Sasani İmparatorluğu'nun zaman çizelgesi

sasani i̇mparatorluğu ya da sasani hanedanı, ms 224-651 arasında süren pers hanedanlığı için kullanılan isimdir.

 224 - i. erdeşîr'in şehinşah (şahların şahı/kralların kralı) unvanını alması; sasani hükümdarlığının kurulması.
 c. 224-240 – zerdüşt inancı, i. erdeşîr hükümdarlığında bir iyileşme dönemi yaşar.
 230 - sasani ordusu, yukarı mezopotamya'nın roma tarafından kontrol edilen kısmına saldırdı ve nisibis'i ele geçirdi ama elinde tutmayı başaramadı.
 237-238 - i. erdeşîr, doğu roma vilayetlerine bir başka saldırıya başladı ve harran ile nisibis'i işgal etti.
 241 - i. şâpûr'un tac giymesi.
 c. 242-273 - mani'nin persia'da seyahatini yapması.
 252-256 - i. şâpûr'un doğu roma vilayetlerine doğru ilerlemesi.
 c. 259 - i. şâpûr'un, valerianus'u yenip, esir alması.
 c. 260 - i. şâpûr'un, doğu roma vilayetlerine 2. baskını.
 c. 261 - palmira hükümdarı odaenathus, antakya'nın yağmalanmasından dönen muzaffer pers birliklerini durdurdu, i. şâpûr'a karşı kayda değer bir fetih gerçekleştirip ve persleri fırat’ın ötesine püskürttü.
 271 - i. hürmüz'ün tac giymesi.
 273 - i. behrâm'ın tac giymesi.
 274 or 277 - etkili zerdüşt başrahibi kartir tarafından mani'nin idam edilmesi.
 276 -  ii. behrâm'ın tac giymesi.

 276 - kartir, ibadetin zerdüştçülüğün yerinin aşırı gücü olarak seçildi ve diğer inançların destekçilerini suçladı, kâbe-i zerdüşt, nakş-ı recep ve sar mashad (kazerun'un güneyi) kabartmaları, ilkelerini gösterir.
 283 - roma imparatoru carus, mezopotamya ve tizpon ele geçirdi fakat askerleri beklenmedik bir şekilde geri döndü.
 286 - iii. tiridates, ermeni tacını aldı ve perslileri oradan attı.
 293 - narseh rakiplerini ezip ve pers tahtını oturdu.

 c. 294 - pers sınırı yanındaki irak'taki narseh’in paikuli yazıtı.
 296 - narseh, ermenistan'a baskın yaptı, tiridates'i kovup ve romalıları bastırdı.
 297- roma imparatoru galerius, narseh'in yaptıklarını geri aldı. nisibis antlaşması, narseh'i ermenistan ve mezopotamya'yı terk etmeye zorladı.
 c. 301 - ermenistan krallığı, hristiyanlığı devlet dini olarak kabul eden ilk ulus oldu.
 302 - narseh'in istifası; ii. hürmüz'ün tac giymesi.
 309 - ii. şâpûr'un tac giymesi.
 325 - ii. şâpûr, arap halkına saldırdı ve imparatorluğun sınırlarını aşılmaz kıldı.
 338 - ii. şâpûr, narseh tarafından romalılara verilen beş bölgeyi geri aldı.
 348 - ii. şâpûr, mezopotamya'yı ele geçirdi.
 c. 360 - kidarite krallığı'nın kuruluşu.
 363 - julianus, pers birlikleri ile yapılan savaşta öldü; teslim alına topraklar ve nisibis, persler geri verildi.
 376 - romalılar ile persliler arasında mütareke imzalandı.
 379 - ii. şâpûr'un ölümü ve ii. erdeşîr'in tac giymesi.
 383 - iii. şâpûr'un tac giymesi.
 399 - i. yezdicerd'in tac giymesi, zerdüştçü din adamlarının etkisini kontrol etme çabası ve diğer inançlara karşı hoşgörüsü nedeniyle “günahkar” olarak adlandırdı.
 409 - hristiyanların halka açık ibadet etmesine ve kendi kiliselerini inşa etmelerine izin verildi.

 420 - v. behrâm'ün (behrâm-ı gûr) tac giymesi.
 421 - persia ile roma arasındaki barış sona erdi.
 422 - v. behrâm, ak hunlar’ın yaptığı bir saldırıdan kurtulmayı başardı.
 c. 425 - v. behrâm, şehnâme'ye göre insanları eğlendirmeleri için hindistan'dan çingeneleri getirdi.
 428 - ermenistan'ın arşak hanedanı ona erdi. sasani ermenistanı'nın kurulması.
 438 - ii. yezdicerd'in tac giymesi.
 451 - vardan mamikonyan liderliğinde hristiyan ermeni asilere karşı avarayr muharebesi gerçekleşti.
 457 - iii. hürmüz'ün tac giymesi.
 459 - i. fîrûz'un tac giymesi.
 484 - ak hunlar i. fîrûz'a diz çöktürdüler.
 484 - belâş'ın  tac giymesi. nvarsak antlaşması, ermenilere hristiyanlığı serbestçe kullanma hakkı verdi.
 488 - i. kubâd'ın  tac giymesi; hazarlara karşı sefer.
 c. 490 - mazdek, eşitlikçi ideolojisini i. kubâd’ın desteği ile öğretiyor.
 c. 490 - tarım ve vergi reformlarının başlatılması.
 496 - i. kubâd'ın yerine kardeşi câmasb tahta geçti.
 499 - ak hunlar’ın desteği ile i. kubâd'ın dönüşü.
 524 - bizans i̇mparatorluğu ile sasani i̇mparatorluğu arasında savaş.
 526 - bizanslılar persia, armenista ve mezopotamya'ya saldırdılar, fakat yenildiler. i̇berya savaşı'nın başlaması.

 531 - i. hüsrev'in  tac giymesi.
 c. 531 - mazdek takipçilerinin katledilmesi ve çökertilmesi.
 c. 531 - tarım, hükûmet, askeri, toplumsal reformlar.
 c. 531 - sanskrit yazılmış hikâye kitabı panchatantra'nın orta farsçaya çevrilmesi. 
 533 - 524 yılında başlayan bizans i̇mparatorluğu ile sasani i̇mparatorluğu arasında savaşın sonu.
 541 - lazika savaşı, lazika'yı kontrol altına almak için bizanslılar ile sasaniler arasında başladı.
 c. 554 - i. hüsrev ile i. justinianus arasındaki muharebelerin gözlemcisi ve de bello persico (latin tr., 1833) yazan, bizanslı uzman prokopius öldü.

 c. 570 - yemen'in fethi.
 c. 570 - i̇slam'ın kurucusu muhammed peygamberin doğumu
 579 - i. hüsrev'in ölümü ve iv. hürmüz'ün  tac giymesi.
 580 - sasaniler i̇berya krallığı'nı lağvettiler. kendi atadıkları valiler aracılığıyla doğrudan kontrol başladılar.
 588 - göktürkler ile birinci göktürk-sasani savaşı ve pers generali behrâm-ı çûbîn tarafından mağlup edilmeleri.
 589 - sasani i̇ç savaşı'nın başlaması
 590 - iv. hürmüz'ün öldürülmesi ve ii. hüsrev'in tac giymesi.
 590 - behrâm-ı çûbîn'in yükselmesi ve tahtı ele geçirmesi.
 591 - behrâm-ı çûbîn'in bastırılması; orta asya'da türklere sığındı fakat bir yıl sonra öldürüldü. ii. hüsrev tahta yeniden geçti.
 596 - muhammed peygamber hatice bint hüveylid ile evlendi.
 602 - can alıcı bizans-sasani savaşı (602-628) başladı.
 603 - ii. hüsrev, i̇mparator mauricius ve akrabalarının zalim phocas tarafından öldürülmelerinin intikamını almak için bizans i̇mparatorluğu'nu işgal etti.
 611-616 - ii. hüsrev, suriye ve mısır'ı fethetti.
 622 - muhammed peygamber, ebû bekir ile beraber mekke'den medine'ye hicret etti; ebû bekir'in genç kızı aişe ile evlendi.
 626 - sasaniler, avarlar ve slavlar ile beraber bizans başkenti konstantinopolis'i kuşattılar.
 627 - herakleios, ninova yakınlarında sasani i̇mparatorluğu birliklerini yendi.
 628 - ii. hüsrev'in, oğlu ve ardılı ii. kubâd  (shīrūya) tarafından tahttan indirilmesi, yagılanması ve idam edilmesi; bizans i̇mparatorluğu ile antlaşmaya varıldı.
 628 - ii. kubâd, birçok sasani prensini öldürdü.
 628 - ii. kubâd öldü.
 628-635 -  kraliçeler purandoht ve azarmidoht'da dahil yetersiz kral ve kraliçeler yüzünden sasani hanedanı zayıfladı; dengesiz durum ortaya çıktı.

 632 - veda hutbesi 
 632 - muhammed peygamber öldü, halifesi üzerine bir anlaşmazlık çıktı.
 632-634 - ebû bekir'in halifeliği.
 633 - iii. yezdicerd'ın  tac giymesi.
 634 - ömer'in halifeliği; bizans ve pers (sasani) taopraklarını başarılı işgalini planladı.
 635 - araplar şam'ı ele geçirdi.
 635-641 - arap birlikleri kudüs, antakya, trablus ve mısır'ı ele geçirdi.
 636 - sasaniler, kadisiye muharebesi'nde mağlup oldu.
 637 - arap müslümanlar, sasani başkenti tizpon'u ele geçirdi; iii. yezdicerd rey'e kaçtı.
 637 - arap müslümanlar, mezopotamya'yı ele geçirdi.
 642 - sasanilerin arap müslümanlara karşı nihavend'de nihayi mağlubiyeti.
 644 - müslümanların halifesi ömer'in i̇ranlı esir ebu lü'lüe tarafından öldürülmesi.
 644-656 - osman’ın halifeliği
 651 - iii. yezdicerd'in öldürülmesi; sasani hanedanı'nın sonu; i̇ran'ın râşidîn halifeliği tarafından ilhak edilmesi.

ayrıca bakınız 
 roma tarihinin zaman çizelgesi

kaynakça

dış bağlantılar 
 chronology of iranian history part 1 iranicaonline.org 1 november 2015

sasani i̇mparatorluğu