Aden Ayaklanması

radfan ayaklanması olarak da bilinen aden ayaklanması, ulusal kurtuluş cephesi (güney yemen nlf) ve i̇şgal altındaki güney yemen'in kurtuluşu cephesi (flosy) tarafından birleşik krallık'a bağlı bir i̇ngiliz protektorası olan güney arabistan federasyonu'na karşı gerçekleştirilen ve güney yemen halk cumhuriyeti'nin ilan edilmesine yol açan silahlı bir isyandı

kısmen cemal abdünnâsır'ın pan arabizm'inden esinlenen olay, 14 ekim 1963'te aden havaalanı'nda i̇ngiliz yetkililerin bulunduğu bir toplantıya el bombası atılmasıyla başladı. bunun üzerine i̇ngilizlerin aden kolonisi ve hinterlandı aden protektorası'nda, olağanüstü hal ilan edildi. olağanüstü hal 1967'ye kadar sürdü ve bölgede 1839'da başlayan i̇ngiliz yönetiminin sona ermesini hızlandırdı.

arka plan 
aden başlangıçta i̇ngiliz hindistan'ına giden yollardaki gemileri korumak için bir korsanlık karşıtı merkez olarak i̇ngiltere'nin ilgisini çekmiştir. süveyş kanalı'nın 1869'da açılmasıyla birlikte bir kömür merkezi olarak da hizmet vermeye başladı. aden'in ilhakından bu yana geçen süre zarfında i̇ngilizler, bölge üzerindeki i̇ngiliz hakimiyetini güvence altına almak için iç kesimlerdeki bedevi emirlerle birçok koruma anlaşması imzaladı. hindistan'ın 1947'de bağımsızlığını kazanmasının ardından aden, birleşik krallık için daha az önemli hale geldi.

ayaklanma, büyük ölçüde mısır lideri cemal abdünnâsır'ın sosyalist ve pan-arapcı doktrinlerinden kaynaklanan ve arap yarımadası'na yayılan arap milliyetçiliği dalgası tarafından tetiklendi. nasır'ın 1956'da süveyş kanalı'nı millileştirmesinin ardından mısır'ı işgal eden i̇ngiliz, fransız ve i̇srail güçleri, hem abd hem de sovyetler birliği'nin müdahalesinin ardından geri çekilmek zorunda kalmıştı.

nasır, pan-arapcı doktrinlerini arap dünyasına yayma konusunda sadece sınırlı bir başarı elde etti. 1958'de mısır ve suriye'yi birleşik arap cumhuriyeti olarak birleştirme girişimi üç yıl sonra başarısızlıkla sonuçlandı. 1963'te aden'deki sömürge karşıtı ayaklanma nasır'ın doktrinleri için bir başka potansiyel fırsat sunmuş olsa da, nasır'ın pan-arapcı fikirlerinden ilham alan ancak bağımsız hareket eden yemenli gerilla gruplarının aksine, nasır'ın aden'deki isyanı ne ölçüde doğrudan kışkırttığı net değildir.

ayaklanma 
1963'e gelindiğinde ve takip eden yıllarda, farklı siyasi hedefleri olan i̇ngiliz karşıtı gerilla grupları iki büyük, rakip örgütte birleşmeye başladı: önce mısır destekli ulusal kurtuluş cephesi (nlf) ve ardından i̇ngilizlerin yanı sıra birbirlerine de saldıran i̇şgal altındaki güney yemen'in kurtuluşu cephesi (flosy).

çatışmaların başlaması 
çatışmalar, 14 aralık 1963'te aden'deki i̇ngiliz yüksek komiseri sir kennedy trevaskis'in londra'ya giden uçağına yetişmek üzere khormaksar havaalanı'na geldiği sırada nlf tarafından düzenlenen el bombalı saldırıyla başladı. el bombası yüksek komiser'in danışmanını ve bir kadını öldürdü, elli kişiyi de yaraladı. o gün aden'de olağanüstü hal ilan edildi.

nlf ve flosy, aden'deki i̇ngiliz kuvvetlerine karşı büyük ölçüde el bombası saldırılarına dayanan bir kampanya başlattı. bu saldırılardan biri, bir çocuk partisi sırasında raf khormaksar'a karşı gerçekleştirilmiş, bir kız çocuğu ölmüş ve dört çocuk yaralanmıştır.

gerilla saldırıları büyük ölçüde i̇ngiliz subaylarını ve polislerini öldürmeye odaklandı. şiddet olaylarının çoğu aden'in eski arap mahallesi olan crater'de gerçekleşti. i̇ngiliz kuvvetleri dhala yolu üzerinden nlf ve flosy tarafından crater'e kaçırılan silahları durdurmaya çalıştılar, ancak çabaları pek başarılı olmadı. i̇ngiliz kuvvetleri ağır kayıplar vermesine rağmen, isyancılar arasındaki ölü sayısı, büyük ölçüde farklı isyancı gruplar arasındaki fraksiyonlar arası çatışmalar nedeniyle çok daha yüksekti.

1964 yılında i̇ngiliz 24. piyade tugayı kara operasyonlarını yürütmek üzere aden'e geldi. tugay kasım 1967'ye kadar aden'de ve aden protektorası'nda kaldı.

1965 yılına gelindiğinde, raf khormaksar karakolu, helikopterli nakliye birimleri ve bir dizi hawker hunter avcı bombardıman uçağı da dahil olmak üzere bünyesinde dokuz filo bulunuyordu. bunlar ordu tarafından isyancı mevzilerine saldırılar için çağrılıyordu ve bu saldırılarda 60 kiloluk yüksek patlayıcı roketler ve 30 mm aden topları kullanılıyordu.

aden'deki sokak ayaklanmaları 

19-20 ocak 1967'de nlf, aden'de sokak isyanlarını kışkırttı. aden polisinin kontrolü kaybetmesinin ardından i̇ngiliz yüksek komiseri sir richard turnbull ayaklanmaları bastırmak üzere i̇ngiliz birliklerini görevlendirdi. nlf isyanları bastırılır bastırılmaz flosy yanlısı isyancılar sokaklara döküldü. i̇ngiliz kuvvetleri ile gerilla yanlısı isyancılar arasındaki çatışmalar şubat ayına kadar sürdü. i̇ngiliz kuvvetleri 40 kez ateş açtı ve bu süre zarfında i̇ngiliz kuvvetlerine karşı 60 el bombası ve silahlı saldırı düzenlendi; bunlar arasında aden havayolları'na ait bir douglas dc-3 uçağının havada bombalanarak içindeki tüm insanların ölmesi de vardı.

arap polislerinin isyanı 
ayaklanma, haziran 1967'deki altı gün savaşı ile daha da şiddetlendi. abdünnâsır, i̇ngilizlerin savaşta i̇srail'e yardım ettiğini iddia etti ve bu durum 20 haziran'da güney arabistan federasyonu ordusu'ndaki yüzlerce askerin isyan etmesine yol açtı ve bu isyan aden polisine de sıçradı. i̇syancılar 22 i̇ngiliz askerini öldürdü ve bir helikopteri düşürdü ve sonuç olarak crater isyancı güçler tarafından işgal edildi.

artan şiddet olaylarının ortasında i̇ngiliz ailelere yeterli güvenliğin sağlanabileceğine ilişkin endişeler artmış, bunun sonucunda ailelere yönelik tahliye planları önemli ölçüde hızlandırılmıştır.

crater savaşı 
i̇syanın ardından tüm i̇ngiliz kuvvetleri krater'den çekilirken, kraliyet deniz piyadeleri'ne bağlı 45 komando yüksek arazide keskin nişancı pozisyonu almış ve 10 silahlı arap savaşçıyı öldürmüştür. ancak crater'de tahminen 400 arap savaşçı bulunuyordu. nlf ve flosy militanları daha sonra sokaklara dökülüp silahlı çatışmalara girerken, kundaklama, yağma ve cinayet de yaygındı. i̇ngiliz kuvvetleri crater'in iki ana girişini kapattı. sira adasındaki bir osmanlı kalesinden keskin nişancı ateşine maruz kaldılar, ancak keskin nişancılar zırhlı bir araçtan atılan bir mermiyle susturuldu. temmuz 1967'de 1. argyll ve sutherland i̇skoçyalı birliği'nin yarbay colin campbell mitchell komutasında crater'e girmesi ve tüm bölgeyi bir gecede hiç kayıp vermeden işgal etmeyi başarmasıyla düzen yeniden sağlandı.

çekilme süreci 
bununla birlikte, nlf tarafından i̇ngiliz kuvvetlerine karşı tekrarlanan gerilla saldırıları kısa süre sonra yeniden başladı ve i̇ngilizlerin 1967 kasım ayı sonunda, i̇ngiltere başbakanı harold wilson tarafından planlanandan daha erken ve sonraki yönetim konusunda bir anlaşma olmadan aden'den ayrılmasına neden oldu. i̇ngilizlerin ayrılmasının ardından nlf iktidarı ele geçirmeyi başardı ve güney yemen halk cumhuriyeti'ni kurdu.

sonuç 
1963-1967 döneminde i̇ngiliz askeri kayıpları 90 ila 92 ölü ve 510 yaralıydı. i̇ngiliz sivil ölümleri ise 17'dir. yerel hükümet güçleri 17 ölü ve 58 yaralı verdi. i̇syancı güçler arasındaki kayıplar ise 382 ölü ve 1,714 yaralıydı.

aden'deki i̇ngiliz birlikleri, 1963-1967

kraliyet hava kuvvetleri (raf) 

 no. 8 filo raf, hunter fga.9 ile
 21. filo raf, twin pioneer cc.1, dakota, andover cc.2 ile
 26. filo raf, belvedere hc.1 ile
 37. filo raf, shackleton mr.2 ile
 43. filo raf, hunter fga.9 ile
 no. 78 squadron raf, twin pioneer cc.1, wessex hc.2 ile
 no. 84 filo raf, beverley c.1 ile
 no. 105 filo raf, argosy c.1 ile
 no. 208 filo raf, hunter fga.9 ile
 no. 233 filo raf, valetta c.1 ile
 no. 1417 (avcı keşif) filosu hunter t.7 & fr.10 ile raf
 raf polis ortak hizmet komutanlığı
 no. 123 sinyal birimi raf
 no. 34 filo raf alayı 1965?
 27. filo raf alayı 1965/66?

kraliyet donanması 

 hms ashanti
 hms phoebe
 hms intrepid
 hms eagle
 hms bulwark
 hms albion
 hms minerva [f45]
 hms centaur
 hms cambrian [d85]

kraliyet deniz piyadeleri 

 40 commando rm
 42 commando rm
 45 commando rm

i̇ngiliz ordusu 

 22 sas regiment
 royal armoured corps
 10th royal hussars
 1st the queen's dragoon guards
 4th/7th royal dragoon guards
 queen's own hussars
 queen's royal irish hussars
 16th/5th the queen's royal lancers
 royal tank regiment
 1st royal tank regiment
 b sqn 5th royal tank regiment
 guards division
 1st battalion, coldstream guards
 2nd battalion, coldstream guards
 1st battalion, welsh guards
 1st battalion, irish guards
 infantry
 1st battalion, royal scots
 4th battalion, the buffs (royal east kent regiment)
 1st battalion, king's own royal border regiment (various companies in support)
 1st battalion the king's own scottish borderers
 1st battalion, royal irish fusiliers b company
 1st battalion, royal sussex regiment
 1st battalion, royal northumberland fusiliers
 royal anglian regiment
 1st battalion, royal anglian regiment
 3rd battalion, royal anglian regiment
 4th battalion, royal anglian regiment (1965)
 c company (1967)
 1st battalion, prince of wales's own regiment of yorkshire
 1st battalion, lancashire regiment
 1st battalion, somerset and cornwall light infantry
 1st battalion, king's own yorkshire light infantry
 1st battalion, cameronians (scottish rifles)
 1st battalion, argyll and sutherland highlanders
 1st battalion, gloucestershire regiment
 1st battalion, the south wales borderers
 parachute regiment
 1st battalion, parachute regiment
 2nd battalion, parachute regiment
 3rd battalion, parachute regiment
 royal artillery
 1st regiment royal horse artillery
 3rd regiment royal horse artillery
 7th (parachute) regiment royal horse artillery
 19th light regiment royal artillery
 47th light regiment royal artillery
 95th commando regiment royal artillery
 royal engineers
 10 field squadron (airfields), royal engineers (nov 1964 - 13 dec 1967, last unit to leave)
 13 field survey squadron royal engineers (15 jan 1964 - 29 jun 1967)
 24 field squadron royal engineers (15 oct 1964 - 12 jul 1965)
 30 field squadron royal engineers (sep 1966 - apr 1967)
 34 independent field squadron royal engineers
 2 troop
 39 field squadron royal engineers (apr 1967 - oct 1967)
 50 field squadron royal engineers (aug 1964 - ?)
 a troop (sep 1967 - nov 1967)
 60 field squadron royal engineers (nov 1964 - nov 1965, mar 1967 - oct 1967)
 73 field squadron royal engineers (1965 - 1966)
 131 parachute engineer regiment (territorial army)
 24th brigade postal and courier communications unit royal engineers (1964 - 1967)
 kraliyet muhafız birliği
 15. muhabere alayı kraliyet muhabere kolordusu (1965 - 1967)
 222. (af) filo hava formasyonu (1959 - 1967)
 royal military police
 royal corps of transport
 royal electrical and mechanical engineers
 royal army medical corps
 10. bde. grp. sıhhıye bölüğü r.a.m.c.
 24. saha ambulansı
 royal army ordnance corps
 royal army pay corps
 army air corps (united kingdom)
 intelligence corps (united kingdom)
 royal pioneer corps (518 company)
 army catering corps

ayrıca bakınız 

 ortadoğu'daki modern çatışmaların listesi

kaynakça 

 
 
 
 naumkin, vitaly, red wolves of yemen: the struggle for independence, 2004. oleander press. isbn 978-0-906672-70-9
 walker, jonathan, aden insurgency: the savage war in south arabia 1962–67 (hardcover)  spellmount staplehurst

dış bağlantılar 

 infantry assistance from outside aden   archived 23 september 2015 at the wayback machine
 www.britains-smallwars.com – "the barren rocks of aden".
 argylls in aden http://www.argylls1945to1971.co.uk/a_and_sh_aden1967.htm 
 foreign office documents concerning aden, yemen and the aden emergency of 1963–1967 

yemen'deki ayaklanmalar
1960'larda britanya i̇mparatorluğu
1960'larda asya
birleşik krallık-yemen ilişkileri
birleşik krallık'ın savaşları