Lazca dilbilgisi

lazca bir güney kafkas dilidir. bazı durumlarda zan dilinin güney lehçesi olarak kabul edilir, bu durumda kuzey lehçe de megrelce olur.

günümüzde, lazcanın konuşulduğu alanlar gürcistan'ın helvaçauri belediyesine bağlı sarpi köyünden rize ilinin pazar ilçesine kadar uzanır. lazca, aynı zamanda 1878-1879 yıllarındaki sürgünden kaçan lazların yerleştiği türkiye'nin batısındaki bazı köylerde de konuşulur. gürcistan'da, sarpi köyü haricinde, abhazya'da lazca konuşan başka köyler de vardı. fakat günümüzde hala konuşan insanların kalıp kalmadığı bilinmemektedir.

lazca üç lehçeye ayrılmıştır: khopa-chkhala (hopa-borçka), vitze-arkabe (fındıklı-arhavi) ve atina-artasheni (pazar-ardeşen). diyalektik sınıflandırma temel olarak fonetik özelliklerle belirlenir. daha spesifik olarak, belirleyici unsur, kartvelian foneminin refleksleridir (). bu ses, yalnızca khopa-çkhala diyalektinde kullanılır ancak vitze-arkabe ve atina-artasheni lehçelerinde farklı yansımaları vardır.

ses bilgisi ve yazma sistemi

sesli harfler

lazca beş ünlü sesten oluşur: a, e, i, o, u.

sessiz harfler

lazcadaki ünsüz bileşimleri diyalektik olarak değişir. khopa-chkhala lehçesinde tam ses kümesi vardır, ancak vitze-arkabe ve atina-artasheni lehçelerinde küçük dil ile alakalı gırtlaksı bir ses olan q sesi yok olmuştur.

fonetik süreçler

küçük dilsel q sesinin değişimi

gırtlaksız küçük dil sesi olan q, sadece khopa-chkhala lehçesinde v ve l ünsüzlerinden önce kullanılır. bu sesin varlığı aynı zamanda gırtlaksı duruşlarla kanıtlanır ve birkaç kelimede geçer, p̌qorop (ben severim smb./sth.); ǩqorop (ben seni seviyorum); t̆qubi (ikizler), ǯqv-/ǯqvin- (uzlaştırmak); ç̌qint̆i (taze yumuşak ve olgunlaşmamış) bu kelimelere örnektir. ama çoğu durumda, *t̆q → t̆ǩ; *ǯq → ǯǩ; *ç̌q → ç̌ǩ ses dönüşümleri gerçekleşir.

vitze-arkabe lehçesinde, *q → ǩ ünsüz değişimi gerçekleşir ("olmak" anlamına gelen ovapu ← *oqvapu fiili istisnadır). i̇lk ön sesli harf ve ara vokallerde *q → ∅ değişimi gerçekleşir.

atina-artasheni lehçesinde:
i̇lk ön sesli harf durumlarında q → ∅ değişimi gerçekleşir. ör. *qoropa → oropa "sevmek", *qona → ona "mısır tarlası" vb.
ara vokallerde *q → y/∅ değişimi gerçekleşir. ör. *loqa → *loʔa → loya/loa "tatlı", *luqu → *luʔu → luu "lahana" vb.
kelime başlangıcında qv → ǩv/v değişimi gerçekleşir. ör. qvali → ǩvali/vali "peynir, *qvaci → ǩvaci/vaci "testis" vb.
sesli vokallerde qv → y değişimi gerçekleşir. ör.  *oqvapu → oyapu "olmak", *iqven → iyen "o olacak" vb.
geriye kalan tüm durumlarda q → ∅ değişimi gerçekleşir.

regresif asimilasyon

en yaygın türleri:
 regresif seslendirme değişimleri:
 s → z t → d k → g ş → j ç → c p → b regresif sertleşme:
 b → p g → k regresif gırtlaklaştırma
 b → p̌ p → p̌ g → ǩünsüzlerin yok olması

i̇ki tane n sessiz harfini içeren bazı morfolojik bağlamlarda, "n" harfi yalnızca sesli harfle ayrılır. i̇lk "n" harfi yok olur. miqonun → miqoun (benim {herhangi bir nesne} var), iqvasinon → iqvasion (o yapacak), mulunan → *muluan → mulvan (onlar geliyorlar).

bir başka yok olma, deǩiǩe → deiǩe (dakika) kelimesinde gerçekleşir. arapçadaki دقيقة daqīqa kelimesi de  sesini içerir. ancak lazcada q sesi yukarıdaki gibi belirsizdir.

sesli vokallerdaki r sesinin düşmesi
bu değişim khopa-chkhala ve vitze-arkabe lehçelerinde görülür. r  → y  → ∅ değişimi gerçekleşir.

yarı kapantılı ünsüze dönüşme
atina-artasheni lehçesinde, kelimede damaksıl ön sesli harfler olan e ve i ile kayma ünsüzü olan y kullanıldığında aşağıdaki harflerde yarı kapantılı ünsüze dönüşme gerçekleşir:g → cǩ → ç̌k → ç alfabe 

lazca, gürcü alfabesi ya da latin alfabesi ile yazılabilir.(türkçede kullanıldığı gibi, ancak belirli lazca ekleri ile).

dilbilgisel durumlar

lazcada ismin sekiz farklı hali vardır. bunlar; yalın, kılıcısız, datif, genitif, latif, ablatif ve kullanımı bittiği düşünülen zarf halidir.

sıfat çekimleri örneği

i̇sim çekimleri örneği

i̇simler

diğer güney kafkas dillerinde olduğu gibi lazcada da isimler ve objeler ikiye ayrılır:

 'akıllı' varlıklar. bu varlıklar mi? (kim?) sorusu ile bulunur.
 'akıllı olmayan' varlıklar. bu varlıklar mu? (ne?) sorusu ile bulunur.

 i̇sim sınıflandırma şeması 

sayılar

birkaç fonetik farklılık dışında lazcadaki sayılar megrelcedeki sayılar ile aynıdır. sayı sistemi gürcücede olduğu gibi vigesimaldır.

nicel sayılar

lazcadaki nicel sayıların büyük çoğunluğunun kökü proto-kartvelian dillerine dayanır. sadece ar(t) (bir) ve eči (yirmi), zan dili ve gürcüce deki düzenli fonetik refleksler olan karto-zan kronolojik düzeyi için yeniden yapılandırılmıştır. silya (bin) sözcüğü pontus rumcasından alınmıştır ve orijinal lazcada vitoši olarak geçer.

lazcadaki nicel sayıların megrelce, gürcüce ve svanca ile karşılaştırılması

sıra sayıları

lazcada sıra sayıları ma-...-a eklerinin arasına konulur. megrelcede ise sayılara -n eki eklenir. ma-...-a ekleri proto-kartvelian dillerinden alınmıştır. (gürcüce me-...-e ve svanca me-...-e)

sıralı sayılarını türetme kuralı

lazcadaki sıra sayılarının megrelce, gürcüce ve svanca ile karşılaştırılması

kesirli sayılar

lazca ve megrelcedeki kesirli sayı türetme kuralı eski gürcüce ve svancaya benzer.

kesirli sayıları türetme kuralı

lazcadaki kesirli sayıların megrelce, gürcüce ve svanca ile karşılaştırılması

zamirler

kişisel zamirler

i̇yelik zamirleri

fiiller
lazcada fiillerin; kişi, sayı, versiyon, zaman, ruh hali, görünüm ve ses belirten halleri vardır.

i̇nsan ve sayılar

lazcada fiiller, megrelce, gürcüce ve svancada olduğu gibi tek değerlikli, iki değerlikli ve üç değerlikli olabilir.

tek değerlikli fiiller sadece öznel bir kişiliğe sahiptir ve geçişsizdir.
i̇ki değerlikli fiiller bir konu ve bir nesneye sahiptir (doğrudan veya dolaylı). onlar:
nesne doğrudan ise geçişlidir
nesne dolaylı ise geçişsizdir
üç değerlikli fiiller bir konu ve iki nesneye sahiptir (biri doğrudan ve diğeri dolaylı) ve geçişsizdirler.

kişi tekil veya çoğul olabilir.

lazcadaki kişi ve nesne işaretleri megrelcedekilerle aynıdır.

nesne işaretleri

nesne işaretleri

önceden sessiz harfin kullanıldığı durumlarda  v-  ve  g-  harfleri fonetik olarak değişir:

sesli ünsüzlerden önce: v- → b-
sessiz ünsüzlerden önce:
v- → b- → p-
g- → k-
gırtlaklı ünsüzlerden önce:
v- → b- → p̌-
g- → ǩ-

version

megrelce, gürcüce ve svancada olduğu gibi lazcada da versiyon kiplerini göstermenin dört farklı türü vardır:
öznel - eylemin eylemi yapan için tasarlandığını gösterir,
amaç - eylem başka bir kişiye yöneliktir,
nesnel-pasif - eylem başka bir kişi için amaçlanmıştır ancak konu pasiftir,
tarafsız - tarafsız olarak.

lazcada versiyon işaretlerinin megrelce, gürcüce ve svanca ile karşılaştırılması

zaman kipleri

lazca'da en fazla 22 mastar eki olabilir. bunlar üç seri hâlinde gruplandırılmıştır (oqopumu/ovapu/oyapu).

fiil çekim örneğikökü: ç̌ar- (yazmak) ve r- (olmak)eskiliğine göre bu mastar ekleri iki kümede gruplandırılabilir:

eski (birincil) (megrelce ile aynı).
yeni (ikincil) temel mastar eklerinden türetilmiştir (lazcaya özel).mastar eklerini eskiliğine göre sınıflandırılması'kipler

belirteç
belirteç, önermenin görünür bir gerçek olarak alınması gerektiğini iddia etmektedir.

sorular
bir gösterge ifadesini soruya dönüştürmenin iki yolu vardır:
soru belirten kelimelerini kullanarak. ör. mi? (kim?), mu? (ne?), so? (nerede?), mundes? (ne zaman?), muç̌o? (nasıl?) vb. bu kural megrelce, gürcüce ve svancada da geçerlidir.
bir fiilin yanına soru eki olan -i harfini ekleyerek. aynı ek megrelcede -o, eski gürcücede -a ve svancada -ma/-mo/-mu'dur.

emir kipi
bir emri veya isteği ifade eder. 2. şahısa (tekil / çoğul) karşı kullanıldığında geniş zaman kullanılır ve geriye kalan tüm durumlarda optatif geniş zaman kullanılır.

dilek kipi
olasılık, dilek, arzuyu ifade eder.

şartlılık kipi
bir durumun olması ya da olmaması için gerekli koşulları ifade eder. bu gibi durumlarda -ǩo (at.-arsh, vtz.-ark.) / -ǩon/-ǩoni'' (khop.-chkh.) ekleri kullanılır.

notlar

kaynakça 

.

.

dış bağlantılar 
 laz gürcüce-latin ve latin-gürcüce çevirmeni

dil bilgisi
dillerine göre dilbilgisi