Üçüncü veba salgını

üçüncü veba salgını, çing hanedanlığının xianfeng i̇mparatorunun beşinci yılında 1855'te çin'in yunnan kentinde başlayan büyük bir bubonik veba salgınıydı. bubonik (hıyarcıklı) vebanın bu bölümü, tüm yerleşik kıtalara yayıldı ve nihayetinde hindistan ve çin'de  (ve belki de dünya çapında 15 milyon ) 12 milyondan fazla ölüme yol açtı. ölümlerin en az 10 milyonu yalnızca hindistan'da meydana geldi. bu salgın tarihin en ölümcül salgınlarından biri olarak kayıtlara geçti. dünya sağlık örgütü tarafından pandemi dünya çapındaki kayıpların yılda 200'e düştüğü 1960 yılına kadar aktif olarak kabul edildi. veba ölümleri o zamandan beri her yıl daha düşük bir seviyede devam etmektedir.

üçüncü veba salgını ismi bu pandeminin avrupa toplumunu etkileyen üçüncü büyük hıyarcıklı veba salgını olduğunu ifade eder.justinian vebası ile başlayan birinci veba salgını ile 541 ve 542 yıllarında bizans ve  çevreleyen alanlar ciddi oranda etkilenmiş, pandemi 8. yüzyılın ortalarına kadar art arda dalgalar halinde devam etmiştir. i̇kincisi, 1346'dan 1353'e kadar genişleyen bir dizi enfeksiyon dalgasında avrupa nüfusunun en az üçte birini öldüren kara ölüm ile başlamış, bu salgın 19. yüzyıla kadar düzenli olarak tekrarlamıştır.

çalışmalar, 19. yüzyılın sonları/20. yüzyılın başlarındaki bu pandemi dalgalarının iki farklı kaynaktan gelmiş olabileceğini gösteriyor. i̇lki öncelikle hıyarcıklıydı ve okyanus ticareti yoluyla enfekte kişilerin, farelerin ve pire barındıran kargoların taşınması yoluyla dünya çapında taşındı. i̇kincisi, daha öldürücü tür, esas olarak güçlü bir kişiden kişiye bulaşma gösteren karakter olarak pnömonik vebaydı. bu tür büyük ölçüde asya, özellikle mançurya ve moğolistan ile sınırlıydı.

kökenler 
hıyarcıklı veba, orta asya'daki enfekte yer kemirgenlerinin popülasyonlarında endemiktir ve yüzyıllardır o bölgedeki göçmen ve yerleşik insan popülasyonları arasında bilinen bir ölüm nedeniydi. siyasi çatışmalar ve küresel ticaret nedeniyle yeni insanların akını hastalığın dünyaya yayılmasına neden oldu. 

batı yunnan'da veba için doğal bir rezervuar veya nidus bulunur ve halen devam eden bir sağlık riskidir. üçüncü veba salgını, 19. yüzyılın ikinci yarısında, başta bakır olmak üzere minerallere olan talebi kullanmak için han çinlilerinin hızlı bir akınından sonra bu bölgede ortaya çıktı. 1850'de nüfus patlayarak 7 milyondan fazla kişiye ulaştı. bölge genelinde artan ulaşım, insanları sarı göğüslü sıçan (rattus flavipectus) ve insanlar arasındaki birincil vektör olan veba bulaşmış pire ile teması arttırdı. i̇nsanlar pireleri ve fareleri, küçük salgınların bazen salgın boyutlara ulaştığı büyüyen kentsel alanlara getirdi. 1850'lerin başında han çinlileri ve hui müslüman madenciler arasındaki anlaşmazlıkların, panthay i̇syanı olarak bilinen ve asker hareketleri ve mülteci göçleri nedeniyle daha fazla yer değiştirmeye yol açan şiddetli bir ayaklanmaya yol açmasından sonra veba daha da yayıldı. veba salgını insanların taiping i̇syanı'na katılmasına yardımcı oldu. veba, guangxi ve guangdong eyaletlerinde, hainan adası'nda ve ardından kanton ve hong kong da dahil olmak üzere i̇nci nehri deltasında ortaya çıkmaya başladı. william mcneil ve diğerleri vebanın müslüman isyancılara karşı savaşlardan dönen birlikler tarafından iç bölgelerden kıyı bölgelerine getirildiğine inanmasına rağmen, benedict, yaklaşık 1840'tan sonra başlayan büyüyen ve kazançlı afyon ticaretini sorumlu tutmaktadır. 

kanton şehrinde mart 1894'te başlayan hastalık birkaç hafta içinde 80.000 kişiyi öldürdü. yakındaki hong kong şehri ile günlük su trafiği vebayı hızla yaydı. 100.000 ölümün ardından iki ay içinde ölüm oranları salgın oranlarının altına düştü ancak hastalık hong kong'da 1929'a kadar endemik olmaya devam etti.

küresel yayılım 
küresel nakliye ağı hastalığın birkaç on yıl içinde yaygın bir şekilde yayılmasını sağladı. kaydedilen salgınlar şu şekildeydi:

 beihai, qing çin  1882.
 guangzhou, qing çin 1894.
 britanya hong kong 1894.
 tayvan, japon i̇mparatorluğu 1896 
 bombay, hindistan, 1896–1898.
 calcutta, hindistan, 1898.
 madagascar, 1898.
 kobe, 1898.
 mısır, 1899.
 manchuria, çin  1899.
 paraguay, 1899.
 porto, portekiz, 1899.
 güney afrika, 1899–1902.
 hawaii, 1899.
 glasgow, birleşik krallık, 1900.
 san francisco, abd, 1900.
 manila, 1900.
 avustralya, 1900–1905.
 rus i̇mparatorluğu/sovyetler, 1900–1927.
 fujian, çin  1901.
 tayland, 1904.
 burma, 1905.
 tunus, 1907.
 trinidad, venezuela, peru ve ecuador, 1908.
 bolivya ve brezilya, 1908.
 freston, suffolk, birleşik krallık, 1910 
 küba ve puerto rico, 1912.

büyük britanya, fransa ve avrupa'nın diğer bölgelerinin yanı sıra, bölgelerin her biri 1960'lara kadar veba salgınları ve can kayıpları yaşamaya devam etti. pandemi ile ilişkili son önemli veba salgını 1945'te peru ve arjantin'de meydana geldi.

1894 hong kong vebası 
1894 hong kong vebası, 19. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın başlarına kadar üçüncü küresel salgının büyük bir parçasıydı. mayıs 1894'te keşfedilen ilk vaka kanton'dan yeni dönmüş bir hastane memuruydu. en fazla hasar, hong kong'un en yoğun nüfuslu bölgesi olan ve çin tarzı binalarla karakterize sheung wan'daki dağlık bölge oldu. mayıs'tan ekim 1894'e kadar veba 6.000'den fazla insanı öldürdü ve nüfusun üçte birinin göç etmesine neden oldu. 1926'da başlayarak her 30 yılda, veba hemen hemen her yıl hong kong'da meydana geldi ve 20.000'den fazla insanı öldürdü. salgın deniz trafiği yoluyla 1894'ten sonra ülkenin geri kalanına ve nihayetinde tüm dünyaya yayıldı.

vebanın hızla yayılmasının birkaç nedeni vardı. i̇lk olarak, ilk günlerde sheung wan bir çin yerleşimiydi. dağlardaki evlerde drenaj kanalları, tuvaletler veya akan su yoktu. evler küçüktü ve zeminler döşeli değildi. i̇kincisi, 1894'teki ching ming festivali sırasında, hong kong'da yaşayan birçok çinli, kanton'daki salgının patlak vermesi ve hong kong'a bakterilerin girmesiyle aynı zamana denk gelen aile mezarlarına ziyaret için kırsala döndü. üçüncüsü, 1894'ün ilk dört ayında yağışlar azaldı ve toprak kurudu ve vebanın yayılmasını hızlandırdı.

başlıca önleyici tedbirler; veba hastaneleri kurmak ve veba hastalarını tedavi etmek ve izole etmek için tıbbi personel görevlendirmek, evden eve arama operasyonları yürütmek, veba hastalarını keşfetmek ve nakletmek ve enfekte olmuş evleri ve alanları temizlemek ve dezenfekte etmek, belirlenmiş mezarlıklar kurmak, veba ölülerini nakletmek ve gömmekle sorumlu bir kişi atamak olarak sıralanabilir.

hastalık araştırması 

"üçüncü pandemi" sırasında asya'da çalışan araştırmacılar veba vektörlerini ve veba basilini tanımladılar. 1894 yılında, i̇sviçre doğumlu fransız bakteriyolog alexandre yersin, hong kong'da sorumlu bakteriyi (yersinia pestis, ismini yersin'den almıştır) izole etti ve ortak bulaşma şeklini belirledi. keşifleri zamanla böcek öldürücüler, antibiyotik kullanımı ve nihayetinde veba aşıları da dahil olmak üzere modern tedavi yöntemlerine yol açtı. 1898'de fransız araştırmacı paul-louis simond, pirelerin bir vektör olarak rolünü gösterdi.

hastalığa genellikle enfekte bir konakçıdan, genellikle siyah bir sıçandan pire ısırması yoluyla bulaşan bir bakteri neden olur. bakteriler, enfekte sıçanların kanından sıçan piresine (xenopsylla cheopis) aktarılır. basil, pire midesinde çoğalarak onu bloke eder. pire daha sonra bir memeliyi ısırdığında, tüketilen kan basil ile birlikte ısırılan hayvanın kan dolaşımına geri verilir. i̇nsanlardaki herhangi bir ciddi veba salgını, kemirgen popülasyonunda bir salgından önce gelir. salgın sırasında normal kemirgen konaklarını kaybetmiş enfekte pireler başka kan kaynakları ararlar. 

hindistan'daki i̇ngiliz sömürge hükûmeti, tıbbi araştırmacı waldemar haffkine'e bir veba aşısı geliştirmesi için baskı yaptı. sınırlı bir personelle üç aylık sürekli çalışmanın ardından insan deneyleri için bir form hazırdı. 10 ocak 1897'de haffkine bunu kendi üzerinde test etti. i̇lk testin yetkililere bildirilmesinden sonra byculla hapishanesindeki gönüllüler bir kontrol testinde kullanıldı. aşılanan tüm mahkumlar salgından kurtuldu, kontrol grubundan yedi mahkum öldü. yüzyılın başında yalnızca hindistan'daki aşıların sayısı dört milyona ulaştı. haffkine, bombay'daki veba laboratuvarı'nın (şimdiki adıyla haffkine enstitüsü ) direktörü olarak atandı.

yeni uluslararası sağlık toplulukları tarafından uygulanan tıbbi prosedürler 
1900'lerin başında, mikrop teorisi konusundaki artan bilgi birikimine ve büyük hastalıkların önlenmesi etrafında bilimsel toplulukların hızla büyümesine rağmen, uluslararası toplulukların bir veba salgınıyla nasıl başa çıkılacağına dair standart protokoller oluşturmaktan başka yapabileceği çok az şey vardı. 1897 ve 1903'te yeni hıyarcıklı veba salgınlarının tehdidiyle başa çıkmaya yardımcı olmak için uluslararası sağlık konferansları olarak bilinen iki kongre düzenlendi; ilki venedik'te ve ikincisi paris'te yapıldı. bu sözleşmelerden paris'teki office international d'hygiene publique (oihp) tarafından denetlenen ve milletler cemiyeti sağlık organizasyonunun en önemli öncüllerinden biri olacak olan uluslararası bir hastalık sözleşmesi oluşturuldu. bu sözleşmelerden 1900'lerin başlarında hıyarcıklı veba ile mücadelede kullanılan standart protokoller geliştirildi. bu protokoller genellikle eski modaydı ve  i̇zolasyon, yakma ve aşılama olarak özetlendi. i̇zolasyon birçok modern hastalık salgınının standart bir protokolüdür, ancak yakma kullanımı hıyarcıklı veba ile başa çıkmak için en benzersiz şekilde kullanılan bir hastalık kontrol protokolüydü. yakma enfekte kişilerin yaşadığı yerlerden hastalığın türlerini ortadan kaldırmanın en etkili yolu olduğuna inanıldığından veba ile başa çıkmak için sıklıkla kullanıldı. bu işlem toplulukları harap eden birçok kontrol dışı yangının çıkmasına yol açtığı için sorunlu bir teknikti en dikkate değer olanı çin mahallesi topluluğunu harap eden honolulu'daki büyük yangındı. aşılama ise, birçoğunun icat edildiği ve hatta bazılarının hindistan'da kullanımlarında son derece etkili olduğu kanıtlanan veba aşılarının kullanımıydı ve %50'nin üzerinde bir etkinliğe sahip olduğu gösterildi.

üçüncü veba pandemisinin sosyal etkileri 
pek çok tarihsel kanıt, üçüncü veba salgını'nın dünya çapında büyük sosyal sorunları ve ırksal eşitsizlikleri ortaya çıkaran veya yaratan birçok vakaya neden olduğunu göstermektedir. veba sırasında enfekte olan limanların çoğu o zamanlar i̇ngilizlerin kolonileriydi ve bu kolonilerde hastalığı önlemek için kullanılan eylemlerin çoğundan i̇ngiliz i̇mparatorluğu'nun sorumlu olduğu anlamına geliyordu. bu nedenle i̇ngilizler genellikle hindistan, güney afrika ve hong kong gibi ülke ve illerde batılı hijyen ve tıbbi uygulamaları ve radikal karantina önlemlerini uygulamaya başladı. batının dayattığı bu sıhhi önlemlerin çoğu bu bölgelerde yeniydi ve yerlilerin i̇ngiliz hükûmetinden korkmasına ve endişe duymasına neden oldu. hindistan'da başlangıçta i̇ngiliz hükûmetleri tarafından sert karantinalar uygulandı ve bu da hindistan'ın karantina önlemlerine tepki göstermesine neden oldu. güney afrika'da, cape colony'de veba patlak verdiğinde i̇ngiliz hükûmeti büyük bir güney afrikalı yerli grubunu bir gecekondu mahallesinden şehrin eteklerindeki bölgelere taşımak için radikal bir karar aldı. afrikalılar, afrika doğumlu güney afrikalıları ırksal nedenlerle şehrin diğer bölgelerine ayıracaklarını düşündü. hong kong'da i̇ngilizler veba kurbanlarını teknelerle suya indirmek ve veba kurbanlarını buzla soğutmak gibi pek çok tuhaf tıbbi uygulamayı zorunlu kıldı bu da hong kong'un birçok çinli sakinini korkuttu ve çin anakarasına geri göç etmelerine yol açtı. vebanın neden olduğu bir diğer önemli sosyal sorun honolulu'daki çin mahallesi'nin yok olmasına ve 7.000'den fazla çinli ve japon sakinin evsiz kalmasına neden olan büyük honolulu yangınıdır. amerika'da veba san francisco'ya ulaştığında, şehrin sağlık kurulunun yalnızca bir veba vakası keşfettikten sonra tüm chinatown bölgesini sıkı bir karantinaya alma politikası büyük bir sosyal çatışmaya yol açtı. tıp uzmanlarını chinatown'un sağlıksız olduğuna ve bu nedenle zaten vebayla dolu olduğuna inandıkları ırksal bir önyargı oluştu.

kaynakça

dış bağlantılar 

hindistan'daki sağlık afetleri
veba salgınları
20. yüzyılda hindistan
19. yüzyılda hindistan
20. yüzyılda çin
19. yüzyılda çin
19. yüzyıl sağlık afetleri
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar