İklim jeomorfolojisi

i̇klimsel jeomorfoloji, iklimin yer şekillerini ve dünya-yüzey süreçlerini şekillendirmedeki rolü üzerine yapılan çalışmadır. i̇klimsel jeomorfolojide kullanılan bir yaklaşım, eski iklimleri anlamak için yer şekillerini yeniden incelemektir. iklim, pek çok jeolojik süreç üzerinde derin bir etkiye sahiptir.kayaların bozunması bariz iklim ile ilişkilidir. aynı şekilde, kurak, tropikal ve buzul ortamlarında işleyen süreçler de iklimle bağlantılıdır.moloz akıntısı ve nehir taşkınları gibi olaylar daha çok olağandışı yağmur dönemleri gibi atmosferik oluşumlar tarafından tetiklenir.açıkça belirtmek gerekirse atmosfer su döngüsünde temel bağlantıdır.diğer iklim-jeomorfoloji bağlantıları iç süreçlerin atmosfer üzerindeki etkisini gösterir.örneğin, yanardağlardan salınan parçacık ve gazlar atmosferin bileşimini değiştirebilir ve dağ oluşumu bölgesel sıcaklık, yağış ve rüzgarlar üzerinde önemli bir etkiye sahip olmaktadır.

i̇klimsel jeomorfolojinin geçmiş iklimlerle ilgili sık sık endişe duyması zaman zaman tarihsel jeolojinin bir yönü olarak kabul edilir. bir bölgedeki peyzaj özellikleri günümüzdekilerde farklı iklimler altında evrimleşmiş olabileceğinden, iklimsel olarak farklı bölgelerin incelenmesi günümüz manzaralarının anlaşılmasına yardımcı olmıştur. örneğin, julius budel soğuk iklim süreçleri svalbard ve orta avrupa'nın rahatlamasının kökenini anlamak için tropikal hindistan'da yaşlandırma süreçlerini, farklı zamanlarda ve farklı iklimlerde oluşan yer şekillerinin bir palimpsesti olduğunu iddia etmiştir.

alt disiplinler 
i̇klimsel jeomorfolojinin çeşitli alt dalları, belirli iklim ortamlarına odaklanır.

çöl jeomorfolojisi 
çöl jeomorfolojisi veya kurak ve yarı kurak toprakların jeomorfolojisi, daha nemli bölgelerle birçok yer biçimini ve süreci paylaşır. ayırt edici bir özellik, rüzgar ve tuz aktivitesiyle ilgili akarsu ve eğim süreçlerini etkileyen seyrek veya eksik bitki örtüsüdür. çöl görünümleri genellikle yalındır. doğal görünümleri toprak ve bol bitki yaşamı örtüsüyle yumuşatılmamıştır.bunun yerine dik ve köşeli yamaçlı çıplak kayalıklar yaygındır.bazı yerlerde kayalar turuncu ve kırmızı renklidir. diğer yerlerde ise gri ve kahverengi olup ve siyah çizgilidir.hangi tepkiler verilirse verilsin çöllerin insanların yaşadığı daha nemli bölgelerden farklı olduğu açıktır.görüleceği gibi kurak bölgelerde sadece bir jeoloji süreç egemen değildir.buralarda tektonik güçlerin etkisinden çok akarsuyun,rüzgarın ve iklim etkisi belirgindir.

çöl jeomorfolojisi üzerinde ilk çalışmaları, afrika'daki (fransız batı afrika, alman güney batı afrika, batı mısır), kendi ülkelerinin sınır bölgelerinde amerika batı, avustralya'nın outback) kolonilerinin batılı kaşifler tarafından yapılmıştır.  1970'lerden beri dünya'daki çöl jeomorfolojisi, yabancı ülkelerin çöllerinde osmanlı imparatorluğu, rusya imparatorluğu ve çin gibi  ülkeler zamanında örnekler bulmaya hizmet etmişlerdir.

buzul çevresi jeomorfolojisi 
bir disiplin olarak buzul çevresi jeomorfolojisi, kuvaterner bilimi ve jeokriyolojisine yakın ancak farklıdır. buzul çevresi jeomorfolojisi, permafrost içeren ve içermeyen alanlarda buzul dışı soğuk iklim yer şekilleri ile ilgilidir. bir buzul çevresi bölgenin ne kadar net olmadığının tanımı olsa da ihtiyatlı bir tahmin, dünya'nın kara yüzeyinin dörtte birinin buzul çevresi koşulların sahip olduğudur. buz kütlelerinin hareketi,birçok kendine özgü yeryüzü şekilinin meydana gelmesine neden olur ayrıca kaya dögüsündeki ayrışma ürünlerinin sediment olarak taşınmasını ve biriktirilmesindeki gelişimin önemli bir parçasıdır.günümüzde dünya'nın yüz ölçümünün yaklaşık %10 kadarı buzullar tarafından kaplıdır. ancak, yakın jeolojik geçmişte, buzul örtüleri geçmişte, buzul örtüleri bugünkünden üç kat daha genişti ve çok geniş alanlar binlerce metre kalınlığındaki buz tabakaları ile örtülüydü. birçok bölge, hala bu buzulların izlerini taşımaktadır.alpler,cape cod ve yosemite vadisi gibi farklı yerlerin ortak temel karakteri,günümüzde ortadan kalkmış olan buzul buzu kütleleri tarafından şekillendirilmiş olmasıdır. ayrıca; long island, great lakes, norveç fiyortları ve alaska varlıklarını buzullara borçludur.buzullar, göreceğimiz gibi günümüxdede birçok bölgenin yeryüzü şekiilerine etki etmektedir. buzullar;hidrolojik döngü ve kaya döngüsü gibi yeryüzündeki iki temel döngünün bir parçasıdır.

tropikal jeomorfoloji 
tropik alanlar 35 derece n ve 35 derece g arasındaki alan olarak tanımlanırsa, o zaman dünya yüzeyinin yaklaşık %60’ı bu bölge içinde yer alır. 20. yüzyılın başlarında  tropikal jeomorfoloji, ılıman iklimlere karşı önyargı nedeniyle ihmal edilmiş ve ele alındığında “egzotik” olarak anılmıştır. tropikal jeomorfoloji, işlemlerinin işlediği yoğunluklar ve hızlar açısından diğer alanlardan büyük ölçüde farklılık gösterir. tropikal bölgeler kuru veya nemli olabilen belirli iklimlerle karakterize edilir. göreli ılıman bölgelerinde tropik yüksek sıcaklıklara, yüksek alanlarını ihtiva yağış şiddetleri ve yükseği evapotranspiration bunların hepsi yüzey süreçleriyle ilgili iklimsel özelliklerdir. günümüz iklimi ile ilgili olmayan bir diğer özellik, tropiklerin büyük bir kısmının gondwana kıtasından miras kalan alçak bir rölyefe sahip olmasıdır. julius büdel, pierre birot ve jean tricart; tropikal nehirlere gelişmiş kimyasal ayrışmadan kaynaklanan ince taneli asılı yükün hakim olduğunu ve bu onları diğer nehirlerden daha az aşındırıcı hale getireceğini öne sürdüler. daha önce bornharts gibi tipik tropikal olarak kabul edilen bazı yer şekilleri  iklimden, ziyade litoloji ve kaya yapısı ile daha fazla ilişkilidir.

morfoklimatik bölgeler 

i̇klim jeomorfologları, dünya yüzeyini çeşitli morfoklimatik bölgelere ayıran çeşitli planlar geliştirdiler. yani; yer şekillerinin mevcut veya geçmiş iklimlerle ilişkilendirdiği bölgelerdir. ancak  bazı süreçler ve yer şekilleri belirli iklimlerle ilişkilendirilebilir, yani bölgeseldir. belirli iklimlerle ilişkili olmayan süreçler ve yer şekilleri azonal olarak adlandırılır. buna rağmen azonal süreçler ve yer şekilleri, belirli iklimlerin etkisi altında gelişirken yine de belirli özellikler alabilir. tanımlandığında, morfoklimatik bölgeler genellikle keskin sınırlardan yoksundur ve bir türden diğerine derecelendirme eğilimindedir bu da yalnızca bölgenin çekirdeğinin tüm beklenen özelliklere sahip olmasıyla sonuçlanır. etkili morfoklimatik bölgeleme planları julius büdel (1948,1963, 1977) ve jean tricart ve andre cailleux (1965)’inkilerdir. budel düzenlerini gerilmeler plantion ve vadi kesme iklimle ilgili olarak subpolar bölgelerde vadi kesiminin, tropiklerde ise planlamanın baskın olduğunu savunmaktır. bu nedenle, bu şema sadece süreçlerle değil, aynı zamanda jeomorfik aktivitenin son ürünleri ile de ilgilidir. tricart ve cailleux planı, jeomorfoloji, iklim ve bitki örtüsü arasındaki ilişkiyi vurgulamaktadır. morfoklimatik bölge albrecht  penck’in girişimidir.

1994 tarihli bir gözden geçirme, yalnızca çöl, buzul, buzul çevresi ve birkaç kıyı morfoklimatik bölge kavramlarının haklı olduğunu savunmaktadır. bu bölgeler, dünya’nın kara yüzeyinin yaklaşık yarısını oluşturmaktadır., geri kalan yarısı ise basit terimlerle iklim- yer şekli etkileşimleriyle açıklanamaz. morfoklimatik bölgelemenin sınırlamaları, 1926’da bitki örtüsünü ve yıpranmış malzemenin boyutunu dünyanın birçok yerinde iklimden daha doğrudan etkiye sahip olduğunu düşünen slegfreid passarge tarafından tartışılmıştı. ma summerfield’e göre rölyefin büyük ölçekli imar edilmesi dünya yüzeyinin büyüklüğü, levha tektoniği temelinde iklime göre daha iyi açıklanmaktadır. bunun bir örneği, yayla alanları ve vadileri iklimle değil yükselme tarihiyle ilgili olan i̇skandinav dağlarıdır. piotr migon da  onlar gibi morfoklimatik bölgeleme adını taşıyan süreçlerin geçerliliğini sorgulamıştır. çünkü bunlar bölgenin geniş alanlarında hiç meydana gelmeyen planasyon gibi süreçlerden sonra adlandırılmıştır.

büdel'e göre morfogenetik bölgeler (2017)

tarihsel gelişimi 
19. yüzyılın sonlarında yeni emperyalizm çağında, avrupalı kaşifler ve bilim adamları dünyayı dolaşarak manzara ve yer şekillerinin tanımlarını getirdiler. zamanla coğrafi bilgi arttıkça bu gözlemler bölgesel modeller arayışında sistematik hale getirildi. böylece iklim büyük ölçekte yeryüzü şekil dağılımına açıklamak için ana faktör olarak ortaya çıktı. i̇klimsel jeomorfolojinin yükselişi, wladimir köppen, vasıly dokuchaev ve andreas schimperin çalışmaları tarafından önceden görülmüştür. zamanın önde gelen jeomorfoloğu william morris davis, "normal" ılıman erozyon iklim döngüsünü kurak ve buzul olanlarla tamamlayarak iklimin rolünü kabul etti. bununla birlikte, iklimsel jeomorfolojiye ilgi, aynı zamanda, 20. yüzyılın ortalarımda hem yenilikçi hem de şüpheli olarak kabul edilen davisian jeomorfolojisine karşı bir tepkiydi. erken iklim jeomorfolojisi esas olarak kıta avrupası'nda özellikle fransa ve almanya'da gelişti. disiplin carl troll, emmanuel de martonne, pierre birot ve julius budel'in çalışmalarıyla 1940'larda ortaya çıktı. muhtemelen "iklimsel jeomorfoloji" terimini bulan büdel'di. i̇ngilizce konuşulan dünyada bu eğilim, lc peltier'in buzul çevresi ezoyon döngüsü hakkındaki 1950 yayınına kadar açık değildi. ancak bu teması diğer i̇ngilizce yazarlar tarafından izole bir çalışmaydı.

1968'de, iklimsel jeomorfolojinin "kıtasal sistemi"nin ilk ingilizce çevirisi geldi. ertesi yıl iklim jeomorfolojisi, proses jeomorfoloğu d.r tarafından 1969 tarihli bir gözden geçirme makalesinde eleştirildi. stoddart'ın eleştirisi 20. yüzyılın sonlarında iklimsel jeomorfolojinin popülaritesinde bir düşüşe yol açan "yıkıcı" oldu. stoddart, iklimsel jeomorfolojiyi, davis'in jeomorfolojisine bağlı morfoklimatik bölgeler arasında yeryüzü farklıları oluşturmada sözde "önemsiz" metodolojileri uygulamakla eleştirdi. süreçleri yöneten fiziksel yasaların dünya genelinde aynı olduğu gerçeğini ihmal ederek buna ek olarak, kimyasal ayrışımının tropikal iklimlerden soğuk iklimlere göre daha hızlı olduğunu savunan bazı iklimsel jeomorfoloji kavramları, açık bir şekilde doğru olmadığını kanıtladı.

önemi azalmış olmasına rağmen, iklimsel jeomorfolojisi ilgili araştırmaları üreten bir çalışma alanı olarak varlığını sürdürmektedir. daha yakın zamanlarda, küresel ısınmayla ilgili endişeler bu alana ilginin artmasına yol açtı.

kaynakça 

klimatoloji
jeomorfoloji