Leh Altın Çağı

leh altın çağı, polonya'daki rönesans dönemi ve litvanya büyük dükalığı idi ve kabaca eski kral i. zygmunt ve oğlu, jagiellon hanedanı hükümdarlarının sonuncusu olan ii. zygmunt august'un 1572'deki ölümüne kadar olan yönetim dönemine karşılık gelir. bazı tarihçiler, polonya altın çağı'nın, lehistan-litvanya birliği'nin hmelnitski ayaklanması ve i̇sveç ve rus işgalleri tarafından harap edildiği 17. yüzyılın ortalarına kadar devam ettiğini düşünüyor . altın çağı boyunca, lehistan-litvanya birliği'nin kuzeyde estonya'dan doğuda moldavya'ya ve batıda bohemya'ya kadar uzanan avrupa'nın en büyük krallıklarından biri haline geldi.

16. yüzyılda lehistan-litvanya birliği, 11 milyonluk bir nüfusla neredeyse 1 milyon km2'ye ulaştı. baltık denizi'ndeki gdańsk, elbląg, riga, memel ve königsberg'deki limanlar üzerinden batı avrupa'ya yaptığı muazzam tahıl, odun, tuz ve kumaş ihracatıyla zenginleşti. lehistan-litvanya birliği'nin başlıca şehirleri arasında poznan, kraków, varşova, lviv, vilnius, toruń ve 17. yüzyılda bir süreliğine kiev ve smolensk vardı. lehistan-litvanya birliği, ülkeyi yabancı istilasından koruyabildi ve ayrıca polonya'nın komşularına karşı saldırgan kampanyalara katıldı. polonizasyon, fethedilen topraklarda, en azından politik olarak etkili sınıflar arasında takip edildiğinden, polonya dili, orta ve doğu avrupa'nın lingua franca'sı haline geldi.

altın çağı boyunca, lehistan-litvanya birliği, avrupa'nın en güçlü devletlerinden biri olarak kabul edildi. altın özgürlük olarak bilinen, ekonomik statüden bağımsız olarak tüm soyluların (szlachta) eşit olarak kabul edildiği ve geniş yasal hak ve ayrıcalıklardan yararlandığı benzersiz bir hükûmet sistemine sahipti. sistemin özelliklerinden biri, ilk kez 1653'te kullanılan liberum veto idi. szlachta ve kodamanlardan oluşan soylular, lehistan-litvanya birliği nüfusunun yaklaşık %8-10'unu oluşturuyordu.

leh rönesans kültürü

okuryazarlık, eğitim ve entelektüel çabaların himayesi

polonya basım endüstrisi 1473'te kraków'da başladı ve 17. yüzyılın başlarında lehistan-litvanya birliği içinde yaklaşık 20 matbaa vardı: sekizi kraków'da, geri kalanı çoğunlukla gdańsk, torun ve zamość'ta. jagiellon üniversitesi'nin zengin kütüphaneleri vardı. daha küçük koleksiyonlar asil mahkemelerde, okullarda ve kasaba halkının evlerinde giderek daha yaygın hale geldi. 16. yüzyılın sonunda neredeyse her mahalle bir okul işlettiğinden, okuma yazma bilmeyen oranı düşüyordu.

bir yüksek öğrenim kurumu olan lubrański akademisi, 1519'da poznan'da kuruldu. reform (tarih), protestan mezhepleri yüksek kaliteli eğitim eğitim sunarak destekçileri çekmek istediğinden, bazıları uluslararası üne sahip akademik odaklı ortaokulların bir dizi spor salonunun kurulmasıyla sonuçlandı. katolik tepkisi, benzer kalitede cizvit kolejleri'nin yaratılmasıydı. krakov üniversitesi de buna kendi hümanist programı gymnasium (okul) ile yanıt verdi.

üniversiteler, özellikle matematik, astronomi ve coğrafya fakültelerinin yurtdışından çok sayıda öğrenciyi çektiği 15./16. yüzyılın başında önemli bir dönem yaşadı. latince, yunanca, i̇branice ve edebiyatları da aynı şekilde popülerdi. 16. yüzyılın ortalarında üniversiteler bir kriz aşamasına girdi ve 17. yüzyılın başlarında karşı reformasyon konformizmine geri döndü. cizvitler iç çatışmalardan yararlandı ve 1579'da vilnius'ta bir üniversite koleji kurdular, ancak jagiellon üniversitesi'ni ele geçirmeye yönelik çabaları başarısız oldu. bu şartlar altında birçoğu eğitimlerini yurtdışında sürdürmeyi seçti.

halihazırda var olan wawel kalesini inşa eden i. zygmunt ve oğlu ii. zygmunt august, entelektüel ve sanatsal faaliyetleri desteklediler ve kendilerini yaratıcı seçkinlerle çevrelediler. onların himaye örneğini, dini ve laik feodal beyler ve büyük şehirlerdeki patriciler izledi.

bilim

polonya bilimi, orta çağ bakış açısının eleştirilmesi ve daha rasyonel açıklamalar aranmasıyla 16. yüzyılın ilk yarısında doruk noktasına ulaştı. 1543'te nürnberg'de copernicus tarafından yayınlanan göksel kürelerin devinimleri üzerine, hristiyanlığın kabul ettiği geosantrik antroposentrik modelden vazgeçerek ve bilimsel araştırmanın genişlemesini serbest bırakarak, fiziksel evrenin anlaşılmasına uzanan geleneksel değer sistemini sarstı. genel olarak dönemin önde gelen bilim adamları ülkenin birçok farklı bölgesinde ikamet ediyorlardı ve artan bir şekilde çoğunluğu asil kökenden ziyade şehirliydi.

krakovlu bir torun tüccarının oğlu olan copernicus, bilime ve sanata birçok katkı yaptı. bilimsel yaratıcılığı jagiellon üniversitesi'nden ilham aldı, daha sonra i̇talyan üniversitelerinde okudu. copernicus, latin şiiri yazdı, bir ekonomik teori geliştirdi, prusya sejmiklerinde din adamı-yönetici, siyasi bir eylemci olarak işlev gördü ve olsztyn'in prusya dükü albert'in güçlerine karşı savunmasına öncülük etti. bir astronom olarak, uzun yıllar bilimsel teorisi üzerinde, öldüğü frombork'ta çalıştı.

josephus struthius, bir doktor ve tıp araştırmacısı olarak ünlendi. bernard wapowski, polonya haritacılığının öncüsüdür. jagiellon üniversitesi rektörü olan maciej miechowita, polonyalı araştırmacıların avrupa'nın geri kalanı için ilk elden uzmanlık sağladığı bir alan olan doğu coğrafyası üzerine bir inceleme olan tractatus de duabus sarmatiis'''i 1517'de yayınladı.

andrzej frycz modrzewski, rönesans avrupası'nın en büyük siyasi düşünce teorisyenlerinden biriydi. en ünlü eseri, on the improvement of the commonwealth, 1551'de kraków'da yayınlandı. modrzewski, feodal toplumsal ilişkileri eleştirdi ve geniş kapsamlı gerçekçi reformlar önerdi. tüm sosyal sınıfların aynı derecede hukuka tabi olması gerektiğini öne sürdü ve mevcut eşitsizlikleri yumuşatmak istedi. etkili ve sıklıkla tercüme edilen bir yazar olan modrzewski, uluslararası ihtilafların barışçıl çözümünün tutkulu bir savunucusuydu. 1568'de de optimo senatore-the counsellor(1598)- başlıklı bir çalışma yazıp yayınlayan piskopos wawrzyniec goślicki (goslicius), batı siyasi düşünüründe bir başka popüler ve etkiliydi.

tarihçi marcin kromer,1555 ve 1577'de polonyalıların kökeni ve eylemleri hakkında'yı yazarak (de origine et rebus gestis polonorum in 1555 and in 1577 polonia) avrupa'da büyük saygı gören bir inceleme yapmıştır. marcin bielski'nin evrensel bir tarih olan kitabı cronicle of the whole world 1550'de yazılmıştır. 1582 de yazdığı the chronicle of maciej stryjkowski doğu avrupa tarihini kapsıyordu.

edebiyat

modern polonya edebiyatı 16. yüzyılda başlar. o zamanlar, tüm eğitimli gruplar için ortak olan polonya dili, bir süre latince ile birlikte var olan belediye kurumları, yasal kod, kilise ve diğer resmi kullanımlar dahil olmak üzere, kamu yaşamının tüm alanlarına olgunlaştı ve nüfuz etti. rönesans latin dili şairlerinden biri olan ve papalık ödülü sahibi klemens janicki köylü kökenliydi. başka bir pleb yazar, lublin'li biernat, ezop'un masallarının kendi versiyonunu polonya dili'nde yazdı ve toplumsal olarak radikal görüşlerinin içine nüfuz etti.

bir edebi lehçe dil atılımı, mikołaj rej'in yazılarıyla reform'un etkisi altına girdi. 1543'te yayınlanan brief discourse (kısa söylem) adlı hicivinde, bir serfi rahip ve bir soyludan savunur, ancak sonraki eserlerinde genellikle bir taşralı beyefendinin barışçıl ama ayrıcalıklı yaşamının sevinçlerini kutlar. mirası polonya dilini utanmazca teşvik eden rej, geride çok çeşitli edebi eserler bıraktı. bir yazar ve çevirmen olan łukasz górnicki, dönemin polonya düzyazısını mükemmelleştirdi. çağdaş ve arkadaşı jan kochanowski, tüm zamanların en büyük polonyalı şairlerinden biri oldu.

kochanowski, 1530'da müreffeh bir soylu ailede doğdu. gençliğinde krakov, königsberg ve padua üniversitelerinde okudu ve avrupa'da yoğun seyahatler yaptı. bir süre kraliyet sekreteri olarak çalıştı ve daha sonra aile mirasının bir parçası olan czarnolas köyüne yerleşti. jan kochanowski'nin çok yönlü yaratıcı çıktısı, hem okuyucuyla paylaştığı düşünce ve duyguların derinliği hem de güzelliği ve klasik form mükemmelliği için dikkat çekicidir. en bilinen eserleri arasında pastoral frascas (türkçesi: önemsiz şeyler), epik şiir, dini sözler, drama-trajedi yunan elçilerinin görevden alınması ve genç kızının ölümünden sonra yazılmış threnodies veya ağıtlar yer alır. küçük formların entelektüel olarak rafine bir ustası olan şair mikołaj sęp szarzyński, geç rönesans ve erken barok sanat dönemleri arasında köprü kurar.

müzik

özellikle avrupa ve i̇talyan müzik trendlerini takip eden rönesans müziği, polonya'da kraliyet mahkemesi himayesi etrafında ve oradan dallanarak gelişiyordu. sigismund, 1543'ten wawel kalesinde kalıcı bir koro tutarken; reform, ayinler sırasında büyük ölçekli bir grup lehçe kilise şarkısını getirdi. lublin'li jan, org ve diğer klavyeli enstrümanlar için kapsamlı bir tab yazdı. ulusal ve halk unsurlarıyla müziklerine sık sık nüfuz eden besteciler arasında, szamotuły'lu wacław, jan kochanowski'ye tercüme edilen ilahiler yazan mikołaj gomółka ve venedik okulu'nun polikoral stili'ni benimseyerek polonya müziğini zenginleştiren mikołaj zieleński vardı.

mimari, heykel ve resim

mimari, heykel ve resim de 16. yüzyılın başlarından itibaren i̇talyan etkisinde gelişmiştir. toskana'dan bir dizi profesyonel geldi ve kraków'da kraliyet sanatçıları olarak çalıştı. francesco fiorentino, 1502'de i. john albert'in mezarı üzerinde çalışmaya başlamış ve daha sonra bartolommeo berrecci ve sandomierz'li benedykt ile birlikte 1507-1536 yılları arasında kraliyet kalesini yeniden inşa etmiştir. berrecci ayrıca wawel katedrali'nde zygmunt şapeli'ni inşa etmiştir. polonyalı kodamanlar, brzeg'deki silezya piastlarının prensleri ve hatta krakov tüccarları (16. yüzyılın ortalarında, sınıfları ülke çapında ekonomik güç kazanmıştı) konutlarını wawel kalesi'ne benzeyen konutlar inşa ettiler veya var olanları ona benzeyecek şekiklde dizayn ettiler. krakow kumaş pazarı (lehçesi sukiennice w krakowie) ve poznan belediye binası (lehçesi::ratusz w poznaniu, rönesans tarzında yeniden inşa edilen çok sayıda bina arasındadır, ancak gotik yapı birkaç on yıl boyunca devam etmiştir.

