Açmaz (satranç)

açmaz bir satranç taktiğidir.  açmaz durumunda saldırıya uğrayan taş daha değerli bir başka taşını saldıran tarafa vermeden  hareket edemez.  açmaz konumu oluştuğunda  saldıran taş için açmaza aldı ,  savunan taraf için açmazda  ifadesi kullanılır.  sadece  yatay , dikey ve çapraz  olarak  çok sayıda  karede hareket edebilen  taşlar  ( filler , kaleler ve vezir  )  rakip taşları açmaza alabilir.  şahlar , atlar ve piyonlar   rakiplerini  açmaza alamazlar.  şah  dışında  her taş  açmaza alınabilir zira  şah çekildiğinde  zaten şah ile  hamle  yapmanız gereklidir.

çeşitler 

yandaki diyagramdaki pozisyonda siyah at mutlak açmazdadır. at ile hamle  yapılırsa   siyah şahın beyaz fil  tarafından alınması durumu oluşur . bu durumda   at  hamlesi  yapılamaz.

beyaz at ise göreceli açmazdadır. beyaz at hamle  yapabilir. bu durumda   siyah kale veziri alır.

mutlak açmaz 
açmaza alınan  taşın arkasında  şah varsa buna  mutlak  açmaz  denir. bu durumda  açmaza  alınan  taşın atak  hattının dışına hareket  etmesi  kural dışıdır. ( yan taraftaki diyagrama bakın ) . bu durumda  açmaza  alınan taş yine de  şah çekebilir veya bir  başka  taşın rakip  şah  tarafından alınmasına  engel olabilir.

göreceli açmaz 
eğer  açmaza alınan  taşın arkasında şahtan başka  bir  taş varsa  bu  duruma  göreceli açmaz  denir.   ( yan taraftaki diyagrama bakın ) açmaza alınan taş  genellikle arkasındaki  taştan daha  değerlidir. açmazdaki  taşı  hareket  ettirmek kurallara  uygundur fakat  bu durumda açmazdaki  taşın arkasındaki  taşın rakip  tarafından  alınması  mümkündür.

kısmi  açmaz 

eğer  bir kale ve vezir  yatay veya dikey  boyunca  , veya bir fil  veya vezir   çapraz  boyunca açmaza alınmışsa buna kısmi açmaz denir.   açmaza alınan taş kendi hattı boyunca hareket edebilir fakat hattı terk edemez.  kısmi açmazdaki  taş kendisini  açmaza alan taşı alabilir; fakat bu  açmaza alan oyuncuya   diyagramdaki gibi avantaj  sağlayabilir.  (  açmaza alan  kale şah tarafından  korunmaktadır bu yüzden kalenin alınması vezir  kaybına yol açar )

her yöne  giden  vezir sadece kısmi  olarak  açmaza alınabilir. sınırlı ve  şarta  bağlı  hareketleri nedeniyle piyonların durumu karmaşıktır. açmazın  kısmi  olması  açmazın  hem hattına ve yönüne hem de  alabileceği rakip taşların  mevcut olmasına  bağlıdır.

i̇ki rakip taşın birbirini kısmi  açmaza  alması  mümkündür.  bir  taşın bir  yönde ( saldırı hattında ) açmaza alınması  ve bir  diğerinde kısmi açmaza alınması veya 2 veya  daha  fazla  yönde açmaza alınması  da mümkündür.

durumsal açmaz 

bazen bir  taş  durumsal açmazda  kabul edilir.   durumsal açmaz  mutlak  açmaz  değildir ve  açmazdaki taşla  hamle  yapılabilir  fakat  bu  hamle . yani  açmazdaki  taşı  saldırı hattının  dışına çıkarmak olumsuz sonuçlar  yaratabilir. ( örneğin  mat  olmak , rakibin  önemli kareleri ele geçirmesi )

diyagramda ki pozisyonda hamle sırası beyaz dadır.  d5 deki  siyah fil savunmasızdır ve  beyaz onu 1.axd5 ile alabilir, fakat,  siyahın 1. ... kb1+  hamlesi ile beyaz kalesini kaybedeceği  için  beyaz bu taşı almamalı  veya at ile  hamle yapmamalıdır. (  beyaz   şiş  saldırısına maruz  kalacak,  şahın hamle yapmaya mecbur kalmasından sonra  h1  deki kaleyi kaybedecektir. )

açmaz kombinezonları 
açmaz diğer  taktiklerle birlikte kombinezonlarda kullanılabilir. örneğin  bir  taş  saldırmaması  için açmaza alınabilir, veya     rakibin savunmasını  zayıflatmak  amacıyla  savunmadaki bir taş açmaza alınabilir.

açmaza alınan bir taş  açmaz  hattı dışındaki diğer  bir taşı  savunuyor veya rakip  taşa  saldırıyor  sayılmaz.  açmazdaki  taş rakibe şah çekebilir ve  rakip şahın saldırısına karşı  diğer  taşları  savunabilir.

açmazdan  kurtulma 
açmaz  durumundan çıkmaya açmazdan  kurtulma adı verilir.  farklı  şekilde  yapılabilir:   açmaza  alan taş  alınır , açmaz  hattının  üzerinde  araya  bir  taş sokulur, veya  açmaza  alınmış  taşla  başka  bir  kareye hamle  yapılır.

açmazlar taktik pozisyonlarda faydalıdırlar.  açmazdan faydalanan taktiklerden biri  açmazı işlemek denilebilir.  bu  taktikte  açmaza  alan  taşın tarafındaki  diğer taşlar açmazdaki rakip taşa saldırmaktadırlar.  açmazdaki  taş  hamle  yapamadığı için  diğer taşlar  söz  konusu  taşa yardıma gönderilirler fakat  açmaza alan  taraf daha  fazla taşla  atağı devam  ettirir.  alekhin'in  silahı olarak  bilinen  bu durumda  2 kale  ve  vezir aynı hatta  açmazdaki bir  rakip  taşa  saldırmaktadırlar.

oyunlarda yaygın olarak görülen açmazlar 
açılışlarda  sık görülen   açmaz   fb5  hamlesi ile siyahın  ...ac6 ve d6 veya d5  hamleleri sonrası c6  karesindeki atının açmaza  alınmasıdır.  böylece  e8 deki şah saldırıya  maruz  kalacağı  için  atla  hamle  yapılması  kural gereği imkansız  hale  gelmiş  olur. (   aynı  şey  diğer  kanatta  fg5 ile yapılabilir.  siyahlarda  aynı tür  açmazı  fb4 veya fg4  hamleleri ile  yapabilirler.

en sık rastlanan açmazlardan biri  koruma altındaki  kale veya fil ile    arkasında  şah  bulunan veziri  açmaza  almaktır.  örnek:  siyah vezir e5 karesinde  , siyah şah e8 karesinde  iken  ve  e-hattında  başka bir  taş  yokken beyazın ke1 hamlesi  yarattığı  açmaz  durumu

örnek oyun 

diyagram  shakhriyar mamedyarov -  pavel tregubov   reykjavik open (2006), maçına  ait.   hamle sırası beyazdadır.  siyah at  g4 deki beyaz fil  tarafından mutlak açmaza alınmıştır.

26. kxd7  kxd7

artık siyah kale  mutlak açmazdadır.

beyaz  28. kd1 ile açmazdaki kaleye saldırmaktadır.

28. ... kd8  d7'deki kaleyi savunma hamlesi

29. va4  siyah terkeder.

.

eğer 29. ... ve7 ile siyah devam etseydi

30. vc6+  şb8   31. kxd7 kxd7  32.vxd7  beyaz bir fil üstün duruma geçer.

kaynakça 

satranç terimleri