Doğu Planı

doğu planı (lehçe: plan wschód), 1920'lerde ve 1930'larda sovyetler birliği'ne karşı savaş durumunda oluşturulan bir polonya savunma askeri planıydı. batı planı'nın (plan zachód) aksine, i̇kinci polonya cumhuriyeti hükümeti sovyetler birliği'ni tam ölçekli bir savaş başlatabilecek en büyük potansiyel askeri tehdit olarak gördüğü için, tüm savaş arası dönemde hazırlanıyordu. bununla birlikte, bugün orijinal plandan yalnızca birkaç tarihi belge kalmıştır.

arka plan
birinci dünya savaşı'ndan sonra kuruluşundan bu yana, i̇kinci polonya cumhuriyeti hemen hemen tüm komşularıyla savaşlara ve çatışmalara karışmıştı (bkz. sovyet-polonya savaşı, polonya-ukrayna savaşı, polonya-litvanya savaşı, wielkopolska ayaklanması, silezya ayaklanmaları ve polonya ve çekoslovakya arasındaki sınır çatışmaları). ancak, yalnızca iki ülke büyük tehdit olarak kabul edildi: almanya ve sovyetler birliği.

1920'lerde ve 1930'larda polonyalı liderler potansiyel tehdide karşı koymaya odaklandılar. polonya-sovyet savaşı ve polonya'yı ve avrupa'nın geri kalanını bolşevik devrimi'nin zorla yayılmasından kurtaran varşova muharebesi'nin hatıraları tazeydi.

hem polonya ordusu hem de varşova'daki hükümet, sovyetlere karşı savaşın kaçınılmaz olduğundan emin olduklarından, bunun hazırlıkları almanya'ya karşı yapılanlardan çok daha ileri düzeydeydi. ancak 1935'ten sonra, almanya'da polonya karşıtı propaganda arttığında, alman tehdidi ordu planlamacılarının batı planını hazırlamaya başlaması için yeterince görünür hale geldi. ancak 1939'da bile, polonya'nın doğusunda tamamlanan tahkimatların sayısı batıdakilerden çok daha fazlaydı.

savaşlar arasında polonya–sovyet sınırı
polonya'nın sovyetler birliği ile olan sınırı 1.412 km uzunluğundaydı. karşılaştırıldığında, doğu prusya da dahil olmak üzere almanya ile olan sınır 1.912 km ile %20'den fazla daha uzundu.

ancak uzun sınıra rağmen savunmayı kolaylaştıran coğrafi engeller de bulunuyordu. kuzeyde, naliboki ormanı bulunmaktaydı. ek olarak, moskova'yı batı avrupa'ya bağlayan büyük bir demiryolu, kuzey polonya boyunca uzanıyordu. bölgenin ana yerleşim bölgesi, polonya'nın iç savaş döneminin kuzeydoğusundaki wilno idi.

ülkenin merkezi, polesiye olarak bilinen, seyrek nüfuslu büyük bir bataklıktı. karayolu ve birkaç demiryolu hattı olmamasına rağmen, manzarası uzun süreli, organize bir savunmaya izin verdiği için üstün bir stratejik öneme sahipti. ne polesiye ne de bitişik volhinya herhangi bir büyük kentsel alan bulunmuyordu.

eskiden avusturya-macaristan i̇mparatorluğu'nun galiçya eyaletinin bir bölümü, yüksek yoğunluklu demiryolu hatları, büyüyen sanayi (borıslav'daki petrol yatakları gibi) ve podolya'nın iyi gelişmiş tarımı ile polonya'nın doğusundaki en gelişmiş bölgeydi. savaşlar arası dönemdeki polonya'nın en büyük şehirlerinden biri olan lviv, bu bölgede bulunuyordu. ek olarak, sovyet sınırı doğal bir engel olan zbrucz nehri ile belirlenmişti.

ancak neredeyse tüm polonya sanayi ve şehir merkezleri batıdaydı ve bu nedenle, bir sovyet kuvvetinin yukarı silezya, varşova, kraków veya poznań'a ulaşması birkaç haftayı alacağından, uzun süreli bir savunma mümkündü.

plan geliştirildiğinde, polonyalı planlamacılar işbirliği ve desteğin polonya'nın doğudaki ana müttefiki olan romanya'dan geleceğini varsaydılar.

sınır çatışmaları
sovyet hükümeti, 1921'de imzaladığı riga barış antlaşması'nın geçerliliğini başından beri baltaladı. 1920'lerin başında sovyetler, sınıra yakın polonya yerleşimlerine defalarca gerilla saldırıları düzenledi. en ünlüsü, korpus ochrony pogranicza'nın (sınır koruma kolordusu) kurulmasına yol açan 3-4 ağustos 1924 gecesi stolpce'ye yapılan saldırıydı. bu tür saldırılar 1920'ler boyunca devam etti, ancak 1930'larda, özellikle 1932 sovyet-polonya saldırmazlık paktı'nın imzalanmasından sonra ölçeği azaldı.

özet
planın hiçbir tam kopyası korunmadı. bilinen tek şey temel niyetler ve planlardır. maalesef ki tüm planı öğrenmek imkansızdır. teorik çalışmalar 4 şubat 1939'da tamamlandı. plan, 1935'teki ölümüne kadar savaşın doğudan geleceğinden emin olan józef piłsudski'nin fikirlerine dayanıyordu. bu nedenle, çoğu ordu manevrası ve saha tahkimatı doğuda yapıldı ve polonya'nın batı sınırı büyük ölçüde ihmal edildi. tahkimatlardan bazıları çevresindeki alanda hala görülebilmektedir (bkz. sarnı müstahkem alanı). polonya mühendisler birliği tarafından 1930'larda inşa edilen sığınaklar, 1940'ların sonlarında ukrayna i̇syan ordusu tarafından sovyet kızıl ordusu'na karşı gerilla çatışmalarında kullanıldı.

polonyalı planlamacılar, kızıl ordu'nun birçok bakımdan kendilerininkinden üstün olduğunun gayet iyi farkındaydılar. bu nedenle ana fikir, bir "mobil direniş" örgütlemek ve sovyet güçlerini geniş polesiye bataklıklarının güneyinde ve kuzeyinde bölmeye çalışmaktı. sınırın yakınındaki ön cephe orduları, saldırganların ilerlemesini geciktirmeye ve onları kanatmaya çalışacaktı ve çoğunlukla brest ve lublin bölgelerindeki yedek kuvvetlerin çatışmanın sonraki aşamalarında girmesi amaçlandı.

polonyalılar, kızıl ordu'nun üç yönde ilerlemesini bekliyorlardı: minsk-baranoviçi-białystok-varşova demiryolu hattı boyunca, sarnı-kovel-lublin hattı boyunca ve ternopil-lviv hattı boyunca.

polonya ordusunun yapısı
polonyalı tarihçi rajmund szubański'ye göre, doğuda bir savaş çıkması durumunda, polonya ordusunun büyük bir kısmı kuzey ve güneyde yoğunlaşacak ve sınırın orta kısmı çoğunlukla korumasız kalacaktı. bazı askeri tarihçiler, polonyalı planlamacıların sınıra çok fazla birlik yerleştirdiğini ve bunun da çatışmanın ilk günlerinde bunların tamamen yok olmasına yol açacağını iddia ediyor. buna karşılık, arka konumlar yetersiz bir şekilde korunuyordu.

ön hat birimleri
seidner konuşlandırmanın ana hatlarını çiziyor:

 aşırı kuzeydoğuda, mołodeczno'nun demiryolu bağlantısının çevresinde, muhtemelen üç piyade tümenine (vilnius'den 1. lejyon piyade tümeni, 19. wilno'dan wileńska süvari tugayı, suwałki'den suwalska süvari tugayı) ve lida'dan 5. hava birliği.
 vilnius ordusu'nun güneyinde muhtemelen dört piyade tümeni (siedlce'den 9. piyade tümeni, baranaviçı'den 20. piyade tümeni, łomża'dan 18. piyade tümeni ve varşova'dan 28. piyade tümeni), iki süvari tugayı (baranaviçı'den nowogródzka süvari tugayı) ile baranoviçi ordusu, białystok'tan podlaska süvari tugayı ve toruń'dan 4. hava kuvvetleri vardı.
 merkezde, muhtemelen üç piyade tümeninden (modlin'den 8. piyade tümeni, kovel'den 27. piyade tümeni, kobryn'den 30. piyade tümeni), bir süvari tugayından (mazowiecka süvari birliği) oluşan polesiye ordusu ve polonya donanması'ndan riverine flotilla ve poznań'dan 3. hava kuvvetleri bulunuyordu. 
 daha güneyde, üç piyade tümeni (kielce'den 2. lejyon piyade tümeni, zamość'tan 3. lejyon piyade tümeni, rivne'den 13. piyade tümeni), bir süvari tugayı (rivne'den wołyńska süvari tugayı) ve kraków'dan 2. hava birliği ile volhinya ordusu vardı.
 en güneyde, beş piyade tümeniyle (lviv'dan 5. piyade tümeni, stanisławów'dan 11. piyade tümeni, ternopil'den 12. piyade tümeni, przemyśl'den 22. piyade tümeni, jarosław'dan 24. piyade tümeni), iki süvari tugayı (podolsk) ile podolya ordusu, stanisławów'dan süvari tugayı, brody'den kresowa süvari tugayı ve lviv'den 6. hava kuvvetleri vardı.

bu birimlerin dışında, tüm orduların sınır bölgesi savunma kolordusu birimleri ve ana şehirlerin garnizonları vardı.

yedek kuvvetler
 vilnius ordusu ve baranoviçi ordusunun arkasında üç piyade tümeniyle lida ordusu vardı.
 podolya ordusu ve volhinya ordusu'nun arkasında, iki piyade tümeni ve bir süvari tugayıyla lviv ordusu vardı.
 cephe hatlarının çok gerisinde, brest şehri çevresinde, muhtemelen altı birlik, poznań, büyük polonya, bydgoszcz ve pomorska'da süvari tugayları, bir zırhlı tugay ve 1. varşova hava kuvvetleri ile ana rezerv vardı.

kızıl ordu polonya sınırında
1930'ların ortalarında sovyet hükümeti, hızlı bir artışla sonuçlanan muazzam bir silahlanma programı başlattı. polonya sınırındaki tankların ve uçakların sayısı önemli ölçüde arttı ve sovyetler her yönden üstünlüğü barizdi. polonyalı planlamacılar, sovyetlerin polonya ordusunun üç katı kadar askeri olduğunu tahmin ediyorlardı. sovyetlerin tank ve uçaklardaki üstünlüğü tahmin edilemese de orantısızlık muazzamdı. ağustos 1939'da, polonya sınırı boyunca muhtemelen 173 kadar kızıl ordu piyade tümeni vardı.

polonya'nın i̇stilası
1 eylül 1939'da almanya polonya'ya saldırdı. sonuç olarak, doğu planı geçersiz hale geldi. 17 eylül'de, alman-sovyet saldırmazlık paktı nedeniyle sovyetler, polonya'yı işgal ederek 1932'de polonya ile yaptığı saldırmazlık paktını bozdu. polonya ordusu batıda almanlarla savaşmak için yoğunlaştığı için kızıl ordu çok az direnişle karşılaştı. böylece sovyetler, polonyalı kresy'yi hızla işgal etmeyi başardı.

ayrıca bakınız
prometeizm
sarnı müstahkem alanı

kaynakça 

i̇kinci polonya cumhuriyeti
polonya seferi
polonya-sovyetler birliği ilişkileri