Fan Noli

fan noli veya theofan stilian noli (6 ocak 1882, i̇briktepe, i̇psala, edirne – 13 mart 1965, fort lauderdale, florida), arnavut şair, tarihçi, gazeteci, siyasetçi, ortodoks metropolit.

hayatı 

fan noli 1882 yılında edirne yakınlarındaki i̇briktepe'de bir arnavut ailesinde dünyaya geldi. trakya'ya yerleşen bir ortodoks arnavut topluluğunda yaşayan noli, 18 yüzyılda başlayan ve milliyetçilik akımıyla alevlenen sosyo-politik türbülanstan bugünkü arnavutluk'un güneyindeki, çatışmalar nedeniyle nüfusun azaldığı bölgelerden kaçan ailelerden geliyordu. noli ilk ve orta eğitimini rum okullarından aldıktan sonra edirne rum lisesi'ni bitirdi. gençliğinde akdeniz havzası boyunca dolaştı, yunanistan'da atina, mısır'da i̇skenderiye ve rusya'da odessa'da bulundu ve kendini bir oyuncu ve çevirmen olarak yetiştirdi. anadili olan arnavutçanın yanı sıra yunanca, i̇ngilizce, fransızca, türkçe ve arapça gibi birçok dil konuşabiliyordu. atina'da öğretmen olan noli, 1903'te mısır'a giderek theophanis mavromatis adını kullanarak i̇skenderiye'deki yunan okullarında öğretmen olarak çalıştı ve arnavut milliyetçiliğinden uzak durdu. daha sonra öğretmenliği ve mısır tiyatrosundaki çalışmaları sırasında noli, arnavutluk milliyetçiliğini benimsedi. arnavut göçmen hareketi ile temasları yoluyla ülkesinin milliyetçi hareketinin ateşli bir destekçisi oldu.

1906'da amerika birleşik devletleri'ne taşındı. önce new york eyaletindeki buffalo şehrinde bir kereste fabrikasında çalıştı, daha sonra boston, massachusetts'e taşındı ve teneke kutulara etiket damgalayan bir makinede operatör olarak çalıştı. amerika birleşik devletleri'nde bulunduğu süre içinde tıp ve astronomi eğitimi aldı.

siyasi ve dinî faaliyetleri 
bir yandan da bu ülkede bazı arnavut derneklerinin kurulmasında etkili oldu. aynı zamanda bir ortodoks papaz olan noli, bağımsız arnavutluk otosefal ortodoks kilisesi'ni kurmuş, bu kilisenin ilk başrahibi ve arnavutluk'un ilk başpiskoposu olmuştur.

jön türkler, dış güçlerin yardımıyla siyasi faaliyette bulunan fan noli gibi arnavut liderlere karşı düşmanca bir görüşe sahiptiler.

boston'da yaşadığı dönemde bazı arnavut kökenli hristiyanlar, arnavut milliyetçiliği hareketine şiddetle karşı çıkan rum ortodoks kilisesi'nin bir parçası olarak yaşamaktaydı. yunan ortodoks rahiplerinin milliyetçi faaliyetleri nedeniyle massachusetts eyaletindeki hudson şehrinde ortodoks arnavut topluluğunun bir üyesi kristak dişnica için mezar törenlerini yapmayı reddettiğinde, noli ve new england bölgesindeki bir grup arnavut milliyetçisi bağımsız arnavut ortodoks kilisesi'ni kurdu. yeni kilisenin ilk din adamlarından biri olan noli, 1908'de abd'deki rus ortodoks kilisesi'nden başpiskopos platon (rozhdestvenski) tarafından -tartışmalı koşullar altında da olsa- papaz olarak görevlendirildi. noli, yeni bağımsız kilisede ayini arnavutçaya çevirerek, kilisede yunan nüfuzunu azaltmayı ve yunan müdahaleciliğine karşı koymayı umuyordu. noli, müslüman ve hristiyan dinlerinin ötesinde, asıl olarak arnavut birliğinin bir destekçisiydi ve bu inançların arnavutça uygulanmasının ve yabancılar yerine yerel arnavut din adamlarının görevlendirilmesinin önemli olduğunu düşünüyordu.

noli 1908 yılında harvard üniversitesi'nde eğitim almaya başladı ve 1912'de new england müzik konservatuvarı'nda lisansını tamamladı. nisan 1912'de noli, yazar ve siyasetçi faik bey konitza ile birlikte liderliğini yürüttüğü ve osmanlı i̇mparatorluğu'ndaki arnavutların kendi kaderini tayin hakkını savunan vatra, the pan-albanian federation of america adlı bir diaspora örgütü kurdu.

1913 yılında arnavut bağımsızlığını desteklemek için avrupa'ya döndü ve ilk kez arnavutluk'a ayak bastı. fan noli arnavutluk'u bu ilk ziyaretinde, arnavut dilinde ilk ortodoks kilise hizmetini 1913 yılında prens wilhelm vidi'nin huzurunda gerçekleştirdi.

i. dünya savaşı sırasında noli abd'ye döndü ve vatra örgütünün başkanı olarak görev yapmaya başladı. bu da onu arnavut diasporasının etkili bir lideri haline getirdi. abd ve cenevre'deki diplomatik çabaları sonunda, abd başkanı thomas woodrow wilson'un bağımsız arnavutluk adına desteğini kazandı ve 1920'de yeni yapılanan milletler cemiyeti'ne ulusal üyelik fırsatı buldu. arnavutluk 1912'de bağımsızlığını ilan etmiş olsa da, milletler cemiyeti'ne üyeliği, ülkeye o zamana kadar elde edemediği uluslararası tanınırlığı sağlamış oldu.

abd'de kaldığı dönemde kombi adlı bir gazetenin yayınlanmasında da rol oynamıştır.

1921 yılında noli, ülkedeki önde gelen liberal hareket olan i̇ngiliz yanlısı "halk partisi" nin (arnavutça: partia e popullit) milletvekili olarak arnavutluk parlamentosuna girdi. diğer etkin partiler mehdi frashëri tarafından kurulan ve ahmet zogoğlu liderliğindeki muhafazakâr i̇talyan yanlısı "i̇lerici parti" (arnavutça: partia përparimtare) ve cafer bey üpi'nin "popüler parti" (arnavutça: partia popullore) idi. zogoğlu ve muhafazakârlar zamanla siyasi sahneye hâkim oldular.

1921 yılının son günlerinde cafer bey üpi'nin kurduğu hükûmette dışişleri bakanı oldu. aynı kabinede daha sonra devlet başkanı olacak olan ahmet zogoğlu da içişleri bakanı olmuştu. kısa süre sonra zogoğlu'nun ovalardaki arnavutları silahsızlandırması üzerine bakanlıktan istifa etti.

1924 yılında milliyetçi bir milletvekili olarak, hükûmet karşıtı bir ayaklanmanın başına geçerek, ahmet zogoğlu'nu yugoslavya'ya kaçmak zorunda bıraktı. 16 haziran 1924 tarihinden itibaren hükûmet başkanlığını yürütmeye başlayan noli, 17 temmuz günü başbakanlığa da getirildi, ancak bu görevini aynı yılın aralık ayına kadar sürdürebildi.

ahmet zogoğlu, yugoslavya'nın da desteklediği ordusuyla tiran'a girince fan noli ve hükûmeti 13 aralık 1924'te i̇talya'ya kaçtı. hükûmet değişikliğinin yanında prenslik rejimi de sona erdi.

kırılgan konumunun bilincinde olan zogoğlu, iktidarını sağlamlaştırmak için sert önlemler aldı. kış sonunda muhalefetin ana liderlerinden ikisi bayram curri ve luici gurakuki öldürüldü, diğerleri ise hapsedildi. noli, viyana'da konare (arnavutça: komiteti nacional revolucionar) olarak da bilinen "devrimci ulusal komite"yi kurdu. komite "ulusal özgürlük" (arnavutça: liria kombëtare) adlı dergiyi yayınlamaya başladı. halim xhelo veya rıza cerova olarak ilk arnavut komünistlerinden bazıları burada yayıncılık faaliyetlerine başlayacaklardı. komite, zogoğlu'yu ve oyuncu kadrosunu devirmeyi ve demokrasiyi düzeltmeyi amaçlıyordu. çabalara rağmen, komitenin arnavutluk'a erişimi ve nüfuzu sınırlı olacaktır. eski bir komünist ve konare üyesi kostandin boşniaku'nun müdahalesiyle, örgüt komintern'den koşulsuz mali destek alacaktı. ayrıca noli ve boşniaku, (zogoğlu tarafından yasaklanmış olan) sürgündeki kosova ulusal savunma komitesi için de benzer mali desteğin alınmasını mümkün kılacaklardı.

1928'de konare adını "ulusal kurtuluş komitesi" (arnavutça: komiteti i çlirimit kombëtar) olarak değiştirdi. bu arada arnavutluk'ta, üç yıllık cumhuriyet rejiminin ardından ulusal konsey, anayasal monarşi (meşrutiyet) ilan etti ve ahmet zogoğlu kral oldu.

abd dönemi 
zogoğlu karşısında cumhuriyetçi bir pozisyon alan fan noli, 1932 yılında abd'ye göç etti ve bu ülkenin vatandaşlığına geçti.

1939 yılında i̇talya'nın arnavutluk'u işgal etmesi ve kral zogoğlu'nun da ülke dışına kaçması sonrasında, kısa süreliğine de olsa zogoğlu ile ittifak kurdu. fakat mihver karşıtı ve komünizm karşıtı bir cephe kurmakta başarılı olamadılar.

1945 yılında fan noli boston üniversitesi'nden tarih alanında bir doktora derecesi aldı ve arnavutların ulusal kahramanı i̇skender bey üzerine bir tez yazdı. bu arada boston üniversitesi müzik bölümü'nde araştırma yaparak ludwig van beethoven'in biyografini yayınladı. ayrıca 1947 yılında scanderbeg adlı tek bölümlük bir senfoni besteledi.

arnavutluk otosefal ortodoks kilisesi'ne bağlı olarak faaliyet gösteren amerika arnavutları ortodoks kilisesi başpiskoposluğu'nda başpiskoposluk görevinde bulundu.

noli emekli olduktan sonra hayatının kalanını 1965 yılında öldüğü florida'daki fort lauderdale'de geçirdi.

noli'nin ölümünden iki gün sonra arnavut lider enver hoca, noli'nin çalışmalarını analiz ettiği övgü dolu sözlerini günlüğüne yazdı.

edebiyat çalışmaları 
etkili bir hatip olan noli, dünya edebiyatından birçok başyapıtı çevirmiş, ayrıca arnavutluk başbakanlığı da yapmış olan entelektüel mehdi frashëri'nin i̇skender bey tarihi adlı eserini de yabancı dillere tercüme etmiştir.

kendi eserlerinde ise, arnavut edebiyatındaki rönesans döneminde sivrilen yurtsever arnavutları canlandırdığı dragobi mağarası ve i̇ncil'deki konuları ele alarak onları ulusal ve siyasi renklerle yeniden işlediği barrabas'ın yürüyüşü gibi birçok eser üretmiştir.

anısı 

1964 yılında tiran'da kurulan fan noli okulu, üniversite öncesi 9 yıllık eğitim vermektedir ve mezunları arasında milletvekilleri de olan elitler bulunmaktadır. okulun 2004-15 yılllarındaki resrotasyonunda binanın ön yüzündeki duvarlardan birine fan noli'nin siyah-beyaz bir resmi eklenmiştir.

1971 yılında görice (korçë) ve pogradaş'ta anısına fan noli üniversitesi kuruldu.

fan noli, 1996 yılında çıkarılan 100 lekë değerindeki arnavut banknotunun ön yüzünde resmedilmiştir. bu banknot, 2008 yılında bozuk parayla değiştirilene kadar kullanımda kalmıştır.

2011 yılında arnavutluk-türk dostluğunun bir işareti olarak i̇psala yakınlarındaki doğum yerinde bir büst dikildi ve 6 ocak 2012 günü 130. doğum gününde, arnavutluk turizm, kültür, gençlik ve spor bakanı aldo bumçi, chp edirne milletvekili recep gürkan ve trakya üniversitesi rektörü enver duran'ın bulunduğu törenle açılışı yapıldı. başkent tiran'da da bir büstü bulunmaktadır.

ayrıca bakınız 
 arnavutluk'ta din
 arnavutluk tarihi

konuyla ilgili yayınlar

dış bağlantılar

kaynakça 

1882 doğumlular
1965 yılında ölenler
arnavut başpiskoposlar
harvard üniversitesinde öğrenim görenler
20. yüzyıl başpiskoposları
doğu ortodoks başpiskoposlar
20. yüzyıl tarihçileri
20. yüzyıl arnavut siyasetçileri
20. yüzyıl arnavut yazarları
20. yüzyıl çevirmenleri
amerika birleşik devletleri'ndeki arnavut göçmenler
arnavut tarihçiler
arnavutluk başbakanları
i̇psala doğumlular