Naim Fraşiri

naim bey fraşıri (daha yaygın kullanımıyla naim fraşiri; 25 mayıs 1846, fraşer - 20 ekim 1900, kadıköy), arnavut tarihçi, gazeteci, şair, yazar ve arnavutluk millî şairi ilan edilen çevirmen. modern arnavut edebiyatının öncüsü ve 19. yüzyılın en etkili arnavut kültürel simgelerinden biri olarak kabul ediliyor.

naim ve kardeşleri abdül ve sami, tomor dağları'nın güney yamaçlarındaki fraşer köyünde doğup büyüdüler. olağanüstü bir şekilde arapça, eski ve modern yunanca, fransızca, i̇talyanca, osmanlı türkçesi ve farsça gibi birçok kültür ve dil ile tanıştı. batı ve doğu'nun edebi kültürüne eşit derecede aşina olan az sayıdaki kıymetli kişilerden biriydi.

babasının ölümü üzerine, o ve ailesi yanya'ya yerleşti ve lirik ve romantik tarzda yazdığı gelecekteki şiirleri için ilk ilhamının  bu yerden aldı. ciddi bir akciğer enfeksiyonu geçirdikten sonra, doğuştan gelen tüberkülozu nedeniyle i̇stanbul'a giiti, daha sonra o dönemin en seçkin temsilcisi olacağı arnavut millî uyanışı sırasında arnavut halkının ulusal özgürlük ve bilinç mücadelesinde kardeşi abdül'e katıldı.

fraşiri'nin başyapıtları özgürlük, insanlık, birlik, hoşgörü ve devrim gibi temaları keşfetti. yazdığı eserler arasında arnavutça yazılmış on beş eserin yanı sıra dördü türkçe, ikisi yunanca, diğeri farsça olmak üzere yirmi iki eserle arnavutluk'un ötesindeki kitleye de erişebildi. arnavutluk'ta tasavvuf şiirinin en tipik yazarı, amcası dalip fraşiri'nin etkisi altında, şiirsel ideallerinde sufizmi batı felsefesi ile karıştırmaya çalıştı. 20. yüzyılda arnavut edebiyatı ve toplumu üzerinde, özellikle aleksandër stavre drenova, gjergj fişta ve lasgush poradeci ve diğerleri üzerinde olağanüstü bir etkisi oldu.

şiiri o malet e shqipërisë'deki "ti shqipëri, më jep nder, më jep emrin shqipëtar" mısrası arnavutluk'un ulusal sloganı olarak belirlenmiştir. birlik, özgürlükle ilgili şeyler söyler ve sözleriyle ülkeye ve insanlara karşı gurur duygusunu somutlaştırır.

yaşamı

ailesi 
25 mayıs 1846 tarihinde naim fraşiri, o zamanlar osmanlı i̇mparatorluğu'nun ve şimdi arnavutluk'un bir parçası olan fraşer köyünde inançlı zengin bir arnavut bektaşi ailesinde doğdu. düzensiz bir ordunun komutanı ve toprak sahibi olan halid fraşiri (1797-1859) ve emine fraşiri'nin (1814-1861) sekiz çocuğundan biriydi.

annesi, görice çevresindeki bölgeden, ataları  15. yüzyıla kadar uzanan i̇mrahor i̇lyas bey'den gelen seçkin bir aileye dayanıyordu. baba tarafı ise, fraşer'e taşınmadan önce berat bölgesinden gelen tımar sahiplerinin torunları olduklarını iddia ediyordu. ailenin arnavut tarihçi üyesi kristo frashëri, belgelenen ilk fraşiri'nin selanik'te bir arnavut tüccar olduğuna dikkat çekiyor. ailenin farklı kökenleri olmasına rağmen, on dokuzuncu yüzyılın ortalarında ekonomik açıdan mütevazı bir durumdaydılar.

eğitimi 
dini, gelecekteki başarılarının çoğunun yolunu açtı. fraşıri nasîbi tâhir baba tekkesi'nde, zamanının tüm ortak konularında özellikle arapça, osmanlı türkçesi ve farsça gibi dillerde dersler aldı. ona güçlü bir bektaşi eğitimi veren bir ailenin üyesi olarak, zamanının bir kısmını bektaşi tekkesinde geçirdi. ebeveynlerinin ölümünden sonra, aile 1865'te yanya'ya taşındı. en büyük erkek kardeşi abdül (d. 1839) 22 yaşında aile reisi oldu ve tüccar olarak çalışmaya başladı. o yıl naim ve sami, zosimaia ortaokuluna kaydoldular. oradaki eğitim naim'e batılı tarzda klasik bir eğitimin temellerini verdi. naim, zosiamaia'da (eski ve modern yunanca, fransızca ve i̇talyanca) öğrendiği diller dışında, iki önemli yerel bektaşi'den farsça, türkçe ve arapça özel dersler aldı.

