Vasa Paşa

i̇şkodralı vaso paşa (arnavutça: vaso pashë shkodrani, osmanlı türkçesi: واصه پاشا vasa paşa; 30 haziran 1825, i̇şkodra - 29 haziran 1892, beyrut), osmanlı arnavutu yazar, şair ve arnavut millî uyanışı gazetecisi. 1883'ten ölümüne kadar cebel-i lübnan sancağı mutasarrıfıydı.

biyografi 
i̇şkodralı olan vasa paşa, osmanlı i̇mparatorluğu'nda yüksek mevkilerde bulunmuş katolik bir arnavuttu.

i̇ngiliz konsolosluğu sekreterliği 
1842'den 1847'ye kadar i̇şkodra'daki i̇ngiliz konsolosluğunun sekreteri olarak çalıştı. bu sırada i̇talyanca, fransızca, türkçe ve yunanca gibi yabancı dil bilgisini mükemmelleştirme fırsatı buldu. ayrıca biraz i̇ngilizce ve sırpça biliyordu ve sonraki yıllarda arapça öğrendi.

1847-1848: i̇talya yılları 
1847'de, 1848'de avrupa'da ve başka yerlerde gerçekleşecek çalkantılı olayların arifesinde i̇talya'ya yola çıktı. 1848 yazında bologna'da açıkça cumhuriyetçi ve din karşıtı görüşleri ifade ettiği iki mektubu var. daha sonra venedik'e gitti ve ekim 1848'de avusturyalılara karşı bir venedik ayaklanmasının parçası olarak marghera'da savaşmaya katıldı. avusturyalı birliklerin gelmesinden sonra paşko vasa, osmanlı vatandaşı olarak i̇stanbul'a gönderildiği ancona'ya kaçmak zorunda kaldı. ertesi yıl 1850'de i̇stanbul'da venedik'teki kuşatma deneyimini i̇talyanca dilinde la mia prigione, episodio storico del l'assedio di venezia adıyla yayımladı.

1848-1863: i̇stanbul yılları 
i̇stanbul'da, ilk yoksulluk ve sıkıntı döneminden sonra dışişleri bakanlığı'nda göreve başladı ve st james sarayı nezdindeki osmanlı büyükelçiliği'ne 'na tayin edildi. daha sonra bâb-ı âli'de bir bürokrat olarak çeşitli yetkili pozisyonlarında hizmet etti.

1863-1864: bosna-hersek yılları 
1863'te sırpça bilgisi sayesinde, osmanlı devlet adamı ve tarihçisi ahmet cevdet paşa'ya bosna-hersek'te yirmi ay süren görevi sırasında sekreter ve tercüman olarak hizmet etmek üzere atandı. bu görev sırasında yaşananları 1865 yılında yazıya geçirdi. birkaç yıl sonra artık nadir bulunan tarihi bir eser olan esquisse historique sur le monténégro d'après les traditions de l'albanie'yi yazdı ve 1872'de i̇stanbul'da yayımladı.

edirne vilayet yöneticisi 
1879'da paşko vasa, karadeniz kıyısındaki varna'da yönetimde avlonyalı i̇smail kemal bey ile çalıştı. ayrıca paşa unvanını aldı.

arnavutluk için önemi

prizren ligi organizasyonu 
babıali adına çalışmasına rağmen, paşko vasa arnavutluk anavatanını asla unutmadı. 1877 sonbaharında, osmanlı i̇mparatorluğu'nda arnavutluk'ta yaşayan bölgelerin toprak bütünlüğü ve birliğini savunan bir grup arnavut entelijansiyasıyla birlikte i̇stanbul'da arnavut haklarının savunması merkez komitesi'nin kurucu üyesi oldu. komite üyesi olarak mart ayı ortasında i̇ngiliz büyükelçi austen henry layard ile i̇stanbul'da bir araya geldi ve arnavut bölgelerin yeni bağımsız slav devletlerine verilmemesini istedi. komite'deki temaslarının yanı sıra 1878'de prizren ligi'nin organizasyonuna da katıldı. muhtemelen diğer arnavut seçkinlerin yanında imzası bulunan arnavutluk özerkliği memorandumu'nun yazarıdır ve belge i̇stanbul'daki i̇ngiliz büyükelçiliğine sunulmuştur. vasa, arnavutların yaşadığı vilayetlerin veya illerin osmanlı imparatorluğu içinde tek bir arnavutluk vilayetine dönüştürülmesini ve arnavutluk'un kamu yönetimine katılımıyla "kompakt ve güçlü bir örgütlenmeye" sahip olmasını destekledi.

arnavut alfabesinin oluşturulması 
arnavut halkının haklarını savunma merkez komitesi üyesi olarak vasa, 19 mart 1879'da frashëri'nin çoğunlukla latin karakterlerinden oluşan 36 harfli alfabesini onaylayan bir arnavut alfabesi oluşturmak için şemseddin sâmi, jani vreto ve hoca tahsin efendi ile birlikte atandı. bu nedenle vasa, 1878'de i̇stanbul'da l'alphabet latin aplikeli la langue albanaise, başlıklı 16 sayfalık bir broşür yayınladı. vasa tamamen latin karakterlerinden oluşan bir alfabeyi desteklediğini ifade etti. aynı zamanda 12 ekim 1879'da konstantinopolis'te arnavutça kitapların basılmasını ve dağıtımını teşvik etmek için kurulan arnavutça yazıları yayınlama derneği'nin bir üyesiydi.

lübnan mutasarrıflığı 

sivil huzursuzluk ve 1860 fransız işgalinden sonra uluslararası bir antlaşmayla osmanlı uyruklu bir katolik lübnan sancağı'na görevli olarak atanmalıydı. buna istinaden sultan ii. abdülhamid haziran 1883'te vasa'yı lübnan sancağı mutasarrıfı olarak atadı. görevli olarak lübnan'da iken vasa paşa, arnavutluk hakkında çalışmalarını fransızca olarak kitaplar yayınlayarak sürdürdü. mutassarıflık görevinde, başlangıçta fransız konsolosluk otoritesini kabul etmeye daha istekliydi, ancak dokuz yıllık görev süresinde, fransız konsolosunu ve ayrıcalıklarını yakından koruyan maruni din adamlarına güvensizlik duymaya başladı. bu durum, kayınpederi ve yardımcısı ahmed effendi ile birlikte yolsuzluk suçlamalarına neden oldu. bununla birlikte, 29 haziran 1892'de uzun bir hastalıktan sonra beyrut'ta ölümüne kadar görevde kaldı. prizren ligi'nin yüzüncü yılının kutlandığı 1978'de mezar kalıntıları lübnan'dan i̇şkodra'daki mütevazı bir mezara taşındı.

edebi çalışmaları 
1879'da arnavutluk ve arnavutlar hakkındaki gerçek adlı kitabıyla arnavutluk davasını savunmak ve avrupalıları arnavutlar hakkında bilgilendirmek amacıyla bir kitaptı yazdı ve fransızca, i̇ngilizce, almanca, yunanca ve arnavutça dillerine çevrildi. 1880'de arnavutluk ve arnavutlar adlı kitabı da osmanlı türkçesinde yayınlandı. kitapta, arnavutların kökenlerini, kim olduklarını ve yaşam koşullarını yunanlardan ayrı balkanlar'daki en yaşlı kavim olduklarını söyleyerek tartıştı. vasa, arnavutluk'un askerî savaş gücünü imparatorluğu savunma yeteneği olarak kutlarken, arnavutluk'un ortaçağ dönemindeki i̇skender bey yönetimini osmanlılara karşı bağımsızlık ve özgürlük direnişi olarak görerek yüceltti.

paşko vasa'nın yayınlarının çoğu fransızca ve i̇talyanca olmasına rağmen, arnavutça edebi literatürdü hak ettiği yerini garanti eden bir şiir olan "o moj shqypni e mjera shqypni" arnavutluk'ta yazılmış en etkili ve belki de en popüler şiirdir. arnavutluk toplumsal bölünmelerinden öfkelenerek, vasa'nın ulusal bir uyanış sağlamak adına dinî ve diğer kimlikleri aşan birlik için heyecan verici  yönü olan şiir prizren ligi'nin dramatik yılı olan 1878 ile 1880 arasındaki dönemde yazılmıştır.

yayınlanmış eserleri 
rose e spine (1873)
études sur l'albanie et les albanais (i̇stanbul, 1879)
grammaire albanaise à l'usage de ceux qui désirent apprendre cette langue sans l'aide d'un maître, (londra, 1887)
l'alphabet latin appliqué à la langue albanaise, (i̇stanbul, 1878)
bosnie et hercegovine pendant la mission de djevdet effendi, (i̇stanbul, 1865)
la vérité sur l'albanie et les albanais, (paris, 1879)
esquisse historique sur le monténégro d'après les traditions de l'albanie, (i̇stanbul, 1872)
o moj shqypni (1880)
barda de témal, (paris, 1890)

dış bağlantılar 
 robert elsie, pashko vasa
 pashko vasa's works: metin, dizin ve sıklık listesi (arnavutça ve i̇ngilizce)

kaynakça 

1825 doğumlular
i̇şkodra doğumlular
1892 yılında ölenler
beyrut'ta ölenler
i̇talya'daki arnavut gurbetçiler
cebel-i lübnan sancağı mutasarrıfları
arnavut roman yazarları
arnavut tarihçiler
19. yüzyıl tarihçileri
osmanlı arnavutları
arnavut paşalar
arnavut katolikler
arnavut millî uyanışı aktivistleri