Tartu Katedrali

tartu katedrali (estonca; tartu toomkirik), önceden dorpat katedrali olarak da bilinen (almanca; dorpater domkirche) estonya'da tartu (dorpat) şehrinde yer alan eski bir katolik kilisesidir. bina şimdi bölgedeki kasabaya bakan heybetli bir harabedir. yenilenmiş olan küçük bölümünde ise üniversitenin büyük resepsiyonlar için de kullandığı tartu üniversitesi'nin müzesi yer almaktadır.

tarihçe 
katedralin daha sonra üzerinde durduğu tepe (toomemägi veya "katedral tepesi") emajõgi nehri üzerinde, pagan estonyalıların en büyük kalelerinden biriydi. bu durum bölgenin stratejik yapısının muhtemelen eski zamanlardan beri kabul edildiğini göstermektedir. 1224'te livonia'nın hristiyan işgalcileri tarafından tahrip edildi. fetihten hemen sonra, hristiyanlar bu stratejik noktada bir piskopos kalesi olan castrum tarbatae'nin inşasına başladılar. (önceki yapıların eski duvarlarının bir kısmı o zamandan beri arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılmıştır).

katedral tepesinin kuzey tarafındaki gotik katedralin yapımına muhtemelen 13. yüzyılın ikinci yarısında başlanmıştır. etrafı bir mezarlık ve katedral bölümünün görevlileri için evler ile çevriliydi. katedral, aynı zamanda şehrin koruyucu azizleri olan aziz peter ve paul'a ithaf edilmiştir. dorpat piskoposluğunun merkeziydi ve doğu avrupa'nın en büyük dini yapılarından biriydi.

kilise başlangıçta bir bazilika olarak planlanmıştı. ancak daha sonra üç nefli bir yapının eklenmesi ona bir salon kilisesi karakterini verdi. koro alanı (erken bir formda) ve nef 1299'da zaten kullanılıyordu. yaklaşık 1470'te sütunları ve kemerleri ile yüksek brick gotik tarzında tamamlandı. katedral, 15. yüzyılın sonunda, batı cephesinin her iki tarafında, başlangıçta 66 metre yüksekliğinde iki büyük kale benzeri kulenin inşasıyla tamamlandı. bir duvar, katedral arazisini ve piskoposun müstahkem konutunu aşağı kasabadan ayırıyordu.

katedralin gözden düşüşü 
1520'lerin ortalarında reform hareketi tartu'ya ulaştı. 10 ocak 1525'te katedral protestan ikonoklastlar tarafından ağır hasar gördü ve ardından giderek çürümeye başladı. son roma katolik dorpat piskoposu hermann wesel'in (1554'ten 1558'e kadar piskopos; 1563'te öldü) rusya'ya sürülmesinden sonra, katedral kilisesi terk edildi. livonya savaşı (1558-1583) sırasında rus birlikleri şehri harap etti. 1582'de şehir polonyalıların eline geçtiğinde, yeni roma katolik hükümdarları katedrali yeniden inşa etmeyi planladı. ancak takip eden polonya-i̇sveç savaşı (1600-1611) nedeniyle planlar terk edildi. 1624'te çıkan bir yangın hasarı daha da artırdı.

1629'da tartu i̇sveç yönetimine geçti. yeni yöneticiler kendi zamanlarında daha fazla harabeye ve ihmale uğrayan terkedilmiş binaya çok az ilgi gösterdiler. ancak kasaba halkının mezarlığı olarak 18. yüzyıla kadar kullanıldı. ayrıca kilise ahır olarak da görev yaptı. 1760'larda iki kule, 66 metreden 22 metreye, yani nef çatısının seviyesine indirildi ve bir top için bir platform haline getirildi. ana portal şu anda duvarla kapatılmıştır.

üniversite 

almanca konuşan dorpat üniversitesi'nin yeniden kurulmasıyla (almanca; kaiserliche universität zu dorpat; şimdi tartu üniversitesi)  1802'de rusya kralı i. aleksandr tarafından baltık alman mimar johann wilhelm krause, 1804 ve 1807 yılları arasında inşa edilen üç katlı bir bina olan üniversite kütüphanesini katedral kalıntıları arasında inşa etmek üzere görevlendirildi. krause ayrıca eski kulelerden birinde bir gözlemevi planladı, ancak bu gerçekleşmedi. 19. yüzyılın sonlarında kuzey kulesi su kulesi olarak kullanılmak üzere dönüştürülmüştür.

1960'larda kütüphane binası genişletildi ve merkezi ısıtma ile donatıldı. 1981 yılında yeni bir üniversite kütüphane binası ile değiştirildiğinde, eski kütüphane tartu üniversitesi'nin tarihi müzesinin evi oldu (estonca; tartu ülikooli ajaloomuuseum). 19. yüzyıldan kalma iç mekanın büyük ölçüde restore edildiği 1985 yılında kapsamlı bir bina dönüşümü gerçekleşti. bugün müze, üniversite tarihinin önemli eserlerinin, bilimsel aletlerin ve nadir kitapların sergilerini içeriyor. katedral kalıntılarının geri kalanı ve kalenin dış duvarları yapısal olarak sağlamlaştırılmıştır.

toomemägi 
katedrali çevreleyen alan - katedral tepesi veya toomemägi - 19. yüzyılda bir park olarak düzenlenmiştir. bir kafenin yanı sıra park şimdi tartu'nun bilimsel ve edebi geleneklerine bağlı insanlara ait çok sayıda anıt içeriyor. bunlar arasında şunlar yer alır: tartu'nun en büyük doğa bilimcisi karl ernst von baer (1792-1876); kristjan jaak peterson (1801-1822), ilk estonya şairi; nikolay i̇vanoviç pirogov (1810-1881), büyük rus doktor; ve estonya ulusal destanı kalevipoeg'in başlatıcısı friedrich robert faehlmann (1798–1850). aşağı kasabaya giden yol, 1814 ve 1816 yılları arasında inşa edilmiştir. ortadaki bir portre kabartması, 1802'de yeniden kurulan üniversitenin ilk rektörü georg friedrich parrot'u (1767-1852) anısınadır. üzerinde otium reficit vires ("boş zaman güçleri yeniler") yazıtı vardır. ayrıca toomemägi'de estonya yüksek mahkemesi'nin makamı, 1811'de inşa edilen dorpat gözlemevi (tähetorn), üniversite sınıfları ve üniversitenin eski anatomi salonu bulunmaktadır.

dış bağlantılar 

 tartu katedrali kalıntıları
 tartu üniversitesi tarih müzesi 
 tartu.ee: tartu toomkirik 
 dorpat.ru: домский собор

okuma 
 lukas, t., 1998: tartu toomhärrad 1224–1558. tartu
 suur, aili, 1968: tartu toome hill. tallinn

kaynakça 

eski katedraller
estonya mimarisi
estonya'da turizm
gotik kiliseler