Gürcistan kültürü

gürcistan kültürü, ülkenin uzun tarihi ile beraber gelişmiş, gürcü dili ve alfabesi üzerine dayanan güçlü bir edebiyat geleneği ve eşsiz bir ulusal kültür barındırmaktadır. bu özelliği güçlü bir ulusal kimlik sağlayarak tarih boyunca tekrarlanan yabancı işgali ve asimilasyon çabalarına rağmen gürcü kimliğinin korunmasına yardımcı olmuştur.

gürcistan büyük ölçüde geleneksel bir toplum olmasına rağmen kültürel olarak 21. yüzyılda değişime uğramaya devam ediyor. örneğin, gürcistan hem eğlence hem de tıbbi kullanım için esrarı yasallaştıran dünyadaki ilk ülkelerden biridir.

eski ve antik gürcistan kültürü 

gürcü alfabesinin geleneksel olarak mö 3. yüzyılda icat edildiği ve mö 284'te i̇berya kralı i. parnavaz tarafından yeniden düzenlendiği söylenir. çoğu modern araştırma, başlangıç tarihini, en erken örneklerin bulunabileceği ms 5. yüzyıla kadar götürür.

gürcistan'ın ortaçağ kültürü, doğu ortodoks hristiyanlığı ve birçok dini adanmışlık eserinin yaratılmasını teşvik eden ve genellikle sponsor olan gürcü ortodoks ve apostolik kilisesi'nden büyük ölçüde etkilenmiştir. bunlar arasında kiliseler ve manastırlar, ikonalar gibi sanat eserleri ve gürcü azizlerinin menkıbeleri yer alıyordu. ayrıca millî tarih, mitoloji ve menâkıbın birçok seküler eseri de yazılmıştır.

dini sanat 

orta çağ gürcü ikonları, ortodoks dini sanatının en güzel eserleri arasında yer alır. önemli örnekler şunları içerir:

 zarzma manastırı'ndan 886 i̇konu
 tsilkani'den 9. yüzyıl i̇konu
 ünlü tanrı'nın annesinin harikalar yaratan i̇ber i̇konu (10. yüzyıl)
 okona'dan 10. yüzyıl i̇konu
 12. yüzyılda hahuli triptiki
 labeçina'dan 11. yüzyıla ait aziz giorgi i̇konu
 nakipari'den 11. yüzyıl aziz giorgi i̇konu
 ançishati'den 12. yüzyıl i̇konu
 ubisa'dan 14. yüzyıl i̇konu
 alaverdi'den 16. yüzyıl i̇konu

dini anıtlar 

gürcü hristiyan mimarisinin tanınmış anıtları şunlardır:

 beytüllahim'deki gürcü kilisesi (4. yüzyıl)
 gavazi kilisesi (4. yüzyıl) (ahalsopeli,kvareli ilçesi, kaheti bölgesinde)
 akaurta kilisesi (5. yüzyıl) bolnisi semtinde (kvemo kartli bölgesi)
 i̇kalto manastırı kompleksi (5-7. yüzyıllar) (kaheti)
 bolnisi sioni (5. yüzyıl)
 şio-mğvime manastırı (6. yüzyıl)
 davit gareca manastır kompleksi (6-7. yüzyıllar)
 cvari manastırı, mtsheta (6 yüzyıl)
 tiflis'teki ançishati bazilikası (6. yüzyıl)
 kaheti'deki nekresi manastır kompleksi (4-9. yüzyıllar)
 ateni sioni kilisesi (7. yüzyıl)
bulgaristan'daki baçkovo manastırı (11. yüzyıl)
 nur dağları'daki gürcü manastırı (10. yüzyıl) 
 gürcü i̇veron manastırı, athos (10 yüzyıl)
 svetitshoveli katedrali, mtsheta (11. yüzyıl)
 tao-klarceti'deki opiza manastırı (10. yüzyıl) (günümüz türkiye toprakları)
 tao-klarceti'deki doliskana manastırı (10. yüzyıl) (günümüz türkiye toprakları)
 tao-klarceti'deki othta-eklesia manastırı (günümüz türkiye toprakları)
 tao-klarceti'deki oşki manastırı (10. yüzyıl) (günümüz türkiye toprakları)
 kutaisi'deki gelati manastırı (11. yüzyıl)
 tiflis'teki tiflis sioni katedrali (11. yüzyıl)
 kaheti'deki alaverdi manastırı (11. yüzyıl)
 samtavro manastırı (12. yüzyıl), mtsheta
 vardzia manastırı (12. yüzyıl), mesheti
 gialia manastırı (10 ve 16. yüzyıllar), kıbrıs

tanınmış gürcü ressamlar : damiane (13. yüzyıl), anania (15. yüzyıl), mamuka tavakaraşvili (17. yüzyıl), vb.

ünlü gürcü kuyumcu beka ve beşken opizari'nin (11. yüzyıl) eserleri dünya sanatına önemli katkılardır.

edebi ve diğer yazılı eserler 
hristiyanlık öncesi dönemin önemli gürcü edebi eserleri şunlardır:

 amiraniani, eski gürcü halk destanları.

orta çağ döneminden önemli gürcü yazılı eserler şunlardır:

 i̇akob tsurtaveli tarafından kutsal kraliçe şuşanik'in şehadeti (476 ve 483 yılları arasında yazılmış gürcü edebiyatının ayakta kalan en eski eseri)
 corpus areopagiticum , bazıları tarafından i̇ber peter'a atfedilen felsefi ve teolojik bir çalışma (5. yüzyıl)
 azize nino'nun hayatı (8. yüzyıl) (anon) 
 abo tbileli'nin şehitliği, i̇oane sabanisdze (8. yüzyıl)
 grigol handzteli'nin hayatı, giorgi merçule (10. yüzyıl)
 gürcü kralları’nın tarihi tarafından ("tshovreba kartvelta mepeta") leonti mroveli (11. yüzyıl)
 bagrationi kraliyet evi'nin tarihi, sumbat davitsdze (11. yüzyıl)
 eteriani, bir halk destanı (c. 11. yüzyıl)
 kral parnavaz'ın hayatı (anon) (11. yüzyıl)
 ustsoro karabadini (eşsiz karabadini) (11. yüzyıl) 
 tamariani i̇oane çahruhadze tarafından yazıldı (12. yüzyıl)
 şen har venahi (" sen üzüm bağısın"), kral i. demetre bagrationi'nin (12. yüzyıl) ünlü gürcü ilahisi
 vephistkaosani (kaplan postlu şövalye), şota rustaveli'nin (12. yüzyıl) ulusal destansı şiiri
 abdulmesiani tarafından i̇oane şavteli(13. yüzyıl)
 kartlis tshovreba (gürcistan tarihi), eski gürcü kroniklerinin bir koleksiyonu (antik zamanlardan 14. yüzyıla kadar)

günümüz gürcistan kültürü 

17. yüzyıl ve sonrasını içeren modern dönemde gürcü kültürü büyük ölçüde avrupa’dan gelen kültürel yeniliklerden etkilenmiştir.

gürcü dilini baskıda kullanan ilk matbaa i̇talya’da 1620 yılında kurulmuş ve gürcistan’a ilk defa tiflis’e 1709 yılında getirilmiştir.

gürcistan tiyatrosu uzun bir geçmişe dayanmaktadır, en eski formu olarak bilinen "sahioba" milattan önce 3. yüzyıldan milattan sonra 17. yüzyıla kadar var olmuştur. gürcistan milli tiyatrosu 1791 yılında oyun yazarı ve diplomat olan giorgi avalişvili (1769-1850) tarafından kurulmuştur. bu tiyatronun önde gelen aktörleri olarak aleksi-meshişvili, davit maçabeli, davit bagrationi, dimitri çolokaşvili ve diğerleri örnek gösterilebilir.

tiflis'te kafkas müzesi 1845'te kuruldu. 1920'lerde gürcistan devlet müzesi oldu. tiflis devlet opera ve bale tiyatrosu 1851 yılında kurulmuştur.

19. yüzyılda gürcü kültürünü temsil eden en önemli sanatçılar olarak nikoloz barataşvili (şair), aleksandre orbeliani (yazar), vahtang orbeliani (şair), dimitri kipiani (yazar), grigol orbeliani (şair), i̇lia çavçavadze (şair ve yazar), akaki tsereteli (şair), aleksandre kazbegi (yazar), rapiel eristavi (şair), mamia gurieli (şair), i̇akob gogebaşvili (yazar), simon gugunava (şair), babo avalişvili-herheulidze (aktör), nikoloz avalişvili (aktör), nikoloz aleksi-meshişvili (aktör), romanoz gvelesiani (ressam), grigol maisuradze (ressam), aleksandre beridze (ressam), i̇vane maçabeli (çevirmen), okropir bagrationi (çevirmen), sardion aleksi-meshişvili (çevirmen), harlampi savaneli (opera şarkıcısı), pilimon koridze (opera şarkıcısı), lado agniaşvili (yerel şarkıcı), alioz mizandari (besteci) ve benzerleri örnek gösterilebilir.

gürcistan’da ilk sinema tiflis’te 16 kasım 1896’da kurulmuştur. gürcistan’ın ilk sinema belgeseli “akaki tsereteli’nin raça-leçhumi’ye yolculuğu“ vasil amaşukeli (1886-1977) tarafından 1912’de çekilmiş, ilk uzun metrajlı filmi olan "kristine" ise 1916’da aleksandre tsutsunava (1881-1955) tarafından çekilmiştir.

tiflis devlet sanat akademisi 1917'de kuruldu.

20. yüzyılda gürcü kültürü, sovyetler birliği’nin yönetiminde büyük baskılara maruz kalmıştır. rusikifasyon olarak adlandırılan ruslaştırma siyasetine birçok gürcü şiddetle karşı koymuştur. gürcistan’ın 1991’de bağımsızlığını ilan etmesinden bu yana kültürde yeni bir diriliş oluşmuş ancak buna rağmen ülkenin ekonomik ve politik sorunlarından dolayı bu gelişmeler sovyet sonrası dönemde yavaşlamıştır.

mutfak 
gürcü mutfağı gürcistan'a özgüdür, ancak aynı zamanda diğer avrupa mutfaklarından ve komşu batı asya mutfaklarından bazı etkiler taşımaktadır. her bir tarihi gürcistan bölgesi kendine özgü farklı yemek kültürlerine sahiptir : abhaz, megrel, kahetili, i̇meretili, svan, pşav, tuş, kartlili, gurul, meshi, raçalı ve acaralı yemekleri gibi. çeşitli et yemeklerine ek olarak gürcü mutfağı vejeteryan yemeklerinin birçok çeşidini sunar.

gürcü mutfağı, hem tüccarlar hem de gezginler tarafından i̇pek yolu ticaret yolu boyunca taşınan mutfak yeniliklerinin geniş etkileşiminin bir sonucudur. yemek ve içkinin gürcü kültüründeki önemi en iyi şekilde bir kafkasya ziyafeti, ya da birçok çeşit yemeğin hazırlandığı ve buna eşlik eden büyük miktarda şarabın sunulduğu supra'da görülebilir. şarap yapımında kullanılan gürcü otantik yeraltı kvevri kil kapları son araştırmalara göre mö 8. yüzyıla tarihlenmektedir. gürcü ziyafetinde tamada çok önemlidir ve bu geleneksel vazife çok saygı duyulan bir roldür.

ünlü gürcü kültürel figürleri 
20.-21. yüzyıllardan bazı ünlü gürcü kültürel şahsiyetleri şunlardır:

aktörler 

 davit "dodo" abaşidze
 veriko ancaparidze
 spartak bagaşvili
 givi berikaşvili
 ramaz çhikvadze
 kahi kavsadze
 akaki horava
 zurab kipşidze
 avtandil maharadze
 merab ninidze
 guram sagaradze
 karlo sakandelidze
 sesilia takaişvili
 buhuti zakariadze
 sergo zakariadze
 nato vaçnadze
 sofiko çiaureli

bale dansçıları 

 nino ananiaşvili
 vahtang çabukiani
 i̇rma nioradze

besteciler 

sulhan tsintsadze
dimitri arakişvili
andria balançivadze
meliton balançivadze
aleksandre basilaia
gia kançeli
bidzina kvernadze
giorgi latsabidze
zaharia paliaşvili
otar taktakişvili

film yapımcıları 

 tengiz abuladze
 miheil çiaureli
 revaz çheidze
 otar i̇oseliani
 miheil kobahidze
 eldar şengelaia
 giorgi şengelaia
 aleksandre tsutsunava
 nana mçedlidze

opera şarkıcıları 

 medea amiranaşvili
 paata burçuladze
 david gamrekeli
 lamara cekonia
 makvala kasraşvili
 badri maisuradze
 vano saracişvili
 zurab sotkilava
 nino surguladze

ressamlar 

 i̇rakli parciani
 elene ahvlediani
 davit aleksidze
 gia bugadze
 amiran danibegaşvili
 gigo gabaşvili
 oleg timçenko
 petre otsheli
 lado gudiaşvili
 gia guguşvili
 mamuka capharidze
 i̇rakli gamrekeli
 davit kakabadze
 şalva kikodze
 sergo kobuladze
 niko pirosmani
 levan tsutskiridze
 avto varazi

piyanistler 

 aleksandre korsantia
 giorgi latso
 aleksandre toradze
 eliso virsaladze
 i̇nga kaşakaşvili
 luka okros

şairler 

şota rustaveli
galaktion tabidze
aleksandre abaşeli
i̇rakli abaşidze
rati amaglobeli
lado asatiani
valerian gaprindaşvili
terenti graneli
i̇oseb grişaşvili
paolo i̇aşvili
ana kalandadze
giorgi leonidze
muhran maçavariani
davit magradze
kolau nadiradze
vaja pşavela
titsian tabidze
nikoloz barataşvili
i̇lia çavçavadze
akaki tsereteli
bela çekurişvili

heykeltıraşlar 

 i̇akob nikoladze
 i̇rakli oçiauri
 giorgi papaşvily
 zurab tsereteli

tiyatro yapımcıları 

 sandro ahmeteli
 kote marcanişvili
 robert sturua
 miheil tumanişvili

yazarlar 

 vasil barnovi
 laşa bugadze
 otar çiladze
 tamaz çiladze
 konstantine gamsahurdia
 levan gotua
 şalva dadiani
 guram doçanaşvili
 miheil cavahişvili
 otia i̇oseliani
 cemal karçhadze
 leo kiaçeli
 davit kldiaşvili
 aka morçiladze
 giorgi papaşvily
 guram rçeulişvili
 grigol robakidze
 avksenty tsagareli
 david turashvili
 nodar dumbadze
 terenti graneli

kültürel gruplar

dans grupları 

 erisioni
 suhişvilebi - gürcistan ulusal balesi

korolar 

 rustavi korosu

spor 
 zaza paçulia (golden state warrior) basketbol oyuncusu)
 kaha kaladze (ac milan'ın futbolcusu)

rugby birliği, gürcistan'da oynanan popüler bir takım sporudur. rugby birliği, gürcistan'da futboldan sonra en popüler ikinci spor olarak kabul ediliyor.

ayrıca bakınız 

 kültür ana hatları
 gürcistan'ın ana hatları
 gürcistan tarihi
 gürcü halkı
 gürcü dili
 gürcü ortodoks ve apostolik kilisesi
 gürcistan müziği
 gürcistan dansları
 keipi
 kinto
 gürcistan mimarisi
 gürcistan'daki müzelerin listesi

kaynakça

dış bağlantılar 

 gürcistan tarihi ve kültürü  
 gürcü ağı, besiki sisauri 
 gürcistan dostları uluslararası vakfı  gürcü kültürü ve tarihi hakkında bilgi
 gürcüce  e-kitaplar unesco projesi tarafından hazırlanan "gürcü klasik edebiyatı antolojisi" cd'sinde birçok çevrimiçi gürcü e-kitap (pdf)
 yazarlar
 gürcü sanatı, tiflis caddesi 
 titus projeleri armazi  ve ecling 
 gürcistan - güney kafkasya  
 şarap beşiğinden 
 kharbedia, malkhaz: "konformizm ve direniş: modern gürcü edebiyatının doğuşu", kafkasya analitik özet no. 14
 gürcü çağdaş sanat portalı  

gürcistan'da kültür
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar