Aleksander Ładoś

aleksander wacław ładoś (27 aralık 1891, lviv – 29 aralık 1963, varşova), polonyalı diplomat, konsolosluk memuru, gazeteci ve politikacı. 1941–1943 yıllarında işgal altında olan polonya'daki gettolardan yahudilere yasadışı latin amerika pasaportu düzenleyen, soyadıyla anılan “ładoś grubu” olarak adlandırılan grubun üyesi ve gayri resmi lideri.

özgeçmiş 
lviv posta i̇daresi kıdemli danışmanı jan ile kalous sülalesinden albina’nın oğlu. lviv'deki 4. klasik lise’den derece ile mezun oldu, daha sonra lviv'deki jan kazimierz üniversitesi felsefe fakültesi'nde tarih okudu. 1913 yılında polonya halk partisi psl "piast" da wincenty witos ve jan dąbski ile şahsen tanışarak siyasi faaliyetlere başladı. i. dünya savaşı'nın patlak vermesinden sonra doğu lejyonu organizasyonuna katıldı, ardından lozan'a gitti ve burada kesintiye uğrayan çalışmalarına devam etti.

bağımsızlık kazanıldıktan sonra, 1919 baharında ülkeye döndü ve haziran 1919'da polonya cumhuriyeti'nin diplomatik hizmetine katıldı. 1920 baharına kadar spisz ve orava'da plebisit delegesi iken, 1920 nisan’ından itibaren dışişleri bakanlığı’nın varşova’daki merkez teşkilatında memur olarak, 17 ağustos 1920 itibarıyla de dışişleri bakanlığı basın ofisi’nin müdürü olarak görev yaptı. 1920–1921'de minsk ve riga'da yürütülen sovyet rusya ile barış görüşmelerinde polonya heyeti sekreterliği yaptı, jan dąbski ve adolf joffe arasındaki görüşmelere katıldı.

aralık 1921'de dışişleri bakanlığı siyasi i̇şler departmanı'na orta avrupa bölümü müdürü olarak atandı, 31 ocak 1922'den itibaren daire başkanı oldu. 9 ekim 1923'te riga'da polonya cumhuriyeti elçiliği görevine atandı ve mayıs darbesi'nden sonra görevden alındı. 1 mart 1927'de münih'te polonya cumhuriyeti başkonsolosluğu'na atandı. 30 haziran 1931'de dışişleri bakan yardımcısı józef beck'in göreve gelmesinin ardından dışişleri bakanlığı'ndaki görevine son verildi.

üçüncü reich ve sscb'nin polonya'ya karşı saldırısına kadar siyasi gazetecilikle uğraştı. gazeta handlowa adlı ticaret gazetesinin baş editörüydü, odnowa, polonia, wieczór, warszawski, abc, zwrot ve goniec warszawski'de, wacław nienaski takma adını kullanarak yazılarını yayınladı. józef beck'in politikasını eleştirdi, siyasi olarak morges cephesi’ne yaklaştı.

3 ekim'den 7 aralık 1939'a kadar, halk partisi adına władysław sikorski hükûmetinde sandalyesiz bakan olarak görev yaptı, yerine stanisław kot geçti. 8 kasım 1939 itibarıyla halk partisi adına devlet bakanlar komitesi üyeliğini yürüttü. 24 mayıs 1940'tan temmuz 1945'e kadar, maslahatgüzar unvanı ile bern'de elçi olarak görev yaptı. polonyalı ve yahudi mültecilerin yanı sıra, general bronisław prugar-ketling’in i̇kinci yaya nişancılar bölüğü'nün gözaltındaki birkaç bin askeri ile ilgilenmek görevleri arasındaydı. ładoś, ayrıca, litvanya'nın savaştan sonra planlanan polonya-çekoslovak konfederasyonuna katılımını ve savaş sonlandıktan sonra – dışişleri bakanlığı'nın rızasıyla – doğu sınırının çizilmesi hakkındaki gayri resmi müzakereleri yürüttü. dünyadaki polonyalı mültecilere insani yardım fonları da bern aracılığıyla gönderildi.

ładoś grubu ve yahudilerin kurtarılması 
i̇sviçre'de görevini ifa ettiği sırada, meslektaşları ile birlikte “pasaport meseleleri” kod adı ile yaklaşık 8.000–10.000 polonyalı, hollandalı, alman, avusturyalı ve diğer yahudilere paraguay, honduras, haiti, peru pasaportları ile vatandaşlık belgeleri düzenleme operasyonu yürüterek yaklaşık 2.000–3.000 hayatı holokost’tan kurtardı. bu hareket 1939/40 başlarında, yahudilerin imhasına ilişkin kararların alındığı wannsee konferansı’ndan çok önce başladı.

1941'den itibaren boş pasaport defterleri satan i̇sviçreli noter ve paraguay fahri konsolosu rudolf hügli ile işbirliği yapıldı. pasaportların doldurulması işiyle polonya cumhuriyeti muavin konsolos konstanty rokicki ilgilendi. formların doldurulması ve para transferi işinden, yahudi örgütleriyle temas kurmaktan ve belgelerin kopyalarının ülkeye kaçırılmasını koordine etmekten, ładoś tarafından yürüttüğü bu faaliyetlerde serbest yetki verilen bir yahudi konsolosluk çalışanı olan dr. juliusz kühl sorumluydu. ładoś onu işten çıkarmayı reddetmiş ve tutuklama tehdidinden korumak için de diplomat statüsü kazandırmaya çalışmıştır.

pasaportların ülkeye doğrudan kaçırılması işiyle iki yahudi örgütü, abraham silberschein’ın temsil ettiği relico ve chaim eiss liderliğindeki agudat israel'in i̇sviçre şubesi ilgilendiler. bu faaliyetlere ładoś’un yardımcısı müsteşar stefan ryniewicz de iştirak etti.

ekim 1943'te, pasaport meselesi i̇sviçre polisi tarafından ortaya çıkarıldıktan sonra, ładoś konuyla ilgili, büyük olasılıkla tutuklanan yahudi eylemcilerin serbest bırakılmasına ve davanın örtülmesine yol acan, i̇sviçre dışişleri bakanı marcel pilet-golaz'a girişimde bulundu. aynı zamanda müsteşar stefan ryniewicz bu davada i̇sviçre polisine müdahale etti.

savaş sonrası yaşam 

i̇sviçre’nin sürgündeki polonya hükümetini tanımasını geri çekmesinden sonra ładoś sürgünde kaldı. eylül 1945'ten temmuz 1946'ya kadar lozan'da yaşadı, 1946 sonbaharında paris yakınlarındaki clamart'a yerleşti. 1960 yılında polonya'ya döndü. varşova'ya yerleşti ve burada hayatını kaybetti. powązki mezarlığı'ndaki ebedi istirahatgâhındadır (ada/parsel 77-5-30).

yayınlanmamış üç cilt günlük bırakmıştır. üçüncü cilt üzerinde çalışırken yaşamını yitirmiş ve her ne kadar bahsetmiş olsa da pasaportlar meselesini ayrıntılı olarak anlatmaya ömrü yetmemiştir.

anma 
28 aralık 2018'de, elçi aleksander ładoś'un ölümünün 55. yıldönümü arifesinde, polonya dışişleri bakanı jacek czaputowicz, kültür bakan yardımcısı magdalena gawin ve ii. dünya savaşı gazilerinin katılımıyla varşova powązki'de dini bir anma töreni düzenlendi. mezarlıkta varşova’daki yahudi topluluğu'ndan haham orieł zaretsky ve amerikan yahudi komitesi temsilcileri hazır bulundular. davet edilen büyükelçilerden sadece i̇sviçre büyükelçiliği maslahatgüzarı geldi. “i̇srailli diplomatların katılmamış olmaları özellikle şaşırtıcıydı”.

yad vaşem enstitüsü tartışması 
nisan 2019'da yad vaşem enstitüsü, ładoś grubu'nun lideri olarak kabul ettiği konstanty rokicki'ye uluslararası dürüstler unvanının, aleksander ładoś ve stefan ryniewicz’e „konsolos” sıfatlarının tanındığını duyurmuştur. ciddi olgusal hatalar içeren karar (ładoś ve ryniewicz, astları değil rokicki'nin üstleriydi ve hiçbiri konsolos değildi), temsilcisi tarafından diğer iki diplomatın meselesini açıklığa kavuşturmak için madalyayı reddeden rokicki ailesinin protestosu ile karşılanmıştır. karar, aynı zamanda, yad vaşem'e protesto mektubu gönderen ładoś grubu tarafından kurtarılan 30'dan fazla kişinin tepkisine neden olmuştur. ayrıca i̇sviçre'nin polonya büyükelçisi jakub kumoch, yad vaşem'in kararını "yanlış anlama" olarak nitelendirmiş ve rokicki'nin ładoś ve ryniewicz yönetimi altında hareket ettiğini vurgulamıştır. kararı aynı zamanda ładoś grubu'nu keşfedenlerden biri olan zürih'teki polonya fahri konsolosu bern blechner de protesto etmiştir.

nişanlar 

 polonia restituta nişanı, şövalye haçı
 medal virtus et fraternitas – 2019, polonya, ölümünden sonra
 üç yıldız nişanı, 3-o laipsnio ordinas – letonya
 ordinul corona româniei, mare cruce – romanya
 orden svetoga save, veliki oficir – yugoslavya

ayrıca bakınız 

 ładoś grubu

kaynakça

dış bağlantılar 

 

1891 doğumlular
1963 yılında ölenler
lviv doğumlular
polonya'nın i̇sviçre büyükelçileri
polonia restituta nişanı sahipleri
aziz sava nişanı sahipleri
üç yıldız nişanı sahipleri
i. dünya savaşı'nda polonyalılar
polonyalı bakanlar
anı yazarları
holokost'tan yahudileri kurtaranlar