FIFA Dünya Kupası tarihi

fifa dünya kupası, fifa başkanı jules rimet'in uluslararası bir futbol turnuvası hazırlamaya karar verdikten sonra turnuva ilk kez 1930 yılında düzenlendi. 1930 yılındaki ilk turnuvaya on üç takım davet edildi. o yıldan itibaren yapılan dünya kupası turnuvaları zaman geçtikçe gelişti ve dünyadaki 200 takım arasından 32 takımın turnuva finallerine katıldığı şu anki kullanılan sisteme geçildi.

i̇lk resmî uluslararası maç, 1872 yılında glasgow'da i̇skoçya ve i̇ngiltere arasında oynanmıştı.

1900 yılı öncesinde büyük britanya'da yaygın olan futbol, 1900 yılına gelindiğinde tüm dünyaya yayılmış ve ulusal futbol federasyonları kurulmaya başlamıştı. britanya adaları dışındaki ilk resmî uluslararası maç, temmuz 1902'de montevideo'da yapılan uruguay ve arjantin arasında oynandı. fifa, 22 mayıs 1904 tarihinde paris'te kurulurken fransa, belçika (önceki iki takım ayın başında birbirlerine karşı ilk millî maçını oynuyordu), danimarka, hollanda, i̇spanya, i̇sveç ve i̇sviçre kurucu üye olmuş ve almanya da telgraf yoluyla federasyona katıldığını duyurmuştu.

futbolun ününün artmasıyla birlikte uok, 1900 ve 1904 yaz olimpiyatları ile 1906 ara olimpiyatlarında futbolu olimpik spor olarak tanıdı ve fifa, 1908 yaz olimpiyatlarında resmî olarak olimpik turnuvayı denetledi. millî takıma giremeyen oyunculardan oluşan i̇ngiltere amatör millî futbol takımı, 1908 ve 1912 yıllarındaki olimpiyatları kazanmıştı.

1906'da olimpiyat çerçevesinin dışındaki ülkeler arasında uluslararası bir futbol turnuvası düzenlemek için fifa tarafından bir girişim yapıldı ve bu i̇sviçre'de gerçekleşti. bunlar uluslararası futbol için çok erken zamanlardı ve fifa'nın resmî geçmişi, rekabetin başarısız olduğunu göstermişti.

olimpiyat etkinliği yalnızca amatör takımlar arasında gerçekleşmeye devam ederken, profesyonel ekiplerin katıldığı yarışmalar da ortaya çıkmaya başladı. 1908 yılında tornio'da yapılan torneo internazionale stampa sportiva'nın ilk iki yılında yine tornio'da thomas lipton ayrıca sir thomas lipton trophy'yi düzenledi. i̇ki turnuvada yer alan bireysel kulüpler (millî takım değil) bulunduğu ülkeyi temsilen birbiri arasında maç yapıyordu. bu nedenle, hiçbiri dünya kupası'nın doğrudan öncüsü değildi, ancak buna rağmen thomas lipton kupası bazen "birinci dünya kupası" olarak tanımlanmaktaydı.

1914 yılında fifa, olympiyatlardaki futbol turnuvasının "amatörler için dünya futbol şampiyonası" olarak tanıdı, etkinliğin organizasyonu için sorumluluk aldı. bunu takiben 1920 yaz olimpiyatlarında yapılan ilk uluslararası futbol turnuvasını belçika kazandı.

1930-1938

1930 
1928'de fifa, kendi uluslararası turnuvasını yapmaya karar verdi. los angeles'ta yapılan 1932 yaz olimpiyatlarında, amerika birleşik devletlerinde futbol ünlü olmadığı için yer almadı. ayrıca fifa ve uok, amatör oyuncuların statüsü hakkında aynı fikirde değildi ve bu yüzden futbol, olimpiyatlardan kaldırıldı. fifa başkanı jules rimet bu yüzden ilk dünya kupası turnuvasını düzenledi. i̇ki kez resmî olarak dünya futbol şampiyonu olan uruguay, bağımsızlığının yüzüncü yılını kutlamak için ev sahibi seçildi. seçilen ülkeler bir takım yollaması için turnuvaya davet edildi ama turnuva için seçilen uruguay, avrupa yakasındaki ülkelere büyük okyanus boyunca uzak olduğundan avrupa ülkeleri için pahalı ve uzun bir yolculuk anlamına geliyordu. hiçbir avrupa ülkesi turnuva başlamadan iki ay öncesine kadar takım gönderme sözü vermedi. rimet, sonunda belçika, fransa, romanya, macaristan ve yugoslavya'yı yolculuk için ikna etti. turnuvada toplamda güney amerika'dan yedi, avrupa'dan dört ve kuzey amerika'dan iki olmak üzere 13 takım yer aldı.

dünya kupası'ndaki ilk iki maç eş zamanlı olarak gerçekleşti. france, meksika'yı 4-1 yenerken; amerika birleşik devletleri, belçika'yı 3-0 yendi. dünya kupası tarihindeki ilk gol fransa adına lucien laurent'tan geldi. dört gün sonra abd'nin paraguay'ı 3-0 yendiği maçta bert patenaude turnuva tarihindeki ilk hat trick'ini yaptı. montevideo'da 93.000 taraftarın olduğu finalde uruguay, arjantin'i 4-2 yenerek ilk dünya kupası'nın sahibi oldu.

1934 
i̇talya'nın ev sahipliği yaptığı 1934 dünya kupası'nda ilk kez eleme turu yapıldı. on altı takım turnuvada yer almaya hak kazandı. 1930 şampiyonu uruguay, 1930'daki zayıf avrupa katılımı nedeniyle hâlâ üzgün olduğundan 1934 dünya kupası'nı boykot etti. bolivya ve paraguay da turnuvada yer almadığından, arjantin ve brezilya eleme maçı oynamadan i̇talya'daki finallere katıldı. turnuvaya katılan ilk afrika ülkesi olan mısır, ilk turda macaristan'a yenildi.  turnuvayı kazanan i̇talya, bunu başaran ilk avrupa takımı oldu.

1938 
1938 dünya kupası da avrupa'da düzenlenince birçok güney amerika ülkesi bunu şaşkınlıkla karşıladı ve uruguay ile arjantin o yılki turnuvaya katılmayarak kupayı boykot etti. i̇lk kez turnuva kazananı ve ev sahibi otomatik olarak finallere katılmaya hak kazandı. letonya'yı bir play-off maçında yenerek birinci tura yükselen avusturya, nisan 1938'de almanya tarafından ilhak edilince turnuvadan çekildi. bazı avusturyalı oyuncular da almanya kadrosuna eklendi (birleşmiş alman takımı dünya kupası tarihinde yalnızca bir kez birinci turda elendi). avusturya'nın yerine i̇ngiltere'ye teklif yapılsa da kabul edilmedi. bu sonuçla finallerde yarışan ülke sayısı 15'te kaldı. fransa'nın ev sahipliği yaptığı turnuvada ilk kez şampiyon ev sahibi olmadı ve i̇talya, finalde macaristan'ı yenerek ikinci kez şampiyon oldu. polonyalı forvet ernest willimowski, polonya'nın brezilya'ya 6-5 yenildiği maçta dört gol atarak bir dünya kupası maçında bunu başaran ilk futbolcu oldu. daha sonra onun rekoru diğer oyuncular tarafından egale edilirken 56 yıl sonra 1994'teki turnuvada rekor kırıldı.

ii. dünya savaşı sırasında iptal edilen turnuvalar

1942 
1942'de yapılması planlanan fifa dünya kupası'nın yeri belirlenmişti. 13 ağustos 1936 tarihinde berlin'de yapılan fifa kongresi'nde almanya, resmî ev sahibi başvurusunu yapmıştı. haziran 1939'da turnuvaya ev sahipliği için brezilya da başvurdu. 1939 yılının sonunda avrupa düşmanlığı başladı. ev sahibi belirlenmeden 1942 dünya kupası iptal edildi.

1946 
ii. dünya savaşı sırasında fifa, kendisini ayakta tutmak için mücadele etti ve düşmanlıklar sona erdiğinde turnuva planlayacak hiçbir finansal ve personel kaynağa sahip değildi. 1945'te savaş bittikten sonra bir yılda 1946 dünya kupası'nın planlanmasına bir umut yoktu. fifa'nın ilk toplantısı 1 temmuz 1946 tarihinde gerçekleşti -1946 dünya kupası'nın normalde oynanacak zamanları- ve bir sonraki turnuvanın 1949'da yapılacağı ve hiçbir ülkenin ev sahibi olmayacağı planlandı.

1950-1978

1950 
rekabet, britanya takımlarının da katıldığı 1950 dünya kupası'yla brezilya'da tekrar başladı. britanya ekipleri 1920 yılında fifa'dan, kısmen savaşta bulundukları ülkelere karşı oynama isteksizliği ve kısmen futboldaki yabancı etkilere karşı bir protesto nedeniyle çekilmişti. 1946 yılında fifa'nın davetiyle katıldılar. ancak i̇ngiltere grupta amerika birleşik devletleri'ne 1-0 yenilerek final turuna kalamadı.

turnuvaya ayrıca önceki üç dünya kupası'nı boykot eden ve 1930 şampiyonu uruguay da geri döndü. siyasi nedenlerden dolayı doğu avrupa ülkeleri (macaristan,  sovyetler birliği ve çekoslovakya gibi) turnuvaya girmedi. son şampiyon i̇talya, 1949 yılındaki superga hava felâketinde grande torino takımı (çoğu millî takım oyuncusuydu) oyuncularının ölmesine rağmen turnuvada yer aldı. 1950 dünya kupası final turları yapılmayan tek turnuva olarak iki grup aşamasından oluştu. ancak, ikinci grubun son maçı şampiyonu belirlediği için "final" olarak da adlandırılmaktadır.

uruguay, turnuvanın son maçında ev sahibi brezilya'yı 2-1 yenerek (maç, maracanazo olarak da bilinir) ikinci kez şampiyon oldu. bu maç, ayrıca 200.000'i aşkın taraftarın yer almasıyla en çok seyircinin bulunduğu maç olarak kayda geçti.

1954 
i̇sviçre'de gerçekleştirilen 1954 dünya kupası, televizyonda ilk gösterilen dünya kupası oldu. sovyetler birliği, 1952 yaz olimpiyatları'nda gösterdiği performans nedeniyle turnuvaya katılmadı. i̇skoçya turnuvada ilk kez yer aldı ama grup aşamasında bir galibiyet bile alamadan elendi. bu turnuvada gol rekorları kırıldı. bir turnuvada en çok gol atan takım (macaristan) ve en çok gol atılan maç (austria'nın çeyrek finalde i̇sviçre'ye karşı 7-5'lik galibiyeti) rekorları bu turnuvada gerçekleşti. batı almanya, olimpiyat şampiyonu macaristan'ı finalde 2-0 arkadan gelip 3-2 yenerek kupayı kazandı. maçın galibiyet golü helmut rahn'dan geldi. bu maç ayrıca almanya'da  bern mucizesi olarak bilinmektedir.

1958 
i̇sveç'te yapılan 1958 dünya kupası'nı brezilya kazandı ve kendi kıtasının dışında kazanan ilk takım (bunu başaran dört takım oldu: 1958, 1970, 1994 ve 2002'de brezilya, 1986'da arjantin, 2010'da i̇spanya ve 2014'te almanya) oldu. melbourne'deki yaz olimpiyatlarının galibi sovyetler birliği de turnuvaya katıldı. i̇lk kez dört britanya takımı da turnuva finallerine katılmaya hak kazandı. afrika/asya takımın belirlenmesi için yapılması gereken maçta rakibinin çekilmesi üzerine i̇srail, play-off maçı yapmak zorunda olduğundan iki kez galler ile karşılaştı ve iki maçı da galler 2-0 kazandı. ayrıca galler elenip tekrar elemelere alınan ilk ve tek takım oldu. pelé'nin ortaya çıkışı finalde iki gol attığı bu turnuvayla başladı. fransız forvet just fontaine, 13 gol atarak gol kralı oldu ve rekor kırdı.

1962 
1962 dünya kupası'na şili ev sahipliği yaptı. turnuva hazırlıkları devam ederken 9.5 şiddetinde şimdiye kadar kayedilmiş en büyük deprem gerçekleşti. stadyumlar ve tesisle büyük hasar görse de gerekli tarihe kadar hazırlıkları bitirdiler.  brezilya'nın grupta çekoslovakya ile yaptığı ikinci maçta pelé'nin sakatlanmasından sonra iki oyuncuları (garrincha ve amarildo) turnuvanın en iyileri arasına girdi. ayrıca sovyetler birliği kalecisi lev yaşin, hatalı gol yedi ve sovyetler'i 2-1 yenen şili, evinde turnuva üçüncüsü oldu.

tunruva, aşırı defansif taktiklerle ve şiddetli oyunlarla gölgelendi. i̇talya ve şili arasında ilk turda gerçekleşen ve santiago savaşı olarak adlandırılan maçı şili 2-0 kazandı. karşılaşmadan önce, iki i̇talyan gazeteci ev sahibi ülke hakkında olumsuz yazılar yazdı. maçta i̇talya'nın iki oyuncu rakibe yaptığı kasıtlı hareketlerle i̇ngiliz hakem ken aston'dan kırmızı kart aldı. maçtan sonra i̇talya, polis korumasında sahadan ayrıldı.

final maçında brezilya, çekoslovakya'yı pelé'nin yokluğunda garrincha ve amarildo'nun golleriyle 3-1 yendi ve üst üste ikinci kez dünya kupası'nı kazandı. böylelikle jules rimet ödülünü korudu.

turnuvada kolombiya'nın futbolcusu marcos coll, doğrudan köşe vuruşundan lev yaşin'e attığı golle (latin amerika'da olimpik gol olarak adlandırılır) dünya kupası'nda bunu başaran tek futbolcu oldu.

1966 
i̇ngiltere'nin ev sahipliği yaptığı 1966 dünya kupası, ilk kez bir maskot ve resmî logo ile pazarlanan ilk turnuva oldu. turnuvaya geçerken kupa çalındı ancak bir hafta sonra "pickles" adlı bir köpek tarafından bulundu. güney afrika, ayrımcılıkla mücadele ilkesini ihlal ettiğinden (apartheid) ülkenin turnuvaya katılımı yasaklandı. 1992'ye kadar devam eden yasak, sonunda güney afrika futbol federasyonu'nun çabalarıyla fifa tarafından kaldırıldı. eleme turlarında afrika ülkeleri; fifa'nın asya, okyanusya ve afrika bölgelerine yaptığı eleme turunu protesto etmek için çekim kararı aldığında bir tartışma yaşandı. bölgede son elemelerden sonra kuzey kore, turnuvada i̇talya'yı yenerek çeyrek finale kalan ilk asya takımı oldu. turnuva'yı i̇ngiltere kazanırken, geoff hurst dünya kupası finalinde hat trick yapan ilk ve tek futbolcu oldu. ayrıca portekiz'in futbolcusu eusébio, dokuz golle turnuvanın gol kralı oldu.

1970 
1970 dünya kupası eleme aşamalarında iki ülke arasında yapılan maç sonrası honduras ve el salvador arasında futbol savaşı adında bir savaş çıktı. turnuvanın finalleri meksika'da gerçekleştirildi. i̇srail, avrupa ülkesi olarak sayılsa da siyasi nedenlerden dolayı eleme turlarına yerleşmesi zor oldu ve asya/okyanusya gruplarında yer aldı. kuzey kore, i̇srail'le maç yapmayı reddedip turnuvadan çekildi. i̇ngiltere ve brezilya arasında kendi gruplarının liderini belirleyecek maçta, i̇ngiliz kaleci gordon banks'in ceza sahası içinde pelé'nin kafa vuruşunu kurtarırken maçı kazanan jairzinho'nun golüyle brezilya oldu. ayrıca i̇talya ve batı almanya arasında gerçekleşen çeyrek final mücadelesi uzatmalara kaldı. batı almanya'nın oyuncu değiştirme hakkı dolduğu için franz beckenbauer kırık kolla oynamak zorunda kalırken maç 3-2 almanlar lehine sonuçlandı. i̇talya, yarı finalde batı almanya'yı uzatmalarda 4-3 yenerken finalde brezilya'ya 4-1 yenildi. böylelikle ilk kez üç dünya kupası kazanan brezilya, kalıcı olarak jules rimet kupası ile ödüllendirildi.

ayrıca bakınız 
 fifa dünya kupası ev sahipleri
 fifa yeterlilik kampanyalarına genel bakış 
 dünya kupası tarihi
 everyfourthyear

kaynakça 

fifa dünya kupası
futbol tarihi