Orta Çağ İslam dünyasında psikoloji

i̇slami psikoloji veya ʿilm al-nafs  (arapça : علم النفس), nefs bilimi (" benlik" veya " psişe"), psişenin i̇slami bir perspektiften tıbbi ve felsefi çalışmasıdır ve psikoloji, nörobilim, zihin felsefesi ve psikiyatri ile psikosomatik tıp konularını içerir. i̇slam'da ruh sağlığı ve akıl hastalığı bütüncül bir yaklaşımla ele alındı. bu yaklaşım, bir bireyde yeterli zihinsel esenlik ve iyi fiziksel sağlığın sürdürülmesi arasındaki karşılıklı bağlantıyı vurgulamıştır. i̇slam'ı uygulayan insanlar, dua ve diğer dini yükümlülüklere katılmak için pozitif ruh sağlığını korumanın gerekli olduğunu düşündüler.

i̇slam düşüncesinden gelen kavramlar, 20. ve 21. yüzyıllarda müslüman psikologlar ve bilim adamları tarafından yeniden incelenmiştir.

terminoloji 
müslüman alimlerin yazılarında, nefs (benlik) terimi bireysel kişiliği, fıtrat terimi ise insan tabiatını ifade etmek için kullanılmıştır. nefs, kalb (kalp), ruh (nefs), aql (akıl) ve irâde (irade) dahil olmak üzere geniş bir yetiler yelpazesini kapsamaktadır. i̇slam bilimi, özellikle galen'in vücudun dört mizacına ilişkin anlayışından yola çıkarak, kutsal yazıların incelenmesinin yanı sıra yunancadan da güçlü bir şekilde etkilenmişti.

özellikle orta çağ i̇slam tıbbında, akıl hastalıklarının incelenmesi kendi başına bir uzmanlık alanıydı  ve al-'ilaj al-nefs (yaklaşık olarak "fikirlerin/ruhun/bitkisel aklın iyileştirilmesi/tedavisi)", et-tibb al-ruhani ("ruhun şifası" veya "ruhsal sağlık") ve tibb al-kalb ("kalbin/nefsin şifası" veya "zihinsel ilaç") olarak çeşitli şekillerde adlandırılırdı.

akıl hastası için klasik arapça terim, "örtülü" anlamına gelen "jenna " teriminden türetilen "mecnûn" idi. bu terim, eğitimli kişiler arasında kademeli olarak yeniden tanımlandı ve i̇bn sînâ tarafından "gerçeğin fantazi içinde bulunduğu bir durumdan muzdarip olan kişi" olarak tanımlandı.

etik ve teoloji 
i̇slam dünyasında akıl hastalarına özel yasal korumalar sağlanmıştır. bu tutum, kuran'ın suresi 4:5'teki ayeti ile pekiştirilmiştir:

bu kur'an ayeti, i̇slam'ın mülk idare etmeye uygun olmadığı düşünülen, ancak insanca muamele edilmesi ve ya bir vasi ya da devlet tarafından gözetim altında tutulması gereken akıl hastalarına karşı tutumunu özetlemektedir.

i̇slam'ın altın çağı'nda psikoloji 
miladi takvimin 8. ila 15. yüzyılları arasında i̇slam'ın altın çağı yaşandı. bu zamanlar i̇slam sanatlarında ve bilimlerinde sayısız ilerleme ve keşiflerin olduğu bir zamandı. böylece i̇slam alimlerinin belirli koşulların bir bireyin ruhsal ve psikolojik durumlarını değiştirebileceğini anlamalarına yol açtı. mecnun (delilik) olarak görülenlerin ruhsal ve psikolojik durumlarında dengesizlik olduğuna inanılıyordu. bu dönemde öne çıkan filozoflardan biride gazali'dir (1058-1111). tanrı ile yakın bir ilişkiyi sürdürmek için bedendeki ruhsal ve psikolojik koşullar arasında dengeli bir bağlantı kurmanın hayati önem taşıdığını öne süren gazali ayrıca, bu karşılıklı bağlılıktan uzaklaşmanın, bireyin ruh sağlığında anormalliklere yol açabileceğini açıkladı.

başlıca katkıda bulunanlar

muhammed ibn zekeriya el-razi 
batı geleneğinde rhazes olarak bilinen muhammed ibn zekeriya al-razi (865 – 925), i̇slam'ın altın çağı'nda etkili bir i̇ranlı doktor, filozof ve bilim adamıydı ve dünyada akıl hastalığı üzerine yazan ilk kişiler arasındaydı. bağdat hastanesinin başhekimi olarak, aynı zamanda dünyanın ilk psikiyatri servislerinden birinin de müdürüydü. özellikle iki eseri, el-mansuri ve al-hawi, akıl hastalıklarının tanımlarını ve tedavilerini içermektedir.

ebu-ali el-hüseyin ibn abdalah ibn-sina 
batıda avicenna olarak bilinen abu-ali al-husayn ibn abdalah ibn-sina (980-1030), felsefe, fizik, tıp, matematik, jeoloji, i̇slami teoloğu ve şairdir. en ünlü eseri olan tıbbın kanunu'nda (el-kanun-fi-il-tabb), uykusuzluk, mani, vertigo, felç, inme, epilepsi ve depresyon gibi durumlar için açıklamalar ve tedaviler içermektedir. cinsel işlev bozukluğunu zihinsel durumdaki değişikliklere ve vücuttaki değişikliklere bağlayan psikosomatik tıp alanında bir öncüydü.

ebu zeyd el-belhi 
ebu zeyd el- belhi (850-934), i̇slam'ın altın çağı'nda müslüman bir psikolog ve doktordu. birçok katkısı, ruh sağlığının anlaşılması ve çeşitli akıl hastalıklarının nasıl tedavi edileceği konusunda hayati öneme sahipti. el-belhi, “bedenin ve ruhun rızkı” adlı eseriyle ünlüdür. el-belhî'nin yazılarında, beden bedensel hastalıklara maruz kaldığında ruhun sıkıntı, üzüntü ve korku gibi bir dizi duygu yaşadığını anlatır.

bilişsel terapinin kurulması el-belhî'ye borçludur. el-belhî ve diğer önemli i̇slam alimleri de hastalarını tedavi ederken karşılıklı ketleme tekniğini uygulamışlardır. ayrıca, barınma, egzersiz ve beslenme gibi çevresel faktörlerin bir kişinin zihinsel sağlığını nasıl etkileyebileceğine de vurgu yapmaktadır. el-belhî'nin katkıları aynı zamanda psikoz ve nevroz arasındaki farkı belirlemektede oldukça önemli olmuştur. nevrozları dört gruba ayırdı: saplantılar, üzüntü ve depresyon, korku ve kaygı, öfke ve saldırganlık. el-belki'nin orta çağ i̇slam psikolojisinde yaptığı analiz, modern psikoloji ile hala bağlantılıdır.

melankoli 
akıl sağlığı bozukluğu melankoli, orta çağ i̇slamı sırasında sıklıkla analiz edildi. i̇slam alimleri melankoliyi, insanların katlandığı sürekli bir üzüntü hali olarak tanımlamışlardır. vücuttaki yüksek miktarda bulunan kara safranın bu akıl hastalığına yol açacağı öne sürülmüştür. i̇nsanların yaşadığı üzüntü durumunu üç farklı türe ayırmışlardır: travma veya stresten kaynaklanan üzüntü, vücudun yetersiz beslenmesi gibi dış etkenlerden kaynaklanan üzüntü veya günlük üzüntü. orta çağ i̇slamı melankoliyi, epilepsi ve mani gibi diğer sağlık sorunlarının varyasyonları olarak kabul etti.

ruh sağlığı hizmetleri 
en eski bimaristanlar 9. yüzyılda inşa edildi ve 13. yüzyılda inşa edilen bimaristanların içinde akıl hastaları için ayrı ayrı odalar bulunmaktaydı.

akıl hastalığının tedavisi 
i̇laca ek olarak, akıl hastalığı tedavisi banyo, müzik, konuşma terapisi, hacamat (hacamat) ve aromaterapiyi içermektedir. bu dönemin akademisyenleri ve doktorları, zihin hastalığı ile vücuttaki sorunlar arasındaki ilişkiye yapılan vurgu olan psikosomatik tıbbı ilk vurgulayanlardan bazılarıydı. vücudun dört sıvısını yeniden dengelemek için ilaç reçete edilirdi, çünkü dengesizliğin psikoza neden olabileceğine inanırlardı. örneğin uykusuzluğun, nemlendiricilerin kullanımıyla giderilebilecek aşırı miktarda kuru sıvıdan kaynaklandığı düşünülüyordu.

ayrıca bakınız 

 i̇slam felsefesi
 ortaçağ i̇slam dünyasında tıp
 orta çağ i̇slamında oftalmoloji
 ortaçağ i̇slamında bilim
 tasavvuf psikolojisi

notlar

kaynakça 

 
 
 
 

i̇slam'ın altın çağı
i̇slam tıbbı
psikoloji okulları