Aşkın renk çarkı teorisi

i̇ngilizcesi "the colour wheel of love" olan aşkın renk çarkı teorisi veya aşkın renk tekerleği teorisi kanadalı psikolog john alan lee tarafından oluşturulan ve aşk için kullanılan çeşitli latince ve aşkı tanımlayan yunanca kelimeleri kullanarak altı aşk stilini tanımlayan,  bir kuramdır. i̇lk olarak ''colours of love: an exploration of the ways of loving (1973) adlı kitabında tanıtılmıştır: lee, geleneksel renk çarkında, üç birincil, üç ikincil ve dokuz üçüncül aşk stilini tanımlayarak anlatmıştır. üç birincil tip eros, ludus ve storge, üç ikincil tip ise mania, pragma ve agape'dir.

birincil aşk türleri

eros 
eros romantik, tutkulu veya cinsel aşk için kullanılan yunanca bir terimdir ve erotik terimi buradan türetilmiştir. lee, eros'u birbirini tatmin etmek, cinsel tatmin, güvenlik ve estetik zevk yaratmak isteyen tutkulu bir fiziksel ve duygusal aşk duygusu olarak tanımlar, aynı zamanda kişinin mahrem ve cinsel benliğini yabancılarla paylaşma seçeneklerinden vazgeçmeye çalışarak diğeri için cinsel güvenlik yaratmayı da içerir. oldukça şehvetli, yoğun, tutkulu bir aşk tarzıdır. erotik aşıklar sevgililerini sezgi veya "kimya" ile seçerler. i̇lk görüşte aşık olduklarını söyleme olasılıkları diğer aşk tarzlarına göre daha yüksektir.

erotik aşıklar evliliği uzatılmış bir balayı olarak ve seksi nihai estetik deneyim olarak görürler. sevgililerine "tatlım" veya "seksi" gibi evcil hayvan isimleriyle hitap etme eğilimindedirler. erotik bir aşık "umutsuz bir romantik" olarak algılanabilir. erotik aşık, sevdiği kişiyle ilgili her şeyi paylaşmak ve bilmek ister ve genellikle partnerini idealize edilmiş bir şekilde düşünür. erotik aşığın partnerinden gelen eleştirilere tepkisi incinme ve yoğun acıdır. erotik aşığın partnerinden ayrılmaya tepkisi ıstırap ve umutsuzluktur. diğer aşk tarzlarına sahip olanlar erotik aşıkları gerçekçi olmayan ya da bir fanteziye hapsolmuş kişiler olarak görebilirler.

erotik aşkın avantajı, hormonların ve duyguların aşıkların birbirlerine bağlanmasına neden olması ve şehvet ve aşk duygularının alternatif olarak birbirlerini güçlendirmesidir. bunu yapan kişi için çok rahatlatıcıdır. birbirlerindeki cinsel tamamlayıcılığı fark eden ve gören her iki partner için de bir güvenlik duygusu ve yaşam amacı duygusu sağlar. cinsel tatmin, açlık ve barınma ile birlikte maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisinin en altında yer alır. her iki partnerin de birbirlerinin cinsel duygularına geçerlilik kazandırmasını, ilgiyi sürdürmek için çalışmasını ve ilişkinin cinsel sağlığını korumasını gerektirir. bir dezavantajı, çekiciliğin azalması olasılığı ve bir fantezi dünyasında yaşama tehlikesidir. eros aşırı uçlarda saflığa benzeyebilir. cinsel eğilimi olmayan bir partner de kişinin fiziksel bedeninin hafife alındığını hissedebilir ve eros aşığını cinsel tatmin arayışında olarak algılayabilir.

eros örnekleri the blue lagoon, return to the blue lagoon, pretty woman, working girl ve girl with a pearl earring gibi filmlerde görülebilir.

lee'ye göre tanınabilir özellikleri:
 i̇lişki boyunca güçlü fiziksel ve duygusal bağ hisseder.
 yabancı bir partnerle başlar ve anında heyecan uyandırır.
 dışlayıcı olabilir ancak sahiplenici değildir.
 erken cinsel macera, çeşitlilik ve teknik arar.
 aşka ve onun risklerine hazırdır.

ludus 
ludus latince'de "oyun" veya "okul" yani ingilizce "school" anlamına gelir. lee bu terimi, aşkı birbirleriyle eğlenmek, kapalı ve açık alanlarda aktiviteler yapmak, birbirlerine sataşmak, şımartmak ve zararsız şakalar yapmak için bir arzu olarak görenleri tanımlamak için kullanır. sevgi ve ilgi kazanmanın kendisi de oyunun bir parçası olabilir.

ludik aşıklar mümkün olduğunca çok eğlenmek isterler. i̇stikrarlı bir ilişki arayışında olmadıklarında, nadiren ya da hiçbir zaman tek bir partnerle aşırı ilişkiye girmezler ve genellikle aynı anda birden fazla partnere, başka bir deyişle bir partnerler okuluna sahip olabilirler. gerçek duygu ve düşüncelerini partner(ler)ine açmazlar, özellikle de partner(ler)ine karşı bir tür avantaj elde edebileceklerini düşünüyorlarsa. beklenti, partner(ler)inin de benzer düşüncede olması gerektiği yönünde olabilir. eğer bir ilişki gerçekleşirse, bu ilişki eğlenmek ve birlikte çeşitli derecelerde öğrenilmiş aktivitelere katılmakla ilgili olacaktır.
bu aşk tarzı sadakatsizlik olasılığı taşır. en aşırı biçiminde, ludik aşk cinsel bağımlılığa dönüşebilir.

filmlerdeki ludus örnekleri arasında dangerous liaisons, cruel intentions ve kids sayılabilir.

storge
storge aile sevgisi için kullanılan yunanca bir terimdir. lee, storge'yi arkadaşlıktan yavaş yavaş gelişen ve tutkudan ziyade benzer ilgi alanlarına ve birbirlerine bağlılığa dayanan bir aşk olarak tanımlar. bununla birlikte, bu tür bir sevgiyi tanımlamak için philia (arkadaşlık için kullanılan genel terim) terimi yerine storge terimini seçmiştir.

kardeşler, eşler, kuzenler, ebeveynler ve çocuklar arasında bir sevgi vardır. storge belirli ailevi bağlılıklar, sorumluluklar, görevler ve yetkiler gerektirir. ev, üyeleri için bir sığınak olmalı ve ailenin tüm üyeleri zor zamanlarda birlikte mücadele etmelidir. evlilik dışında, diğer tüm ilişkiler, bireyler birbirlerini tanıdıkları sürece genellikle kan bağı ile var olmuştur. evlilikte, daha önce birbirlerine bu sevgiyi göstermeyen bir çift, bu sevgiyi genişletmeye ve inşa etmeye ve yeni bir akrabalık bağı oluşturmaya söz verir. aile üyeleri dış dünyaya karşı birbirlerine saygı duyarlar. hakaretler birbirine bağlı aile itibarını zedeler. pek çok yargı sisteminde, bir aile üyesinden, aile dışında işlenen bir suç için yakın ailesinden biri aleyhine mahkemede tanıklık etmesi istenemez. storgik aşk genellikle arkadaşlıktan ya da uzun süreli birlikte yaşamadan yavaş yavaş gelişir. bazı durumlarda arkadaşlık, ilişkinin sona ermesinden sonra da devam edebilir.

storge örnekleri love & basketball, when harry met sally... ve zack and miri make a porno gibi filmlerde görülebilir.

lee'ye göre tanınabilir özellikleri:
 aşk arayışında değildir ama karşılaşırsa hazırdır.
 sessizce sahiplenir ama aşırı kıskanç değildir.
 aşkın arkadaşlıktan geldiğine ama hayatın amacı olmadığına inanır.
 sadece bağlılık ilan edildikten sonra cinsel arzuları vardır.

i̇kincil aşk türleri 
lee'nin renk çarkı teorisine göre, üç ikincil aşk türü vardır: mania, agape ve pragma.

