1557 grip salgını

1557'de öncelikle asya'da pandemik olarak gözlenen grip türüdür. sonrasında afrika, avrupa ve sonunda amerika'ya yayıldı. bu grip son derece bulaşıcıydı ve yoğun, bazen ölümcül semptomlarla kendini gösteriyordu. thomas short, lazare rivière ve charles creighton gibi tıp tarihçileri, modern tıp tarafından grip olarak kabul edilmiş nezle benzeri ateşli durumları derlediler. 1557 ve 1559 arasında bu ateşli hastalık o döneme dek en büyük yoğunlukta popülasyonları etkiledi. 1557 gribi, hükûmetlerin muhtemelen ilk defa doktorları salgına müdahale için bürokratik örgütlenme dışında hareket etmeye davet ettiği bir salgın oldu. aynı zamanda, influenzanın patolojik olarak düşüklerle ilişkilendirildiği ve ilk kez i̇ngilizce terminolojinin kullanıldığı,  küresel olarak yayılan bir pandemiydi. grip, tekrarlanan dalgalar halinde geri döndüğü için daha yüksek ölüm oranlarına, neredeyse evrensel enfeksiyona ve ekonomik kargaşaya neden oldu.

asya 
disputat. de garotillo kitabı yazarı, soyadı fonseca olan avrupalı bir tarihçiye göre, 1557 grip salgını ilk olarak asya'da patlak verdi. grip, osmanlı i̇mparatorluğu ve ortadoğu'dan yerleşik ticaret ve hac yolları boyunca batıya yayıldı. eylül 1557'de portekiz goa'sında grip benzeri bir hastalık salgını kaydedildi.

avrupa 

1557 yazında, grip osmanlı i̇mparatorluğu ve kuzey afrika'dan  avrupa'nın bazı bölgelerine ulaşmıştı. o dönemde avrupa veba, tifüs, kızamık, ve çiçek hastalığı salgınlarına yeni maruz kalmıştı. grip, yine ticaret ve hac yollarından yararlanarak akdeniz'deki ticaret gemileriyle avrupa'ya yayıldı. ölüm oranları çocuklarda, önceden başka hastalıkları olanlarda, yaşlılarda, ve kanaması olanlarda en yüksekti. salgınlar özellikle gıda kıtlığından muzdarip topluluklarda şiddetliydi. ateş ve solunum yolu hastalıkları salgınları nihayetinde i̇ngiltere'de yeni hastalık i̇skoçya'da yeni tanıdık  ve avrupa'nın geri kalanında tıp tarihçileri tarafından coqueluche veya basitçe nezle  olarak anılmaya başlandı. kitlesel salgınlarda tüm popülasyonları aynı anda etkilediği için, bazı çağdaş bilim adamları gribin yıldızlardan, nemli havanın getirdiği kirli buharlardan  veya havanın kuruluğundan kaynaklandığını düşündüler. nihayetinde 1557 gribi, avrupa'da ölüm oranlarını artıran, toplumun en üst düzeylerini etkileyen ve sıklıkla diğer kıtalara yayılarak yaklaşık dört yıl boyunca dalgalanarak devam edeni bir salgındır.

osmanlı i̇mparatorluğu ve doğu avrupa 

grip salgını ilk olarak 1557 yılında avrupa'ya ulaştı. kaynak olarak osmanlı i̇mparatorluğu  düşünüldü ve bu da konstantinopolis kökenli ticaret ve nakliye rotalarına bağlandı. buraya da ortadoğu'dan enfekte seyyahlar tarafından getirildiği düşünüldü. o zamanlar, osmanlı i̇mparatorluğu'nun toprakları balkanların çoğunu içeriyordu. bu, imparatorluğun her tarafına yayılan grip salgınının atina, sofya ve saraybosna'ya yayılmasına yol açtı. i̇nfluenza, başkent konstantinopolis'ten, yakın zamanda fethedilen kuzey afrika toprakları trablus (1551) ve habesh (1557)'ye doğru yayıldı. buradan da muhtemelen 1510 salgını sırasında olduğu gibi, ticaret gemileri aracılığıyla malta'ya geçti. kara yoluyla da grip avrupa'ya doğru osmanlı i̇mparatorluğu'ndan eflak üzerinden polonya krallığı'na ve litvanya büyük dükalığı'na yayıldı.

sicilya, i̇talyan devletleri ve kutsal roma i̇mparatorluğu 

grip, sicilya krallığı'nda haziran'da  palermo'da  görüldü. buradan adanın her tarafına yayıldı. grip nüfusun büyük bir bölümünü hasta ettiğinden kilise hizmetleri, sicilya sosyal hayatı ve ekonomi kesintiye uğradı. sicilya senatosu, giovanni filippo ingrassia adlı tanınmış bir palermitan doktorundan, salgınla mücadeleye yardımcı olması için danışman sıfatıyla talepte bulundu ve o da kabul etti. ingrassia, salgına müdahaleye sağlık ve hükûmet yetkilileri arasında bir işbirliği olarak yaklaştı. bulaşıcı nezle salgınlarını izlemek için bir sistemin erken teşhis ve salgın kontrolüne yardımcı olacağını öneren bilinen ilk "sağlık uzmanı"ydı.

grip, sicilya'dan i̇talya yarımadası'nın alt kısmındaki napoli krallığı'na hızla yayıldı ve kıyı şeridi boyunca yukarı doğru ilerledi. urbino'da venedik saray şairi bernardo tasso, oğlu torquato ve bir manastırın sakinleri dört ila beş gün boyunca etkilendiler. salgın tüm urbino şehrini hasta etmesine rağmen, çoğu kişi komplikasyonsuz iyileşti. bernardo 3 ağustos'ta kuzey i̇talya'ya gittiğinde, hastalık avrupa'nın geri kalanına çoktan yayılmıştı. lombardiya'da hızla ölüme yol açabilen "boğucu nezle" salgını vardı. semptomlar o kadar şiddetliydi ki bazı kişiler toplu bir zehirlenme meydana geldiğinden şüphelendi.

kutsal roma i̇mparatorluğu'ndaki padua şehrinde de vakalar görülmeye başlandı ve hastalık eylül ayına kadar sürdü. alman tıp tarihçisi justus hecker, padua'nın genç nüfusunun ilkbaharda aşırı öksürük ve baş ağrısına yol açan yeni bir hastalığın yaz sonunda vatandaşları etkilemesiyle sarsıldığını yazmıştır. hastalığa coqueluche adı verildi. hastalık ağustos ayında i̇sviçre'ye de ulaşmıştı. "nezle" ağustos'tan eylül'e kadar i̇sviçre düzlüklerinde yayıldı.

fransa krallığı 

fransız doktor ve tıbbi tarihçi lazare rivière grip salgınını belgelenmiş ve tanımlamıştı. fransa'nın languedoc bölgesinde temmuz 1557 yılında ilk kez gözlenmişti ve  fransızlar tarafından coqueluche olarak isimlendiriliyordu. nîmes'de şiddetli bir salgına neden olan hastalık baş ağrısı, ateş, iştah kaybı, yorgunluk kaybı ve yoğun öksürük gibi belirtiler gösteriyordu. hastalıktan ölümler çoğunlukla dördüncü gündeydi ancak bazıları ilk semptomlardan 11 gün sonrasına kadar uzayan yaşam süresine sahip olabiliyordu. languedoc'de grip genelinde yüksek bir ölüm oranı vardı ve bölgede salgından en çok etkilenen  toulouse'da günde 200'e kadar insan ölüyordu. françois valleriola olarak bilinen i̇talyan doktor francisco vallerioli, fransa'daki salgına tanık oldu ve 1557 gribinin semptomlarını ateş, şiddetli baş ağrısı, yoğun öksürük, nefes darlığı, titreme, ses kısıklığı ve 7 ila 14 günden sonra başlayan balgam çıkarma olarak tanımladı. fransız avukat étienne pasquier, hastalığın şiddetli bir baş ağrısı ve 12 ila 15 saat devam eden ateşle  başladığını ve hastaların burunlarının "çeşme gibi aktığını" yazdı. paris hukuk mahkemesi gribin yayılmasını yavaşlatmak için toplantılarını askıya aldığında paris yargısının sekteye uğradığını ifade etti. tıp tarihçisi charles-jacques saillant, bu gribi özellikle kanamalı hastalar  ve çocuklar için çok tehlikeli olarak tanımladı.

i̇ngiltere ve i̇skoçya krallıkları 
1557 gribi britanya adaları'nı ciddi şekilde etkiledi. i̇ngiliz tıp tarihçisi charles creighton, çağdaş bir yazar olan wriothesley'den 1557'de alıntı yaparak, "bu yaz i̇ngiltere'de çeşitli garip ve yeni hastalıklar hüküm sürdü, erkekleri ve kadınları etkiledi. tuhaf ıstıraplar ve ateşler içinde birçoğu öldü,"yazdı. 18. yüzyıldan doktor thomas short, gribe yenik düşenlerin "kan kaybına uğradığını ya da iç organlarının bozulduğunu" yazdı. grip, i̇ngiltere kraliçesi i. mary'nin ordusunu çok fazla etkiledi. bu nedenle hükûmetini rutland kontu'nun calais kentine yaklaşmakta olan fransız saldırısından korumak için yeterli takviye edemedi. ocak 1558'de guise dükü, fransa adına yetersiz korunan şehrin kendisine verilmesini talep ediyordu.

grip, i̇ngiltere'nin 1557–58 yılları arasındaki olağandışı yüksek ölüm oranlarına sahio olmasına neden olmuştur. i̇ngiltere'de 100'den fazla mahallede derlenen veriler, grip salgını sırasında bazı bölgelerde ölüm oranlarının %60'a kadar arttığını ortaya koymuştur. veba gibi hastalıklar o sırada i̇ngiltere'de yoğun bir şekilde mevcut olmadığı için bunlar yüksek oranlardı. dr. short, 1557'den 1562'ye kadar kasabalarda yapılan mezarların sayısının vaftiz törenlerinden çok daha fazla olduğunu ifade etmiştir. örneğin, tonbridge'deki yıllık gömü sayısı 1556'da ortalama 33'ten 1557'de 61'e, 1558'de 105'e ve 1559'da 94'e yükseldi. grip salgınından önce i̇ngiltere, tıp tarihçisi thomas short'un salgını daha ölümcül yaptığına inandığı kötü bir hasat ve yaygın kıtlıktan muzdaripti.

grip 1558'de yeniden görüldü. çağdaş tarihçi john stow, "kış boyunca, salgının 1557'deki salgına benzer şekilde devam ettiğini" yazdı. 6 eylül 1558'de wight adası valisi lord st. john , i. mary'ye gönderdiği bir mektupta, southampton, wight adası ve portsmouth (lord'un yaşadığı yerler) halkının yarısından fazlasını etkileyen oldukça bulaşıcı bir hastalık hakkında bilgiler verdi. 6 ekim'de saat 23.00'ten ikinci bir mektupta, "dover belediye başkanından orada veba olmadığı bilgisini aldığını ancak her gün ölen insanların gemilerle gelenler ve calais'ten göçen yoksul insanlar olduğunu belirtti. i̇nfluenza i̇ngiltere üzerinden kuzeye doğru hareket etmeye başladı ve çok sayıda çiftçiyi öldürdü. ekim ayının ortalarında londra'ya ulaşmadan önce sağlık durumu iyi olmayan i. mary ve canterbury başpiskoposu reginald pole, 17 kasım 1558'de 12 saat arayla muhtemelen gripten öldüler. mary'nin doktorlarından ikisi de öldü. nihayetinde, pek çok yaşlı ve cemaat rahibi de dahil olmak üzere, salgın sırasında muhtemelen yaklaşık 8000 londralı  gripten öldü 

1559'da i̇ngiltere'de yeni hastalık dalgaları ve ateşli durumlar kaydedildi. bu tekrarlanan salgınlar, halihazırda yoğun yağışlardan ve yetersiz hasattan muzdarip nüfuslar için alışılmadık derecede ölümcül oldu. 1557'den 1559'a kadar ülkenin nüfusu %2 oranında küçüldü. i̇ngiltere'de salgın hastalıklardan ve kıtlıktan ölen çok sayıda insan nedeniyle ekonomik enflasyon oluştu.

1550'lerin sonlarında i̇ngilizce, önceki salgınlara rağmen, grip için henüz uygun bir isim geliştirmemişti. böylece 1557'deki salgın i̇ngiltere'de ya bir "veba" (önemli ölüm oranlarına sahip birçok salgın gibi), "ague" (en genel olarak) ya da "yeni hastalık" olarak tanımlandı. "ter" ise 1557'den 1558'e kadar i̇ngiliz kırsalını rahatsız eden genellikle ölümcül, grip benzeri ateşleri ve "ague"leri tanımlamak için kullanılan bir isimdi. 16. yüzyılın önde gelen londra doktorlarından doktor john jones, dyall of agues adlı kitabında i̇ngiltere kraliçesi i. mary'nin saltanatı sırasında "büyük bir ter"den söz eder. 1557 pandemisinden sonra grip için i̇ngilizce takma adlar, i̇ngiltere'de "yeni hastalık" ve i̇skoçya'da "yeni tanıdık" gibi tanımlamar görünmeye başladı. kasım 1562'de i̇skoç kraliçesi mary'nin kraliyet sarayının tamamı edinburgh'da gripten etkilendiğinde, lord randolph salgını "burada 'yeni tanıdık' olarak adlandırılan yeni bir hastalık olarak tanımladı. ona göre bazı yaşlılar dışında, hastalığın ölüm açısından bir tehlikesi yoktu. mary stuart ise altı gün boyunca hasta kaldı ve yatağından çıkamadı.

habsburg hollandası 

habsburg hollandası da ekim ayında gripten ağır şekilde etkilendi. hollandalı tarihçi petrus forestus , alkmaar'da üç haftalık bir süre içinde 2000 kişinin gripten hastalandığı ve 200 ölümün gerçekleştiği  bir salgından söz etti. forestus'un kendisi de hastalandı ve durmu şöyle tarif etti;"...sıradan bir nezle gibi hafif bir ateşle başladı ve büyük kötülüğünü ancak derece derece gösterdi. ardından ani boğulma nöbetleri başladı ve göğüs ağrısı o kadar rahatsız ediciydi ki hastalar nöbet sırasında ölmelerinin daha iyi olduğunu düşündüler. sıkı, konvülsif bir öksürük şikayeti daha da şiddetlendi. ölüm 9. veya 14. günden öncesinde olmadı."  ayrıca, gribin hamile kadınlar için çok tehlikeli olduğunu ve alkmaar'da kendisine bulaşan en az sekiz vatandaşı öldürdüğünü gözlemledi. grip belirtileri aniden ortaya çıktı ve aynı anda binlerce şehir sakinini etiledi. yetkililer yaz aylarında ciddi bir ekmek kıtlığı nedeniyle ihtiyaç sahiplerine yiyecek sağlamakta zorlandıklarından, açlık muhtemelen daha yüksek ölü sayısına katkıda bulundu. alçak ülkeleri etkileyen ateş ve solunum yolu hastalıkları salgınını açıklamaya çalışan flaman doktor rembert dodoens, kitlesel hastalık salgınlarının çok soğuk bir kışın ardından gelen kuru ve sıcak bir yazdan kaynaklandığını öne sürdü.

i̇spanya ve portekiz 

i̇spanya, tarihçilerin son derece bulaşıcı bir ateşli nezle olarak kabul ettiği gripten geniş çapta ve ciddi şekilde etkilendi. grip muhtemelen i̇spanya'ya temmuz ayı civarında geldi ve ilk vakalar ağustos ayında madrid yakınlarında bildirildi. i̇ngiliz tıp tarihçisi thomas short şöyle tarif etti; "madrid'in üç mil dışındaki mantua carpentaria'da ilk vakalar bildirildi. . . orada çenelerde hafif titreme, küçük bir öksürük, ardından baş, sırt ve bacaklarda ağrı ve güçlü bir ateşle başladı. bazıları, midelerinde bir ağırlıkla göğüslerinin üzerine iple bağlanmış gibi hissettiler, tüm bunlar en geç üçüncü güne kadar devam etti. sonra ateş, burunda şiddetli akıntıyla kayboldu. bazılarında ise ölümcül peripnömoni plörezisine dönüştü."  kan alma işlemi ölüm riskini büyük ölçüde artırdı. mantua carpentaria'da "2000 kişinin kan verdiğini ama hepsinin öldüğü" gözlemlendi. grip daha sonra i̇spanya'nın başkentine girdi ve i̇spanya anakarasının tüm bölgelerine hızla yayıldı. 

tüccarlar, hacılar ve madrid'den ayrılan diğer gezginler virüsü ülke çapındaki şehir ve kasabalara taşıdıkça vakalar katlanarak arttı. kral ii. phillip'in doktoru luis de mercado'ya göre, "bütün nüfus aynı gün ve günün aynı saatinde saldırıya uğradı. bu nezleydi, ateşle kendini belli ediyordu ve o kadar kötü semptomlar vardı ki birçok kişi öldü."  sezonun kötü hasadı ve i̇spanyol nüfusundaki açlığın  yanı sıra ihmal edilen tıbbi bakım, i̇spanya'daki grip pandemisinin şiddetine muhtemelen katkıda bulundu. grip semptomları o kadar yoğundu ki, bölgedeki doktorlar genellikle onu doğu avrupa'dan yayılan diğer bulaşıcı, mevsimsel pnömonilerden ayırt edebiliyordu. onaltıncı yüzyıl i̇spanyolları genellikle ölümcül hastalıkların herhangi bir kitlesel salgınını genel olarak bir pestilencia olarak adlandırdılar. 1557-59 yıllarında valencia ve granada'da meydana veba salgının geldiği kabul edildi ama o zamanlar bölgede gerçek veba kayıtları bu derece değildi.

i̇nfluenza, atlantik okyanusu'na yayılırken i̇spanya'ya yayıldığı sırada portekiz krallığı'nı da vurdu. krallık, 1556-57'deki kötü hasat nedeniyle  gıda kıtlığı çekmişti, bu da gribin hastalar üzerindeki etkilerini daha da kötüleştirebilirdi. şiddetli bir fırtına kısa bir süre önce portekiz'i vurmuş ve enxobregas sarayı'na ciddi şekilde zarar vermişti. barbosa-machado, 1557 yılına "anno de catarro" adını verdi.

amerika 

yeni dünya'ya 1557'de avrupa'dan yani i̇spanyol ve portekiz i̇mparatorlukları denizcileri tarafından getirilen gripin yayıldığına dair kayıtlar vardır. grip, orta amerika'ya 1557'de  i̇spanyol gemileri ile geldi. o yıl boyunca güney atlantik eyaletlerinde, körfez bölgesinde ve güneybatı'da grip salgınları kaydedildi. kızılderili cherokee kabileleri de bu dalgadan etkilendi. ayrıca yeni dünya'daki i̇spanyol kolonileri arasında kurulan ticaret yolları boyunca yayılmaya başladı.

grip güney amerika'ya da ulaştı. antropolog henry f. dobyns, ekvador'da 1557'de avrupa ve yerli popülasyonların şiddetli öksürükle başlayan bir grip salgını tanımladı. sömürge brezilya'da ise portekizli misyonerler hastalandıklarında dini faaliyetlere ara vermiyorlardı. brezilya'daki i̇sa cemiyeti'nin kurucusu manuel da nóbrega gibi misyonerler, grip gibi bulaşıcı hastalıklar varken semptomatik olsalar bile yeni dünya'da vaaz vermeye, ayinlere ev sahipliği yapmaya ve mühtedileri vaftiz etmeye devam ettiler. sonuç olarak, zorunlu kilise katılımı nedeniyle grip, portekiz kolonilerine hızla yayılacaktı. 1559'da grip yerlilerin  topluluklarını etkileyen enfeksiyondan kaçmaya çalışması nedeniyle  kuzeye doğru yayıldı. avrupalı misyonerler, yerli halklar arasındaki bu tür şiddetli salgınların bir tür ilahi ceza olduğundan şüphelendiler  ve bahia'daki yerliler arasında görülen plörezi ve dizanteri salgınlarını "tanrı'nın gazabının kılıcı" olarak nitelendirdiler. francisco pires gibi misyonerler, yerlilerin çoğu zaman masum olarak gördükleri hasta çocuklarına acıdılar ve salgınlar sırasında ruhlarını "kurtardıkları" inancıyla sık sık onları vaftiz ettiler. yerli topluluklardaki vaftiz oranları, hastalık salgınları ile derinden bağlantılıydı. misyonerlerin hastayken dini faaliyetler yürütme politikaları muhtemelen gribin yayılmasına yardımcı oldu.

afrika 

grip, 1557'de kıtanın kuzey ve doğu bölgelerindeki topraklarını genişleten osmanlı i̇mparatorluğu aracılığıyla afrika'ya yayıldı. yaklaşık 40 yıl önce osmanlı i̇mparatorluğu tarafından fethedilen mısır, gribin nakliye rotaları boyunca kızıldeniz'den güneye inmesi için bir erişim noktası haline geldi. pandeminin afrika'daki osmanlı ordusu üzerindeki en unutulmaz etkileri 1559 dalgasının bir parçası olarak kayıtlara geçmiştir.

habeş i̇mparatorluğu ve habeş eyaleti 
portekiz krallığı, habeş eyaleti'nin osmanlı genişlemesine karşı savaşlarında habeş (etiyopya) i̇mparatorluğunu desteklemişti. 1559'da osmanlı i̇mparatorluğu şiddetli bir grip dalgasıyla mücadele etti: grip, liman kenti massawa'yı işgal eden osmanlı ordusunun binlerce askerinin ölümüne yol açtı. massawa, osmanlılar tarafından 1557'de habeş'i fethederken medri bahri'den talep edildi ancak salgının 1559 dalgası başlayınca çok sayıda osmanlı kuvveti etkiledi. bu nedenle şehir çevresindeki toprakları ele geçirmekte zorlandılar. salgın nedeniyle imparatorun ölmesine rağmen osmanlı askerleri geri çekildi ve kısa bir süre sonra gelawdewos'un kardeşi menas habeş tahtına çıkarak i̇slam'dan hıristiyanlığa geçti.

i̇laç ve tedaviler 

zamanın çoğu doktoru humoral patoloji teorisine inanıyordu ve kozmosun veya iklimin tüm toplulukların sağlığını doğrudan etkilediğini düşünüyordu. gribi tedavi eden doktorlar, hastalığa neden olduğuna inandıkları aşırı sıvıları gidermek için bazı tedavileri kullandılar. dr. thomas short, 1557 gribi için yapılan tedavileri "gül suyu, ayva, dut ve mühürlü toprak" ile gargara yapmak olarak tanımladı. "nazik kanatma" yalnızca enfeksiyonun ilk gününde kullanıldı. kan alma ve temizleme gibi sıklıkla kullanılan tıbbi teknikler influenza için genellikle ölümcüldü. urbino'da "diyet ve iyi yönetişim", hastaların hastalıklarını yönetmesinin yaygın yolları olarak kabul edildi.

grip olarak tanımlama 
1557 pandemisinin dünya çapında grip benzeri semptomlarla hızla başlamasıyla birlikte oldukça bulaşıcı bir solunum yolu hastalığı olarak görülmesi charles creighton gibi tıp tarihçilerinden modern epidemiyologlara kadar birçok doktorun hastalığı grip olarak düşünmesine yol açmıştır. pandeminin popülasyonlara yayılırken etkilerine tanık olan "tıbbi gözlemcilerden iyi belgelenmiş açıklamalar"  o zamandan bu yana yüzyıllar boyunca çok sayıda tıp tarihçisi tarafından gözden geçirildi. ingrassia, valleriola, dodoens ve mercado gibi 1557 gribinin çağdaş doktorları, hepsi kısa bir süre içinde meydana gelen ve bir vaka olması durumunda günler içinde ölüme yol açan ölümcül şiddetli öksürük, ateş, kas ağrısı ve zatürree gibi semptomları tanımladılar. ülkelerde enfeksiyonlar o kadar yaygınlaştı ki, hava durumu, yıldızlar ve kitlesel zehirlenme gibi etkenler salgınlardan sorumlu tutuldu. 19. yüzyılda griple ilgili daha fazla araştırma yapılmadan önce, bazı tıp tarihçileri 1557'deki salgını "anjina" tanımıyla kızıl, boğmaca ve difteri olarak değerlendirdiler . ancak, kızarıklık ve psödomembranlar gibi kızıl ve difteri'nin en çarpıcı özelliklerinden, 1557 pandemisinin gözlemcilerinin hiçbiri tarafından dile getirilmemişti. ayrıca ilk bilinen boğmaca salgını, 1578'de paris'te yerel bir salgındır. bu hastalıklar erken evrelerinde gribe benzeyebilir, ancak pandemik influenza, hızlı hareket eden, yaygın enfeksiyona yol açan ve ölüm açısından her yaşı etkileyen özelliği ile ayırt edilir.

ayrıca bakınız 

 salgınlar listesi
 virüs
i̇nfluenza

kaynakça 

grip salgınları
salgınlar
16. yüzyılda sağlık