Anadolu'nun Moğollar tarafından istilası

anadolu'nun moğollar tarafından istilası, kösedağ muharebesi ile sonuçlanan 1241-1243 seferinden başlayarak çeşitli zamanlarda meydana geldi. selçukluların 1243'te teslim olmasından sonra, 1335'te i̇lhanlılar'ın düşüşüne kadar anadolu üzerindeki gerçek güç moğolların elindeydi. selçuklu sultanı birkaç kez isyan çıkardığı için 1255'te moğollar orta ve doğu anadolu'yu kasıp kavurdu. i̇lhanlılar garnizonu ankara yakınlarında konuşlanmıştı. bir moğol valisinin ve hülâgû'nün bir oğlunun mezarları da dahil olmak üzere moğol kültürel mirasının kalıntıları türkiye'de hala görülebilmektedir.

14. yüzyılın sonunda, anadolu'daki selçuklu hanedanının çöküşü nedeniyle anadolu'nun çoğu çeşitli anadolu beylikleri tarafından kontrol ediliyordu. türkmen beylikleri, selçuklu sultanlarının yıkılmasıyla moğolların kontrolüne geçmiştir. beylikler, i̇lhanlılar'ın hakimiyetinde kaldıkları süre boyunca kendi liderlerinin adına sikke basmamışlardır. 1320'lerde "ertuğrul oğlu osman tarafından basılmıştır" ifadesi taşıyan madeni parayı kendi adına basan osmanlı hükümdarı osman gazi, ilk türk hükümdarıydı madeni para basmak, i̇slami pratikte sadece hükümdar olmak için tanınan bir imtiyaz olduğundan, osmanlı'nın moğol hanlarından bağımsızlaştığı düşünülebilir.

erken ilişkiler 

12. yüzyılda bizans i̇mparatorluğu, batı ve kuzey anadolu'da kontrolü yeniden ele aldı. 1204'te konstantinopolis'in latin haçlılar tarafından yağmalanmasından sonra, iki ardıl bizans devleti kuruldu: i̇znik i̇mparatorluğu ve epir despotluğu . üçüncüsü , trabzon i̇mparatorluğu, konstantinopolis'in trabzon kralı i. aleksios tarafından yağmalanmasından birkaç hafta önce kuruldu. bu üç halef devletten trabzon ve i̇znik, moğol i̇mparatorluğu'nun yanında yer aldı. anadolu'nun kontrolü daha sonra yunan devletleri ile anadolu selçuklu devleti arasında bölündü ve bizans toprakları kademeli olarak azaldı.

moğol i̇mparatorluğu 1230'da i̇ran'ı fethetti; cormagon noyan askeri vali oldu. o zamanlar selçuklu türkleri ile herhangi bir düşmanlık yoktu. ii. gıyâseddin keyhüsrev ve halefi i. alâeddin keykubad, büyük han ögeday'a en azından simgesel bir haraç ödeyerek vasallık yemini ettiler. ögeday 1241'de öldü ve keykubad, moğollara direnecek kadar güçlü olduğuna inanarak vassallığını reddetme fırsatını değerlendirdi. chormaqan'ın halefi baycu noyan, şahsen moğolistan'a gidin, rehineler verin ve bir moğol baskak'ı kabul edin talepleri ile vasallığı yenilemeye çağırdı. sultan reddedince baycu savaş ilan etti. selçuklular, moğol i̇mparatorluğu'nun vasalı olan gürcistan krallığı'nı işgal ettiler.

erzurum'un düşüşü 
keyhüsrev'in isyanı üzerine 1241'de baycu'nun ordusu erzurum'a saldırdı. baycu  saldırmadan önce boyun eğmeyi talep etti. şehrin sakinleri, onun gönderdiği moğol elçisine hakaret ettiler. şehir, moğol diplomasisine direnmeye ve meydan okumaya karar verdiği için moğollar onu kuşattı. i̇ki ay içinde moğollar karin'i aldı ve sakinlerini cezalandırdı. anadolu'daki selçuklu gücünün farkında olan baycu, daha fazla ilerlemeden mungan ovasına döndü.

erzurum'da sefer 
baiju, 1243'te avag ve shanshe komutasındaki gürcü ve ermeni savaşçılardan oluşan bir birlik ile erzurum'a ilerledi. vali yakut teslim olmayınca erzurum şehrini kuşattılar. baycu, on iki mancınık gücüyle erzurum'a saldırdı. erzurum'a yapılan saldırı raporları kendisine bildirildiğinde, ii. gıyâseddin keyhüsrev silahlı kuvvetlerini konya'ya çağırdı. baycu'ya ordusunun birçok şehrinden yalnızca birini aldığına meydan okuyarak bir savaş mesajı göndererek meydan okumayı kabul etti.

kösedağ muharebesi 

selçuklu sultanı, çevresindeki bütün milletlerle ittifak yaptı. kilikya ermeni krallığı kralı ona bir birlik gönderme sözü verdi; ancak moğollarla mücadelesine gerçekten katıldıkları kesin değildir. keyhüsrev, trabzon i̇mparatorluğu ve halep'teki eyyûbî sultanı'ndan askeri destek almış ve sefere frank paralı askerleri katılmıştır. çok az güvenilir bilgi nedeniyle, karşıt birlikleri ölçmek zordur. ancak selçuklu kuvveti moğollardan daha büyüktü.

kayhusrev, konya'dan köse dağı'na kadar yaklaşık  ilerledi. haziran 1243'te bölgeye giren moğol ordusu, selçuklular ve müttefiklerinin ilerleyişini bekliyordu. savaşın erken aşamasında üstün bir taraf yoktur. sultanın kuvvetleri daha büyük kayıplar verdi ve o gece geri çekilmeye karar verdi. onu takip eden baycu, yolda arzenjan (erzincan), divriği ve sivas'ı teslim aldı.

moğollar sivas yakınlarında kamp kurdular. moğollar kayseri'ye girince onlara karşı koymayı seçti. kısa bir direnişin ardından işgalcilerin eline geçti. köse dağ'daki felaketi duyan kilikya ermeni krallığı'ndan i. hethum, 1243'te moğollarla hızla barıştı ve kardeşi sparapet sempad'ı 1247'de moğol i̇mparatoru güyük ile ittifak görüşmesi yapması için karakurum'daki moğol sarayına gönderdi.

sivas barışı 

keyhüsrev, veziri başkanlığındaki bir heyeti baycu'ya gönderdi ve daha fazla direnişin yalnızca büyük bir felakete yol açacağını anladı. baycu, yeniden teslime dayalı şartlar teklif etti ve sultan, her yıl belirsiz miktarda altın, ipek, deve ve koyun olarak bir haraç vergisi ödemeyi üstlendi. ancak askeri güç tarafından alınan türk krallığı moğolların işgali altında kaldı. anadolu selçuklu sultanlığı'nın neredeyse yarısı işgal edilmiş bir ülke oldu. trabzon i̇mparatorluğu, köse dağ savaşına katıldıkları için olası bir ceza seferinden korkarak moğol kağanı'na tabi oldu.

i̇znik i̇mparatorluğu'nda iii. i̇oannis yaklaşan moğol tehdidine hazırlandı. ancak iii. i̇oannis, kağanlar güyük ve möngke'ye elçiler göndermişti ama zaman kazanmak için oynuyordu. moğol i̇mparatorluğu, elçi gönderdikleri latin i̇mparatorluğu'nun elinden konstantinopolis'i geri alma planına herhangi bir zarar vermedi. iii. i̇oannis'in halefleri, yeniden kurulmuş bizans i̇mparatorluğu'nun paleologos imparatorları, moğollarla ittifak yaparak prenseslerini moğol hanlarına verdi.

kaynakça 

orta çağ'da anadolu
büyük selçuklu i̇mparatorluğu
moğol istilaları
13. yüzyılda çatışmalar
13. yüzyılda asya