1958 Amerika Birleşik Devletleri Lockheed C-130 uçağının düşürülmesi

2 eylül 1958'de, soğuk savaş döneminde, amerika birleşik devletleri hava kuvvetleri'ne ait bir lockheed c-130 hercules, ermenistan ssc-türkiye sınırı boyunca gerçekleştirilen bir keşif uçuşu sırasında erivan'ın 50 kilometre kuzeybatısında, sovyetler birliği hava sahasında sovyet hava kuvvetleri'ne ait mig-17 avcı uçakları tarafından düşürüldü. sovyetler birliği tarafından uçakta bulunan 17 kişiden 6'sının öldüğü açıklandı ve ölenlerin naaşları amerika birleşik devletleri'ne iade edildi, ancak diğer 11 kişinin varlığı reddedildi.

bu, bir lockheed c-130 hercules'in karıştığı ilk ölümlü olaydır.

uçak 
düşürülen uçak amerika birleşik devletleri hava kuvvetleri'ne ait dört turboprop motorlu bir lockheed c-130a-ii-lm idi (seri numarası: 56-0528). i̇lk uçuşunu 1957'de yaptı ve rhein-main hava üssü, batı almanya konuşlu olarak 7406. destek filosunda kullanılmaya başlandı.

mürettebat 
uçakta 6 uçuş mürettebatı ve amerika birleşik devletleri hava kuvvetleri güvenlik servisi'nden (usafss) 11 kişilik görev ekibi bulunuyordu. uçakta bulunanlar kaptan paul e. duncan, kaptan rudy j. swiestra, kaptan edward j. jeruss, uzman çavuş george p. petrochilos, üsteğmen ricardo m. villareal, üsteğmen john e. simpson, havacı birinci sınıf robert j. oshinskie, kıdemli başçavuş laroy price, teknik çavuş arthur l. mello, havacı i̇kinci sınıf gerald c. maggiacomo, havacı i̇kinci sınıf clement o. mankins, havacı i̇kinci sınıf robert h. moore, havacı i̇kinci sınıf archie t. bourg jr, havacı i̇kinci sınıf harold t. kamps, havacı i̇kinci sınıf joel h. fields, havacı i̇kinci sınıf james e. ferguson jr ve havacı i̇kinci sınıf gerald h. medeiros idi.

uçuş ve düşürülme 

uçak ve mürettebat 2 eylül 1958'de, ermenistan-türkiye sınırı boyunca bir keşif görevi gerçekleştirmek üzere adana'daki i̇ncirlik hava üssü'nden yerel saatle 10.21'de ayrıldı. uçuşun amacı sovyet savunma radar sistemlerinin tanımlanması ve performanslarının test edilmesiydi. keşif uçuşu esnasında önce adana'dan trabzon'a uçulacak, ardından güneydoğuya dönüp van'a yönelerek sovyetler birliği sınırına paralel bir rotada uçuş gerçekleştirilecekti. uçuş esnasında sınıra 100 milden (160 km) daha fazla yaklaşılmayacaktı. mürettebat; yerel saatle 11.42'de trabzon üzerinden  irtifada geçtiğini bildirdi, ardından trabzon'dan gelen bir hava raporunu aldıklarını teyit etti. bu teyit mesajı uçakla kurulan son iletişimdi. bu andan sonra ne olduğu kesin olarak bilinmemektedir.

uçak düşürülmeden yaklaşık 32 dakika önce sovyet radar sistemleri tarafından tespit edildi. radar, uçağı türkiye-sovyet sınırı boyunca güneydoğuya doğru uçarken izledi. uçağın tespit edilmesinden 11 dakika sonra ilk sovyet savaş uçağı önleme amacıyla havalandı; bu uçak havalanacak üç sovyet uçağından ilkiydi. uçak tespit edildikten 24 dakika sonra doğuya döndü ve sovyet hava sahasına girdi. uçağın sovyet hava sahasına girmesinin ardından sovyet kontrolörler iki mig-17 avcı uçağını daha hemen c-130'a yönlendirdi. yönlendirmeden 8 dakika sonra c-130, erivan'ın 55 kilometre kuzeybatısında,  irtifada seyrederken sovyet mig-17'ler tarafından düşürüldü.

sonrası 

uçağın istihbarat görevi gerçekleştirdiğini itiraf etmek istemeyen amerika birleşik devletleri, 6 eylül'e dek sovyetler birliği ile görüşmedi. 6 eylül 1958'de amerika birleşik devletleri'nin moskova büyükelçiliği, sovyet dışişleri bakanlığı'na adana'dan kalkıp adana'ya dönmesi planlanan ve kaybolan 17 kişilik mürettebatlı silahsız c-130 hakkında bilgi isteyen bir nota verdi. ayrıca i̇ran hükûmetine de benzer bir nota verildi. 12 eylül günü sovyetler birliği notaya yanıt olarak kendi topraklarında bir uçağın "düştüğünü" iddia ederek enkaz bulduklarını duyurdu ve "mürettebatın altı üyesinin öldüğü varsayılabilir" açıklamasını yaptı. aynı günün ilerleyen saatlerinde amerika birleşik devletleri dışişleri bakanlığı, amerika birleşik devletleri'ne ait bir c-130 tipi uçağın türkiye sınırları içerisinde, kars civarında türkiye-sovyetler birliği sınırına 35 mil uzakta sovyetler birliği tarafından düşürüldüğünü ve uçakta bulunan 17 kişiden 6'sının öldüğünü bildiklerini açıkladı. 24 eylül 1958'de kgb, 6 cesedi amerika birleşik devletleri hava kuvvetleri'ne teslim etti, ancak uçakta bulunan diğer 11 kişinin varlığı sovyet makamları tarafından asla kabul edilmedi.

amerika birleşik devletleri hava kuvvetleri kazadan üç gün sonra, 5 eylül 1958'de c-130 ile gerçekleştirdiği havadan muhabere keşif platformu (acrp) görevlerini yeni bir emre dek askıya aldı. askıya alma 15 ekim 1958'e dek devam etti. 13 kasım 1958'de amerika birleşik devletleri dışişleri bakanlığı, sovyetler birliği'nin washington büyükelçisine rus savaş pilotlarının c-130'u düşürürken yaptıkları konuşmaların rusça bir transkriptini verdi. sovyetler birliği bu kaydın sahte olduğunu açıkladı.

6 şubat 1959'da sovyetler birliği'nin daha çok detayı paylaşmasını ve uçağı düşürdüklerini itiraf etmelerini isteyen amerika birleşik devletleri, 6 şubat 1959'da bir birleşmiş milletler oturumunda rus savaş pilotlarının c-130'u düşürürken yaptıkları konuşmaların bir teyp kaydını kamuoyuna duyurdu. kaydın yayılması basında büyük yer aldı. sovyetler birliği uçağın düşürüldüğünü inkâr etmeye devam etti.

sovyetler birliği'nin dağılmasının ardından rusya devlet başkanı boris yeltsin, 1991'de mevcut bilgileri yayınlamaya başladı. 1992'de olayı araştırmak üzere ortak bir amerikan/rus komisyonu kuruldu. bu komisyonun kurulmasıyla sovyet hava savunma kuvvetleri arşivlerinde bulunan olayla ilgili bir takım belgelerin gizliliği kaldırılarak yayınladı. amerikan/rus komisyonu 1993'te enkaz sahasında araştırma gerçekleştirildi ve neticesinde oluşturulan raporda altı kişinin kalıntıları doğrulandı. ayrıca raporda, başka kişilerin de kalıntılarının olabileceği ancak uçağın düşmesinin ardından çıkan yangının kalıntıların kimliğinin tespit edilmesini engellediği belirtildi. bir görgü tanığı olan general sozinov, enkazın sekiz saat yandığını söyledi. ayrıca sovyet avcı uçağı mürettebatının ve görgü tanıklarının tamamı vurulan uçaktan paraşütle atlayan kimseyi görmediğini söyledi.

muhtemel nedeni 
uçağın neden sovyet hava sahasına girdiği kesin olarak bilinmemektedir. mürettebat, benzer frekanslara sahip olan van'daki veya trabzon'daki navigasyon bikınlarıyla gürcistan ssc'deki navigasyon bikınlarını karıştırmış olabilir. zira gürcistan ssc'deki bir sinyal trabzon'dakinden daha güçlüydü.

anıt 

1993 yılında yerel köylüler olay sonucunda ölenleri anmak adına olay yerinde bir haçkar diktiler.

ulusal kriptoloji müzesi'nde düşen uçağı temsil edecek şekilde, düştüğü günkü görünümüne göre değiştirilen amerika birleşik devletleri hava kuvvetleri'ne ait bir c-130a-45-lm sergilendi. anıtın açılışı ve anma töreni 2 eylül 1997'de, uçağın düşürülmesinin 39. yıldönümünde gerçekleşti. anıt, bulunduğu parkın kapatılmasıyla 2017 yılında başka bir yere taşınmak üzere kaldırıldı.

her yıl amerika birleşik devletleri'nin erivan büyükelçiliği yetkilileri ve ermenistan savunma bakanı, olayda ölenleri anmak adına uçağın düştüğü bölgeyi ziyaret etmektedir.

galeri

kaynakça

dış bağlantılar 
 

1958'de havacılık kazaları ve olayları
ermenistan ssc'deki havacılık kazaları ve olayları
1958'de amerika birleşik devletleri
soğuk savaş'ta sovyetler birliği
soğuk savaş'ta amerika birleşik devletleri
amerika birleşik devletleri-sovyetler birliği ilişkileri
c-130 hercules içeren kazalar ve olaylar
1958'de türkiye
1958'de sovyetler birliği
hava aracı düşürme olayları