Ugra Savaşı

ugra savaşı, 1480'de altın orda hanı ahmet hanının birlikleri ile moskova büyük dükü iii. i̇van ve moskova'ya destek amacıyla gelen vologda prensi andrei vasilievich menşoy birlikleri arasında yaşanan ve rusya'daki moğol-tatar boyunduruğunun, özellikle de daha öncesinde birleşik bir rus devletinin oluşum sürecinin devam ettiği kuzeydoğu kesiminde sona ermesiyle sonuçlanan savaştır.

arka planı
1472'de altın orda hanı ahmet han büyük bir orduyla moskova büyük dükalığı sınırlarına dayandı. tarusa şehri yakınlarında, ahmet han, oka nehrini geçme girişimlerini geri püskürten büyük bir rus ordusuyla karşılaştı. sonra altın orda ordusu aleksin şehrini yaktı ve bütün nüfusu katletti, ancak ahmet han seferden başarısızlıkla ayrıldı.

geleneksel hikâyeye göre, 1476'da moskova büyük dükü iii. i̇van, altın orda'ya haraç ödemeyi bıraktı ve 1480'de rusya'nın altın orda'ya olan bağımlılığı reddetti. buna rağmen, amerikalı tarihçi charles halperin'e göre, yıllıklarda haracın durdurulduğu tarihi kesin olarak belirleyen kanıt eksikliği, haracın 1476'da durdurulduğunu kanıtlamamıza izin vermiyor; haraç ödemelerinin sona erdirilmesi hakkında bilgi içeren ahmet han'ın moskova büyük dükü iii. i̇van'a yolladığı uyarı mektubunun tarihlenmesi ve gerçekliği, akademik ortamda tartışma konusu olmaya devam ediyor. vologda-perm vakayinamesine göre, 1480'de ahmet han, müzakereler sırasında, iii. i̇van'ı dokuzuncu yıl için haraç ödemediği için kınadı. özellikle bu belgeye dayanarak, a. a. gorsky, haraç ödemesinin 1472'de aleksin savaşının arifesinde durdurulduğu sonucuna varmıştır.

kırım hanlığı ile savaşmakla meşgul olan ahmet han, sadece 1480'de rus devletine karşı aktif operasyonlara başladı. polonya-litvanya kralı iv. casimir ile askeri yardım konusunda müzakere etmeyi başladı. bu arada, 1480'in başlarında pskov toprakları livonya tarafından saldırıya uğradı. livonyalı tarihçi, üstad bernhard von der borg'un şunları bildirdiğini bildirdi:

“... ruslara karşı öyle bir halk kuvveti topladı ki, kendisinden önce ve sonra hiçbir efendi toplayamadı... yabancı ve yerli askerler ve köylüler; bu insanlarla rusya'ya saldırdı ve pskov'un banliyölerini yaktı.

livonya saldırısının yanında ocak 1480'de iii. i̇van'ın kardeşleri boris volotsky ve andrei bolshoy, özel haklarının ihlal edildiğini iddia ederek iii. i̇van'a isyan ettiler.

savaş
8 ekim 1480'de ahmet han, moskova'ya giderken, kolomna, serpuhov ve tarus'ta i̇van'ın ağır tahkim edilmiş birlikleriyle savaşmaktan kaçınmak için oka nehri'ni bypass etmeye karar verdi. bunun için ahmet han'ın birlikleri müttefiki litvanya büyük dükalığı'nın topraklarından litvanya rehberler eşliğinde mtsensk, odoev ve lubutsk üzerinden vorotynsk'e geçti. bu aynı zamanda moğol ordusunun litvanya kralı iv. kazimierz ordusuyla birleşmesini sağlayacaktı. ancak ahmet han kendisini rus alaylarının oka nehri'nde beklediğini düşündüğü için iv. kazimierz'in birliklerini beklemeden ugra nehri üzerinden işgal etmeye karar verdi. ancak bu tür niyetler hakkında istihbarat alan iii. i̇van, oğlu i̇van ve kardeşi küçük andrei'yi kaluga'ya ve ugra kıyılarına gönderdi. bununla birlikte, mihail khodarkovsky'ye göre ahmet han'ın sürpriz etkisini kullanmak ve moskova prensliği'ni yok etmek gibi bir niyeti yoktu, bunun yerine üstün sayıda birliklerle gözdağı verme ve moskova'yı boyun eğmeye zorlama gibi geleneksel taktiklere güveniyordu.

tüm nehrin kollarının moskova birlikleri tarafından tahkim edildiği anlamasına rağmen ahmet han, ugra nehri'ni geçmeye karar verdi. dört gün boyunca moğol birlikleri moskova birliklerinin karşı saldırılarının da etkisiyle geçişi başaramadı. bu başarısızlığın bir sonucu olarak, han, kazimierz birliklerini beklemek istediği vorotynsk'a çekildi. iii. i̇van ülkesinde çıkan isyanlar nedeniyle altın orda karşısında zamana ihtiyacı vardı ve bu nedenle barış görüşmelerini başlattı. ahmed han ise litvanya büyük dükalığı'nın ordusunu bekliyordu. ancak, dükalık rahipler savaşı ve i. mengli giray'in saldırıyla meşguldü ve bu nedenle destek gönderemedi. sonuç olarak, neredeyse bir ay boyunca her iki taraftan da herhangi bir saldırı gerçekleşmedi.

kış yaklaşırken, moğol birlikleri, lojistikteki kıtlıkların yanı sıra kamptaki salgın hastalıklar ve hava arızalarından muzdarip olmaya başladı. 28 ekim'de iii. i̇van, birliklerini ramenskoye'ye çekmeye başladı. ahmed ise 11 kasım'a kadar destek beklemeye devam etti. sonunda, doğudaki diğer göçebelerle olan sorunlar onu geri çekilmeye zorladı.

nikolai karamzin bu olay hakkında şöyle yazdı: "garip bir tablo olmalı: i̇ki ordu kimse tarafından takip edilmemesine rağmen birbirinden kaçıyor."

sonuçları
her iki birlik de birbirlerinden korkmalarından ötürü savaşa cesaret edemezken, rusya'da bu olay, rus topraklarını yıkımdan kurtaran tanrı'nın annesinin mucizevi şefaatine bağladılar. görünüşe göre, bu yüzden ugra nehri “bakire kuşağı” olarak anılmaya başlandı. büyük dük iii. i̇van, tüm birlikleriyle moskova'ya döndü. moskova'da büyük sevinçlerle karşılandı.

altın orda'da ise savaş daha farklı algılandı. 6 ocak 1481'de ahmet han, tyumen khan ibak'ın nogai murzas ile birlikte birlikte düzenlediği suikast sonucu öldürüldü. suikast altın orda'da iç çekişmelerin başlamasına neden oldu.

ugra savaşı rus ordusu yeni taktik ve stratejik teknikler kullandı:

 polonya kralı iv. kazimierz'in askeri güçlerini çatışmadan uzaklaştıran bir müttefik olan kırım hanı i. mengli giray ile koordineli eylemler;
 iii. i̇van, altın orda'yı şaşırtarak savunmasız altın orda başkentini yok etmek için volga boyunca ahmet han'ın arkasından bir müfreze gönderdi;
 iii. i̇van'ın ne askeri ne de siyasi gerekliliğin olmadığı askeri bir çatışmadan kaçınma girişimi.

geleneksel olarak ugra savaşı, moğol-tatar boyunduruğuna son verdiğine inanılıyor. bazı araştırmacılar, rusya'nın gerçek bağımsızlığı çok daha erken kazandığına inanıyor ve 1472 ve 1480'de ahmet han'ın girişimlerini egemenliğini başarısız bir şekilde geri kazanmaya çalışmak olarak yorumluyorlar. 1480'de rus devleti sadece gerçekte değil, aynı zamanda resmi olarak da egemen oldu. rusya'da bu, yeni bir tarihsel dönemin başlangıcı olarak algılandı. o zamandan beri, rus devletinin ekonomik yükselişi başladı. daha önce altın orda'ya ödenen haraç ve onu toplama mekanizması artık ihtiyaçları için kullanılıyordu.

iii. i̇van'ın diplomatik çabaları polonya ve litvanya'nın savaşa girmesini engelledi. pskov halkı da livonya konfederasyonunun büyük taarruzunu durdurarak rusya'nın bağımsızlığına katkıda bulundular.

moskova'nın kazan hanlığı üzerindeki etkisinin (1487) yayılmasıyla birlikte, altın orda'dan siyasi bağımsızlığın kazanılması, büyük dükalığın egemenliği altındaki toprakların bir kısmının moskova yönetimi altında sonraki geçişinde rol oynadı. bu süreçte kırım hanı i. mengli giray'ın zayıflayan altın orda ordusunu yenerek altın orda'ya son vermesi büyük etkendir.

bir dizi modern amerikalı araştırmacı, sıradan bir diplomatik olayın ötesine geçen ugra savaşı'nın tarihsel önemini ve bunun moğol-tatar boyunduruğu kavramının yanı sıra altın orda boyunduruğunun devrilmesiyle bağlantısını reddediyor ve bunun tarih yazımı efsanesi olarak kabul ediyor. bu nedenle, donald ostrovsky'ye göre, haraç ödemesi yedi kat azaltılmış olmasına rağmen, durmadı ve değişiklikler sadece madeni paraların basımıyla sınırlı kalmıştı. ostrovsky aynı zamanda dönemin başpiskoposu vassian'ın "ugra'ya mesaj"ında rusların moğol-tatar boyunduruğundan kurtuluşunu gündeme getiren hiçbir metin olmadığına savunuyor.

bu arada, mayıs 1480'de, yani ugra'daki olaylardan önce ölen polonyalı tarihçi jan dlugosh, ivan tarafından “barbar boyunduruğunun” devrilmesinden bahsetti. a. a. gorsky, 16. yüzyılın ortalarına kadar tarihi kaynaklarda 1480 ile uzun vadeli bağımlılıktan kurtuluş arasında bir bağlantının bulunmadığına da dikkat çekerek, altın orda egemenliğine fiilen son veren savaşın aslında 1472 yılındaki aleksin savaşı olduğunu iddia etti. aynı görüş daha önce sovyet tarihçisi a. k. leontiev tarafından da dile getirildi. michael khodarkovsky, yaşananların ölçeğini değerlendirmede aktörlerin kendilerinin de çok daha mütevazı olduğuna dikkat çekiyor: iii. i̇van, 1481'de kırım hanı i. mengli giray'a yazdığı mektupta "ahmet han bana gitti, ama çok merhametli tanrı bizi ondan kurtarmak istedi ve öyle yaptı." diyerek çekilme sebebi olarak altın orda ordusunda hiçbir giysisinin olmamasına dayandırıyor.

fikri “babil sürgünü” hakkındaki i̇ncil metinlerinden kaynaklanan ve 13. yüzyıldan kalma rus kaynaklarında şu ya da bu şekilde bulunan “moğol-tatar boyunduruğu”nun devrilmesi, 1480 olaylarına uygulandı. ugra savaşı altın orda'nın moskova prensliğinin topraklarına son büyük işgal teşebbüsü olması nedeniyle son ve belirleyici çatışma statüsünü aldı.

kaynakça

1480'deki çatışmalar