Adriyatik Sorunu

i. dünya savaşı'nın ardından, adriyatik sorunu, adriyatik denizi'nin doğu kıyısı boyunca daha önce avusturya-macaristan i̇mparatorluğu'na ait olan bölgelerin kaderiyle ilgiliydi. anlaşmazlığın kökleri, savaş sırasında (26 nisan 1915) imzalanan gizli londra paktı'nda ve artan milliyetçilikte, özellikle de i̇talyan irredantizminde ve nihayetinde yugoslavya'nın yaratılmasına yol açan yugoslavizminde yatmaktadır. sorun, paris barış konferansı'nda anlaşmanın önünde büyük bir engeldi, ancak 12 kasım 1920'de i̇talya ve yugoslavya arasındaki rapallo antlaşması ile kısmen çözüldü.

arka plan
avusturya-macaristan, 3 kasım 1918'de birliklerine savaşı durdurma emri verdiğinde savaştan çıktı. o gün i̇talya ile imzalanan villa giusti ateşkesi 4 kasım'da yürürlüğe girdi ve 13 kasım'da i̇talya'nın balkan cephesindeki müttefikleriyle belgrad ateşkesi imzalandı. i̇talya, 1915 anlaşmasıyla kendisine verilen toprakları derhal işgal etmeye başlarken, aynı anda güney slavlar, hem i̇talyan genişlemesine hem de avusturya-macaristan otoritesine karşı yerel yönetimler kurdular. 5-6 ekim'de zagreb'de bir sloven, hırvat ve sırp ulusal konseyi kuruldu ve 29 ekim'de orada sloven, hırvat ve sırp devleti ilan edildi ve aynı gün hırvatistan-slavonya'nın meşru parlamentosu olan sabor, avusturya-macaristan'dan bağımsızlığını ilan etti. 1 aralık'ta bu yeni devletin sırbistan ve karadağ ile birleşmesi ile belgrad'da sırp, hırvat ve sloven krallığı (daha sonra yugoslavya) kuruldu.

tezler

nüfus 
yugoslavya'nın öne sürdüğü ana tez, söz konusu toprakların neredeyse tüm nüfusunu yani yaklaşık yedi milyon slav içermesiydi. 

dalmaçya adalarından sadece lošinj (lussin) i̇talyan çoğunluğuna sahipti. rijeka'nın hinterlandı, banliyöleriyle birlikte dahil edildiğinde, yugoslav çoğunluğu daha da arttı. gorizia ve gradisca üzerindeki i̇talyan iddiası, rijeka çevresindeki slav yerleşimleri üzerindeki iddiası gibi genel olarak kabul edildi.

roma'daki ezilen milliyetler konferansı'nda (8-10 nisan 1918), britanya ve fransa tarafından desteklenen ve güney slavları siyasi olarak birleştirme ihtiyacını ifade eden bir yugoslavya belgesi olan korfu bildirgesi'ne (20 temmuz 1917) i̇talya resmi destek verdi.

coğrafya 
i̇talyanlar, i̇talya'nın doğal coğrafi sınırının jülyen ve dinar alpleri'ni içerdiğini ve bu nedenle avusturya-macaristan kıyılarının coğrafi i̇talya'nın içinde olduğunu savundular. adriyatik'in doğu kıyısının coğrafyasının stratejik önemi genel olarak kabul edilmiştir. paris barış konferansı'na katılan amerikan delegasyonuyla birlikte sınır coğrafyası bölümü başkanı douglas wilson johnson o sırada şöyle yazmıştı: "[adriyatik'in] doğu kıyısındaki herhangi bir deniz gücü, kendisini i̇talya'ya karşı muazzam avantajlara sahip olarak bulmalıdır." johnson, pula (pola), avlonya (vlorë/valona) ve merkezi bir dalmaçya adası grubunun i̇talyanlara sunduğu teklifin stratejik sorunu etkili bir şekilde çözdüğünü ve iki adriyatik gücünü dengelediğini kaydetti.

müttefik işgali

rijeka'nin ortak işgali 
29 ekim 1918'de avusturya-macaristanlılar rijeka'yı (fiume) tahliye etti ve yeni hırvat belediye başkanı rikard lenac, kasabanın sloven, hırvat ve sırp devlet ulusal konseyi'ne bağlılığını ilan etti. 30 ekim'de i̇talyan topluluğu, antonio grossich başkanlığında bir "ulusal konsey" kurdu ve fiume'nin i̇talya ile birliğini ilan etti. ertesi gün yerel vali, trieste valisinin yaptığı gibi gücü i̇talyanlara devretti. 4 kasım'da  zırhlısında bulunan amiral guglielmo rainer komutasındaki bir i̇talyan deniz müfrezesi fiume limanına ulaştı. rainer yerel yönetimin feshedildiğini ilan etti ve 14 kasım'da i̇talya başbakanı vittorio orlando, genelkurmay başkanı armando diaz'ın tavsiyesi üzerine hareket ederek rainer'a bir deniz piyadesi çıkarma emri verdi. ertesi gün (15 kasım) diaz, müttefik birliklerinin fiume işgalinde yer almasını istedi. i̇talyan cephesi'ndeki i̇ngiliz kuvvetlerinin komutanı cavan kontu'na "işgalin müttefik kuvvetlerinin tarafından yapıldığını göstermek ve düzeni sağlamak için göstermek üzere" bir bölük göndermesi emredildi. aynı gün 2.000 sırp askeri fiume'nin eteklerine geldi.

fransa ve amerika birleşik devletleri de fiume'ye deniz birlikleri gönderdi ve 17 kasım'da bazı amerikalı, i̇ngiliz ve fransız deniz subayları, terk edilmiş valinin sarayında belediye başkanı lenac ve sloven-hırvat-sırp eyaletinden bir delege olan ivan lorković ile bir araya geldi. sırp birliklerinin o öğleden sonra bölgeyi boşaltmaları ve i̇talyan deniz piyadelerinin paris barış konferansı yüksek konseyi'nin emirlerini beklemek için üç gün daha karaya çıkmamaları konusunda anlaşmaya varıldı. rainer kabul etmesine rağmen, talimatsız hareket ettiği gerekçesiyle amiri tarafından karar kabul edilmedi ve o öğleden sonra seksen kişilik bir i̇talyan birliği şehre girdi. lenac hükûmetine saraydan çıkma emri verdiler ve halka açık sergilenen tüm sırp bayraklarını kaldırdılar. 18 kasım'da sloven, hırvat ve sırp ulusal konseyi, müttefik komutanları resmen protesto etti. 19 kasım'da bir amerikan taburunun gelişi herhangi bir şiddet olayını engelledi, ancak i̇talyanlar sonunda şehre 12.000 asker gönderdi. amiral edward kiddle, "siyasi nedenlerle ezici bir güçle bir i̇talyan askeri işgali" yazdı. i̇ngiliz adriyatik kuvvetleri'ne komuta eden commodore howard kelly, 22 kasım'da "i̇talyan işgali, i̇talyan tahtına bir ilhak görünümündedir" diyebildi."

deniz komisyonunun kurulması 
i̇talya ile avusturya-macaristan arasındaki eski sınır olan tagliamento'nun doğusundaki toprakları ilk işgal etmeye başladığında i̇talya, abd'nin (i̇talyan cephesi'nde i̇talyan komutası altında olan) 332. piyade alayı birliklerini uluslararası bir işgal gücü gibi görünmek amacıyla görevlendirdi. amerikan birliklerinin bu şekilde kötüye kullanılması, abd savaş bakanlığı'nın askerlerin geri çekilmesini emretmesine yol açsa da, başkan woodrow wilson, paris'teki adriyatik sorunu üzerindeki müzakerelerin bozulmasını önlemek için emre karşı çıktı. bundan sonra, sonuç olarak, adriyatik'in uluslararası kontrolü bir deniz sorumluluğu haline geldi.

16 kasım 1918'de müttefik donanmalarının -amerikan, i̇ngiliz, fransız ve i̇talyan- temsilcileri, adriyatik deniz komisyonu'nu (veya komitesini) kurmak için venedik'te bir araya geldi. 26 kasım'dan itibaren roma'da düzenlenen birkaç oturumda komisyon, avusturya-macaristan filosunun ve kıyı şeridinin kaderine karar verdi. filo, kaderiyle ilgili nihai bir siyasi karar verilene kadar amerikalılar, fransızlar ve i̇talyanların kontrolünde bölünürken, sahil ise kuzeyde i̇talya (esas olarak avusturya kıyısı'na tekabül eden) ortada abd (çoğunlukla dalmaçya) ve güneyde bir fransa (esas olarak arnavutluk) arasında olmak üzere üç kontrol bölgesine bölündü. bu düzenleme nihayetinde paris'te siyasi onay aldı. amerika birleşik devletleri deniz kuvvetleri sekreteri josephus daniels, aynı zamanda paris barış komisyonu'nun amerikan deniz danışmanı olan donanma operasyonları şefi william s. benson'a şunları yazdı: "olası adriyatik gelişmeleri ve [amerikan] avusturya-macaristan i̇mparatorluğu'nun sonlarında kurulan slav hükümetine sempati gösterme arzusu nedeniyle, derhal adriyatik'e bir bayrak subayı göndermenin arzu edilir olduğunu düşünün.." benson daha sonra, bölgelerindeki amerikan deniz kuvvetlerine komuta eden amiral william h. g. bullard'a, "başkan tarafından ortaya konan genel ilkelerin", yani ulusların kendi kaderini tayin hakkını vurgulayan on dört nokta'nın daha da geliştirilmesi gerektiğini ve bunun için yugoslav ulusuna aktif amerikan desteğini ima ettiğini yazdı.

split olayı 
deniz komisyonu aralık ayı başlarında fiume'deki çalışmalarına başladı, ancak ocak ayında i̇talyan temsilcisi amiral vittorio mola protesto amacıyla istifa etti. amerikalı, i̇ngiliz ve fransız amirallerin talepleri üzerine i̇talya, 1 şubat 1919'da yerine tümamiral ugo rombo'yu atadı. 8 şubat'ta venedik'te bir toplantıda rombo, amiral albert parker niblack'e amerikalıların adriyatik sorununu anlamadıklarını ve bunun i̇talyanlar ile geri kalanlar arasındaki müzakerelerde bir kesintiye yol açtığını söyledi. sonunda komisyonun raporu kamuya açıklanmadı.

komisyon split'e taşındığında, amiraller yugoslavları düzeni sağlamakla görevlendirdi, ancak 24 şubat'ta bazı yugoslav (çoğunlukla hırvat) vatandaşları yerel i̇talyanofillerle toplantı yapan bazı i̇talyan subaylarına saldırdı. rombo, müttefiklerin şehri devriye gezmesini istedi, ancak niblack ve benson veto etti.

avusturya-macaristan filosunun paylaşımı 
8 ekim 1918'de, ulusal konsey'in zagreb'de yakın zamanda açılmasına cevaben, avusturya-macaristan'ın iki parlamentosundan biri olan reichsrat, 1–3 şubat kotor (cattaro) isyanından sonra halen tutuklu olan 379 denizciden 348'ini serbest bıraktı. 22-24 ekim'de subaylar tüm gemilerde denizcilerle kendi ana dillerinde, i̇mparator i. karl'ın cisleytanya'yı federalleştirme planını açıklayan görüşmeler yaptılar, ancak moralleri veya kraliyete sadakati geri getirmek için çok geçti. 26 ekim'de yasak isyan çağrısı hurra-rufe, kotor'da  zırhlısında ve iki gün sonra pula'daki zırhlılarda duyuldu. denizciler konseyler örgütlediler, ancak açıkça isyan veya kargaşa çıkarmadılar. bir önceki gün imparatordan alınan emirler altında 31 ekim 1918'de avusturya-macaristan donanması, tüm gemileri ve diğer araçları, malzemeleri, depoları ve tesisleriyle (limanlar, cephanelikler, vb.) amiral miklós horthy tarafından sloven, hırvat ve sırp ulusal konseyi'ne devredildi. yugoslav olmayan tüm denizciler izne çıkarıldı ve tüm subaylara yeni ulusa hizmet etmeye devam etme seçeneği verildi. i̇mparatorun emri, gelecekte avusturya-macaristan'ın tüm "milletlerinin" filonun değerinden payları için tazminat talep etme hakkına sahip olması gerektiği koşulunu içeriyordu. kotor'daki resmi devir 1 kasım'da gerçekleşti, aynı gün i̇talyanlar  zırhlısını pula'da, bunun bir yugoslav gemisi olduğunun farkında olsalar da olmasalar da batırdılar. avrupa'da konuşlu abd donanması komutanı amiral william sims, amiral bullard'a  gemisinin pula'ya gitmesini ve yugoslavya tarafından korfu'ya götürülen eski avusturya-macaristan gemilerine beyaz bayraklar altında eşlik etmesini emretti.

1 kasım günün sonunda, deniz kuvvetleri kurmay başkanı paolo emilio thaon di revel hükûmete "avusturya filosunun tamamının veya en azından büyük bir bölümünün avusturya bayrağını indirip ve yugoslavya bayrağını çekti. filo veya büyük bir kısmı zaten yugoslav ulusal komitesinin elinde." şeklinde bildirmde bulunmuştu. bu, villa giusti'deki müzakereleri etkilemedi ve donanma adına ateşkes avusturya donanması'ndan lihtenştayn prensi johannve tuna filosu'ndan kaptan georg zwierkowski tarafından imzalandı. antlaşma, i̇talyanlara avusturya-macaristan filosunun bir payını vadediyordu (aslında bu, birkaç gün önce ortadan kalkmıştı):
 iki drednot:  ve 
 bir pre-drednotlar: 
 üç kruvazör: ,  ve 
 

ateşkesin yürürlüğe girmesinden kısa bir süre önce 4 kasım günü saat 15:00'te i̇talyan donanması vis'i (lissa) işgal etti. bu, "1866'nın [yani prusya-avusturya savaşı] eski şeytanlarını kovmak ve savaş en azından teknik olarak hala devam ederken i̇talyan donanmasının onurunu geri getirmek için" yapıldı. gün sonundan önce fiume, trieste ve pula işgal edilmişti ve 5 kasım'da bunu šibenik (sebenico) izledi. yugoslavlar, i̇talyanlara hizmet edemeyecekleri tüm gemileri terk ettiler ve 7 kasım'da , pula'dan işgal edilmemiş bakar (buccari) limanına doğru yola çıktı. 9 kasım'da pula'da kalan tüm gemilerde i̇talyan bayrağı çekildi. o gün, i̇ngiliz, fransız ve i̇talyan donanmalarının kruvazörleri kotor körfezi'ne (bocche di cattaro) ve işgal edilmemiş son avusturya-macaristan limanına doğru yola çıktı. oradaki denizciler -i̇talyanlar tarafından ganimet olarak alınmasını önlemek için- avusturya-macaristan sancaklarını kesip hatıra olarak dağıttılar. aynı gün, korfu'da müttefikler arası bir konferansta, i̇talyan diplomat ugo conz i̇ngiliz meslektaşlarına şu yanıtı verdi: "devletin olmadığı yerde filo olmaz. böyle bir devlet kurulmadığı veya barış kesin olarak sağlanmadığı sürece yugoslav filosu olamaz."

amerikan işgal bölgesi 
amerikan işgal bölgesi dalmaçya'da vatandaşlar bir geçici meclis ve bir vali seçmişti ve her ikisi de yeni doğmakta olan sloven, hırvat ve sırp devletini desteklemişti. düzen, genellikle güvenilmez olan yerel milisler ve bölgede az sayıda garnizon kurmaya başlayan sırp birlikleri tarafından sağlandı. bu düzenleme amerikalılar tarafından desteklendi, ancak "1919'un başlarında, rahatsız edici yerel koşullar, adriyatik [deniz kuvvetleri] komitesi'ni amerikan amiral komutasındaki bölgede gece gündüz dört silahlı müttefik devriyesi dolaştırmaya zorladı." bundan birkaç ay sonra amiral bullard, yerel polise her gün birkaç saat düzeni sağlamada yardımcı olmak için müttefikler arası devriyenin yerini tamamen amerikalılardan oluşan bir devriyeyle değiştirdi.

i̇talyan birlikleri birkaç kez sınırı geçerek amerikan işgal bölgesine girdi, ancak her seferinde ya bir uyarıyla ya da bir durumda amerikan savaş gemilerinin gelişi ve amerikan kuvvetlerinin karaya çıkmasıyla geri çevrildiler. birkaç kasabada amerikalılar, dalmaçyalıların hayatlarını ve mallarını herhangi bir i̇talyan adaletsizliğine karşı koruyacaklarına dair bildiriler yayınladılar. bu ikinci tür propaganda, barışı korumanın en etkili yoluydu, çünkü amerikan amiral içte garnizon kurmak için sırp birliklerine güvenmek zorundaydı. kendi garnizonu küçücüktü ve takviyeler sadece acil durumlarda karaya çıkıyordu i̇talyan bölgesinden bir yugoslav belediye başkanı, halkını i̇talyanlardan koruduğu için amerikan amiraline bir teşekkür mektubu gönderdi.

amerikan deniz kuvvetlerini adriyatik evine getirmek için ilk çaba aralık 1919'da gerçekleşti. şubat 1920'de i̇talyanlar, versailles müttefik askeri komitesi tarafından i̇talya'ya tahsis edilen ve split'te amerikan kuvvetleri tarafından korunan dört avusturya-macaristan gemisini istediler. i̇talyanların bu gemileri alma hırsı, amerikan gemilerini adriyatik'te daha uzun süre tutma kararına yol açtı. amerikan işgali ancak i̇talyan kuvvetlerinin bölgelerini boşaltmasından ve uluslararası düşman savaş gemilerini i̇mha etme komitesi'nin komutası altındaki tüm eski avusturya-macaristan gemilerini i̇talyan donanması'na tahsis etmesinden sonra sona erdi. son amerikan birlikleri, rapallo antlaşması'nın imzalanmasından sonra 29 eylül 1921'de  ile ayrıldı.

müzakereler 
paris barış konferansı'nda adriyatik sorunu ile ilgili gerçekleşen baskın i̇talyan kişiliğine göre üç döneme ayrılabilir: ocak-haziran 1919, baron sonnino dönemi; haziran-eylül 1919, tittoni dönemi; ve 12 eylül – 9 aralık 1919, d'annunzio dönemi.

wilson hattı 

ocak ayından haziran 1919'a kadar müzakerelere, müttefiklerini bölen ve fetheden, i̇ngiltere ve fransa'yı londra antlaşması'nı kabul etmeye zorlayan ve amerika ile güçlü bir konumdan doğrudan müzakere etmeye çalışan i̇talyan dışişleri bakanı baron sidney sonnino egemen oldu. aynı zamanda i̇talyan halkını milliyetçi propagandalarla kamçıladı. orlando hükûmeti 23 haziran'da francesco saverio nitti hükûmetiyle değiştiğinde, sonnino'nun yerini tommaso tittoni aldı. bununla birlikte, 6 temmuz 1919'da körüklenen milliyetçi şevk, rijeka'da i̇talyan nüfusunun bir unsurunun işgalci fransız askerlerinden bazılarını katlettiği  açık şiddete dönüştü.

15 nisan'da başkan wilson, i̇stirya yarımadasını i̇talya ile yugoslavya arasında bölen ve "wilson hattı" olarak adlandırılan bir hat öneren muhtıra yayınladı. trieste ve pula, onları birbirine bağlayan demiryolu ile, i̇talyan tarafında uzanıyordu; rijeka ve ljubljana (laibach), onları birbirine bağlayan demiryolu ile yugoslav tarafında uzanıyordu. učka (monte maggiore) i̇talya'ya geçecekti, ancak wilson hattı, londra antlaşması'ndan daha fazla rijeka'nın batısına uzanıyordu. i̇talya, kuzey dalmaçya'da bu anlaşmayla tanınan haklardan hiçbirine sahip olmayacaktı, ancak vis (lissa) ve lošinj (lussin) adalarını alacaktı. avusturya-macaristan'dan miras kalan yugoslav filosu azaltılacak ve sınır bölgesi genel olarak askerden arındırılacaktı. i̇talyanlar, wilson hattının trieste-pula demiryoluna yeterli koruma sağlamadığını iddia ettiler.

tittoni, londra antlaşması'ndan vazgeçerek ve fransız-i̇talyan ittifakını güçlendirerek müzakerelerin gidişatını değiştirdi, ancak başkan wilson'ın önerdiği "hattı" kabul etmedi. fransız diplomat andré tardieu, tittoni ve amerikalılar arasında bir aracı olarak çalıştı ve ilk olarak rijeka (fiume) çevresinde bir toprak şeridinden gelecekte fiume özgür devleti olacak bir tampon devlet yaratılmasını önerdi. o zamanki amerikan itirazı, tampon devletin kendi sakinlerinin kaderlerini tayin hakkını kabul etmemesiydi.

muhtıra ve uzlaşma 
12 eylül 1919'da gabriele d'annunzio, bir grup hoşnutsuz granatieri di sardegna askerine, uluslararası komisyona ve i̇talya ile yugoslavya hükûmetlerine meydan okuyan bir yürüyüşte fiume'ye-sözde impresa di fiume ("fiume teşebbüsü")-önderlik etti. tittoni, amerikan ve i̇ngiliz hükûmet başkanlarının her ikisi de ülkelerine döndükten sonra fransa başbakanı georges clemenceau tarafından temsil edilen uluslararası topluluğa ve yugoslav hükûmetine i̇talya'nın d'annunzio'yu dizginlenmesi için zaman vermesi isteği ile bir dilekçe verdi. ekim'de fiume'nin kendisinin ve ona giden bir kıyı şeridi ile beraber lošinj ve vis'in yanı sıra cres (cherso) ve lastovo (lagosta) adalarının i̇talya'ya verilmesini ve zadar (zara) kentinin i̇talyan koruması altında özgür bir şehir olmasını önerdi.

başkanın ayrılmasından sonra frank polk, paris'te barış müzakereleri için amerikan komisyonuna başkanlık etti. amerikan, i̇ngiliz ve fransız delegeleri tarafından imzalanan 9 aralık muhtırasının arkasındaki itici güçtü. bu muhtıra, i̇talyanların fiume ile çoğu yugoslav adası üzerindeki taleplerini reddetti ve hatta arnavutluk üzerindeki yetkilerini kısıtladı. bu muhtıra, başbakanları 14 ocak 1920'de i̇talyan mevkidaşlarıyla amerikan katılımı olmadan bir uzlaşma imzalayan i̇ngiliz ve fransızlar tarafından hızla terk edildi. fiume ve bir sahil şeridinin i̇talya'ya verilmesi ve karşılığında arnavutluk'un kuzey kesiminden ayrılarak yugoslavya'ya verilmesi kararlaştırıldı. i̇kincisinin kabulünü kazanmak için, yeni uzlaşmanın imzacıları, londra antlaşması'nı başka türlü uygulamakla tehdit ettiler.

bu son uzlaşma, 10 şubat'ta yayınlanan bir bildiride, bunu "amerika'nın uğruna savaşa girdiği ilkelerin açık bir reddi" olarak kınayan başkan wilson'un öfkesini uyandırdı. amerika birleşik devletleri'ni versay barış antlaşması'ndan ve önceki haziran'daki fransız-amerikan anlaşmasından çekmekle tehdit etti. 26 şubat'ta clemenceau ve i̇ngiltere başbakanı david lloyd george, ocak uzlaşmasını reddetmeyi teklif eden ve aralık muhtırasının benzer şekilde rafa kaldırılmasını öneren bir muhtıra yayınladı. yugoslavya ve i̇talya'yı doğrudan müzakere etme isteklerini dile getirdiler ve wilson'ın arzusunun aksine, her şey başarısız olursa londra antlaşması'nı uygulama niyetlerinin arkasında durdular. o sırada bazıları tarafından lloyd george'un, nitti ile doğu (yani, rus ve türk) sorunu'nda fransa'ya karşı i̇ngiltere'yi destekleyeceği özel bir anlaşmayla wilson'ın çabalarını kişisel olarak boşa çıkardığı öne sürüldü.

bağlı sorunlar

arnavut sorunu 
the new york times'da 4 mart 1920'de yayınlanan bir başkanlık notunda, woodrow wilson "arnavutluk'un kuzey bölgesindenin yugo-slavya'ya, başka bir yerden mahrum bırakıldıkları için toprak tazminatı tahsis eden hiçbir planı onaylayamayacağını" teyit etti ve böylece yugoslavya'nın rijeka üzerindeki i̇talyan haklarını tanıması karşılığında i̇şkodra'nın (shkodër/scutari) yugoslavya'ya verilmesini önlenmiş oldu. 9 aralık 1919 tarihli bir iç memorandumda, amerika, i̇ngiltere ve fransa delegeleri, 1913'te belirlenen arnavutluk prensliği'nin sınırlarını tanıdı. 14 ocak 1920 tarihli bir memoranduma göre, yugoslav delegasyonu, yabancı etkiden uzak bağımsız bir arnavutluk'tan yanaydı ancak bu mümkün olmazsa delegeler kuzeyde yugoslavya'ya toprak imtiyazları verilmesini tercih ediyorlardı. müttefikler, orta arnavutluk ve yugoslavya'nın kuzey arnavutluk'tan geçiş hakları üzerinde bir i̇talyan mandasını tanımaktan ve kendi topraklarında demiryolları inşa etme ve işletme hakkına sahip olmaktan zaten memnunlardı. loşna kongresi'ndeki (27-31 ocak) arnavut temsilciler, bir çözüm olarak i̇talya'nın avlonya (vlorë/valona) üzerindeki planlarına karşı koymak için yapılmış olmasına rağmen, herhangi bir i̇talyan mandasına karşı oy kullandılar.

karadağ sorunu 
karadağ'ın bu sorunuyla bağlantılı olarak, tüm insani hastalıkların çaresi olarak kendi kaderini tayin etme hakkına olan inancım şüphe ve çekinceler ile gölgelendi.—britanyalı diplomat harold nicolson
karadağ krallığı'nın ordusunun 1916'da çöküşünden sonra, hükûmet ve saray fransa'da sürgüne gitti. müttefik hükûmetler karadağ kralı i. nikola'sa bir gelir verdi, ancak 1916'nın sonunda i̇ngilizler ve fransızlar, ordusunun teslim edilmesinden sorumlu olduğuna ikna oldular ve savaştan sonra bağımsız bir karadağ'ı desteklemeyi reddettiler. savaşın sonuna kadar kral ve hükûmeti müttefikler tarafından mali destek ve diplomatik tanınma almaya devam etti-"anlaşılmaz bir durum". karadağ'la en çok ilgilenen müttefik, kendisiyle ticari ilişkileri olan ve burayı arnavutluk ile aynı etki alanının bir parçası olarak gören i̇talya'ydı. avusturya-macaristan ateşkes ordusu ile donanması, karadağ (kraliyet) özyönetimi geri dönene kadar düzeni korumak için karadağ kıyılarına taşındıktan hemen sonra i̇talyan politikası nikola'nın tahta yeniden geçmesini destekledi. fransızlar, nikola'nın dönmesine izin vermeyi ret edip ve karadağlı yugoslavlara desteklerini verdiler. i̇talyanlar, nikola'nın yandaşlarından bazılarının onlarla birlikte karadağ'a girmesine izin verdiler ve yugoslavlara karşı aralık 1918'de kralcı noel ayaklanması'na zımni destek verdiler.

paris'te baron sonnino, karadağ'ın bağımsızlığını ve müzakere masasındaki varlığını savundu ve podgorica meclisi üye seçimindeki usulsüzlükleri eleştirdi. karadağ kralının kızı olan i̇talya kraliçesi elena, babası adına woodrow wilson ile bile aracılık yaptı. kral, federal bir yugoslavya'da özerk bir karadağ'ı kabul etmeye hazır olmasına rağmen, müttefikler, bu devlete verilen herhangi bir özerkliğin, yalnızca i̇talyan müdahalesinin devam etmesi için zemin sağlayacağına inanıyorlardı. 7 temmuz 1919'da dışişleri bakanı tittoni, paris'teki amerikalı coğrafya uzmanı binbaşı johnson'a i̇talya'nın karadağ'ın kotor körfezi ve lovćen dağı üzerindeki egemenliği karşılığında kuzey dalmaçya ve bazı adalardaki tüm haklarından vazgeçeceği önerisinde bulundu. ayrıca johnson'ın (ve i̇ngiliz delegesi sir eyre crowe'un) bölgesel bir tehlike olarak gördüğü karadağ'ın bağımsızlığının devam etmesi konusundaki tercihini iletti ve johnson'dan önerilerini yugoslav dışişleri bakanı ante trumbić'e iletmesini istedi. ertesi gün (8 temmuz) abd dışişleri bakanı lansing'in onayını aldıktan sonra, johnson şaşırmış trumbić'i bilgilendirdi. aynı akşam yugoslav delegasyonu i̇talya'nın "etkileyici" önerisini oybirliğiyle reddetti. bu geri çevirmeden sonra, i̇talyanlar, karadağ sorunundan çoğunlukla kaçınmalarına rağmen, londra'daki müttefik denizcilik komisyonu'ndaki delegeleri aracılığıyla doğrudan yugoslavlarla müzakere etmeye başladılar. başbakan nitti'nin sözleriyle, "bağımsız bir karadağ'ın korunması dış politikasının başlıca varsayımları arasında" olmasına rağmen, uzun vadede yugoslav-karadağ birleşmesinin kaçınılmaz olduğu ve karadağ'ın bağımsızlığı için baskı yapmakta yalnız olmak paris'te yakışık almayacaktı.

1919'un ortalarında, kotor körfezi ile bar (antivari), budva (budua) ve ülgün (ulcinj/dulcigno) kasabaları i̇ngiltere, fransa, i̇talya ve yugoslavya'nın ordu ve donanma personeli tarafından işgal edildi. i̇talya ve yugoslavya arasında sık sık çatışmalar yaşandı. i̇talyanlar kralcı isyancıları silahlandırıp naklettiler ve karadağ'daki sırp eylemleri hakkında propaganda yaptılar. 20 temmuz 1919'da yugoslav ordusu kotor'da i̇talyan koruması arayan bazı karadağlı kralcılara saldırdı ve birçoğu öldürüldü. i̇talyan hükûmeti balkanlar'daki komutanı general settimio piacentini'ye baskı yaptı. 29 temmuz tarihli gizli bir yazışmada tittoni, i̇talya'nın karadağ'daki herhangi bir iddiadan vazgeçmesi halinde yugoslavların arnavutluk'ta bir i̇talyan himayesini tanımaya istekli olduklarını iddia etti. 11 mart 1920'de lordlar kamarası'ndaki tartışmada, dışişleri bakanı lord curzon, müttefiklerin podgorica meclisi'nin meşruiyetini veya kral nichola'nın tahttan indirilmesini  ve sırbistan ile birlik ilan ettiklerini tanımadıklarını teyit etti. nisan 1919'da, büyük britanya'nın çetine (cetinje) eski büyükelçisi olan count de salis (1911-16), sırbistan ile birliğin durumu hakkında rapor vermek üzere oraya gönderildi. podgorica meclisi'nin destekçileri, karadağ'ın müttefiklere olan bağlılığının en iyi ihtimalle nominal olduğunu ve kraliyet ailesinin üyelerinin 1915-1916 kışının yenilgisinden sonra düşmanla komplo kurduklarını savundu. karadağ bağımsızlığının destekçileri, meclisin, yenilgisinden bu yana karadağ'ı ortadan kaldırmak için fransızların göz yummasıyla çabalayan sırp fatihler tarafından işlenen bir sahtekarlık olduğunu savundu.

neticesi 
12 eylül 1919'da d'annunzio, rijeka (fiume) şehrini işgal etti ve carnaro i̇talyan naipliği'ni ilan etti, ancak 12 kasım 1920'de rapallo antlaşması'nın onaylanması bölgeyi bağımsız bir devlete, fiume özgür devleti'ne dönüştürdü. rapallo antlaşması'nın diğer bölümlerinin, i̇talya krallığı ile sırp, hırvat ve sloven krallığı (1929'da yugoslavya olarak yeniden adlandırıldı) arasındaki anlaşmazlığı çözmesi gerekiyordu. bu, carniola'nın bazı bölgelerinin, birkaç adriyatik adasının ve zadar (zara) şehrinin i̇talya'ya ilhakını içeriyordu.

kaynakça

konuyla ilgili yayınlar 
anthony c. davidonis. the american naval mission in the adriatic, 1918–1921. washington, d.c.: navy department, 1943.
ivo j. lederer. yugoslavia at the paris peace conference. new haven: yale university press, 1963.
paul-henri michel. la question de l'adriatique, 1914–1918. paris: alfred costes, 1938.
d. vujović. ujedinjenje crne gore i srbije. titograd: 1962.
dragoljub r. živojinović. america, italy and the birth of yugoslavia, 1917–1919. new york: 1972.
bucarelli m., zaccaria b. (2020) "encroaching visions: italy, yugoslavia and the adriatic question, 1918–1920." in: varsori a., zaccaria b. (eds), italy in the new international order, 1917–1922: security, conflict and cooperation in the contemporary world. palgrave