Mustafa Kemal Atatürk'ün askerî kariyeri

mustafa kemal atatürk (1881 - 10 kasım 1938), mareşal, devrimci devlet adamı ve türkiye cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanıdır. mustafa kemal atatürk'ün askerî kariyeri, i̇stanbul'daki harp okulu'ndan 1905'te kurmay yüzbaşı olarak mezun olmasından, 8 temmuz 1919'da osmanlı ordusu'ndan istifa etmesine kadarki süreci ve buna müteakip türk kurtuluş savaşı boyunca devam eden askeri liderliğine kadar olan hayatını anlatır.

i̇lk yıllar

beşinci ordu'da kurmay yüzbaşı (1905-1907) 
mustafa kemal 1905 yılında, mekteb-i erkân-ı harbiye'den kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu ve şam merkezli beşinci ordu'ya atandı. kısa süre sonra "vatan ve hürriyet cemiyeti" adlı reformist subaylardan oluşan küçük bir gizli topluluğa katıldı ve ii. abdülhamid rejiminin aktif bir muhalifi oldu.

üçüncü ordu'da kolağası (1907-1910) 
1907'de kolağası rütbesine terfi etti ve manastır'daki (günümüzde bitola, kuzey makedonya) üçüncü ordu'ya atandı. bu dönemde i̇ttihat ve terakki cemiyeti'ne (i̇tt) katıldı.

31 mart vakası ve hareket ordusu (1909) 
nisan 1909'da cemiyete muhalif gazeteci hasan fehmi bey'in galata köprüsü üzerinde kimliği belirsiz bir kişi tarafından öldürülmesi üzerine çıkan olaylar, i̇tc iktidarına karşı "31 mart vakası" olarak bilinen ayaklanmaya yol açtı. bu ayaklanma selanik'ten gelen askerî birlikler tarafından bastırıldı. i̇syanı bastırmak için toplanan bütün kuvvetlerin başına selanik ix. redif fırkası (tümeni) kumandanı hüsnü paşa getirildi, kurmay başkanlığına da kolağası mustafa kemal bey atandı. mustafa kemal bey, selanik’ten i̇stanbul’a hareket eden orduya “hareket ordusu” adını verdi.

hareket ordusu, 14 nisan akşamı trenle i̇stanbul’a hareket etti. i̇stanbul önlerine geldikten sonra 19 nisan’da i̇stanbul halkına ordunun amacını açıklayan bir beyanname yayımladı. hüseyin hüsnü paşa’nın imzasıyla yayımlanan beyannameyi mustafa kemal kaleme almıştı. beyanname, telgrafla erkan-ı harbiye-yi umumîye'ye iletildi ve sokaklarda halka dağıtıldı.

31 mart'ın sorumlusu olarak gösterilen ii. abdülhamid tahttan indirildi. yerine getirilen v. mehmed reşad, iktidarın elinde bir kukla olmaktan ileri gidemedi. ağustos 1909'da yapılan kanun-ı esasi değişikliğiyle siyasi güç, meclisin tekeline alındı.

harbiye nezareti (1910-1911) 
1910'da atatürk, fransa'nın picardy kentindeki ordu manevralarına katıldı ve 1911'de i̇stanbul'daki harbiye nezareti'nde hizmete girdi.

trablusgarp savaşı (1911–1912) 
1911'de, i̇talyan işgaline karşı çıkmak için trablusgarp vilayeti'ndeki (bugünkü libya)  trablusgarp savaşı'na gönüllü olarak katıldı. 22 aralık 1911'de tobruk'taki başarılı müdafaanın ardından 6 mart 1912'de derne'deki kuvvetler komutanlığına atandı.

balkan savaşları (1912–1913) 
ekim 1912'de balkan savaşları'nın patlak vermesinin ardından i̇stanbul'a döndü. birinci balkan savaşı'nda mustafa kemal, gelibolu'da ve trakya kıyısındaki bolayır'da  bulgar ordusuna karşı savaştı. i̇kinci balkan savaşı sırasında edirne ve dimetoka'nın geri alınmasında da önemli bir rol oynadı.

birinci dünya savaşı

sofya'da askeri ataşe (1913-1914) 
mustafa kemal 1913 yılında sofya'ya askeri ataşe olarak atandı. mart 1914'te sofya'da görev yaparken yarbay rütbesine terfi etti. 16 temmuz 1914'te, savaş durumunda tarafsızlık politikasının izlenmesini gerektiğini belirten resmi bir yazıyı harbiye nezareti'ne gönderdi. ancak harbiye nazırı enver paşa, almanya ile ittifak kurmaktan yana oldu ve iki hükümet arasında bir ittifak anlaşması imzalandı. osmanlı i̇mparatorluğu sonunda birinci dünya savaşı'na almanya'nın yanında girdi.

çanakkale savaşı, 1914–1915 
alman mareşal otto liman von sanders, çanakkale cephesi'nde beşinci ordu'nun komutanlığına getirildi. mustafa kemal'e beşinci ordu'ya bağlı 19. tümeni örgütleme ve komuta etme görevi verildi. 8 ocak 1915'te i̇ngiliz savaş konseyi, "gelibolu yarımadasını ve ardından i̇stanbul'u bombalamak ve almak" için askeri bir operasyon başlattı.

ancak denizden gelen i̇ngiliz saldırıları çanakkale boğazı'nı geçmeyi başaramadı ve i̇ngilizler kara saldırı başlatmaya karar verdi. kara saldırıları 25 nisan 1915 ile 9 ocak 1916 tarihleri arasında gerçekleşti. tümeni gelibolu'da konuşlanmış olan mustafa kemal, kendisini müttefikler'in yarımadaya girme çabalarının merkezinde buldu.

25 nisan 1915'te avustralya ve yeni zelanda kolordusu (anzak) kuvvetleri birliklerini arıburnu çıkarması'nın ardından iç bölgelere hareket etmeyi planlıyordu, ancak kısa süre sonra mustafa kemal komutasındaki bir türk karşı saldırısıyla karşılaştılar. mustafa kemal tepelerde düşman kuvvetleriyle çatıştı, onları tuttu ve yüksek bölgeyi geri aldı. onun ve komutanlık yeteneklerinin sayesinde, anzak kuvvetleri kontrol altına alındı ve hedeflerine ulaşamadı.

i̇ki güç arasındaki çatışmadan önce mustafa kemal askerlerine şunları söyledi:

akşama kadar anzak'lar 2.000 zayiat verdi ve sahilde kalabilmek için savaştılar. devam eden iki hafta boyunca müttefikler ilerleme kaydedemediler ve güçlerinin üçte birini kaybettiler. mustafa kemal, conk bayırı'nda müttefik kuvvetlerini başarılı bir şekilde püskürttüğü için kara harekâtının daha ilk safhalarında albaylığa terfi etti. 6 ağustos'ta başlayan gelibolu seferinin ikinci aşamasında, mustafa kemal ateş hattından sadece üç yüz metre (yaklaşık 330 yard) uzağındaydı. çanakkale savaşı boyunca conk bayırı, tekketepe muharebesi ve sarı bayır muharebesi gibi birçok büyük muharebeye atandı.

çanakkale harekâtı müttefikler için feci bir yenilgiyle sonuçlandı. müttefikler sonunda taarruza son verme kararı aldılar ve birliklerini tahliye ettiler. osmanlı i̇mparatorluğu tarafında, otto liman von sanders ve diğer  türk komutanları boğazların savunulmasında önemli başarılar elde ettiler. ancak, mustafa kemal seçkin bir cephe komutanı oldu ve zaferdeki cesareti nedeniyle eski düşmanlarından büyük bir saygı gördü. mustafa kemal atatürk anıtı, avustralya'nın canberra kentinde düzenlenen anzac günü geçit törenlerinde onurlu bir role sahiptir. mustafa kemal'in çanakkale savaşı'nda şehit olan yüzbinlerce türk askerinin ve ölen anzak askerlerinin anısına yaptığı konuşma anzak koyu'ndaki bir anıtta yer alır:

kafkas seferi, 1915–1917 
çanakkale savaşı'nın ardından mustafa kemal, 14 ocak 1916'ya kadar edirne'de görev yaptı. i̇kinci ordu'daki 16. kolordu komutanlığına atanarak kafkas seferi'ne katılmak üzere diyarbakır'a gönderildi. 1 nisan'da tuğgeneral rütbesine terfi etti.

mustafa kemal yeni görevine atandığında, i̇kinci ordu; general tovmas nazarbekyan komutasındaki rus ordusu, andranik ozanyan komutasındaki ermeni gönüllü birlikleri ve ermeni çeteleri ile çatışma halindeydi. van i̇syanı'nın ardından, aram manukyan'ın önderliğinde bir ermeni geçici hükümeti kurulmuştu. batı ermeni yönetimi, van gölü çevresinde kurulmuştu ve gittikçe büyümekteydi. bitlis muharebesi ve muş muharebesi'nin ilk aşamaları zaten meydana gelmişti. vardığında mustafa kemal kaotik koşullarla karşı karşıya kaldı. bölge en iyi zamanlarında bile yaşanması zor bir bölgeydi. i̇letişim hatları isyancıların saldırılarına maruz kalmıştı. ermeni birlikleriyle sert ilişkiler içinde olan ve çoğu kürt olan yüzbinlerce mülteci, ilerleyen rus ordularının önüne akın etti. mustafa kemal'in ilk görevi, korkmuş halka bir düzen getirmekti.

büyük rus taarruzu anadolu'nun önemli şehirleri olan erzurum, bitlis ve muş'a ulaştı. 7 ağustos'ta mustafa kemal birliklerini topladı ve karşı taarruza geçti. daha önceki yenilginin ardından kuvvetlerin moralini o kadar sağlamlaştırmıştı ki, iki tümen beş gün içinde sadece bitlis'i değil, aynı zamanda muş şehrini de tekrar ele geçirdi ve rusların hesapların büyük ölçüde bozuldu. emil lengyel şöyle yazmıştı: "doğru bir lidere sahip olduğunda türklerin iyi bir asker olduğunu bir kez daha kanıtladı. türkler, adı 'mükemmellik' olan bir generalin sıra dışı yetkinliğini bir kez daha fark ettiler."

ancak cephenin diğer taraflarında i̇zzet paşa aynı başarıları yakalayamadı. eylül ayında mustafa kemal, rus ordusu ve ermeni gönüllü birliklerinin ağır ilerleyişi altında muş'tan çekildi. bununla birlikte, mustafa kemal bir dizi yenilginin arasındaki tek türk zaferini elde etmişti. ayrıca düşmanı dağlık bölge içinde tutma hedefine odaklandı. aynı yıl, askeri başarılarını takdir etmek için kendisine "i̇mtiyaz nişanı" verildi. kasım 1916'da i̇kinci ordu komutanı ahmet i̇zzet paşa'nın i̇stanbul'da olması nedeniyle komutan yardımcılığına terfi etti.

7 mart 1917'de mustafa kemal, 16. kolordu komutanlığından i̇kinci ordu genel komutanlığına atandı. bu arada rus devrimi patlak verdi ve çar'ın kafkas orduları dağıtıldı. mustafa kemal, başka bir cepheye atanarak bölgeyi çoktan terk etmişti.

sina ve filistin cephesi, 1917–1918 
sina ve filistin cephesi'ne nakledildiği için mustafa kemal'in i̇kinci ordu komutanlığı kısa sürdü. burada yedinci ordu komutanlığına atandı. yedinci ordu karargahına yaptığı kısa bir ziyaretten sonra 7 ekim'de i̇stanbul'a döndü. veliaht mehmed vahdettin'in almanya ziyaretinde yer aldı. bu yolculuk sırasında hastalandı ve tedavi amacıyla viyana'da kaldı.

28 ağustos 1918'de halep'e geri döndü ve yedinci ordu komutanlığı görevine devam etti. karargahı filistin'in nablus kentindeydi. çanakkale'de olduğu gibi, nasıra'da bulunan general liman von sanders'in komutasındaydı. mustafa kemal suriye'yi bir kez daha iyice inceledi ve cephe hattını ziyaret etti. vardığı sonuç, suriye'nin zavallı bir durumda olduğuydu. bölgede herhangi bir osmanlı valisi veya komutanı yoktu. bol miktarda i̇ngiliz propagandası vardı ve i̇ngiliz gizli ajanları her yerdeydi. yerel halk osmanlı hükûmetinden nefret ediyor ve i̇ngiliz birliklerinin bir an önce gelmesini dört gözle bekliyordu. düşman, asker ve teçhizat bakımından kendi kuvvetlerinden daha güçlüydü. çaresiz durumu anlatmak için "onların karşısında biz pamuk ipliği gibiyiz" dedi.

mustafa kemal, büyük britanya tarafından organize edilen ve yerel arapları türk yönetimine karşı ayaklanmaya teşvik eden arap i̇syanı ile de uğraşmak zorunda kaldı. liman von sanders, megiddo muharebesi'ni kaybetti ve sadece ilk gün 75.000 türk savaş esiri oldu. artık general allenby'nin kuvvetleri ile mustafa kemal'in yedinci ordusu arasında hiçbir şey durmuyordu. i̇ngiliz kuvvetleriyle karşılaşacak kadar askerî gücü olmadığı sonucuna varan mustafa kemal, daha güçlü bir savunma hattı kurmak için ürdün'e doğru çekildi. birkaç gün içinde, kaçakların toplam sayısı 300.000'e ulaştı. mustafa kemal, müttefikler'e karşı savaşmaktan ziyade kendi güçlerinin dağılmasına engel olmaya çalışıyordu. sultan'a öfkeli bir telgraf gönderdi:

mustafa kemal, liman von sanders'in yerine yıldırım ordular grubu komutanlığına atandı. kudüs'ü ele geçiren müttefik kuvvetler, 1918 sonbaharında, filistin cephesinde general allenby komutasında son yıldırım taarruzuna hazırlandılar türkleri yendiler. mustafa kemal katma'da karargâhını kurdu ve durumun kontrolünü yeniden ele geçirmeyi başardı. askerlerini halep'in güneyine konuşlandırarak yeni bir savunma hattı oluşturdu ve dağlarda direnmeyi başardı. i̇lerleyen i̇ngiliz kuvvetlerini durdurdu (seferin son angajmanlarını). kinross şöyle yazdı:

mustafa kemal'in bulunduğu konum, mondros mütarekesi'ne temel sınır oldu. mütareke sırasında hala osmanlı kontrolünde olan yemen gibi bölgeler vardı. mustafa kemal'in osmanlı ordusu'ndaki son aktif hizmeti, hattının güneyinde kalan birliklerin geri dönüşünü organize etme göreviydi.

harbiye nezareti (1918-1919) 
30 ekim 1918'de osmanlılar, mondros mütarekesi ile müttefikler'e teslim oldular. savaşın sonunda mustafa kemal 37 yaşındaydı. birinci dünya savaşı'nın son aşamalarında, geriye kalan en büyük osmanlı tümeni olan yıldırım ordular grup komutanlığı'nı komuta etmekle görevlendirildi. ancak ateşkesten sonra yıldırım ordular grubu feshedildi ve mustafa kemal 13 kasım 1918'de işgal altındaki i̇stanbul'a döndü.

i̇stanbul'un işgali, mustafa kemal, kazım karabekir ve i̇smet i̇nönü gibi osmanlı ordusu'nun önde gelen subaylarının i̇stanbul'a dönmesinden önce başlamıştı. mustafa kemal, rauf bey ve sadrazam ahmet i̇zzet paşa ile görüştü. ordudan istifa etmek istedi. ahmet i̇zzet paşa onu kalmaya ikna etti. harbiye nezareti'nde yöneticilik yaptı. ahmet i̇zzet paşa'nın görev süresi sona erdi ve yerine 18 kasım'da tevfik paşa getirildi. amiral somerset arthur gough-calthorpe, i̇stanbul'a müttefiklerin askeri danışmanı olarak atandı. i̇lk görevi, 29/30 ocak 1919'da i̇ttihat ve terakki'nin otuz kadar eski üyesini tutuklamaktı. askeri gözaltı merkezi olan bekirağa boğazı'na götürüldüler. mustafa kemal onlardan biri değildi. osmanlı hükûmeti, orduyu kontrol etmek için saygın subaylara ihtiyaç duyuyordu. abdullah paşa gibi daha yaşlı generaller orduyu kontrol edemiyorlardı.

osmanlı ordusundan istifa (8 temmuz 1919) 
i̇ngilizler, mustafa kemal'in faaliyetlerini öğrenince paniğe kapılarak osmanlı hükûmetiyle temasa geçtiler. i̇stanbul'daki sadrazam, i̇ngiliz beklentilerini reddettiği için görevden alındı. yeni bir hükûmet kuruldu. osmanlı hükûmeti, sultan'ın anadolu'da kalan osmanlı güçlerini dağıtma emrine uymadığı suçlamasıyla mustafa kemal'i tutuklama emri çıkardı ve daha sonra ölüm emri çıkardı. buna karşılık mustafa kemal, erzurum'da bulunduğu sırada 8 temmuz'da osmanlı ordusu'ndan istifa etti. mustafa kemal, ankara'da yer alacak yeni bir türk meclisi kurma amacıyla ulusal bir seçim çağrısında bulundu. seçim çağrısı başarılı oldu. 12 şubat 1920'de son osmanlı meclisi i̇stanbul'da toplandı ve misak-ı milli'yi ilan etti. ardından meclis işgalci i̇ngiliz kuvvetleri tarafından feshedildi.

türk kurtuluş savaşı 
i̇ngiliz, i̇talyan, fransız ve yunan kuvvetleri anadolu'yu işgal etmeye başladılar. i̇stanbul'un ve i̇zmir'in işgali, türk milli hareketinin kurulmasını ve türk kurtuluş savaşı'nı harekete geçirdi. osmanlı i̇mparatorluğu'nun bölünmesine tepki olarak türkler, sonunda türkiye cumhuriyeti'nin kurulmasına yol açacak olan kurtuluş savaşı'nı başlattılar.

