János Bolyai

jános bolyai (; 15 aralık 1802 - 27 ocak 1860) veya johann bolyai, hem öklid geometrisini hem de hiperbolik geometriyi içeren bir geometri olan mutlak geometriyi geliştiren bir macar matematikçiydi. evrenin yapısına tekabül edebilecek tutarlı bir alternatif geometrinin keşfi, matematikçilerin fiziksel dünyayla olası herhangi bir bağlantıdan bağımsız olarak soyut kavramları incelemelerine yardımcı oldu.

i̇lk yılları 

bolyai, zsuzsanna benkő ve tanınmış matematikçi farkas bolyai'nin oğlu olarak macaristan'ın kolozsvár kasabasında, transilvanya büyük prensliği'nde (şimdiki romanya'da cluj-napoca) doğdu.

13 yaşına geldiğinde, babasından talimat alarak kalkülüs ve diğer analitik mekaniğin biçimlerinde uzmanlaştı. 1818'den 1822'ye kadar viyana'daki i̇mparatorluk ve kraliyet askeri akademisi'nde (thermilak) okudu.

kariyeri 
bolyai, öklid'in paralellik postülatına o kadar takıntılı hale geldi ki, yıllarca aynı konuyu takip eden babası, 1820'de ona şöyle yazdı:

bununla birlikte, jános arayışında ısrar etti ve sonunda varsayımın diğer geometri aksiyomlarından bağımsız olduğu ve olumsuzlaması üzerine farklı tutarlı geometrilerin inşa edilebileceği sonucuna vardı. 1823'te babasına şöyle yazdı:

1820 ve 1823 yılları arasında paralel doğrular üzerine mutlak geometri adını verdiği bir inceleme hazırlamıştı. bolyai'nin çalışması 1832'de babası tarafından bir matematik ders kitabının eki olarak yayınlandı.

carl friedrich gauss, ek'i okurken bir arkadaşına şöyle yazdı:

bununla birlikte gauss, bolyai'ye şunları yazdı:

1848'de bolyai, nikolai i̇vanoviç lobachevsky'nin 1829'da benzer bir eser yayınladığını öğrendi. lobachevsky, çalışmalarını bolyai'den birkaç yıl önce yayınlamış olsa da, yalnızca hiperbolik geometri içeriyordu. bağımsız olarak çalışan bolyai ve lobachevsky, öklid dışı geometrinin araştırılmasına öncülük ettiler.

bolyai, geometrideki çalışmalarına ek olarak, sıralı gerçek sayı çiftleri olarak karmaşık sayılar için titiz bir geometrik kavram geliştirdi. ek'in 24 sayfasından fazlasını yayınlamamasına rağmen, öldüğünde 20.000 sayfadan fazla matematiksel el yazması bıraktı. bunlar artık bolyai'nin öldüğü marosvásárhely'deki (bugün târgu mureş) teleki-bolyai kütüphanesinde bulunabilir.

kişisel yaşamı 
janos, almanca, latince, fransızca, i̇talyanca, romence gibi birkaç yabancı dil konuşan başarılı bir dilbilimci oldu. keman öğrendi ve viyana'da sahne aldı.

bolyai'nin hiçbir orijinal portresi günümüze ulaşmamıştır. bazı ansiklopedilerde ve bir macar posta pulunda gerçek olmayan bir resim bulunur.

mirası 
1959'da kurulan cluj-napoca'daki babeş-bolyai üniversitesi, ay'daki krater bolyai ve szeged üniversitesi'ndeki jános bolyai matematik enstitüsü gibi onun adını taşır. ayrıca, 1937'de keşfedilen bir küçük gezegen olan 1441 bolyai adını ondan almıştır ve karpat havzası'ndaki birçok ilk ve ortaokul onun adını taşır, örneğin; budapeşte'de bolyai jános műszaki szakkozépiskola, szombathely'de bolyai jános gyakorló általános iskola és gimnázium, debrecen'de bolyai jános általános iskola, vb.), budapeşte, macaristan'da bir cadde ve kolozsvár ve temesvár'da (şimdi cluj-napoca ve timişoara), romanya'da başka iki cadde de onun adını almıştır. macar matematikçilerin meslek topluluğu da onun adını taşıyor. bolyai, benzersiz yeteneklerinin kahramanların cehennemin öklid olmayan geometrisinde gezinmesine izin verdiği 1969 bilimkurgu/fantezi hikâyesi "operation changeling"de küçük bir karakterdir.

ayrıca her beş yılda bir bolyai ödülü adında bir matematik ödülü verilir.

mezarı romanya'nın târgu mureş kentindeki lutheran mezarlığı'ndadır.

çalışmaları 
 "appendix scientiam spatii absolute veram exhibens; a veritate aut falsitate axiomatis xi euclidei, a priori haud unquam", appendix to farkas bolyai, tentamen juventutem studiosam in elementa matheseos purae, elementaris ac sublimioris, methodo intuitiva, evidentiaque huic propria, introducendi (an attempt to introduce studious youths to the elements of pure mathematics), 1832.
 i̇ngilizce çeviri: .

notlar

kaynakça 
 martin gardner (2001) non-euclidean geometry, chapter 4 of the colossal book of mathematics, w. w. norton & company 
 marvin greenberg (1994) euclidean and non-euclidean geometries: development and history, 3rd edition, w. h. freeman
 elemér kiss (1999) mathematical gems from the bolyai chests. jános bolyai's discoveries in number theory and algebra as recently deciphered from his manuscripts. translated by anikó csirmaz and gábor oláh. akadémiai kiadó, budapest; typotex, budapest, ;
 tibor weszely (2013) jános bolyai. die ersten 200 jahre, birkhäuser, (translated from hungarian by manfred stern), 
 a. todea, f. maria, m. avram (2004) oameni de știință mureșeni - dicționar biobibliografic, cj mureș biblioteca județeană mureș, tipografia mediaprint srl 
 silva oliva (2018) janos bolyai. uno sguardo psicoanalitico su genio matematico e follia, ed mimesis.

dış bağlantılar 
 
 
 
 

geometriciler
1860 yılında ölenler
1802 doğumlular
kb1 almanca kaynakları (de)
macar matematikçiler