Anthropoid Operasyonu

anthropoid operasyonu, schutzstaffel (ss), obergruppenführer ve reichssicherheitshauptamt (reich ana güvenlik ofisi) genel başkanı general der polizei reinhard heydrich'e düzenlenen ve öldürülmesiyle sonuçlanan suikastin kod adıdır. reinhard heydrich nazi almanyası'nın birleşik güvenlik hizmetleri ve bohemya ve moravya protektorası reichsprotektor görevlerinde bulundu. operasyon, çekoslovak hükûmetinin onayı ile i̇ngiliz özel operasyonlar i̇daresi tarafından hazırlandıktan sonra 27 mayıs 1942'de prag'da gerçekleştirildi. saldırıya uğrayan heydrich, 4 haziran 1942'de kaldırıldığı hastanede öldü. ölümü, alman ss birliklerince, köylerin tahrip edilmesi ve sivillerin öldürülmesi de dahil olmak üzere acımasız misilleme dalgasına yol açtı. antropoid operasyonuyla ii. dünya savaşı sırasında üst düzey bir nazi lideri başarılı bir suikast sonucu öldürülmüştür.

heydrich, nazi almanya'sındaki en güçlü adamlardan biriydi ve adolf hitler'in yükselişinde önemli bir figürdü; üst düzey bir nazi üyesi olarak avrupa'daki yahudilerin nihai çözümün (holokost) genel sorumluluğunu üstlendi. risklere rağmen, çekoslovaklar, edvard beneš'in sürgündeki hükûmetinin yasal haklarının yanı sıra heydrich'in çekoslavak halkına uyguladığı sert yönetime karşı cezalandırılması için operasyonu üstlenmeye karar verdiler.

arka plan
bohemya ve moravya korunması
heydrich, eylül 1939'den beri rsha'nın şefi olmuş ve eylül 1941'de konstantin von neurath'ın yerine bohemya ve moravia'nın lideri olarak atanmıştır. hitler, reichsführer-ss heinrich himmler ve heydrich ile birleşerek, von neurath'ın çeklere nispeten yumuşak yaklaşımı ile anti-alman tutumunu desteklediğini ve anti-alman direnişini grevler ve sabotajla teşvik ettiğini kabul etti. 

heydrich, "politikayı güçlendirmek, direnişe karşı önlemler almak" için prag'a geldi ve çek motorlarının ve silahlarının "alman savaş çabası için son derece önemli" olan üretim kotalarını sürdürdü. heydrich, bohemya ve moravia'nın fiilen bir diktatörü rolünde, şoförüyle üzeri açık olan makam arabasıyla kenti gezdi. bu, işgal güçlerine olan güvene ve hükûmetinin etkinliğine dair bir gösteriydi. onun acımasız yönetimi nedeniyle, heydrich, prag kasabı, sarışın canavar ve cellat lakaplarını aldı.

stratejik bağlam
1941 sonlarına gelindiğinde, hitler neredeyse tüm avrupa'yı kontrol ediyor ve alman kuvvetleri moskova'ya yaklaşıyordu. müttefikler, sovyetlerin teslimiyetini muhtemel görüyorlardı. çekoslovakya'nın sürgündeki hükûmet başkanı edvard beneš yönetimindeki hükûmet, 1938'de ülkenin südetler bölgesinin işgal edilmesinden bu yana görünürde çok az direnç gösterdiği için i̇ngiliz istihbaratının baskısı altındaydı. (bütün ülkenin işgali 1939'da başlamıştı.) bu bölgelerin devralınması münih antlaşması ile zorlanmıştı ve müteakiben alman reich'in terörü, bir süre için çeklerin iradesini kırdı.

direniş, savaşta yenilmiş birkaç ülkede (örneğin polonya, yugoslavya ve yunanistan) işgalin başlangıcından beri aktif şekilde devam ediyordu. ancak işgal altındaki çek toprakları nispeten sakin kaldı ve üçüncü reich için önemli miktarda materyal üretti. sürgündeki hükûmet, çekoslovaklara ilham verecek bir şey yapmak zorunda kalmasının yanı sıra, çek ve slovaların müttefikler olduklarını dünyaya göstereceklerini de düşünüyordu. reinhard heydrich, bohemia ve moravya'nın koruyucusu ve yerel vatandaşları terörize etme konusundaki ünü nedeniyle karl hermann frank üzerinden bir suikast hedefi olarak seçildi. operasyon üst düzey nazilere, müttefik güçlerin ve destekledikleri direniş gruplarının etkin olduğunun da göstermesi amaçlandı.

operasyon

planlama
operasyona "insan formuna" sahip olan anthropoid adlı bir kod adı verildi. genellikle hayvan bilimlerinde kullanılan bir terimdir. hazırlık 20 ekim 1941'de i̇ngiliz özel operasyonlar i̇daresinde (soe) başladı. operasyonun 28 ekim 1941'de (çekoslovakya bağımsızlık günü) gerçekleştirilmesi için emniyet müdürü jozef gabčík (slovak) ve personel çavuşu karel svoboda (çek cumhuriyeti) seçildi. svoboda, eğitim sırasında bir kafa travması geçirdiği için, sonrasında jan kubiš (çek cumhuriyeti) ile değiştirildi ve kubiš eğitim almadığı için görevde gecikmelere neden oldu, bu yüzden kendisi için gerekli sahte belgeler hazırlanamadı.

yerleşme

jozef gabčík ve jan kubiš, birleşik krallık'taki çekoslovakya sürgünde ordudan yedi asker ve 138 askeri kraliyet hava kuvvetleri halifax tarafından silver a ve silver b (farklı görevlerde bulunmuşlar) adlı iki grupla birlikte uçağa bindiler. 28 aralık 1941'de saat 22: 00'de çekoslovakya'ya uçtular. gabčík ve kubiš, prag'ın doğusunda nehvizdy'nin yakınında indiler. plan pilsen'e inmekti, ancak pilotların navigasyon problemleri vardı. askerler daha sonra müttefikleriyle temasa geçmek için pilsen'e taşındılar ve orada saldırının planlandığı prag'a gittiler.

prag'da, suikast için hazırlıklarda kendilerine yardımcı olan çeşitli ailelere ve anti-nazi örgütleriyle temasa geçtiler. gabčík ve kubiš başlangıçta bir tren üzerinde heydrich'i öldürmeyi planladılar, ancak pratikliklerin incelenmesinden sonra bunun mümkün olmayacağının farkına vardılar. i̇kinci plan, heydrich'in evinden prag'a giderken ormandaki onu öldürmekti. heydrich'in arabasını durduracak bir kablo çekmeyi planladılar, ancak birkaç saat bekledikten sonra komutanları teğmen adolf opálka'yı (out distance grubundan) prag'a geri getirmek için geldiler. üçüncü plan, heydrich'i prag'da öldürmekti.

prag'daki saldırı
heydrich, 27 mayıs 1942'de saat 10:30'da panenské břežany'deki evinden prag kalesi'ne giderken her zamanki yolculuğuna başladı. gabčík ve kubiš, tramvay durağında 8-libeň prag'daki bulovka hastanesi yakınlarında, yolun eğrim olduğu yere yerleştiler. bu eğrim noktası seçilmişti çünkü yolun eğriliği aracı yavaşlamaya zorlayacaktı. josef valčík (gümüş a grubundan) yaklaşmakta olan otomobilin gözü önünde gabčík ve kubiš'in yaklaşık 100 metre (109 yard) kuzeyinde konumlandırıldı.

heydrich'in yeşil, üstü açık mercedes 320 convertible b marka model aracı, yolun eğriliğine iki dakika sonra ulaştı. gabčík, aracın önüne çıktı ve sten markalı makineli tüfekle ateş etmeye çalıştı, ancak silahı tutukluk yaptı. heydrich, şoförü ss-oberscharführer klein'a arabayı durdurmasını emretti, sonra gabčík'i luger markalı tabancasıyla vurmak için ayağa kalktı. kubiš, araca modifiye anti-tank bombası (bir evrak çantasında gizlenmiş) attı ve aracın sağ arka tamponu parçalandı. patlamanın ardından heydrich'in vücuduna şarapnel parçaları isabet etti. el bombası arabaya girememesine rağmen heydrich'e zarar verdi.

