1926 Litvanya Darbesi

1926 litvanya darbesi (litvanca: 1926-ųjų perversmas), litvanya'da demokratik olarak seçilmiş hükûmetin yerine antanas smetona liderliğindeki muhafazakar ve otoriter bir hükûmetle sonuçlanan askeri bir darbedir. darbe, 17 aralık 1926'da gerçekleşti ve büyük ölçüde ordu tarafından düzenlendi; smetona'nın rolü günümüzde tartışma konusu olmaya devam etmektedir. darbe, dönemin en muhafazakar partisi olan litvanya milliyetçi birliğini iktidara getirdi. lmb, 1926'dan önce oldukça yeni ve önemsiz bir milliyetçi partiydi. 1926'da üye sayısı yaklaşık 2000 kişiydi ve parlamento seçimlerinde sadece üç sandalye kazanmıştı. zamanında seimas'ın en büyük partisi olan litvanya hristiyan demokrat partisi orduyla işbirliği yaptı ve darbeye anayasal meşruiyet sağladı, ancak yeni hükûmette önemli bir görevi kabul etmedi ve mayıs 1927'de çekildi. ordu, iktidarı sivil hükûmete devrettikten sonra, siyasi hayatta doğrudan bir rol oynamayı bıraktı.

arka plan 
litvanya rus i̇mparatorluğu'na 1795 yılında dahil edildi. birinci dünya savaşı sırasında almanya tarafından işgal edildi ve 16 şubat 1918'de bağımsızlığını ilan etti. sonraki iki yıl; litvanya bağımsızlık savaşları, uluslararası tanınırlık ve siyasi kurumların kurulmasını geciktiren çalkantılara sahip oldu. yeni kurulan ordu bolşeviklerle, bermontiyalılarla ve polonya ile savaştı. ekim 1920'de polonya, litvanya'nın tarihi ve günümüz başkenti vilnius'u ve çevresini ilhak etti; bu tartışmalı eylem, iki güç arasında iki savaş arası dönemde süregelen gerilimin kaynağıydı. litvanya'nın en büyük ikinci şehri kaunas, devletin geçici başkenti olarak belirlendi.

nisan 1920'de seçilen litvanya kurucu meclisi, ağustos 1922'de bir anayasa kabul etti; birinci seimas seçimleri ekim 1922'de yapıldı. en çok tartışılan anayasal mesele cumhurbaşkanlığının rolü oldu. sonunda, hükûmetin yetkileri, tek kamaralı parlamento (seimas) lehine ağır bir şekilde yöneltildi. seimas üyeleri halk tarafından üç yıllık dönemler için seçildi. her yeni seimas, bir başbakan atama yetkisine sahip olan cumhurbaşkanını doğrudan seçti. başbakan daha sonra bir bakanlar kabinesini onaylamakla görevlendirildi. cumhurbaşkanlığı dönemi arka arkaya en fazla iki adet üç yıllık dönemle sınırlıydı. parlamenter sistemin istikrarsız olduğu kanıtlandı: kasım 1918 ile aralık 1926 arasında on bir kabine oluşturuldu.

darbe sırasında başlıca siyasi aktörler, bağımsızlık hareketi sırasında ve cumhuriyetin ilk birkaç yılında aktifti. antanas smetona, nisan 1919 ile haziran 1920 arasında litvanya'nın ilk cumhurbaşkanı olarak görev yapmıştı; 1923'te kısa bir hapis cezasına çarptırıldığı siyasi bir eleştiri yayınlamış olmasına rağmen, daha sonra resmi siyasi müdahaleden çekildi. augustinas voldemaras, 1918'deki brest-litovsk antlaşması'nda litvanya'yı temsil etti ve daha sonra başbakan, savunma bakanı ve dışişleri bakanı olarak görev yaptı. kısa bir hapis cezasına çarptırıldığı siyasi eleştiriler yazmaya ve yayınlamaya devam etmesine rağmen 1920'de hükûmetten istifa etti. kazys grinius, birinci dünya savaşı sonrası ülkesine geri gönderilme komisyonuna başkanlık etmiş ve 6. bakanlar kurulu ile birinci ve i̇kinci seimas'ın başkanı olarak görev yapmıştır. mykolas sleževičius, 1918 ve 1919'da başbakan olarak görev yaptı, 1920'de litvanya silahlı kuvvetlerinin organizasyonunu denetledi ve 1922 ile 1926 arasında i̇kinci seimas'ın bir üyesiydi.

