Giordano Vitale

giordano vitale veya vitale giordano (15 ekim 1633 - 3 kasım 1711) i̇talyan matematikçidir . en çok saccheri dörtgenleri üzerindeki teoremi ile tanınır. ayrıca vitale giordani, vitale giordano da bitonto ve kısaca giordano olarak da anılır.

hayatı 
giordano, muhtemelen 15 ekim 1633'te güneydoğu i̇talya'daki bitonto'da doğdu. bir ergen olarak şehrini terk etti (ya da terk etmek zorunda kaldı) ve maceralı bir gençliğin ardından (kendisine tembel dediği için kayınbiraderini öldürmek de dahil) papalık ordusunda asker oldu. bu maceralar sırasında  clavius'un aritmetica prattica'sını ilk matematik kitabı olarak okudu. yirmi sekiz yaşında roma'da yaşarken kendini matematiğe adamaya karar verdi. çalıştığı en önemli kitap commandino'nun i̇talyanca tercümesi öklid'in elementleri idi.

roma'da ünlü matematikçiler giovanni borelli ve arkadaşları olan michelangelo ricci ile tanıştı. roma'daki son kalışı sırasında eski i̇sveç eski kraliçesi christina tarafından bir yıl boyunca matematikçi olarak işe alındı. xiv. louis tarafından kurulmasından bir yıl sonra 1667'de roma'daki fransız akademisi'nde matematik öğretim görevlisi oldu ve 1685'te roma'nın prestijli sapienza üniversitesi'nde matematik kürsüsünü kazandı. vincenzo viviani'nin arkadaşı giordano, leibniz ile roma'da 1689-90 i̇talya üzerinden yaptığı yolculuk sırasında roma'da kaldığı sırada tanışmıştır. leibniz'e euclide resttituto adlı kitabının ikinci baskısının bir kopyasını verdi. giordano 3 kasım 1711'de öldü ve roma'daki damaso bazilikasına gömüldü.

çalışması 

giordano bugünlerde en çok, 1668 tarihli euclide restuto (borelli'nin 1658 tarihli euclides restitutus'undan adını alan) kitabında kanıtladığı saccheri dörtgenleri üzerine bir teoremi ile tanınmaktadır.

borelli'nin paralel postulat ispatını incelerken giordano, bunun düz bir çizgiden her yerde eşit uzaklıkta olan bir çizginin kendisinin düz olduğu varsayımına bağlı olduğuna dikkat çekti. bu da, 1574 tarihli euclid yorumu'ndaki varsayımının kanıtı hatalı olan clavius'tan kaynaklanmaktadır. giordano, clavius'ta bulduğu ve şimdi saccheri dörtgeni olarak adlandırılan bir figürü kullanarak, varsayımın kendi kanıtını bulmaya çalıştı ve bunu kanıtladı:

 abcd bir saccheri dörtgeniyse (a ve b açıları dik açılar, ad ve bc kenarları eşit) ve hk, dc'den ab'ye herhangi bir dik ise, o zaman

 (i) c ve d'deki açılar eşittir ve
 (ii) ayrıca hk, ad'ye eşitse, o zaman c ve d açıları dik açılardır ve dc, ab'den eşit uzaklıktadır.

i̇lginç olan ikinci kısımdır (ilk kısım 11. yüzyılda ömer hayyam tarafından zaten ispatlanmıştı), bu şu şekilde yeniden ifade edilebilir:

 bir cd doğrusunun 3 noktası ab doğrusuna eşit uzaklıktaysa, tüm noktalar eşit uzaklıktadır.

600 yıldır paralel varsayımı anlamada ilk gerçek ilerleme budur.

yayınları 
giordano'nun yayınlanmış çalışmaları şunları içerir:

lexicon mathematicum astronomicum geometricum (1. baskı 1668, paris. 2. baskı, eklemeler 1690, roma)
euclide restituto, ovvero gli antichi elementi geometrici ristaurati e facilitati da vitale giordano da bitonto. libri xv. ("öklid restore edildi veya giordano vitale tarafından yeniden inşa edilen ve kolaylaştırılan antik geometrik unsurlar, 15 kitap"), (1. baskı 1680, roma. 2. baskı, 1686, roma)
fundamentum doctrinae motus grauium et comparatio momentorum grauis in planis seiunctis ad grauitationes (1689, roma)

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
 m. teresa borgato, manoscritti non pubblicati di vitale giordano, corrispondente di leibniz.
 leibniz tradition und aktualitat v. internationaler leibniz-kongress, unter der schirmherrschaft des niedersachsischen ministerprasidenten dr. ernst albrecht, vortrage hannover 14 – 19 kasım 1988.
 francisco tampoia, vitale giordano, un matematico bitontino nella roma barocca, arming publisher rome 2005.

dış bağlantılar 
 
 roberto bonola (1912) non-euclidean geometry, open court, chicago. english translation by h. s. carslaw.

18. yüzyıl i̇talyan matematikçileri
17. yüzyıl i̇talyan matematikçileri
1711 yılında ölenler
1633 doğumlular
roma'da defnedilenler
bitonto doğumlular