eğitimini 1870'te bitirdikten sonra, fraşiri birkaç ay boyunca i̇stanbul'daki basın bürosunda çalıştı (1870), ancak sonrasında tüberküloz nedeniyle memleketine dönmek zorunda kaldı. fraşer'deki çevresi naim'e yardım etti ve kısa süre sonra osmanlı bürokrasisinde berat'ta ve daha sonra saranda'da (1872–1877) katip olarak çalışmaya başladı. ancak, 1876'da fraşiri işten ayrıldı ve avusturya'daki baden'e gitti ve bir sağlık beldesinde romatizma ile ilgili problemlerini tedavi etti.

politik aktiviteleri 
1879'da kardeşi sami ve diğer 25 arnavut ile birlikte, i̇stanbul'da arnavutça yayınları teşvik eden arnavut yazıları yayınlama derneği'nin kuruculuğunu yaptı ve sonrasında üyeliğine devam etti. osmanlı makamları 1885'te arnavutça yazmayı yasakladı, bu da yurtdışında yayınların yayınlanmasına neden oldu ve fraşiri baş harfleri n.h.f'yi bu kısıtlamaları atlamak için kullandı. daha sonra 1887'de güneydoğu arnavutluk'ta arnavut okulları kuruldu.

bir arnavut dergisi olan drita, 1884'te petro poga'nın ve daha sonra pandeli sotiri'nin editörlüğünde naim fraşiri'nin perde arkası editörü olmasıyla ortaya çıktı, çünkü osmanlı otoriteleri o sırada arnavutça yazmaya izin vermiyordu. naim fraşiri ve kardeşi sami fraşiri gibi diğer arnavut yazarlar poga'nın yayınlarında takma adlar kullanarak yazacaklardı. eğitim materyali eksikliği nedeniyle naim fraşiri, kardeşi sami ve diğer birçok arnavut, 1880'lerin sonunda görice'deki arnavut okuluna arnavutça dilinde ders kitapları yazdı. fraşiri, 1887'de faik bey konitza'ya yazdığı bir mektupta, osmanlı i̇mparatorluğu'nun tehlikeli durumuna ilişkin arnavutlar için en iyi sonucun, tüm arnavutluk'un avusturya-macaristan tarafından gelecekte ilhak edilmesi olduğu yönündeki duygularını dile getirdi. 1900 yılında naim fraşiri i̇stanbul'da öldü. 1950'lerde türk hükûmeti, kalıntılarının arnavutluk'a gönderilmesine ve yeniden gömülmesine izin verdi.

çalışmaları 
fraşiri, edebi konumu ve içeriğinin hem üslup hem de tematik geniş yelpazesiyle modern arnavut edebi dilinin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunmuştur. eserlerinin önemi, şiirinin ve inancının sosyal ve politik niyetinden çok yaratıcı ifadesinde yatmaktadır. eserleri, mezhepsel ve bölgesel farklılıkların üstesinden gelen bağımsız bir arnavut birliğinin ortaya çıkması arzusuna ve uygarlığa iyimser bir inanç ve arnavut halkının siyasi, ekonomik ve kültürel yükselişine dikkat çekti.

fraşiri, şiiri bagëti e bujqësi'de arnavutluk'un doğal ve kültürel güzelliğini ve halkının mütevazı yaşamını pastoral bir şekilde anlatıyor. fraşiri, liberal dini anlayışı, dinsel olarak bölünmüş halkı arasında arnavutların hoşgörü ve ulusal farkındalığı için önemli bir kaynak olarak gördü. bu nedenle, şimdi ulusal öneme sahip olan teolojik fletore e bektashinjet'i besteledi. onun inancının özelliklerini tanıtan ve mezhebinin inançlarına çağdaş bir bakış açısı kazandıran on ruhani şiiri içerir.

kavâid-i farisiyye dar tarz-i nevîn (yeni yönteme göre farsça dil bilgisi), i̇stanbul, 1871.
ihtiraat ve kessfiyyat (buluşlar ve keşifler), i̇stanbul, 1881.
fusuli erbea (dört sezon), i̇stanbul, 1884.
tahayyülat (hayaller), i̇stanbul, 1884.
bagëti e bujqësi (sürüler ve bitkiler), bükreş, 1886.
e këndimit çunavet (erkek okuyucu), bükreş, 1886.
istori e përgjithshme për mësonjëtoret të para (birinci sınıflar için genel tarih), bükreş, 1886.
vjersha për mësonjëtoret të para (birinci sınıflar için şiir), bükreş, 1886.
dituritë për mësonjëtoret të para (birinci sınıflar için genel bilgi), bükreş, 1886.
o alithis pothos ton skypetaron (arnavutların gerçek arzusu), bükreş, 1886.
luletë e verësë (yaz çiçekleri), bükreş, 1890.
mësime (dersler), bükreş, 1894.
parajsa dhe fjala fluturake, (cennet ve uçan kelime) bükreş, 1894.
gjithësia, bükreş, 1895.
fletore e bektashinjët, (bektaşi defteri) bükreş, 1895.
o eros (aşk), i̇stanbul, 1895.
iliadh' e omirit, bükreş, homeros'un i̇lyadası, 1896.
histori e skënderbeut (i̇skender bey tarihi), bükreş, 1898.
qerbelaja, bucharest, (kerbela), 1898.
istori e shqipërisë (arnavutluk tarihi), sofya, 1899.
shqipëria (arnavutluk), sofya, 1902.

mirası 
romantizmin arnavut edebiyatındaki başlıca temsilcisi olan fraşiri'nin şiirleri 20. yüzyılda arnavut halkının edebiyatı ve toplumu üzerinde büyük bir etki etmeye devam eden arnavut milli uyanışının en seçkin arnavut şairidir. ayrıca geniş ölçüde arnavutluk'un ulusal şairi olarak kabul ediliyor ve kosova, karadağ, kuzey makedonya ve balkanlar'da yaşayan diğer arnavutlar arasında da meşhur konumunu koruyor.

bagëti e bujqësi, gjuha jonë ve feja gibi büyük eserleri, vatandaşlarının göğüslerinde ulusal birlik, bilinç, hoşgörü ve atalarının kültürü ve tarihi için bir coşku yarattı. bektaşi arnavutlar özellikle çalışmalarından etkilenmiş ve motive olmuşlardır. kendisi de bir bektaşi olan fraşiri, arnavut dilinin diğer dillerin etkisinden kurtulmasını istedi ve yaşamı boyunca arnavut bektaşiliğini işlediği fletore e bektashinjët adlı eserinde hiyerarşik terimleri arnavutlaştırmaya çalıştı. şiiri bagëti e bujqësi, arnavutluk'un doğal güzelliğini ve arnavut halkının basit yaşamını yüceltirken, arnavutluk'un kendisine "arnavut adı" verdiğine şükranlarını ifade etti. istori 'e skënderbeut'ta, i̇skender bey'in arnavut kökenlerini ve başarılı kurtuluş mücadelesini vurgularken arnavutlar ile osmanlılar arasındaki ortaçağ savaşlarına atıfta bulunarak arnavutluk'a olan sevgisini yüceltti. gjuha jonë'de arnavut dostlarını uluslarını onurlandırmaya ve arnavutça yazmaya çağıran feja adlı başka bir şiirde, arnavutlara arnavutça konuşan tek bir kökenden oldukları için kendi aralarında dini ayrım yapmamaları yönünde yalvardı.

 
arnavutluk, kosova genelinde ve daha az ölçüde kuzey makedonya ve romanya'da anısına çok sayıda kuruluş, anıt, okul ve sokak kurulmuş ve tahsis edilmişti. ergiri fraşer'de doğduğu ve büyüdüğü ailesinin evi bugün bir müzedir ve önemli kültürel mirasın anıtı ilan edilmiştir. el yazmaları, portreler, kıyafetler ve onun ve erkek kardeşleri abdül ve sami'nin büstleri gibi çok sayıda esere ev sahipliği yapıyor. fraşiri'nin portresi, 1996'dan beri 200 lekë banknotunda ve 1992'den 1996'ya kadar 500 lekë banknotunun ön yüzünde tasvir edilmiştir. tasarının arka tarafında fraşer'deki aile evinin bir resmi var. arnavut milleti, diğerlerinin yanı sıra arnavut rahibesi ve misyoner rahibe teresa'ya verilen ismini taşıyan bir liyakat emri oluşturdu.

kaynakça 

1846 doğumlular
1900 yılında ölenler
kadıköy'de ölenler
i̇stanbul ilinde hastalıktan ölenler
müslüman şairler
romantik şairler
arnavut asıllı osmanlı siyasetçileri
arnavutça eser veren yazarlar
tasavvuf edebiyatı şairleri
osmanlı devlet görevlileri
arnavut tarihçiler
arnavut çevirmenler
19. yüzyıl tarihçileri
yunanca eser veren yazarlar
farsça eser veren yazarlar
türkçe eser veren yazarlar
fraşiri ailesi
arnavut bektaşiler
arnavut millî uyanışı aktivistleri