1580 ve 1600 yılları arasında jan zamoyski, venedikli mimar bernardo morando'yu zamość şehrini inşa etmesi için görevlendirdi. kasaba ve surları, rönesans ve maniyerizm estetik paradigmalarını tutarlı bir şekilde uygulamak için tasarlandı. genellikle kiliselerin içinde bulunan mezar taşı heykelleri, din adamlarının, ileri gelenlerin ve diğer zengin kişilerin mezarlarında zengin bir şekilde temsil edilmektedir. jan maria padovano ve urzędów'lı jan michałowicz önde gelen sanatçılar arasında sayılabilir.

balthasar behem codex'teki boyalı aydınlatmalar olağanüstü kalitededir ve ilhamlarını büyük ölçüde gotik sanattan alır. stanisław samostrzelnik, kraków yakınlarındaki mogiła'daki sisterisyen manasıtırında çok renkli duvar freskleri ve minyatürleri yapan bir keşiştir.

jagiellon hanedanı

15. yüzyılın sonunda, jagiellonlular baltık'tan karadeniz'e ve adriyatik denizi'ne kadar uzanan geniş topraklarda hüküm sürdüler. hanedan, 14. ve 16. yüzyıllar arasında birçok orta avrupa ülkesinde hüküm sürdü. hanedan üyeleri polonya kralları (1386-1572), litvanya büyük dükalığı (1377-1392 ve 1440-1572), macaristan kralları (1440-1444 ve 1490-1526) ve bohemya kralları (1471-1526) idi.

1515'te viyana'daki bir kongrede, kutsal roma i̇mparatoru i. maximilian ile jagiellon kardeşler, bohemya ve macaristan kralı ii. vladislaus ile polonyadan i. zygmunt ve litvanya arasında bir hanedan veraset düzenlemesi üzerinde anlaşmaya varıldı. i̇mparatorun polonya'nın düşmanlarına, cermen ve rus devletlerine verdiği desteği sona erdirmesi gerekiyordu, ancak 1519'da maximilian'ın halefi v. karl'in seçilmesinden sonra i. zygmunt ile ilişkiler kötüleşti.

orta avrupa'daki habsburg hanedanı ile jagiellon rekabeti, nihayetinde habsburg'ların lehine sonuçlandı. son jagiellonların monarşilerine zarar veren veya zayıflatan belirleyici faktör, osmanlı i̇mparatorluğu'nun türk genişlemesiydi. kanuni sultan süleyman'ın 1521'de belgrad kalesini almasından sonra macaristan'ın savunmasızlığı büyük ölçüde arttı. polonya'nın macaristan'a askeri yardım yapmasını önlemek için süleyman, 1524'te güneydoğu lehistan-litvanya'ya bir tatar-türk kuvveti baskın düzenledi. ii. vladislaus'ın oğlu genç ii. lajos'un öldürüldüğü mohaç'ta macar ordusu yenildi.(bakınız:mohaç muharebesi (1526). daha sonra, bir iç çekişme ve dış müdahale döneminden sonra macaristan, habsburglar ve osmanlılar arasında paylaştırıldı.

lehistan-litvanya birliği

lublin birliği ile, 1569'da baltık denizi ve karpat dağlarından günümüz beyaz rusya'sına ve batı ve orta ukrayna'ya (daha önce kiev rus prenslikleriydi) uzanan birleşik bir lehistan-litvanya birliği lehçe: rzeczpospolita kuruldu. yeni federasyon içinde polonya ve litvanya'nın bir dereceye kadar resmi ayrımı korundu (farklı devlet daireleri, ordular, hazineler ve yargı sistemleri), ancak birlik ortak bir hükümdar, parlamento, para sistemi ve dış askeri politika ile sadece soyluların tam vatandaşlık haklarına sahip olduğu çok uluslu bir varlık haline geldi. dahası, soyluların en üst tabakası, büyük kodamanlar kliklerinin özel avantajı için szlachta'nın geri kalanını manipüle etme ve kontrol etme yeteneğini kazanırken,birlik'te baskın rolü üstlenmek üzereydi. birliğin liberal yerleşimi ve arazi edinimi sonuçlarıyla daha da kolaylaştırılan bu eğilim, jagiellonian hanedanının son hükümdarı ii. zygmunt august'un 1572 ölümü sırasında ortaya çıktı.

yeni kurulan birliğin en göze çarpan özelliklerinden biri, çok ırklı olması ve buna bağlı olarak dini inanç ve mezheplerin çeşitliliğiydi. temsil edilen halklar arasında polonyalılar (toplam nüfusun yaklaşık %50'si veya daha azı), litvanyalılar, letonyalılar, rus halkı (ruslar bugünkü beyaz rusyalılar, ukraynalılar veya onların doğu slav atalarına karşılık gelir), almanlar, estonyalılar, yahudiler, ermeniler, tatarlar vardı. ve çekler, diğerleri arasında, örneğin daha küçük batı avrupa grupları. 17. yüzyılın başlarındaki ana sosyal kesimlere gelince, birliğin nüfusunun yaklaşık %70'i köylü, %20'den fazlası kasaba sakinleri ve %10'dan az soylu ve din adamlarından oluşuyordu. 8-10 milyon olduğu tahmin edilen toplam nüfus, yüzyılın ortalarına kadar dinamik bir şekilde artmaya devam etti. rus ya da rutenya'lı nüfusa sahip olan doğu topraklarının slav nüfusu, birlik için gelecekteki belanın habercisi olan polonyalı sömürgeci soylu doğu ortodoks dışında, sağlamdı.
lehistan-litvanya birliği'nin siyasi doktrini şuydu: devletimiz, kralın başkanlığındaki bir cumhuriyettir. şansölye jan zamoyski, rex regnat et non-gubernat (türkçesi: "kral hüküm sürer ama yönetmez") i̇ngilizcesi: the king reigns but does not govern" derken bu doktrini özetledi. birliğin bir parlamentosu, sejm, bir senat ve seçilmiş bir kralı vardı. kral, seçim sırasında müzakere edilen pacta conventa'nın yanı sıra kral henry'nin makalelerinde belirtilen vatandaşların haklarına saygı göstermek zorundaydı.

hükümdarın gücü oldukça büyük bir soylu sınıfın lehine sınırlıydı. her yeni kral, polonya'nın siyasi sisteminin temeli olan (ve neredeyse emsalsiz dini hoşgörü garantileri içeren) henrician makalelerini destekleme sözü vermek zorunda kaldı. zamanla, henrician makaleleri, seçilmiş kral tarafından kabul edilen belirli taahhütler olan pacta conventa ile birleştirildi. o andan itibaren, kral asil sınıfla fiilen bir ortak oldu ve sürekli olarak bir grup senatör tarafından denetlendi. sejm, yasama, dışişleri, savaş ilanı ve vergilendirme (mevcut vergilerin değiştirilmesi veya yenilerinin alınması) dahil olmak üzere önemli konularda kralı veto edebilir.

birliğin siyasi sisteminin temeli olan "altın özgürlük" şunları içeriyordu:
serbest seçim olarak bilinen, katılmak isteyen tüm soylular tarafından kralın seçilmesi;
sejm, kralın iki yılda bir toplaması gereken birlik parlamentosu;
pacta conventa (latince), daha önceki henrician makalelerinden türetilen, kral için bağlayıcı bir haklar bildirgesi de dahil olmak üzere, seçilmiş kral ile müzakere edilen "kabul edilen anlaşmalar",
1573 varşova konfederasyon yasası tarafından garanti edilen din özgürlüğü,
rokosz (isyan), szlachta'nın garanti edilen özgürlüklerini ihlal eden bir krala karşı yasal bir isyan oluşturma hakkı;
liberum veto, bireysel bir sejm milletvekilinin bir sejm oturumunda çoğunluk tarafından alınan bir karara karşı çıkma hakkı; böyle bir "serbest veto"nun dile getirilmesi, o oturumda kabul edilmiş olan tüm yasaları geçersiz kıldı; 17. yüzyılın ikinci yarısındaki kriz sırasında, polonyalı soylular eyalet sejmiklerinde liberum vetoyu da kullanabilirlerdi;
konfederasyon, ortak bir siyasi amaç doğrultusunda zorlamak için bir örgüt kurma hakkı.

