Ana Ermenice

ana ermenice, ön-ermenice veya proto-ermenice) ermenice: նախահայերեն 
ermenicenin dilbilimciler tarafından yeniden inşa edilen ve tasdik olunmamış varsayımsal en erken anadil aşamasıdır. sınıflandırmaya göre; ermenice, hint-avrupa dillerinin tek başına bağımsız bir dalıdır ve bundan ötürü dilin daha önceki erken aşamalarını, yeniden inşa etmek için karşılaştırmalı yöntem kullanılamaz. bunun yerine, proto-hint-avrupa dili (pha) ve diğer dallarının yeniden inşası yoluyla iç ve dış yeniden yapılandırılmasının bir bileşimi, dilbilimciler nezdinde ermenicenin önceki tarihini bir araya toplamasına izin vermiştir.

tavsif 
proto-ermeni dili yaşayan tek bir dil olan ermenicenin atası olması sebebiyle, terimin net bir tanımı yoktur. aşama safhaları genellikle proto-hint-avrupa dili (pha) ile klasik ermenice (գրաբար-grabar)'ın en eski tasdikleri arasında, ermenicenin çeşitli erken atasal evrelerini içerecek bir şekilde yapılır ve dolayısıyla da katı anlamda bir proto-dil değildir, ancak "ön veya proto-ermenice" bu alan da yaygınlaşmış bir terimdir.
 
ermenicenin hayatta kalmış en eski tanıklığı ve yazılı ifadesi, mesrop maştots'un 5. yüzyıl'daki kitâb-ı mukaddes çevirisidir. ermenice'nin bir hint-avrupa dili olduğu açıktır. ancak, dilin daha önceki tarihsel gelişim seyri belirsiz ve şeffaf olmamakla birlikte kapalıdır ve çokça fazla tahminlere dayalıdır.

proto-ermeni dilinin doğduğu zaman aralığı konusunda genel bir fikir birliği yoktur. en yaygın savlar doğumunu, geç-proto hint-avrupa dili sonrası oluşan varsayımsal heleno-ermeni ve yahut daha geniş kapsamlı greko-ermeni-aryan gibi paleo-balkan ve hint-i̇ran dillerinin ortak ataları ile olan tek bir lehçe sürekliliğine dayandırır ve  mö 3. binyıl'ın sonlarına doğru, bu klad veya monofiletik dilsel yapılardan ayrıldığı varsayılır. bunun ile birlikte ermenice satem bir dildir.

her hâlükârda ermenice pek çok alıntı kelime katmanlarına sahiptir. (luvice ve hititçe gibi anadolu dilleri, (mitanni) hurri-urartu dilleri ile akadca ve aramice gibi sami diller olmak üzere, farsça ve partça gibi i̇ranî diller ile olan uzunca zamanlar sürmüş, tarihsel dil temaslarının izlerini de taşımaktadır. buna mukabil, ermenice de daha az ölçüde yunanca ve arapça'dan etkilenmeler mevcuttur.

proto-ermenicenin sesbilimsel gelişimi 
proto ermenicenin ses değişmeleri çeşitli, alışılmadık ve olağan dışı olup (ana hint-avrupa *dw- 'nin ermenice erk- 'i vermesi gibi) ve çoğu durumda da belirsizdir. bu durum, ermenicenin kendi başına bağımsız bir hint-avrupa dalı olarak tanımlanmasını engelledi ve dilbilimci johann heinrich hübschmann tarafından 1874 yılın da bağımsız tabiatı kurulana kadar, çok farklı bir i̇ranî dil olduğu varsayıldı.
 
