Ključ, Una-Sana Kantonu

klivaç veya köluyc (, ), bosna-hersek'ın bosna-hersek federasyonu'na bağlı una-sana kantonu'nda bulunan bir kasaba ve belediyedir. belediye, ülkenin kuzey batı kesiminde sana nehri kıyısında yer almaktadır. yüzölçümü 358 km2 olan belediyenin nüfusu 2013 yılı itibarıyla 18,714'tür.

tarihi

ortaçağ ve osmanlı devleti dönemi'nde ključ 
ključ kalesi'nin, hırvatistan-bosna arasında stratejik konumdaki kente ismini veren de bu kaledir, 14. yüzyılda inşa edildiği düşünülmektedir.1463 yılında bosna'nın son kralı stjepan tomasevic, osmanlı ordusu tarafından bu kalede ele geçirilmiştir. kentte 1838 yılına dek bir osmanlı garnizonu bulunuyordu. bu garnizonun görevi sana nehri'ndeki trafik akışını kontrol etmekti. kent bu stratejik askeri konumu sebebiyle osmanlı tarihi boyunca genişlemeye devam etmiştir.

bosna savaşı ve savaş sonrası dönem'de ključ 
bosna i̇ç savaşı boyunca, 1992 ve 1994 yılları arasında, sırp etnisitesinden olmayan kent sakinleri sırp cumhuriyeti ordusu tarafından ve sırp kontrolündeki yugoslavya ordusu tarafından kentten sürülmüş ya da katledilmiştir. öyle ki, kent sakinleri bosna i̇ç savaşı boyunca; yugoslavya ordusu, çetnikler ve sırp cumhuriyet ordusu tarafından sistematik olarak sürdürülen soykırım hareketinin bu kentte başladığına dair tanıklık etmektedir. kentte ilk etapta 700'e yakın insan bu sistematik soykırımın kurbanı olmuştur. ayrıca birçok insan manjaca kentinde yer alan konsantrasyon kampına sürülmüş ve burada katledilmiştir.

savaş boyunca sırp güçlerin kuşatması altında yaşayan kentin tarihi dokusu da yara almış; kentte bulunan 5 cami ve katolik kilisesi yağmalanarak yıkılmıştır. sırp güçleri, kentteki boşnaklar ve hırvatlar nüfusun evlerini ateşe vermiş; böylelikle kentte yaşayıp sırp olmayanlar sivilleri göçe zorlamıştır.

16 eylül 1995 günü, sana operasyonu'nu yürüten atıf dudakoviç önderliğindeki 5.ordu, sırp kuşatmasını kırmış ve kenti geri almıştır. bosna ordusu'ndan çekinen sırp yerleşimciler aynı gün kenti terk etmiştir.

kentte soykırım kurbanı boşnak ve hırvatlara ait birçok toplu mezar ve anıt bulunmaktadır. en büyükleri için;
 lanište i (188 şehit)
 lanište ii (77 şehit)
 prhovo (38 şehit)

savaştan önce tek bir kent olan ključ, dayton antlaşmasıyla ikiye ayrılmıştır. kent merkezi ve eski kentin kuzey batısı'nda %97'yi bulan boşnak nüfusu sebebiyle kent bosna-hersek federasyonu'nun kontrolünde bırakılmıştır. ancak eski kentin güneydoğusu kentten koparılarak, sırp cumhuriyeti'ne bağlı ribnik isimli yeni bir idari merkez kurulmuştur. 2013 itibarıyla ribnik'teki sırp nüfus 6500 dolaylarındadır.

kentin idari yapısı ve ulaşım

kentin idari yapısı 
ključ belediyesi, ključ kent merkezi ile birlikte toplam 10 idari birimden oluşmaktadır;
 biljani
 donja sanica
 humići
 kamičak
 ključ (stadt)
 krasulje
 sanica
 velagići
 velečevo-dubočani
 zgon-crljeni

kentte ulaşım 
m5 ve m15 isimli iki önemli otoban ključ'un içerisinden geçer. kent konumu ile m5 otobanı ile bosna-hersek'in kuzey hırvatistan sınırında yer alan ličko (rakovica) – izačić (bihać) kentlerini saraybosna'ya bağlarken; m15 otobanı ile hırvatistan sınırında yer alan bosanska dubica'yı bosna-hersek'in batı hırvatistan sınırında yer alan livno'ya bağlar. bu otoyol adriyatik sahiline kadar devam eder.

ključ, inşası devam eden b1 otobanı üzerinde yer almasıyla gelecekte de lokasyon avantajını koruyacaktır.

kentin nüfusu ve demografik yapısı

kentin nüfusu 
savaştan önce 45000 yugoslavya vatandaşına ev sahipliği yapan ključ'un nüfusu, 2013 yılında yapılan nüfus sayımında 18714 olarak sayılmıştır.

kentin etnodemografik yapısı 
savaşın başladığı 1991 yılında ključ nüfusu boşnaklar ve sırplardan oluşmaktaydı. bunun yanı sıra; hırvat, çek, slovak ve romanlar da ključ ve çevresinde meskundu. atıf dudakovic önderliğindeki bosna-hersek 5.ordusu 16 eylül 1995 günü kenti düşman işgalinden kurtarmıştır. bu olay üzerine sırplar kenti terk etmiştir. bu durumu 5.ordu'nun zorlamasıyla ilişkilendirenler de vardır. kentin bugünkü nüfusunun %97'sini boşnaklar oluşturmaktadır.

din 
bosna-hersek'in her yerinde olduğu gibi ključ'ta da farklı dinlere inanan insanlar bir arada yaşamaktadır. ancak bugün nüfusun çoğunluğunu müslümanlar oluşturmaktadır. kent merkezinde cami, ortodoks kilisesi ve katolik kilisesi yan yana yer almaktadır.

burada doğmuş ünlü isimler 
 serif konjević (d. 1958), ses sanatçısı
 jovan perišić (d. 1972), ses sanatçısı
 muhamed subašić (d. 1988), futbolcu
 josip kleczek (1923-2014), çek astrofizikçi, gornja sanica'da doğdu.
 zlatan muslimović (d. 1981), futbolcu. banja luka'da doğdu ama ailesi ključ'ludur ve savaş patlak verene kadar ključ'ta yaşamıştır.

dış bağlantılar

kaynakça 

bosna hersek'in belediyeleri
una-sana kantonu