livonya savaşı; baltık bölgesi hakimiyeti için mücadele

16. yüzyılda litvanya büyük dükalığı, özellikle riga gibi baltık limanlarının kontrolünü ele geçirmek ve diğer ekonomik faydalar için toprak yönetimini livonya'ya kadar genişletmekle giderek daha fazla ilgilenmeye başladı. livonya, 1550'lerde büyük ölçüde lutherandı, geleneksel olarak livonyalı kılıç kardeşler tarafından yönetiliyordu. bu, polonya ve litvanya'yı moskova ve o bölgede genişleme girişiminde bulunan diğer bölgesel güçlerle çatışma rotasına soktu.

livonian baltık erişimini hedefleyen diğer güçler, 1558 ve 1583 yılları arasında savaşan uzun livonya savaşı'nı tetikleyen livonya krallığını bölerek yanıt verdi. ülkelerinin bütünlüğünü korumak için livonyalılar, lehistan-litvanya devleti ile bir birlik aradılar. yeni büyük üstat gotthard kettler, 1561'de vilnius'ta (vilna, wilno) ii. zygmunt august ile bir araya geldi ve livonyq'yı lehistan kralı altında bir vasal devlet ilan etti. 28 kasım tarihli anlaşma, livonyalı kılıç kardeşler'in laikleştirilmesini ve yeni kurulan livonya dükalığı'na özerk bir varlık olarak rzeczpospolita'ya (türkçesi:cumhuriyet) dahil edilmesini gerektiriyordu. vilnius birliği ayrıca kettler tarafından yönetilecek ayrı bir tımar olarak courland ve semigallia dükalığı'nı yarattı. ii. zygmunt august, livonya'nın moskova'ya ve baltık güçlerine kaybettiği parçalarını geri almak zorunda kaldı. bu çatışmalar rusya'yla (1558-1570 ve 1577-1582) çetin savaşlara ve baltık ticaretinin kontrolü ve seyrüsefer özgürlüğü üzerindeki diğer mücadelelere yol açtı.

son jagiellon kralı ve danışmanlarının baltık bölgesi politikaları, 16. yüzyıl polonya'nın stratejik programlarının en olgun olanıydı. bu alandaki çabaların sonucu, lehistan-litvanya birliği için önemli ölçüde başarılı oldu. livonya savaşları, kral stephen bathory'nin hükümdarlığı altında sona erdi.

1576'da stephen bathory, polonya kralı ve litvanya büyük dükü oldu. wenden savaşı'ndaki ortak i̇sveç-polonya-litvanya saldırısı da dahil olmak üzere 1578 ve 1581 arasındaki başarılarıyla savaşın gidişatını değiştirdi. bunu, uzun ve zorlu pskov kuşatmasıyla sonuçlanan rusya üzerinden genişletilmiş bir kampanya izledi. rusya ile lehistan-litvanya arasındaki savaşı sona erdiren 1582 jam zapolski ateşkesi uyarınca rusya, livonia ve polotsk'taki tüm eski varlıklarını lehistan-litvanya'ya kaybetti. ertesi yıl, i̇sveç ve rusya, estonya dükalığı'nı korurken i̇sveç'in i̇ngriya ve kuzey livonia'nın çoğunu kazanmasıyla plussa ateşkesi'ni imzaladı.

vasa hanedanı

iii. johan (i̇sveç kralı), polonyalı ii. zygmunt august'un kız kardeşi catherine jagiellonka ile evlendi. iii. johan (i̇sveç kralı) ve catherine jagiellonka'nın oğlu iii. zygmunt waza 1587'de polonya kralı ve litvanya büyük dükü olarak seçildi.

leh-i̇sveç birliği

iii. johan (i̇sveç kralı)'un ölümünden sonra, oğlu iii. zygmunt waza i̇sveç tahtının varisi oldu. iii. zygmunt waza o sırada zaten polonya kralıydı (1587'den beri). iii. zygmunt waza kesinlikle i̇sveç tahtına değer veriyordu ve babasının ölümünü ve amcası södermanland dükü charles'ın taht iddialarını öğrendikten sonra sejm'den (polonya parlamentosu) birlik'ten ayrılıp tacını geçici olarak güvence altına alabileceği yer olan i̇sveç'e gitmek için izin istedi. sejm ona izin verdi ve 3 ağustos 1593'te iii. zygmunt waza, eşi avusturyalı anna ve diğer takipçileriyle birlikte i̇sveç'e doğru yola çıktı.

19 şubat anlaşması durumu yatıştırmışa benziyordu; iii. zygmunt waza, uppsala katedrali'nde taç giydi ve i̇sveç kralı oldu. i̇sveç krallığı artık lehistan-litvanya ile kişisel bir birlik içindeydi. temmuz ayında iii. zygmunt waza, i̇sveç'i naiplik konseyinin elinde bıraktı ve polonya'ya döndü. i̇sveç, i̇sveç kraliyet danışma meclisi ve iii. zygmunt waza'un amcası södermanland dükü charles tarafından ortaklaşa yönetilecekti.

ancak sigismund, katolik okulları açarak ve katoliklere önemli görevler vererek daha önceki vaatlerinden vazgeçti. södermanland dükü charles da i̇sveç tahtını almaktan vazgeçmedi ve kendi siyasi gündemini takip etti. 1597'de arboga'da çağırdığı yeni riksdag - yine kral'ın emirlerine rağmen - danışma meclisi'nden sadece bir kişi olmak üzere çok az katılımcı gördü. buna rağmen, södermanland dükü charles askerî harekâtı için destek alamadı, ancak yine de başlattı. güney i̇sveç'in bazı bölümleri başarıyla alındı. danışma meclisi üyelerinden birkaçı, iii. zygmunt waza'u karşı önlem almaya ikna etmek için polonya'ya kaçtı. iii. zygmunt waza, anlaşmazlığı müzakerelerle çözmek amacıyla diplomatik bir misyon gönderdi. charles ilk başta müzakere etmeye hazır görünüyordu ama aslında zamana oynuyor, gücünü başka bir riksdag'da (arboga'da) doğrulamaya, ordusu için köylüler toplamaya ve iii. zygmunt waza'nın takipçilerini tecrit etmeye çalışıyordu.

1598'de sejm, iii. zygmunt waza'ya i̇sveç'teki rakiplerine karşı askeri bir kampanya yürütme izni verdi; ancak, ona önemli bir destek vermeyi reddetti. iii. zygmunt waza'nın ordusu çoğunlukla paralı askerlerden (almanlar ve macarlar) oluşuyordu ve nispeten küçük bir polonya kuvveti tarafından (bazı topçularla olsa da) destekleniyordu.

iii. zygmunt waza'un kampanyası kötü planlanmıştı. birlik hareketlerini destekçileriyle, özellikle de finlandiya'dan charles'a saldırması gereken klaus fleming ile koordine edemedi. i̇lk başarılardan sonra (kalmar'ın alınması ve charles'ın birliklerinin stegeborg'da yenilgiye uğratılması), iii. zygmunt waza'un kuvvetleri 25 eylül 1598'de stångebro savaşı'nda (linköping savaşı olarak da bilinir) yenildi. iii. zygmunt waza yakalandı ve i̇sveç şansölyesi erik larsson sparre (1550-1600) gibi bazı takipçilerini teslim etmeye zorlandı. mayıs 1599'da charles'ın kuvvetleri, iii. zygmunt waza'un elindeki son kale kalmar'ı ele geçirdi. 24 temmuz 1599'da stockholm'deki riksdag, iii. zygmunt waza'u resmen tahttan indirdi. i̇sveç'in yeni kralı ix. karl idi ve polonya-i̇sveç birliği, ancak yedi yıllık bir varoluştan sonra çözüldü. mart 1600'de, linköping kan banyosu olayında beş senatör de dahil olmak üzere iii. zygmunt waza'un bazı destekçileri idam edildi.

rusya'nın lehler tarafından i̇şgali

1605-1618 lehistan-rusya savaşı

lehistan-moskova savaşı (1605-1618), polonya'da dimitriadlar'' olarak bilinir, lehistan-litvanya birliği ve birliğin aristokrasisi tarafından yönetilen özel ordular ve paralı askerler tarafından gerçekleştirilen bir dizi askeri çatışma ve doğuya doğru istilaydı. rus çarlığı bir dizi iç savaşla parçalandırken, karışıklık dönemi olarak anılan bir dönemdir.

bu çatışma sırasında taraflar ve amaçları birkaç kez değişti: lehistan-litvanya birliği 1609'a kadar resmen rusya ile savaşta değildi ve çeşitli rus hizipleri kendi aralarında savaştı, lehistan-litvanya birliği ve diğer ülkelerle ittifak kurdu veya onlara karşı savaştı. i̇sveç ayrıca i̇ngria savaşı (1610-1617) sırasında, bazen rusya ile ittifak kurarak ve diğer zamanlarda ona karşı savaşarak çatışmaya katıldı. çeşitli hiziplerin amaçları ve küçük sınır düzenlemelerinden polonya krallarını dayatmaya veya polonya destekli sahtekarların rus tahtına yönelik iddialarına kadar (hatta devlet ile rusya arasında bir birlik oluşturarak yeni bir devletin kurulması bile) değişen hedeflerinin ölçeği sık sık değişti.

savaş dört aşamaya ayrılabilir. i̇lk aşamada, bazı rus boyarları (rus aristokrasisi) tarafından cesaretlendirilen, ancak polonya kralı iii. zygmunt waza'nın resmi rızası olmadan, bazı birlik szlachta'ları (soylular) i. dmitri (i. düzmece dmitri olarak da bilinir) ve daha sonra ii. düzmece dmitri, taç giymiş çarlara, boris godunov ve iv. vasili'ye karşı, rusya'nın zayıflığından yararlanmaya ve sahtekarları destekleyerek iç savaşa müdahale etmeye çalıştı. polonya müdahalesinin ilk dalgası 1605'te başladı ve 1606'da dimitri'nin ölümüyle sona erdi. i̇kinci dalga 1607'de başladı ve iv. vasili'nin i̇sveç ile askeri bir ittifak yaptığı 1609'a kadar sürdü. bu ittifaka cevaben, polonya kralı iii. zygmunt waza, i̇sveç'in müttefikini zayıflatmak ve toprak tavizleri elde etmek amacıyla resmi olarak müdahale etmeye ve rusya'ya savaş ilan etmeye karar verdi.

bir önceki yıl moskova'yı ele geçiren kraliyet hetmanı stanisław żółkiewski, varşova şehri üzerinden kraliyet sarayı'na bir zafer alayı düzenledi ve onunla birlikte mahkumlara liderlik etti: eski rus çarı iv. vasili, iki kardeşi ivan ve dmitri şuyski, ikincisinin karısı olan büyük düşes ekaterina grigoryevna (korkunç i̇van'ın ortağı malyuta skuratov'un kızı ve eski bir çarın kız kardeşi, askeri komutan mihail shein, ve romanov hanedanı'nın kurucusu olan oğlu rusya kralı i. mihail'in arkasından baba ve fiili hükümdar olarak daha sonra rusya'da iktidara gelecek olan patrik filaret (rusya).

polonya kuvvetlerinin 1610'da moskova'ya girmesiyle sonuçlanan birliğin zaferlerinden (kluşino muharebesi) sonra, iii. zygmunt waza'nın oğlu polonya prensi iv. władysław waza çar seçildi. ancak kısa bir süre sonra iii. zygmunt waza, rus tahtını tekrar ele geçirmeye karar verdi. bu, ılımlı iv. władysław waza'ı kabul edebilen, ancak katolik yanlısı ve doğu karşıtı ortodoks iii. zygmunt waza'yı kabul etmeyen boyarlar arasındaki polonya yanlısı destekçileri yabancılaştırdı. daha sonra, polonya yanlısı rus fraksiyonu ortadan kayboldu ve polonyalıların 1612'de moskova'dan kovulması, ancak önemli smolensk kentini ele geçirmesiyle savaş 1611'de yeniden başladı (bkz. smolensk kuşatması (1609-1611)). bununla birlikte, hem birlik hem de rusya'daki iç sorunlar nedeniyle, iii. zygmunt waza'un son bir kez yaptığı ve rusya'yı fethetme girişiminde başarısız olduğu 1612 ile 1617 arasında çok az askerî eylem gerçekleşti. savaş nihayet 1618'de, birliğe belirli toprak tavizleri veren, ancak rusya üzerinde kontrol sağlamayan deulino antlaşması ile sona erdi ve böylece savaştan bağımsızlığı ile yara almadan çıktı.

kaynakça 

16. yüzyılda polonya
altın çağ (mecaz)