Firudin Bey Daryal

firudin bey daryal — veya ferman bey alıyev, — azerbaycan cumhuriyeti'nin bir subayı, türk silahlı kuvvetleri albayıdır.

karabağ ve zengezur savaşlarında, askeran savaşında, nisan işgalinden sonra gence ve karabağ'da işgale karşı ayaklanmalara katıldı.

türk kurtuluş savaşı'na katıldı. 45 yıl türk silahlı kuvvetlerinde görev yaptı.

hayatı ve eğitimi 
ferman bey aliyev, 1900 yılında laçın ilçesine bağlı tezekend köyünde doğdu. kazan'da bir askeri okulda okudu.

askeri hizmeti

azerbaycan cumhuriyeti'nde

karabağ savaşlarında 
15 eylül 1918'de bakü'nün işgalden kurtarılmasından sonra  23 eylül 1918'de karabağ hareketi başladı. karabağ hareketine katılan güçler arasında 9. ve 106. türk alayları, milli gönüllü birlikleri ve 1. azerbaycan tümeni yer aldı. ferman bey, bu muharebelere süvari alayı bünyesinde katılmıştır. 4 ekim'de kafkas i̇slam ordusu ağdam'dan başlayarak şuşa istikametine saldırdı ve 8 ekim 1918'de şuşa şehri ermeni-taşnak kuvvetlerinden tamamen temizlendi

ocak 1919'da yapılan teftişte farman bey'in görev yaptığı süvari alayı, gösterdikleri cesaretten dolayı harbiye nazırı'ndan bizzat teşekkür aldı. 15 ocak'ta karabağ genel valiliğine atanan hüsrev bey sultanov, farman beyi yardımcısı olarak aldı. cumhuriyet ordusunun genç subayı farman bey aliyev, sultan bey sultanov başkanlığındaki yerel özsavunma birlikleriyle birlikte zabuh vadisinde ermeni general andranik ozanyan'ın ordusunu imha etme operasyonuna katıldı.

21 mart 1920'de ermeni-taşnak kuvvetleri askeran'da bulunan cavanşir piyade alayının mevzilerine aniden saldırarak askeran geçişini ele geçirdiler ve isyan başlattılar. 26 mart 1920'de azerbaycan ordusu, askeran yönünde dron'un birliklerine karşı geniş çaplı bir operasyon başlattı. firudin bey daryal de milli ordunun bir subayı olarak süvari alayında muharebelere katılmıştır. askeran'da başlayan şiddetli muharebeler, azerbaycan ordusunun zaferiyle sonuçlandı. nisan ortasına kadar süren muharebelerde düşman kuvvetleri tamamen yok edildi.

gence ve karabağ ayaklanmalarında 
cumhuriyetin işgalinden sonra mayıs 1920'de bolşeviklere karşı gence ayaklanmasına katıldı. birkaç gün gence müdafaasında bulunduktan sonra karabağ'a gitti ve burada haziran 1920'de nuru paşa önderliğindeki karabağ ayaklanmasına katıldı. ayaklanmanın yenilgiye uğratılmasından sonra komuta ettiği topçu bataryası ile birlikte cumhuriyet ordusu'nun süvari ve piyade alaylarından hayatta kalan askerleriyle muharebelere katılarak karyagin ve cebrayil istikametine çekilip araz nehri'ni geçerek i̇ran'a girdiler.

türkiyede 
sovyet işgaline karşı ayaklanmanın yenilgisinden sonra azerbaycan cumhuriyeti ordusu'nun kalan askerlerinin bir kısmı zengezur'u geçerek nahçıvan'a, bir kısmı da hudaferin yönünden i̇ran'a daha sonraysa türkiye'ye gittiler. azerbaycan ordusuna komuta eden nuh bey sofiyev türkiye sınırlarına yaklaşırken komutayı samet bey rafibeyli'ye devretti. samet bey önderliğinde önce doğubayazıta, ardından haziran-temmuz aylarında hasankale ve erzurum'a ulaştılar. topçu bataryaları ve piyade müfrezeleri de diğer tümenlere katıldılar. bir süre erzurum'da kaldıktan sonra türkiye büyük millet meclisi'nin kararı ile bir süvari, bir piyade alayı ve bir topçu bataryasından oluşan 1.200 kişilik azerbaycan birliği  kazım karabekir paşanın komutasındakı doğu ordusu (xv. kolordu) saflarına kabul edildi. firudin bey daryal, 1200 kişilik azerbaycan birliğinin 56 subayından biriydi.

1920 sonbaharından 1921 başına kadar doğu anadolu'nun ermenilerden temizlenmesiyle sonuçlanan doğu hareketinde yer alan firudin bey, sarıkamış, kars, iğdır, kağızman ve gümrü'nün geri alınması için yapılan savaşlara katıldı. bu savaşlarda yaralandı ve gazi oldu.

i̇yileştikten sonra türkiye'nin batısını yunan işgalinden kurtarmak için 26 ağustos 1922'de başlatılan "büyük taarruz" harekâtına katıldı. 9 eylül 1922'de birliğiyle i̇zmir'e giren ilk süvarilerden biri oldu. türk kurtuluş savaşı'nın sona ermesinden sonra orduda kaldı ve askerlik hizmetini sürdürdü. 1923 yılında türk kurtuluş savaşı'ndaki hizmetlerinden dolayı "i̇stiklal" madalyasıyla ödüllendirildi.

savaştan sonra 1925'te şeyh sait, 1926'da birinci ağrı harekâtı,1927'de i̇kinci ağrı harekâtlarına ve dersim i̇syanlarının bastırılmasına katıldı.

türkiye'de kaldığı süre boyunca sovyet güvenlik güçlerinden saklanmak için adını değiştirmek zorunda kaldı. i̇sim olarak kuzeni firudinin ismini seçmiştir . 21 haziran 1934'te türkiye'de kabul edilen soyadı kanunundan sonra "daryal" soyadını aldı.

1936'da "kafkas almanağı", 1953'te "gaf dağı" eserlerini yazdı.

görevi sırasında bölük, tabur ve alay komutanlığı, i̇zmir ve i̇stanbul şehirlerinde askeri komutanlık yaptı. 1950'lerde kağızman'da bir tugay'ın komutanıydı. 1965 yılında emekli oldu ve i̇stanbul'da yaşadı. azerbaycan ve kuzey kafkasya'dan gelen muhacirlerle ve özellikle hüsrev bey sultanov ile yakın ilişkileri vardı.

ölümü 
1985 yılında öldü. naaşı özel bir askeri törenle karacaahmet mezarlığına defnedildi. ölmeden önce mezar taşına milli mücadele gazisi, süvari albayı olduğunu, 1901 yılında şuşa şehrine 25 kilometre uzaklıkta bulunan tezekend köyünde doğduğunu ve “arkadaş: eğer başında taç, altından taht var, milletin ve vatanın olmadan mutsuzsun!” sözlerinin yazılmasını vasiyet etti.

ailesi 
firudin bey daryal ilk olarak i̇stanbul'da okurken bir aile kurdu. bu evlilikten bir oğlu ve bir kızı oldu. oğlu prof. dr. ali murad daryal türkiye'de yaşayan bir ilahiyatçıdır. firudin bey daryal, 1952 yılında ikinci kez evlendi. bu evlilikten çocuğu olmamıştır.

ödülleri 
  — 1923 yılında türk kurtuluş savaşı'ndaki hizmetlerinden dolayı "i̇stiklal" madalyasıyla ödüllendirildi.

kaynakça

özel

genel 
 

1900 doğumlular
1985 yılında ölenler
türkiye'de ölenler
azeri asıllı türkler
karacaahmet mezarlığı'na defnedilenler
kurtuluş savaşı'nda azerbaycan asıllı askerler
i̇stanbul'da defnedilenler
i̇stiklâl madalyası sahipleri