Carnegie Kütüphanesi

carnegie kütüphanesi, i̇skoç iş adamı ve hayırsever andrew carnegie tarafından yapılan bağışlarla kurulan bir kütüphanedir. 1883 ile 1929 arasında toplamda 2,509 carnegie kütüphanesi yapılmıştır ve bunların arasında kamu veya üniversite kütüphaneleri sistemine bağlı olanlar da vardır. rakamsal olarak açıklamak gerekirse; abd'de 1689, i̇ngiltere ve i̇rlanda'da 660, kanada'da 125 ve avustralya, yeni zelanda, güney afrika, belçika ve fransa'da birçok kütüphane yaptırmıştır.

i̇lk başlarda carnegie kütüphaneleri i̇skoçya veya pittsburgh,pensilvanya gibi carnegie'in bizzat kişisel bağlantıda olduğu yerlerde kurulmuştu. 1899'dan itibaren, carnegie bu alanların dışındaki yerlere bağışları artırmaya başladı.

sonraki yıllarda çok az sayıda kasabanın bağış başvurusu kabul edildi. son bağışın yapıldığı 1919 yılında, abd'de neredeyse yarısı carnegie bağışları tarafından yapılmış olmak üzere 3500 kütüphane bulunuyordu. sadece abd'de yaptığı bağışlar ise günümüz parası ile 1.3 milyar doları buluyordu.

tarihçe 
carnegie kütüphanelerinin ilki doğum yeri olan dunfermline, i̇skoçya'da dunfermline carnegie kütüphanesi adı ile açılmıştır. 1881 yılında yaptırılmıştır ve açılışı ise 1883'te gerçekleşmiştir. kumtaşından yapılan bu binanın ön girişindeki duvara şu söz kazınmıştır: "let there be light" (türkçe: bırakın orada ışık olsun)

carnegie tarafından abd'de yaptırılan ilk kütüphane ise sonradan memleketi gibi benimsediği allegheny, pensilvanya'da 1886'da açılmıştır. 1890'da da abd'deki ikinci kütüphanesi açılmıştır. bu bina aynı zamanda dünyadaki ilk carnegie müzik salonu'nun bulunduğu kütüphane olma özelliğini taşır.

abd'de ilk carnegie kütüphanesi 1889 yılında braddock,pensilvaya'da açılmıştır. pittsburgh'un 15 kilometre kuzeyinde olan bu kasaba carnegie demir şirketi'ne ev sahipliği yapıyordu. 1893'te yapılan eklemeler binanın büyüklüğünü 2 katına çıkarmış ve aynı zamanda abd'deki 3. carnegie müzik salonu'nu da içerisinde barındırmıştır.

i̇lk başlarda, carnegie bağış düşüncesini sadece birkaç kasaba ile sınırlandırmıştı. bunlar daha çok i̇skoçya ve pittsburgh bölgesindeydi. abd'de yapılan ilk 10 kütüphanenin 7'si pittsburgh yakınlarında kurulmuştur. mimari eleştirmen patricia lowry carnegie kütüphaneleri hakkında şunu söylemiştir: "bu güne kadar, carnegie'in ücretsiz halk kütüphaneleri, pittsburgh'un en büyük kültürel ihracı duruma gelmiştir. ve bu ihraç aslında milyonlarca insanın  düşüncesini ve hayatını  değiştiren bir hediyedir."

1898'e kadar, güneybatı pensilvanya dışında tüm abd'de yalnızca bir kütüphane yaptırılmıştır. bu kütüphane fairfield, iowa'da 1892 yılında faaliyete geçmiştir. bu bağış, carnegie ile bizzat doğrudan bir yakınlığın olmadığı bir yer olmasından dolayı, kendisinin yakın zamanda kuracağı binlerce daha kütüphane için önemli bir temel oluşturmuştur.

1899'dan itibaren, carnegie kuruluşunun yaptığı bağış miktarındaki belirgin bir artışla beraber açılan kütüphane sayısında da bir artış yaşanmıştır. bu dönem kadınlar kulübü'nün i̇ç savaş sonrası yükseilişi ile aynı döneme rastlar. kadınlar kulübü carnegie vakfı ile beraber kütüphane, hastane ve okul yapımı gibi sosyal işler konusunda 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyılın ilk çeyreği arasında etkili olmuşlardır. yine abd'de yapılan kütüphanelerin yaklaşık %80'i bu iki vakıf sayesinde gerçekleşmiştir.

carnegie "çalışkan ve hevesli; her şeyi hazır isteyenler için değil, fakat hırslı ve kendi kendine yetebilenler başkalarının yardımını hak ederler" düşüncesinde insanlara bağış yapmaya inanıyordu. irkçı politikanın olduğu zamanlarda, siyahi insanların güney eyaletleri'nde halk kütüphanelerine girişi yasaktı. kendi kütüphanelerinde ırk ayrımını kaldırmayı direnmektense, afrikalı amerikalıların kullandığı farklı kütüphanelere bağış yaptı. buna örnek olarak houston'da kurulan coloured carnegie library (renkliler için carnegie kütüphanesi) yine carnegie tarafından yapılan bağışlarla kurulmuştur. 1914 yılında savannah, georgia'da siyahi insanlar için kurulan carnegie kütüphanesi ise kamu kütüphaneliğinden dışlanmıştır. özel olarak organize edilen colored library association of savannah (savannah renklilerin kütüphane kurumu) kendi içinde para toplayarak siyahi insanlar için küçük bir kütüphane kurmaya çalıştı. bu yönde çabası ve  isteği carnegie tarafından fark edildikten sonra, vakıf tarafından desteklenmeye başlamıştır. abd yüksek mahkemesi yargıçlarından clarence thomas hatıratında; çocukluğunda - ırk ayrımı başlamadan önce - bu kütüphaneyi kullandığını yazmıştır.

kaynakça 

andrew carnegie
halk kütüphaneleri