Yamhad

yamhad; halep, suriye merkezli eski bir sami krallığıdır. krallık, mö 19. yüzyılın sonunda ortaya çıkmış ve sınırlarını genişletmek için hem askeri hem de diplomasi gücüne güvenen yamhad hanedanı kralları tarafından yönetilmiştir.  krallık, kuruluşundan itibaren sınır komşuları mari, qatna ile asur'un saldırılarına direnmiş ve i. yarim-lim'in eylemleriyle döneminin en güçlü suriye krallığına dönüşmüştür. mö 18. yüzyılın ortalarında, güneyi hariç suriye'nin çoğu, ya doğrudan mülk olarak ya da vassallık yoluyla yamhad'ın yetkisi altına girmiştir. yaklaşık bir buçuk yüzyıl boyunca yamhad; kuzey, kuzeybatı ve doğu suriye'ye egemen  ve mezopotamya'da elam sınırındaki küçük krallıklar üzerinde nüfuz sahibi olmuştur. krallık, hititler tarafından yok edilmiş ve ardından mö 16. yüzyılda mitanni tarafından ilhak edilmiştir.

yamhad'ın nüfusu ağırlıklı olarak amorilerden oluşarak tipik bir tunç çağı suriye kültürüne sahipti. yamhad'da ayrıca, krallığa yerleşen ve kültürleriyle krallığı etkileyen önemli bir hurri nüfusu yaşamıştır. yamhad, doğuda i̇ran platosu ile batıda ege bölgesi arasında bir geçit görevi gören geniş bir ticaret ağını kontrol etmiştir. krallık, geleneksel kuzeybatı sami tanrılarına tapmış ve başkent halep, kuzey suriye'nin ana tanrısı olarak kabul edilen hadad'ın ibadet merkezi olarak diğer suriye şehirleri arasında kutsal bir şehir olarak kabul edilmiştir.

tarihi 
halep uzun tarihi boyunca asla terk edilmediğinden ve modern şehir antik alanın üzerinde yer aldığından halep'in küçük bir kısmı arkeologlar tarafından kazılmıştır. bu nedenle yamhad hakkındaki bilgilerin çoğu aççana ve mari'de bulunan tabletlerden gelir.

kuruluşu 
yamhad adı muhtemelen amorili bir kabile adından gelirken krallıktan bahsedilirken halep ile eşanlamlı olarak kullanılmıştır. halep şehri, kuzey suriye'de dini bir merkezdi ve mö 3. binyılın ortalarında suriye'nin çoğunu kontrol eden ebla i̇mparatorluğu'nun bir vasalı olarak ha-lam adıyla anılmıştır. halep'in "kutsal şehir" olarak ünü, daha sonraki ününe katkıda bulunmuş; kuzey suriye'nin fırtına tanrısı hadad'ın ana tapınağı, "hadad şehri" olarak bilinen şehirde yer almıştır.

"halep" ve "yamhad" isimleri ilk kez eski babil'de ortaya çıkmıştır.  i̇lk yamhad kralı sumu-epuh, halep'in yanı sıra alalah ve tuba şehirlerini de içeren yamhad ülkesinin hükümdarı olarak mari'de bulunan bir mühürle onaylanmıştır. sumu-epuh, krallığı güçlendirmiş ve asur'a karşı yamhad ile ittifak kuran mari'li yahdun-lim ile karşı karşıya gelmiş fakat sonuç olarak krallığı tehdit eden kuzeye doğru sefer düzenlemiştir. yamhad kralı, yaminite kabilelerini desteklemiş ve düşmanlarını yenen ve sonunda kendi oğlu sumu-yamam tarafından öldürülen mari kralına karşı urşu, hassum ve karkamış dahil olmak üzere diğer suriye devletleriyle ittifak kurmuştur.

asur ile rekabeti ve genişlemesi 

asurlu i. şamşi-adad'ın yükselişi yamhad için mari'den daha tehlikeli yaratmıştır. asurlu amori kralı, mezopotamya ve levant'ı yönetmeyi amaçlayan hırslı bir fatihdi ve kendini "dünyanın kralı" olarak nitelendirmiştir. şamşi-adad; yamhad'ı kuzeyde karkamış, hassum ve urşu ile ittifaklar yoluyla ve doğuda mari'yi fethederek mari'nin varisi zimri-lim'i kaçmaya zorlayarak kuşatmıştır. sumu-epuh, zimri-lim'i sıcak karşılamış ve mari'nin meşru varisi olduğu için onu asur'a karşı kullanmayı amaçlamıştır.

şamşi-adad'ın en tehlikeli ittifakı qatna ile olmuştur. qatna'nın kralı i̇şi-addu, yamhad sınırlarında asur ajanı hâline gelmiş ve kızını, babası tarafından mari kralı yapılan asur kralının oğlu yasmah-adad ile evlendirmiştir. anlaşılan o ki sumu-epuh, şamşi-adad ile yaptığı savaş sırasında öldürülmüş ve yerine oğlu i. yarim-lim geçerek babasının krallığını güçlendirerek suriye ve kuzey mezopotamya'nın en güçlü krallığı haline getirmiştir. yarim-lim, şamşi-adad'ı babilli hammurabi ve eşnunnalı ii. i̇bal-pi-el ile yaptığı ittifaklarla kuşatmış ve daha sonra mö 1777'de doğuya doğru ilerleyerek tuttul'u fethederek zimri-lim'i şehrin valisi olarak atamıştır. asur kralı bir yıl sonra ölmüştür. yarim-lim daha sonra atalarının tahtını yamhad'ın bir müttefiki olarak geri almak için ordusunu zimri-lim ile göndermiş böylece yeni mari kralı ve yarim-lim'in kızı şibtu arasındaki hanedan evliliği yoluyla ilişkiyi güçlendirmiştir.

yarim-lim saltanatının sonraki yıllarını kuzeyde mamma'ya ulaşan krallığı genişleterek geçirmiştir. suriye şehir devletleri ittifaklar veya güç yoluyla bastırılmıştır. mamma, ebla ve ugarit; yamhad'ın vassalları olurken qatna bağımsızlığını korumuş ancak  i. şamşi-adad'ın ölümünün ardından yamhad ile barış yapmıştır. yarim-lim'in diplomasi ve savaş politikasının bir örneği mari'de bulunan ve dēr ile komşusu diniktum'a karşı bir savaş ilanı da dahil olmak üzere güney mezopotamya'daki dēr kralına gönderilen bir tablette okunabilmektedir. tablet, diniktum'da 12 yıl boyunca 500 yamhadli savaş gemisinin konuşlandırılmasından ve der'in 15 yıl boyunca yamhadli askeri desteğinden bahseder. yarim-lim'in başarıları yamhad'ı "büyük krallık" statüsüne yükseltmiş ve yamhad kral unvanı "büyük kral"a dönüşmüştür.

i. yarim-lim'in yerine barışçıl bir saltanat süren oğlu i. hammurabi geçmiştir. karkamış'a boyun eğdirmeyi başarmış ve larsa ile  elam'a karşı babilli hammurabi'ye yardım etmek için birlikler göndermiştir. bu ittifak, babil kralının mari'yi yok etmesiyle sona ermiştir. ancak babil yamhad'a saldırmamış ve iki krallık arasındaki ilişkiler sonraki yıllarda barışçıl olarak devam etmiştir. mari'nin düşüşünün neden olduğu iktidar boşluğu, hammurabi'nin yamhad'ın hegemonyasını doğuda şubat enlil'in vassalı olduğu yukarı habur vadisi üzerine kadar genişletmesinin yolunu açmıştır.  i. hammurabi'nin yerine oğlu i. abba-el geçmiştir. saltanatı sırasında abba-el'in kardeşi prens yarim-lim'in yetkisi altındaki i̇rridu şehrinde isyan çıkmıştır. bu isyan, i̇rridu'nun kral tarafından yok edilmesiyle son bulmuş ve kardeşine alalah tahtını vermiştir.

gerileme ve çöküş 
i. abba-el'in haleflerinin dönemi yetersiz bir şekilde belgelenmiştir. mö 17. yüzyılın ortalarında iii. yarim-lim zamanında, yamhad'ın gücü iç muhalefet nedeniyle azalmıştır. iii. yarim-lim, zayıflamış bir krallığı yönetmiş ve katna üzerinde yamhadlı hegemonyası dayatmasına rağmen alalah, burada kendini kral ilan eden ammitakum yönetiminde neredeyse bağımsız hale gelmiştir.  bu da yamhad'ın zayıflamasına sebep olmuştur. bu gerilemeye rağmen yamhad kralı, hitit kralının diplomatik dengi olan hititler tarafından "büyük kral" olarak anıldığı için suriye devletlerinin en güçlü kralı olarak kalmıştır.

hitit krallığı'nın kuzeyde yükselişi yamhad için en büyük tehdidi oluşturmuş ancak iii. yarim-lim ve halefi iii. hammurabi, hitit kralı i. hattuşili'nin saldırılarına hurri prensliği ile ittifaklar yoluyla direnebilmiştir. hattuşili, halep'e doğrudan saldırmamayı tercih etmiş ve orta kronolojiye göre mö 1650 dolaylarında suriye seferlerinin ikinci yılında alalah ile başlayarak yamhad'ın vasallarını ve müttefiklerini fethetmeye başlamıştır. hattuşili daha sonra halep'in kuzeydoğusunda urşu'da hurrilere saldırmak için dönmüş hurriler'e halep ve karkamış'ın askeri destek vermesine rağmen hattuşili savaşı kazanmıştır. hitit kralı daha sonra atalur dağı savaşı'nda yamhad'ı yenmiş ve suriye savaşlarının altıncı yılında diğer hurri şehirleriyle birlikte hassum'u yağmalamıştır. birçok seferden sonra i. hattuşili, iii. hammurabi'nin saltanatı sırasında halep'e saldırmıştır. saldırı bir yenilgiyle ve hitit kralının yaralanması ve mö 1620 dolaylarında ölümüyle sonuçlanmıştır. hattuşili'nin seferleri yamhad'ı önemli ölçüde zayıflatmış ve statüsünün düşmesine neden olmuştur. hükümdar, büyük kral olarak anılmamıştır artık.

hattuşili'nin yerine, mö 1600 dolaylarında halep'i fetheden ve levant'ta büyük bir güç olarak yamhad'ı yok eden torunu i. murşili geçmiştir. murşili daha sonra babil'e sefer düzenleyip yağmalamıştır ancak başkenti hattuşa'ya dönüşünde suikasta uğrayınca imparatorluğu parçalanmıştır. yeniden kurulan krallık, adlarından başka hiçbir şeyin bilinmediği krallar tarafından yönetilmiştir: ilki, yarim-lim iii'ün oğlu olabilecek sarra-el'dir. halep kralı olarak hüküm süren hanedanın son kralı i. i̇lim-i̇limma'dır. saltanatı, halep'i ilhak eden mitanni kralı parşatatar tarafından düzenlenen bir isyan sırasında öldürülmesiyle 1524 dolaylarında sona ermiştir. i̇lim-i̇limma'nın oğlu i̇drimi, emar'a kaçmış ve mö 1517 dolaylarında alalah'ı fethetmiştir. alalah'ı fethinden yedi yıl sonra i̇drimi, mitanni ile barış yapmış ve bir vasal olarak kabul edilmiş ve hanedanın ikâmetgahını alalah'a taşımak ve "haleb kralı" unvanından vazgeçmek zorunda kalmasına rağmen halep'i kontrol etmesine izin verilmiştir. yamhad adının kullanımı da sona ermiştir.

kaynakça 
özel

genel

eski krallıklar
mö 2. binyılda feshedilmiş oluşumlar
mö 2. binyılda kurulan oluşumlar
halep tarihi
antik suriye