Halep Devleti

halep eyaleti (,  ) san remo konferansı ve kral i. faysal'ın suriye'deki kısa ömürlü monarşisinin çöküşünü takiben, fransa'nın levant yüksek komiseri general henri gouraud tarafından suriye'nin fransız mandası'nda kurulan beş devletten biriydi.

diğer devletler şam devleti (1920), nusayri devleti (1920) ve cebel el-dürzi devleti (1921) idi. büyük lübnan devleti (1920) daha sonra modern lübnan ülkesi oldu. halep devleti'nin başkenti olan halep'ti.

kuruluş 

halep devleti, 1 eylül 1920'de fransız general henri gouraud tarafından, suriye'yi birkaç küçük devlete bölerek daha kolay kontrol edilmesini sağlamak için bir fransız planının parçası olarak ilan edildi. fransa, meyselun muharebesi'nden sonra birleşik bir suriye fikrine daha fazla düşman oldu. halep devleti, i̇skenderun sancağı'nı içeriyordu ve kamil paşa el-kudsi tarafından yönetiliyordu.

gouraud, halep'i şam'dan ayırarak iki şehir arasındaki geleneksel rekabet durumundan yararlanmak ve siyasi bölünmeye dönüştürmek istedi. halep halkı, şam'ın yeni suriye ulusunun başkenti olarak seçilmesinden memnun değildi. gouraud bu duyguyu sezdi ve halep'i şam'ın rekabet etmesinin zor olacağı büyük ve zengin bir devletin başkenti yaparak onu manipüle etmeye çalıştı. fransa tarafından çizilen halep devleti, halep çevresindeki verimli ülke ve fırat'ın tüm verimli havzası da dahil olmak üzere suriye'nin verimli bölgesinin çoğunu içeriyordu. devletin ayrıca özerk i̇skenderun sancağı üzerinden denize erişimi vardı. öte yandan suriye çölü'nün kıyısında bir vaha olan şam'ın ne bereketli toprakları ne de denize erişimi vardı. gouraud, şam'la yeniden birleşmek istememesi için suriye'nin tarım ve maden zenginliklerinin çoğunu kontrol etmesini sağlayarak halep devletini potansiyel yöneticileri için çekici hale getirmek istedi.

nüfus 
halep devletinde sünni müslümanlar çoğunluktaydı. bu nüfus çoğunlukla araplardan oluşuyordu, ancak özellikle doğu bölgelerindeki kürtleri ve osmanlı döneminde yer değiştiren diğer çeşitli etnik kökenleri, özellikle çerkesleri, arnavutları, boşnakları, bulgarları, türkleri, kabardeyleri, çeçenleri ve diğerlerini de içeriyordu. halep'te de nebbol, fu'a, ez-zehra', kefrayya ve maarrat misrin gibi kasabalarda önemli miktarda şii müslüman nüfus yaşıyordu.

halep aynı zamanda doğu'nun en zengin ve en çeşitli hristiyan topluluklarından birine ev sahipliği yapıyordu. bir düzine farklı cemaate mensup hristiyanlar (ermeni apostolik, rum katolik ve süryani ortodoks kiliselerinin yaygınlığı), halep şehrinin nüfusunun yaklaşık üçte birini temsil ediyordu ve bu da onu orta doğu'da lübnan dışında en büyük hristiyan topluluğa sahip şehir haline getiriyordu. süryani etnik kökene sahip birçok hristiyan, devletin doğu bölgelerinde de yaşıyordu.

1923 yılında devletin toplam nüfusu 604.000 civarındaydı (doğu bölgelerinin göçebe nüfusu hariç). halep şehri ayrıca büyük bir yahudi cemaatine de sahipti.

valiler 
 1920-1922 general kamil paşa el-kudsi (1845–1926)
 1923 mustafa bey barmada (1883–1953)
 1924-1925 mar'i paşa el-mallah (1856–1930)

fransız delegeler 
 1920-1922 general de lamothe
 1922-1924 genel billotte (1875-1940)
 1925 mösyö jacques reclus

yönetim kurulu 
fransız hükûmetinin arzularına rağmen i̇slamo-arap direnişi, fransızları bölgeyi yönetmede onlar aracılığıyla çalışmaya zorlamada yeterliydi. böylece 1920 yılında genel valiyi tamamlamak üzere yönetim kurulu oluşturuldu. konseyin dört üyesi şunlardı: mar'i paşa el-mallah (i̇çişleri), subhi bey el-nayyal (adalet), nasri efendi bekhaş (ticaret ve tarım) ve victor effendi 'ajouri (finans). el-mallah'ın 1921'deki istifası üzerine, içişleri müdürü olarak el-nayyal ve el-nayyal'in yerine adalet müdürü olarak zeki bey el-gorani seçildi. 1923'te solcu bir fransız hükûmeti iktidara geldi ve pan-arap suriye'sinin kurulmasına izin vererek siyasi yönünü değiştirdi. böylece halep yönetim kurulu, suriye federasyonu'nun kurulmasının ardından lağvedildi.

temsilci konseyi 
yasama organı temsilciler konseyi idi ve üyelerinin çoğunluğu fransız yanlısıydı. önde gelen milletvekillerinden bazıları, daha sonra suriye federasyonu başkanı olarak görev yapan suphi bereket, halep belediye başkanı galib bey i̇brahim paşa, ticaret odası başkanı salim canbarat, avukat michel canadri ve milliyetçi lider sadullah el-cabiri'nin ağabeyi fakir el-cabiri idi.

hananu i̇syanı 

halepli olan i̇brahim hananu, 1919'da seçilen ve suriye'nin fransız mandasını reddeden suriye ulusal kongresi'nin önde gelen bir üyesiydi. türk milliyetçisi lider mustafa kemal atatürk'ün desteklediği hananu, 1921'de tutuklanıncaya kadar fransızlara karşı silahlı bir isyan başlattı. hananu aynı yıl halep'te bir mahkemede yargılandı, ancak yargıçlar tarafından ikiye karşı üç oyla suçsuz bulundu. muhtemelen karar, o gün adliye çevresinde toplanan taraftar kalabalığından etkilenmişti.

daha sonra siyasi muhalefete geçen hananu, 1926'da halep'in aralık 1924'te kurulan suriye devleti'nden ayrılmasını engellemede büyük rol oynadı. hananu, 1935'te öldü.

suriye federasyonu ve suriye devleti 
general gouraud, 28 haziran 1922'de suriye federasyonu'nu kurdu. federasyon; şam, halep ve nusayri devletlerini içeriyordu. 1924 yılında nusayri devleti yeniden ayrıldı. suriye federasyonu, 1 ocak 1925'te suriye devleti'ne dahil edildi. 1925'te yeni suriye devletinin merkezileşmesiyle birlikte halep, özerkliğini kaybederek şam'a bağlı bir il haline geldi. halep devleti'nin görevdeki genel valisi müslüman mar'i paşa el-mallah, halep i̇li'nin valisi (bakan rütbesiyle) oldu. ancak halep devleti'nin sömürge bayrağı, sonunda kaldırıldığı 25 ocak 1925'e kadar kullanımda kaldı.

ayrıca bakınız 
 fransız suriye ve lübnan mandası
 nusayri devleti
 cebel el-dürzi devleti
 i̇skenderunhatay
 şam devleti
 fransız sömürge imparatorluğu

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
 al-ghazzi, kamil, nahr al-dhahab fi tarikh halab, (history of halep), 3 cilt, halep, 1922-1926.
 l'indicateur libano-syrienne. ed. e & g. gédéon. beyrut, 1923, 1928-1929.
 recueil des actes administratifs du haut-commissariat de la république française en syrie et au liban. beyrut, 1919–1920, 1921–1939.

i̇ki savaş arası dönemde kurulmuş tarihî devletler
1920'de lübnan
1920'de suriye
1925'te varlığı sona eren bölgeler ve ülkeler
1920'de kurulan bölgeler ve ülkeler
orta doğu tarihindeki devletler
fransız suriye ve lübnan mandası
eski fransız koloniler
halep tarihi
1925'te asya'da feshedilmiş oluşumlar