August Ferdinand Möbius

august ferdinand möbius (, ; ; 17 kasım 1790 - 26 eylül 1868), bir alman matematikçi ve teorik astronomdu.

17 kasım 1790 günü prusya'da schulpforte kentinde doğdu. leipzig, göttingen ve halle üniversiteleri'nde çalıştı. 1815 yılında leipzig üniversitesi'ne astronomi profesörü olarak atandı. aynı zamanda leipzig gözlemevi müdürü oldu. astronomi üzerine çok sayıda kitap yazdı. analitik geometrinin değişik kesimlerinde yine çok sayıda çalışmalar yaptı. topoloji ilminin kurucusudur. onun ölümünden sonra bulunan ve onun anısına olmak üzere, bugün çok ünlü olan "möbius şeridi"nin birçok özellikleri açıklandı. "möbius dönüşümleri" ve "möbius grupları" çok iyi bilinen ünlü çalışmalarıdır. 26 eylül 1868 günü leipzig'te öldü.

hayatının erken dönemi ve eğitimi 
möbius, saksonya elektörlüğü schulpforta'da doğdu ve annesinin soyundan dini reformcu martin luther'in soyundan geldi. 13 yaşına kadar evde eğitim gördü, 1803'te schulpforta'daki kolej'e girdi ve orada okuyarak 1809'da mezun oldu. daha sonra matematikçi ve astronom karl mollweide altında astronomi okuduğu leipzig üniversitesi'ne kaydoldu. 1813'te göttingen üniversitesi'nde matematik alanına eğimli profesör carl friedrich gauss'un altında astronomi okumaya başladı, gauss ise göttingen gözlemevi'nin direktörüydü. oradan, halle üniversitesi'nde carl gauss'un hocası johann pfaff ile çalışmaya gitti ve 1815'te sabit yıldızların örtülmesi (the occultation of fixed stars) doktora tezini tamamladı. 1816'da leipzig üniversitesi'nde "astronomi ve yüksek mekanik kürsüsüne" ekstraordinaryüs profesör olarak atandı. möbius, 1868'de 77 yaşında leipzig'de öldü. oğlu theodor tanınmış bir dil bilimciydi.

katkıları 

en çok, üç boyutlu öklid uzayına gömüldüğünde yalnızca bir tarafı olan, yönlendirilemeyen iki boyutlu bir yüzey olan möbius şeridini keşfetmesiyle tanınır. birkaç ay önce johann benedict listing tarafından bağımsız olarak keşfedilmiştir. karşılıklı çevrelenmiş iki dörtyüzlüden oluşan möbius konfigürasyonu da onun adıyla anılır. möbius homojen koordinatları projektif geometriye sokan ilk kişiydi. barisentrik koordinat sisteminin tanıtımıyla tanınır.

möbius düzlemi, projektif geometride önemli olan möbius dönüşümleri ve sayı teorisindeki möbius transformu da dahil olmak üzere birçok matematiksel kavram onun adını almıştır. sayı teorisine olan ilgisi, önemli möbius fonksiyonu μ(n) ve möbius inversiyon formülüne yol açtı. öklid geometrisinde, sonuçları basitleştirmenin ve birleştirmenin bir yolu olarak işaretli açıların ve doğru parçalarının kullanımını sistematik olarak geliştirdi.

möbius, astronomi, geometri ve statik üzerine çok sayıda kapsamlı inceleme ve yazı yazdı. analitik geometriye homojen koordinatların tanıtılması ve dualite ilkesi dahil olmak üzere değerli katkılarda bulunmuştur. topolojide öncü olarak kabul edilir.

1846'da kraliyet sakson bilimler derneği'nin kurucularından biriydi.

aydaki bir krater ve bir asteroit (28516) möbius onuruna isimlendirilmiştir.

derlenmiş çalışmaları 

 gesammelte werke erster band (v. 1) (leipzig : s. hirzel, 1885)
 gesammelte werke zweiter band (v. 2) (leipzig : s. hirzel, 1885)
 gesammelte werke dritter band (v. 3) (leipzig : s. hirzel, 1885)
 gesammelte werke vierter band (v. 4) (leipzig : s. hirzel, 1885)

ayrıca bakınız 

 möbius bandı
 möbius sayacı
 möbius dönüşümü

kaynakça

dış bağlantılar 

 
 
 
 

1790 doğumlular
1868 yılında ölenler
19. yüzyıl alman bilim insanları
19. yüzyıl astronomları
alman astronomlar
alman matematikçiler
geometriciler
göttingen üniversitesinde öğrenim görenler
halle üniversitesinde öğrenim görenler
leipzig üniversitesi öğretim üyeleri
leipzig üniversitesinde öğrenim görenler
sayı teorisyenleri