Sarı Türban İsyanı

sarı eşarp i̇syanı olarak da tercüme edilen sarı türban i̇syanı, doğu han hanedanına karşı çin'de bir köylü isyanıydı. ayaklanma, ms 184'de i̇mparator ling döneminde patlak verdi. ana isyan ms 185 tarafından bastırılsa da, direniş hareketleri devam etti ve sonraki yıllarda daha küçük isyanlar ortaya çıktı. ms 205'te ayaklanmanın tamamen bastırılması 21 yıl sürdü. adını isyancıların başlarına giydiği kumaşların renginden alan isyan, isyancıların gizli taocu toplumlarla olan ilişkisi nedeniyle taoizm tarihinde önemli bir noktaya işaret etmektedir.  i̇syan aynı zamanda 14. yüzyıl tarihi romanı üç krallık hikayesi'nin açılışında yer almaktadır.

nedenler 
i̇syanın en büyük nedeni çin'in kuzeyinde bir tarım kriziydi. kıtlık, sarı nehrin alt kesimi boyunca daha küçük sellerle birlikte, birçok çiftçi ve eski askeri yerleşimcileri, büyük toprak sahiplerinin büyük servet biriktirmek için emek fazlasını sömürdüğü güneyde iş aramaya zorladı. köylüler ayrıca i̇pek yolu boyunca surların inşasını ve yabancı sızma ve istilaya karşı garnizonları finanse etmek için uygulanan yüksek vergilendirmeden de muzdaripti. gerilim toprak sahiplerine, topraksız köylülere ve işsiz gazilere silahlı gruplar (170 civarında) ve sonunda özel ordular oluşturdu.

aynı zamanda, han merkezi hükûmeti içten içe zayıflıyordu. toprak sahiplerinin gücü uzun süredir devam eden bir sorun haline gelmişti,  mahkeme hadımları özellikle kendilerini zenginleştirmeyi kötüye kullandıkları i̇mparator üzerinde önemli ölçüde etkili oldular. en güçlü hadımlardan on tanesi on katılımcı olarak bilinen bir grup oluşturdu ve i̇mparator ling bunlardan birini (zhang rang) "koruyucu babası" olarak benimsedi. hükûmet yozlaşmış ve zayıftı. kıtlıklar ve seller, çökmekte olan i̇mparatorun cennetin görevini kaybettiğinin bir göstergesi olarak görülüyordu.

siyasi hoşnutsuzluğun yanı sıra kuraklıklar ve vebalar, han hükûmetine karşı kamuoyunda kızgınlık yarattı. zhang jue'nun taocu mezhebi, yeni bir başlangıç planlarını ilerletmek için kamuoyundan yararlandı. zhang jue, bir ayaklanma hazırlığı için kuzey çin genelinde destek almak ve takipçileri organize etmek için öğrencilerini gönderdi. i̇syancıların mahkemede bile müttefikleri bile vardı ve hükûmet yetkililerinin çoğu ya niyetlerinden habersiz di ya da güçlerinden korkuyorlardı. zhang jue, han i̇mparatorluğu boyunca bir ayaklanma başlatmayı planladı, ancak plan hazır olmadan önce ihanete uğradı. luoyang'daki sempatizanları tutuklandı ve idam edildi. bu yüzden eyaletlerdeki isyan 184 yılının ikinci ayında vaktinden önce başlamıştı. koordinasyon ve genel hazırlık eksikliklerine rağmen, on binlerce erkek isyana katıldı. devlet daireleri yağmalandı ve yıkıldı ve imparatorluk orduları derhal savunmaya geçti.

asiler 
i̇syanı, takipçileri tarafından "cennetin generali" olarak bilinen zhang jue (ayrıca zhang jiao olarak da bilinir) ve iki küçük kardeşi zhang bao (張寶) ve zhang liang (張 梁) yönetti.

zhang jue, hastaları günah itirafı ve inanç iyileşmesi ile iyileştirmek için bir çeşit taoist yöntem kullandı. zhang kardeşlerin dini ve siyaseti, dünya düzenindeki kıyamet değişikliğine olan inanca dayanıyordu. takipçilerine, jiazi yılında, yeni seksenlik döngünün başlangıcında gökyüzünün sararacağını ve bu yeni cennet altında han hanedanının yönetiminin sona ereceğini ve yeni bir hükûmet döneminin başlayacağını söylediler. jiazi karakterleri yaklaşan değişimin bir sembolü oldu ve daha sonra zhang jue'nin takipçileri savaşa gittiklerinde, başlarına bağlı sarı bir bez giydiler.

tarikatın neredeyse tüm dini pratikleri toplumsal faaliyetlerdi (örneğin, toplu törenler, oruçlar). i̇badet hizmetleri büyük ölçüde müzik ve ilahi, tütsü yakma ve cemaatin kadınlar ve barbar olarak algılananlar dahil herhangi bir üyesi tarafından verilebilecek vaazlar veya anekdotlardan oluşuyordu..

zhang jue'nin isyan planları 
i̇syan başlamadan önce zhang jue jing ma yuanyi (馬元義) başkente göndermişti. ma yuanyi, han imparatorluk başkenti luoyang'a sık sık seyahat ederek imparatorluk mahkemesindeki etkili hadım fraksiyonunun iki üyesi olan feng xu (封 諝) ve xu feng (徐 奉) ile bağlantı kurmayı ve bunları gizlice ikna etmeyi başardı. i̇kisi de zhang jue ile işbirliği yaptılar. 3 nisan 184'ü isyan tarihi olarak belirlediler, ancak planlar harekete geçirilmeden önce sarı türbanlılar ihanete uğradı. "barış yolu" hareketinin kurucularından tang zhou (唐 周), zhang kardeşlerin planından çıkarılmıştı, bu yüzden ma yuanyi'yi yetkililere bildirdi. ma yuanyi, luoyang'da tutuklandı ve idam edildi.

i̇mparator ling, zhang jue'nin bir isyan planladığını öğrendikten sonra, saray parkları valisi (鉤 盾 令) olan zhou bin'e (周斌) bir soruşturma yapmasını ve tüm komplocuları tutuklamasını emretti. bu süre zarfında yüzlerce kişi tutuklandı ve idam edildi.

i̇syan 
zhang jue, han hükûmetinin isyan etme planları hakkında haberdar olduğunu duyduğunda, hızla çin'deki müttefiklerine hemen harekete geçmeleri için elçiler gönderdi. 29 şubat ve 29 mart 184 tarihleri arasında zhang jue, tamamı sarı başörtüsü veya türban takan yaklaşık 360.000 takipçiyle sarı türban i̇syanı'nı başlattı. kendisi "cennetin efendisi" (天公 將軍), kardeşleri zhang bao ve zhang liang ise sırasıyla "dünyanın genel efendisi" (地 公 將軍) ve "halkın efendisi" (人 公 將軍) olarak adlandırıldı. i̇syancılar hükûmet dairelerine saldırdı, ilçeler ve köyler yağmaladı ve bu bölgelerin kontrolünü ele geçirdi. 10 gün içinde isyan çin'e yayıldı.

i̇syancılar çoğunlukla ji, jing, you ve yu eyaletlerinde yoğunlaşmışlardı. zhang jue ve kardeşleri tarafından yönetilen grup, sarı nehir'in hemen kuzeyindeki ji eyaletinde, zhang jue'nin vaaz bölgesi julu komutanlığı (günümüz pingxiang i̇lçesi, hebei civarında) ve wei komutanlığı (günümüzde) yakınında destek aldı. handan, hebei). i̇kinci büyük ayaklanma gerçekleşti guangyang komutanlığı (yaklaşık bugünkü pekin) ve zhuo komutanlığı (yaklaşık bugünkü zhuozhou sen eyaleti, hebei). i̇syanın üçüncü merkezi, yu eyaletindeki yingchuan komutanlığı (günümüz xuchang, henan civarında) ve runan komutanlığı (bugün xinyang, henan civarında) ve nanyang komutanlığı (nan 郡; günümüzün nanyang, henan civarında) idi. jing eyaletinin kuzeyinde.

i̇mparator ling, 1 nisan 184 tarihinde, kayınbiraderi henan'ın (河南 尹) kızı he jin'i (河南 尹) genelkurmay başkanı (大 將軍) olarak atadı ve isyanı bastırmak için imparatorluk ordularını komuta etmesini emretti. i̇mparator ling, aynı zamanda, üç ayrı orduyu yönetmesi için üç general: lu zhi, huangfu song ve zhu jun'u atadı. huangfu song ve zhu jun, yingchuan komutanlığı'na giderken lu zhi, zhang jue'nun ji eyaletindeki üssüne gitti. toplamda yaklaşık 40.000 askerleri vardı.

you i̇l: guangyang ve zhuo emirleri 
you eyaletinde isyancılar, eyalet müfettişi guo xun'u (郭 勳) ve guangyang komutanlığı yöneticisi liu wei'yi öldürdü.

albay zou jing, imparatorluk güçlerini you eyaletindeki isyancıları yok etmeye gonderdi. liu bei, ona yardım etmesi için bir grup gönüllüyü  yönetti.

yu eyaleti: runan ve yingchuan komutanlıkları 
i̇syan yu ilinde ilk patlak verdiğinde, han emperyal mahkemesi wang yun'u askeri operasyonları denetlemek için eyaletin müfettişi olarak seçti.

runan komutanlığı'nin yöneticisi zhao qian (趙 謙), birliklerinin zhu jun gelmeden önce isyancılara saldırmasını emretti ancak shaoling'de (邵陵; günümüzün güneydoğu henan'da) yenildi. chen i̇lçesi (hua 縣; bugünün huaiyang i̇lçesi, henan) isyancılar tarafından saldırıya uğradığında, askeri olmayan personel olan zhao qian'ın astlarının yedisi kılıçlarla silahlandırdı ve isyancılarla savaşmaya çalıştı ama hepsi öldürüldü. daha sonra, isyan bastırıldıktan sonra, i̇mparator ling, yediyi "yedi erdemli" (七賢) olarak onurlandırmak için bir tebliğ yayınladı.

yu eyaletindeki komutanlardan biri ve liu chong prensesi olan chen eyaleti (國 ; bugünkü zhoukou, henan civarında) isyan sırasında oldukça sakindi. bunun nedeni, isyancıların okçuluktaki ünü ve komutasındaki seçkin bir okçu birimi ile ünlü liu chong'den korkmasıydı.

bo cai (波 才) liderliğindeki runan komutanlığı'ndaki isyancılar, başlangıçta zhu jun'u savaşta mağlup etti ve onu geri çekilmeye zorladı. i̇mparatorluk mahkemesi daha sonra bir süvari komutanı olan cao cao'yu zhu jun'a yardım etmek için takviye yapmak üzere gönderdi. 28 mayıs ve 25 haziran tarihleri arasında zhu jun, huangfu song ve cao cao güçlerini birleştirdi ve changshe'de bo cai'yi (chang 社; günümüzün changge, henan'ın doğusunda) yendi. bo cai kaçmaya çalışırken, huangfu song ve zhu jun onu yangzhai i̇lçesine doğru takip etti. onu tekrar yenerek isyancıları dağıttılar.

zhang jue, guangzong i̇lçesinde huangfu song tarafından kuşatma altındayken hastalıktan öldü. 21 kasım ve 20 aralık arasında huangfu song, kardeşinin guangzong i̇lçesindeki takipçilerinin komutasını ele geçiren zhang liang'a saldırmaya devam etti, ancak zhang liang muhtemelen sarı sarıklılar arasında en iyi savaşçılara sahip olduğu için ilk başta saldırıları püskürttü. ancak huangfu song daha sonra isyancıları yenmek için bir plan yaptı. orduyu savunma pozisyonuna çekti daha sonra ise gece vakti isyancılara saldırdı. zhang liang, dahil yaklaşık 30.000 isyancı öldürüldü, nehri geçmeye çalışan 50.000 isyancı daha boğuldu. huangfu song ayrıca isyancılar için malzeme taşıyan 30.000'den fazla arabayı yaktı ve aile üyelerinin çoğunu esir aldı. huangfu song daha sonra zhang jue'nin cesedini mezardan çıkarıp başını kesip luoyang'daki imparatorluk mahkemesine gönderdi.

185 yılının başında, zhu jun'un nanyang komutanlığı'ndaki wancheng'uya karşı zaferi ve huangfu song'un ji eyaletindeki zhang kardeşler üzerindeki zaferlerini takiben isyan bastırıldı.

sonuçları ve etkileri 
i̇syanın bastırılması i̇mparatorluğa pahalıya patladı binlerce devlet görevlisi,asker,köylü ve sivil öldü şehirler ve köyler yerle bir oldu diğer bölgeler ile iletişim zayıfladı tarımsal üretim düştü, ekonomi bozuldu, ordu zayıfladı.

i̇syanı bastırmaya yardım eden savaş ağaları kendi bölgelerinde hakimiyet kurdular hem askeri hem de siyasi açıdan güçlendiler. bu, han hanedanının 220'de çöküşünü hızlandırdı. i̇mparator ling 189'da öldükten sonra, he jin ve hadımlar arasındaki bir güç mücadelesi 22 eylül 189'da he jin'in suikastıyla sonuçlandı. jin'in baş müttefiki yuan shao, sarayı ateşe vererek ve hadımları katleterek misilleme yaptı. sonunda, savaş ağası dong zhou tahtın reşit olmayan varisi üzerinde kontrol sahibi oldu. zulmü yüzünden dong zhuo, 192 yılında öldürüldü ve cao cao'nun iktidara yükselişine zemin hazırladı.

not listesi

kaynakça 

kıyametçilik
taoizm
köylü isyanları
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar