Seferbiy Zaneqo

seferbiy zaneqo (; ), çerkesya konfederasyonu'nun 1859-1860 arasında lideri olan çerkes siyasetçi, diplomat ve askeri kumandan. rus-çerkes savaşı'nın çeşitli aşamalarında hem askerî hem de siyasî olarak yer aldı. batıda çerkes bağımsızlık davasını savundu, bölgede osmanlı i̇mparatorluğu'nun bir temsilcisi olarak hareket etti. hayatının sonunda zaneqo, çerkes bağımsızlık hareketinin lideri hâline gelmişti.

osmanlı kaynaklarında osmanlı devleti'nin safında yer alan çerkes ileri gelenlerinden biri olarak, i̇ngiliz kaynaklarında çerkeslerin bağımsızlığı için savaşan bir kahraman, rus kaynaklarında ise osmanlı ajanı olarak anlatılmaktadır. karl marx kendisini "çerkeslerin önderi" olarak tanımlamıştır.

biyografi

i̇lk yılları 

anapa yakınlarında doğdu. natuhay boyuna mensuptu. babası mehmedcerıy bey osmanlı'ya sadık bir aristokrat ve çerkesya'nın varlıklı insanlarından birisiydi ve seferbiy gençken vefat etti. 1807 yılında anapa ruslar tarafından ele geçirildi ve zaneqo ruslar tarafından rehin alındı. odessa'ya gönderildi, orada rişelevski lisesinde öğrenim gördü ve burada rusça öğrendi. daha sonra rus ordusuna alındı. ancak komutanının müslümanlara hakaret etmesine sinirlenerek ordusundan ayrıldı ve dağlara kaçtı. james bell'e göre, kısa süre sonra mısır'a gitti ve çerkes memlüklerin tahttan düşmesine dek orada kaldı. bir ara paris'e de gitti. vatanına döndüğünde evlendi. o sırada anapa, osmanlı i̇mparatorluğu tarafından fethedildi ve zaneqo'nun osmanlı hizmetine girmesi i̇stanbul'a seyahat etmesini sağladı. albay rütbesini alarak anapa valisi hacı hasan paşa'nın vekili oldu. anapa kuşatması (1828) sırasında anapa ruslar tarafından geri alındı ve zaneqo esir alındı. savaşın sonuna kadar odessa'da kaldı, serbest bırakıldıktan sonra büyükelçi rolünü alarak çerkesya'ya döndü.

osmanlı'da büyük elçilik 
14 eylül 1829’da edirne antlaşması imzalandı. bu antlaşmaya göre, osmanlı i̇mparatorluğu çerkesya dahil olmak üzere kafkasya'yı rus toprağı olarak tanıyordu. çerkesler bu antlaşmanın ruslar tarafından osmanlı'yı kötülemek için uydurulduğunu düşünüyorlardı ve gerçekliğine inanmadılar. bizzat padişah ile durumu görüşmek için 200 kişilik bir delegasyon oluşturuldu. bu delegasyonun başı zaneqo idi.

delegasyonun görevi, halife ile durumu görüşmek ve desteğini almaktı. fakat delegeler i̇stanbul'a vardıklarında rus sefiri butenev tutuklanmalarını talep etti ve delegeler çerkesya'ya dönmek zorunda kaldı, sadece seferbiy zaneqo kalabildi, çünkü onun osmanlı vatandaşlığı vardı. rus sefiri, kafkas kolordusu komutanı baron rosen'e yazdığı bir mektupta zaneqo'nun 200 çerkes soylusu tarafından imzalanmış yazılı yetkileri olduğunu belirtti. james bell de zaneqo'nun i̇stanbul'da "12 çerkes bölgesinin temsilcisi" olarak bulunduğunu yazar. osmanlı, çerkeslere gizlice silah ve mühimmat sağlamayı kabul ederken, kavalalı mehmed ali herhangi bir şey vermeyi reddetti.

çerkes halk hikâyelerine göre, i̇stanbul'da kaldığı sürede zaneqo hastalandı ve istirahat etmek zorunda kaldı. i̇stanbul'da yaşayan bir çerkes olan muhammed selhur onu ziyarete geldiğinde zaneqo ona kağıt üzerinde bir çizim göstererek bunun yeni çerkes bayrağının bir prototipi olduğunu söyledi. kabardey armasından önceki ve bayraklardan ilham alan zaneqo, yıldızların çerkes vilayetlerini, okların ise çerkeslerin savaş istemediğini ama kendini savunacağını temsil ettiğini açıkladı. bayrak osmanlı sarayındaki bir çerkes kadın tarafından dikilerek çerkesya'ya gönderildi.

zaneqo, daha sonra samsun'a yerleşti ve burada çerkesya davasının savunuculuğunu sürdürdü. orada, batıda çerkes davasını benimseyen ilk insanlardan biri olan david urquhart ile tanıştı. 1834 yazında urquhart, çerkesya'yı ziyaret etti ve burada i̇ngiliz kralının çatışmaya müdahale etmesini talep eden ve 11 çerkes beyi tarafından imzalanan bir dilekçe aldı. sırasıyla 1835 ve 1836'da iki dilekçe daha geldi, her ikisi de i̇stanbul'daki i̇ngiliz büyükelçisi john ponsonby, 1. vikont ponsonby tarafından isteksizce reddedildi. lord palmerston, daha önce ponsonby'nin çerkesya'yı doğu sorunu'na dahil etme girişimini, çerkes direniş hareketinin zayıf durumu nedeniyle engellemişti. rus büyükelçisinin bir dizi diplomatik protestosu zaneqo'nun edirne'ye sürgün edilmesine yol açtı. urquhart tarafından cesaretlendirilen bir grup i̇ngiliz maceracının, çerkes kıyılarının ablukasını başarısız bir şekilde yönetmeye çalıştığı vixen misyonu, i̇ngiltere ve rusya arasında diplomatik bir skandal yarattı. ponsonby tarafından cesaretlendirilen zaneqo, nafile de olsa i̇ngilizlere itirazda bulunmaya devam etti. bu sırada hâlidî hareketi, çerkes direnişinin arkasındaki ideoloji olma görevini habzeizmden devraldı. i̇mam şamil'in gönderdiği elçiler, isyancıların kafkasya'daki faaliyetlerini koordine etmeye yardımcı oldu ve şerî yasayı kurdu.

zaneqo 1836 yazında ii. mahmud ile tanıştı. ii. mahmud kendisine yabancı elçilere verilen hediyelerden biri olan üstü değerli taşlarla süslü enfiye kutusu hediye etti. 1838'de meğri kazası voyvodası olarak görevlendirildi.

kırım savaşı 
4 ekim 1853'te osmanlılar rusya'ya savaş ilan ederek kırım savaşı'nı başlattı. osmanlılar, 1854 baharında kafkasya cephesinde bir taarruza hazırlanmak için zaneqo ve diğer çerkesleri ordularına aldılar. zaneqo, fahrî paşa unvanını alarak çerkesya'nın osmanlı yetkilisi olarak atandı. 29 ekim'de, i̇mam şamil'in çerkesya'daki naibi muhammed emin için emir taşıyan iki haberci, trabzon'dan onun gelişine hazırlık olarak savaşçı toplamak üzere gönderildi. 27 mart 1854'te rusya, i̇ngiltere ve fransa'nın çatışmaya müdahalesi nedeniyle savunma önlemi olarak anapa ve novorossiysk dışındaki çerkes kalelerinden çekildi. mayıs ayında, zaneqo da dahil olmak üzere 300 çerkes, erzak ve askerî danışmanları taşıyan bir osmanlı filosu sohum kale'ye doğru yola çıktı. zaneqo kısa süre sonra muhammed emin ile çatıştı, ikincisi osmanlılara anavatanlarının dışında savaşmaya zorlanacaklarından korktukları için asker sağlamayı reddetti. temmuz ayında emin'in de paşalığa yükseltilmesi iki adam arasındaki güç mücadelesini şiddetlendirdi. mart 1855'te zaneqo'ya sadık birlikler sebj nehri kıyısında emin'in destekçileriyle çatıştı. zaneqo, yakın zamanda ruslar tarafından terk edilmiş olan anapa'ya taşındığı 10 haziran'a kadar sohum'da kaldı. osmanlılar, zaneqo'nun emin ile olan rekabetinin yarattığı çerkes toplumundaki bölünmeyi kapatmak için her ikisini de hemşehrileri mustafa paşa'nın komutası altına aldı.

paris antlaşması (1856) çatışmayı sona erdirdi ve aynı zamanda çerkes bağımsızlığına dair tüm umutları boşa çıkardı. çerkesler siyasî olarak bölünmüş hâlde kaldılar ve muhammed emin yeni vâli olarak zaneqo'yu değiştirdiğinde, iki taraf bu kez sup nehri üzerinde ikinci bir savaşa girdi. kabile büyüklerinin müdahalesi, iki liderin ortaklaşa i̇stanbul'a seyahat etmeyi ve padişahın anlaşmazlığı çözmesini kabul etmesi üzerine uzlaşmaya yol açtı. ancak zaneqo yeminini bozdu ve çerkesya'da kaldı. zaneqo, haziran ayı boyunca osmanlı ordusunun bölgeden çekilmesini denetlemekle görevlendirildiği için aslında gizli osmanlı emirlerini uyguluyordu. daha sonra şapsuho nehrine yerleşti, emin'in destekçilerinin onu bir tedarik yolu olarak kullanmasını önlemek için tuapse limanını tahrip etti ve ikincisinin suikastını istedi. yılın ikinci yarısında zaneqo, ruslarla bir barış anlaşması yapmaya çalıştı. 1857'de zaneqo çerkesya bağımsızlık bildirgesini yayınladı:

ocak 1857'de tuapse'de zaneqo'nun ve emin'in güçleri arasında kanlı bir savaş daha yaşandı ve zaneqo'nun oğlu qarabatır galip geldi. rus istihbaratı, i̇ngiltere ve osmanlı'nın kafkasya işlerine karıştığının pek âlâ farkındaydı. mayıs 1857'de emin, i̇stanbul'a davet edilip hemen tutuklandı ve daha önce imparatorluk meclisi tarafından rusya ile ilişkileri geliştirmek amacıyla karar verildiği üzere şam'a sürgüne gönderildi. aynı zamanda isyancılara silah ve mühimmat sevkiyatı durduruldu. zaneqo, 1 ocak 1860'ta şapsığya'da osmanlı politikasındaki değişimden habersiz öldü. vordobgaç vadisine gömüldü. qarabatır, çerkes direnişinin lideri olarak onun yerine geçti. rus-çerkes savaşı 2 haziran 1864'te resmen sona erdi, ardından çerkes soykırımı gerçekleştirildi.

konuyla ilgili yayınlar

kaynakça 

çerkes soylular
çerkesler
kafkas savaşı'nda kişiler
osmanlı paşaları