Yahudiliğin kökenleri

yahudiliğin kökenleri, özellikle çok tanrılı antik kenan dininden evrimleşen, daha sonra babil diniyle birlikte var olan ve babil inancının unsurlarını, tanah'ın erken peygamberlik dönemi kitaplarında yansıtıldığı gibi yahova'ya ibadete bağlayarak bir araya getiren (synkretizm), çok tanrılı antik sami dinlerinin ortasındaki tunç çağı'na uzanır.

1.demir çağı boyunca i̇srail dini, içinden evrimleştiği kenan politeizminden farklılaştı. bu süreç, kenan tanrılarından biri olan yahve'ye, diğer kenan tanrılarının varlığını kabul eden, ancak onlara ibadeti baskılayan monolatristik yahvizm'in gelişmesiyle başladı. daha sonra bu inanç, kenanlı ya da yabancı tüm diğer tanrıların varlığının reddedilmesiyle, katı bir tek tanrılı inanca ve yalnızca yahve'ye tapınmaya dönüştü.

mö 6. ve 5. yüzyıllarda (2.demir çağı ) babil esareti sırasında, babil'de sürgüne gönderilen yahudalılar içindeki bazı çevreler, yahve merkezli monolatizm, seçilmişlik, ilahi kanun ve antlaşma hakkında önceden var olan fikirlerini, katı bir tek tanrılı teolojiye saflaştırdı ve bu teoloji sonraki yüzyıllarda yahuda krallığı'na egemen oldu.

mö 5. yüzyıldan ms 70'e kadar i̇srail dini, diasporada helenistik yahudiliğin yanı sıra i̇kinci tapınak yahudiliği olarak ayrışan teolojik okullara dönüştü. i̇kinci tapınak eskatolojisinin zerdüştlük ile benzerlikleri vardır. kutsal kitab'ın metni bu dönemde mevcut biçimine uyarlandı ve muhtemelen aynı zamanda kanonlaştırıldı.

geç antik çağda, (ms 3. ila 6. yüzyıllar arası) gelişen rabbinik yahudilik; kutsal kitabın masoretik metni ve talmud bu dönemde derlenmiştir. masoretik geleneğin en eski el yazmaları, (halep kodeksi ve leningrad kodeksi) ms 10. ve 11. yüzyıllardan gelmektedir.

ortaçağ avrupa'sında büyük ölçüde sansürleme ve el yazmalarının yakılması nedeniyle, çeşitli rabbinik eserlerin mevcut en eski el yazmaları oldukça geçtir. babil talmud'unun hayatta kalan en eski tam el yazması kopyası ms 1342'ye tarihlenir.

demir çağı yahvizmi 

yahudiliğin üç temel unsuru vardır: yazılı tevrat' (yaratılış, çıkış, levililer, sayılar ve tesniye kitapları) çalışmaları;

i̇srail'in (torunu yakup aracılığıyla i̇brahim'in soyundan gelenler olarak tanımlanır) tanrı tarafından, sina dağı'nda yasanın alıcıları ve seçilmiş bir halk olarak tanınması; ve

i̇srail'in tevrat'ta verilen tanrı yasalarına göre yaşaması gerekliliği.

bunların kökenleri demir çağı yahuda krallığı'na vei̇kinci tapınak yahudiliğine dayanır.

demir çağı krallıkları  i̇srail (veya samaria)  ve yehuda ilk olarak mö 9. yüzyılda ortaya çıkar. i̇ki krallık, yahveyi kendi krallıklarının ulusal tanrısı olarak paylaştı, bu nedenle dinlerine genellikle yahvizm denir.  

zamanın diğer komşu kenan krallıklarının da her birinin kenan tanrı panteonundan kendi ulusal tanrıları vardı: chemosh moab tanrısı, milcom ammonluların tanrısı, qaus edomluların tanrısı vb. her krallıkta kral, ulusal tanrısının dünya üzerindeki vekiliydi.

çeşitli ulusal tanrılar aşağı yukarı eşitti, bu da krallıkların aşağı yukarı eşit olduğu gerçeğini yansıtıyordu ve her krallık içinde ulusal tanrı ve onun eşinden oluşan bir çift- i̇srail ve yahuda'da yahve ve tanrıça aşera'dan oluşur- daha küçük tanrılardan oluşan bir panteonunun başındaydı.  

8. yüzyılın sonlarında hem yahuda hem de i̇srail, sadakat ve koruma anlaşmalarıyla bağlı oldukları asur'un vassalları haline gelmişlerdi. i̇srail isyan etti ve yıkıldı. 722 mö ve eski krallıktan gelen mülteciler, yahuda'da zaten bilinen yahve'nin sadece tanrıların en önemlisi değil, aynı zamanda hizmet edilmesi gereken tek tanrı olduğu geleneğini de getirerek yahuda'ya kaçtı. bu bakış açısı, gelecek yüzyılda sekiz yaşındaki yoşiya'yı (mö 641-609) tahta geçirdiklerinde saray çevrelerinde son derece güçlü hale gelen yahudi toprak sahibi seçkinler tarafından benimsendi. yoşiya'nın saltanatı sırasında asur gücü aniden çöktü ve bağımsızlık yanlısı bir hareket, hem yahuda'nın yabancı derebeylerinden bağımsızlığını hem de i̇srail'in tek tanrısı olarak yahve'ye sadakatini teşvik eden gücü ele geçirdi. yoşia'ın desteğiyle, "yalnız rab" hareketi, yahuda ve asur arasındaki anlaşmanın yerine, yahuda ve yahve arasında bir antlaşma (yani anlaşma) dahil olmak üzere tam kapsamlı bir tapınma reformu başlattı. 

bu gerçekleştiğinde, yahve panteondaki diğer tanrı ve tanrıçaların olumlu özelliklerini özümsüyor ya da bunların yerini alıyordu. bununla birlikte, eski i̇srail ve yahuda halkı yahudiliğin takipçileri değildi. onlar, ritüelleri yöneten yazılı bir tevrat, saflık veya özel bir antlaşma ve ulusal tanrı ile değil, doğurganlık ve yerel türbeler ve efsanelerle ilgilenen çok tanrılı bir kültürün uygulayıcılarıydılar.

i̇kinci tapınak yahudiliği 

mö 586'da kudüs, babilliler tarafından yıkıldı ve yahudi seçkinleri - kraliyet ailesi, rahipler, yazıcılar ve seçkinlerin diğer üyeleri - esir edilerek babil'e götürüldü. onlar nüfusun sadece bir azınlığını temsil ediyorlardı ve savaşın etkisinden kurtulan yahuda, öncekinden pek farklı olmayan bir hayata sahip olmaya devam etti. mö 539'da babil perslerin eline geçti; babil sürgünü sona erdi ve sürgünlerin muhtemelen büyük bir kısmı kudüs'e döndü. onlar asıl sürgünlerin torunlarıydı ve yahuda'da hiç yaşamamışlardı; yine de, kutsal kitap yazarlarına göre, ülkede kalanlar değil, onlar "i̇srail" idi. 

yehud olarak adlandırılan yahuda, artık bir pers eyaletiydi ve babil'deki pers bağlantıları ile geri dönenler burayı kontrol ediyordu. aynı zamanda "sadece yahve" hareketinin soyunu temsil ediyorlardı, ancak kurdukları din, hem monarşik yahvizm'den  hem de modern yahudilikten önemli ölçüde farklıydı. bu farklılıklar, yeni rahiplik kavramlarını, yazılı hukuka ve dolayısıyla kutsal kitaplara yeni bir odaklanmayı ve bu yeni "i̇srail" topluluğu dışında evlilikleri yasaklayarak saflığı korumaya yönelen endişeleri içerir. 

sadece yahve gurubu, perslerin babil'i fethinden sonra kudüs'e döndü ve yehud'un yönetici seçkinleri oldu. tevrat (yaratılış, çıkış, levililer, sayılar ve tesniye kitapları), tarihi eserler ve peygamberlik ve bilgelik literatürünün çoğu da dahil olmak üzere i̇branice i̇ncil'in çoğu, mö 5. yüzyılda onlar tarafından toplandı, revize edildi ve düzenlendi.  mukaddes kitap, mö yedinci yüzyılda tapınakta bir hukuk kitabının keşfini anlatır; bu kitap, bilginlerin çoğunluğunun tesniye'nin bir türü olarak gördüğü ve kutsal yazının gelişimi için çok önemli olduğunu düşünür. büyüyen kutsal metinler koleksiyonu helenistik dönemde mısır diasporasındaki yahudiler tarafından yunancaya çevrilirken, babil yahudileri daniel kitabı'nın yasa hikâyelerini (daniel'in 1-6. bölümleri - 7-12. bölümler daha sonraki bir eklemeydi).) ve tobit ve esther'in kitaplarını üretti.

rabinik yahudiliğin gelişimi 

geleneksel anlayış, yüzyıllar boyunca,yahudiliğin hristiyanlıktan önce geldiği ve hristiyanlığın, i̇kinci tapınağın ms 70 yılında yıkılmasından bir süre sonra yahudilikten ayrıldığı yönünde olmuştur. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, bazı bilim adamları tarihsel tablonun bundan biraz daha karmaşık olduğunu tartışmaya başladılar. 

1. yüzyıla gelindiğinde, i̇kinci tapınak yahudiliği, esseniler gibi çok sayıda mezhep yanında, erken hristiyanlık gibi mesihçi hareketler ve samaritanizm gibi, özellikle ferisiler ve sadukiler olmak üzere rakip teolojik hiziplere bölünmüştür. (samaritan pentateuch, tevrat metninin masoretik metinden bağımsız önemli bir tanığıdır). sonunda rabbani yahudilik haline gelen i̇srail tapınma mezhebi ve erken hristiyanlığa dönüşen mezhep, i̇srail dini geleneklerinden sadece ikisiydi. bu nedenle, bazı bilim adamları, hristiyanlığın rabbinik yahudilikten bir evrimi ve ayrılması yerine, hristiyanlık ve rabbinik yahudiliğin ikiz doğumunu öngören bir model önermeye başladılar. bilim adamları arasında "ms 1. yüzyılın sonunda henüz 'yahudilik' ve 'hristiyanlık' olarak adlandırılan iki ayrı din olmadığı" giderek daha fazla kabul görmektedir. daniel boyarin (2002), geç antik çağ'da yeni ortaya çıkan hristiyanlık ile yeni ortaya çıkan rabbinik yahudilik arasındaki etkileşimlerin gözden geçirilmiş bir anlayışını önerir ve bu iki dini bu dönem boyunca yoğun ve karmaşık bir şekilde iç içe geçmiş olarak görür.

amoraimler, yasa ve i̇ncil metinlerini kodlayan ve yorumlayan geç antik çağ'ın yahudi bilginleriydi. talmud'un son biçimine dönüştürülmesinin son aşaması, ms 6. yüzyılda savoraim olarak bilinen bilginler tarafından gerçekleşti. bu aşama, haham yahudiliği için temel oluşturan çazal dönemini tamamlar.

ayrıca bakınız 

 atenizm, mö 14. yüzyılın yirmi yıllık eski mısır tek tanrılı dini
 helenistik din
 i̇ncil'in tarihselliği
 makkabiler
 eski ahit teolojisi
 eski yakın doğu dinleri

kaynakça

bibliyografya

dış bağlantılar 

 
 
 

kb1 i̇branice kaynakları (he)
yahudi tarihi