patlamanın ardından gabčík ve kubiš, heydrich'de colt m1903 tabancalarıyla ateş ettiler, ancak patlamanın şok etkisi altında olduğu için onu vuramadılar. heydrich arabadan sıçrayarak kalktı, görünüşe göre şarapnel yaralanmalarından habersizdi, ateş etti ve gabčík'i kovalamaya çalıştı, ama yere yığıldı. klein, bisikletle kaçan kubiš'i kovalamaya çalıştı fakat geri döndü. heydrich ise kanamasının olduğunu, klein'e gabčík'i kovalamasını, "şu piçi al" diyerek emretti. klein onu bir kasap dükkânına kadar koşarak takip etti. gabčík, tabancasıyla iki kez vurdu, bacağını ciddi bir şekilde yaraladı ve sonra tramvayla güvenli bir eve kaçtı. gabčík ve kubiš başlangıçta saldırının başarısız olduğunu ve heydrich'in ölmediğini sandı.

tıbbi tedavisi ve ölümü
çek bir kadın ve görev dışı polis memuru heydrich'in yardımına gitti. heydrich ilk önce sürücü kabinine yerleştirildi ancak kamyonun hareketinin ona acı çektirdiğinden şikayet etti. daha sonra kamyonun arka tarafına konuldu ve bulovka hastanesi'ndeki acil servise götürüldü. sol tarafında büyük diyafram, dalak ve akciğer hasarının yanı sıra kırık bir kaburga ile ciddi yaralanmaları bulunmaktaydı. dr. walter diek (südet hastanedeki ameliyat şefi) atıkları temizlemeye çalıştı.

profesör hollbaum (prag'daki charles üniversitesi'ndeki cerrahın başkanlığını yürüten silezyalı bir alman) dr. diek ve dr.  slanina'nın yardımı ile heydrich'in ameliyatında görev yaptılar. cerrahlar çökmüş sol akciğerini yeniden şişirdiler, kırık onbirinci kaburganın ucunu çıkardılar, yırtık diyaframı diktiler, birkaç kateter taktılar, el bombası parçalarını ve döşeme malzemesinden kalan artıkların bulunduğu dalağı kaldırdılar. heydrich'in üstü olan heinrich himmler, o akşam özel doktoru karl gebhardt'ı gönderdi. 29 mayıs'tan sonra heydrich, tamamen ss doktorlarının bakımında tedavisine devam ediyordu. ameliyat sonrası, büyük miktarlarda morfin verdiler.

sülfanilamid verilip verilmemesine ilişkin çelişkili hesaplar bulunmaktadır ancak dr. gebhardt, 1947 savaş suçları mahkemesinde sülfanilamid verilmediğini ifade etti. hastanın 38-39 °c (100.4-102.2 °f) yüksek ateşi vardı. yedi günün sonunda, öğlen yemeği sırasına otururken çöktüğü ve şoka girdiği durumunun iyileştiği ortaya çıktı. kalan saatlerinin çoğunu bir komada geçirdi ve ertesi sabah 04: 30'da öldü. himmler'in doktorları, ölüm nedenini septisemi olarak resmen açıkladı.

kuramlardan birisi, heydrich'in arabasının döşemesinde kullanılan at arabası malzemesinin bir kısmı, el bombasının patlaması sonucu vücutta sistemik bir enfeksiyona neden oldu. ayrıca büyük bir pulmoner emboli nedeniyle öldüğü ileri sürülmüştür. i̇kinci olasılığı desteklemek için sağ ventrikül ve pulmoner atardamar otopsisinde yağ parçacıkları ve kan pıhtıları bulundu ve alt loblar çöktüğü halde akciğerlerin üst loblarında ciddi ödem tespit edildi.

sonuçları

misilleme
adolf hitler soruşturma başlattı ve suikast girişiminin yapıldığı günlerde misilleme yaptı ve himmler'in general general erich von dem bach-zelewski'yi prag'a gönderdiğini söyledi. karl hermann frank'ın savaş sonrası ifadesine göre, hitler, zelewski'yi heydrich'den bile daha sert buluyordu. hitler 10.000 çek vatandaşını öldürmeyi tercih etti, ancak himmler'e danıştıktan sonra, çek toprağı alman ordusu için önemli bir sanayi bölgesi olduğu için ve ayrım gözetmeden öldürmek bölgenin üretkenliğini azaltabileceği için bu düşüncesinden vazgeçti.

yine de, himmler tarafından verilen nazi misillemesi acımasızdı. jan kubiš'in kız arkadaşı anna malinová'nın da aralarında bulunduğu ve ardından mauthausen-gusen toplama kampında hayatını kaybeden 13.000'den fazla kişi tutuklanmıştı. teğmen adolf opálka'nın teyzesi marie opálková 24 ekim 1942'de mauthausen kampında idam edildi; babası viktor jarolím de öldürüldü. bir tahmine göre, misillemelerde 5 bin kişi öldürüldü.

i̇stihbarat, suikastçıları yanlışlıkla lidice köyüne bağladı. bir gestapo raporu, lidice'yi saldırganların şüpheli saklanma yeri olarak tanımladı;
çünkü o sırada i̇ngiltere'de sürgünde bulunan çeşitli çek ordusu subaylarının oradan geldiği biliniyordu. böylece, 9 haziran 1942'de lidice katliamı başladı: 199 kişi idam edildi, 195 kadın hemen ravensbrück toplama kampına sürüldü ve 95 çocuk esir alındı. çocukların 81'i chełmno imha kampında gaz vanalarında öldürülürken, sekiz çocuk alman aileleri tarafından evlat edinildi. bir başka çek köyü ležáky yok edildi, çünkü silver a takımına ait bir radyo vericisi orada bulundu. bütün yetişkinler, kadınlar ve erkekler ležáky köyünde öldürüldü, her iki kasaba da yakıldı.

winston churchill, nazilerin tahrip ettiği her çek köyü için üç alman köyünü yok tesviye etmeyi önerecek kadar öfkelendi. benzer bir suikast girişiminde bulunulması planlandı ancak heydrich'in ölümünden iki yıl sonra onaylanmadı, bu sefer hitler'in foxley operasyonu hedeflendi.

operasyon anthropoid, üst düzey bir nazi'nin hükûmet tarafından organize edilen suikast girişiminde başarılı olan tek operasyondu. polonya gizli yerlatı örgütü, genel hükûmetin iki ss subayını öldürdü (bkz. kutschera operasyonu ve bürkl operasyonu). ayrıca beyaz rusya general-kommissar wilhelm kube, blowup operasyonunda sovyet partizan yelena mazanik tarafından öldürüldü.

soruşturma ve insan ticareti
lidice katliamını takip eden günlerde, nazilerin suikastçileri bulmak için sabırsızlanmalarına rağmen, heydrich'in ölümünden sorumlu olanların hiçbiri bulunamadı. bu süre zarfında, 18 haziran 1942'de yakalanacak suikastçiler için çekoslovakya halkına bir süre verildi. o zamana kadar yakalanmazlarsa, almanlar sonuç olarak çok daha fazla kan dökmekle tehdit ettiler. bu tehdidin, potansiyel bir muhbirin suçluları satması için yeterli olacağına kanaat getirdiler. suikastçılar başlangıçta iki prag ailesi ile birlikte gizlendikten sonra bir doğu ortodoks kilisesi olan karel boromejsky kilisesi'ne sığınmışlardı. 1942'de sabotaj grubu out distance'a üye olan karel čurda ihanet ederek, gestapo'ya bir milyon reichsmarks ödülü için, suikast ekibinin yerel temaslarının adlarını verdi.

čurda, moravec ailesinin žižkov'daki evini de içeren jindra grubunun sağladığı birkaç güvenli eve ihanet etti. 17 haziran sabah 05.00'de moravec evine baskın düzenlendi. aile, evin koridoruna dizildi ve gestapo'nun evin içini aramaya başladı. marie moravec'in tuvalete gitmesine izin verildi, burada biraz siyanür bulunan kapsülü içti ve kendini öldürdü. alois moravec, ailesinin direnişe karıştığının farkında değildi; o gün boyunca işkence gören, ancak konuşmayı reddeden 17 yaşındaki oğlu ata ile birlikte petschek sarayı'na götürüldü. ata'nın güçlü iradesiyle çırpındı ve gestapo'ya ne bilmek istediklerini söyledi. vlastimil "ata" moravec, 24 ekim 1942'de mauthausen'de naziler tarafından idam edildi, aynı gün babası, nişanlısı, annesi ve ağabeyi idam edildiler.

waffen-ss birlikleri ertesi gün kiliseyi kuşattılar. ancak ss-gruppenführer karl fischer von treuenfeld'in komutasında 750 ss askerinin en iyi çabalarına rağmen paraşütçüleri canlı tutamıyorlardı. i̇ki saatlik bir silahlı çatışma sonrasında kubiš, adolf opálka ve jaroslav svarc, kilise çatısında öldürüldü. (kubiš'in savaştan sağ kurtulduğu ve yaralanmalarından kısa bir süre sonra öldüğü söyleniyordu.) alman ss ve polisinin de yaralandığı ve 14 ss'in öldüğü ve 21 yaralı olduğunu bildiren bir raporda, buna rağmen resmi ss raporunda çatışma hakkında sadece beş yaralı ss askerinden bahsedildi. saldırganlar makineli tüfekleri ve el bombaları hazırlarken, kilisedeki adamların yalnızca küçük çaplı tabancaları vardı. savaştan sonra, čurda, kubiš ve gabčík'in de aralarında bulunduğu ölü çek direniş savaşçılarının kimlikleri doğrulandı.

piskopos gorazd, misillemeyi en aza indirgemek amacıyla kilisedeki eylemlerin sorumluluğunu üstlendi; 27 haziran 1942'de tutuklandı ve ona işkence yapan nazi makamlarına mektup yazdı. 4 eylül 1942'de piskopos, kilisenin rahipleri ve üst düzey liderler, prag'ın kuzey banliyösündeki kobylisy atış alanı'na götürüldü ve nazi itfaiyeleri tarafından vurularak öldürüldüler. eylemlerinden dolayı piskopos gorazd, daha sonra doğu ortodoks kilisesi tarafından şehit olarak yüceltildi.

siyasi sonuçları ve sonrası
heydrich suikastı, çekoslovakya'daki direnişin en önemli anlarından biriydi. söz konusu kanun, birleşik krallık, fransa ve almanya'nın müttefiki i̇talya tarafından imzalanmış olan münih anlaşması'nın (çekler tarafından "münih diktası" olarak anılmaya başlandı) hemen çözülmesine yol açtı. i̇ngiltere ve fransa, nazilerin yenilmesinden sonra eklenen arazinin (sudetenland) çekoslovakya'ya geri kazanılacağı konusunda anlaştılar.

en önemli nazi liderlerinden biri olarak heydrich için iki büyük cenaze töreni yapıldı: birincisi prag'da, prag kalesi yolunda, binlerce ss erkeği yolu meşalelerle kapladı ve daha sonra berlin'de, hitler de dahil olmak üzere tüm önde gelen nazi figürleri katıldılar.

hain ihbarcı karel čurda intiharı denedikten sonra, 1947'de vatana ihanet nedeniyle asılarak idam edildi.

anıtlar
heydrich terörünün kahramanları ulusal anıtı, st. cyril ve methodius'un ortodoks katedrali'nin altındadır.

slovak milli müzesi mayıs 2007'de çek ve slovak direnişinin kahramanlarını anmak için bir sergi açtı ve alman işgali altındaki avrupa'nın tamamındaki en önemli direniş eylemlerinden birini sundu.

ayrıca, i̇skoçya'nın arisaig kentinde, o bölgede eğitim alan some'un çekoslovakya üyelerine bir anıt da vardır. anıtta öldürülenlerin bir listesi ve katıldıkları görevlerde belirtilmektedir.

kaynakça

kod adları
1942'de çatışmalar
ii. dünya savaşı'nda çekoslovakya
prag tarihi