Macaristan Krallığı (1000-1301)

macaristan krallığı, orta avrupa'da macarların büyük prensi i. istván'ın 1000 veya 1001 yılında kral olarak taç giymesiyle ortaya çıktı. merkezi otoriteyi güçlendirdi ve tebaasını hristiyanlığı kabul etmeye zorladı. tüm yazılı kaynaklar, süreçte yalnızca alman ve i̇talyan şövalyeleri ve din adamlarının oynadığı rolü vurgulasa da, macarca tarım, din ve devlet sözlüğünün önemli bir kısmı slav dillerinden alınmıştır. kutsal roma imparatorlarının macaristan üzerindeki yetkilerini genişletme girişimlerinin yanı sıra iç savaşlar ve pagan ayaklanmaları, yeni monarşiyi tehlikeye attı. monarşi, i. ladislaus () ve coloman () dönemlerinde istikrar kazandı. bu yöneticiler, yerel nüfusun bir kısmının desteğiyle hırvatistan ve dalmaçya'yı işgal etti. her iki bölge de özerk konumlarını korudu. ladislaus ve coloman'ın halefleri - özellikle ii. béla (), iii. béla (), ii. andrás () ve iv. béla () - balkan yarımadası'na ve karpatlar'ın doğusundaki topraklara yönelik bu genişleme politikasını sürdürerek, krallıklarını orta çağ avrupa'nın en büyük güçlerinden birine dönüştürdüler.

ekilmemiş topraklar, gümüş, altın ve tuz yatakları bakımından zengin olan macaristan, çoğunlukla alman, i̇talyan ve fransız yerleşimcilerin tercih ettiği yer haline geldi. bu göçmenler çoğunlukla kırsala yerleşen köylülerdi, ancak krallığın çoğu kentini kuran esnaf ve tüccarlar da geldi. onların gelişi, orta çağ macaristan'ında kentsel bir yaşam tarzının, alışkanlıkların ve kültürün şekillenmesinde kilit bir role sahipti. krallığın uluslararası ticaret yollarının kesişme noktasındaki konumu, çeşitli kültürlerin bir arada yaşamasına yardımcı oldu. romanesk, gotik ve rönesans binaları ve latince yazılmış edebi eserler, kültürün ağırlıklı olarak roma katolik karakterini kanıtlıyor, ancak ortodoks ve hatta hristiyan olmayan etnik azınlık toplulukları da mevcuttu. latince, yasama, yönetim ve yargı diliydi, ancak "dilsel çoğulculuk", çok çeşitli slav lehçeleri de dahil olmak üzere birçok dilin hayatta kalmasına katkıda bulundu.

kraliyet mülklerinin üstünlüğü başlangıçta hükümdarın üstün konumunu güvence altına aldı, ancak kraliyet topraklarının yabancılaşması, "kraliyet hizmetkarları" olarak bilinen, daha az toprak sahiplerinden oluşan öz bilinçli bir grubun ortaya çıkmasına neden oldu. ii. andrás'i, francis fukuyama'ya göre "avrupalı ​​bir hükümdarın yetkilerine uygulanan anayasal sınırların ilk örneklerinden biri olan" 1222 fermanını çıkarmaya zorladılar. krallık, 1241-42'deki moğol istilasından büyük bir darbe aldı. bundan sonra, kuman ve jassic grupları merkezi ovalara yerleşti ve yerleşimciler moravya, polonya ve diğer yakın ülkelerden geldi. moğolların çekilmesinden sonra hükümdarlar tarafından desteklenen toprak ağaları tarafından kale inşa edilmesi, güçlü kodamanların hakim olduğu yarı özerk "vilayetlerin" gelişmesine yol açtı. bu yerel güç sahiplerinin bazıları, yerli árpád hanedanı son erkek soyundan olan iii. andrás'ün () otoritesine bile meydan okudu. ölümünü bir fetih ve anarşi dönemi izledi. merkezi güç ancak 1320'lerin başında yeniden kuruldu.

arka plan 

macarlar veya magyarlar, 9. ve 10. yüzyılların başında karpat havzası'nı fethettiler. burada ağırlıklı olarak slavca konuşan bir nüfus buldular. yeni vatanlarından doğu frank krallığı, i̇talya ve avrupa'nın diğer bölgelerine yağma baskınları düzenlediler. akınları, 955'teki lechfeld muharebesi'nde onları mağlup eden gelecekteki kutsal roma i̇mparatoru i. otto tarafından durduruldu.