1926 parlamento seçimi 

8-10 mayıs 1926 tarihleri arasında üçüncü seimas için olağan seçimler yapıldı. 1920'den bu yana ilk kez, roma katolik kilisesi'ni ve ruhban sınıfını güçlü bir şekilde destekleyen litvanya hristiyan demokrat partisi liderliğindeki blok çoğunluğu elde edemedi. litvanya halkı, üyeleri çeşitli mali skandallara karıştığı için bu partiyle hayal kırıklığına uğradı: juozas purickas, moskova'da kokain ve sakarin ticareti ile uğraşmak için diplomatik ayrıcalıklarını kullanıyordu; eliziejus draugelis ve petras josiukas, litvanyalı çiftçilerden satın almak yerine almanya'dan ucuz düşük kaliteli füme domuz yağı satın almışlardı ve maliye bakanı vytautas petrulis, devlet bütçesinden kişisel hesabına büyük miktarda para aktarmıştı. partinin ekonomik krizle başa çıkma stratejileri etkisiz olarak algılandı.

zamanla ek bir gerginlik daha ortaya çıktı. polonya ve papalığın arasındaki 1925 concordat ile vilnius polonya'nın dini bir şehri olarak tek taraflı bir biçimde tanındı. litvanyalı yetkililer ise şehrin doğrudan roma tarafından yönetilmesini istiyorlardı. bu tür bir düzenleme yapmak geleneksel olarak bir vatikan politikası olmamasına rağmen, bu karara birçok litvanyalı şiddetle itiraz etti. karar, papa'nın polonya'nın vilnius üzerindeki iddialarını kabul ettiğini ima etti ve bu, hristiyan demokratlar için bir prestij kaybı yarattı. papa xi. pius, litvanya'nın önerileri ve taleplerini dikkate almadan nisan 1926'da tek taraflı olarak litvanya dini vilayetlerini kurup yeniden düzenlediğinde, papa ile diplomatik ilişkiler koptu  ve iyileşmedi.

köylü halk birliği ve sosyal demokratlar, hristiyan demokratlara karşı bir sol koalisyon kurdu. ancak koalisyon çoğunluk oluşturmadı ve litvanya'daki azınlıkların temsilcilerini - klaipėda bölgesi'nden almanlar, polonyalılar ve yahudiler - de dahil etti. 7 haziran'da kazys grinius, litvanya'nın 3. cumhurbaşbaşkanı seçildi ve mykolas sleževičius başbakan oldu . her ikisi de köylü halk birliği üyeleriydi.

nedenleri 
darbenin nedenleri tartışma konusu olmaya devam etmektedir. i̇ç durum kesinlikle sorunluydu; tarihçiler, i̇talya'da benito mussolini'nin 1922'de roma'ya yaptığı yürüyüş ve polonya'da józef piłsudski'nin mayıs 1926 darbesi de dahil olmak üzere 1920'lerde etkisi olabilecek belirli avrupa örneklerine işaret ettiler. diğer tarihçiler, 1930'ların sonunda neredeyse tüm orta ve doğu avrupa ülkelerinde az çok demokratik olmayan hükûmetlerle sonuçlanan avrupa'daki daha genel eğilimlere atıfta bulundular. demokratik olgunlaşmamışlık, uzlaşma isteksizliğiyle ortaya çıktı ve sık sık hükûmet değişiklikleri, kronik bir kriz algısı yarattı. tarihçiler ayrıca, sol ve sağdaki partilere ulaşabilecek istikrarlı bir merkezin olmayışının yanı sıra, abartılı komünizm korkusunu  bir faktör olarak tartışmışlardır; bu partiler birbirlerini bolşevizm ve faşizmle suçladılar.  tarihçi anatol lieven'e göre, smetona ve voldemaras, kendilerini, demokratik yollarla iktidara dönmekten ümidini kesen bağımsızlık hareketinin mülksüzleştirilmiş gerçek kahramanları olarak görüyorlardı.

mayıs seçimlerinden sonra, grinius / sleževičius hükûmeti, kaunas'ta ve diğer yerlerde hala yürürlükte olan sıkıyönetim yasasını kaldırdı, demokratik özgürlükleri geri getirdi ve siyasi tutuklulara geniş bir af çıkardı. litvanya ilk kez gerçekten demokratik hale geldi. ancak, değişiklik evrensel onayla karşılanmadı. serbest bırakılan tutukluların çoğu, 13 haziran'da kaunas'ta yaklaşık 400 kişinin katıldığı bir protesto düzenlemek için yeni ifade özgürlüklerini hızla kullanan komünistlerdi. protesto dağıldı. yeni hükûmetin muhalefeti, yasadışı örgütlerin (litvanya komünist partisi hala yasadışıydı) faaliyetlerini özgürce sürdürmelerine izin verdiğini iddia ederek, bu protestoyu hükûmete yönelik bir kamu saldırısı platformu olarak kullandı. yerel niteliğine rağmen olay, litvanya ve ordusu için büyük bir tehdit olarak sunuldu; hükûmetin bu tehditle başa çıkmaktan aciz olduğu söylendi.

litvanya'nın 28 eylül 1926 tarihli sovyet-litvanya saldırmazlık antlaşması'nı imzalaması sonrasında "bolşevileşme" iddiaları ileri sürüldü. antlaşma, hristiyan demokratların hakimiyetinde olan önceki hükûmet tarafından tasarlandı. ancak, hristiyan demokratlar antlaşmaya karşı oy kullanırken, antanas smetona güçlü bir şekilde destekledi. antlaşma, litvanya'nın diğer ülkelerle başka hiçbir ittifak kurmamasını talep ettiği için, litvanya, sovyetlerin vilnius bölgesi'ndeki haklarını uluslararası izolasyon için kabul etmesiyle sert eleştiriler aldı. o zamanlar sovyetler birliği, milletler cemiyeti'nin bir üyesi değildi; fransa ve birleşik krallık doğu avrupa'da  güvenilir ortaklar arıyordu ve baltık devletleri kendi başlarına bir birlik tasarlıyorlardı. 21 kasım'da, "bolşevizasyon" a karşı bir öğrenci gösterisi polis tarafından zorla dağıtıldı.  yaklaşık 600 litvanyalı öğrenci, komünistlerin önderliğindeki bir işçi sendikasının yakınında toplandı. i̇ki grup arasında silahlı çatışmalardan korkan polis, müdahale ederek gösteriyi durdurmaya çalıştı. yedi polis yaralandı ve on üç öğrenci tutuklandı. hristiyan demokratlar, hükûmeti yasal olarak devirmek amacıyla, olaya yanıt olarak bir güvensizlik oylaması önerdiler, ancak reddedildi.

etnik azınlıkların desteğini arayan hükûmetin litvanya'da 80'den fazla polonya okulunun açılmasına izin vermesiyle bir başka halk tepkisi ortaya çıktı. o sırada, polonya hükûmeti şiddetle vilnius bölgesi'ndeki litvanya okullarını kapatıyordu. koalisyon hükûmeti, 1927'de din adamlarına maaşları ve katolik okullarına sübvansiyonları düşüren bir 1927 bütçesi önerdiğinde, doğrudan hristiyan demokratlarla karşı karşıya geldi. hükûmetin askeri reform programının dikkatsiz bir küçültme olarak ortaya çıkmasıyla daha fazla tartışma çıktı. yaklaşık 200 muhafazakar askeri subay kovuldu. ordu darbeyi planlamaya başladı.

hazırlıklar 

darbe planlamasına antanas smetona'nın katılımıyla ilgili önemli akademik tartışmalar vardır. 1931'de, o zamandan beri hükûmetten ihraç edilen ve sürgüne zorlanan augustinas voldemaras, smetona'nın 1925'ten beri darbeyi planladığını yazdı. tarihçi zenonas butkus, 1923 gibi erken bir tarihte bir darbe fikrinin ortaya atıldığını ileri sürdü. ancak, ordu 1926 sonbaharına kadar harekete geçmediği için bu zaman çerçevesi tartışmalıdır. smetona'nın kişisel sekreteri aleksandras merkelis, smetona'nın darbeyi bildiğini, ancak buna ne ilham verdiğini ne de organize ettiğini söyledi. darbeden önce smetona, lietuvis'in (litvanyalı) editörüydü ve kasım ayı sonlarında yöneliminde meydana gelen bir değişiklik, o zamana kadar darbe hakkında bilgilendirilmediğinin kanıtı olarak gösterildi. 25 kasım sayısı yayınlanmadan önce gazete, hükûmeti ve hristiyan demokratları eleştiriyordu. ancak o tarihte, gazete 21 kasım öğrenci protestosuyla ilgili birkaç makale ve bolşevizmin litvanya tehdidi başlıklı bir makale yayınladı. i̇kinci makale, komünistlerin gerçek bir tehdit oluşturduğunu ve mevcut hükûmetin bununla başa çıkmaktan aciz olduğunu savundu. o tarihten sonra gazete, hristiyan demokratları eleştirmeyi bıraktı.

20 eylül 1926'da, yüzbaşı antanas mačiuika liderliğindeki beş subay bir komite düzenledi. general vladas nagevičius ve jonas bulota üyeleri arasındaydı. yaklaşık bir ay sonra, devrimci genel karargah (litvanca: revoliucinis generalinis štabas) denen başka bir grup kuruldu. i̇ki grup çabalarını yakından koordine etti. 12 aralık'a kadar, ordu zaten ayrıntılı eylemler planlamış, eylemin yapılacağı alanları araştırmış ve litvanya ulusal birliği ve hristiyan demokrat partilerin liderlerini bilgilendirmişti. planla ilgili söylentiler sosyal demokratlara ulaştı, ancak harekete geçmediler.  darbeden hemen önce polonya ordusunun vilnius bölgesi'ndeki hareketleri hakkındaki dezenformasyon yayıldı; amacı, kaunas'ta darbeye karşı potansiyel olarak karşı çıkacak birlikleri vilnius'a doğru hareket ettirmeye teşvik etmekti.

darbe 

16 aralık akşamı geç saatlerde, sovyet konsolosu ertesi gece sleževičius'a olası bir darbe hakkında bilgi verdi, ancak sleževičius bu uyarıya pek dikkat etmedi. darbe 17 aralık 1926 gecesi başladı. cumhurbaşkanı kazys grinius'un 60. doğum günü kaunas'ta çok sayıda devlet yetkilisinin katılımıyla kutlanıyordu. askeri ve kilise harcamalarında kesinti yapılan 1927 bütçesi henüz kabul edilmemişti. gece boyunca, askerî güçler merkezi ordu ve hükûmet dairelerini işgal etti ve yetkilileri tutukladı. askeri reform programını başlatan albay kazys škirpa , darbeye karşı asker toplamaya çalıştı, ancak kısa süre sonra alt edildi ve tutuklandı. seimas dağıtıldı ve cumhurbaşkanı grinius ev hapsine alındı. albay povilas plechavičius hapishaneden serbest bırakıldı (başka bir subay ile yumruk yumruğa kavga ettiği için 20 gün hapis cezasını çekiyordu ) ve litvanya diktatörü ilan edildi. o günün ilerleyen saatlerinde, albay plechavičius smetona'dan yeni cumhurbaşkanı olmasını ve durumu normalleştirmesini istedi. ordu, darbenin yalnızca kendi girişimi olduğu, smetona'nın hiç karışmadığı ve ona yalnızca "ulusun kurtarıcısı" olma davetine yanıt olarak katıldığı izlenimini yaratmaya çalıştı.  başbakan sleževičius istifa etti ve cumhurbaşkanı grinius, augustinas voldemaras'ı yeni başbakan olarak atadı.

her ikisi de litvanya ulusal birliği'ni temsil eden smetona ve voldemaras, hristiyan demokratları, bir dereceye kadar anayasal meşruiyeti yeniden sağlayacak yeni bir hükûmetin kurulmasında kendilerine katılmaya davet etti. parti isteksizce kabul etti; prestijlerinden endişe ediyorlardı. yakın geleceğe bakarken, hristiyan demokratlar, yaklaşan seimas seçimlerini kolayca kazanabileceklerini, anayasal yollarla yeniden iktidara gelebileceklerini ve darbeyle doğrudan ilişkiden kaçınabileceklerini düşündüler. bu stratejiye uygun olarak, litvanya ulusal birliği üyelerinin en önemli mevkileri devralmalarına izin verdiler.

başlangıçta, cumhurbaşkanı grinius istifa etmeyi reddetti, ancak sonunda polonya istilasının yakın olduğuna ve smetona'nın anayasayı korumaya yemin ettiğine ikna oldu. 19 aralık'ta 42 seimas delegesi (sosyal demokratlar veya köylü halk birliği olmaksızın) bir araya geldi ve aleksandras stulginskis'i seimas'ın yeni başkanı olarak seçti. stulginskis, smetona'nın cumhurbaşkanı olarak seçilmesinden birkaç saat önce resmi devlet başkanıydı (38 milletvekili oy verdi, ikisi aleyhte ve ikisi çekimser kaldı).  seimas, voldemaras'ın kurduğu yeni kabineye güvenoyunu da kabul etti. böylece anayasal formalitelere uyuldu. litvanya ulusal birliği başka önemli roller üstlendi: antanas merkys, savunma bakanı olarak ve ignas musteikis i̇çişleri bakanı olarak göreve başladı.

sonrası 
ordu tarafından verilen resmi mantık, eylemlerinin 20 aralık'ta yapılması planlanan yakın bir bolşevik darbesini engellediğiydi. sıkıyönetim ilan edildi. 27 aralık'ta yaklaşık 350 komünist tutuklandı ve dört lider (karolis požela, juozas greifenbergeris, kazys giedrys ve rapolas čarnas) idam edildi. bu, litvanya komünist partisi için ciddi bir darbeydi ve parti bir süre inaktif kaldı. komünistlerin herhangi bir darbe planladığına dair hiçbir somut kanıt bulunamadı.  diğer siyasi parti ve örgütlere zulmedilmedi ve orduya göre darbeyle ilgili dört infaz dışında herhangi bir can kaybı olmadı. ancak diğer kaynaklar, cumhurbaşkanlığı sarayı muhafızları tarafından vurularak bir gün sonra bir hastanede öldüğü iddia edilen yüzbaşı vincas jonuška'nın davasına atıfta bulunuyor.

yeni hükûmetin uluslararası alanda tanınması zor olmadı. batılı güçler, eylül ayında sovyetler birliği ile yapılan saldırmazlık anlaşmasını onayladığında üçüncü seimas'tan memnun değildi. litvanya dış politikasının önceliklerini değiştirecek bir hükûmet arıyorlardı. bu nedenle, i̇ngiliz the daily telegraph, fransız le matin ve amerika birleşik devletleri'nin the new york times gazetesinin, darbenin sovyetler birliği ile dostane ilişkilere doğru ilerlemeyi azaltmasının ve polonya ile ilişkileri normalleştirmesinin beklendiğini yazmaları şaşırtıcı değildi; darbenin anti demokratik ve anayasaya aykırı niteliğine vurgu yapılmadı. batı basını haberi sakince bildirdi ya da litvanya'nın bolşevizme karşı mücadelesinde olumlu bir gelişme olarak değerlendirdi. uluslararası diplomatik görüş, güçlü bir otoriter liderin iç istikrar sağlayacağına ve cumhuriyetin ilk yıllarında bile litvanya'nın gerçek anlamda demokratik olmadığına, çünkü birçok temel özgürlük sıkıyönetim altında kısıtlandığına karar verdi.

hristiyan demokratlar, darbenin geçici bir önlem olduğuna inanarak seimas'ta yeni seçimlerin yapılmasını talep ettiler, ancak smetona bunu engelledi. partisinin popüler olmayacağını ve yeniden cumhurbaşkanı seçilmeyeceğini öngördü. bu arada milliyetçiler, seimas'ın yetkilerini kısıtlarken, yürütme organının yetkilerini artıracak anayasal değişiklikleri tartışıyorlardı. nisan ayında bir grup halkçı "anayasayı savunmak için" bir darbe düzenlemeye çalıştı, ancak planlar keşfedildi ve isyancılar tutuklandı. tutuklular arasında seimas üyesi juozas pajaujis de vardı. 12 nisan 1927'de seimas, voldemaras hükûmetine karşı bir gensoru önergesi sunarak bu tutuklamayı parlamento dokunulmazlığının ihlali olarak protesto etti.  smetona anayasal hakkını kullanarak seimas'ı feshetti. ancak iki ay içinde yeni seçim yapılmadığından anayasa ihlal edilmiş oldu. nisan ayında, yeni seçimler için çağrıda bulunan hristiyan demokrat gazeteler sansürlendi. 2 mayıs 1927'de hristiyan demokratlar, tek başlarına hareket eden milliyetçilerin bunu sürdüremeyeceğini düşünerek hükûmetten çekildiler. sonuç olarak, litvanya ulusal birliği çok daha büyük ve etkili bir rakiple olan anlaşmazlığında üstünlüğü ele aldı ve devletin mutlak kontrolünü üstlendi.

1926 darbesi, iki savaş arası litvanya'da önemli bir olaydı; diktatörlük 14 yıl boyunca devam edecekti. 1935'te smetona hükûmeti diğer tüm siyasi partilerin faaliyetlerini yasakladı. sovyetler birliği, litvanya'daki müteakip işgalini faşizmden kurtuluş olarak tanımlayacağından, darbe litvanyalılar için sıkıntılı bir konu olmaya devam ediyor. encyclopædia britannica, rejimi faşist olmaktan çok otoriter ve milliyetçi olarak tanımlar. darbenin savunucuları, bunu, litvanya'nın siyasi olgunlaşmamışlığı ışığında haklı gösterilebilir aşırı bir parlamentarizm biçiminin düzelticisi olarak tanımladılar.

kaynakça 

1926'da çatışmalar
1920'lerde darbeler ve darbe teşebbüsleri
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar