Genel Kriz

genel kriz, bazı tarihçiler tarafından 17. yüzyılın başlarından 18. yüzyılın başlarına kadar öncelikle avrupa’da ve dünya çapında meydana geldiği iddia edilen yaygın bir küresel çatışma ve istikrarsızlık dönemini tanımlamak için kullanılan bir terimdir.

tanımı ve tartışmalar 
20. yüzyılın ortalarından bu yana bazı bilim adamları, tartışmalarında ‘genel kriz’ için çok farklı tanımlar, nedenler, olaylar, dönemlendirmeler ve coğrafi uygulamalar önerdiler. diğer bilim adamları ise olaylar arasındaki bağlantıların eksikliği ve karakterlerindeki yaygın olarak paylaşılan ortaklıklar nedeniyle çeşitli olayları birbirine bağlayan böyle genelleştirilmiş bir fenomenin olmadığını ve eğitimde kullanılmasının faydasız olduğunu iddia ederek genel krizin çeşitli kavramlarını tamamen reddettiler.
avrupa'da ekonomik kriz: kavramın kökeni, i̇ngiliz marksist tarihçi eric hobsbawm’ın past & present’da yayınlanan 1954 tarihli “the crisis of the seventeenth century” makalesinden gelmektedir. hobsbawm, 17. yüzyılı ‘modernliğin ilerlemesinin gerektirdiği ekonomik krizin gerekli bir aşaması’ olarak görüyordu
batı avrupa'da genel kriz: i̇ngiliz muhafazakar tarihçi hugh trevor-roper, hobsbawm’ın kavramını değiştirdi ve aynı dergide yayınlanan “onyedinci yüzyılın genel krizi” başlıklı 1959 tarihli makalesinde “genel kriz” terimini icat etti. hobsbawm, avrupa’daki bir ekonomik kriz hakkında tartışırken; trevor-roper ise “toplum ve devlet arasındaki ilişkilerde bir kriz” olarak yani daha geniş bir kriz tanımı yaptı. trevor-roper, batı avrupa’da 17. yüzyılın orta yıllarının bir dizi karmaşık demografik, dini, ekonomik ve siyasi sorunun neden olduğu siyaset, ekonomi ve toplumda yaygın bir çöküş olduğunu savundu. genel kriz’de, i̇ngiliz i̇ç savaşı, fransa’daki fronde, kutsal roma i̇mparatorluğu’ndaki otuz yıl savaşı’ndaki tepe noktası ve portekiz, napoli ve katalonya’da i̇spanyol i̇mparatorluğu’na karşı isyanlar gibi çeşitli olaylar, hep birlikte aynı problemin sonuçlarıydı. trevor-roper’a göre ‘genel krizin’ en önemli nedeni, saray ile ülke arasındaki çatışmaydı. bu, giderek güçlenen merkezileşme, bürokratik, “sarayı” temsil eden egemen prens devletler ile “ülkeyi” temsil eden geleneksel, bölgesel, kara temelli aristokrasi ve eşraf arasındadır. trevor-roper, rönesans ve protestan reformu’nun getirdiği entelektüel ve dini değişiklikleri genel krizin önemli ikincil nedeni olarak gördü. trevor-roper, 17. yüzyılın “şiddetli sosyo-ekonomik mücadeleleri ile dini ve entelektüel değerlerdeki derin değişimlere” modern ulus devletlerin doğmasının sebep olduğunu savundu.
küresel iklim değişikliği ile genel kriz:genel krizle ilgilenen tarihçiler arasında konuyla ilgili birçok kitap yazan geoffrey parker da yer alıyor. başlangıçta, parker genel olarak trevor-roper’un kavramını takip etti ancak tezini 2013 yılında “küçük buz devri” olarak bilinen küresel iklim değişikliğinin şiddetlendirdiği küresel bir genel kriz olarak genişletti.

tarihçiler arasında “genel kriz” teziyle ilgili çeşitli tartışmalar yaşandı. bazıları böyle bir krizin varlığını basitçe inkâr etti. örneğin hobsbawm, 17. yüzyıl avrupa’sının sorunlarının sosyal ve ekonomik kaynaklı olduğunu iddia etti, bu trevor-roper’ın kabul etmeyeceği bir vurguydu. bunun yerine, genel kriz’in, 16. yüzyılda bürokrasinin genişlemesiyle hızlanan bir devlet ve toplum krizi olduğunu teorize etti. diğer ikisinden farklı olarak parker iklim değişikliğine vurgu yaptı.

i̇ddia edilen modeller 
hobsbawn, trevor-roper ve parker gibi bazı tarihçiler, bu krizin doğası konusunda farklı görüşlere sahip olsalar da 17. yüzyılın bir kriz dönemi olduğunu savundular. bugün, kriz modelini destekleyen ve modelin savaş, politika, ekonomi ve hatta on yedinci yüzyılın sanatı hakkında paha biçilmez bir içgörü sağladığını savunan akademisyenler var. otuz yıl savaşı (1618-1648) ile savaşın tüm nüfusa getirebileceği devasa dehşet anlaşıldı. özellikle 1640’lar, dünya çapında önceki veya sonraki dönemlerden daha fazla devlet çöküşüne tanık oldu. avrupa’nın en büyük devleti olan polonya-litvanya birliği geçici olarak ortadan kayboldu. ayrıca i̇spanya i̇mparatorluğu’nun çeşitli yerlerinde ayrılıklar ve ayaklanmalar yaşandı. britanya’da stuart monarşisinin her yerinde (i̇ngiltere krallığı, i̇skoçya krallığı, i̇rlanda krallığı ve britanya amerikası) isyanlar çıktı. siyasi isyan ve bir dizi halk isyanı, avrupa ve asya’daki çoğu devletin temellerini sarstı. 17. yüzyılın ortalarında dünya çapında, kayıtlı tarihin neredeyse tüm diğer dönemlerinde olduğundan daha fazla savaş meydana geldi. krizler avrupa’nın çok ötesine yayıldı, örneğin dünyanın en kalabalık devleti olan çin’deki ming hanedanlığı çöktü.

çin’in ming hanedanı ve japonya’nın tokugawa şogunluğu radikal biçimde farklı ekonomik, sosyal ve politik sistemlere sahipti. bununla beraber 17. yüzyılın ortalarında, aynı anda dünyanın diğer bölgelerinde meydana gelen krizlere çarpıcı biçimde benzeyen ve aynı anda birbiriyle ilişkili olan bir dizi kriz yaşadılar. frederic wakeman, ming hanedanını yok eden krizin kısmen iklim değişikliğinin yanı sıra çin’in gelişmekte olan dünya ekonomisine zaten önemli ölçüde dahil olmasının bir sonucu olduğunu savunuyor. bürokratik sahtekarlıklar ise sorunu daha da kötüleştirdi. dahası, çing hanedanının krizle başa çıkmasındaki başarısı, 19. yüzyılda batı’dan gelen ciddi meydan okumalarla karşı karşıya kaldığında alternatif çözümler düşünmesini daha da zorlaştırdı.

i̇klim değişikliği 
genel kriz, bazı akademisyenlerin zirvesini 17. yüzyılda bulduğu küçük buz devri ile oldukça düzgün bir şekilde örtüşüyor. maunder minimumu, el niño olayları ve anormal bir volkanik aktivite seli ile örtüşmesi oldukça ilgi çekicidir. david rind ve jonathan overpeck gibi iklimbilimciler, üç olayın birbiriyle bağlantılı olduğunu varsaydılar. kuzey yarımküre genelinde, 17. yüzyılın ortalarında neredeyse benzeri görülmemiş ölüm oranları yaşandı. geoffrey parker, çevresel faktörlerin, özellikle de bu dönemin küresel soğuma eğiliminin kısmen sebep öne sürdü. david d. zhang ve bazı akademisyenler konu hakkında ayrıntılı analizleri vardır.

demografik düşüş 

bu dönemde özellikle avrupa’da ve çin’de nüfuslarda önemli bir düşüş yaşandı. bu demografik düşüşün nedeni karmaşıktır ve önemli ölçüde kanıtlanmamıştır ancak parker bu nüfus krizine katkıda bulunan ana faktörlerin savaş, iklim değişikliği ve göç olduğunu iddia ediyor. 1640’larda savaşta olmayan hiçbir büyük devlet yoktu ve yüzyılın neredeyse tamamı boyunca savaşlar avrupa’yı kasıp kavurdu. bazı ülkeler çok az yıl barış gördü; örneğin polonya yalnızca 27 yıl barış gördü, hollanda cumhuriyeti 14, fransa 11 ve i̇spanya sadece 3. avrupa’da savaşın demografi üzerindeki etkisine bir örnek olarak otuz yıl savaşı’nda nüfusu yaklaşık %15 ila %30 oranında azalan almanya’dır. avrupa’daki demografik düşüşün bir başka faktörü de gıda arzını önemli ölçüde etkileyen ve avrupa’nın marjinal tarım arazilerinde büyük mahsul kıtlığına neden olan iklimsel olaylar dizisiydi. bu süre zarfında 1-2 °c'lik bir düşüş vardı, bu da maunder minimumu ile örtüşüyordu. avrupa’da mahsulün bozulmasına neden olacak kadar sıcaklıkları düşüren sık ve büyük volkanizma dalgaları da bu dönemdeydi. mahsul kıtlığı, sürdürülemez kentsel nüfusları bitiren ve bazı bölgelerde malthusçu bir krize neden olan bir kentsel göç dalgasıyla karşılandı. bazı bölgelerde geçim krizlerinin ilk aşamaları doğası gereği malthusçu nitelikte olmasa da sonu genellikle nüfusla ilgili bu tarımsal açık modeli takip etti.

çatışmalar ve savaşlar 

bu dönemde yaşanan bazı bunalımlar, çatışmalar ve savaşlar şunlardır:
 kutsal roma i̇mparatorluğu'nda yaşanan otuz yıl savaşı (1618-1648)
 fransa'daki fronde, xiv. louis'in naibinin sürgüne gitmesine yol açan isyanlar (1648-1653)
 1623-1639 osmanlı-safevî savaşı ve celâlî isyanları
 trịnh – nguyenễn i̇ç savaşı, günümüz vietnam'ında 1627'den 1672'ye kadar süren iç savaş
 i̇ngiliz i̇ç savaşı'nın da dahil olduğu üç krallık savaşları, i̇ngiltere kralı i. charles'a ve i̇skoçya'ya karşı birçok sayıda isyan ve cumhuriyet ile sonuçlanan dönem (1640-1660)
 kipper und wipper, kutsal roma i̇mparatorluğu içerisinde yaşanan mali kriz (1619-1623) 
anthony f. upton 2001’de şiddetli halk protestolarının avrupa toplumlarında yaygın olduğunu ve bu tür şiddetli huzursuzluğun “genellikle belirli yerel sorunlara yönelik olduğunu ve kurulu düzenin meşruiyetine meydan okumadığı” fikrini savundu. 1630’lar ve 1640’lardaki protestolar bazı bölgelerde “alışılmadık seviyelere yükselmiş” olsa da burada bir genel krizin aranamayacağını savundu. upton şöyle yazdı: “tarihçiler, huzursuzluk dalgasında ‘genel bir kriz’ görmeye çalıştılar ve bu konudaki tartışmalar devam ediyor. bağlantıya karşı çıkan ana faktörler, düzensizliklerin zaman içinde çakışsalar bile yerel koşullara özgü kaldığı gerçeğidir. daha geniş hareketler halinde birleşmediler. her şeyden önce, isyancıların talepleri yöneticilerin meşruiyetine meydan okumadı, aksine geleneksel normların restorasyonunu istedi(…). upton, çok az kişinin bir kurum olarak monarşiye gerçekten meydan okuduğunu iddia etti ancak birçok soylu kendi iktidarda olan farklı bir hanedanı tercih etti (örneğin portekiz restorasyon savaşı (1640-1668), habsburg hanedanını, bragança hanedanı ile değiştirmeye çalıştılar). fronde’a (1648-1653) liderlik eden fransız prenslerin tamamı, i. charles’ın 1649’da cinayet olarak gördükleri infazından dehşete kapıldılar, i̇ngiliz isyancıların çoğunun aksine asla cumhuriyetçi olmadılar.

victor lieberman, 2003 yılında daha sonra geoff wade, chris baker ve pasuk phongpaichit tarafından desteklenen, anthony reid’in “genel kriz” sırasında güneydoğu asya denizciliğini ve hindiçin'i açıklamak için bir çerçeve olarak kullanan “ticaret çağı” tezini savundu. 17. ve 19. yüzyıllar boyunca hindiçin devletlerinin (siam, burma, vietnam) artan siyasi ve ekonomik kondolidasyonuna ve yüksek ekonomik büyümesine uygun şekilde hitap edemedi; 17. ve 18. yüzyıllarda avrupa’nın bölgeden ayrılışı nedeniyle bölge, çağdaş bölgelere göre nispeten sakin bir 17. yüzyıl yaşamıştır.

2000 yılında denis shemilt, “sanayi devrimi” ve özellikle “genel kriz” terimlerini, görev verildiğinde görünüşte bağlantısız olaylar hakkında kolayca genellemeler yapabildikleri için ergen okul çocuklarına öğretilmesi kolay tarihyazımsal kavramların örnekleri olarak kullandı. bununla birlikte, böyle bir genelleştirilmiş kavramın geçerliliğine bir kez maruz kaldıklarında itiraz etmeleri onlar için daha zor olacaktı çünkü bu genellemeyle ilişkili tüm yerel olaylar hakkında ayrıntılı bilgi toplamayı ve ardından bunların makul bir şekilde uyuşup uyuşmadığına karar vermeyi gerektiriyor. bu nedenle, tarihçilerin bu tür genelleştirilmiş kavramları oluştururken dikkatli olmaları gerekir, böylece ortaya çıkan anlatılar yalnızca anlamlı ve anlaşılır değil aynı zamanda makul ölçüde doğru olur.

ayrıca bakınız 
 küçük buz çağı
 orta çağ sıcak dönemi – kuzey atlantik bölgesinde nispeten sıcak bir iklim dönemi, 950–1250
 geç orta çağ krizi – yaygın bir sosyal karışıklık ve hızlı demografik değişimler dönemi
 büyük kıtlık (1315-1317)
 kara ölüm
 1848 devrimleri

kaynakça

bibliyografya 
 .

 hill, christopher. (1961), the century of the revolution. w.w. norton & company inc.
 .
 
 .
 parker, geoffrey (2013), "global crisis: war, climate change & catastrophe in the seventeenth century", yale university press.
 .
 .
 .

17. yüzyılda avrupa
18. yüzyılda avrupa
17. yüzyılda asya
18. yüzyılda asya
dünya tarihi