Üçüncü Fitne

üçüncü fitne, emevîler'e karşı, 744'te halife'nin ii. velîd'in devrilmesiyle başlayan ve ii. mervân'ın çeşitli asilere ve rakiplere karşı kazandığı zaferle sona eren bir dizi iç savaş ve ayaklanmaydı. ancak, ii. mervân yönetimindeki emevî otoritesi hiçbir zaman tam olarak kuruamadı ve iç savaş, emevîlerin devrilmesi ve 749/50'de abbasi halifeliği'nin kurulmasıyla sonuçlanan abbâsî i̇htilâli'ne (746-750) dönüştü. bu nedenle, bu çatışmanın net bir kronolojik sınırlandırması mümkün değildir.

iii. yezîd'in gaspı 
i̇ç savaş 744'te ii. velîd'in () devrilmesi ve amcası hişâm bin abdülmelik'in () tahta geçmesi ile başladı. kardeşi ii. yezîd () hişam'a oğlu ii. velîd'in halefi olması gerektiğini belirtmişti.

ii. velîd'nin tahta çıkması, hişam'ın popüler olmaması ve ordu maaşını artırma kararı nedeniyle başlangıçta iyi karşılandı, ancak ruh hali hızla değişti. velîd'in dinden çok dünyevi zevklerle ilgilendiği rivayet edilir; sözde "çöl kalelerinin" (kusayr kusayru amre ve khirbat al-mafjar dahil) dekorasyonu ona etfedilir. tahta çıkışı emevî ailesinin bazı üyeleri tarafından da içerlendi ve reşit olmayan iki oğlunu varisi olarak atadığında ve kuzeni süleyman bin hişâm'ı kırbaçlayıp hapse attığında bu düşmanlık derinleşti. kaderî mezhebine zulmetmesi ve kuzey (kaysî/mudari) ve güney (kelbî/yemen) kabileleri arasında her zaman var olan rekabete dahil olması nedeniyle daha fazla muhalefet ortaya çıktı. ii. velîd, özellikle yemenli selefi hâlid bin abdullah el-kasrî'ye ölümüne işkence eden yûsuf bin ömer es-sekafî'yi irak valisi olarak atamasından sonra, babası gibi kays yanlısı olarak görülüyordu. bağlılığın kesin olmadığı ve bölünmenin her iki tarafından erkeklerini böldüğü belirtilmelidir.

nisan 744'te i. velîd'in oğlu iii. yezîd (), şam'a girdi. çevre bölgeden birçok kelbî tarafından desteklenen taraftarları kasabayı ele geçirdi ve onu halife ilan etti. çöl kalelerinden birinde bulunan ii. velîd, palmira yakınlarındaki al-bakhra'ya kaçtı. humus'tan küçük bir yerel kelbî kuvveti topladı, ancak iii. yezîd'in abdülaziz bin el-haccac bin abdülmelik komutasındaki çok daha büyük ordusu geldiğinde, destekçilerinin çoğu kaçtı. ii. velîd öldürüldü ve kesik başı şam'a gönderildi. bunu, süfyani ebû muhammed el-sufyani komutasındaki kaysî yanlısı bir ayaklanma izledi, ancak şam'a yürüyüşü, hapisten salıverilen süleyman tarafından kesin bir şekilde bozguna uğratıldı. ebû muhammed, ii. velîd'in oğulları ile birlikte şam'da hapse atıldı.

kısa hükümdarlığı sırasında iii. yezîd, dindar ii. ömer'i () örnek alan örnek bir hükümdardı. kaderî'ye olumlu bir şekilde eğilimliydi ve bilinçli olarak kendisini, emevî seleflerine yöneltilen otokratik yönetime yönelik sık sık yapılan eleştirilerden ayırmaya çalıştı. gücünü kötüye kullanmaktan kaçınacağına söz verdi - çoğunlukla ağır vergilere duyulan yaygın kızgınlık, emevîlerin ve onların yandaşlarının zenginleşmesi, suriye'nin hilafetin diğer bölgelerine tercih edilmesi ve uzak seferlerde askerlerin uzun süre yokluğu - ve atanmak yerine topluluk tarafından bir mecliste (şura) seçilmesinin yanı sıra, görevlerinde başarısız olursa veya onlara liderlik edecek daha uygun birini bulurlarsa topluluğun onu görevden alma hakkına sahip olduğu konusunda ısrar etti. aynı zamanda, hükümdarlığı, yemenlilerin yeniden yükselişine tanık oldu; yusuf bin ömer, irak kaysîlerini isyana teşvik etmeye çalıştıktan sonra başarılı olamadıktan sonra görevden alındı ve hapsedildi. yusuf'un irak ve doğu'daki halefi kelbî mansur bin cumhur'du, ancak kısa süre sonra ii. ömer'in oğlu abdullah bin ömer bin abdülaziz ile değiştirildi. mansur, kısa görev süresi boyunca horasan valisi nasr bin seyyar'ı görevden almaya çalıştı, ancak ikincisi görevini sürdürmeyi başardı. iii. yezîd, ancak altı aylık bir saltanattan sonra eylül 744'te öldü. görünüşe göre kaderî'nin tavsiyesi üzerine kardeşi i̇brahim'i halefi olarak atamıştı, ancak fazla destek görmedi ve hemen  i. mervân'ın torunu () ve cezire (yukarı mezopotamya) valisi ii. mervân'ın () isyanıyla yüzleşti.

ii. mervân'ın yükselişi 

bildirildiğine göre, halifeliğin kuzeybatı sınırlarında bizanslılar ve hazarlara karşı birkaç yıl boyunca seferleri denetleyen ii. mervân, ii. velîd'in ölümü üzerine halifeliği talep etmeyi düşünmüştü, ancak bir kelbî isyanı onu beklemeye zorlamıştı. bunun yerine iii. yezîd, onu yukarı mezopotamya valisi olarak atadı ve kaysîlerin çoğunlukta olduğu harran şehrinde ikamet etti.

suriye 

iii. yezîd'in 744'te ölümünün ardından mervân, tahtı ii. velîd'in tutuklu iki oğluna geri vermeye geldiğini iddia ederek suriye'ye yürüdü.  kinnesrin ve humus'un kuzey bölgelerinin yerel kaysîleri onun sancağına akın etti. bir noktada baalbek'ten şam'a giden yolda, daha önce ii. velîd tarafından kırbaçlanıp hapsedilen süleyman, ii. mervân ile karşılaştı. süleyman'ın yanında güney suriye'nin kelbîleri ve kendi fonlarından ve mülklerinden beslenen ve çoğunlukla mewālī (arap olmayan müslümanlar) oluşan 5.000 kişilik güçlü kişisel ordusu dhakwāniyya vardı. ii. mervân, şam'a kaçan süleyman'ı yendi. ii. mervân, savaşta aldığı mahkumları ii. velîd'in oğullarına biat etmeye zorladı, bunun üzerine oğulları yûsuf es-sekafî ile birlikte süleyman'ın emriyle yezîd bin halid el-kasri tarafından öldürüldü. süleyman ve halife adayı i̇brahim de dahil olmak üzere yandaşları daha sonra palmira'ya kaçtı.

ii. mervân, kasım veya aralık sonunda şam'a barışçıl bir şekilde girdi ve halife ilan edildi. mervân misillemelerden kaçındı ve uzlaşmacı bir politika izleyerek suriye mahallelerinin (jund) kendi valilerini seçmelerine izin verdi. kısa süre sonra süleyman ve i̇brahim şam'a gelerek ii. mervân'a boyun eğdiler.

ii. mervân'ın iktidarı istikrar kazanıyor gibi görünüyordu, ancak halifeliğin başkentini şam'dan askeri şehir harran'a taşıdığında, bu suriye'nin terk edilmesi olarak görüldü ve bu hareket, mağlup kelbîler arasında kızgınlık tohumları ekti. sonuç olarak, 745 yazında, filistin kelbîler, yerel vali sabit bin nu'aym altında ayaklandı. i̇syan, humus gibi görünüşte sadık kaysî bölgelerine bile hızla suriye'ye yayıldı. ii. mervân, suriye'ye dönmek ve isyanı şehir şehir bastırmak zorunda kaldı. humus'u teslim olmaya zorladıktan sonra, öldürülen yezîd ibn halid el-kasri tarafından şam'ı kuşatmasından kurtardı. daha sonra sabit tarafından kuşatılan tiberya'yı kurtardı. sabit kaçtı ve birlikleri rüzgarlara dağıldı, ancak bu üç oğul, nu'aym, bekir ve i̇mran yakalanıp idam edildi. sabit daha sonra başka bir oğlu olan rifa'a ile birlikte yakalandı ve idam edildi. ii. mervân'ın kalesi palmira'ya saldırısının ardından kelbî lideri abrash el-kelbî de teslim oldu.

görünüşe göre suriye tekrar kontrolüne geçmişken, ii. mervân, emevî ailesinin üyelerine etrafında toplanmalarını emretti ve iki oğlunu varisleri olarak ilan etti. daha sonra dikkatini, yezîd bin ömer bin hubayra liderliğindeki bir ordunun kendisi için eyaletin kontrolünü ele geçirmeye çalıştığı irak'a odakladı. ii. mervân yeni bir ordu topladı ve onu i̇bn hubayra'nın yardımına gönderdi. bu arada, daha önce mağlup olan süleyman'ın önderliğindeki başka bir isyan kuzey suriye'de patlak verdi. rusafa'da ii. mervân'ın ordusu süleyman'ın yanına çekildi. daha sonra kinnesrin'i aldı ve bir kez daha ii. mervân'dan memnun olmayan birçok suriyeli onlara katıldı. ii. mervân, kuvvetlerinin büyük bir kısmını irak'tan getirdi ve süleyman'ın isyancılarını kinnesrin yakınlarında yendi. süleyman tekrar palmira'ya kaçtı ve oradan kufe'ye kaçtı. hayatta kalan birliklerinin çoğu, kardeşi sa'id'in komutası altında humus'e çekildi ve burada kısa süre sonra ii. mervân'ın güçleri tarafından kuşatıldılar. kuşatma 745-746 kışına kadar sürdü ama sonunda humus teslim oldu. daha önceki hoşgörüsüne rağmen tekrarlanan suriye isyanlarına öfkelenen ii. mervân, şimdi, 746 yazında humus, şam ve muhtemelen kudüs de dahil olmak üzere en önemli suriye kasabalarının duvarlarını yıkarak daha fazla direnişi önlemek için harekete geçti.

mısır ve irak 
mervân ve kaysîlerine muhalefet, geleneksel olarak baskın yerel arap yerleşimci topluluğunun bir üyesi vali hafs bin el-velîd bin yusuf el-hadrami'nin mısır meselelerindeki üstünlüğünü yeniden sağlamak için iç savaşın kargaşasını kullanmaya çalıştığı mısır'da da belirgindi: suriyeliler başkent fustat'tan zorla kovuldu ve hafs, arap olmayan yerli mühtediler (maqamisa ve mawālī) arasından hafsiya adında 30.000 kişilik bir güç toplamaya başladı. mervân, hasan bin atahiya'yı onun yerine gelmesi için gönderdi ve hafsiya dağıtılmasını emretti, ancak hafsiya dağıtma emrini kabul etmeyi reddetti ve isyan çıkardı, kendisi ve ṣāḥib al-shurṭa mısır'ı terk etmek zorunda kalana kadar yeni valiyi evinde kuşattı. hafs, isteksiz olsa da isyancı birlikler tarafından vali olarak geri getirildi. ertesi yıl, 745'te mervân, büyük bir suriye ordusunun başına yeni bir vali olan hawthara bin suheyl al-bahili'yi gönderdi. destekçilerinin direnme hevesine rağmen hafs, pozisyonundan vazgeçmeye istekli olduğunu kanıtladı. hawthara, fustat'ı karşı çıkmadan aldı, ancak hemen hafs ve birkaç hafsiya liderinin kurbanı olduğu bir tasfiye başlattı.

bu arada irak'ta mervân'ın isyanı, ekim 744'te abdullah bin muâviye liderliğindeki kufe'de alioğlu ayaklanması ile aynı zamana denk geldi. ayaklanma kısa süre sonra iii. yezîd'in valisi abdullah bin ömer ve suriye birlikleri tarafından bastırıldı, ancak i̇bn muâviye cibal'a kaçmayı başardı. orada emevî rejimine karşı çıkan gönüllüler onun sancağına akın etmeye devam etti ve o, kontrolünü cibal, ahvaz, fars ve kirman'ın çoğu da dahil olmak üzere i̇ran'ın büyük bölgelerine yaymayı başardı. i̇kametgâhını önce i̇sfahan'da, sonra i̇stahr'da kurdu. ii. mervân, kendi destekçisi olan kaysî nadr ibn sa'id al-harashi'yi irak valisi olarak atadı, ancak abdullah bin ömer, suriye birliklerinin çoğunluğunun kelbî'nin sadakatini korudu ve birkaçı için aylar sonra iki rakip vali ve birlikleri, hîre çevresinde karşı karşıya geldi ve çatıştı. bu çatışma, yukarı mezopotamya'daki banu rabi'ah kabileleri arasında başlayan hâricî isyanıyla aniden sona erdi. "kuzeyliler" olmasına rağmen, rabi'a ve özellikle banu shayban, mudar ve kays'ın düşmanıydı ve ii. mervân'ın ele geçirilmesine karşı çıktı.

i̇syan başlangıçta sa'id ibn bahdal tarafından yönetildi, ancak kısa süre sonra vebadan öldü ve yerine dahhak ibn qays al-shaybani geçti. 745'in başlarında irak'ı işgal ettiler ve nisan/mayıs 745'te güçlerini birleştiren iki rakip emevî valisini yendiler. nadr, mervân'a katılmak için suriye'ye kaçtı, ancak i̇bn ömer ve takipçileri vasıt'a çekildi. ancak ağustos 745'te i̇bn ömer ve destekçileri teslim oldular ve hatta muhammed'in kureyş kabilesinden bile olmayan hâricîliği ve dahhak'ı halifeleri olarak kucakladılar. i̇bn ömer, dahhak'ın vasıt, doğu irak ve batı i̇ran valisi olarak atanırken, dahhak batı irak'ı kufe'den yönetiyordu. suriye'nin mervân'a karşı isyanından yararlanan dahhak, muhtemelen 746 baharında yukarı mezopotamya'ya döndü ve mervân, humus kuşatması tarafından işgal edildiğinde musul'u ele geçirdi. süleyman bin hişam ve dhakwaniyya'sının kalıntıları gibi mervân'a muhalefet nedeniyle ya da takipçilerine yüksek maaşlar teklif ettiği için daha fazla adam sancağına akın etti ve ordusunun 120.000 adama ulaştığı söyleniyor. mervân, dahhak'a karşı çıkması için oğlu abdullah'ı gönderdi, ancak hâricî lider onu nusaybin'de ablukaya almayı başardı. ancak humus düştükten sonra, mervân'ın kendisi dahhak'a karşı sefer düzenledi ve ağustos/eylül 746'da kefertuta'daki gazz savaşında dahhak öldürüldü ve hâricîler yukarı mezopotamya'yı terk etmek zorunda kaldı. hâricîler şimdi liderleri olarak ebû dulaf'ı seçtiler ve süleyman bin hişam'ın tavsiyesi üzerine dicle'nin doğu yakasına çekildiler. mervân, hâricîlerle yüzleşmek için giderek daha fazla asker çağırabildiğinden, ancak, bu pozisyonu bile terk etmek ve daha doğuya çekilmek zorunda kaldılar. mervân daha sonra yezîd bin ömer bin hubayra'yı irak üzerinde kontrol sağlaması için gönderdi ve bunu 747 yazında başardı: kufe'nin hâricî valisini yenip şehri ele geçirdikten sonra, i̇bn hubayra, abdullah bin ömer'i esir aldığı vasıt'e yürüdü.

mervân'ın irak'ı ele geçirmesi, abdullah bin muâviye'yi emevî halifesine karşı çıkan tek büyük lider olarak bıraktı ve onun batı i̇ran'daki bölgesi, mağlup irak hâricîleri ve emevî ailesinin üyeleri de dahil olmak üzere mervân'ın özellikle süleyman bin hişam ve hatta birkaç abbâsî gibi diğer tüm muhalifleri için bir sığınak haline geldi. bununla birlikte, kısa bir süre içinde i̇bn muâviye'nin güçleri, i̇bn hubayra'nın generallerinden biri tarafından kesin bir yenilgiye uğradı. i̇bn muâviye, abbâsî i̇htilâli'nin lideri ebu müslim'in onu idam ettirdiği horasan'a kaçtı, süleyman bin hişam ve mansur bin cumhur ise ölene kadar orada kalacakları hindistan'a kaçtı.

arabistan 
yemen'de (güneybatı arabistan), emevî gücünün zayıflaması, ülkenin emevî yönetimi altında yaşadığı en ciddi isyanın patlak vermesine yol açtı. liderliğini 745'te kendisini halife ilan eden hadramawt'ta eski bir emevî kadısı olan talib al-haqq yürütüyordu. umman'ın i̇badi hâricîlerinin desteğiyle, ordusu mekke ve medine'yi işgal ederken, bölgenin başkenti san'a doğru ilerledi. irak'ın güneyindeki basra bile bir süre ona biat etti. küçük kabile isyanları aynı zamanda himyarlar yahya bin karib ve yahya bin abdullah el-sabbak tarafından yönetildi. bu ayaklanmalar nihayet 747'de mervân'ın generali abdülmalik bin atiyya tarafından bastırıldı, ancak hacca liderlik etmek için çok erken geri çağrıldı ve onu barış karşılığında bazı isyancılarla anlaşmalar yapmaya zorladı.

horasan ve abbâsî i̇htilâli 

halifeliğin en kuzeydoğu eyaleti olan horasan, iç savaşın kargaşasından kurtulamamıştı. iii. yezîd'in tahta çıkması, horasan'daki çok sayıda yemenli onun yerine şampiyonları juday al-kirmani'yi getirmeye çalıştığı için, uzun süredir vali olan nasr bin seyyar için bir tehdit oluşturdu. nasr, el-kirmani'yi azd kabilesinin liderliğinden indirerek ve azd ve rabi'ah liderlerini kazanmaya çalışarak kendi konumunu güvence altına almaya çalıştı, ancak çabaları yalnızca bu aşiretlerin el-kral yönetimindeki genel bir ayaklanmasına yol açtı. kirmani. i̇syanın, 720'de isyan ettikten sonra tasfiye edilen ve o zamandan beri yemen kızgınlığının sembolü haline gelen bir azdi ailesi olan muhallabidlerin intikamı adına başlatılması emevi dünyasının son dönem kabileler arası emeviler ve onların kuzey arap ağırlıklı rejiminin yemenli husumetinin bir göstergesidir. nasr, el-kirmani'yi eyalet başkenti merv'de hapsetti, ancak 744 yazında kaçmayı başardı. nasr'ın sonunda yezîd tarafından vali olarak yeniden onaylanmasına rağmen, isyan horasan arapları arasında yayıldı, böylece nasr sürgündeki asi el-harith ibn surayj'a dönmek zorunda kaldı. kirmani'nin yıllar önceki yenilgisinde önemli bir rol oynamıştı ve i̇bn süreyc'in kuzey arap (temimi) kökeni onu yemenlilerin doğal düşmanı yaptı. ancak i̇bn süreyc'in başka planları vardı; pek çok tamimi ve eyaletteki hoşnutsuz arapları bir araya getirerek, mart 746'da merv'e bir saldırı başlattı. başarısız olduktan sonra kirmani ile ortak bir gayede buluşturdu.

ii. mervân, suriye ve mezopotamya'da ve i̇bn muaviye komutasındaki hâricîler tarafından kontrol edilen batı i̇ran'da hâlâ kendi konumunu sağlamlaştırmaya çalışırken, nasr herhangi bir takviye umudundan yoksundu. i̇bn süreyj ve kirmani'nin müttefik orduları, yıl sonuna doğru onu merv'den kovdu ve nişabur'un kaysî kalesine çekildi. günler içinde el-kirmani ve i̇bn süreyc kendi aralarında düştüler ve çatışmaya girdiler ve bu ikincisinin ölümüyle sonuçlandı. al-kirmani daha sonra merv'deki tamimi mahallelerini şok edici bir eylemle yıktı, çünkü meskenler geleneksel olarak arap kültüründe savaştan muaf tutuldu. sonuç olarak, şimdiye kadar nasr'a karşı kararsız olan mudari kabileleri şimdi ona yaklaştı. onların, özellikle de nişabur'un kaysilerinin desteğini alan nasr, şimdi başkenti geri almaya karar verdi. 747 yazında, nasr'ın ve kirmani'nin orduları, merv surlarının önünde karşı karşıya geldiler, iki müstahkem kampı işgal ettiler ve birkaç ay boyunca birbirleriyle çatıştılar. çatışma ancak ebu müslim yönetimindeki haşimiyya ayaklanmasının başladığı haberi geldiğinde durdu. müzakereler başladı, ancak nasr'ın maiyetinden bir üye, i̇bn süreyc'in küskün bir oğlu, el-kirmani'ye saldırıp onu öldürdüğünde neredeyse kesildi. i̇ki taraf, aralarındaki anlaşmazlıkları geçici olarak çözmeyi başardı ve nasr, merv'deki koltuğunu yeniden işgal etti.

haşimiyya hareketinin kesin kökenleri ve doğası bilim adamları arasında tartışılıyor, ancak 740'larda emevîlerin devrilmesini ve onların yerine "muhammed ailesinden seçilmiş birinin" (al-riḍā min āl muḥammad) geçmesini destekleyen bu hareket, horasan arapları arasında geniş çapta yayılmıştı. 746 veya 747'de ebu müslim, muhtemelen daha fazla abbasi kontrolü altına almak için, oradaki mezhebin liderliğini üstlenmesi için abbasi imamı i̇brahim tarafından horasan'a gönderildi. kısa sürede ebu müslim, horasan haşimiyyesinin kontrolünü ele geçirdi ve 747 yazında yemen'in sikadanj köyünde siyah bayraklar açıldı, abbasi imamı adına dua okundu ve abbâsî i̇htilâli başladı. ebu müslim, el kirmani'nin oğlu ve halefi ali'yi nasr'ın babasının cinayetine karıştığı konusunda ikna ederek, zar zor onarılan mudari-yemen düşmanlığından kısa süre sonra yararlandı. sonuç olarak, hem ali el-kirmani hem de nasr, artık güç dengesini elinde tutan ebu müslim'e birbirlerine karşı ayrı ayrı yardım çağrısında bulundu. i̇kincisi sonunda yemenlileri desteklemeyi seçti ve 14 şubat 748'de ebu müslim'in ordusu merv'i işgal etti. nasr bin seyyar bir kez daha nişabur'a kaçtı, ebu müslim ise qahtaba ibn shabib al-ta'i komutasındaki haşimiyya güçlerini onu takip etmeleri için gönderdi. nasr, oğlu temim'in tus'ta yenilmesi üzerine nişabur'u da terk etmek zorunda kaldı ve horasan'ın batı sınırındaki kumis bölgesine çekildi. bu noktada halife'den uzun zamandır beklenen takviye kuvvetleri geldi, ancak generalleri ve nasr hareketlerini koordine edemedi ve qahtaba, ağustos 748'de halife ordusunu gürgan'da yenip rey'i ele geçirmeyi başardı. nişabur'un ele geçirilmesinin ardından ebu müslim, ali ibn juday el-kirmani ve kardeşi osman'ı öldürerek horasan'daki konumunu sağlamlaştırdı.

qahtaba'nın oğlu el-hasan ibn qahtaba, halife ordularının kalıntılarının ve nasr bin seyyar'ın takipçilerinin son direnişlerini yaptıkları nihawand kuşatmasına liderlik etti. mart 749'da qahtaba, i̇sfahan yakınlarında daha büyük bir halife ordusunu yendi. daha fazla yardım umudunu yitiren nihavend, iki veya üç ay sonra teslim olarak irak'a giden yolu açtı. qahtaba, birliklerini kufe'ye doğru yönlendirdi, ancak yolda ii. mervân'ın valisi yezîd bin ömer bin hubayra ile karşı karşıya kaldılar. 27 ağustos 749'da qahtaba'nın öldürüldüğü sürpriz bir gece saldırısından sonra i̇bn hubayra, vasıt'e çekilmek zorunda kaldı ve el-hasan ibn qahtaba, 2 eylül'de ordusunu kufe'ye götürdü. i̇mam i̇brahim, ii. mervân tarafından hapsedilip idam edildiğinden, yerine ordu liderlerinin 28 kasım'da halife ilan ettiği kardeşi ebü'l-abbas geçti. ocak 750'de zap suyu muharebesi'nde abbasi ordusu, bizzat ii. mervân'ın komuta ettiği emevî ordusunu kesin olarak yendi. abbasiler tarafından takip edilen mervân, suriye'ye ve ardından mısır'a kaçmak zorunda kaldı ve sonunda ağustos 750'de yakalanıp idam edildi ve emevî halifeliğine son verdi.

kaynakça 
özel

genel

konuyla ilgili yayınlar 

orta doğu tarihi
740'larda çatışmalar
üçüncü fitne