mania 

mani, antik yunanca 'da "μανία" teriminden türetilmiş olup "zihinsel bozukluk" anlamına gelir ve "manik" terimi de buradan türetilmiştir. lee, manik aşkı, kişinin partnerine büyük bir saygı duyma arzusundan kaynaklandığını ve bu şekilde sevmek ve sevilmek istediğini, etkileşimde özel bir durum gördüğünü ifade eder. bu tür bir aşk, partneri bir tür deliliğe ve takıntıya sürükleme eğilimindedir. renk çarkında, ludus ve eros arasında bir karışım olduğu için mor renkle temsil edilir.

manik aşıklar partnerlerinden iyelik ve üstünlük ifadeleriyle bahsederler ve partnerlerine "ihtiyaç duyduklarını" hissederler. çoğu zaman, manik bireyler düşük öz saygıya ve zayıf bir benlik kavramına sahip bireylere ilgi duyarlar. bu tür bir sevgi, bir kurtarma ya da değer takviyesi aracı olarak ifade edilir. manik aşıklar, eşlerinin maddi durumu, eğitimi, geçmişi veya kişilik özellikleri hakkında önceden bilgi sahibi olmadan eşini şans eseri bulmaya değer verir. manik aşkın partner tarafından yeterince ifade edilmemesi kişinin partnerini uzak, materyalist ve kopuk olarak algılamasına neden olabilir. aşırıya kaçıldığında, mani takıntı veya eş bağımlılık haline gelir ve takıntılı manik aşıklar bu nedenle çok sahiplenici ve kıskanç olarak karşımıza çıkabilir. gerçek hayattan bir örnek, akıl hastalığından muzdarip bir birey olan john hinckley jr.'ın görevdeki abd başkanı'na suikast girişiminde bulunması vakasında bulunabilir. ronald reagan, bunun aktris jodie foster'ı nihayet saplantılı aşkına karşılık vermeye teşvik edeceği yanılsaması nedeniyle.

popüler kültürdeki aşırı mani örnekleri arasında yandere, anime ve manga karakterleri bulunmaktadır. ayrıca, manik aşk endless love, fatal attraction, misery, play misty for me, swimfan ve taxi driver filmlerinde merkezi bir temadır.

lee'ye göre tanınabilir özellikleri:
 aşık olma kaygısı, acı beklentisi
 kişinin partnerinin düşünceleri tarafından hızla bunaltılması
 partnerinizi şefkat ve duygu göstermeye zorlamak
 kolayca hayal kırıklığına uğrar ve cinsel yakınlıktan zevk almaz
 sahiplenme ve kıskançlık

agape
agape, özgeci sevgi için kullanılan eski yunanca bir terim olan "ἀγάπη"'den türetilmiştir. lee agapeyi, karşılık beklemeden bunu bir yükümlülük olarak gören aşık tarafından verilen özgeci bir sevgi olarak tanımlamaktadır. lee'ye göre, agapik aşıklar genellikle daha yaşlı ve duygusal açıdan daha olgundur, dolayısıyla duygu ya da çekicilikten ziyade irade ve akıl tarafından yönlendirilen bir aşktır. agape, storge ve eros'un bir birleşimidir.

agape her şeyi veren, özverili bir sevgidir. bir grup psikoloji öğrencisine daha önceki bir çalışmada (hendrick ve ark., 1984) kullanılan seks ve aşka ilişkin irtifa başlıklı anket temel alınarak revize edilmiş bir anket uygulanmıştır. sonuçlar agapik aşıkların sevgililerinin mutluluğunu ve ihtiyaçlarını kendilerininkinin önüne koymaya ve sevgilileri uğruna tüm acılara ve her şeye katlanmaya istekli olduklarını göstermiştir. sahip oldukları her şey sevgilileridir ve hiçbir tartışma ya da çekişme bu koşulsuz sevgiyi değiştiremez. agape aşkı genellikle dini bir anlamla anılır ve turuncu renkle simgelenir.

agapik aşıklar partnerlerini birer nimet olarak görür ve onlarla ilgilenmek isterler. agapik aşıklar bir ilişkide vermekten almaktan daha fazla zevk alırlar. partnerlerine acı vermekten kaçınmak için onlara sadık kalırlar ve genellikle bir ayrılıktan sonra partnerlerini sabırla beklerler. agape kişinin bağışlayıcı, sabırlı, anlayışlı, sadık ve partneri için fedakarlık yapmaya istekli olmasını gerektirir. agapik bir aşık bu sevginin koşulsuz olduğuna inanır, ancak ilişkilerde agapik bir duruş sergileyen aşıklar kendi ihtiyaçlarına dikkat etmemekten dolayı acı çekme riski taşırlar. agapik sevginin avantajı cömertliğidir. dezavantajı ise partnerde suçluluk ya da yetersizlik duygularına yol açabilmesidir. i̇stismar edilme potansiyeli vardır. sapkın biçiminde, agape bir nevi şehitlik haline gelebilir. i̇lke için şehitlik kabul edilebilir; bir ilişkiyi sürdürmek için şehitlik psikolojik olarak sağlıksız kabul edilir.

agape örnekleri, o. henry'nin the gift of the magi adlı romanı  homeros'un odyssey eserindeki penelope, the mission, somewhere in time, titanic, untamed heart, forrest gump ve i̇ncil, kur'an gibi kitap ve filmlerde bulunabilir. .

lee'ye göre ayırt edilebilir özellikleri:
 çeşitli insan tiplerinden etkilenir
 i̇nsanlarla kolayca tanışır, bu nedenle büyük olasılıkla bir yabancıyla başlayacaktır
 sahip oldukları her bir partner için endişe ve özen hissederler
 ne kıskanç ne de saplantılıdır
 seksten zevk alır ve bunu geliştirmeye isteklidir

pragma 
pragma, antik yunanca "πρᾶγμα" teriminden gelir ve "pragmatik" gibi terimlerin türetildiği "iş gibi" anlamına gelir.
lee pragmayı, gerçek romantik aşktan türetilmesi gerekmeyen, en pratik aşk türü olarak tanımlar. daha ziyade, pragma uygun bir aşk türüdür.

pragmatik aşıklar rasyonel ve gerçekçi olarak algıladıkları bir hizmet anlayışına sahiptirler. kendilerine faydalı olma konusunda samimi olsalar da, bu aynı zamanda bir partnerden ve ilişkiden beklentileri olduğu anlamına gelir. partnerlerini arzu edilen, uyumlu özellikler olarak algıladıkları özelliklere göre seçme ve reddetme eğilimindedirler. pragmatik aşıklar partnerlerinde değer bulmak isterler ve nihayetinde ortak bir hedefe ulaşmak için partnerleriyle birlikte çalışmak isterler. pragmatik aşkın pratikliği ve gerçekçiliği, ortak hedefler ve değerler süre boyunca paylaşılmaya devam ettiği sürece, genellikle ilişkinin uzun ömürlü olmasına katkıda bulunur. bu doğrultuda aşırı düşünmek, ilişkinin faydası için ya da bir ticaret veya takas olarak görülmesine neden olur. pragmatik bir ilişkinin tutumu, partnerlerden birinin diğerini bir yük olarak görmesi halinde küçümseyici ve zehirli bir hal alabilir. pragmatik ilişkilerde vurgu kazanç, geçim, çocuk bakımı ve/veya ev hizmetleri üzerinedir. bir işbirliği veya ortak yaşam biçimi olarak pragmatik aşk olumsuz olarak değerlendirilmemelidir. görücü usulü evliliğin uygulandığı kolektivist bir kültürde pragmatik aşk çok yaygındır (chaudhuri, 2004). hayatta kalmanın ve servet edinmenin genellikle diğer uğraşlardan daha öncelikli olduğu gelişmekte olan ülkelerde çiftlerin paylaştığı değerler olması muhtemeldir.

pragma örnekleri ordinary people, pride and prejudice (charlotte), little women (amy march ve fred vaughn) ve house of cards (frank ve claire underwood) gibi kitap, film ve televizyonlarda bulunabilir. siyasi evlilikler de pragmatik aşk örnekleri olarak kabul edilir.

lee'ye göre ayırt edilebilir özellikleri:
 belirli tipteki kişileri tercih eder.
 zaten tanıdığı bir kişiyle ilişkiye başlar.
 mutlu bir yaşam için sevgi dolu bir ilişkinin arzu edildiğine inanır.
 duygularının karşılık bulmasını bekler.
 cinsel uyumun çözülebileceğine inanır.

