Suriye (bölge)

suriye (hiyeroglif luvicesi: sura/i; ) arapçada eş-şam olarak bilinir () batı asya'da, akdeniz'in doğusunda yer alan ve geniş anlamda levant ile eşanlamlı olan tarihi bir bölgenin adıdır. diğer eşanlamlılar büyük suriye veya suriye-filistin'dir. bölge sınırları tarih boyunca değişmiştir. modern zamanlarda, suriye terimi en yaygın olarak daha küçük suriye arap cumhuriyeti'ni ifade etmek için kullanılır.

terim aslen kuzey mezopotamya, günümüz irak'ında bulunan eski bir uygarlık olan asurlulardan türetildi. helenistik dönem'de suriye terimi tüm levant için koele-suriye olarak kullanıldı. roma yönetimi altında bu terim, daha sonra suriye fenike'si ve koele-suriye'ye ayrılan suriye eyaletine ve suriye palaestina eyaletine atıfta bulunmak için kullanıldı. bizanslılar altında, syria prima ve syria secunda eyaletleri koele-suriye'den çıktı. müslümanların levant'ı fethinden sonra, terimin yerini arapça eşdeğeri olan şam aldı ve raşidun, emevi, abbasi ve fatımi halifelikleri altında bilad'üş-şam, bölgenin çoğunu kapsayan bir metropol vilayetinin adıydı. 19. yüzyılda suriye adı, bilad'üş-şam'ın tamamını ya suriyah ya da sonunda arapça bilad'üş-şam'ın yerini alan modern suriyya olarak belirtmek için modern arapça biçiminde yeniden canlandırıldı.

birinci dünya savaşı'ndan sonra, bölgenin modern sınırları fransız ve i̇ngiliz manda anlaşmasının ilanı ve ardından tanımlanmasıyla belirlendi. bölge; birinci dünya savaşı'nın ardından fransız ve i̇ngiliz kontrolüne geçti ve büyük lübnan, fransız manda yönetimi altındaki çeşitli devletler, i̇ngiliz kontrolündeki filistin mandası ve mavera-i ürdün emirliği'ne bölündü. suriye terimi, fransız yönetimi altındaki birkaç manda devletine ve eş zamanlı ancak kısa ömürlü suriye arap krallığı'na uygulandı. suriye mandası devletleri yavaş yavaş suriye devleti olarak birleşti ve sonunda 1946'da bağımsız suriye oldu. bu dönem boyunca pan-suriye milliyetçileri büyük suriye'nin yaratılmasını savundular.

etimoloji ve terimin evrimi 
çeşitli kaynaklar, suriye adının kendisinin luvice "sura/i" teriminden ve türemiş antik yunanca adından: σύριοι, sýrioi veya σύροι, sýroi'den türetildiğini gösterir; bunların her ikisi de orijinal olarak kuzey mezopotamya'daki aššūrāyu'dan (asur) - günümüzde irak - türetilmiştir. ancak, seleukos i̇mparatorluğu sırasında bu terim tüm levant'a da uygulandı ve bundan böyle yunanlar mezopotamya'nın süryanileri ile levant'ın aramileri arasında ayrım yapmaksızın bu terimi kullanmaya başladılar. mö 5. yüzyılda herodot için suriye, kuzeyde halis'e (modern kızılırmak nehri) ve güneyde arabistan ve mısır'a kadar uzanıyordu. yaşlı plinius ve pomponius mela için suriye, bereketli hilal'in tamamını kapsıyordu.

geç antik çağ'da "suriye", akdeniz'in doğusunda, fırat nehri'nin batısında, arap çölü'nün kuzeyinde ve toros dağları'nın güneyinde yer alan bir bölge anlamına geliyordu, böylece modern suriye, lübnan, ürdün, i̇srail, filistin ve güney türkiye'nin bazı kısımları, yani hatay ili ve güneydoğu anadolu bölgesi'nin batı yarısını da içeriyordu. bu geç tanım, klasik arapçada eş-şam adıyla bilinen bölgeye eşdeğerdir. (, kuzey [ülke] anlamına gelir [, "sol, kuzey" kökünden türemedir]). ms 7. yüzyılda bizans suriye'sinin müslümanlar tarafından fethinden sonra, suriye adı bölgede birincil kullanımın dışında kaldı, yerini arapça eşdeğeri şam aldı, ancak bizans ve batı avrupa kullanımında orijinal anlamında ve süryanice hristiyan edebiyatında hayatta kaldı. 19. yüzyılda suriye adı, bilad'üş-şam'ın tamamını ya suriyah ya da sonunda arapça bilad'üş-şam'ın yerini alan modern suriyya olarak belirtmek için modern arapça biçiminde yeniden canlandırıldı. birinci dünya savaşı'ndan sonra suriye adı, fransız suriye ve lübnan mandası'na ve eş zamanlı ancak kısa ömürlü suriye arap krallığı'na uygulandı.

coğrafya 

en yaygın tarihsel anlamda, 'suriye', i̇skenderun ve antik antakya şehri dahil olmak üzere tüm kuzey levant'ı veya geniş bir anlamda roma mısır'ı kadar güneydeki tüm levant'ı ifade eder, ancak mezopotamya'yı içermez. "büyük suriye" bölgesi (, ); "doğal suriye" olarak da adlandırılır (, ) veya "kuzey ülkesi" (, ), doğu akdeniz (veya levant) ve batı mezopotamya'yı kapsayan, kabaca ortaçağ arap halifeliklerinin bilad'üş-şam eyaletine uzanır. yedinci yüzyılda levant'ın müslümanlar tarafından fethi, suriye bölgesinin çoğunu kapsayan bu eyaletin ortaya çıkmasına neden oldu ve bu kavramla büyük ölçüde örtüşmeye başladı. diğer kaynaklar, büyük suriye teriminin osmanlı yönetimi sırasında, 1516'dan sonra, günümüz filistin, suriye, ürdün, lübnan ve i̇srail'de bulunan yaklaşık alanı belirtmek için yapıldığını göstermektedir.

"suriye"nin kapsamının tanımındaki belirsizlik, suriye ve asur gibi kulağa hoş gelen isimlerin etimolojik olarak karıştırılmasıyla daha da kötüleşiyor. i̇ki ismin nihai etimolojik kimliği sorusu bugün açık kalıyor, ancak etimolojiden bağımsız olarak, iki isim herodot zamanından beri sıklıkla değiştirilebilir veya eşanlamlı olarak kabul edildi. ancak roma i̇mparatorluğu 'suriye' ve 'asur'u iki ayrı varlık, roma suriye'si ve roma asur'u olarak ifade etmeye başladı.

levant'ı suriye bölgesi olarak ele alan killebrew ve steiner, bölgenin sınırlarını batıda akdeniz, doğuda arap çölü ve mezopotamya ve kuzeyde anadolu'nun toros dağları olarak kabul ettiler. müslüman coğrafyacı muhammed el-i̇drisi 1150 yılında bölgeyi ziyaret etmiş ve bilad'üş-şam'ın kuzey bölgelerini şu şekilde tayin etmiştir:levanten denizinde iki ada vardır: rodos ve kıbrıs; ve levanten topraklarında: antarsus, lazkiye, antakya, mopsuhestia, adana, anazarbus, tarsus, kırkesya, şamrtaş, antalya, el-batira, el-mira, macri, astroboli; ve iç bölgelerde: apamea, salamiya, kinnesrin, el-castel, halep, resafa, rakka, rafeka, el-cisr, minbic, mar'aş, saruj, ḥarran, edessa, el-ḥadath, samosata, malatiya, ḥüsn mansur, zabatra, jersoon, el-leen, el-bedandour, cirra ve tuleb.yaşlı plinius ve pomponius mela için suriye, bereketli hilal'in tamamını kapsıyordu. geç antik çağ'da "suriye", akdeniz'in doğusunda, fırat nehri'nin batısında, arabistan çölü'nün kuzeyinde ve toros dağları'nın güneyinde yer alan bir bölge anlamına geliyordu, böylece modern suriye, lübnan, ürdün, i̇srail, filistin devleti, hatay i̇li ve türkiye'nin güneydoğu anadolu bölgesi'nin batı yarısı kapsıyordu. bu geç tanım, klasik arapçada eş-şam adıyla bilinen bölgeye eşdeğerdir ( kuzey [ülke] anlamına gelir, ,  "sol, kuzey" kökünden türemedir). yedinci yüzyılda bizans suriye'sinin müslümanlar tarafından fethinden sonra, suriye adı bölgenin kendisinde birincil kullanımdan düştü, yerini arapça eşdeğeri bilad'üş-şam ("kuzey diyarı") aldı, ancak bizans ve batı avrupa kullanımında ve süryani hristiyan edebiyatında orijinal anlamıyla varlığını sürdürdü. 19. yüzyılda suriye adı, bilad'üş-şam'ın tamamını ya suriyah ya da sonunda arapça bilad'üş-şam'ın yerini alan modern suriyya olarak belirtmek için modern arapça biçiminde yeniden canlandırıldı. birinci dünya savaşı'ndan sonra, 'suriye' adı fransız suriye ve lübnan mandası'na ve eş zamanlı ancak kısa ömürlü suriye arap krallığı'na uygulandı.

etimoloji

suriye 
çeşitli kaynaklar, suriye adının kendisinin luvice "sura/i" teriminden ve türemiş antik yunanca adından: σύριοι, sýrioi veya σύροι, sýroi'den türetildiğini gösterir; bunların her ikisi de orijinal olarak kuzey mezopotamya'daki aššūrāyu'dan (asur) - günümüzde irak - türetilmiştir. ancak, seleukos i̇mparatorluğu sırasında bu terim tüm levant'a da uygulandı ve bundan böyle yunanlar mezopotamya'nın süryanileri ile levant'ın aramileri arasında ayrım yapmaksızın bu terimi kullanmaya başladılar.

'suriye' adının en eski kanıtı, mö 8. yüzyılda hiyeroglif luvicesi ve fenikece ile yazılmış iki dilli bir yazıttadır. bu yazıtta luvice sura/i kelimesi fenikecede ʔšr "asur"a çevrilmiştir. mö 5. yüzyılda herodot için suriye, kuzeyde halis'e (modern kızılırmak nehri) ve güneyde arabistan ve mısır'a kadar uzanıyordu.

'suriye' adı, yunanların asur egemenliği altında yaşayan çeşitli yakın doğu halklarına ayrım gözetmeksizin uyguladıkları grekçe isim olan "σύριοι, syrioi"den türemiştir. modern bilim, yunanca sözcüğün, nihayetinde akadcadaki aššur'dan türetilen "ἀσσυρία, asurlular"a kadar uzandığını doğrulamaktadır.

suriye'nin klasik arapça telaffuzu sūriya'dır (modern standart arapça telaffuz sūrya'nın aksine). bu isim yaklaşık 1870'ten önce müslümanlar arasında yaygın olarak kullanılmamıştı, ancak daha önce hristiyanlar tarafından kullanılıyordu. süryani ortodoks kilisesine göre, "suriye" erken hristiyanlıkta "hristiyan" anlamına geliyordu.  i̇ngilizcede "suriyeli", tarihsel olarak suriyeli efrem gibi bir suriyeli hristiyan anlamına geliyordu. 1936'da suriye'nin ilanından sonra, etnik kökene bakılmaksızın o devletin vatandaşlarını belirtmek için "suriyeli" terimi kullanılmaya başlandı. "süryani" sıfatı, (, ) "suriyeli"nin belirsizliğini önlemek için bir etnonim olarak o zamandan beri yaygın olarak kullanılmaya başlandı.

şu anda, arapça sūriya terimi suriye'nin tarihi bölgesinin aksine, genellikle modern suriye devletini ifade eder.

şam 
büyük suriye, yaygın olarak eş-şam olarak bilinir. arapçada etimolojik olarak terim "sol taraf" veya "kuzey" anlamına gelir, çünkü hicaz'da doğuya bakan, güneşin doğuşuna dönük biri kuzeyi solda bulacaktır. bu, "sağ taraf" veya "güney" anlamına gelen yemen (, el-yemen) adının tersidir. daha tipik olan ش م ل (š-m-l)'nin ش ء م (š-ʾ-m) varyasyonu, aynı semantik gelişimle eski güney arapçasında 𐩦𐩱𐩣 (s²ʾm) de kanıtlanmıştır.

şam'ın kökü,  () ayrıca geleneksel olarak sol el ve daha soğuk kuzey rüzgarları ile ilişkilendirilen şanssızlık çağrışımlarına sahiptir. yine bu, mutluluk ve başarı ile yemen'e ve olumlu olarak görülen ılık-nemli güney rüzgarına zıttır; arabia felix'in etimolojisi için bir teori, bu anlamın çevirisiyle yemen'i ifade ediyor.

şam bölgesi bazen uzun zamandır önemli bir bölgesel merkez olan şam'ın hakim olduğu bölge olarak tanımlanır. aslında, eş-şam kelimesi tek başına şam şehrine atıfta bulunabilir. benzer zıt temayla devam eden şam, tıpkı san'a'nın güney için tuttuğu gibi bölgenin ticari destinasyonu ve temsilcisiydi.

kuran 106:2, yazın suriye'ye giden, daha soğuk havalardan kaçınmak ve aynı şekilde kışın yemen'de mal satmak için seyahat eden kervanların bu uygulamasına atıfta bulunur.

adı genellikle arapçada سَام, sām olarak geçen nuh'un oğlu sam adının farklı bir ilk ünsüzle ve herhangi bir iç gırtlak noktası olmaksızın hiçbir bağlantısı yoktur. buna rağmen, iki isim ve hatta bölge arasında uzun süredir devam eden bir halk birlikteliği vardır, çünkü sam'in i̇ncil'deki soyundan gelenlerin çoğu tarihsel olarak civarda yer almaktadır.

tarihsel olarak, baalshamin ( 'cennet(ler)in efendisi'), kenan/fenike ve antik palmira'da bir sami gökyüzü tanrısıydı. dolayısıyla şam (cennet veya gökyüzü) anlamına gelir. dahası; i̇branicede şam (שָׁמַ) "gökyüzü" anlamına gelen akadca šamû'dan türemiştir. örneğin, güneş için i̇branice kelime shemesh'tir, burada shamayim'deki (akadca: šamû ) "shem/sham" "gökyüzü" anlamına gelir ve esh (akadca: išātu) "ateş" demektir, yani "gökyüzü ateşi" anlamına gelir.

tarih

antik suriye 
herodot, bugünün türkiye'sinde kapadokya (tarihler, i.6) dahil olmak üzere halys nehri'nden, serbonis gölü'nün hemen güneyinde yer alan casius dağı'na (tarihler ii.158) kadar uzanan araziyi belirtmek için συρία kelimesini kullanır. (tarihler iii.5). herodot'un farklı yerlerdeki çeşitli açıklamalarına göre, suriye'yi fenike kıyı şeridinin tamamının yanı sıra cadytis (kudüs) gibi şehirleri içerecek şekilde tanımlar (tarihler iii.159).

helenistik suriye 
yunanca kullanımında, suriye ve asurya neredeyse birbirinin yerine kullanıldı, ancak roma i̇mparatorluğu'nda suriye ve asurya farklı coğrafi terimler olarak kullanılmaya başlandı. roma i̇mparatorluğu döneminde "suriye", "i̇mparatorluğun küçük asya ile mısır arasında yer alan bölgelerine", yani batı levant'a atıfta bulunurken, "asurya" pers i̇mparatorluğu'nun bir parçasıydı ve yalnızca çok kısa bir süre roma denetimine girdi (ms 116-118, roma genişlemesinin tarihi zirvesine işaret eder).

roma suriye'si 

roma döneminde, suriye terimi tümkkuzey levant'ı kapsamak için kullanılır ve kuzeydoğuda, yaşlı plinius'un batıdan doğuya, kommagene krallığı, sophene ve adiabene - önceden bilinen asur olarak bilinirdi - olarak tanımladığı belirsiz bir sınırı vardır.

bu dönemde çeşitli yazarlar bu terimi tüm levant bölgesini tanımlamak için kullandılar; yeni ahit, adı birçok kez bu anlamda kullanmıştır.

mö 64'te suriye, pompey'in fethinden sonra roma i̇mparatorluğu'nun bir eyaleti oldu. roma suriye'si güneyde yahudiye, kuzeyde anadolu-yunan toprakları, batıda fenike ile komşuydu ve doğuda partlarla sürekli mücadele halindeydi. ms 135'te suriye-palaestina, tüm levant ve batı mezopotamya'yı içine alacak hale geldi. 193'te eyalet suriye'ye (koele-suriye) ve fenike'ye bölündü . 330 ile 350 yılları arasında (muhtemelen yaklaşık 341), euphratensis eyaleti, başkenti hierapolis olan suriye koele ve eski kommagene krallığının dışında kuruldu.

yaklaşık 415'ten sonra suriye koele, başkenti antakya'da kalacak şekilde suriye i ve asi nehri üzerindeki epemiye'de başkenti olan suriye ii veya salutaris'e bölündü. 528'de i. justinianus, küçük kıyı eyaleti theodorias'ı her iki ilin topraklarından çıkardı.

bilad'üş-şam 

bölge, müslümanların yermuk muharebesi'nde bizans i̇mparatorluğu'na karşı kazandığı zaferden sonra raşidün halifeliği'ne ilhak edildi ve bilad'üş-şam eyaleti olarak tanındı. emevi halifeliği sırasında, şam beş cund veya askeri bölgeye bölündü. bunlar cund şam (şam bölgesi için), cund ḥimṣ (humus bölgesi için), cund filasṭīn (filistin bölgesi için) ve cund el-urdunn (ürdün bölgesi için) idi. daha sonra cund kinnasrîn, jund hims'in bir parçasından yaratıldı. şam şehri, abbasi halifeliğinin yükselişine kadar i̇slam hilafetinin başkentiydi.

osmanlı suriye'si 

osmanlı'nın daha sonraki çağlarında, sınırları ve hükûmet merkezi olarak şehirlerin seçimi zamanla değişen vilayetlere veya nahiyelere bölünmüştür. lübnan dağı ve kudüs'ün iki özel bölgesine ek olarak halep, şam ve beyrut'un vilayetleri veya alt illeri. halep, günümüzün kuzey suriye'sinden ve güney türkiye'nin bazı bölümlerinden oluşuyordu. şam, güney suriye'yi ve günümüz ürdün'ünü kapsıyordu. beyrut, lübnan'ı ve lazkiye liman kentinden güneye doğru celile'ye kadar suriye kıyılarını kapsıyordu. kudüs ise celile'nin güneyinde, ürdün nehri'nin ve arabah vadisi'nin batısındaki topraklardan oluşuyordu.

bölgenin nüfusuna sünni müslümanlar hakim olmasına rağmen, aynı zamanda şii, nusayri ve i̇smaili müslümanlar, süryani ortodoks, maruni, rum ortodoks, katolik ve melkani hristiyanları, yahudiler ve dürzilerden oluşan oldukça büyük bir nüfusu da barındırıyordu.

arap krallığı ve fransız işgali 

i̇şgal edilmiş düşman toprakları yönetimi (i̇edty), 1917 ve 1920 yılları arasında, birinci dünya savaşı sırasında ve sonrasında eski osmanlı i̇mparatorluğu'nun bölgeleri üzerindeki i̇ngiliz, fransız ve arap askeri yönetimiydi. arap milliyetçiliği dalgası, ortaya çıkan ilk modern arap devletinin, 8 mart 1920'de suriye haşimi arap krallığı'nın yaratılmasına doğru evrildi. krallık, yalnızca i̇edty doğu olarak bilinen iç bölge üzerinde kontrol uygularken suriye'nin tüm bölgesini talep etti. bu, 19-26 nisan 1920 san remo konferansı'nda fransız suriye ve lübnan mandası ve i̇ngiliz filistin mandası ilanının hızlandırılmasına ve ardından temmuz 1920'de fransız ordularının galip olduğu fransa-suriye savaşı'na yol açtı. fransa, yeni ilan edilen krallığı ve şam'ı ele geçirerek arap devletini iptal etti.

daha sonra fransız general henri gouraud, manda şartlarını ihlal ederek, fransız suriye mandası'nı altı devlete böldü. bunlar şam (1920), halep (1920), nusayri devleti (1920), cebel el-dürzi (1921), özerk i̇skenderun sancağı (1921) (türkiye'de günümüz hatay'ı) ve büyük lübnan (1920) (günümüzdeki lübnan) devletleriydi.

pan-suriye milliyetçiliğinde 

bölgenin sınırları tarih boyunca değişti ve en son modern zamanlarda kısa ömürlü suriye arap krallığı'nın ilanı ve ardından fransız ve i̇ngiliz manda anlaşmasıyla tanımlandı. bölge, birinci dünya savaşı'ndan sonra fransız ve i̇ngiliz mandası'na geçti ve büyük lübnan, çeşitli suriye manda devletleri, filistin mandası ve mavera-i ürdün emirliği'ne bölündü. suriye mandası devletleri yavaş yavaş suriye devleti olarak birleşti ve sonunda 1946'da bağımsız suriye oldu. bu dönem boyunca, antun sadi ve partisi suriye sosyal milliyetçi partisi, "suriye" ve "asur" arasındaki etimolojik bağlantıya dayanarak "büyük suriye" ya da "doğal suriye"yi; kıbrıs, sina yarımadası, modern suriye, lübnan, filistin, ürdün, irak, kuveyt, i̇ran'ın ahvaz bölgesi ve türkiye'nin kilikya bölgesini kapsayacak şekilde tasavvur etti.

dini önemi 
bölge, i̇brahimi dinler için önemli olan sitelere sahiptir:

ayrıca bakınız 
 uygarlığın beşiği
 haçlı devletleri
 maşrık
 orta doğu

notlar

kaynakça

alıntılar 
 modern yazılı arapça sözlüğü, hans wehr (4. baskı, 1994).
 michael provence, "büyük suriye i̇syanı ve arap milliyetçiliğinin yükselişi", university of texas press, 2005.

konuyla ilgili yayınlar 
  pbk.; illustrated with b&w photos and maps; alternative isbn on back cover: 0-19-506002-4

1920'lerde suriye
sykes-picot anlaşması
suriye milliyetçiliği
asya'daki bölgeler
siyasi hareketler
suriye'de siyaset
asya'da milliyetçi hareketler
i̇rredantizm
tarihî bölgeler
levant tarihi
hatay tarihi
mersin tarihi
gaziantep tarihi
kahramanmaraş tarihi
adana tarihi
türkiye tarihi
ürdün tarihi
lübnan tarihi
filistin tarihi
i̇srail tarihi
kıbrıs tarihi
batı asya coğrafyası
orta doğu coğrafyası
ürdün coğrafyası
suriye coğrafyası
antik yakın doğu
yakın doğu
levant
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar