrıntılar daha fazla müzakereye açık kaldı.
 nisan 2008'de i̇ran, çin'in projeye katılımıyla ilgilendiğini ifade etti. ağustos 2010'da i̇ran, bangladeş'i projeye katılmaya davet etti.
 2009'da hindistan, fiyatlandırma ve güvenlik sorunları nedeniyle ve 2008'de abd ile sivil bir nükleer anlaşma imzaladıktan sonra projeden çekildi. ancak mart 2010'da hindistan, pakistan ve i̇ran'ı mayıs 2010'da tahran'da yapılacak üçlü görüşmeler için çağırdı.
 4 eylül 2012'de projenin ekim 2012'den önce başlayacağı ve aralık 2014'e kadar tamamlanacağı açıklandı.
 30 ocak 2013'te pakistan federal hükûmeti, pakistan'ın boru hattının döşenmesi için i̇ran ile bir anlaşmayı onayladı. 27 şubat 2013'te pakistan bölümünün yapımına karar verildi. 11 mart 2013 tarihinde, boru hattının pakistan bölümündeki inşaat çalışmaları pakistan devlet başkanı asif ali zerdari ve i̇ran devlet başkanı mahmud ahmedinejad tarafından açılmıştır. i̇ran ulusal gaz şirketi'nin genel müdürü javad owji'ye göre, pakistan'daki boru hattının i̇ran'ın katılımıyla 22 ayda inşa edilmesi bekleniyor.
 27 mayıs 2013'te i̇ran petrol bakan yardımcısı a. khaled, pakistan hükûmetine yazdığı bir mektupta, boru hattının pakistan bölümünün başlamasındaki gecikmeden duyduğu endişeyi dile getirdi. i̇ki ülke arasında hükûmetler arası bir anlaşmanın ardından, boru hattının ikinci kısmının inşası için kuruluşları seçmeleri gerektiğini söyledi. pakistan hala tadbir energy'yi ve yerel taşeronları boru hattının pakistan'daki yarısı üzerinde çalışmaya başlamak için resmi olarak aday göstermedi.
 12 haziran 2013'te pakistan'ın yeni seçilen başbakanı navaz şerif, projenin terk edilmesiyle ilgili tüm korkuları yatıştırdı ve pakistan hükûmetinin projenin gerçekleştirilmesine kararlı olduğunu ve boru hattından ilk gaz akışını aralık 2014'te hedeflediğini söyledi. başbakan, hükûmetinin türkmenistan-afganistan-pakistan-hindistan doğalgaz boru hattı projesini de taahhüt ettiğini belirtti.
 28 kasım 2013'te, 'dost' bir ülke, boru hattının finanse edilmesine yardımcı olmak için anonim olarak 1 milyar dolar teklif etti.
 10-kasım-2013 tarihinde, pakistan federal petrol ve doğal kaynaklar bakanı shahid khaqan abbasi ile i̇ran petrol bakanı bijan namdar zangeneh arasında tahran'daki petrol bakanlığı'nda bir görüşme gerçekleştirilmiştir. pakistanlı yetkililer, i̇ranlı meslektaşlarına projenin "dış baskıya" rağmen devam edeceğine dair güvence verdi.
 25 şubat 2014'te pakistan petrol ve doğal kaynaklar bakanı shahid khaqan abbasi, ulusal meclis'e projenin şu an için masanın dışında olduğunu söyledi. gerekçe olarak uluslararası yaptırımları gösteren abbasi, yaptırımların yokluğunda projenin üç yıl içinde tamamlanabileceğini belirtti. gerçekten de pakistan, kendi sınırları içerisindeki boru hattını aralık 2014'e kadar döşememesi halinde ceza ile karşı karşıya kalacaktı. ancak analistler, suudi arabistan'ın projeyi yürütmemesi yönündeki baskısına dikkat çekti.
 nisan 2014 haber makalesine göre i̇ran, bu boru hattı projesinden vazgeçmeyi planlıyor.
 başbakan navaz şerif'in mayıs 2014'te i̇ran'a yaptığı ziyaret sırasında, hem boru hattının tamamlanması konusundaki kararlılığını sürdürdüğünü hem de tamamlanma tarihini bir yıl uzatmayı kabul etti. ancak, 30 mayıs 2014'te isna haber ajansı, i̇ran petrol bakan yardımcısı ali majedi'nin, navaz şerif'in ziyareti sırasında böyle bir anlaşma imzalanmadığı ve tamamlanması için son tarihin aralık ayı olduğu için, sürenin uzatılmadığını iddia ettiğini aktardı.
 2017 yılında hindistan, bu boru hattı projesinden ayrılmayı ve doğrudan i̇ran'dan daha ucuza bağımsız deniz altı boru hattı üzerinde çalışmaya başladı.
 2019'un başlarından itibaren, proje önemli ölçüde gecikmiş durumda. boru hattının i̇ran kısmı tamamlanmış olsa da, pakistan kısmı yapım aşamasında ve abd yaptırım rejimiyle ilgili endişeler nedeniyle yenilenen gecikmelere maruz kalıyor.

tartışmalar
ocak 2010'da abd, pakistan'dan boru hattı projesinden vazgeçmesini istedi. projeyi iptal ederse pakistan, sıvılaştırılmış bir doğal gaz terminali inşa etmek ve afganistan'ın vahan koridoru aracılığıyla tacikistan'dan elektrik ithal etmek için abd'den yardım alacaktı. ancak 16 mart 2010'da ankara, i̇ran ve pakistan'da boru hattı için bir anlaşma imzalandı. anlaşmaya göre her ülke kendi bölümünü 2014 yılına kadar tamamlamalıydı. temmuz 2011'de i̇ran, bölümünün inşaatını tamamladığını duyurdu. pakistan, boru hattını 2014 yılı sonuna kadar tamamlama yükümlülüğünü yerine getirmezse, tamamlanana kadar i̇ran'a günlük 1 milyon dolar ceza ödemek zorunda kalacaktı. 13 mart 2012'de pakistan maliye bakanlığı, özel yatırımcıların ilgisinin azaldığını ve hükûmetin tüketicilere vergi koyması veya boru hattını inşa etmek için i̇ran, çin ve rusya ile hükûmetler arası anlaşmalar araması gerekebileceğini açıkladı. 29 mart'ta pakistan petrol bakanlığından yetkililerin gazprom ile görüşmek üzere nisan ayı başlarında rusya'ya gideceği bildirildi. ardından, 7 nisan'da yayınlanan pakistan gazetesi paktribune, gazprom'un boru hattını hem finanse edeceğini hem de inşa edeceğini bildirdi. ancak bunun için öncelikle, böylesine büyük bir proje için uluslararası ihale yapılmasını gerektiren kamu i̇hale düzenleme kurumu kurallarının kaldırılmasını gerektirecekti. ekonomik koordinasyon komitesi'nin bir sonraki toplantısında böyle bir izin vermesi istenecek. makalede ayrıca, özel konsorsiyumun artık projeye katkıda bulunmama nedeninin abd muhalefeti olduğu da bildirildi.

15 nisan 2012'de i̇slamabad'daki isimsiz diplomatik kaynaklar aracılığıyla suudi arabistan'ın pakistan'ın i̇ran ile işbirliğini bırakması halinde pakistan'a "alternatif bir paket" sunmayı teklif ettiği bildirildi. pakette petrolün yanı sıra nakit kredi ve petrol tesisi de yer alacak. haber, suudi dışişleri bakan yardımcısının pakistan ziyaretiyle bağlantılı olarak geldi.

1 mayıs 2012'de pakistan'ın dışişleri bakanı hina rabbani khar, ülkenin ulusal çıkarları gereği i̇slamabad'ın abd'nin projeyi boğması için yaptığı baskılara boyun eğmeyeceğini ve devasa boru hattı projesini "ne pahasına olursa olsun" bitireceğini açıkladı.

29 ocak 2013'te abd başkonsolosu michael dodman, pakistan'ı projeden vazgeçmezse ekonomik yaptırımlarla tehdit etti.

ekim 2013'ün sonlarında, sürdürülebilir politika geliştirme enstitüsü, önerilen boru hattı sözleşmesinde fiyatın ham petrol fiyatlarına bağlı olduğundan pakistan'a satılan gaz, ülkedeki mevcut yerel gaz fiyatlarından daha yüksek fiyatlı olacağını belirterek, enerji dinamiklerini ve fiyatlandırmasını açıkça görmezden gelen sözleşmenin pakistan için "ölüm cezası" olarak adlandırdı.

rota
hat, asalouyeh'den başlar ve i̇ran üzerinden 1.172 kilometre (728 mil) uzanır. i̇ran bölümü, i̇ran'ın yedinci şehirlerarası gaz boru hattı olarak biliniyor. bu bölümün ilk 902 kilometrelik (560 mil) kısmı asalouyeh'den iranshahr'a kadar uzanıyor. i̇kinci 270 kilometrelik (170 mil) kısım, iranshahr'dan i̇ran-pakistan sınırına kadar uzanıyor.

belucistan ve sind'den geçecek olan boru hattının pakistan kısmı 785 kilometredir (488 mil). huzdar'da, ana boru hattı multan'a doğru devam ederken, bir tesis karaçi'ye hareket edecekti. multan'dan boru hattı delhi'ye kadar genişletilebilir olacaktı. çin'in projeye katılması halinde pakistan'daki rota değiştirilebilirdi.

boru hattının baluchi isyancıları tarafından saldırıya uğramasıyla ilgili endişeler olduğu için, i̇ran'dan hindistan ve pakistan arasındaki deniz sınırına kutch açıklarında alternatif bir deniz yolu önerildi. bu öneriye göre, hattın bir kısmı pakistan'a, diğer kısmı ise kutch'a doğru gidecekti.

teknik açıklama
boru hattının ilk kapasitesi yılda 22 milyar metreküp (780 milyar fit küp) doğal gaz olacaktı ve daha sonra 55 milyar metreküpe (1,9 trilyon fit küp) çıkarılması bekleniyordu. ancak, i̇ran ve pakistan arasında ikili bir proje olarak boru hattı, sözleşmeli olarak yılda yalnızca 8,7 milyar metreküp (310 milyar fit küp) ve maksimum kapasite olarak 40 milyar metreküp (1,4 trilyon fit küp) gaz taşıyacak. 7,5 milyar abd dolarına mal olması ve 2013 yılına kadar işletmeye alınması bekleniyor.

i̇ran'dan boru hattı yoluyla teslim edilen gazın, önerilen teklif yoluyla teslim edilen gazın fiyatı olması beklenen milyon i̇ngiliz termal birimi başına 13 $ (44 $/mwh) ile karşılaştırıldığında, bir milyon i̇ngiliz termal birimi (38 $/mwh) başına 11 abd dolarına mal olması beklenmektedir.

yetkililer, 14 mart 2019 perşembe günü i̇ran'ın güneyindeki mahşehr kenti yakınlarındaki bir gaz boru hattında meydana gelen patlamadan güvenlik önlemlerinin eksikliğini ve eski altyapıyı sorumlu tuttu. patlamada bir çocuk, bir kadın ve iki kişi hayatını kaybetti.

şirketler
farklı zamanlarda birkaç şirket boru hattını inşa etmekle ilgilendi. şirketler arasında gazprom, bhp, ulusal i̇ran gaz şirketi, petronas ve total vardı. royal dutch shell, bg group, petronas ve i̇ranlı bir iş grubundan oluşan bir konsorsiyum, güney pars'tan pakistan'a gaz ihracatı konusunda pazarlık yapmıştı. hindistan'dan gail dahil olmuştu. ancak boru hattının i̇ran'daki bölümü i̇ran ulusal gaz şirketi tarafından inşa edildi. hatem el-enbiya'yı taşeron olarak kullandı. pakistan'da, boru hattının inşasından inter state gas systems sorumludur. pakistan bölümünün mühendislik, tedarik, inşaat ve finansman sözleşmesi i̇ranlı tadbir energy ile imzalandı. i̇ran, inşaat için 20 yıl içinde ödenecek 500 milyon dolarlık kredi vermeyi kabul etti. ancak 13 aralık 2013'te pakistan petrol ve doğal kaynaklar bakanı shahid khaqan abbasi, i̇ran'ın projeyi finanse etmeyi reddettiğini ve gerekçe olarak 'akut mali kısıtlamayı' öne sürdüğünü söyledi. ancak pakistan makamları projeye bağlı kalmaya devam edeceklerini söyledi. her iki taraf, pakistan topraklarında döşenecek boru hattının finansmanını içeren yeni bir zaman çerçevesi ve diğer önemli konular da dahil olmak üzere projeler için yeni parametreleri iki ay içinde yeniden oluşturacak bir çalışma grubu oluşturmaya karar verdi.

kaynakça

i̇ran-pakistan ilişkileri