Hadis terminolojisi

hadis terminolojisi (arapça: مصطلح الحديث, muştalahu'l—hadiş), i̇slam dininde, kutsal kitap kur'an'dan sonra en önemli ikinci dini kaynak sayılan peygamber muhammed'in hadislerinin, tespit edilip ilk dönemde sözlü daha sonraki dönemlerde yazılı olarak aktarımıyla uğraşan ilim dalındaki (ilm-i hadis) tüm terimleri ifade eder. i̇slam ilim tarihinde bu ifade daha çok ulumu'l hadis (hadis ilimleri) terimiyle karşılanabilir ki bu hadis ilmini ve onun alt disiplinlerini ifade eder.

i̇slam tarihinde, muhammed'in hayatının, söz ve davranışlarının önemi daha o hayattayken sahabesi tarafından idrak edilmiş, bu amaçla onun sözlerini ve davranışlarını yazıya geçirenler olmuştur. muhammed ilk olarak bu yazıma, kur'an'la karışabileceği endişesiyle izin vermemiş daha sonraki süreçte ise bizzat kendisi bazı emir ve vaazlarının yazılmasını istemiştir. onun ölümünden sonra ise sahabe bu hadisleri çoğunlukla sözlü olarak az da olsa yazılı olarak kendilerinden sonra gelen kuşağa aktarmaya başlamıştır. tabiin döneminde hadis toplama ve yazımı işi belli esaslara göre gelişip şekillenmeye başlamıştır. bu dönem ilk hadis kitaplarının da yazıldığı döneme denk gelir.

genel olarak hadis ilimleri, muhammed'in söz ve davranışlarına ait rivayetlerin tespit edilmesi ve bu rivayetlerin sıhhatini belli bir disiplin içinde inceleyen bilim dalıdır. yıllar içinde bu bilim dalı kendine ait terimler geliştirmiştir.

genel terimler 
hadis: i̇slam dininin peygamberi muhammed’in vahiy aldıktan sonraki dönemdeki tüm sözlerini, fiilerini ve bir konu hakkındaki görüşünü ifade eden genel bir terimdir. bazı bilginler muhammed’in peygamberliğinden önceki hayatına dair sözlerini ve olayları da hadis olarak tanımlamıştır. sünnet de hadis anlamındadır. hadis özel olarak peygambere dayanan haberlere denilse de sahabe ve tabiine ve tabeu’t tabiine dayanan haberlere de hadis denmektedir.
haber: peygamberden, sahabeden, tabiden ve tebeu’t tabiden bir hadis alimine ulaşan her türlü söz ve yazılı belgeye denir.
hadis ilmi: hadislerin tespit edilmesiyle ilgili bilim dalının genel adıdır. 
hadis usulü: hadislerin sınıflandırılmalarıyla uğraşan alt bilim dalıdır.
metin: hadisin sözlü ve yazılı olarak aktarılan lafızlarıdır.
muhaddis: hadis ilmiyle uğraşan kişidir.
ravi: hadisi aktaran kişidir.
rivayet: hadisi, o hadisi aktaran kişilerleri de belirterek sözlü veya yazılı olarak anlatmaktır.
sened: hadisin ilk ravisi ile son ravisi arasındaki tüm ravilerin oluşturduğu ‘zincir’dir. hadisin senedi denildiğinde, hadisi rivayet eden tüm ravilerin isimlerinin sayılması anlaşılır. hadis ilminde isnad ile eşanlamlı olarak kullanıldığı da olur.

hadis çeşitleri

söyleyene göre
hadis-i kutsi: allah tarafından vahiy meleği cebrail aracılığıyla peygambere aktarılan sözlerdir. hadis-i rabbani de denilir.
merfu: direkt olarak peygambere isnad edilen sözler veya fiilerdir. sahabenin sözü veya fiili peygambere isnad etmesi gerekir. örneğin; bir sahabinin ‘peygamber zamanında şöyleydi, biz şöyle yapardık’ şeklindeki hadis merfu değildir. çünkü burada direkt peygambere isnad edilen bir söz veya fiil yoktur. peygamber şöyle dedi, şöyle yaptı şeklindeki hadisler merfudur. eğer bir hadis dolaylı yoldan peygambere isnad edilirse ona 'hükmen merfu' denilir. dolaylı olarak değil de açık olarak peygambere dayanan hadise 'sarhen merfu' denilir.
kavli: peygamberin sözleridir.
fiili: peygamberin davranışlarıdır.
takriri: peygamberin onayladığı söz ve fiillerdir.
vasfi: peygamberin sıfatlarını aktaran hadislerdir.
mevkuf: sahabeye dayandırılan söz ve filleri aktaran hadislerdir. bu rivayetlerin senedi peygambere ulaşmaz, ravi olan sahabede biter.
maktu: tabiin veya tebeu’t-tabiine isnad edilen söz ve fiilerdir. bu rivayetler onlarda son bulur. i̇slam hukukçuları bu hadisleri de delil olarak saymışlardır.

ravilerine göre
mütevatir
lafzi
manevi
ahad 
meşhur
meçhul
aziz
garib
mutlak
nisbi

sıhhatine göre 
makbul
sahih
sahih li-zatihi
sahih li-gayrihi
hasen
hasen li-zatihi
hasen li-gayrihi
merdud
muallak
mu'dal
munkatı
şaz
muallel
münker
mevzu

metin ile ilgili terimler 
garibu'l- hadis: hadislerin metninde geçen bilinmeyen veya az bilinen kelimeleri inceleyen alt bilim dalı.

ravi ile ilgili terimler 
aba ve ebna: tüm ravilerinin aralarında kan bağı bulunması.
adalet: ravinin dinin emirlerine tam bağlı ve yalancılıkla suçlanmış bir kişi olmaması. 
ahz: ravinin bir şeyhten hadis alması.
cerh: ravinin kusurlarından ötürü rivayetinin reddedilmesidir.
saduk: ravinin güvenilir olması.
sika: ravinin ‘güvenilir’ özelliğini ifade eder. bir ravinin güvenilir olması ise adalet ve zabt özelliklerine sahip olmasıdır.
zabt: ravinin hocasından aldığı hadisi rivayet edene kadar ezberinde tutması, onu tereddütsüz ve hatasız şekilde nakletmesidir.

kitaplar ilgili terimler 
cami: bir konuya ait hadislerin toplandığı hadis kitapları.
kütüb-i erbaa: şia'nın dört büyük hadis kitabı.
kütüb-i sitte: hadislerin toplandığı geçerli altı büyük hadis kitabı.
müsned: hadislerin, ilk kaynağı olan sahabiye göre toplandığı hadis kitabı.
sünen: ahkama dair hadisleri toplayan hadis kitapları.

kaynaklar 

hadis ilmi