I. Fyodor

i. fyodor (teodor) i̇vanoviç () veya fyodor i. i̇oanoviç (); 31 mayıs 1557 – 16 veya 17 ocak 1598), zangoç (çan çalan)  fyodor olarak da anılan, 1584–1598 yılları arasında hüküm sürmüş, rurik hanedanına mensup son rusya çarıdır.

hayatı

doğumu, gençliği ve karakteri 

fyodor 31 mayıs 1557'de moskova'da rus çarı iv. i̇van ile ilk karısı olan "anastasia romanova"'nın oğlu olarak doğdu. annesi ondan önce 5 tane erkek çocuk doğurmuştu ama ağabeylerinden dördü daha fyodor bir yaşına girmeden ölmüşlerdi ve fyodor tek ağabeyi olan "çareviç i̇van ivanoviç" ile birlikte büyütülmeye başlandı. fyodor üç yaşına geldiğinde annesi anastasia romanovna da hayatını kaybetti. annesi anastasia romanovna'ya çok bağlı olan babası rusya çarı iv. ívan karısının bu ölümünden kötü etkilendi. bu acısından dolayı babası iv. i̇van'ın fyodor'un kalan çocukluk ve gençlik yıllarında gayet merhametsizce bir devlet idaresine başladığı ve bunun için babasına sonradan "korkunç i̇van" adı verildiği belirtilmektedir. babası çar iv. i̇van birinci karısının ölümünden sonra bir seri birbirini takip eden yeni evlilikler yaptı ve bu evliliklerinden fyodor'a "babaları-bir-erkek-kardeş" olan çocukları da oldu. ama bu çocukların hemen hepsi genç yaşta hayatlarını kaybettiler. ancak fyodor'dan 25 yaş daha küçük olan yarı-erkek-kardeşi "dmitriy uglich'lı"  uzunca bir dönem yaşadı.

bundan dolayı fyodor kendine sevgi șefkat gösterebilecek annesi olmadan, "korkunç" lakabına gayet uygun hareket eden babası iv. i̇van'ın yanında, kendine sadece aile sevgisi ve şefkati gösterebilecek olan çareviç i̇van ivanoviç dışında hiçbir ailevi desteği olmadan büyüdü. fyodor bu nedenle gayet zayıf, nahif, sağlıksız bir kişi oldu ve gayet çekingen bir tabiatı vardı. bu tabiatı nedeni ile olacak, koyu ortodoks hristiyan inançlı dindar bir kişi oldu. dinsel konularda derin düşüncelere dalardı; kilise ayinlerine tüm dikkatle katılırdı ve dua etmeye büyük zaman ayırırdı. ülkesinde bulunan ortodoks hristiyan kiliselerini ziyaret edip buralarda dualar edip ayinlere katılmayı çok sevmekteydi. hristiyan ortodoks kilisesinin özel geleneklerine göre bir devlet hükümdarı yakını bir kiliseyi ziyaret ettiğinde o kilisesinin çanları bu ziyaret sırasında durmadan çalınmaktaydı. bunun için gününde ve sonradan yazılan tarih kitaplarında "zangoç (çan çalan) fyodor" olarak  bir lakabı olduğu belirtilmektedir. rusya devlet vesikalarında bazen "kutsanmış" ) olarak anılmaktadır. rus ortodoks kilisesi'nin evliyalarının listelendiği "büyük synaxatrium" adlı resmî dinsel listede hristiyan evliyası olarak ismi bulunmakta ve ortodoks kilisesi için şahsına ait yortu gününün 7 ocak olduğu belirtilmektedir.
  
genel olarak şahsi karakteri, devlet siyaseti ile hiç ilgilenmeyen, iyi tabiatlı, kurnaz olmayan basit görüşleri olan bir kişilik olarak tanımlanmıştı. bazı kaynaklar onu "geri zekalı" veya "öğrenebilme engelli" bir kişi olarak tanıtmaktadırlar. fakat fyodor'un devamlı çok çekingen davranışlı bir kişi olması dolayısıyla bunun ortaya atıldığı da iddia edilmiştir.

evliliği 

1580'de fyodor, babası iv. i̇van'ın en yüksek devlet idarecisi olan boris godunov'un kız kardeşi olan i̇rina (alexandra) feodorovna godunova (1557 – 26 ekim/23 kasım 1603) ile bir evlilik yaptı. bu evlilik babası iv. i̇van tarafından düzenlenmişti ve çift nikâh tarihinden önce birbirlerinden tamamıyla habersizdiler. buna rağmen bu evlilik gayet dayanıklı bir izdivaç oldu ve devamlı çekingen ve yalnız kişi olan fyodor karısına büyük sevgi bağları ile bağlandı. bu yaşadıkları dönemde ve yaşadıkları rusya devlet ve hükûmet ortamında ender bulunmaktaydı. karı ve koca gayet sıcak ve birbirine inançlı bir evlilik hayatına başladılar ve karısı fyodor'a yaşadığı müddetçe büyük bir destek oldu. ancak bu evlilikten çocukları olmamaktaydı. bazı kritikler bu durumu her ikisi de katı dindar olan karı-koca arasında cinsel ilişkilerin önce hiç olmamasına ve sonrasında da gayet ender olmasına bağlamaktadırlar. evlenmelerinden 12 yıl sonra 1592'de çariçe i̇rina gebe kaldı ve bir kız çocuğuna doğum yaptı. bu kızlarının ismini babasının ismine ithafla "feodosia" olarak koydular. fyodor ve karısı, kızları feodosia'yı büyük sevgi ve özen yetiştirmeye başladılar. ancak kızları iki yaşında iken 1594'te hayata gözlerini yumdu. bu çocuktan sonra çiftin hiç çocukları olmadı.

hükümdarlığı 

kasım 1581'de fyodor'un babası iv. i̇van büyük oğlu ve veliahtı olan i̇van ivanoviç'i  aşırı çılgın bir kızgınlık sırasında öldürdü. i̇van ivanoviç'in ölümü ile küçük kardeşi fyodor babasının çarlık tahtına veliaht oldu. o zaman kadar fyodor çarlık tahtına geçmeyi hiç beklememekte idi; bu yeni yüksek statüye kendini uygun ve hazırlıklı görmüyordu. bir yıl sonra ekim 1582'de iv. ivan'ın son karısı gebe kalıp bir erkek çocuk doğurdu. bu erkek çocuğa "dmitriy uglic'li adı verildi ve bu genç çocuk kendinden 23 yıl daha yaşlı olan ve çocuğu bulunmayan ağabeyi fyodor'a veliaht olacaktı.

mart 1584'te çar iv. ivan hayata gözlerini yumdu. yaşayan büyük oğlu olan fyodor rusya çarı oldu. i̇ki ay sonra fyodor'a moskova dormation (meryem'in göğe çıkışı) katedrali'nde yapılan bir ortodoks hristiyan dinsel törenle "çar ve tüm rusya otokratı" olarak taç giydirildi. fyodor ancak isimsel olarak devlet hükümdarı oldu. rusya devlet ve hükûmetinin efektif idaresi babasının en yüksek idarecisi ve fyodor'un kayınbiraderi olan boris godunov elinde toplanmıştı ve bu devlet iktidarı resmen boris godunov'un 1587'den itibaren tek başına  "taht naibi" olması ve tüm devlet yönetim dizginlerini kendi eline alması ile de açıkça teyit edildi.

patriklik 
1590 yılında i̇stanbul patrikliği, ortodoks patrikleri meclisinde, moskova kilisesi başkanlığını onaylamıştır. bizans’ta olduğu gibi, çar ile yan yana bir de patrik bulunacaktır. bu durum rus ortodoks'luğunu, doğu kiliseleri arasında fiilen en yüksek konuma yükselmiştir. bu durum rusya'nın devlet işlerinde, rus kilisesi'nin büyük nüfuz kazanmasına olanak vermiştir.

dış politika 
fyodor, babasının aksine, i̇ngiltere krallığı ile özel ticaret haklarını korumak için herhangi bir istek duymadı. fyodor, çarlık rusyası'nın tüm yabancılara açık olduğunu ilan etti ve babası tarafından tolere edilebilen i̇ngiliz büyükelçisi sir jerome bowes'u görevinden aldı. i. elizabeth boris godunov'un isteği üzerine çarın konuyu yeniden değerlendirmesi için ikna etmek üzere yeni büyükelçi olarak giles fletcher'ı atar. müzakereler başarısız oldu çünkü fletcher fyodor'a iki unvanını atlayarak hitap etmişti. bu gelişmeye rağmen i. elizabeth, fyodor'a yarı ricacı, yarı sitemkâr mektuplar göndermeye devam etti. i. elizabeth, rusya ile i̇ngiltere arasında bir ittifak oluşturulmasını önerdi, ki bu öneri fyodor'un babası tarafından geldiğinde reddeden kendisi olmuştu. bu kez reddeden fyodor oldu.

ölümü 
çar fyodor moskova'da  17 ocak 1598 tarihinde 40 yaşında iken öldü. moskova kremlini'ndeki mikâil katedrali içinde bir anıt mezara gömüldü. onun yerine hanedan değiştirilerek boris godunov'a "çar ve tüm rusya otokratı" olarak taç giydirildi. böylece rusya'da rurik hanedanı'ndan, 1598'de çar fyodor'un ölümünden 1613'de yeni rusya çarlık hanedanı olacak romanov hanedanı'nın başa gelmesine kadar süren karışıklık dönemi () adı verilen  15 yıl süren bir fetret dönemi başladı.

fyodor'un ve karısının hiç çocukları olmaması o döneme kadar rusya çarlığı hükümdar hanedanı olan rurik hanedanı'nın sona ermesine neden oldu. birçok rus prenslerinin uzaktan rurik hanedanı ile kan ilişkili olmakla beraber rusya çarlık kalıtsal kurallarına göre bu uzak rurik akrabalarından hiçbirine rusya çarlığı çar'ı olmak üzerinde meşru hak tanınmamakta idi.

günümüz kültürüne etkisi 
çar fyodor'un 1584-1598 arasında süren problemli çarlık dönemi ünlü 19. yüzyıl rus tiyatro oyunu yazarı olan aleksey konstantinovich tolstoy tarafından serbest nazımla 1868'de yazılmış "tsar fyodor ioannovich" adlı tiyatro oyununda işlenmektedir.

kaynakça

dış kaynaklar

 hosking, geoffrey, (2004). russia and the russians: a history. cambridge: harvard university press, isbn 0-674-01114-7

dış bağlantılar 

 rusya hükümdarlarının soyağacı
 kurat, akdes nimet (6.baskı: 2014), rusya tarihi / başlangıcından 1917'ye kadar, ankara:turk tarih kurumu, isbn 9751605504. online: 

1557 doğumlular
moskova doğumlular
1598 yılında ölenler
moskova'da ölenler
rusya'nın çar ve çariçeleri
ortodoks hükümdarlar
rurik hanedanı
16. yüzyılda ruslar
rusya çareviçleri