Şirvan (bölge)

şirvan (farsça: شروان, azerice: şirvan; tatça: şirvan) ya da bilinen adlarıyla sharvān, şirvan, shervan, sherwan ve šervān, doğu kafkasya'da hem i̇slam öncesi sasani hem de i̇slami zamanlarda bilinen tarihi bir i̇ran bölgesi. günümüzde bölge, azerbaycan cumhuriyeti'nin hazar denizi'nin batı kıyıları ile şirvan ovası üzerinde merkezlenmiş kura nehri arasında uzanan endüstriyel ve tarımsal olarak gelişmiş bir parçasıdır.

tarihi

etimoloji 
vladimir minorsky; sharvān (shirwān), lāyzān ve baylaqān gibi isimlerin hazar denizi kıyısındaki i̇ran dillerinden i̇ranlı isimler olduğuna inanıyor.

bu isimle ilgili birkaç açıklama var:

 şirvan veya sharvan, "vali" anlamına gelen "shahrbān" (farsça: شهربان) kelimesinin değiştirilmiş biçimleridir. "shahrban" kelimesi, achaemen hanedanlığı'ndan bu yana krallığın farklı devletlerine atıfta bulunmak için "xshathrapawn" olarak kullanılmıştır.
 farsça'da shervan, "selvi ağacı" anlamına gelir (orta farsça ve yeni farsça'da ve arapça'da 'sarv' ile aynıdır). aynı zamanda bir erkek adı olarak da kullanılır.
 halk arasında sasani kralı anushirvan ile bağlantılıdır.
 dehkhoda sözlüğüne göre 'şirvan'ın bir başka anlamı da aslanın koruyucusudur. bu anlam, adın erkekler için yaygın olarak kullanıldığı kürtçe'de de paylaşılmaktadır; kerkük (güney kürdistan) yakınlarında qelay shirwana / shirvana adında bir kale vardır. ayrıca irak kürdistan bölgesi'nde erbil vilayetinin kuzeyinde, barzani aşiret birliğinin bir parçası olan sherwani adında bir aşiret vardır. sherwan kasabası, sherwani kabilesinin merkezidir. heptner ve sludskii'ye (1972) göre shīr (farsça: شیر) kelimesi, sırasıyla 10. ve 20. yüzyılların sonundan önce güney kafkasya ve i̇ran'da meydana gelen asya aslanına atıfta bulunmaktadır.

bununla birlikte, said nafisi, khaqani'nin memleketi kheyrvān (farsça: خیروان) ile çeliştiği khaqani'nin şiirlerine göre, ismin orijinal ve doğru telaffuzunun sharvān olduğuna dikkat çekiyor. dolayısıyla bu ismi sher / shir (farsça ve kürtçe: aslan) veya anushiravan ile ilişkilendiren tüm etimolojiler büyük olasılıkla halk etimolojisidir ve tarihsel gerçeklere dayanmamaktadır. shervān veya shirvān formu sonraki yüzyıllara aittir. encyclopedia of islam'a göre şirvan, kafkasya sıradağlarının en doğu mahmuzlarını ve bu dağlardan kur nehrinin kıyılarına doğru eğimli toprakları içeriyordu. ancak hükümdarları, hazar denizi'nin batı kıyılarını, kuzeydeki maskat bölgesindekiubauba'dan (modern quba kasabası) güneydeki bakü'ye kadar kontrol etmek için sürekli olarak çabaladılar. bütün bu toprakların kuzeyinde bab al-abwab veya derbend ve batıda, modern goychay'ın ötesinde, shaki bölgesi yatıyordu. orta çağ i̇slami dönemlerinde ve görünüşe göre i̇slam öncesi sāsānid dönemlerinde de şirvan, muhtemelen modern lahid'e karşılık gelen layzan bölgesini içeriyordu ve genellikle yezidi şirvan şahlarının teminat şubesi tarafından ayrı bir tımar olarak yönetiliyordu.

19. yüzyıl yerli tarihçisi ve yazar abbasgulu bakıhanov, "şirvan ülkesi,  doğu sınırında hazar denizi ve güneyde onu moghan ve ermenistan vilayetlerinden ayıran kur nehri" olarak tanımlıyor.

şirvanşahlar 

şirvanşah, aynı zamanda shīrwān sh orh veya sharwān shāh olarak da yazılır, arap kökenli pers hanedanlığının orta çağ i̇slami dönemlerinde unvan olarak kullanıldı. bölgeyi bağımsız olarak veya safevi yönetimi sağlam bir şekilde kurulduğunda ms 800'den ms 1607'ye kadar daha büyük imparatorlukların bir vasalı olarak yönettiler.

safevi, afşar ve kaçar dönemleri 
şirvanşah şah hanedanı safevi şah i. tahmab tarafından sona erdiğinde, şirvan safevilerin bir vilayetini oluşturdu ve genellikle beylerbey olarak adlandırılan bir han tarafından yönetiliyordu. şirvan 1578'de osmanlılar tarafından alındı; ancak safevi yönetimi 1607'de restore edildi. 1722'de, rus-pers savaşı (1722–1723) sırasında, kuba hanı hüseyin ali, büyük petro'ya boyun eğdi ve onun onuru olarak kabul edildi. saint petersburg antlaşması (1723), i̇ran kralını rus ilhakını tanımaya zorladı. 1724 yılında rus ve osmanlı i̇mparatorlukları arasında imzalanan antlaşma ile rusların işgal ettiği bakü toprakları, osmanlılara kalan şirvan'ın geri kalanından ayrılmıştır. ancak nadir şah osmanlıları yenilgiye uğrattığında (1735), ruslar kıyı topraklarını ve 1722-1723'te safevi i̇ran'dan fethedilen kuzey ve güney kafkasya'daki diğer bölgeleri reşt ve gence antlaşmaları'na ve bölgeye uygun olarak geri verdi. afsharid i̇mparatorluğu'nun parçası hâline geldi ve bu sayede yüzyıllık i̇ran egemenliği yeniden sağlandı.

kaçar i̇ran, azerbaycan ssr'ye 
kaçarlar, i̇ran'ın birliğini yeniden sağlamayı başardıklarında, han'ın oğulları diğer kafkas şefleri gibi bağımsızlıklarını koruyamadı ve rusya ile i̇ran arasında seçim yapmak zorunda kaldı. zubov ile daha önce görüşmelere giren şirvan hanı mustafa, ertesi yıl (1806) rus-pers savaşı sırasında (1804-1813) pers şehirlerini derbend ve bakü'de işgal eden ruslara teslim oldu, ancak kısa süre sonra perslere teklifler verdi ve onlardan yardım istedi. 1804-1813 savaşının sona ermesini izleyen gülistan antlaşması (12/24 ekim 1813) ile i̇ran, darband, kuba, şirvan ve bakü'den oluşan topraklarını ve bölgelerini terk etmek zorunda kaldı ve bunlarla ilgili tüm iddialarından da vazgeçti. yine de mustafa, i̇ran'la gizli ilişkiler kurmaya devam etti. bölgesinin rus birlikleri tarafından işgal edilmesi 1820'ye kadar değildi; han i̇ran'a kaçtı ve shemakha geri dönülmez bir şekilde rusya topraklarına dâhil edildi. kuzey ve güney kafkasya'daki ayrılmaz topraklarını kaybetmekten hoşnut olmayan i̇ran'ın öfkesi, daha sonra başka bir i̇ran kaybına yol açan rus-pers savaşı'nı (1826-1828) ateşledi ve aynı zamanda i̇ran'da kalan son topraklarının da kafkasya, şimdi ermenistan olan bölgeyi ve çağdaş azerbaycan cumhuriyeti'nin güney kısımlarını kapsamaktadır. 1828 türkmençay antlaşması, bu i̇ran topraklarının rusya i̇mparatorluğu'na zorla bırakılmasını resmen onaylarken, aynı zamanda i̇ran'ın şirvan dahil kafkasya bölgesi üzerindeki uzun süredir iç içe geçmiş hegemonyasının, yönetiminin ve etkisinin resmî sonunu da işaret ediyordu.

i̇nsanlar ve kültür 

şirvani / şirvanlı terimi, tarihsel olarak olduğu gibi, şirvan bölgesi halkını belirtmek için azerbaycan'da hâlâ kullanılmaktadır. antik çağlardan beri, şirvan'ın büyük çoğunluğu kafkasya konuşan gruplardı. daha sonra bu yerli nüfusun i̇ranlaşması ve ardından selçuklu döneminden itibaren türkleştirme gerçekleşti. bugün nüfusun büyük bir kısmı türkçe konuşan azerilerden oluşuyor, ancak i̇ranca konuşan azınlıklar da var.

kafkas nüfusu 
orijinal nüfus paleo-kafkasyalılardı ve kafkas arnavutları gibi kafkas dillerini konuşuyordu. günümüzde bölgede udi, lezgian ve avar gibi diğer dağıstanlı kafkas dilleri hâlâ konuşulmaktadır.

i̇ran etkisi ve nüfusu 
i̇ran nüfuzu ahameniş döneminden beri başladı ve part döneminde de devam etti. bununla birlikte, sasani döneminde etki gerçekten artmış ve bölgede pers kolonileri kurulmuştur. vladimir minorsky, "transkafkasya'da ve özellikle geçitlerin yakınında i̇ranlı yerleşimcilerin varlığı, yerli halkın emilmesi ve geri püskürtülmesinde önemli bir rol oynamış olmalı. sharvan, layzan, baylaqan, vb. isimler, i̇ran göçünün esas olarak gilan'dan ve hazar'ın güney kıyısındaki diğer bölgelerden geldiğini göstermektedir." dedi. arap tarihçi abu al-hasan ali ibn al-husayn al-masudi (896–956) aran, bayleqan, darband, shabaran, masqat ve jörjan'da farsça varlığını belirtir. 9. yüzyıldan itibaren, şirvan'ın kentsel nüfusu,, kırsal nüfusun çoğunlukla eski kafkas dillerini koruduğu görülürken, fars diline gittikçe daha fazla taşındı. on dokuzuncu yüzyıla kadar, hâlâ çok sayıda tat nüfusu vardı (sasani dönemindeki fars yerleşimcilerin soyundan geldiklerini iddia ediyorlar), ancak türk dili konuşan azerilerle benzer kültür ve din nedeniyle bu nüfus kısmen asimile edildi.

bölgenin türkleşmesi 
bölgeye türk penetrasyonu hazar döneminde başladı, ancak yerleşim yerlerine dair kesin bir referans yoktur. bölgenin türkleşmesi selçuklu döneminde başlamış, buna paralel olarak bölge pers kültürünü safevi dönemine kadar persli şirvanşahlar döneminde korumuştur. safevi döneminden itibaren bölgenin türkleştirilmesi, yeni türkmen yerleşimleriyle hızlandı.

ayrıca bakınız 

 şirvan, azerbaycan
 şirvan, türkiye
 şirvan, i̇ran
 shirvan millî parkı
 şirvanşah
 safeviler
 aran
 kafkas arnavutluk
 şirvan hanlığı
 mustafa âlî, şirvan seferinin hikâyesini yazan osmanlı tarihçisi

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 

 v. minorsky, 10–11. yüzyıllarda sharvan ve darband'ın tarihi, cambridge, 1958.

dış bağlantılar 

 worldstatesmen- azerbaycan 
 büyük sovyet ansiklopedisi, şirvan ile ilgili makale

orta çağ'da azerbaycan
azerbaycan'ın tarihteki bölgeleri
tarihî bölgeler
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar