Hipsikles

hypsicles (, mö 190, i̇skenderiye/mısır - 120 dolayları), gökcisimlerinin yükselişi üzerine (, ) ve bir kürenin içerisine düzgün katıların çizilmesiyle ilgilenen bir çalışma olan öklid'in xiv. elemanlar kitabı kitaplarını yazmasıyla tanınan eski bir yunan matematikçi ve astronom.

hayatı
hypsicles i̇skenderiye'de yaşıyordu. hypsicles'ın hayatı hakkında bilinen çok az şey, xiv. kitabın önsözünde onunla ilgili yazılardan elde edilmiştir. tyre basilides'in i̇skenderiye'ye geldiğini ve orada hypsicles'ın babasıyla matematik tartıştığını yazıyor. hypsicles, babasının ve basilides'in apollonius'un bir on iki yüzlü ve aynı küre içerisindeki bir yirmi yüzlü üzerine yazdığı bir incelemeyi incelediklerini ve apollonius'un uygulamasının tatmin edici olmadığına karar verdiklerini aktarır.

kitap xiv'te hypsicles, apollonius sayesinde bazı sonuçları kanıtlar. apollonius'un bir on iki yüzlü ve bir yirmi yüzlüyü aynı küre içerisine çizmesine ilişkin yöntemini açıkça inceledi. babası ve ondan önceki basilides gibi bu halinin yetersiz sunulduğunu gören hypsicles, apollonius'un uygulamasını iyileştirmeye çalıştığı açıkça görülmektedir.

çalışmaları
hypsicles'ın yaşamı hakkında çok az şey bilinmesine rağmen, gökcisimlerinin yükselişi üzerine (, ) adlı astronomi çalışmasının yazarı olduğuna inanılmaktadır. i̇skenderiyeli matematikçi diophantus, hypsicles nedeniyle poligonal sayıların bir tanımına dikkat çekti:

bu, modern gösterimde n'inci m-gensel sayının,  şeklinde gösterilmesini ifade etmektedir.

hypsicles'ın poligonal sayılar üzerine bir metin yazdığını kesin olarak bilmiyoruz, ancak kaybolan böyle bir metin yazdığı oldukça kesin. poligonal sayılar üzerine yapılan bu çalışma, hypsicles'ın başka bir çalışmasında ortaya çıkan aritmetik ilerlemeler hakkındaki fikirlerle ilgilidir, bu da hypsicles'ın gerçekten de bu konuda orijinal bir çalışma yapmış olmasını daha olası kılar.

gökcisimlerinin yükselişi üzerine
gökcisimlerinin yükselişi üzerine (, , bazen yükselme zamanları üzerine  şeklinde de çevrilmiştir) adlı eserde, hypsicles, aritmetik ilerlemelerle ilgili bir dizi önermeyi kanıtlar ve sonuçları, zodyak burçlarının ufkun üzerine çıkması için gereken zamanların yaklaşık değerlerini hesaplamak amacıyla kullanır. bu, muhtemelen babil astronomisinin önerdiği bir bölüm olan, günü 360 parçaya böldüğü için çemberin 360 parçaya bölünmesinin benimsenmiş olabileceği bir çalışma olduğu düşünülmektedir. ancak bu sadece bir spekülasyondur ve bunu destekleyecek gerçek bir kanıt bulunamamıştır. heath 1921'deki çalışmasına, "i̇çinde dairenin 360 dereceye bölünmesinin gözlemlendiği en eski yunan kitabı" şeklinde not etmiştir.

öklid'in elemanları
hypsicles, muhtemelen öklid'in elemanları'nın xiv. kitabını yazmasıyla tanınır. kitap apollonius'un bir incelemesine dayanarak yazılmış olabilir. kitap, öklid'in kürelerin içine çizilmiş düzgün katıların karşılaştırmasına devam eder; bunun başlıca sonucu, aynı küre içine çizilmiş on iki yüzlü ve yirmi yüzlü yüzeylerinin oranlarının, hacimlerinin oranıyla aynı, yani  olmasıdır.

heath aynı zamanda, "hypsicles ayrıca, aristaeus'un, beş figürün karşılaştırılması () adlı bir çalışmasında, aynı dairenin hem on iki yüzlünün beşgenini hem de aynı kürede çizili yirmi yüzlünün üçgenini çevrelediğini kanıtladığını söylüyor; bu aristaeus, öklid'in çağdaşı olan yaşlı aristaeus ile aynı katı loci ()’nin aristaeus'u mu bilmiyoruz." şeklinde not düşmüştür."

hypsicles mektubu
hypsicles mektubu, öklid'in on üç kitaptan oluşan elemanlar adlı eserinin bir parçası olan xiv. kitabından alınan ekin bir önsözüydü.

notlar

kaynakça
 
 
 
 

antik yunan matematikçiler
antik yunan astronomlar
mö 2. yüzyılda yunanlar
mö 190'larda doğanlar
mö 120'lerde ölenler