Çungar Hanlığı

çungar hanlığı 1620'de oyrat olarak bilinen batı moğollar çungarya'ya gelip birleşti. 1634'de oyrat hanlığı'nın çözülmesiyle erdeni batur tarafından hanlıklarını kurdular. 1680 ve 1688 yılları arasında oyrat'lar  tarım havzası'nı fethettiler. 1717'de tibet'i fethettiler ve moğol devleti olan khoshut hanlığı'nı yıktılar. 1653-1677 yıları arasında taht kavgaları baş göşterdi. kaldan batur yönetimi ele geçirdi ve boshogtu han unvanını aldı.

tarihi

kazak hanlığı ile savaş 

1678-1680 yıları arasında yarkent hanlığı ile savaştılar ve fethettiler. 1681-1685 yıları arsında kazak hanlığı ile savaştılar ilk çarpışmalarını kaybettiler. kazak hanları anlaşmazlığa düşünce tekrar saldırıp kazandılar. böylece kazak hanlığı'nın doğusunu işgal ettiler. 1687-1688 yılında halha moğolları ile altay dağları'ı geçip baykal gölü yakınlarında ruslarla dostane ilişkiler kurup ateşli silahlar temin ettiler. 30.000 oyrat askeriyle az sayıda rus kozaklar ile erdene zuu manastırı yakınlarında halha moğollarına saldırdılar. halha moğolları hanı öndör gegeen zanabazar, çing hanedanlığına kaçtı ve i̇mparator kangxi'ye sığındı.

çing hanedanlığı ile savaş 

çungar hanlığı'nı çing hanedanı için tehlike gören i̇mparator kangxi liao nehri  yakınkınlarında ulan butung muharebesi ile çungarlar geri çekilmeye zorlandı. çungarların gücünü fark eden i̇mparator kangxi 100.000 askerini moğolistan'a götürdü jao modo savaşıyla çungarları yendi. kaldan batur'un eşi ana dara öldürüldü. ana dara çungar hanlığı'nın  kuruluşunda savaşçıları savaşa sürükleyen bir kraliçe eşiydi. çing ordusu 20.000 sığır ve 40.000 koyun ele geçirdi.

1693–1705 yıları arasında çağatay isyanı olarak adlandırılan isyan patlak verdi. yarkand hanlığı'nın kukla hanı muhammed sultan  çing hanedanı, buhara hanlığı ve babür i̇mparatorluğu'ndan yardım istedi. 1693'te muhammed sultan, 30.000 esir alarak çungar hanlığı'na başarılı bir saldırı gerçekleştirdi. 1696'da akbaş han tahtı ele geçirdi. kaşgar şehrini ileri gelenleri akbaş han'ı tanımadılar ve akbaş han kırgızlarla ittifak kurdu. çungarlar çağataylı olmayan bir hükümdar mirza alim şah bey kukla olarak getirdi. çağataylı hanlarının yönetimini sonsuza dek sona erdi. çungarlar, 1698'de kazak hanlığı ile yapılan savaşta doğu kazakistan'ı kaybettiler ve ruslar'dan yardım istediler.

çing hanedanlığı ile i̇kinci savaşı 

1717 yılında hoşhut hanlığı'nı yıktılar. misilleme olarak i̇mparator kangxi askerî sefer başlattı. salven nehri muharebesi'ni kaybetti.çungarlar çing ordusu tamamen yok ettiler. 1720'de ikinci sefer yapan i̇mparator kangxi savaşı bu sefer kazandı ve tibet'i ele geçirdi. 1727'de kaldan seren han oldu kazaklara ve halha moğollarına karşı savaşa devam etti. ertesi yıl çing i̇mparatoru i̇mparator yongzheng 10.000 kişilik bir askeri kuvveti halha moğollarına destek için moğolistan'a gönderdi. erdene zuu manastırı yakınlarında savaştılar ve çungarlar savaşı kaybetti. 1731'de çungarlar, daha önce  turpan'a saldırdı. çing hanedanlığı'na kaçan emin hoca, turpan halkını kansu'ya yerleştirdi.

1745'te kaldan seren öldü; oğlu lama dorjı küçük kardeşi seren dorjı'nın tahtını ele geçirdi. ancak kuzeni davatsi han ve khoid moğolları lideri emirsana tarafından tahttan indirildi. 1755 baharında, i̇mparator qianlong davatsi han'a karşı 50.000 kişilik bir ordu gönderdi. neredeyse hiç direnişle karşılaşmadılar ve 100 gün içinde çungar hanlığı'nı yok ettiler.

sonuçları  
emirsana i̇syanı (1755–1757) 
altışehir hoca i̇syanı (1757–1759)
oyrat-çungar soykırımı

çungar hanlığı liderleri
 kharkhul, 
 erdeni batur,
 senge batur, 
 kaldan batur, 'boshogtu khan
 kağan rabtan, 
 kaldan seren , 
 seren dorj namjal, 
 lama dorjı, 
 davatsi han, 
 amursana

ayrıca bakınız 
çağatay hanlığı
doğu çağatay hanlığı
kansu uygur krallığı
yarkand hanlığı

kaynakça

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 хойт с.к. последние данные по локализации и численности ойрат // проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. вып. 2. элиста: изд-во кгу, 2008. стр. 136–157.
 хойт с.к. этническая история ойратских групп. элиста, 2015. 199 с.
 хойт с.к. данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп  // международная научная конференция «сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. элиста: изд-во калм. ун-та, 2017. с. 286–289.

orta asya tarihindeki eski devletler
asya'daki eski monarşiler
hanlıklar
moğolistan tarihi
doğu türkistan tarihi