üçüncül aşk türleri 
lee, önceki altı sevgi türünün kombinasyonları olan dokuz tür üçüncül sevgi türü tanımlar. her kombinasyon bir birincil ve bir ikincil aşk öğelerini içerir. 
 manik eros
 manic ludus
 manic storge
 agapic eros
 agapic ludus
 agapic storge
 pragmatik eros
 pragmatik ludus
 pragmatic storge

lee, üçüncül aşk türlerinin her birini adlandırsa da, bunları tam olarak ayırt etmek için yeterli kanıt bulamamıştır.

değerlendirmeler
texas tech üniversitesi'nden clyde hendrick ve susan hendrick 1980'lerin ortalarında "aşk stilleri" adını verdikleri kapsamlı araştırmalarıyla bu teoriyi genişletmişlerdir. çalışmaları, erkek öğrencilerin daha çok ludic, kız öğrencilerin ise storgic ve pragmatic olma eğiliminde olduklarını ortaya koymuştur. ludic aşk tarzı otuz yaşın altındaki erkeklerde baskın olsa da, daha olgun erkekler üzerinde yapılan çalışmalar, çoğunun otuz yaşına kadar tek eşlilik, evlilik ve ailelerini geçindirme arzusunda olgunlaştığını göstermiştir.

hendrick ve hendrick (1986) lee'nin aşk tarzlarını ölçen ve aşk tutumları ölçeği (las) olarak bilinen bir öz bildirim anketi geliştirmiştir. muhtemelen anketlerini mümkün olduğunca kısa tutmaya çalışan araştırmacılar için las'ın kısaltılmış bir versiyonu daha sonra yayınlandı, ve diğer varyasyonlarının bazı araştırmacılar tarafından kullanıldığı görülmektedir. katılımcılar, "partnerim ve ben doğru fiziksel 'kimyaya' sahibiz" (eros) ve "aşkımız en iyi türden çünkü uzun bir arkadaşlıktan doğdu" (storge) gibi las maddelerine katılma veya katılmama düzeylerini belirtmektedir.  las'ın hangi versiyonunun uygulandığına bağlı olarak, yukarıda açıklanan altı stilin her biri için 3 ila 7 madde bulunmaktadır. 2002 tarihli bir makale las'ın kullanımını göstermektedir.

biyolojik görüş
2007 yılında, dr enzo emanuele liderliğindeki pavia üniversitesi araştırmacıları, lee'nin aşk tarzlarındaki bireysel farklılıklar için genetik bir temele dair kanıtlar sunmuş, eros dopamin sistemine ve mani serotonin sistemine bağlanmıştır. bu 350 aşık üzerinde yapılan genetik çalışmada, drd2 3' utr dizisinin taqi a1alelini ve örtüşen ankk1 ekzon 8'i taşıyanlarda eros tarzının daha sık olduğu bulunmuştur. bu alelin obezite ve alkolizm'i destekleyen ancak nevrotiklik-anksiyete ve çocuk suçluluğu'na karşı çıkan çok çeşitli davranışları etkilediği öne sürülmüştür. bu genetik varyasyonun, belirli bir eylemden elde edilecek haz miktarının azalmasına neden olarak insanların daha sık şımarmasına yol açtığı varsayılmıştır.

ayrıca bakınız 

 mantinea'lı diotima
 dört aşk c. s. lewis tarafından
 aşk teorileri
 üçgen aşk teorisi
 aşk için yunanca kelimeler
 aşk

kaynakça

dış bağlantılar 
 http://www.psychologycharts.com/six-love-styles.html 
 http://www.intropsych.com/ch16_sfl/six_types_of_love.html 
 https://web.archive.org/web/20160615202623/http://www.rv337.com/vimages/shared/vnews/stories/4b55e440aa0d7/john%20lee's%20love%20theory.pdf

psikoloji teorileri
aşk felsefesi