ermenicedeki ötümlüleşme zıtlıklarının gelişimi, ana almanca dilinde de görülene oldukça benzer olması bakımından dikkate değerdir. bu durum, glottalik teori'nin oluşumunda da önemli bir olgudur. ermenicedeki ünsüz kayması' genellikle cermen dillerindeki ünlü "grimm yasası" ile karşılaştırılır. çünkü her iki vakada da ana hint-avrupa dilindeki ötümsüz kapantılı ünsüzler, ötümsüz soluklu ünsüzler ​haline gelir (ana-hint-avrupa *p ünsüzü ile ilgili bazı karmaşıklıklar ile birlikte), ötümlü kapantılı ünsüzler ötümsüzleşir ve ötümlü soluklu ünsüzler, ötümlü kapantılı ünsüzlere dönüşür. 

bu arada ermenice, yunanca ve frigce ile birlikte ünsüzlerden önce ilk gırtlaksıl sözcüklerin ünlüleşmesini paylaşır; proto-hint-avrupa kökünden *h₂nḗr  ("adam - kuvvet") latince nero ve neriōsus ("katı"), arnavutça njeri, farsça nar, sanskritçe nára ve galce nerth ile kıyaslanabilecek olan grekçe anḗr, proto-ermenice *aynr 'dan ermenice ayr ve frigce anar ("adam") şeklinde çevrilir.

belirli bağlamlarda, soluklu kapanmalı ünsüzler ermenicede w, h veya daha da sıfıra indirgenir ve kaybolur: proto-hint-avrupa (akuzatif) *pódm̥ "ayak" > ermenice ոտն (otn) /grekçe (akuzatif) póda. proto-hint-avrupa *tréyes "üç anlamına gelir" > grabar erek / antik yunanca (τρεῖς treîs

tarih 
proto-ermeni dilinin kökeni, hint-avrupa dilbilimi sahasında bilimsel tartışmalara tabi olmakla beraber, ermeni hipotezi kapsamında mö 3. binyıl da proto-hint-avrupa dili'nin (in situ) yerinden yerel bir gelişimi olarak meydana geldiği de ileri sürülmektedir ve daha güncel olan kurgan hipotezine göre ise ermeni yaylaları'na, kafkasya veya balkanlar üzerinden ulaştığıdır. yaylalara, proto-ermenice konuşan bir nüfusun gelişinin, mö 2. binyıl'ın sonlarına doğru bronz çağı çöküşü sırasında (mö 1200 yılı civarında) meydana geldiği varsayılmaktadır. bölgede ermenicenin ortaya çıkışı ile ilgili diğer teorilerden birisi. urartu'nun (mö 860) kurulmasından çok önce yukarı fırat'ın batı kesimlerinde yerleşikleşmiş olan frigler (muşkiler ve yahut daha da geriye dönük olarak ermeni-frigler) ile ilgili paleo-balkan konuşmacısı yerleşimcilerin, med i̇mparatorluğu ve hemen akabindeki ahameniş i̇mparatorluğu'nun yönetimi altında yönetici elitler haline gelmeleridir. ermeni dilinde, urartuca alıntı kelimeler ve urartu dilindeki ermenice kelimelerin varlığı, bu iki dil arasında erken bir teması ve epeyi zamanlar sürmüş i̇ki dillilik döneminin de yaşandığını göstermektedir.

hint-avrupa kültürü ansiklopedisine göre; (eiec) dyakonov'a göre ermeniler; (hurriler (ve urartu), luviler [luvian] ve hint-avrupa dillerini [ha] anadolu'nun doğusuna doğru taşıyan, proto-ermeni muşkiler'in bir karışımıdır. tarihî topraklarına gelişinin ardından, proto-ermenice en nihayetinde yerini almış olduğu diller tarafından, büyük bir etkiye maruz kalacakmış gibi görünmektedir. ermenicenin sesbilimi, urartu dilinden büyük ölçüde etkilenmiş olmakla birlikte, uzun zamanlar sürmüş bir çift dillilik dönemini de önerebilir. 
ermeni genetiğindeki son bulgular, mö 3. binyıl'dan başlayarak bronz çağı çöküşüne kadar meydana gelmiş olan avrasyalı nüfusların, çok yoğun bir şekilde karıştırıldığını ortaya koymaktadır. (büyük kent yerleşimlerinin yıkıldığı veya terk edildiği ve çoğu ticaret yolunun da bozulduğu) bir dönem olan milattan önce 1200 yıllarından sonra, karışımın genetik sinyalleri de önemsiz seviyelere inmiş ve ermenilerin çevrelerinden soyutlanmış olmalarından kaynaklandığı anlaşılan, mevcut ermeni dna'sı ise sabit bir şekilde kalmıştır ve günümüze kadar devam edegelmiş olan kültürel, dilsel ve dini farklılıklar tarafından sürdürülmüştür.

muşki dili hakkında hiçbir şey bilinmediğinden, muşkiler ve ermeniler arasındaki bağlantılar belirsizdir. bazı çağdaş bilim insanları, muşkilerin, traklar veya frigler olmaları durumuna istinaden, proto-ermeniler ile olan doğrudan bir dilsel ilişkisini reddetmişlerdir. bunlara ilave olarak, mö 1200'den sonra ermeni etnogenezine önemli bir karışım desteklenmez ve muşki'yi, bronz çağı çöküşü sırasında veya sonrasında bir balkan veya batı anadolu vatanından göç etmişler ise eğer; proto-ermeni için en olası aday haline getirmez. fakat bir kısım araştırmacılar (en azından doğu muşki) vatanını, ermeni yaylası'na veya güney kafkasya bölgelerine yerleştirdikleri gibi muşkilerin ya da en azından bir kesiminin, ermenice veya çok daha yakından ilişkili bir dilin konuşucuları olmaları olasılığını da mümkün görmektedirler. bu doğrultuda yapılan son genetik çalışmalar, çağdaş ermenilerin balkan coğrafyasının hem eski hem de günümüz nüfuslarından genetik olarak çok farklı olduğunu ortaya koymakta ve ermenilerin balkan kökenli olduklarını kategorik bir biçimde reddetmektedir ve tam aksine eneolitik çağlardan bu yana, ermeni yaylası'nın çağdaş ve eski sakinlerinin arasındaki genetik yakınlığı da doğrulamaktadır. dilbilimsel araştırmalar ermenicenin, aryan dillerine, yunan ve frig diline olduğu kadar yakın olduğunu da göstermektedir.

alternatif bir sav, proto-ermeni dili konuşmacılarının hayasa, dayaeni veya etiuni gibi ermeni yaylası'nın kuzeyindeki dağlık kesimlerine özgü, döneminin kabileleri olduğunu da öne sürmektedir. bu kabile ve topluluklar yalnızca komşu halkların (hitit, urartu ve asur) bıraktıkları ifade ve tanıklıklarıyla bilinmelerine rağmen, adları için ermeni dilinde köken bilimi önerilmiştir. urartu dili, kraliyet elitleri tarafından kullanılmakta iken yönettikleri nüfus muhtemelen çok dilliydi ve bu halklardan bazıları ermenice konuşuyordu. bu kabile veya topluluklar, aslen kafkasya bölgesinden ya da ermeni yaylası'nın herhangi bir noktasından gelmişler ise eğer (frig-muşki) teorisi ile de uzlaştırılabilir.

urartu'da proto-ermeni dili 

urartu'nun çöküşünden önce urartu içerisin de proto-ermenice konuşan bir nüfusun varlığı spekülasyonlara konu olmakla birlikte, ermeni dilindeki urartuca kelimelerin varlığı ve urartuca'ya ermenice alıntılar, bu iki dil arasında urartu'nun kuruluşundan çok önce gerçekleşen erken bir teması ve uzun iki dillilik dönemlerini düşündürür. dilbilimciler, urartu metinlerinde geçen bir dizi muhtemel ermeni tanrıları, kişisel adlar ve toponimler bulmuşlardır ve bu en azından veya kısmen urartu'nun kuzey kesimlerinde, ermenice konuşan bir nüfusun varlığını daha da desteklemektedir. i̇gor dyakonov, giorgi melikişvili, mihail nikolski, friedrich wilhelm könig ve i̇van meşaninov gibi asur ve urartu araştırmalarının uzmanları (ermenistan resmi tarihçiliği de) dahil, urartuca'nın yalnızca resmi yazı dili olarak kullanıldığını ve halk kitleleri tarafından konuşulmadığını belirtirler. bu sorun, ermenicenin bölgedeki yayılımı ile de yakından ilişkilidir.
 
urartu krallığı'nın hanedan ve siyasi elitleri tarafından kullanılan çivi yazı dili, batı asya menşeli ve için de bilinen sadece iki dili barındıran, hurri-urartu dil ailesine mensup urartuca dilidir. i̇lk kez mö 9. yüzyılda kanıtlanan urartuca, mö 585' yılında urartu devletinin yıkılmasından sonra yazılmaktan vazgeçildi ve muhtemelen urartu'nun düşüşü nedeni ile de nesli tükenmişti. aile'nin bilinen diğer üyesi hurrice'nin ise mö 1. binyıl'ın başlarında dil ölümü gerçekleşmiştir.

(onomastik)'de urartu dilinde görülen ermenice sözcüklerin birçok kanıtı vardır ve urartu çivi kitabe metinlerinde bulunan aşağıdaki kelimeler için (hint-avrupa) ermeni etimolojisi önerilir.:

urartu: arṣibi /arcivə/ (kral menua'nın atının adı) - erm. arcui <*arciwi "kartal"
urartu: burgana(ni)  "kale, şato, sütun (?)" - erm. burgn "kule, piramit" (<pha. *bhṛg'h-  / bhṛgh-)
urartu:  arṣiani  (doğu fırat'ın adı) - erm. aracani <*arcaniyā (<pha. *h2arg’-  " parlak, beyaz")

dilbilim araştırmaları, urartu yönetici seçkinlerinin olası bir hint-avrupa kökenlerini kaydeder. kral isimlerinin ermeni ve balkan paralelleri vardır.

ad. aramu /türevi: arame, aram, arama) ermenistan'ın ikinci adı olan efsanevi patrik aram'ın adına karşılık gelir ve "siyah" gök gürültüsü tanrısının hint-avrupa adını sergiler. *rφmo- (<*h2rhmo- <*aramo/ā); bkz. hint mitolojisi rāma, (राम) rama.
ad. sarduri, muhtemelen ermeniceden' gelen urartu tanrıçası sardi 'nin adıyla ilişkilidir. erm: զարդ (zard). bu antroponim, tanrıça + pha: *dōro- (sardodōro- >sardōrə) belirtilen birleşik adından oluşur. bkz. - yunanca apollodorus, artemidoros; ermenice astvatsaturad. argišti,  ermenice արեգ (areg) – “güneş tanrısı”, “güneş”, ile karşılaştırılır. frig dilinde αρεjαστιν (areyastin) - “anne”  büyük anne'nin' (ana tanrıça) lakabı” ve antik yunanca αργεστής (argestes) - “parlayan”, “ışıltılı” , “beyaz”, “aydınlık”. ti (di), proto-ermeni dilinde "tanrı" anlamına geliyordu (klasik ermenice dik' ile karşılaştırılabilir). ayrıca bkz. (अर्जुन) arjuna

 konuyla ilgili yayınlar 

 dipnotlar 

 kaynakça 

 diğer kaynaklar 

 adjarian, hrachia. etymological root dictionary of the armenian language'', vol. i–iv. yerevan state university, yerevan, 1971 – 1979.
 
 
 
 
 

 
 
 
k. h. schmidt, the indo-european basis of proto-armenian : principles of reconstruction, annual of armenian linguistics, cleveland state university, 11, 33-47, 1990.
werner winter, problems of armenian phonology i, language 30, no. 2 (apr., 1954), pp. 197–201
werner winter, problems of armenian phonology ii, language 31, no. 1 (jan., 1955), pp. 4–8
werner winter problems of armenian phonology iii, language 38, no. 3, part 1 (jul., 1962), pp. 254–262

dış bağlantılar  

proto diller
ermenice