Afşar İmparatorluğu

afşar i̇mparatorluğu (), safevi devletinin çöküşünden sonra kurulan türkmen devletidir. devletin kurucusu horasan türkü olan nadir şah afşar'dır. nadir şah'ın devletteki otoritesinin arttığını gören ii. tahmasb, kendi otoritesini artırmak için 1731'de osmanlıların üzerine yürüdü. ancak muharebede alınan yenilginin ardından revan, osmanlıların eline geçti. nadir şah, 1732'de ii. tahmasb'ı iktidardan indirdi ve yerine oğlu iii. abbas'ı getirdi. nadir şah, iii. abbas'ın mart 1736'da tahttan indirilmesinin ardından "şah" sıfatıyla taç giydi. böylelikle i̇ran'da safevî hanedanı resmen son buldu ve afşar hanedanı dönemi başladı.

köken 

nadir şah, imparatorluğunu ömrü boyunca yönetmiştir. fazlullah raşidüddin ve abulgazi bahadir han hivali'ye göre afşar isminin anlamı "işini çabuk yapan ve avlanmaya meraklı kimse"dir. bazı yazarlar bu ismi eserlerinde "koleksiyoncu" veya "memur, memur" olarak açıklamaktadır. k. nemet, afşar adının "avşı" fiilinden türediğini ve "itaatkâr" anlamına geldiğini yazar. türkolog mahmud kaşgari, "divani-lüğat-it-turk" adlı eserinde afşarlardan 22 oğuz boyundan biri olarak bahseder. bu cins, oğuz kağan'ın oğlu ulduz han'ın gri oklardan dört oğlunun en büyüğü olan afşar'ın soyundan gelmektedir.

afşarlar, orta asya'da, dede korkut destanlarında oğuz bölgesi olarak adlandırılan syr darya bölgesinde yaşadılar. büyük bir göçle huzistan ve horasan üzerinden azerbaycan'a gelmişler, bir kısmı da irak ve suriye üzerinden anadolu'ya gelerek i̇ran, irak, suriye ve afganistan'a yayılmıştır. oğuzların diğer torunları olan afşarlar, bir devlet kurmuş, kınıklar ve siruşiler gibi büyük hükümdarlar ve hanedanlar yetiştirmiştir.

enver çingizoğlu'na göre ismin, afşar azerice-türkçe kökenli bir etnonimden geldiğine şüphe yoktur. afşarlar, azerbaycan halkının ve dilinin oluşumunda kilit rol oynayan ve azerbaycan topraklarında yer adlarının oluşturulmasına aktif olarak katılan etnik bir gruptu. avşar etnik adı i̇ran'da da çok yaygındır. bu kabilenin adı türk halklarının anıtlarında geçmektedir. afşarlar, v.i.'ye göre i̇ran'da geniş bir alana yayılmıştır. savina şunları söylüyor: "afşarlar şu anda i̇ran'ın türk nüfusu arasında büyük bir grup. safevilere kadar azerbaycan'da (jagatu nehri'nin doğusunda) ve ardından hemen hemen her yerde yayıldılar. şimdi onlarla azerbaycan'da karşılaşmak mümkün." 1071 malazgird savaşı'nda afşarların anadolu'nun ilk saflarında yer aldığını gösteren gayılar ve qınığar gibi kaynaklar var. türk milleti içinde tek beden olmalarına rağmen afşarların ismi türk toplumu arasında sıklıkla anılmaktadır. afşarlar, oğuzların i̇slam öncesi tarihinde önemli rol oynayan boylardan biridir.

tarihi çalışmalardan birinde afşar aşiretinin şahseven aşiretinden geldiği ve kirman vilayetinde bulunduğu belirtilmektedir. şahseven ailesinin de bir türk ailesi olduğu bilinmekte ve afşarların bu aileden menşei konusunda ciddi bir bilgi bulunmamaktadır. afşarların kirman vilayetinde varlığı tarihi literatürde safevi dönemiyle ve afşarların şah i̇smail tarafından kirman bölgesine taşınmasıyla ilgili olarak doğrulanmaktadır. ayrıca "afşarlar kirman çevresinde yaşamaya devam ediyor. ancak, birçoğu fars nüfusu ile asimile oldu ve çok azı artık anadilini konuşabiliyor." 

nadir şah hakkında geniş çaplı bir araştırma eserinin yazarı olan abuturab sardadvar, kitabında afşar aşiretinin önce kafkasya ve azerbaycan'a yerleştiğini doğrulamaktadır. ve sonra bu boynun sadece i̇ran'ın uzunluğu olduğunu iddia ediyor. yazar, bu bölgenin tek dilinin azerice olduğunu da ekliyor. diğer tüm özellikler i̇ran ile ilgilidir. bir başka i̇ranlı bilim adamı, alirza afşar jam de afşar'ı i̇ran'la tamamen ilişkilendiriyor ve türklerle hiçbir ilgisi olmadığını öne sürüyor. i̇ddiasına göre afşarlar, eski i̇ran'ın kadim kabilelerinden biri olan part ırkına mensuptur. yazar, ancak moğol saldırıları başlayınca türkistan'dan batı azerbaycan'a göç ettiklerini yazıyor.

l. lokkart bu fikri doğrular. yazılarına göre, afşarlar moğol saldırıları sonucu orta asya'dan göç etmiş ve azerbaycan'a taşınmış ve ardından tüm i̇ran topraklarına yayılmıştır. lockhart'ın aktardığı görüşe göre afşarların orta asya'dan azerbaycan'a hareketi 16. yüzyılda gerçekleşmiştir.

nadir şah 
afşarların qereqlu koluna mensup olan nadir şah, afşar devleti'ni 1736'da kurmuştur. horasan'da yerel bir kumandan olan nadir şah, şah mahmud hotak'ı devirerek i̇ran'ı ele geçirmiştir.

nadir şah, devleti yönettiği dönemde babürlülere ve osmanlılara karşı birçok başarılı sefer düzenlemiştir.

afşar hanedanının iktidara gelişi 
nadir şah afşar, 1730-1736'da safevi i̇mparatorluğu'nun başkomutanı ve 1732-1736'da şah'ın koruyucusuydu. 1732-1736'da safevi devletinin kaybettiği tüm topraklarını geri alan nadir, 1736 başlarında kendisini hükümdar ilan etmek için elverişli koşullar yarattı. iii. şah abbas'ın önceden hazırlanmış bir plana göre ani ölümünden yararlanan nadir han, 21 mart 1736'da galagai'de toplanan mugan kongresinde  (kür ve araz'ın i̇ran'da birleştiği yerde) kendisini kral ilan etti. bugünkü sabirabad şehri), sugovushan adında bir yer. böylece safevi hanedanının egemenliği sona erdi ve i̇ran ve azerbaycan'da yeni bir türk - müslüman hanedanı olan afşar hanedanı iktidara geldi.

dağıstan'da afşarlara karşı i̇syanlar 
nadir şah, yaşamının yaklaşık 37 yılını çeşitli muharebelerde at sırtında geçirdi ve yabancı işgalcilere karşı 120'den fazla büyük ve küçük savaşta savaştı. çok azında yenilmesine rağmen, bu başarısızlıkların hiçbiri cesaretini kırmadı, tam tersine yenilginin nedenlerini derinlemesine araştırdı ve daha ciddi ve daha sıkı bir hazırlıkla saldırdı ve düşmanlarını yendi.

yavaş yavaş, nadir'in erişimi ve şöhreti arttı. 1719-1720'de nadir, kelat'a saldırdı ve ele geçirdi. kelat kalesinin valisini ve askerlerini esir aldı. 1727'de nadir, bağdat'ta afganları ve isyancıları kılıçtan geçirdi. nadir, 500 adamla, 4 gün içinde afganları öyle bir belaya soktu ki, afganlar herat'a doğru geri çekildiler. 1729'da bastan, mehmandushtan, khar vadisinde afganları yendi. 26 ekim 1729'da i̇sfahan şehrini afganlardan temizledi. kısa süre sonra nadir şiraz'a saldırdı ve afgan ordusunu yendi. afgan ordusunun komutanı eşref han, sistan'da öldürüldü ve eşref'in öldürülmesiyle 1730'da afganlara karşı kesin bir zafer kazanıldı. 1729'da daludustan'ın kandahar şehrinde afgan kuvvetleri tamamen yenildi. nadir, kandahar'ı alarak safevi ordusunun onurunu geri kazandı ve aynı zamanda safevilerin kayıp topraklarını geri verdi. mart 1730'da nadir, 25.000 atlı ve çok sayıda askerle hemedan'a doğru ilerledi. nadir, nahavand'da osmanlı birliklerini aniden bozguna uğrattı ve osmanlı ordusunun başkomutanı osman paşa, hemedan'a kaçtı. nadir ilerleyip 50.000 kişilik osmanlı ordusuna ağır bir darbe indirdi ve osmanlı ordusu yenilerek bağdat'a çekildi. nadir'in eline çok sayıda silah, at ve cephanelik mühimmatı düştü. nadir kısa süre sonra hamada'yı ele geçirdi ve kirmanşah'a saldırdı. osmanlı ordusunun başkomutanı hasan paşa, kirmanşah'tan ayrılarak hemedan'a kaçtı. nadir şah, azerbaycan'ı osmanlılardan kurtarmak için gürcistan'dan azerbaycan topraklarına taşındı. bu haberi duyan osmanlı padişahı 24 temmuz 1730'da safevilere resmen savaş ilan etti. nadir, miyandaba şehrinde toplanan osmanlı birliklerine saldırdı, önce 100.000 kişilik nadiri ordusu, osmanlı ordusu maragha'ya doğru kaçtı. nadir şah onları takip ederek maraga ve çevresini osmanlılardan kurtardı. nadir, iki gün marağa'da kaldıktan sonra tebriz'i kurtarmak için tebriz'e saldırdı, rüstem paşa ve mustafa paşa ordularını yendi ve 17 ağustos 1730'da tebriz'i osmanlılardan kurtardı.

nadir'in art arda kazandığı zaferler osmanlıları endişelendirdi. osmanlılar, rusların nadir'e yardım ettiğini düşündüler. dönemin fransız büyükelçisi chevalier gergan 1730 yılında i̇sfahan'dan fransa'ya giderken şöyle yazmıştı: "basra'dan bağdat'a, halep kapılarına kadar nadir han'ın adı geçince herkes titredi."  şah tahmasib, 1731'de osmanlılarla savaşa başladı. ancak ii. şah tahmasib'in ordusu hemedan yakınlarında gürcan'da osmanlılarla yaptığı bir muharebede mağlup olmuş ve yine osmanlılar ali paşa önderliğinde azerbaycan'a yürüyüp tebriz ve marağa'yı ele geçirmiştir. 11 ocak 1732'de tahmasib şah, osmanlılarla (kermanşah antlaşması) bir barış anlaşması imzalamak zorunda kaldı. 1732'de nadir şah, tahmasib'i iktidardan indirdi ve 8 aylık şah iii. abbas'ı safevi şahı ilan etti. yakında nadir, kirmanşah'ı 1732'de osmanlılardan kurtardı. daha sonra kerkük ve van şehirlerine saldırarak onları osmanlı ordusundan kurtardı. bağdat'a saldırdı ve kısa süre sonra kerbela, necef ve eski bağdat şehrini ele geçirdi. bağdat'taki durumun zor olduğunu gören osmanlı hükümdarı, önde gelen komutanı topal osman paşa'yı 100.000 askerle bağdat'a gönderdi. osman paşa bu savaşta öldü. nadir kısa süre sonra tebriz'i kurtardı ve 30.000 kişilik bir orduyla bağdat'a döndü. birkaç gün sonra osmanlı ordusuna komuta eden ahmed paşa, nadir'e bir adam göndererek barış antlaşması yapmayı teklif etti. ele geçirdikleri tüm safevi topraklarını geri vereceğine söz verdi. 1733 kışında osmanlılarla bir barış antlaşması imzalandı. anlaşmaya göre safevi esirleri ve işgal edilen safevi toprakları iade edildi. bundan sonra 21 mart 1734'te nadir'in birlikleri şiraz'da nevruz'u ciddiyetle kutladı ve osmanlı devletini araz nehri'nin kuzeyindeki azerbaycan topraklarını geri vermesi için uyardı. nadir, kısa süre sonra osmanlı devletinin bağdat barış antlaşması'na göre araz nehri'nin kuzeyindeki azerbaycan topraklarını geri vermek istemediğini anladı. nadir, rus hükümetinin büyükelçisi kalushkin'den hazar denizi kıyısındaki eyaletlerden vazgeçmesini istedi. nadir şamahı'ya saldırdı (bu taktiksel bir siyasi hamleydi) ve rus devletini korkuttu ve gürcü çarı vi vakhtang, nadir korkusundan ruslara itaat etmeyi bıraktı ve nadir'e itaat etti. 10 kasım 1735'te gence'de imzalanan anlaşmaya göre rus birlikleri, nadir'in saldırısından korkarak işgal ettikleri hazar topraklarını tamamen terk ettiler. 1735 baharında nadir, azerbaycan'ın batı topraklarını - gence, borçalı, erivan ve gürcistan'ı osmanlılardan neredeyse kurtardı. 1735'te kars'ı kuşattı, 15 mayıs'ta kars ve çevresini ele geçirdi. nadir'in birlikleri erzurum, kars, van vilayetleri ile osmanlı topraklarındaki bazı kuzey bölgelerinden oluşuyordu. bundan sonra birliklerini güneye - basra körfezi'nin eyaletlerine kaydırdı ve kısa sürede basra ve bahreyn'i ele geçirdiği basra körfezi'nde yaptığı savaşlarda donanmanın oluşturulmasına büyük önem verdi. 1741 yılında darbend'den osmanlı devletine döndü. derbend'de iken, hazar denizi'nde ve gelecekte türklerin kadim toprakları olan astrakhan ve volga topraklarını ele geçirmek için bir donanma kurmayı da amaçladı. ancak osmanlılarla olan savaş fikrini değiştirmesine neden oldu.

nadir şah, rusya ve osmanlı devletleriyle ilişkilerini düzelttikten sonra hindistan'a döner. nadir şah'ın hindistan'a yürüyüşünün nedeni, bu ülkenin topraklarına sığınan isyancı afganlara karşı hindistan sarayının kararlı bir tavır almamış olmasıyla ilgilidir. hem kuzeydeki abdali afganları hem de güneydeki gilzayi afganları düzenli olarak isyan yürüyüşleri yaptılar ve merkezi devletin güçlendirilmesine saldırdılar. nadir şah'ın isteklerinden biri, gücünün pekiştirilmesi konusunda ciddi bir endişe kaynağı olan afgan isyancılarının ana güçlerini susturmaktı. ancak afganlar, nadir şah'ın birliklerinin takibinden kaçabilir ve hindistan topraklarına sığınabilirdi. nadir şah, hindistan kralı muhammed şah gürgani'ye kandahar'ın gilzailerini afganlardan temizlemek için gerekli önlemleri alacağını bildirdi. bu sırada afganlar kabil'e ve oradan da hindistan'a çekilecek. nadir şah bunun önüne geçmek için sınırların kapatılmasını istedi. muhammed şah, nadir'in gönderdiği elçinin geri dönmesine izin vermedi. nadir buna kızdı ve 1738 baharında gazne ve kabil'e taşındı. 14 haziran 1738'de nadir'in birlikleri gazne'ye ulaştı. oradan kabil'e gitti. kabil yargıcı nasir khan, delhi'den yardım istedi. ama onlardan hiçbir yardım gelmedi. kısa süre sonra kabil teslim oldu ve nadir'in ordusu hindistan'ın başkenti delhi'ye doğru ilerlemeye başladı. nadir şah'ın defalarca muhammed şah'a başvurmasına rağmen, muhammed şah'ın ona cevap vermediğini de vurguluyorum. bu serinliğin ardından nadir, muhammed şah'a saldırmaya karar verdi. yakında peşaver, lahor eyaletleri nadir tarafından işgal edilir. nadir'in ordusu zorlu dağ geçitlerini ve nehirleri geçerek yaminabad, abad, keşmir, khornali ve hindistan'ın diğer şehirlerini ele geçirdi. nadir şah'ın birlikleri hindistan'ın batısını fethetti ve delhi'ye yaklaştı. 24 şubat 1739'da muhammed şah'ın birlikleri, nadir'in birlikleriyle delhi yakınlarındaki karnal adlı bir bölgede bir araya geldi. kaynaklara göre hint birliklerinin sayısı 350 bin, nadir şah'ın askerlerinin sayısı 160 bin kişiydi. hint birliklerinin çevrelediği alan 50 hektarlık bir alandı. bu avantajlara rağmen, nadir'in ordusu çok geçmeden çok daha güçlü olan hint ordusunu yendi. muhammed şah bir barış anlaşması yapmak zorunda kaldı. 31'inde ordusuyla birlikte nadir'e teslim oldu. muhammed şah da bir türk soylu hanedanından bir şahtı. bu nedenle nadir şah krallığını elinden almamış, bu merhamete karşılık hindistan tarafından savaş masrafı olarak 150 (75 milyon) kurur ödenmiştir. aynı zamanda, anlaşma hangi bölgelerin afşar devletine dahil edilmesi gerektiğini de belirtti. bu alanlar şöyleydi: atak nehri ve sind nehri'nin absind ve nalasang kalelerinin batısındaki alanlar, yani peşaver, kabil eyaleti, gazne, afganistan, hazaraların yaşadığı alanlar vb. kısacası atak nehri'nin batısından eski safevi sınırlarına kadar olan topraklar azerbaycan'a verilecekti. bu bölgelerin yönetimi nadir şah'ın sarayına emanet edildi. nadir şah, hindistan'ın işlerini hallettikten, büyük bir servet elde ettikten ve dinlenmek için gereken süre dolduktan sonra geri dönmeye karar verdi. tarikh-e jahangoshaye naderi'ye göre nadir şah hindistan'da 57 gün kaldı 

nadir şah hindistan'da işleri hallettikten sonra türkistan'a yürümeye hazırlanır. türkistan'a yürüyüşün başlamasının temel nedeni, türkistan hanı i̇lbars han'ın nadir şah'a karşı küstahlığı, horasan vilayetine tekrar tekrar yaptığı baskınlar ve horasan'a yapılacak başka müdahaleleri kesin olarak önleme arzusuydu. 1740 baharında türkistan'a doğru yürümeye başladı. nadir'in türkistan'a yürüyüşü yöre halkı tarafından büyük bir sevinçle karşılandı. hatta bazı kale kapıları yerel halk tarafından nadir'in birliklerine açılmıştır. yakında, 20 ağustos 1740'ta nadir'in birlikleri kirki karakoluna girdi. türkistanlı abulfaz han, emir teymur'a ait kılıcı, cengiz han'a ait miğfer ve zırhı ve çok sayıda hediye ile tüm hazinesini nadir şah'a verdi. nadir ise hindistan'dan getirdiği değerli hediyelerle abulfaz han'ı ve emrindeki diğer ileri gelenleri ödüllendirdi. ebulfaz han ile barış anlaşmasına varıldıktan sonra nadir şah, ebulfaz han'ı tekrar türkistan hanı (vassal olarak) ilan etti. 17 ekim 1740'ta türkistan kraliyet tacını kendisine iade etti. 14 kasım 1740'ta i̇lbars han yenildi ve öldürüldü ve kısa süre sonra buhara ve semerkant yönündeki topraklar nadir'in yönetimini kabul etti. nadir şah kısa sürede hive ve harezm'de otoritesini kurdu .

nadir şah, hindistan ve türkistan'ı fethettikten sonra meşhed'e döndü. birliklerin iç idaresi ve organizasyonu ile uğraştı. türkistan'ın fethinden sonra kardeşi i̇brahim'in intikamını almak için dağıstan'a yürümek zorunda kaldı. bu yürüyüş, i̇brahim han'ın intikamının yanı sıra dağıstan topraklarının ve rus birliklerinin kuzey kafkasya'ya girmesini engellemek içindi. 14 mart 1741'de nadir şah'ın birlikleri meşhed'den dağıstan'a doğru yola çıktı. mayıs 1742'de nadir, tabasaran'da büyük bir operasyon düzenledi ve bu bölgeleri bastırdı. nadir dağıstan, gümüşh, karaağayıt ve tabasaran'da çok ciddi direnişlerle karşılaştı. nadir saldırılarını burada durdurmaya karar verdi. dağıstan'ın nüfuzlu soylularından usmi ahmed han, nadir'e kurreyş kalesinde şiddetle direndi, ancak nadir'in birlikleri kısa süre sonra kureyş kalesini ele geçirdi. usmi ahmet han gizlice kaleden kaçarak avar'a yöneldi. nadir'in emriyle kureyş kalesi yerle bir edildi. son derece ağır çatışmalara rağmen nadir şah'ın birlikleri dağıstan'ın büyük bir bölümünü kontrol edebildi. ekim 1742'de samurçay çevresine yerleşen ve nadir şah'a itaatlerini ilan eden dağlılara nadir şah tarafından pahalı hediyeler verildi.

parçalanma ve çözülme 
hicri 1160 yılında habushan yakınlarındaki fethabad'da kurulan kampta, muhammed bey kaçar i̇revani, musa bey emirli afşar, goja bey qeyhirli afşar, salih khan qirkhlin, muhafız memmedgulu han afşar ve diğer bazı muhafızların desteğiyle gece yarısı nadir şah'ın çadırına girerek nadir şah'ı öldürdüler. aligulu han, nadir şah'ın öldürüldüğü haberini alır almaz hemen meşhed'e gitti ve nadir şah'ın öldürülmesinden 16 gün sonra kendisini meşhed'de ülkenin kralı ilan etti. aligulu han'ın emriyle kelat'ta rzagulu mirza ve nadir şah'ın 16 çocuğu ve torunu daha öldürüldü. öldürülenler arasında nadir şah'ın küçük çocukları ve torunları da vardı. aligulu han da adil bir kral olacağını vurgulamak için adını değiştirerek adil şah adını aldı. bazen ali şah olarak hitap edildi. temmuz 1748'de adil şah, kardeşi i̇brahim tarafından yenildi ve öldürüldü. nadir şah'ı öldüren adil şah'ın saltanatı sadece bir yıl sürmüştür. i̇brahim han kendini kral ilan etti ve onun adına madeni paralar bastırdı. 1748 yılında, i̇brahim şah afşar , ülkede büyük güce sahip olan amiraslan han'ı maragha yakınlarında mağlup ettikten sonra, tüm gücü elinde topladı . aynı zamanda adı geçen iller de onun denetimine girdi. kaynaklara göre i̇brahim han komutasındaki toplam asker sayısı 120 bin kişiye ulaştı. i̇brahim şah, shahrukh mirza tarafından öldürüldü. shahrukh shah'ın saltanatı uzun sürmedi. bir süre sonra şah sultan hüseyin'in eşi seyyed muhammed adlı bir adam, sünniliğe mensubiyet bahanesiyle şahrukh şah'a karşı propagandaya başlamış ve birçok insanı çevresinde toplamayı başarmıştır. destekçileri o kadar büyüdü ki, şah rukh şah'a karşı asker bile çekti. seyyid muhammed ve destekçileri shahrukh şah'a galip geldi. shah rukh shah tutuklandı ve gözleri çıkarıldı. seyyid muhammed, süleyman şah adıyla kendisini kral ilan etti. bununla, aslında, ülke içinde kaosun ortaya çıkması teşvik edildi. kısa bir süre sonra, shahrukh mirza'nın yusifali adlı generallerinden biri süleyman şah'a karşı bir orduyu yönetti. onu öldürdü ve shahrukh shah yeniden kral ilan edildi. kısa bir süre sonra horasan'da artan çekişme sonucunda shahrukh mirza bir kez daha tahttan indirildi. ahmed han abdali durrani liderliğindeki afganlar, meşhed'e saldırdı ve şahrukh şah'ı tekrar tahta geçirdi. ülkede şiddetli iç çekişmeler şahrukh şah'ın gücünü sadece horasan eyaletiyle sınırladı. diğer eyaletlerin yargıçları shahrukh mirza'nın otoritesini tanımak istemediler. 1796'da horasan eyaleti, ağa muhammed han kaçar tarafından da saldırıya uğradı. ağa muhammed han, shahrukh'u tahttan indirdi ve öldürdü. shahrukh şah'ın oğlu ii. nadir şah, 1800 yılında afganların da yardımıyla kendisini horasan'ın hükümdarı ilan etti. 1805 yılında fatali şah kaçar tarafından öldürüldü. bununla nadir şah'ın hanedanı, ölümünden 58 yıl sonra sona erdi.

afşar hükümdarları listesi

edebiyat 

 enver cengizoğlu, aydın avşar. avşar eli ve avşarlar . bakü: "şuşa" yayınevi, 2008.

kaynakça 

i̇ranlı hanedanlar
1736'da kurulan oluşumlar
afşar boyu
afşar hanedanı
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar
azerbaycan tarihi
i̇ran tarihi