Puntila Ağa ve Uşağı Matti

puntila ağa ve uşağı matti (almanca: herr puntila und sein knecht matti), alman modernist yazar bertolt brecht'in 1940 yılında yazdığı epik komedi oyunu. ayıkken kapitalizmin katı kurallarının etkisinde kalan, sarhoşken ise insancıl yönlerini ortaya çıkaran toprak ağası puntila'nın ikilemi üzerinden işlenen oyun, psikolojik ve sosyolojik öğeler içeriyor. brecht'in, ii. dünya savaşı sırasında, finlandiya'da sürgünde iken yazdığı eser, ilk kez 1948'de, zürih'te sahnelenmiştir. puntila ile uşağı matti arasındaki ikili ilişki, charlie chaplin'in şehir işıkları filmindeki (1931) tramp ile milyoner arasındaki ilişkiyle benzeşmektedir.

konu 
oyun, kapitalist düzenin acımasız aristokrat yüzü puntila ağa ve uşağı matti'nin, sosyal ve ekonomik farklılıklar fonunda, sürekli ikili bir şekil alan ilişkisini mizahi bir dille anlatmaktadır. zengin bir toprak ağası olan puntila, çalışanlarıyla tam olarak nasıl davranacağını bilemezken, sarhoş olduğu zaman iyi bir işveren, ayık olduğu zaman ise zalim bir efendi olarak davranır. bu ikilemler yüzünden, kızı eva'yı kah zengin bir ataşe, kah da kızına âşık olduğunu bildiği uşak matti ile evlendirmeye karar verir. matti, patronunun değişken durumuna bir anlam veremese de, onunla dost olmaya çalışarak, eva'ya yaklaşmayı umut etmektedir.

karakterler 
 ağa puntila, arazi sahibi zengin bir aristokrat
 uşak matti, onun şoförü
 eva, onun kızı
 garson
 yargıç
 ataşe
 avukat
 kaçakçı emma
 sütçü kız
 telefoncu kız
 eczacı kız
 fina, hizmetçi
 laina, aşçı
 şişman adam
 i̇şçi
 kırmızı saçlı adam
 veteriner
 kızıl surkkala
 onun dört çocuğu
 başrahip
 onun karısı
 oduncular

yazım süreci 

oyunun metni, fin yazar hella wuolijoki'nin, kişisel anılarından yola çıkarak, 1930'lu yıllarda yazdığı sahanpuruprinsessa isimli komedisine dayanmaktadır. şöyle ki, brecht, hikâyeyi gördükten sonra, 1940 yılında, fin dram yazarları birliği tarafından düzenlenen bir yarışmaya katılmak üzere, wuolijoki'ye teklif götürür. teklifinin kabul edilmesiyle birlikte, oyun üzerinde çalışmaya başlarlar. brecht'in çalışabilmesi için oyun, margarete steffin tarafından, die sägenmehlprinzessin (hızar talaşı prensesi) adıyla almancaya tercüme edilir.
"hella wuolijoki ile, finlandiya'da bir yarışma için bir halk oyunu yazmaya giriştik. bir fin toprak ağası ile şoförünün serüveni. ağa yalnız sarhoş olunca insanlaşıyor, çünkü o zaman çıkarlarını unutuyor."
brecht, temel konuya sadık kalsa da, genel konsepti ve bazı detayları değiştirir. orijinal metinde, aslında yargıç olan ve şoför kalle aaltonen rolüne giren dr. vuorinen karakteri, yeni versiyonda uşak matti'ye dönüşür.
"puntila üstünde çalışma. hella wuolijoki'nin oyunu, yarı yarıya bitmiş durumda bir konversasyon komedisi. (...) benim yapmam gereken ise, temeldeki kaba hikâyeyi işlemek, ruhsallaştıran diyalogları ayıklamak ve fin halk yaşantısının anlatılarına, görüşlerine yer açmak, "ağa" ile "uşak" karşıtlığını sahneye getirmek ve konuya şiirini ve güldürüsünü yeniden kazandırmak. konu, alışılmış dram tekniğinin hella wuolijoki'yi tüm alçak gönüllülüğüne, yaşam deneyimine, canlılığına ve yazarlık yeteneğine rağmen nasıl engellediğini gösteriyor." brecht'in 2 eylül'de başlayıp, 19 eylül'de bitirdiği puntila ya da yağmur hep aşağı doğru yağar (puntila oder der regen fällt immer nach unten) isimli versiyon, finceye i̇so-heikkilän isäntä ja hänen renkinsd kaile. komediakertomus hämeen humalasta (büyük heikkilä ağa ile uşağı kaile. tavastland sarhoşluğu üstüne komedik hikâye) ismiyle çevrildi. oyun, yazar adı olarak ursus ismini kullanarak yarışmaya verilse de, ödül alamadı. 1940'ta steffin, daktilo metnini temize çekip brecht'e gönderdi. sonraki yıllarda, halk oyunu üstüne notlar adıyla yayınlanacak olan bir sonsöz de eklenen oyuna, ağa puntila ve uşağı matti adı verildi. 1941 yılında, brecht ve wuolijoki, oyunun telif hakları üzerine bir anlaşma imzaladılar. oyun (fince versiyon) ilk kez 1946 yılında, hella wuolijoki tarafından helsinki'de yayınlandı.

sahnelenme bilgisi 
puntila ağa ve uşağı matti, ilk kez 5 haziran 1948'de, schauspielhaus zürich tiyatrosunda sahnelendi. oyunu, brecht yönetse de, resmî çalışma izni olmadığı için künyede yönetmen olarak kurt hirschfeld'in ismi yer aldı. bu temsilde, puntila rolünü leonard steckel, matti rolünü gustav knut, eva rolünü ise helen vita canlandırdı.

teknik kadro
 yönetmen - bertolt brecht
 yönetmen asistanı - kurt hirschfeld
 tasarımcı - teo otto
oyuncu kadrosu
 leonard steckel - puntila ağa
 gustav knut - uşak matti
 helen vita - eva
 lukas amann - ataşe
 therese giese - emma
 blandine ebinger - eczacı kız

almanya'da sahnelenişi 
oyun, almanya'da ilk olarak,  hamburg'daki deutsches schauspielhaus tiyatrosunda oynanmaya başlandı. albert lippert'in rejisiyle sahnelenen oyun, 22 kasım 1948 tarihinde prömiyer yaptı.

brecht, eşi helene weigel ile birlikte, 1949 yılında kurduğu berliner ensemble tiyatrosunun açılış oyunu olarak puntila ağa ve uşağı matti'yi tercih etti. 12 kasım 1949'da, deutsches theatre'da prömiyer yapan oyun, erich engel ve brecht'in yönetimiyle sahneleniyordu.
teknik kadro
 yönetmen - erich engel
 besteci - paul dessau
 tasarımcı - casper neher
 oyuncu kadrosu
 leonard steckel/curt bois - puntila ağa
 erwin geschonneck - matti
 therese giese - emma
 annemarie hase - fina
 regine lutz - sütçü kız

türkiye'de sahnelenmesi 
türkçeye, yılmaz onay tarafından çevrilen oyun, ilk kez 1965 yılında dormen tiyatrosu'nda sahnelenmiştir. sonraki yıllarda yine çeşitli tiyatro toplulukları tarafından oynanmaya devam etmiştir.

trabzon sanat tiyatrosu (2005) 
teknik kadro
 yazar - bertolt brecht
 çeviren - yılmaz onay
 yönetmen - necati zengin

oyuncu kadrosu
 necati zengin - puntila
 süleyman sırtkaya - matti
 zeynep yılmaz - eva
 ramazan uzun - garson
 soner çelik - yargıç
 bülent şen - ataşe
 i̇brahim gürsoy - veteriner/avukat
 yasemin aslan - kaçakçı emma
 sevil araboğlu - eczacı kız/fina
 songül nadir kamber - sütçü kız
 güliz oktar - telefoncu kız
 duygu elmas - laina

boğaziçi üniversitesi oyuncuları 
oyun, 2007 yılı ekim ayında boğaziçi üniversitesi oyuncuları tarafından sahnelenmiştir.

teknik kadro
 reji - mustafa çiçek, nevzat eser, nihal albayrak, özge korkmaz
 reji danışmaları - ömer özdinç, özgür eren
 müzikal danışman - i̇brahim odak
 canlı müzik - birgül serçe, mesut gökdai, orçun yıldırım, şale türkeli, uluç büyükbeşe
 dekor ve aksesuar - ahmet özkan, merve i̇ş, öner zafer, tuğçe çuhadaroğlu
 kostüm - dila okuş, duygu dalyanoğlu, pınar gümüş, yaprak aydın
 işık - banu karakaş, mustafa çiçek, samet kurtuluş, zilan kaki
 afiş tasarım - öner zafer

oyuncu kadrosu
 ahmet özkan
 banu karakaş
 burak akyunak
 dila okuş
 duygu dalyanoğlu
 merve han
 merve i̇ş
 mustafa çiçek
 nevzat eser
 nihal albayrak
 özge korkmaz
 volkan mantu

bursa dt 
en son, bursa devlet tiyatrosu'nda sahnelen oyun, 3 ekim 2017'de prömiyer yapmış ve 2017-18 sezonu boyunca oynanmaya devam etmiştir.

teknik kadro
 yazar - bertolt brecht
 çeviren - yılmaz onay
 yönetmen - ümit aydoğdu
 müzik - oktay köseoğlu

oyuncu kadrosu
 halil balkanlar - puntila
 ali volkan çetinkaya - matti
 serap uluyol karanfilci
 levent uzunbilek
 hatice sezer
 ali bircan teke
 acan ağır aksoy
 cenk turan
 salih cem şener
 erdem erdoğan
 nejat orbay şehlikoğlu
 cem hamza çanakoğlu
 ayşe dinç
 cansu yılmaz
 öykü esendemir
 erem nalcı
 emine irmak bavkır
 sıdıka derya gümral
 nergiz acar
 gizem çakmak
 ceren kayış
 diyar gönülalçak
 irmak şahin
 didem ale
 çağla genç

kaynakça 

bertolt brecht oyunları
epik tiyatro oyunları
komedi oyunları
1940 tiyatro oyunları