çatışmalar, mart 1920 – mart 1922 

mustafa kemal, i̇stanbul'daki osmanlı meclisinin feshedilmesini ankara'da yeni bir millet meclisi kurmak için bir fırsat olarak kullandı. türkiye büyük millet meclisi'nin (tbmm) ilk oturumu 23 nisan 1920'de mustafa kemal'in başkanlığında toplandı.

10 ağustos 1920'de sadrazam damat ferid paşa, osmanlı i̇mparatorluğu'nun bölünmesini kesinleştiren sevr antlaşması'nı imzaladı. mustafa kemal ve arkadaşları sevr antlaşması'nı türk bağımsızlığının sonunu getireceği için kabul edilemez buldular. i̇ngiliz himayesi önerisi de reddedildi. mustafa kemal, tam bağımsızlık fikrinde ısrar etti. antlaşmanın kabulü ve sonrasında yaşanan olaylar, i̇stanbul'daki padişahın ve hükûmetinin meşruiyetini zayıflatmıştır.

mustafa kemal, egemenliğin millette ve milletin temsilcisi olarak mecliste olduğunu kabul etmeye meclisi ikna etti. 1921'deki yeni anayasa ile bir halk egemenliği yasası çıkarıldı. kemal daha sonra meclisi bir ulusal ordu toplamaya ikna etti. yürütme gücü bir kabineye ve onun başkanı olan mustafa kemal'e devredildi. milli ordu, müttefik işgal kuvvetleriyle karşı karşıya geldi ve üç cephede savaştı: güney, batı ve doğu.

1920 sonbaharının başlarında, türkler ile ermeni ordusu arasında türk-ermeni savaşı yapıldı. aralık 1920'de ermenistan barış çağrısında bulundu ve gümrü antlaşması imzalandı. ermenistan, bir sovyet sosyalist cumhuriyeti olarak transkafkasya sfsc'ye dahil edildikten sonra, kars antlaşması yapıldı.

sakarya meydan muharebesi 
batı cephesi'ndeki bir dizi muharebeden sonra, yunan ordusu ankara'daki büyük millet meclisi'nin sadece seksen kilometre batısında bulunan sakarya nehri'ne kadar ilerledi. 5 ağustos 1921'de mustafa kemal, türk ordusununbaşkomutanlığına getirildi. 23 ağustos-13 eylül 1921 tarihleri sakarya meydan muharebesi yunanların yenilgisiyle sonuçlandı. mustafa kemal'e ordu mareşali rütbesinin yanı sıra gazi unvanı verildi. londra konferansında başka toplantı mart 1922'de yapıldı. müttefikler, ankara'nın başarıları dikkate almadan, değiştirilmiş sevr'i ankara'ya bir barış anlaşması olarak dayatmayı umuyorlardı. müttefikler, türk ordusu üzerindeki sınırı 85.000 kişiye çıkarmayı teklif ederek, türk hükûmeti üzerindeki mali kontrolleri ortadan kaldırdı, ancak kapitülasyonları ve kamu borç komisyonunu kaldırmadı. mustafa kemal bu teklifi reddetti.

dumlupınar meydan muharebesi 
başarısız londra konferansı'ndan sonra, son muharebe olan dumlupınar muharebesi, ağustos-eylül 1922 arasında yapıldı. mustafa kemal, yunan savunmasında bir delik açmak, yunan ikmal hatlarını kesmek ve i̇zmir'e ve denize giden yolu açmak için afyonkarahisar'daki yunan hatlarına topyekün bir saldırı başlattı. yunan savunma mevzileri 26 ağustos'ta aşıldı. 30 ağustos'ta yunan ordusu kesin bir yenilgiye uğradı. 1 eylül'de mustafa kemal, türk ordusuna ünlü emrini verdi: "ordular, ilk hedefiniz akdeniz, i̇leri!" yunanlar 6 eylül'de ateşkes istedi. yunan kuvvetlerinin geri kalan kısmı 10 eylül'e kadar anadolu'yu terk etmişti. mustafa kemal'in askeri yeteneklerini öven noel barber şunları yazdı:

ayrıca bakınız 
 mustafa kemal atatürk kronolojisi

kaynakça 

askerî kariyerler
mustafa kemal atatürk
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar