Küçük yapraklı ıhlamur

küçük yapraklı ıhlamur (tilia cordata), ebegümecigiller (eskiden tiliaceae) (malvaceae) familyasından bir ıhlamur türü.

avrupa'nın büyük bölgelerine özgüdür. gençken oldukça yavaş büyür, ancak yine de sonunda 25 – 30 m yüksekliğe ulaşabilir. yetiştirildiğinde daha küçük kalır. gövde koyu kahverengi ve olukludur. genç dallar yeşil ila kırmızımsı kahverengidir. küçük yapraklı ıhlamur, büyük yapraklı ıhlamurdan yaklaşık iki hafta sonra yapraklanır ve altları mavimsi yeşil olan nispeten küçük yapraklara sahiptir. yaprağın tabanı kalp şeklindedir ve bazen eğimlidir ve yaprağın tepesi sivri bir noktaya doğru incelir. keskin çiçekler yaz başında ortaya çıkar, kısa, dik şemsiyelerle birlikte 5 - 10 adet büyür. açık yeşil brakte, şemsiyeden biraz daha kısadır, 6 – 7 cm'dir. yaz sonunda oldukça küçük yuvarlak meyveler meydana gelir. bunlar önce gri ve keçe gibi, sonra çıplaktır. küçük yapraklı ıhlamur yaprak bitlerine çok meyilli değildir. arkasında asırlık bir geçmişe sahip olan ıhlamur ağacı, günümüz peyzaj mimarlığında halen çokça kullanılmaktadır. meyve küçük, 6–7 × 4 mm, yoğun kahverengi tüylerle kaplı; meyve duvarı damarlı değil, kırılgandır.

küçük yapraklı ıhlamur, bol miktarda karışık meşcere ve daha az yaygın olan saf ormanlık meşcereler oluşturabildiği avrupa, rusya ve kafkasya'da yaygındır. tıbbi özellikleri nedeniyle bulgaristan, macaristan, hırvatistan, karadağ ve polonya'da vahşi doğadan toplandığı bilinmektedir. çiçek salkımları toplanan ve kullanılan ana parçalardır ve bu ağacın ölümüne neden olmamasına rağmen üreme verimini azaltabilir. ayrıca bu amaçla ve kentsel alanlarda çevre düzenlemesi için dikilir. vejetatif olarak yenilenme özelliğine sahiptir. karma ormanlarda bir arada bulunduğu kayın ağaçlarının tomruklanması, son iki yüzyılda düşüşlere ve dağılımının azalmasına neden olarak bazı bölgelerde nadir görülmesine neden olmuştur. bununla birlikte, türler yaygın olarak kalmaktadır ve popülasyonun yok olma tehdidi altında olduğu düşünülmemektedir. bu nedenle, asgari endişe olarak sınıflandırılır.

küçük yapraklı ıhlamurun bolluğu, dağılımı içinde değişir (de jaegere ve ark. 2016). en çok kuzeydoğu fransa'dan orta almanya ve polonya üzerinden orta rusya ve kuzey ukrayna'ya kadar bol miktarda bulunur. i̇sviçre ovasında ve avusturya, çek cumhuriyeti ve batı macaristan'ın ova kısımlarında yaygındır, alp vadilerinde seyrek görülür ve macar ovasının kuru kısımlarında yoktur. i̇talya ve yunanistan'da saf meşçereler nadirdir. bireylerin sayısı bilinmemekle birlikte i̇ber yarımadası'nda sık olduğu söylenmektedir (castroviejo ve ark. 1993). eski bir koruluk ağacı olarak ortaya çıktığı, ancak aynı zamanda parklara ve sokaklara dikildiği i̇ngiltere'de nadirdir (i̇ngiliz ve i̇rlanda flora çevrimiçi atlası 2012). karışık meşcerelerde ortak baskın bir ağaçtır ve avrupa'nın doğu kesiminde saf meşcereler bulunabilir (yani rusya'daki ıhlamur veya ıhlamur meşe ormanları). filizlenmenin hasarlı ağaçların ömrünü uzattığı bilinmektedir. dağınık dağılımı ve sınırlı tohum dağıtma kapasitesi göz önüne alındığında, küçük yapraklı ıhlamurun gen akışının nispeten sınırlı olduğu düşünülmektedir (de jaegere ve ark. 2016).

meşcere ağaçlarının çiçek açması ve tohum üretimi yaklaşık 25-30 yaşlarında başlar, ancak tohumdan yetişen ağaçlar 10-15 yıl önce çiçek açar. küçük yapraklı ıhlamur ve büyük yapraklı ıhlamur, bu türlerin bireyleri yakın çevrede bulunduğunda doğal türler arası melezler oluşturur; bu formlar “adi ıhlamur” olarak bilinir tilia x europaea (l.) syn. tilia x vulgaris (hayne) (radoglou ve diğerleri 2008). küçük yapraklı ıhlamurun morfolojik özelliklerinin araştırılması, popülasyonlar arasında çok az farklılık olduğunu ortaya koymuştur (jensen 2003). danimarka'da nüfus yaygındır; meşcerelerin çoğunluğu 50'den az bireyle küçüktür ancak ticari ormanlarda daha yüksek yoğunluklarda bulunur (honnay ve ark. 2004).

küçük yapraklı ıhlamur, yaprak döken karışık quercus veya fraxinus ormanlarında dik yamaçlarda, uçurumlarda, dağ geçitlerinde, vadilerde ve dağ zirvelerinde bulunan 30 m yüksekliğe kadar çıkan bir ağaçtır. çeşitli toprak türlerinde büyüyebilir ve tohumla yenilenir (online atlas of the british and irish flora 2012, castroviejo ve diğerleri 1993). ayrıca vejetatif olarak rejenerasyon yeteneğine sahiptir. vahşi doğada, tarlalarda ve bahçelerde bulunur (european medicines agency 2012a). kuzeydeki dağılım sınırı, soğuğa ve dona karşı duyarlılığı ve güneyde kuraklık nedeniyle sınırlıdır. eunis habitat sınıflandırması, termofil alp ve peri-alpin karışık [tilia] ormanlarıdır; bu tür, habitatlar direktifi'nde listelenen öncelikli habitatlar 9180 "tilio-acerion yamaçlar, dağlar ve dağ geçitleri ormanları" ve 9020 "fennoskandiya yarı boreal doğal yaşlı geniş yapraklı yaprak döken ormanlar (quercus, tilia, acer, fraxinus veya ulmus) epifit bakımından zengindir" (avrupa çevre ajansı 2010).

bu ağaç türü, tıbbi amaçlar için vahşi doğada toplanma nedeniyle bazı bölgelerde tehdit altında olabilir. geyikler kabuk hasarına neden olur. son iki yüzyılda kayın kullanımının ormanlık alanlarda ıhlamur oluşumundaki düşüşün ana nedeni olduğu düşünülmektedir (radoglou et al. 2008). tür, iklim koşullarına duyarlıdır ve dona ve kuraklığa tolerans göstermez. dağılım, çiftçiliğin genişlemesi nedeniyle son 2000 yılda azalmıştır ve kuzey avrupa'da düşük tohum verimliliği nedeniyle düşmüştür. biyotopların geniş ölçüde parçalanması ve yok edilmesinin neden olduğu akrabalı yetiştirmenin hem küçük yapraklı ıhlamur hem de büyük yapraklı ıhlamur üzerinde bir etkisi olması beklenmektedir (jensen 2003). i̇klim değişikliğinin fenolojik olayları değiştirdiği ve orman meşcerelerinin sağlığı üzerinde olumsuz etkisi olduğu da vurgulanmaktadır (de jaegere et al. 2016).

ihlamur ahşabı güçlü ve esnektir ve düzenli, ince bir yapıya ve kaplamaya uygun düzgün, düz damarlı bir dokuya sahiptir. el oymacılığı ve tornalama için uygundur ve müzik aleti yapımında yaygın olarak kullanılır ve küçük mobilya ve alet kulpları yapmak için kullanılabilir (de jaegere et al. 2016).

hırvatistan'da vahşi doğadan toplanmasına 1991 yılında izin verilmiştir. macaristan'da da toplanmaktadır. polonya'da, ihracat için doğal alanlardan toplanan çiçek salkımına sahip ana tıbbi ve aromatik bitkilerden biri olarak oldukça önemlidir. bulgaristan'dan da büyük miktarlarda ihraç edilmektedir. karadağ'da en çok sömürülen türlerden biri olduğu 27/02 sayılı resmi gazete srcg'ye göre koruma altında değildir ve toplanma ve ticaret için serbesttir. ticari çıkar için yeterli hammadde kaynağı vardır. islah ve tohum geliştirme için araştırmaların yapıldığı slovakya'da yetiştirilmektedir (baričevič ve diğerleri 2004, lipman 2009).

tiliae flos (ıhlamur çiçeği), küçük yapraklı ıhlamur, büyük yapraklı ıhlamur, tilia x vulgaris heyne'nin kurutulmuş çiçek salkımının tamamından veya avrupa farmakopesi 2008'de belirtildiği gibi bunların bir karışımından oluşur. avrupa ve kuzey amerika'da yetiştirilirken, ticaret malzemesi ağırlıklı olarak bulgaristan, romanya, eski yugoslavya, türkiye gibi balkan ülkelerinden ve kısmen çin'den kaynaklanmaktadır. bulgaristan'da ortalama 1.246.223 kg tiliae flos çok iyi veya ekili doğal stoklardan ihracat için kullanılmaktadır (evstatieva ve ark. 2007). romanya'da 2001 yılında 85 ton toplanmıştır (kathe ve ark. 2003). bitkisel preparatlarda ufalanmış bitkisel madde, sıvı ekstrakt veya tentür olarak kullanılır. çiçeklerdeki tanen veya müsilaj içeriği, daha lezzetli çaylar ve özler üretir.

soğuk algınlığı ve öksürük tedavisi için avusturya, çek cumhuriyeti, almanya (komisyon e monografları), macaristan (vi. macar farmakopesi), litvanya ve polonya'da (1970 polonya farmakopesi) kullanımına izin verilmiş ve düzenlenmiştir; tür sedatif, antispazmodik, terletici, hipotansif, yumuşatıcı, idrar söktürücü ve hafif büzücü özelliklere sahiptir. ihlamur çiçeği, avrupa konseyi tarafından küçük miktarlarda eklenecek doğal bir gıda aroması kaynağı olarak listelenmiştir (european medicines agency 2012a). ayrıca sokaklarda ve parklarda yetiştirilen önemli bir süs ağacıdır (radoglou ve ark. 2008). çelikler ve kök tabakaları yoluyla vejetatif olarak kolayca çoğalabilir ve çelikler yaşlı ağaçlardan çoğaltılabilir. almanya, fransa, avusturya, i̇talya ve abd pazarlarına yönelik olarak eski yugoslavya'dan ihraç edilmektedir (kathe ve ark. 2003).

macaristan'daki nagycenk koruma alanında küçük yapraklı ıhlamur bulunur. i̇talya'da, 1932 tarihli 772 sayılı kraliyet kararnamesi ile korunmaktadır ve 10 kg çiçek hasatına izin vermektedir (tüm tilia türleri için) (baričevič ve diğerleri 2004). orman yönetimi ve seçici seyreltme ağaçların büyümesini arttırır (radoglou ve diğerleri 2008). belçika (van landuyt ve diğerleri 2006), danimarka (neri 2007), estonya (ebiodiversity 2012), almanya (bundesamt für naturschutz 2012), lüksemburg (colling 2005), norveç (artsdatabanken 2010), i̇sviçre'de least concern olarak sınıflandırılmıştır. (moser ve diğerleri 2002) ve birleşik krallık (cheffings ve farrell 2005). habitatlar 9180 "tilio-acerion yamaçları, dağları ve dağ geçitleri ormanları" ve 9020 "fennoskandiya yarı boreal doğal yaşlı geniş yapraklı yaprak döken ormanları (quercus, tilia, acer, fraxinus veya ulmus) epifitler açısından zengin" ek i'de öncelikli habitatlar olarak listelenmiştir. ab habitatlar direktifinin; karışık dağ geçidi ve yamaç ormanları, avrupa konseyi bern sözleşmesi res. 4 1996 (avrupa çevre ajansı 2010). hırvatistan'da, 2001 yılında çevre koruma ve fiziksel planlama bakanlığı, doğa koruma bölümü tarafından 1.000 kg'lık bir yıllık kota belirlenmiştir (kathe ve diğerleri, 2003).

dünya'daki dağılımı: ermenistan, avusturya, azerbaycan, belarus, belçika, bosna hersek, bulgaristan, hırvatistan, çekya, danimarka, estonya, finlandiya, güney fransa, gürcistan, almanya, yunanistan, macaristan, i̇talya, litvanya, karadağ, hollanda, norveçten 65 °n'ye kadar, polonya, romanya, rusya, doğudan batı sibirya, sırbistan, slovakya, slovenya, i̇spanya, i̇sveç: kuzey ve doğudaki dağlar, güney i̇sviçre, i̇stanbul'un batısı; türkiye, ukrayna, güneydoğu kırım dahil, birleşik krallık; i̇ngiltere ve galler'dir.

yapılan bilimsel bir çalışmada küçük yapraklı ıhlamurun türkiye'de i̇stanbul ve tekirdağ  il  sınırları  içerisinde  doğal  yayılış  gösterdiği bildirilmiştir.

kaynakça 

tilia
i̇stanbul florası
tekirdağ florası