macarlar, kabileleri oluşturan klanlar halinde örgütlenmiş babasoylu ailelerde yaşadılar. kabile konfederasyonuna yaklaşık "toprakları ele geçirdikleri" zamandan beri her zaman macarların lideri olan árpád'ın soyundan gelen ailenin bir üyesi olan büyük prens başkanlık ediyordu. dönemin yazarları, macarları göçebe olarak tanımlar, ancak i̇bn rusta ve diğerleri de ekilebilir topraklar işlediklerini eklerler. slav dillerinden alınan çok sayıda kelime, macarların orta avrupa'da yeni teknikler ve daha yerleşik bir yaşam tarzı benimsediklerini kanıtlıyor. macarların ve yerel etnik grupların bir arada yaşaması, 10. yüzyılın ortalarında ortaya çıkan "bijelo brdo kültürü" topluluklarına da yansımıştır.

macarlar, pagan olmalarına rağmen, hristiyanlara, yahudilere ve müslümanlara karşı hoşgörülü bir tavır sergilediler. bizans kilisesi, macarların liderleri arasında dinini başarılı bir şekilde yerleştiren ilk kilisedir: 948'de horka, ve 952 civarında gyula konstantinopolis'te vaftiz edildi. ancak, büyük prens géza () latin ayinine göre vaftiz edildi. géza, kaleler inşa etti ve yabancı savaşçıları ağır süvarilere dayalı yeni bir ordu geliştirmeye davet etti. géza ayrıca oğlu istván'ın kutsal roma i̇mparatorları ailesinden bir prenses olan bavyeralı giselle ile evlenmesini de ayarladı.

géza 997'de öldüğünde, oğlu, árpád hanedanı'nın en yaşlı üyesi olan koppány ile hilafet için savaşmak zorunda kaldı. alman ağır süvarilerinin yardımıyla istván, 998'deki kesin savaşta galip çıktı. i̇mparator iii. otto'nun rızasıyla, talebini kabul eden papa ii. silvester'a kraliyet tacı başvurusunda bulundu.

"patrimonial" krallık

kral aziz istván (1000-1038)

istván, 25 aralık 1000 veya 1 ocak 1001'de ilk macaristan kralı olarak taç giydi. yönetimini, dayısı gyula da dahil olmak üzere yarı bağımsız yerel yöneticilere karşı bir dizi savaşla pekiştirdi. 1030'da kutsal roma imparatoru ii. konrad'ın istilasını püskürttüğünde krallığının askerî gücünü kanıtladı. bataklıklar, diğer doğal engeller ve taş, toprak veya keresteden yapılmış barikatlar krallığın sınırlarında savunma sağlıyordu. gyepü olarak bilinen geniş bir bölge, sınırlar boyunca savunma amaçlı olarak kasıtlı olarak ıssız bırakıldı. macaristan'daki erken orta çağ kalelerinin çoğu toprak ve keresteden yapılmıştır.

i. istván'ın devlet idaresi hakkındaki görüşleri, admonitions olarak bilinen bir çalışmada 1015 civarında özetlendi. "tek dili ve tek geleneği olan ülkenin zayıf ve kırılgan olduğunu" belirterek, yabancıların veya "misafirlerin" gelişinin avantajlarını vurguladı. i. istván, dönemin batı avrupa monarşilerine benzer bir devlet geliştirdi. temel yönetim birimleri olan kontluklar, kaleler etrafında düzenlenen ve ispán veya kont olarak bilinen kraliyet yetkilileri tarafından yönetiliyordu. i. istván, piskoposluklar ile en az bir başpiskoposluk ve benediktin manastırlarını kurdu. her onuncu köyün bir cemaat kilisesi inşa etmesini buyurdu. 10. yüzyılın en eski kiliseleri basit ahşap yapılardı, ancak székesfehérvár'daki kraliyet bazilikası romanesk tarzında inşa edildi. i. istván'ın yasaları, hristiyan bir yaşam tarzının zorla bile olsa benimsenmesini hedefliyordu. özellikle hristiyan evliliğini çok eşliliğe ve diğer geleneksel davranışlara karşı korudu. süslü kemerler ve diğer pagan modası öğeleri de ortadan kayboldu. sıradan kişiler uzun yün paltolar giymeye başladılar, ancak zenginler kürklerle süslenmiş ipek kaftanlarıyla ısrar ettiler.

hukuki açıdan, macar toplumu özgür insanlar ve serfler olarak bölünmüştü, ancak ara gruplar da vardı. tüm özgür insanlar mülk sahibi olmak, dava açmak ve dava açılması için yasal ehliyete sahipti. çoğu hükümdara ya da onlardan daha zengin bir toprak ağasına bağlıydı ve sadece "konuklar" özgürce hareket edebiliyordu. bir kaleye bağlı topraklarda yaşayan özgür insanlar arasında, "kale savaşçıları" orduda görev yaptı ve "kale halkı" topraklarda işlemiş, silahlar dövmüş veya başka hizmetler yapmıştır. tüm özgür insanlar, hükümdarlara szabadok dénárja ("özgürlerin vergisi") doğrudan özel bir vergi ödüyorlardı. özgür insanlar ve serfler arasında geçici bir statüyle, udvarnokok olarak bilinen köylüler bundan muaf tutulmuştur.

serfler teorik olarak özgür insanlar için mevcut yasal statüden yoksundu, ama pratikte kendi mülklerine sahiptiler: efendilerinin toprağını kendi aletleriyle işlerler ve hasadın yüzde 50-66'sını kendilerine saklarlardı. i. istván'ın yasaları ve tüzükleri, halkın çoğunun köyleri oluşturan yerleşik topluluklarda yaşadığını ortaya koyar. ortalama bir köy, bir demirci ocağı ile 40'tan fazla olmayan yarı batık ahşap kulübeden oluşuyordu. köylerin çoğuna bir mesleğin adı verildi, bu da köylülerin efendilerine özel bir hizmet vermeleri gerektiğini ima ederdi.

pagan isyanları, savaşlar ve pekiştirme (1038-1116)

i. istván tek oğlu imre'den uzun yaşaması, 40 yıllık bir krize neden oldu. istván, kuzeni vazul'u taht için uygun görmedi ve varisi olarak kendi kız kardeşinin oğlu venedikli peter orseolo adını verdi. vazul'un kör edilmesinden ve üç oğlunun kovulmasından sonra, peter 1038'de her hangi bir direniş görmeden amcasının yerini aldı. peter'in yabancı saray mensuplarını tercih etmesi, kraliyet ailesiyle akraba olan yerli bir lord olan samuel aba'nın lehine tahttan inmesiyle sonuçlanan bir isyana yol açtı. i̇mparator iii. heinrich tarafından desteklenen peter orseolo, 1044'te geri döndü ve samuel aba'yı sınır dışı etti. i̇kinci iktidarı sırasında imparatorun hükümdarlığını kabul etti. onun yönetimi, bu vesileyle paganizmin geri gelmesini amaçlayan yeni bir isyanla sona erdi. hristiyan monarşisinin yıkılmasına karşı çıkan birçok lord vardı. tacı, macaristan'a dönen, vazul'un oğullarından biri olan i. andrás'a teklif ettiler; tahta çıkan i. andrás 1046'da peter'i yendi ve paganları bastırdı. yetenekli bir askeri komutan olan kardeşi béla ile yaptığı işbirliği, krallığı 1050 ve 1053'te iki kez fethetmeye çalışan i̇mparator iii. heinrich'e karşı zaferini sağladı.

dük béla 1059'da kendisi için tacı talep ettiğinde yeni bir iç savaş patlak verdi, ancak üç oğlu 1063'te i. andrás'ın oğlu solomon'un yönetimini kabul etti. başlangıçta genç kral ve kuzenleri işbirliği yaptı; örneğin, 1068'de transilvanya'yı yağmalayan peçenekler'i ortaklaşa bozguna uğrattılar. kraliyet ailesindeki güç çatışması 1071'de yeni bir iç savaşa neden oldu. 1080'lerin başında solomon'un kuzenlerinden biri olan ladislaus lehine tahttan çekilmesine kadar sürdü.

kral ladislaus, suçlulara karşı acımasız cezalar öngören kanunlar çıkardı. kanunları ayrıca gümrük vergilerinin, fuarlarda ve nehir geçişlerinde ödenecek ücretlerinin ve ondalık vergisinin ödenmesini de düzenlemiştir. yahudilerin hristiyan serfleri tutmasını yasakladı ve böszörmény olarak bilinen yerel müslümanların din değiştirmesini amaçlayan yasalar çıkardı.

ladislaus'un kayınbiraderi hırvatistan kralı zvonimir'in 1089 veya 1090'da ölümü, ona hırvatistan'ı kendisi için sahiplenme fırsatı yarattı. ladislaus'un kız kardeşi helena ve birkaç soylu (çoğunlukla kuzey hırvatistan'dan) ladislaus'un iddiasını desteklediler. birlikleri ovaları işgal etti, ancak taht iddiasında olan yerli petar svačić, petrova dağlarında direndi. yine de, hırvatistan ve macaristan dokuz asırdan fazla bir süredir birbirleriyle yakından bağlantılı kaldılar. ladislaus, yeğeni álmos'u hırvatistan'ı yönetmesi için atadı. daha küçük bir oğul olmasına rağmen, álmos, kral halefini düşünürken kardeşi coloman'a karşı da tercih edildi. öyle olsa bile, coloman amcasının yerini 1095'te alırken, álmos kardeşinin hükümdarlığı altında ayrı bir düklük aldı. coloman'ın hükümdarlığı boyunca, kardeşlerin ilişkileri gergin kaldı ve sonunda álmos ve bebek oğlu kör edildi.

coloman, batı sınır bölgelerini yağmalayan iki haçlı çetesini (rhineland katliamlarının failleri) bozguna uğrattı ve hırvatistan'da petar svačić'i mağlup etti. 14. yüzyılın sonlarına ait pacta conventa, coloman'ın on iki yerel soyluyla bir anlaşma imzaladıktan sonra hırvatistan kralı olarak taç giydiğini belirtir. büyük olasılıkla bir sahtecilik olsa da, belge, macaristan'a hiçbir zaman dahil edilmemiş olan hırvatistan'ın gerçek durumunu yansıtmaktadır. buna karşılık, petrova dağlarıyla dráva nehri arasındaki slavonya olarak bilinen bölge, macaristan ile yakından bağlantılı hale geldi.

burada hükümdarlar birçok macar soylusuna toprak bağışladı. zadar, split ve diğer dalmaçya kasabaları da 1105'te coloman'ın hükümdarlığını kabul ettiler, ancak kendi piskoposlarını ve liderlerini seçme hakları devam etti. hırvatistan ve slavonya'da egemenlik, ban unvanı taşıyan valiler tarafından temsil ediliyordu. aynı şekilde, bir kraliyet görevlisi olan voyvoda, krallığın doğu sınır bölgesi olan transilvanya'yı yönetiyordu.

i. ladislaus gibi, coloman da büyük bir yasa koyucu olduğunu kanıtladı, ancak amcasının yaptığından daha az sert cezalar öngördü. hristiyanlar ve yahudiler arasındaki işlemlerin yazılı hale getirilmesini emretti. müslüman tebaasına ilişkin yasaları, örneğin, kızlarını hristiyanlar ile evlendirmeye mecbur ederek, din değiştirmelerini hedefliyordu. krallıktaki yahudi ve müslüman tüccarların varlığı, konstantinopolis, regensburg ve kiev'e giden ticaret yollarının kavşak noktası rolünden kaynaklanıyordu. ayrıca, coloman'ın slavonya'nın marturina isimli geleneksel ayni vergiyi nakit olarak tahsil etmesini sağlayan yerel ticaret de mevcuttu. krallığın nüfusu seyrekti ve ortalama nüfus yoğunluğu  başına dört veya beş kişiydi. eger, pécs ve nagyvárad (oradea, romanya) olaszi sokakları veya semtleri, batı romen dilleri konuşan "misafir" varlığına işaret ederken, németi ve szászi yer isimleri tüm krallıktaki almanca konuşan yerleşimcilere atıfta bulunur. erken orta çağ macar hükümdarlarının tebasının çoğu köylülerdi. sadece en verimli toprakları işlediler ve topraklar tükendiğinde daha da ilerlediler. buğday en çok üretilen mahsuldü, ancak ev birasının hammaddesi olan arpa da yetiştiriliyordu. köylülerin bile krallıktaki geniş bölgeleri kaplayan kraliyet ormanlarında avlanmalarına ve balık tutmalarına izin verildi. hayvancılık önemli bir tarım sektörü olmaya devam etti ve yem için darı ve yulaf üretildi.

kolonizasyon ve genişleme (1116-1196) 
venedik cumhuriyeti, bizans i̇mparatorluğu ve diğer komşu devletlerle yapılan başarısız savaşlar, 1116'da babasının yerini alan coloman'ın oğlu ii. istván'in saltanatını karakterize etti. sekellerin ilk defa zikredilmesi, genç kralın bohemya dükalığı'na karşı ilk savaşıyla ilgilidir. macarca konuşan sekeller, sınırlar boyunca dağınık topluluklar halinde yaşadılar, ancak grupları 12. yüzyılda transilvanya'nın en doğu bölgelerine taşındı. ii. istván 1131'de çocuksuz olarak öldü. kör ii. béla'nın hükümdarlığı sırasında, krallık, kocasının yönetimine karşı çıkan lordların katliamını emreden eşi sırp helena tarafından yönetildi. ii. béla'dan tahtı ele geçirmeye çalışan kral coloman'ın sözde oğlu boris kalamanos, hiçbir iç destek bulamadı.

ii. béla'nın 1141'de tahta çıkan oğlu ii. géza, aktif bir dış politika benimsedi. i̇mparator i. manuil'e karşı sırbistan büyük prensi ii. uroš'u destekledi. sınır bölgelerine yeni yerleşimciler gelmesini teşvik etti. flaman, alman, i̇talyan ve valon "misafirleri" çok sayıda geldiler ve szepesség bölgesine (spiš, slovakya) ve güney transilvanya'ya yerleştiler. géza, karadeniz-hazar steplerindeki müslüman savaşçıları dahi ordusunda hizmet etmeleri için askere aldı. endülüslü müslüman bir gezgin olan ebu hamid, 1150 civarında madencilik ve altın taramanın önemine işaret eden "çok miktarda gümüş ve altın içeren" dağlardan bahseder.

ii. géza'nın 1162'de en büyük oğlu iii. istván tahta çıktı. amcaları ii. ladislaus ve iv. istván, tacı kendileri için istediler. i̇mparator i. manuil, iç çatışmalardan yararlandı ve genç kralı 1165'te dalmaçya ve szerémség bölgesini (sirem, sırbistan) bizanslılara devretmeye zorladı. iii. istván, székesfehérvár'daki valon "misafirler" için yerel yöneticinin (ispán) yargı yetkisinden muafiyet dahil olmak üzere özgürlükler vererek kasabaların gelişimine bir örnek oluşturdu.

iii. istván 1172'de çocuksuz olarak öldü, kardeşi iii. béla tahta çıktı. 1180'lerde dalmaçya ve szerémség'i yeniden fethetti. dönemin bir listesi, gelirlerinin yüzde 50'den fazlasının gümüş para biriminin yıllık yenilenmesinden ve gişelerden, nehir geçişlerinden ve pazarlardan elde edildiğini gösteriyor. listeye göre, toplam geliri yılda 32 ton gümüşe eşitti, ancak bu rakam açıkça abartılıyor. iii. béla, yazılı dilekçelerin zorunlu kullanımına ilişkin kararının daha sonraki macar tarihçelerinde yer alan raporlarının doğruladığı üzere adli işlemler hakkında kayıt tutmanın önemini vurgulamıştır. toprak sahipleri de işlemlerini yazılı hale getirmeye başladılar, bu da tapu çıkarmaya yetkili katedral bölümleri ve manastırlar gibi "kimlik doğrulama yerleri" ortaya çıkmasına neden oldu. bunların ortaya çıkışı aynı zamanda eğitimli bir personelin istihdam edildiğini de kanıtlamaktadır. nitekim krallıktan gelen öğrenciler 1150'lerden itibaren paris, oxford, bologna ve padova üniversitelerinde okudular.

12. yüzyıl fransız kültürünün yönleri iii. béla'nın krallığında da tespit edilebilir. estergon'daki sarayı erken gotik üslupta inşa edildi. roman de troie ve alexander romance (şövalye kültürünün sembolik iki eseri) çalışmalardan bilinen aşil ve diğer isimler macar aristokratları arasında da popülerdi. bilimsel bir görüşe göre, macar "arazi edinimi" üzerine bir vakainame olan gesta hungarorumun yazarı olan "usta p", béla iii'ün noteriydi.

krallıkta mülklerinin gelişimi

altın boğa çağı (1196-1241)

iii. béla iii'ün oğlu ve halefi emeric, küçük kardeşi andrás'ın kışkırttığı isyanlarla yüzleşmek zorunda kaldı. ayrıca venedik deoçesi enrico dandolo'nun kışkırtmasıyla dördüncü haçlı seferi orduları 1202'de zadar'ı aldı. emeric'in yerine 1204 yılında yaşı küçük olan oğlu iii. ladislaus geçti. genç kral bir yıl içinde öldüğünde amcası andrás tahta çıktı. "bir kraliyet hibesinin en iyi ölçüsü, onun ölçülemez olmasıdır" diyerek, partizanlarına büyük miktarda kraliyet toprağı dağıttı. eski kraliyet topraklarında yaşayan özgür insanlar, hukuki statülerini tehdit eden hükümdarla doğrudan temaslarını kaybettiler. kraliyet gelirleri azaldı, bu da yeni vergilerin getirilmesine ve müslümanlara ve yahudilere tarım yapılmasına neden oldu. kraliyet hazinesi için para toplamanın yeni yöntemleri yaygın bir huzursuzluk yarattı.

ii. andrás karısı meranyalı gertrude'den çok etkilendi. açıkça alman yurttaşlarını tercih etmesi 1213'te bir grup yerel lord tarafından öldürülmesine yol açmıştır. kral, 1217 ve 1218'de haçlı seferinde kutsal topraklar'da iken yeni bir ayaklanma patlak verdi. son olarak, doğrudan hükümdara tabi olan özgür toprak sahipleri olan kraliyet hizmetkarlarının bir hareketi, ii. andrás'ı 1222'de altın boğa yayınlamaya mecbur etti. bu ferman, vergi muafiyeti de dahil olmak üzere kraliyet görevlilerinin özgürlüklerini özetler. son hükmü, laik ve kilise lordlarına, "hükümdar" karşısında vatana ihanet suçlaması olmaksızın "direnme ve ona karşı konuşma" yetkisi vermiştir. altın boğa ayrıca müslümanların ve yahudilerin kraliyet yönetiminde çalıştırılmasını da yasaklamıştır. bu yasak, piskoposlar tarafından teşvik edilen ii. andrás, 1231'de estergon başpiskoposuna hükümlerinden ayrılması durumunda kendisini aforoz etme yetkisi veren altın boğa'nın yeni varyantını yayınladığında teyit edildi. kraliyet ailesinde çalışmaya devam eden hristiyan olmayanlar için, estergon başpiskoposu robert, 1232'de krallıkta yasak getirdi. ii. andrás, din adamlarının ayrıcalıklı konumuna saygı duyma ve tüm yahudi ve müslüman yetkililerini görevden alma sözünü içeren bir yemin etmeye zorlandı. katolik olmayanlara karşı artan bir hoşgörüsüzlük, vişegrad ortodoks manastırı'nın 1221'de benediktin tarikatı'na devredilmesiyle de kanıtlandı.

ii. andrás, komşu halych prensliği'ni işgal etmek için birkaç girişimde bulundu. oğlu béla, bir grup kuman 1228'de ii. andrás'ın hükümdarlığını kabul etmeye ikna etti ve 1231'de oltenia'da (szörény banate olarak da bilinir) yeni bir yürüyüş düzenledi. iv. béla, 1235'te babasının yerine geçti. selefleri tarafından yabancıların yerleştirildiği kraliyet topraklarını yeniden elde etme girişimi, moğollar avrasya bozkırlarını batıya doğru süpürürken, hükümdar ve lordlar arasında derin bir yarık yarattı.

kral, moğol tehdidinden ilk olarak 1235 yılında magna macaristan'da macarca konuşan bir nüfusu ziyaret eden dominikan rahibi friar julian tarafından bilgilendirildi. sonraki yıllarda moğollar, avrasya steplerinin batı kısımlarına hakim olan kumanları bozguna uğrattı. bir kuman reisi, kuthen, iv. béla'nın üstünlüğünü kabul etti; böylece o ve halkının büyük macaristan ovası'na yerleşmesine izin verildi. kumanların göçebe yaşam tarzı yerel topluluklarla birçok çatışmaya neden oldu. yerliler onları moğolların müttefikleri olarak bile görüyorlardı.

moğol istilası (1241-1242)
doğu avrupa'yı işgal eden moğol ordularının komutanı olan batu han, 1240 yılında iv. béla'nın savaşmadan teslim olmasını istedi. kral reddetti ve baronlarına maiyetleriyle birlikte peşte'teki kampında toplanmalarını emretti. burada kumanlara karşı bir isyan çıktı ve kalabalık, kuman lideri kuthen'i katletti. kumanlar kısa süre sonra ayrıldı ve krallığın orta kısımlarını talan ettiler. ana moğol ordusu, mart 1241'de karpatlar'ın kuzeydoğu geçitlerinden geldi. kraliyet birlikleri, moğolların 11 nisan 1241'de mohi muharebesi'nde kesin bir zafer kazandığı sajó nehri'nde düşman kuvvetleriyle karşılaştı. iv. béla, savaş alanından önce avusturya'ya kaçtı ve burada dük ii. friedrich onu fidye için tuttu. daha sonra kral ve ailesi, dalmaçya'daki klis kalesi'ne sığındı. moğollar önce tuna nehri'nin doğusundaki bölgeleri işgal ettiler ve iyice yağmaladılar. 1242'nin başlarında nehir donduğunda üzerinden geçtiler. niederalteich'li başkeşiş hermann'ın döneme ait bir açıklaması "350 yıldır var olan macaristan krallığı'nın yıkıldığını" söyler.

krallık var olmaya devam etti. batu han, büyük han ögeday'n mart 1242'de öldüğünü öğrenince tüm ordusunu geri çekti. yine de, işgal ve onu izleyen kıtlık felaket demografik sonuçlara yol açtı. nüfusun en az yüzde 15'i öldü veya kayboldu. kıtalararası ticaret yolları parçalandı ve bács (baç, sırbistan), ungvár (ujhorod, ukrayna) ve diğer geleneksel ticaret merkezlerinin düşüşüne neden oldu. yerel müslüman toplulukların da ortadan kaybolması işgal sırasında özellikle ağır kayıplar verdiklerini göstermektedir. küçük köyler de ortadan kayboldu, ancak arkeolojik veriler, yerleşim yerlerinin toplam yıkımının önceden sanıldığının aksine daha az sıklıkta olduğunu göstermektedir. 13. yüzyılın ikinci yarısından itibaren iyi belgelenen çoğu köyün terk edilmesi, küçük köylerden daha büyük yerleşim yerlerine taşınan köylülerle on yıllardır süren bir entegrasyon sürecinin sonucuydu.

son árpád üyeleri (1242-1301) 
moğol geri çekilmesinin ardından iv. béla, eski kraliyet topraklarını geri alma politikasından vazgeçti. bunun yerine, destekçilerine büyük mülkler verdi ve onları taştan harçtan kaleler inşa etmeye çağırdı. bir dizi alman, moravyalı, polonyalı ve rumenin gelmesiyle sonuçlanan yeni bir kolonizasyon dalgası başlattı. kral, kumanları yeniden davet etti ve onları tuna ve tisa boyunca düzlüklere (kunság) yerleştirdi. jassic halkının ataları olan bir grup alan da aynı zamanlarda krallığa yerleşmiş gibi görünmektedir.

eşit parseller içinde yan yana inşa edilen ahşap evlerden oluşan yeni köyler ortaya çıktı. örneğin, batı karpatlar'ın (bugünkü slovakya'da) güçlükle iskan edilen ormanları, iv. béla altında bir yerleşim ağı geliştirdi. kulübeler kayboldu ve bir oturma odası, bir mutfak ve bir kilerden oluşan yeni kırsal evler inşa edildi. asimetrik ağır sabanlar da dahil olmak üzere en gelişmiş tarım teknikleri krallığa da yayıldı.

i̇ç göç, aynı şekilde, eski kraliyet topraklarında ortaya çıkan yeni alanların geliştirilmesinde etkili oldu. yeni toprak sahipleri, mülklerine gelenlere kişisel özgürlük ve daha uygun mali koşullar tanıdılar, bu da taşınmamaya karar veren köylülerin konumlarını iyileştirmelerine olanak sağladı. iv. béla, nagyszombat (trnava, slovakya) ve peşte dahil olmak üzere bir düzineden fazla kasabaya ayrıcalıklar verdi.

altın orda devleti hanları tarafından iv. béla'ya gönderilen tehdit mektupları, yeni bir moğol istilası tehlikesinin hala var olduğunu kanıtlasa da, yayılmacı bir dış politika benimsedi. avusturya kralı ii. friedrich, 1246'da macar birliklerine karşı savaşırken öldü ve iv. béla'nın damadı rostislav mihayloviç, krallığın güney sınırları boyunca geniş toprakları ilhak etti. yaşlı hükümdar ve varisi istván arasındaki çatışmalar, 1260'larda bir iç savaşa neden oldu.

iv. béla ve oğlu, kraliyet hizmetkarlarının özgürlüklerini ortaklaşa onayladılar ve 1267'de onlardan soylu olarak bahsetmeye başladılar. o zamana kadar, "gerçek soylular" diğer toprak sahiplerinden yasal olarak farklılaştırıldılar. mülklerini herhangi bir yükümlülükten muaf tuttular, ancak diğer herkes (hatta kilise soyluları, rumen şövalyeleri ve diğer "şartlı soylular") sahip oldukları topraklar karşılığında efendilerine hizmet borçluydular.  artan sayıda kontlukta, yerel soylular kendilerini resmi prosedürlerde temsil etmeleri için dört “soylu yargıçını” (veya transilvanya ve slavonya'da iki) seçme hakkını elde ettiler. macar "milletini" soylular topluluğuyla özdeşleştirme fikri de bu dönemde ortaya çıktı. i̇lk olarak, 1280'lerde yazılan bir vakainame olan kézai simon'ın gesta hungarorum adlı çalışmasında ifade edilmiştir.

en zengin toprak sahipleri, daha küçük soyluları maiyetlerine katılmaya zorladı ve bu da güçlerini daha da artırdı. baronlardan biri olan gutkeled klanından joakim, 1272'de v. istván'ın varisi çocuk ladislaus'u bile ele geçirdi. v. istván birkaç ay sonra öldü ve genç iv. ladislaus adına merkezi hükûmeti kontrol etmeye çalışan csák, kőszegi ve diğer önde gelen aileler arasında yeni bir iç savaş çıktı. 1277'de dini ve laik lordların ve asillerin ve kumanların temsilcilerinden oluşan bir mecliste reşit olduğu ilan edildi, ancak kraliyet otoritesini güçlendiremedi. annesi elisabeth bir kuman reisinin kızı olan iv. ladislaus, kuman soyunu tercih etti ve bu da onu sevilmeyen hale getirdi. i̇şgalciler kraliyet birlikleri tarafından bozguna uğratılmasına rağmen 1285'te ikinci bir moğol istilası başlatmakla suçlandı.

iv. ladislaus 1290'da öldürüldüğünde, kutsal makam krallığı boş bir yurtluk ilan etti. roma, krallığı, iv. ladislaus'un kızkardeşi oğlu ve napoli krallığı'nın veliahtı charles martel'e vermesine rağmen, macar lordlarının çoğunluğu, meşruiyeti şüpheli bir prensin oğlu olan ii. andrás'un torunu andrás'ı seçti. andrás, taç giyme töreninden önce kilise'nin ve aristokrasinin özgürlüklerine saygı duyacağına yemin eden ilk hükümdar oldu. bir yasama organı haline gelmeye başlayan diyet olarak bilinen meclislere düzenli olarak rahipleri, lordları ve soyluların temsilcilerini çağırdı. 1300'de, krallık güçlü soylular (matthew csák, ladislaus kán ve amadeus aba dahil) tarafından yönetilen özerk eyaletlere bölündüğünde, hırvat lordu i. paul šubić, charles martel'in on iki yaşındaki oğlu charles robert'i macaristan'a davet etmeye cesaret etti. genç tahta talibi hırvatistan'dan buda'ya doğru yürüyüşe geçtiği sırada 14 ocak 1301'de iii. andrás beklenmedik bir şekilde öldü.

sonrası 

iii. andrás'ın ölümüyle, árpád hanesi'nin erkek soyu tükendi ve bir anarşi dönemi başladı. charles robert geçici bir taçla kral olarak taçlandırıldı, ancak çoğu lord ve piskopos, onu kutsal makam'ın macaristan'ı kontrol etme girişimlerinin bir sembolü olarak gördükleri için ona teslim olmayı reddettiler. iv. béla'nın kız çocuğu soyundan gelen on iki yaşındaki wenceslaus'u kral seçtiler. genç kral konumunu pekiştiremedi, çünkü birçok lord, özellikle de krallığın güney bölgesinde egemenlik sahibi olanlar, charles robert'ı desteklemeye devam ettiler. wenceslaus 1304'ün ortalarında bohemya'ya gitmek üzere macaristan'dan ayrıldı. 1305'te bohemya tahtına çıktıktan sonra, macaristan tahtı üzerindeki iddiasını bavyera dükü iii. otto lehine terk etti.

macaristan kralı iv. béla'nın torunu otto, kral olarak taç giydi, ancak yalnızca kőszegiler ve transilvanya saksonları onu yasal hükümdar olarak görüyordu. onu macaristan'dan ayrılmaya zorlayan ladislaus kán tarafından transilvanya'da yakalandı. lordların ve rahiplerin çoğunluğu, 10 ekim 1307'de bir diyette charles robert kralı seçti. 27 ağustos 1310'da geleneksel hukuk gereği estergon başpiskoposu tarafından székesfehérvár'da macaristan'ın kutsal tacı ile kral ilan edildi. ertesi on yıl boyunca, kraliyet otoritesini yeniden kurmak için oligarklara karşı bir dizi askeri sefer başlattı. charles robert, krallığı 1321'de macaristan'ın kuzeydoğusundaki büyük csák eyaletini fethetmesini sağlayan en güçlü lord mattheus csák'ın ölümünden sonra yeniden birleştirdi.

ayrıca bakınız 

 macaristan hükümdarları listesi

notlar

kaynakça

genel

özel 
ana kaynaklar

anonymus, notary of king béla: the deeds of the hungarians (edited, translated and annotated by martyn rady and lászló veszprémy) (2010). in: rady, martyn; veszprémy, lászló; bak, jános m. (2010); anonymus and master roger; ceu press; .
master roger's epistle to the sorrowful lament upon the destruction of the kingdom of hungary by the tatars (translated and annotated by jános m. bak and martyn rady) (2010). in: rady, martyn; veszprémy, lászló; bak, jános m. (2010); anonymus and master roger; ceu press; .
the deeds of frederick barbarossa by otto of freising and his continuator, rahewin (translated and annotated with an introduction by charles christopher mierow, with the collaboration of richard emery) (1953). columbia university press. .
the laws of the medieval kingdom of hungary, 1000–1301 (translated and edited by jános m. bak, györgy bónis, james ross sweeney with an essay on previous editions by andor czizmadia, second revised edition, in collaboration with leslie s. domonkos) (1999). charles schlacks, jr. publishers.

i̇kincil kaynaklar

konuyla ilgili yayınlar

dış bağlantılar 

eski krallıklar

.
.
.
k 1000