Doğruluk kontrolü

doğruluk kontrolü, şüpheli bilgilerin doğruluğunun açık kaynaklar ve sistematik bir metodoloji kullanılarak kanıtlanması ya da çürütülmesidir.

medyaya ve gazeteciliğe güven, sosyal medyanın yaygınlaşmasından da önce zayıflamaya başlamıştı. demokratik kurumlara güvenin aşınmasıyla birlikte, vatandaşlar yüzünü haber gibi görünen ve sosyal medya aracılığıyla yayılan şüpheli bilgilere dönmüş;, doğru bilgi arayışına yanıt üretemeyen gazeteciliğin itibarı daha da zedelenmiştir.

medyada yanlış bilgi ve dezenformasyonun yayılmasını önlemek amacıyla çeşitli müdahalelere ihtiyaç duyulmuştur. birçok ülke bu sorunu yasal düzenlemelerle çözmeye çalışmış, fakat bu kısıtlar otoriter liderlerin suiistimaline açık olduğundan insan hakları savunucularında tepki uyandırmıştır. i̇fade özgürlüğü ve çoksesliliği savunanların önerisi, tepeden inme düzenlemelerdense, kitleleri bilinçlendirmek, eleştirel düşüncenin yayılmasını sağlamak için sivil aktörleri güçlendirmek olmuştur.

tarihçe

gazetecilik 
doğruluk kontrolünü gerekli kılan koşullar sosyal medyayla birlikte ortaya çıkmadı, uzak geçmişteki örnekleri de bulunmaktadır. 6. yüzyılda yaşamış bizanslı tarihçi prokopius, resmî tarih yazımıyla i̇mparator justinianous’un dikkatini çekmeyi başardıktan sonra, imparatorun saygınlığını lekelemek için anekdot olarak bilinen şüpheli bilgiler üretmiş ve sırrını ölene kadar saklamıştır. pietro aretino 1522’deki papalık seçimlerini manipüle etmek için adaylar hakkında garip soneler yazmıştır. roma’da navona meydanı’nda bulunan pasquino olarak bilinen heykelin yakınlarında halka bu soneleri söylemeye başlamıştır. “pasquinade” (taşlama) tabiri, halka mal olmuş kişiler hakkındaki ahlaksız ve çoğunlukla da yanlış haberler için söylenen genel bir kullanıma böyle evirilmiştir.

19. yüzyıl sonlarında ortaya çıkan sansasyonel habercilik anlayışı olan “sarı gazeteciliğin” yaygınlaşması, time ve der spiegel gibi önde gelen gazetelerin kendi bünyelerinde doğruluk kontrolü birimleri kurmasına yol açmıştır. ancak o zamanki çabalar, hataların basılmasını önlemek yerine tekzip ve özürlerle yetinir nitelikteydi. time dergisinde 1930’lu yıllarda ağırlıklı olarak kadın çalışanların araştırmacı pozisyonlara istihdam edilmesiyle modern anlamda doğruluk kontrolü mekanizmalarının ilk defa bir yayıncı bünyesinde başlatıldığı bilinmektedir.

20. yüzyıldaki iki dünya savaşının ardından gazeteciliğe güvenin sağlamlaştırılmasına dönük bazı çabalara rastlanabilmektedir. özellikle avrupa'da 1930'lu yıllarda güçlenen nazi iktidarı sırasında görülen geniş çaplı manipülasyonlar ve propagandanın, dördüncü bir kuvvet olarak basının nasıl bir dönüştürücü etkisi olabileceğini göstermiştir. bu yıllardan sonra olanları anlatırken “hakikat sonrası” isimli kitabında lee mcintryre, tarafsızlık ilkesinin kaynağına, 20. yüzyılda associated press ve new york times gibi seçkin haber kaynaklarının kendi okuyucu kitlelerini bir arada tutabilmek için başlattıkları çabaları koymakta, zamanla gazeteciliğin ana ilkelerinden birine dönüştüğüne değinmektedir. bu tarihten sonra etik gazetecilik ilkeleri gereği haberin doğruluğu, haberciliğin ana odaklarından biri hâline gelmiştir.

20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren büyük bir endüstri haline gelen haber endüstrisi ağırlıklı olarak medya dışı ekonomik etkilere açık hâle gelmiştir. gazetelerin sahiplik yapılarının haberciliği etkilediği bilinmektedir. bir yandan da değişen ve gelişen haber alma teknolojileri gereği habercilikte hız ön plana çıkmıştır. 90’lı yılların başından itibaren gazetecilik pratikleri dışında yer almaya başlayan doğruluk kontrolü uygulamalarına rastlanmaktadır. 1994’te kurulan snopes, 2003’te kurulan factcheck.org ve 2007’de kurulan politifact önde gelen doğruluk kontrolü platformları arasındadır.

sosyal medyanın tamamen yaygınlaştığı dünyada, hızlı ve kütlesel bir bilgi akışı olduğundan, internet öncesi doğrulama prosedürleri işlevsiz ve yetersiz kalabilmektedir. yıllar içerisinde bu ihtiyacı da karşılamak için sayıları artan doğruluk kontrolü platformları, önceleri forum sitelerinde ardından da sosyal ağlarda yer alan aşılama, gıda güvenliği, ilaç gibi halk sağlığına ilişkin birçok konudaki şehir efsaneleri ve yanlış bilgilerin doğrulanmasını sağlamaktadırlar.

haber medyasının dışında yer alan doğrulama kuruluşlarının kısa tarihine bakıldığında ilk kuşak platformlar (türkiye’den yalansavar, malumatfuruş örneklerinde olduğu gibi) daha gönüllülük esasına dayalı iken, yeni kuşak platformlar tam zamanlı teyitçiler/doğruluk kontrolcülerinden oluşmaktadır.

türkiye’de doğruluk payı ve teyit.org gibi kuruluşlar uluslararası doğruluk kontrolü ağı’nın (international fact checking network) koyduğu belirli bir metodolojide hareket etmektedirler. günümüzde artık belli yayın ilkeleri olan, gelir modelini çeşitlendirebilen, tam zamanlı emek verenlerden oluşan teyit/doğruluk kontrolü platformlarının sayıca arttığını görülmektedir.

dünya üzerindeki bağımsız doğrulama kuruluşları, bir bilginin doğruluğunu teyit edebilmek, iddianın doğru ya da yanlış olduğunu ortaya koyabilmek için, farklı metodolojiler kullanmaktadırlar. fakat genel anlamıyla doğruluk kontrolünün üç ana aşaması vardır:

 doğrulanabilir iddiaları bulmak: sosyal ve konvansiyonel medya taraması yaparak, ana akım medyada gündemi takip ederek ve politikacıların söylemlerini inceleyerek kamuoyunu ilgilendiren ve doğruluğunu veya yanlışlığı konusunda şüpheye düşülmüş veya doğruluğu konusunda yanlış kanıya varılmış iddialar tespit edilir.
 doğru bilgileri; gerçekleri bulmak: i̇ncelenen iddiayla ilgili geçerli ve güvenilir birden çok kaynak ve kanıt araştırılır.
 doğrusunu ortaya çıkarmak: i̇ddia, araştırılan kaynaklar doğrultusunda inceleyerek doğru veya yanlış olarak neticelendirilir.

bilgi düzensizliği ve yanlış bilgi türleri 
bilgi düzensizliği, bilginin hangi amaçla oluşturulduğuna, üretildiğine ya da yayıldığına göre mezenformasyon, dezenformasyon ve malenformasyon olarak üçe ayrılabilmektedir. first draft ise 2017 yılında, hatalı ilişkilendirme, uydurma, parodi, taklit, çarpıtma, bağlamdan koparma ve manipülasyon olmak üzere yanlış bilginin en yaygın yedi türünü de listelemiştir. bunların yanı sıra komplo teorileri, sahte haber, propaganda, asimetrik propaganda ve infodemi de bilgi düzensizliği konusunda sıkça başvurulan kavramlardır. bunların yanı sıra komplo teorileri, sahte haber, propaganda, asimetrik propaganda ve infodemi de bilgi düzensizliği konusunda sıkça başvurulan kavramlardır.

bilgi düzensizliği 
bilgi düzensizliği, internet başta olmak üzere sosyal ortamlarda yer alan bilgi kirliliğini daha iyi açıklamak için tanımlanmış bir kavramdır. 2016 tarihli abd başkanlık seçimleriyle beraber ‘hakikat ötesi’ veya ‘sahte haber’ gibi kavramların, politikacılar tarafından kullanıldıkça anlamını yitirmesi veya farklı anlamlar kazanması üzerine yeni bir kavram ihtiyacı doğmuştur. çünkü hem bilgi kirliliğinin daha kapsamlı bir şekilde incelenmesi gerekmiş, hem de yanlış bilginin toplumsal bir sorun haline gelmiştir. bilgi düzensizliği ilk kez avrupa konseyi’nin 2017’de yayınladığı bir makaleyle kavramsallaştırılmıştır.

bilgi düzensizliği temel olarak üçe ayrılmaktadır: dezenformasyon, mezenformasyon ve malenformasyon. bazı araştırmacılar dezenformasyon ve mezenformasyon arasındaki farkın vurgulanması gerektiğini düşünmektedir.

mezenformasyon, dezenformasyon ve malenformasyon 
bilinçli ve kasten üretilen, paylaşılan ya da yaygınlaştırılan yanlış bilgiye dezenformasyon, herhangi bir kasıt olmaksızın (ya da kastın tam olarak anlaşılmadığı durumlarda) paylaşılan yanlış bilgiye ise mezenformasyon ismi verilmektedir.

bilgi düzensizliğinin üçüncü türü olan malenformasyon ise “motivasyonun” ve “niyetin” de sorgulanması gerektiğini düşünen araştırmacılar tarafından ortaya atılmıştır. malenformasyon, doğru bilginin zarar verme amacıyla paylaşılmasına verilen isimdir. 2016 abd başkanlık seçimlerinde hillary clinton’ın e-posta yazışmalarının sızdırılması ya da intikam pornosu paylaşmak malenformasyon örneği sayılabilir.

yanlış bilgi türleri

hatalı ilişkilendirme 
yanlış bilgi türlerinden hatalı ilişkilendirme, bir olayla bağdaştırılan ancak farklı bir olayı gösteren içerikleri tanımlamak için kullanılır. bu içerikler fotoğraf, video, alıntı gibi çeşitli formatlarda olabilmektedir. bazen haber ya da olayla ilgili uygun fotoğraf ya da video gibi görsel medya bulunmadığı için, bazen haberi ya da olayı olduğundan daha abartılı göstermek için, bazen de tamamen yanıltma amacıyla kullanılmaktadır. özellikle haber mecraları durumla ilgili güncel görsel bulunmadığı zaman eski tarihli fotoğraf ve videolar da kullanabilmektedir. ancak görüntülerin arşiv görüntüsü olduğu belirtilmezse kullanıcılar bu görüntüleri güncel durumla bağdaştırabilmektedir. bu sebeple bu durum “hatalı ilişkilendirme” olarak tanımlanır. bu türde fotoğraf da içerik de gerçek olabilir, hatalı olan, ikisinin arasındaki ilişkidir.

uydurma 
tamamı üretilmiş, hiçbir gerçeklik payı bulunmayan yanlış bilgi türüne “uydurma” denmektedir. i̇çeriğin tamamı uydurma olduğundan bu türdeki yanlış bilgileri tespit etmek diğerlerine kıyasla daha güçtür. yapay zeka kullanılarak oluşturulan, birinin gerçekte yapmadığı ya da söylemediği şeyleri yapıyormuş ve söylüyormuş gibi gösteren “deepfake” videolar da bu kategoride yer almaktadır.

parodi 
eğlence ve dalga geçme amaçlı, haber formatında yazılan veya üretilen içeriklere parodi denmektedir.

parodi içeriklerin genellikle zarar verme amacı yoktur ancak kullanıcılar tarafından gerçek olduğu düşünülerek yeniden üretilip, paylaşılıp yaygınlaştırılabilmektedir. abd’de the onion, türkiye’de zaytung gibi internet siteleri, parodi haber sitelerine örnek olarak gösterilebilir. bu kuruluşlar, sitelerinin bir köşesinde haberlerin gerçek olmadığını belirtse de, bunu fark etmeyen kullanıcılar edindiklerini bilgilerin doğru olduğunu düşünebilmektedir; bu da yanlış bilginin yayılmasına sebep olmaktadır.

taklit 
kişiler, kurumlar ya da gruplar gibi davrananların yaydıkları içeriklere taklit denmektedir. bir internet sitesi, sosyal medya hesabı, hatta e-posta adresi dahi taklit edilebilir. hedef genellikle güvenilir, yüksek itibarlı ve tanınmış kaynakları taklit ederek kullanıcıların dikkat eksikliğinden faydalanmak ve yanlış bilgi paylaşmak, yaymaktır. sosyal medyanın yaygın olduğu ülkelerde taklit yoluyla saniyeler içinde yanlış bilgi yayılabilmektedir.

çarpıtma 
yanlış bilgi türlerinden çarpıtma first draft tarafından “bir kişi ya da olaya dair, anlatı kurgulamak için bilginin çarpıtılmış kullanımı” olarak tanımlanmaktadır. bu türde bilgi, gerçek anlamından saptırılarak ya da koparılarak yanlışa yönlendirir. i̇lk haliyle doğru olan, çarpıtıldığı için yanlışa yönlendiren yanlış bilgi türüdür.

bağlamdan koparma 
doğru bir bilginin, içinde bulunduğu olaylar, durumlar veya ilişkilerden koparılarak sunulmasına bağlamdan koparma ismi verilmektedir. bağlamdan koparılan bilgi fotoğraf, video, ses kaydı, alıntı hatta veri gibi çeşitli formatlarda karşımıza çıkabilmektedir. örneğin kırpılarak sunulan bir röportaj kaydı bağlamdan koparma olarak gösterilebilir. kişi gerçekten o şeyi söylese de konuşmanın öncesi, sonrası ve konunun bütünü verilmediği zaman anlatılanlar bambaşka anlamlara çekilebilmektedir.

manipülasyon 
manipülasyon, tdk'nin tanımıyla ‘seçme, ekleme ve çıkarma yoluyla bilgileri değiştirme’ olarak bilinen manipülasyon, gerçek bir bilginin ya da görüntünün kandırma amacıyla manipüle edilmesidir; videolarda ve fotoğraflarda daha sık karşımıza çıkar. (understanding information disorder - first draft) doğrudan montajlanan, kesilerek bir araya getirilen, nesnelerin yeri değiştirilen videofotoğraf gibi içerikler bu kategoriye girmektedir.

komplo teorisi 
komplo teorisi “bir kimse, kuruluş veya ülkeye karşı gizlice, zarar verici tuzak kurulduğu varsayımına dayanan düşüncelerin tümü” olarak tanımlanabilir. kesin kanıt eksikliğine rağmen komplo teorileri varlığını sürdürmeye eğilimlilerdir. aşırı şüphecilik, kanıtlara duyarsız olmak ve çelişkili düşünceler, komplo odaklı düşünen kişilerin ortak özelliklerindendir.

propaganda ve asimetrik propaganda 
bir konuyu veya düşünceyi tanıtma, karşı tarafı bilinçlendirme, kitleleri harekete geçirme, o düşünceyi benimsetme, istenen şekilde davranılmasını sağlama amacıyla üretilen, yazılı, görsel ya da işitsel kanallardan yayılan içerikler bütününe verilen isimdir.

öte yandan asimetrik propaganda, internetin anonim olma özelliğinden faydalanarak genellikle karşıt görüşe sahip kişileri, kurumları ya da grupları etkilemek, kötülemek ve kitlenin o kişilere, kurumlara ya da gruplara bakışını olumsuz yönde değiştirmek amacıyla yürütülen propagandadır. özellikle seçim dönemlerinde daha yoğun görülür ; örneğin a partisinden biri b partisindenmiş gibi görünerek b partisini kötü gösterecek, imajını zedeleyecek bilgiler yayarak halkın algısını yönlendirmeye çalışır.

gerçek addetme 
gerçek addetme, uydurma, tamamen üretilmiş ya da popüler kültürden (film, dizi, oyun gibi) sahnelerin gerçek yaşamdan alınmış gibi gösterilerek paylaşılmasıdır. örneğin bir bilgisayar oyunundan alınan görüntünün gerçek bir operasyonu gösterdiğinin iddia edilmesi gerçek addetmeye örnektir.

sahte haber 
yanlış bilgilerin ya da yanlışa sürükleyen bilgilerin haber olarak sunulmasına sahte haber ismi verilmektedir. burada yanlış içerik haber görünümüne büründürülerek, haber olduğu algısı yaratılmaya çalışılmaktadır. geleneksel medyada da karşılaşılan sahte haberler sosyal medyanın ve internetin yaygınlaşmasıyla büyük bir artış göstermiştir. seçim zamanlarında propaganda amacıyla bilinçli bir şekilde kullanılsa da bilinçsizce, bilgi eksikliğinden de kaynaklanabilir ve siyaset dışındaki farklı konularda da olabilir.

günümüzde pek çok araştırmacı sahte haberin mücadele edilmesi gereken ciddi bir sorun olduğunu savunmaktadır. haberlerin doğrulanması için çok sayıda insana ihtiyaç duyulduğunu hesaplayan araştırmacılar, bu işi yapabilecek çeşitli programlar geliştirilmesi gerektiğini düşünmekte ve öneriler üzerinde çalışmaktadır.

i̇nfodemi 
covid-19 salgınıyla popülerleşen infodemi kavramı, kimi doğru kimi yanlış, hızla bir virüs gibi yayılan bilgi yığınını ifade eder. dünya sağlık örgütü (dsö) tarafından tanımlanan bu kavram, i̇ngilizcede bilgi anlamına gelen ‘information’ ile salgın anlamına gelen ‘epidemic’ kelimelerinden oluşmuştur. bu bilgi yığını, sağlıklı bir bilgi ekosistemini engellediği için resmi kurumlara ve bilim insanlarına güvensizlik, toplumda panik ve korkuya sebep olup krizle baş etmeyi güçleştirme gibi olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir.

geleneksel ve dijital medya

yazılı basın

gazete 
temelde tabloid gazetelerin icat edilmesinden bu yana doğruluk kontrolünün yazı işleri akışının ayrılmaz bir parçası olduğu kabul edilmektedir. ancak bugünkü anlamıyla ayrı bir faaliyet olarak yazılı basında doğrulamadan bahsedebilmek mümkün değildir. özellikle son 10 yıl içinde bilgi kirliliğinin ve sahte haberlerin yayılmasının sosyal medya aracılığıyla artmasıyla beraber önem kazanan doğruluk kontrolü, geleneksel basında kendine yeni yer bulmaya başlayan bir kavramdır.

dijital basın & dijital medya

web siteleri & haber siteleri 
dünya genelinde bazı basın kuruluşları kendi doğruluk kontrolü ekiplerini kurmaya başlamıştır. kimi yayıncılar ise bağımsız kurumlardan destek almayı tercih etmektedir. durum türkiye'de de benzerdir. uluslararası basında ap, afp, reuters, bbc gibi kuruluşlar kendi bünyelerinde veri doğrulama ekibi kurmuşlardır. bazı haber yayıncıları ise sivil toplum kuruluşlarından faydalanmaktadır. batı avrupa ülkelerinde doğruluk kontrolü daha çok medya kuruluşları tarafından yapılırken, doğu avrupa ülkelerinde kontrolü sivil toplum aktörleri ve bağımsız kuruluşlar tarafından yürütülmektedir.

anadolu ajansı, uluslararası ajanslardan örnek alarak 2019'da kendi doğruluk kontrolü yaptığı içerikler yayınlamaya başlamıştır. ancak ajansın yalnızca i̇ngilizce sürümünde var olan doğruluk kontrolü paylaşımları 2020 yılından bu yana yapılmamaktadır. ajans 2021 yılında “fact-checker” pozisyonu açarak türkiye medyasında dikkat çeken bir adım atmıştır. eylül 2022'de ise “teyit hattı” isimli bir doğruluk kontrolü sitesi kurulmuştur.

trt'nin uluslararası haber ağı trt world de türkiye’de doğrulama kontrolü konusunda adım atan ikinci haber sitesi olmuştur. ancak bu kontrollerin sürekliliği olmamış ve 2020'den bu yana kontrol yapılmamıştır.

bbc ise bu konuda uluslararası basından bir örnek teşkil etmektedir. ‘reality check’ adlı bölümde gündemde olan ve doğruluğu kanıtlanmamış haberler ve bilgiler incelenmektedir.

twitter 
sosyal medya platformları yanlış bilgiyle mücadele farklı yollar izlemektedirler. twitter, 2020 abd başkanlık seçimleri sırasında yaşanan güvenilir bilgi krizine yönelik çözüm üretmek için kullanıcılarını seçim hakkında yanlış veya yanıltıcı bilgi içeren paylaşımlarla ilgili, o paylaşımların kenarına bilgi notu koyarak uyarmayı denemiştir. ancak eski abd başkanı donald trump başta olmak üzere çin dışişleri bakanlığı sözcüsü lijian zhao gibi isimlerin paylaşımlarının etiketlenmesi sansür tartışmalarına yol açmıştır.

ocak 2021’de birdwatch isimli program ile diğer sosyal medya platformlarından farklı bir yol izleyerek topluluk odaklı bir yaklaşım benimseyeceğini duyuran platform yanlış bilgiyle twitter kullanıcıları aracılığı ile mücadele etmektedir. şirket ağustos 2021’de ifcn imzacısı associated press ve reuters ile birdwatch'ın performansını anlamak için bir ortaklık yürütmeye başladıklarını ve bu iki kurumdan doğruluk kontrolü desteği alacağını açıklamıştır.

instagram 
instagram 2019’dan beri doğrulama faaliyeti için üçüncü taraf doğrulama platformları ile işbirliği içindedir.

bir içerik, doğrulama platformları tarafından yanlış olarak değerlendirildiğinde, instagram bu içeriği keşfet ve etiket akışlarından kaldırarak ve hikâyelerdeki öne çıkışını azaltarak yayılmasını önlemeye çalışmaktadır. aynı zamanda kullanıcılara içeriğin yanlış ya da yanıltıcı bilgi içerdiğini belirten uyarı etiketler göstermektedir.

facebook 
facebook yanlış bilgiyle mücadele sorunuyla mücadele için ifcn imzacısı üçüncü taraf bağımsız doğrulama platformlarıyla birlikte çalışmaktadır. bu platformlar birincil kaynaklarla görüşme, fotoğraf ve video içeriklerin doğruluğunun kontrol edilmesi, çeşitli verilerin incelenmesi gibi adımları facebook adına gerçekleştirmektedirler. doğrulama platformları bir içeriği yanlış olarak değerlendirdiğinde facebook bu içeriği tamamen kaldırmak yerine etkileşimini, görünürlüğünü önemli ölçüde azaltmaktadır. böylece yanlış bilginin yayılımı azaltılmayı hedeflemektedir. aynı zamanda paylaşımın yanlış bilgi içerdiğini belirten bir etiket sayesinde paylaşmaya çalışan kişileri bilgilendirmektedir. doğrulama platformları facebook üzerinde içeriği, hesapları ya da sayfaları kaldırmamaktadır. facebook türkiye’de teyit ve doğruluk payı ile çalışmaktadır.

tiktok 
kısa video platformu tiktok, 2020’den bu yana dünya çapında yerel doğrulama platformlarıyla yanlış bilgiyle mücadele konusunda işbirliği yapmaktadır. türkiye’de teyit ile çalışan tiktok, uygulamasında sunduğu “gerçekleri bil” özelliği ile doğrulama kuruluşları tarafından doğrulanamamış videoları paylaşmama konusunda kullanıcılarını uyarmaktadır. doğrulanamayan içerikler yanıltıcı bilgilerin yayılmasını sınırlamak amacıyla kullanıcılara ‘sizin i̇çin’ akışında önerilmemektedir. i̇çeriğin yanlış olduğunu tespit etmesi halinde video platformdan kaldırılmaktadır.

vikipedi 
herkesin katkıda bulunabildiği çevrimiçi ansiklopedi vikipedi, doğruluk kontrolünü izlediği politika ve yönergeleriyle sürdürmektedir. bu mekanizma doğrulanabilirlik, kaynak gösterme ve tarafsız bakış açısı gibi ilkelerle sağlanabilmektedir. ayrıca kullanıcılar, onlara şüpheli gelen içerikleri bu ilkeler doğrultusunda düzeltip milyonlarca kişinin ziyaret ettiği vikipedi’de yanlış bilginin yayılımını engelleyebilmektedir. türkiye’deki doğrulama platformlarıyla yürüttüğü işbirlikleriyle ise vikipedi’deki doğru bilgi kültürünün yaygınlaşmasını amaçlamaktadır.

doğrulama araçları ve yöntemleri

teyit etme, bilgi doğrulama, doğruluk kontrolü 
doğrulama sürecinde içeriğin üretilme ya da paylaşılma motivasyonunu, doğruluğunu, içeriği kimin paylaştığını, ne zaman ve nerede oluşturulduğunu incelemek gerekmektedir.

doğruluk kontrolü kendi içinde “iddia kontrolü” ile “belge/görsel doğrulama” olarak kabaca iki ana dala ayrılır. i̇ddia/bilgi kontrolü, daha çok siyasilerin, kamuoyundaki önemli kişilerin söylediklerinin doğru olup olmadığının kontrol edilmesidir. belge/görsel doğrulama ise özellikle sosyal medyada çok paylaşılan gönderilerde bulunan imajların, bilgilerin doğruluğunun kontrol edilmesidir.

doğruluk kontrolcüleri bir iddiayı yahut haberi kontrol ederken belli başlı noktalara dikkat etmektedirler. i̇ddianın yer aldığı kaynağı ve içeriğin ilk önce nerede ve nasıl paylaşıldığına ulaşmaya çalışmaktadır. bir haber ya da görsel eski tarihli ya da bağlamından koparılarak başka bir olayı gösteriyor olabilir; bu gibi durumları tespit edebilmek için de ilk paylaşıma ulaşabilmek her zaman mümkün olmamaktadır. doğrulama bir süreç olduğu için bu yolda ilerlerken çeşitli dijital araç ve yöntemlerden yaralanmaktadırlar.

i̇lgili haber görselini tersine görsel arama özelliği bulunan arama motorlarında aratmak ve fotoğrafın exif bilgisini kontrol etmek gibi doğru kaynağa ve güvenilir bilgiye götürecek önemli adımlar yer almaktadır. video hileleri, manipüle edilmiş veri ve dijital manipülasyon gibi çeşitli sahte teknikler vardır. doğruluk kontrolü bu içeriklerdeki değişikliği tespit etmek için de invid, youtube dataviewer, imgops, fotoforensics gibi araçları kullanmaktadır. bu yüzden doğrulama sürecinden kullandığımız araçlar kadar üretilen, yayılan ve etkileşim alan içeriğin hangi özellikleri taşıdığı da önemlidir.

bireysel olarak şüpheli bilgiyi tespit etme yöntemleri 
günlük hayatta internet kullanıcıları, çeşitli mecralarda çeşitli bilgilere maruz kalmaktadır. bu bilgiler her zaman doğru olmamaktadır. bireylerin şüpheli bilgileri tespit edebilmesi için uygulanabilecek bazı adımlar mevcuttur. öncelikle bir bilgiye yönelik farklı kaynakları değerlendirmek en iyi başlangıç olacaktır.

ardından bilgileri sakin ve sindirerek okumak, bilgileri yanlış anlamanın önüne geçecektir. sosyal medyadaki haber akışınızdaki bilgi ve haberlerden her zaman şüphe duymak ve okuduklarınızın kaynağını sorgulamak da doğrulamak için yapabileceğiniz ilk adımlardan biridir. okuduğunuz haberin kaynağının güvenilir olup olmadığını sorgulamak için çeşitli yollar mevcuttur. bir haber bağlamından koparılıp paylaşılıyor olabilir. bu yanılgıya düşmemek için haberin ilk paylaşıldığı tarihi kontrol etmek ve haberin aslına ulaşmaya çalışmak bir diğer doğrulama yöntemidir. sosyal medyada görülen bir paylaşıma konu olayın birden fazla boyutu olabileceğini, her konuya dair gazeteciler ve konunun uzmanları kadar ayrıntılı ve derinlikli bilgiye sahip olamayacağımızı göz önünde bulundurularak şüphe duyduğumuz haberleri teyit sitelerinde aratmak da bir başka doğrulama yöntemidir.

görsel ve video doğrulaması 
karşımıza çıkan görselleri doğrulamak için tersine görsel arama tekniğini kullanılabilmektedir. bu teknik, arama motorları ve çeşitli yazılımları kullanarak görsel içeriğin kaynağını bulmak için kullanılmaktadır. video içeriklerde ise orijinal videoya editleme, efekt kullanma, kırpma, içeriğin bağlamından koparma gibi yöntemler uygulanarak kullanıcının yanlış bilgiye maruz kalması hedeflenebilmektedir. i̇ddia görsel ve videolardaki ipuçlarını takip etmek de işe yarayabilmektedir. bir olayı gösterdiği iddia edilerek paylaşılan videoda insanların giydiklerine dikkat etmek, etraftaki ağaç veya binaları ayırt edebilmek, güneşin düştüğü açıdan yahut hava durumundan konum tespiti yapabilmeye çalışmak bunlar arasında sayılabilir. yol tabelaları, yer şekilleri, iddia video ise etrafta duyulan sesler ve konuşulan dil de teyitlemeye yardımcı olabilir.

sosyal medyada yer alan görselleri teyitlemek için de fotoğrafların paylaşıldığı tarihi bulmaya yarayan exif bilgisinin indirilebileceği araçlar, görsel üzerinde oynama yapılıp yapılmadığını anlayabilmek için basit fotoğraf editleme bilgisine sahip olmak ve video doğrulama dijital araçlar sayılabilir. bunların yanında sosyal medyadaki veya haberlerdeki bir bilginin doğruluğunu kontrol etmek için doğruluk kontrolcüleri internet üzerindeki açık kaynaklardan yararlanırlar. açık kaynak ve veri gazeteciliği olarak da adlandırılan bu gazetecilik türünde ortalama bir internet kullanıcısının ulaşabileceği kaynaklardan gazetecilik etiği içerisinde ve veri toplama yöntemleri ile derlenen bilgiler üzerinden araştırmanın yürütülmesi esastır. açık kaynak gazeteciliği, bazı devletler ve kurumlarının gizli veritabanları ve belgelerinin kamuoyuna sızıntı şeklinde gerçekleşen ve wikileaks ve panama belgeleri gibi örnekleri olan sızıntı gazeteciliğinden de yararlanabilir.

bilgi ve veri doğrulamak için doğruluk kontrolcüleri herkese açık güvenilir veri veritabanlarından, devletlerin istatistik ofislerinden veriye ulaşılabilecek internet sitelerinden de yararlanırlar. i̇kincil kaynak olarak doğruluk kontrolcüleri bilgi almak çeşitli alanlarda çalışan uzmanlara ulaşırlar.

yanlış bilgiyi düzeltme yolları 
yanlış bilgileri düzeltmek yanlış bilgi sorunundan kaynaklı kötü olayların yaşanmasını engellemek için önemlidir. bu nedenle yanlış bilgileri doğruluk kontrolü yöntemleri ile çürütmek gereklidir. özellikle doğal afetler, seçimler, salgınlar gibi kriz anlarında paylaşılabilecek yanlış bilgilerin önüne geçmek için çevrenizdekileri önden uyarmak çürütmeye başlamadan önce yapılabilecekler arasındadır. çürütmeye doğru bilgiyle başlamak, bir bilgiyi/iddiayı çürütürken yanlış bilgiyi sadece bir kez tekrar etmek, yanlış bilginin yanıltıcı olmasının sebebini açıklamak ve doğru bilgiyi birden fazla tekrar etmek yanlış bilgiyi düzeltme yolları arasında sayılabilir. bunun dışında yanlış bilgi konusunda kendinizi eğitmek, yanlış bilgileri düzenli bir şekilde çürüten sosyal medya hesaplarını ve kaynakları takip etmek ve bu çürütmeleri paylaşmak da yanlış bilginin daha fazla yayılmasını önlemek için yapılabilecek yollardandır.

eleştirel düşünme ve eleştirel dijital okuryazarlık 
sosyal medya artık bilgiye erişimin birincil kaynağı olduğu için paylaşılan tüm içeriklere şüpheyle yaklaşmak doğruluk kontrolünün temellerinden biridir. sorgulama ve bilgi üretim süreçlerine şüpheyle yaklaşma eleştirel düşünme beceresini de beraberinde getirmektedir. bilimsel kanıtlara dayalı hükümlere varmak için eleştirel dijital okuryazarlığa sahip olmak önem taşımaktadır. eleştirel dijital okuryazarlık doğruluk kontrolü yolunda ilk adımı oluşturmaktadır. şüpheli bir bilginin yanlış olduğunun tespiti yapıldıktan sonra bu bilginin paylaşılmasının ardındaki motivasyondan söz etmek çevrimiçi platformlarda dolaşan çokça bilgiye karşı kullanıcıları daha dirençli kılmaktadır.

bilginin kim tarafından paylaşıldığı, nasıl yayıldığı, hangi kaynaklara dayandırıldığı ve hangi motivasyonla paylaşıldığı gibi verileri internet tabanlı arama motorları ve doğrulama araçları yardımıyla inceleyerek birlikte tartışmak eleştirel dijital okuryazarlık yöntemleri arasında sayılabilir. bilgi düzensizliğine içkin yankı fanusu, filtre balonları, sözdebilim, komplo teorileri gibi kavramları anlamını bilmek ve günlük hayatımızdaki kullanımlarının farkına varmak eleştirel dijital okuryazarlığa adım atarken yapılabilecek şeylerden bir diğeridir.

ifcn ve doğrulama kuruluşları 
uluslararası doğruluk kontrolü ağı (ifcn), dünya üzerinde teyitçilik faaliyetleri yürüten kurumları bir ağ altında bir araya getirmek amacıyla 2015 yılında poynter enstitüsü bünyesinde kurulmuştur. ağın içerisinde yer almak isteyen doğruluk kontrolü kuruluşlarının taraf olmama ve adil olma, kaynakların (teyit edilirken kullanılan kanıtların) şeffaflığı, finansal ve organizasyonel yapının şeffaflığı, metodolojinin şeffaflığı, açık ve güvenilir bir düzeltme politikasının olması ilkelerine sadık olduğunu kanıtlaması gerekmektedir.

duke üniversitesi dewitt wallace medya ve demokrasi merkezi reporter’s lab'''ın oluşturduğu ve dünya üzerindeki doğruluk kontrolü sitelerinin yer aldığı veritabanına göre ağustos 2021 itibarıyla dünya üzerinde 348 aktif doğruluk kontrolü girişimi bulunmaktadır. bağımsız denetçiler tarafından onaylanan ve ifcn i̇lkeleri kılavuzu imzacısı olmaya hak kazanan aktif kuruluşların sayısı ise 93'tür.

ifcn, i̇lkeler kılavuzu'yla doğruluk kontrolcüleri için en yüksek standartları oluşturma gayesinin yanı sıra, doğruluk kontrolü kuruluşlarının yanlış bilgiyle mücadele faaliyetlerini sürdürülebilir kılmak, dünya üzerindeki teyit kuruluşlarının işbirliği yapmasına alan açmak ve teyitçilik alanını genişletmek üzere çalışmalar yürütmektedir.

 farklı alanlarda doğruluk kontrolü 
doğruluk kontrolü başlı başına bir alan olarak genişlerken, farklı alanlarda uzmanlaşmış alt kolları da eş zamanlı gelişmeye devam etmektedir. dünyada siyaset, sağlık, bilim doğruluk kontrolü alanında uzmanlaşmış doğruluk kontrolü platformları bulunmaktadır.

 siyasette doğruluk kontrolü 
günümüzün doğruluk kontrolü akımının kökenini 1980’lerde abd başkanı olan ronald reagan'ın çok dikkat çeken “ağaçların arabalardan dört kat daha fazla çevre kirliliğine neden olduğunu” iddia ettiği döneme kadar götürmek mümkün. yakın tarihte ise 2016 abd başkanlık seçimleri ve brexit referandumu dönemi boyunca dezenformasyonun etkilerine dair yapılan çalışmalar yanlış bilginin seçmen davranışlarını değiştirebildiği, kutuplaşmaya yol açabildiği ve toplumsal sorunlara neden olduğunu göstermiştir. özellikle seçim zamanlarında mülteci ve göçmenleri hedef alan yanlış bilgiler, basit ya da ileri tekniklerle manipüle edilen görseller ve komplo teorileri ve kasten yayılan yanlış bilgiler demokrasilere zarar verebiliyor.

politik iddialara odaklanan doğruluk kontrolü platformlarına politifact, washington post fact-checker, cnn, fullfact örnek verilebilir. bu tür platformlar politikacıların konuşmalarını, iddialarını ve beyanlarını teyit etmeye odaklanır.

 sağlık alanında doğruluk kontrolü 
sağlık mezenformasyonu ya da sağlık dezenformasyonu, mevcut bilimsel konsensüse göre yanlış olarak nitelendirilen sağlıkla ilgili herhangi bir iddia olarak tanımlanabilir.

sağlıkla ilgili yanlış bilgiler, önemli bir sağlık sorununu ciddiye almama, aldatıcı bir güvenlik hissi oluştuğundan tedaviyi reddetme ya da geciktirme, abartılı ifadelerle endişe ve korkunun artması sonucunda yanlış kararların alınması veya riskli yolların denenmesi gibi sonuçlar doğurmaktadır.

özellikle covid-19 salgınıyla birlikte yanlış bilgilerin sosyal medyada koronavirüsten daha hızlı yayılabildiği gözlemlenmiştir. bu süreçte virüsün çıkışı, hastalığın belirtileri, tedavisi ile ilgili yanlış ve yanıltıcı bilgiler internette dolaşıma girmiştir. takip eden süreçte aşıların güvenilirliği ve etkinliği hakkında yanlış bilgiler ve asılsız iddialar komplo teorilerine varan iddiaların ortaya çıkmasına neden olmuştur. öyle ki dünya sağlık örgütü, “biz sadece bir epidemiyle değil, aynı zamanda bir infodemiyle savaşıyoruz. sahte haber koronavirüsten daha hızlı ve daha kolay bir şekilde yayılıyor ve en az koronavirüs kadar tehlikeli” demiştir.

genel olarak sağlıkla ilgili bilgilere internet üzerinden erişen insanların sayıca artması, sosyal medyada kullanıcıların karşılaştıkları içerikleri bilinçsiz olarak tüketmeleri ve yanlış bilgiye maruz kalmaları ve sağlık haberciliği açısından sorunlu olan gazetecilik pratikleri sağlıkla ilgili yanlış bilgi sorunuyla mücadele etmek gerektiğini göstermektedir. i̇nternet kullanıcılarının bu nedenle medya okuryazarlığı becerilerini sağlık alanında da artırmaları çok önemlidir. bu amaçla faaliyet sürdüren platformlara örnek olarak meedan verilebilir. ayrıca, kar amacı gütmeyen fransa merkezli science feedback'' özellikle iklim ve sağlık alanında bilimsel olduğu iddiasıyla paylaşılan içerikleri teyit etmektedir.

kaynakça 

gazetecilik meslekleri
gerçek