Dionisia

dionysia (  ) ( yunanca : διονύσια) antik atina'da tanrı dionysos onuruna verilen, trajedilerin tiyatral gösterimlerinin yapıldığı büyük bir festivaldir. mö 487'den sonra komediler de gösterilere eklenmiştir. panathenaia'dan sonra en önemli ikinci festivaldi. dionysia yılın farklı zamanlarında gerçekleşen kırsal dionysia ve kentsel dionysia olmak üzere birbiriyle ilişkili iki festivalden oluşuyordu. bu etkinlikler aynı zamanda dionysos gizemlerinin önemli bir parçasıydı.

kırsal dionysia 
dionysia aslen eleutherae, attika'da bir kırsal festivaldi, muhtemelen asma yetiştiriciliğini kutlanırdı. muhtemelen çok eski bir festivaldi, belki de orijinal olarak dionysos ile ilişkili değildi. bu "kırsal dionysia" kış boyunca, poseideon ayında (kış gündönümünün iki yanında yer alan ay, yani aralık-ocak ) yapılırdı. ana etkinlik pompe adı verilen alaydır ve phalloi (fallus), phallophoroi tarafından taşınırdı. ayrıca diğer pompe katılımcıları kanephoroi (κανηφόροι - sepet taşıyan genç kızlar), obeliaphoroi (ὀβελιαφόροι - uzun somun ekmek taşıyan), skaphephoroi (σκαφηφόροι - başka adaklar taşıyan kişi), hydriaphoroi (ὑδριαφόροι - su taşıyan) veaskophoroi (ἀσκοφόροι - şarap kavanozları taşıyan)dır.

pompe alayı tamamlandıktan sonra, dans ve şarkı yarışmaları yapılırdı ve koro (bir koregos tarafından yönetilen) dithyramb (bir tür şarkı) söylerdi. bazı festivaller, muhtemelen önceki yıl kentsel dionysia'da sergilenmiş olan trajedi ve komedilerin dramatik performanslarını içermiş olabilir. bu, pire ve eleusis gibi daha büyük şehirlerde daha yaygındı.

attika'nın çeşitli kasabaları farklı günlerde şenliklerini düzenlediğinden, seyircilerin sezon başına birden fazla festivali ziyaret etmesi mümkün olmuştur. aynı zamanda, yılın geri kalanında fırsat bulamadıkları takdirde atina vatandaşlarının şehir dışına seyahat etmeleri için bir fırsattı. bu aynı zamanda gezici oyuncuların festival süresince birden fazla kasabada performans göstermesine de sebep oldu.

komedi oyun yazarı aristophanes , akhalar adlı oyununda kırsal dionysia'nın parodisini yaptı.

kentsel dionysia

kökeni 
kentsel dionysia ( büyük dionysia olarak da bilinir) şehirde düzenlenirdi ve muhtemelen mö 6. yüzyılda peisistrat tiranlığı sırasında başlamıştı. bu festival muhtemelen elaphebolion  ayının 10'undan 16'sına kadar (ilkbahar ekinoksunun iki yanında yer alan ay, yani mart. -güneş takviminde nisan), kırsal dionysia'dan üç ay sonra, muhtemelen kışın sonunu ve yılın mahsulünün hasat edilmesini kutlamak için yapılırdı. geleneğe göre festival, attika ve boeotia arasındaki sınırda bir kasaba olan eleutherae'nin attika'nın bir parçası olmayı seçmesinden sonra başladı. eleutherean halkı, atina'ya başlangıçta atinalılar tarafından reddedilen bir dionysos heykeli getirdi. dionysos daha sonra atinalıları erkek cinsel organını etkileyen bir veba ile cezalandırdı ve atinalılar dionysos kültünü kabul ettiğinde hastalıkları tedavi edildi. bu olay, her festivalde fallus taşıyan vatandaşlar tarafından hatırlatıldı.

kentsel festival nispeten daha yeni bir etkinlikti.

pompe ve proagon 
arkon (antik atina'da yüksek mahkeme yargıcı), seçilir seçilmez, festivalin düzenlenmesine yardımcı olması için iki páredroi (πάρεδροι, "kasaba heyeti başkanı") ve on epimelētai (ἐπιμεληταί, "küratör") seçerek kentsel dionysia için hazırlık yapardı. festivalin ilk gününde, atina kolonilerinden vatandaşların, yabancıların ve temsilcilerin akropolis'in güney yamacındaki dionysos tiyatrosu'na yürüdükleri ponpon ("ihtişam", "alay") düzenlenirdi. dionysos eleuthereus'un heykeli taşınırdı. kırsal dionysia'da olduğu gibi, tahtadan veya bronzdan yapılmış fallusu sırıklar üzerinde havada taşıyorlardı ve bir araba çok daha büyük bir fallusu çekerdi. kırsal dionysia'da olduğu gibi burada da pompe alayına sepet taşıyıcıları ile su ve şarap taşıyıcıları katılırdı.

mö 5. yüzyılın ortalarında atina i̇mparatorluğu'nun zirvesi sırasında, atina'nın gücünü gösteren çeşitli hediyeler ve silahlar da alay esnasında taşındı. tiyatroda kurban edilecek boğalar da alaya dahil edildi. alayın en göze çarpan üyeleri, en pahalı ve süslü giysiler giymiş olan chorēgoí (χορηγοί, "sponsorlar", kelimenin tam anlamıyla: "koro liderleri") idi. pompe alayından sonra; chorēgoíler kendi korolarını yarışmalarda yönetirdi. bu yarışmalar son derece rekabetçiydi ve en iyi flütçüler ve ünlü şairler ( simonides ve pindaros gibi ) müzikal ve lirik faaliyetlerini sundular. bu yarışmalardan sonra boğalar kurban edilirdi ve atina'nın tüm vatandaşları için bir şölen düzenlenirdi. komos (κῶμος) isimli i̇kinci geçit sokaklar boyunca içkili bir alemdi ve daha sonra yapılırdı.

ertesi gün, oyun yazarları oynanacak oyunların isimlerini açıklarlardı ve jüri üyeleri kura ile seçilirdi: "proagōn" (προαγών, "yarışma öncesi"). proagon'un orijinal olarak nerede gerçekleştiği bilinmemektedir, ancak mö 5. yüzyılın ortalarından sonra akropolis'in eteklerinde perikles'in odeon'unda yapılmıştır. proagōn ayrıca, yıl boyunca atina'ya yararlı bir şekilde hizmet etmiş olan önemli vatandaşlara veya genellikle yabancılara övgüde bulunmak için kullanıldı. peloponez savaşı sırasında, savaşta öldürülenlerin yetim çocukları da muhtemelen babalarını onurlandırmak için odeon'da geçit töreni yapardı. proagon diğer duyurular için de kullanılırdı;  m.ö 406'da oyun yazarı euripides'in ölümü orada duyuruldu.

dramatik performanslar 
pompe alayından sonra dionysos tiyatrosu bir boğa kurban edilerek arındırılırdı. geleneğe göre, dionysia'daki ilk trajedi performansı, 534'te oyun yazarı ve aktör thespis (" thespian/tiyatrocu" kelimesini aldığımız kişi ) tarafından yapıldı. ödülü, dionysos için ortak bir sembol olan bir keçiydi ve bu "ödül" muhtemelen "trajedi" ("keçi şarkısı" anlamına geliyor) kelimesinin kökeninidir.

mö 5. yüzyılda, bilim insanları her gün tam olarak ne gösterildiği konusunda anlaşamasa da, festivalin beş günü gösteriler için ayrılırdı. en az üç tam gün trajik oyunlara ayrılırdı ve üç oyun yazarının her biri birbirini izleyen günlerde üç trajedi ve bir satirikon drama sunardı. aeschylus, euripides ve sophokles'inkiler de dahil olmak üzere, günümüze ulaşan yunan trajedilerinin çoğu, dionysos tiyatrosu'nda oynandı. arkon, küratörler ve yargıçlar oyunları ön sıradan izledi.

festivalin diğer iki günü muhtemelen mö. 487/6 tarihine kadar şarkı yarışmalarına ayrılmıştı. komik şairler resmen agonlara kabul edildiğinde ve kendi ödüllerini almaya hak kazanırdı. beş komedi yazarının her biri tek bir oyun sunardı ( sadece üç oyunun oynandığı peloponez savaşı hariç), ancak bunların bir günde mi yoksa beş günlük festival boyunca mı oynandıkları bilinmemektedir. mö. 449'a kadar, agon'da sadece dramatik eserler ödüllendirildi, ancak o zamandan sonra aktörler de tanınmaya başlandı. komedilerin ikincil öneme sahip olduğu inancına rağmen, kentsel dionysia'da komedi ödülünü kazanmak büyük bir onur olarak kabul edilirdi. yılın başlarında düzenlenen lenaia festivalinde, mö 442'de daha belirgin bir şekilde komedi performanslar yer aldı ve performanslar ödül verildi.

etkileyici trajedi oyunları, mö 4.yüzyılın ilk üç çeyreği boyunca ara vermeden devam etti ve bazı bilim insanları bu zamanı klasik dönemin devamı olarak görmektedir. bu döneme ait eserlerin çoğu ya kaybolmuş ya da unutulmuş olsa da, oyun yazarı euripides'e çok şey borçlu olduğu düşünülmektedir. diğer mö 5. yüzyıl yazarlarıyla birlikte oyunları bu dönemde sıklıkla yeniden sahnelendi. kentsel dionysia'da her yıl en az bir yeniden canlandırması sunuldu. i̇zleyicilerin, kalitesi şüpheli yeni oyunları finansal olarak desteklemektense, tanınmış oyunların yeniden sahnelenmesini tercih etmiş olabilecekleri öne sürülmüştür; ya da alternatif olarak, bu yeniden canlandırmalar, peloponnesos savaşı'nın yıkımından önce atina'nın görkemine yönelik bir nostaljiyi temsil ediyordu. bununla birlikte, hem komedi hem de trajedinin yeni eserleri mö 2. yüzyıla kadar yazılmaya ve oynanmaya devam etti. bu noktadan sonra drama üretilmeye devam edildi, ancak eserleri sergilenen uzun süre önce ölmüş oyun yazarlarından ziyade zengin yapımcılara ve ünlü oyunculara ödüller verildi.

yargıçların trajedi ve komedi gösterilerinin kazananlarını seçtiği son gün başka bir tören alayı ve kutlama düzenlenirdi. kazanan oyun yazarlarına bir sarmaşık çelengi verilirdi.

kentsel dionysia'nın bilinen kazananları

trajedi 
(? = tam yıl bilinmiyor)

 484 öncesi - choerilus, phrynichus, pratinus
 mö 484 - aeschylus
 m.ö. 4? ?  - eutes
 mö 472 – aeschylus (persler)
 mö 471 – polyphrasmon
 m.ö. 4? ? - nothippus
 mö 468 – sofokles (triptolemus)
 mö 467 – aeschylus (thebes'e karşı yedi); aristias 2. oldu
 m.ö. 4? ? - mesatus
 mö 463 – aeschylus (yalvaranlar)
 mö 460 - aristias
 mö 458 – aeschylus (oresteia); sofokles 2. oldu
 mö 449 – herakleides
 mö 447 – sofokles (antigone) (yaklaşık yıl)
 mö 441 – euripides
 mö 438 - sofokles; euripides [alkestis] ile 2. oldu
 mö 431 – euphorion, aeschylus'un oğlu; sofokles 2. sırayı aldı; euripides medea ile 3. oldu
 mö 428 – euripides (hippolytus)
 mö 427 – filoktetes, aeschylus'un yeğeni; sofokles, oidipus rex ile 2. oldu 
 mö 416 – agathon
 mö 415 – ksenokles
 mö 409 - sofokles (filoktetes)
 mö 405 – euripides (bakkhalar, iphigenia avlis'te, korint'te alkmaeon)
 mö 401 - sofokles (oidipus kolonos'ta (ölümünden sonra verilen ödül)
 mö 372 – astydamas
 m.ö. 3? ?  - aphareus

komedi 
(? = tam yıl bilinmiyor)

 mö 486 – chionides
 mö 472 – magnes
 mö 458 – euphonius
 mö 450 – kasalar
 mö 446 – kallias
 43? m.ö. - kratinus
 mö 437 – ferecrates
 mö 435 - hermippus
 mö 427 - bilinmiyor; aristophanes banqueters ile 2. oldu
 mö 426 - aristophanes (babilliler)
 mö 423 - cratinus (hasır şişe)
 mö 422 - cantharus
 mö 421 – atinalı eupolis, kolakes (flatteres) adlı oyunuyla 1. oldu; aristophanes barış ile 2. oldu
 mö 414 – ameipsias (alaycılar), aristophanes "kuşlar" (όρνιθες), phrynichos "yalnız" (μονότροπος)
 mö 410 – komik platon (πλάτων κωμικός)
 mö 402 – cephisodoros
 mö 290 – poseidippus
 mö 278 – filimon
 mö 185 – laines
 mö 183 – filimon
 mö 154 – başkanlık

ayrıca bakınız 

 atina festivalleri
 anthesteria
 bacchanalia
 ganaçakra
 lenaia
 panathenaia

notlar

kaynakça 

aralık'ta belirli gün ve haftalar
antik yunan tiyatrosu