Tramvay problemi

tramvay problemi, ahlâk bilimi ve psikolojide yer alan bir dizi düşünce deneyidir. biçimlendirilmiş etik ikilemler içeren tramvay problemi orijinal olarak iki makası olan bir tramvay yolunda; birinci makasta yerde yatan beş insan, ikinci makasta ise yerde yatan bir insan bulunmaktadır. bu iki makas arasında geçiş yapabilen bir kol (levye) mevcuttur. bu kola müdahale etmediğiniz sürece tramvay yoluna devam edecek ve birinci makastaki beş insanın hayatı son bulacaktır ama kolu çevirip, dışarıdan bir müdahale ederseniz tramvay ikinci makasa geçiş yapacak ve bir insanın ölümüne sebep olacaktır. farklı çeşitleri olan tramvay probleminde, benzer yaşam ve ölüm ikilemleri içeren, size hiç bir şey yapmama tercihi sunan (hiç bir şey yapmadığınız takdirde genel olarak daha fazla kişi ölecektir) ya da kasıtlı olarak seçtiğiniz ‘kurtarıcı’ kişi veya azınlık hayatını kaybedecektir.

philippa foot ortaya konulan bu çeşit ikilem problemleri 1967’de kürtaj üzerine olan tartışmalarla alâkalı bir çeşit araştırma içindi.

2009’da david chalmers tarafından profesyonel filozoflar arasında yapılan ankette, filozofların %68’i kola müdahale edip bir kişinin ölümünü seçti. %8’i kola müdahale etmedi. kalan %24'lük kesim ise ya farklı görüşler ileri sürdü ya da soruyu cevaplayamadı.

i̇nsanların %90’ı kolu çevirip bir kişinin ölmesini tercih etse de, bu bir kişi sevdikleri akraba veya romantik partner ise bu sayı ciddi şekilde azaldı.

doctrine of double effect

katolik kilise tarafından da uzun yıllar boyunca kullanılan doctrine of double effect bir olayın hem iyi hem de kötü çıkarımı olduğu zaman müdahale edip etmeyeceğinize karar vermek için kullanılan mir metoddur.

bir olayın hem iyi hem kötü çıkarımları mevcutken en basit şekilde bu şartlar altında müdahale edilebilir;

 eğer olay yeteri kadar önemliyse
 niyetiniz iyi çıkarımı elde etmekse
 kötü etki iyi etkinin üretilme şekli değilse
 müdahale özünde kötü değilse

şişman adam

tramvay probleminin bir başka çeşidi de ‘şişman adam’ (the fat man) olarak bilinir. bu ikilemde ise tramvayın önünde sadece bir yol bulunmaktadır. bu yolun üstünde beş tane insan bulunmaktadır. yanınızda ise şişman bir adam vardır ve eğer şişman adam tramvayın önüne yatarsa tramvayın duracağından ve beş insanın kurtulacağından eminsinizdir. orijinal tramvay probleminde ankete katılan insanların %90’ı kola müdahale edip bir kişinin ölümüne sebep olmayı tercih etse de, şişman adam probleminde çoğunluk şişman adamı tramvayın önüne koymayı reddetti.

eleştiriler 

2014’te yayımlanan bir social and personality psychology compass makalesinde araştırmacılar tramvay probleminin aşırıya kaçtığını, işe yaraması veya eğitimde kullanılması içinse gerçek hayattaki ahlaki ikilemlerden fazla uzak olduğunu savundular.

current affairs da ise brianna rennix ve nathan j. robinson ikilisi ise tramvay probleminin işlevsiz olmasından öte insan psikolojisine zararlı olduğunu söylediler. kendi rızam olmadan ölümün kaçınılmaz olduğu iki senaryodan birini seçmem istendiği zaman seçimim ne kadar etik olabilir ki? diye de eklediler.

i̇nsansız araçlar 
tramvay probleminin yayılmasından itibaren insansız araçların yazılımlarına kime veya neye , azınlığa veya çoğunluğa çarparken vereceği kararların yazılıma nasıl ekleneceği büyük ses getirdi.

moral machine adındaki sitenin amacı ise toplumun, insansız araçların tramvay problemi benzeri olaylarda nasıl kararlar alması gerektiği hakkındaki düşüncelerini toplamaktı. bu anketin sonucunda ülkeden ülkeye seçimlerin farklılık gösterdiği anlaşıldı. örnek olarak varlıklı ülkelerden gelen anket cevaplarında, insanların yayalardan önce sürücüleri kurtardığı farkedildi. yaş, cinsiyet, ülke farketmeksizin çoğu insanın, insanlar yerine hayvanların ölmesini tercih ettiği görüldü.

i̇nsansız araçların tramvay problemi benzeri olaylarda alacağı kararlarla alakalı bir yasa bulunmalı mı? yoksa insansız aracın sahibi aracın etik değerlerini kendi mi belirlemeli? soruları da dikkat çekti.

kaynakça 

ahlâk psikolojisi
i̇kilemler
1967 tanıtımları