Avrasyatik diller

avrasyatik, tarihsel olarak kuzey, batı ve güney avrasya'da konuşulan birçok dil ailesini içeren önerilen bir dil makro ailesidir.

avrasya süper ailesi fikri 100 yıldan daha eskiye dayanmaktadır. joseph greenberg'in 1990'lara dayanan önerisi, en çok tartışılan versiyondur. 2013'te mark pagel ve üç meslektaşı, avrasyatik dil ailesi için istatistiksel kanıt olduğuna inandıkları yayını yayımladılar.

avrasya'nın dalları teklifler arasında farklılık gösterir, ancak tipik olarak altayca (moğolca, tunguzca ve türkçe), çukçi-kamçatkaca, eskimo-aleutça, hint-avrupaca ve uralca'yı içerir - ancak greenberg bunun yerine tartışmalı ural-yukagirce sınıflandırmasını kullanır. bazen dâhil edilen diğer dallar, gilyakça, etrüskçe izole dillerine ek olarak ve greenberg'in "kore-japon-aynu"ya ek olarak pagel vd. tarafından önerildiği gibi güney kafkasça ve dravidce aileleridir. bazı öneriler avrasyatik'i nostratic gibi daha da büyük makro ailelerle gruplandırırken; yine birçok profesyonel dil bilimci kullanılan yöntemleri geçersiz saymaktadır.

kavramın tarihi 
1994 yılında merritt ruhlen, avrasyatik'in "... isimlerin çoğullarının isim köküne -t getirilerek ... ancak isimlerin ikililerinin köke -k getirilerek türetildiği" gramer kalıbının varlığıyla desteklendiğini iddia etti. rasmus rask bu gramer kalıbını 1818 kadar erken bir tarihte bugün uralca ve eskimo-aleutça olarak adlandırılan gruplarda kaydetmişti, ancak aynı zamanda greenberg'in avrasyatik'e yerleştirdiği tunguzca, gilyakça (nivkh dili olarak da adlandırılır) ve çukçi-kamçatkaca'da da bulunabilir. ruhlen'e göre, bu kalıp avrasyatik'in dışındaki dil ailelerinde veya dillerde bulunmaz.

1998'de joseph greenberg, ilk önce 1950'lerde afrika dillerini kategorize etmek için ortaya attığı bir metodoloji olan toplu karşılaştırma konusundaki çalışmalarını bir avrasyatik dilini önermesi için genişletti. 2000 yılında, avrasya argümanını, dil ailesinin geçerliliğini gösterdiğine inandığı hem fonetik hem de gramer kanıtlarını ana hatlarıyla belirttiği hint-avrupaca ve en yakın akrabaları: avrasyatik dil ailesi adında bir kitap hâline gelecek şekilde genişletti. argümanının özü, incelediği çeşitli dil ailelerinde ortak olarak değerlendirdiği 72 morfolojik özelliktir. akademik ilgiyi pek çok varyant önerisinden en çok greenberg'inki çekti.

greenberg'in avrasya hipotezi birçok dil bilimci tarafından çoğu zaman kitle karşılaştırması konusundaki araştırmasının güvenilmez olduğu gerekçesiyle reddedilmiştir. karşılaştırmalı yöntemlerin temel eleştirisi, benzer seslerden ve sözcük anlamlarından yola çıkarak ortak kökenli sözcüklerin eş kökenli olduğunun varsayılmasıdır. semantik ve fonetik bozulmanın, 5.000 ila 9.000 yıl içinde orijinal ses ve anlamın bütün izlerini yok ettiği ve dolayısıyla karşılaştırmalı yöntemlerin antik süper ailelere uygulanmasını oldukça şüpheli hâle getirdiği genellikle varsayılmaktadır. ek olarak, görünen eş kökenli sözcükler tesadüfen veya alıntı kelimelerden ortaya çıkabilir. rastlantısal çarpışmaların istatistiksel tahminlerinin varlığı olmadan, yalnızca karşılaştırmaya dayalı sonuçlar bu nedenle şüpheli olarak görülür.

pek çok meslektaşının aksine eski ilişkileri bulma girişimlerinin başarısızlığa mahkûm olduğunu a priori olarak öngörmeyen stefan georg ve alexander vovin, greenberg'in iddialarını ayrıntılı olarak incelediler. greenberg'in morfolojik argümanlarının aileleri belirlemede doğru yaklaşım olduğunu belirtiyorlar, ancak vardığı sonuçlardan şüphe duyuyorlar. "[greenberg'in] 72 biçimbirimi, ilk bakışta avrasyatik lehine büyük kanıtlar gibi görünüyor. eğer geçerliyse, çok az dil bilimci bir noktanın ortaya konulduğundan şüphe duyma hakkına sahip olacaktır. [...] ancak, daha yakından inceleme [...] çok fazla yanlış yorumlama, hata ve yanlış analiz gösteriyor [...] bunlar, [greenberg'in] avrasyatiğinin geçerliliğini kanıtlama girişiminin başarısız olduğundan başka bir yargıya izin vermez."

1980'lerde rus dil bilimci 'in  hipotezi (rusça: бореальный язык) hint-avrupaca, uralca ve altayca (ve sonraki makalelerinde korece) dil ailelerini birbirine bağladı. andryev ayrıca varsayımsal boreal makro ailesi için 203 sözcük kökü önerdi. andreev'in 1997'deki ölümünden sonra, boreal hipotezi sorin paliga (2003, 2007) tarafından daha da genişletildi.

pagel vd. 
2013'te mark pagel, quentin d. atkinson, andreea s. calude ve andrew meade, bu itirazların üstesinden gelmeye çalışan istatistiksel kanıtlar yayınladı. daha önceki çalışmalarına göre çoğu kelimede mevcut dil değiştirme teorileriyle tutarlı olarak, 2.000 ila 4.000 yıl arasında bir "yarı ömür" gözlenir. bununla birlikte, 10.000 ila 20.000 yıl veya daha fazla yarı ömürle çok daha yavaş bir ikame oranı sergileyen bazı kelimeler - sayılar, zamirler ve belirli zarflar - belirlediler. çeşitli modern dillerdeki araştırmalardan yola çıkan yazarlar, mevcut telaffuzdan bağımsız olarak anahtar kelimeler için aynı yavaş değiştirme oranlarını gösterebildiler. büyük ölçüde değişmeyen sözcüklerden oluşan sabit bir çekirdek kelime dağarcığının tüm insan söyleminin ortak bir özelliği olduğu ve kullanım sıklığıyla ters orantılı olarak model değiştirmenin olduğu sonucuna varmışlardır.

pagel vd., dünya dillerinin etimolojik veri tabanı'nda (lwed) listelenen yedi dil ailesinden proto-kelimelerin varsayımsal rekonstrüksiyonlarını kullandı. aramalarını swadesh temel kelime listesi tarafından tanımlandığı gibi en yaygın 200 kelimeyle sınırladılar. i̇ki veya daha az dil ailesi için proto-kelimeler önerildiği için on iki kelime hariç tutulmuştur. kalan 188 kelime, (bazen belirli bir aile için birden fazla yapı ile) 3804 farklı rekonstrüksiyon sağlamıştır. geleneksel karşılaştırmalı dil bilimin aksine, araştırmacılar herhangi bir eşleştirmenin (benzer seslere dayalı olarak) eş kökenli olduğunu "kanıtlamaya" çalışmadılar, bunun yerine her bir eşleştirmeyi hataya açık ikili rastgele değişken olarak ele aldılar. olası eş kökenli eşleşmeler kümesi daha sonra tahmin edilebilir düzenlilikler için bir bütün olarak analiz edildi.

sözcükler, kaç dil ailesinin sözcükle eş kökenli olduğuna göre gruplara ayrıldı. 188 kelime arasında, eş kökenli gruplar 1'den (eş kökenli olmayan) 7'ye (tüm diller eş kökenli) kadar olup, ortalama 2,3 ± 1,1'dir. eş kökenli sınıf büyüklüğünün dağılımı, varyant bozulma oranları hipotezi tarafından tahmin edildiği gibi pozitif olarak çarpıktı (büyük gruplardan çok daha fazla küçük gruplar). sözcükler daha sonra dünya çapındaki genel kullanım sıklıklarına, sözcük türüne ve önceden tahmin edilen değiştirme oranlarına göre gruplandırıldı. eş kökenli sınıf büyüklüğü, tahmini değiştirme oranı ile pozitif olarak ilişkiliydi (r=0,43; p<0,001). sözcük türü ile birleştirilen genelleştirilmiş frekans da sınıf büyüklüğünün güçlü bir ön görücüsüydü (r=0,48; p<0,001). pagel vd. "bu sonuç, tahmin edilen kısa yarı ömürleriyle tutarlı olarak, nadiren kullanılan kelimelerin tipik olarak derinden atalara ait olacak kadar uzun süre var olmadığını, ancak eşik frekansının üzerinde kelimelerin daha fazla kararlılık kazandığını ve bunun daha sonra daha büyük eş kökenli sınıf boyutları anlamına geldiğini göstermektedir." sonucuna varırlar.

yirmi üç kelime anlamı, dört veya daha fazla eş kökenli sınıf büyüklüğüne sahipti. bu 23 kelime arasından 1.000 konuşulan kelimede birden fazla kullanılan kelimeler (χ2 =24,29; p<0,001), zamirler (χ2=26,1; p<0,0001) ve zarflar (χ2 =14,5; p=0,003) bunlar arasında aşırı temsil ediliyordu. sözcük türü için kontrol edilen sık kullanılan kelimelerin hakkında eş kökenli hükmü verilmesi nadiren kullanılan kelimelere göre 7,5 kat daha olasıydı (p<0,001). bu bulgular, ses ve anlamı uzun süreler boyunca korumayı daha çok seven kelime sınıfları hakkındaki a priori tahminleriyle eşleşti. yazarlar, "bu kelimeleri ses karşılıklarından bağımsız olarak tahmin etme yeteneğimiz, ön kelimelerin güvenilmez veya yanlış olduğunu veya aralarındaki belirgin fonetik benzerliklerin şans eseri ses benzerlikleri yansıttığı gibi bu tür uzun menzilli dilsel yeniden yapılandırmalara yöneltilen olağan eleştirileri çürütür." şekline yazdılar. i̇lk konuda, hatalı yeniden yapılandırmaların sinyalleri güçlendirmemesi, zayıflatması gerektiğini savunuyorlar. i̇kincisinde, verilerin gösterdiğinin aksine, şans benzerliklerinin tüm kelime kullanım sıklıklarında eşit derecede yaygın olması gerektiğini savunuyorlar.

ekip daha sonra incelenen yedi dil ailesinin filogenetik ağaçlarını tahmin etmek ve tarihlendirmek için bir markov zincirli monte carlo simülasyonu oluşturdu. beş ayrı çalışma da, üç dil ailesi grubu içeren aynı (köksüz) ağacı üretti: altayca, inuit-yupikçe ve çukçi-kamçatkaca'nın bir doğu grubu; güney kafkasça ve dravidce'nin bir orta ve güney asya grubu; ve hint-avrupaca ve uralca'nın bir kuzey ve batı avrupa grubu. kalibrasyon olarak proto-hint-avrupaca ve proto-çukçi-kamçatkaca için yerleşik yaş tahminleri kullanılarak diğer iki köklenme düşünülmüştür. i̇lki ağacın kökünü, proto-dravidce'ye giden dalın orta noktasına koyar ve avrasyatik için 14450 ± 1750 yıl öncesi olarak bir tahmini köken tarihi verir. i̇kinci kök, ağacın kökünü proto-güney kafkasça dalına koyar ve 15610 ± 2290 yıl öncesi tarihini verir. dâhilî düğümler daha az kesinliğe sahiptir, ancak şans beklentilerini aşar ve üst düzey yaş tahminini etkilemez. yazarlar şu sonuca varıyor: "tahmin edilen tüm yaşlar dikkatli bir şekilde ele alınmalıdır, ancak tahminlerimiz, bu grubu oluşturan dil ailelerinin neredeyse aynı anda yayılmasını, ~15.000 yıl önce son buzul çağının sonunda avrasya'daki buzulların geri çekilmesine bağlayan önerilerle tutarlıdır."

karşılaştırmalı yöntemle tarihsel dilbilimde uzmanlaşan birçok akademisyen, makalenin sonuçlarına şüpheyle yaklaşıyor ve varsayımlarını ve metodolojisini eleştiriyor. pennsylvania üniversitesi blogu language log'da yazan sarah thomason, makalenin dayandığı lwed verilerinin doğruluğunu sorguluyor. lwed'in çoğu kelime için birden fazla olası proto-kelime rekonstrüksiyonunu listelediğini ve şans eşleşmelerinin olasılığını artırdığını belirtiyor. pagel vd. bu eleştiriyi öngörüp ve nadiren kullanılan kelimelerin genellikle daha fazla önerilen yeniden yapılandırmalara sahip olduğundan, bu tür hataların istatistiklerin gerçekte gösterdiğinin "ters yönde bir önyargı oluşturması" gerektiğini (yani, kaynak tek başına şans olsaydı seyrek kullanılan kelimelerin daha büyük aynı kökenli gruplara sahip olması gerekir) belirtir. thomason ayrıca, lwed'e genellikle avrasyatik'ten bile daha geniş önerilen bir üst aile olan nostratik'e inananlar tarafından katkıda bulunulduğundan, verilerin muhtemelen eş kökenli olarak değerlendirilebilecek ön-kelimelere karşı önyargılı olduğunu savunuyor. pagel vd. "bu önyargıyı dışlayamayacaklarını" itiraf ediyorlar, ancak önyargının sistematik olarak sonuçlarını etkilemesinin olasılığının düşük olduğunu düşündüklerini söylüyorlar. genellikle uzun ömürlü olduğuna inanılan belirli kelime türlerinin (örneğin sayılar) 23 kelimelik listelerinde yer almadığını, modern toplumda nispeten düşük öneme sahip, ancak eski insanlar için önemli olan diğer kelimelerin (örneğin ağaç kabuğu ve kül) listede yer aldığını, eş kökenlilerin sebebinin bu taraflılık ve önyargıların olduğu yargısına şüphe düşürdüğünü iddia ediyorlar. thomason, istatistiklerin kendileri hakkında yorum yapmak için "kalifiye olmadığı"nı söylüyor, ancak girdi olarak kötü verileri kullanan herhangi bir modelin güvenilir sonuçlar sağlayamayacağını söylüyor.

asya pereltsvaig makalenin eleştirisine farklı bir yaklaşım getiriyor. pagel listesindeki bazı kelimelerin tarihini (i̇ngilizce) özetleyerek, i̇ngilizce dilinin 1.500 yıllık gayet iyi bilinen tarihinde bile ne kadar değiştiğini göstererek bu tür kelimelerin 15.000 yıl öncesine ait herhangi bir ses ve anlam eşleşmesini korumalarının imkânsız olduğu sonucuna varıyor. ayrıca yazarların başlangıçta "yanlış yere baktıklarını", çünkü "dilbilgisel özelliklerin ailevi ilişkilerin göstergesi olarak kelimelerden daha güvenilir olduğunu" belirtiyor.

pagel vd. ayrıca sonuçlarına yönelik diğer iki olası itirazı da inceledi. bir kelimenin birçok dil ailesinde sadece ödünç alma nedeniyle aynı kökten görünmesinin sık sık ileri ve geri alınmasını gerektireceği temelinde, dilsel ödünç almayı sonuçlarda önemli bir faktör olarak dışlarlar. bu, dil gruplarının kapsadığı geniş coğrafi alan ve sık kullanılan kelimelerin modern zamanlarda ödünç alınma olasılığının en düşük olması nedeniyle olası görülmemektedir. son olarak, basit fonolojilerle kapalı sınıf kelimeleri bir kenara bırakmanın (örn. ben ve biz) sonuçlarını etkilemediğini belirtirler.

sınıflandırma 
greenberg'e göre avrasyatik'in en yakından bağlantılı olduğu dil ailesi amerind'dir. "avrasyatik-amerind ailesi, arktik buzulunun erimesiyle açılan bölgeye nispeten yeni bir genişlemeyi (yaklaşık 15.000 yıl önce) temsil ediyor" diye belirtiyor. buna karşılık, "avrasyatik-amerind, aralarındaki farklılıkların çok daha büyük olduğu ve daha derin kronolojik gruplaşmaları temsil ettiği eski dünya'nın diğer ailelerinden ayrıdır". avrasyatik gibi, amerind de genel kabul görmüş bir teklif değildir.

avrasyatik ve önerilen başka bir makro aile, nostratik, genellikle aynı dil ailelerini içerir. vladislav illich-svitych'in nostratik sözlüğü, avrasyatik'te listelenen daha küçük sibirya dil ailelerini içermiyordu, ancak bunun nedeni yalnızca ön dillerin onlar için yeniden yapılandırılmamış olmasıydı; nostratikçiler, bu dilleri nostratik'ten dışlamaya çalışmadılar. birçok nostratik teorisyen, avrasyatik'i nostratik içinde afro-asyatik, güney kafkasça ve dravidce'nin yanında bir alt grup olarak kabul etmiştir. lwed de avrasyatik'i nostratik'in bir alt ailesi olarak görüyor. nostratik aile, karşılaştırmalı dil biliminin ana akımı tarafından desteklenmemektedir.

harold c. fleming, avrasya'yı varsayımsal borean ailesine bir alt grup olarak alır.

alt bölümler 

avrasyatik'in alt bölümlenmesi öneriye göre değişir, ancak genellikle türkçe, tunguzca, moğolca, çukçi-kamçatkaca, eskimo-aleutça, hint-avrupaca ve uralca dil ailelerini içerir.

greenberg, avrasyatik'nın sekiz dalını şu şekilde sayar: türkçe, tunguzca, moğolca, çukçi-kamçatkaca, eskimo-aleutça, etrüskçe, hint-avrupaca, "kore-japon-aynu", gilyakça ve ural-yukagirce. daha sonra bu aileleri, bazıları filogenetik gruplamalar olarak geniş çapta kabul edilmeyen daha küçük alt gruplara ayırır.

pagel vd. biraz daha farklı bir sınıflandırma kullanır ve  yedi dil ailesini sayarlar: moğolca, tunguzca, türkçe, çukçi-kamçatkaca, dravidce, "inuit-yupik" (aleut'u içermeyen inuit (eskimo) dillerinin lwed grubuna verilen bir addır. ) hint-avrupaca, güney kafkasça ve uralca.

murray gell-mann, ilia peiros, ve georgiy starostin çukotko-kamçatkaca ve gilyakça'yı avrasyatik yerine algonkin-vakaş ile gruplandırır.

hangisi olursa ne olursa olsun, bu listeler avrupa'nın çoğunda, orta ve kuzey asya'da ve (eskimo-aleut örneğinde) bering boğazı'nın her iki tarafında konuşulan dilleri kapsar.

avrasyatik'in dallanması kabaca (greenberg baz alınarak) şu şekildedir:

 hint-avrupa (birliği tartışmasız)
 ural (birliği tartışmasız)
 yukagir (bazen paleosibirya altında gruplandırılmış, greenberg'e göre ural ile bağlantılı)
 paleosibirya (alt gruplama neredeyse evrensel olarak bir kolaylık terimi olarak kabul edilir; üyeler, alt grubun geçerliliğinden bağımsız olarak avrasyatik olarak kabul edilir)
 gilyakça (bir izole dil; starostin tarafından palaeo-sibirya'nın altına yerleştirilmiş, her zaman nostratik'e bile dâhil edilmemiş)
 eskimo-aleut (birliği tartışmasız)
 çukotko-kamçatkaca (çukotça) (birliği tartışmasız)
 makro-altay (tartışmalı; roy andrew miller 1971, gustaf john ramstedt 1952, matthias castrén 1844; yalnızca türk, moğol ve tunguz'u birleştiren "makro-altay" ifadesi "mikro-altay" veya doğru altayca terimlerine kıyasla daha az bilimsel kabule sahiptir)
 mikro-altay (birliği tartışmalı)
 türk (birliği tartışmasız)
 moğol (birliği tartışmasız)
 tunguz (birliği tartışmasız)
 japon (birliği tartışmasız)
 japonca
 ryukyu
 korece (izole dil)
 aynuca (greenberg hariç hemen hemen herkes tarafından bir izole olarak kabul edilir)
 tyrsence (yakından ilişkili üç soyu tükenmiş dilden oluşan grup; öncelikle "mi" birinci tekil şahısa dayanan avrasya diliyle olan ilişkileri, kanıtlama eksikliği nedeniyle oldukça spekülatiftir)
 etrüsk (ölmüş)
 retsiya (ölmüş)
 lemnice (ölmüş)

jäger (2015) 
bir bilgisayarlı filogenetik analizde jäger (2015), avrasya'daki aşağıdaki dil aileleri filogenisini sağladı:

coğrafi dağılım 
merritt ruhlen, avrasyatik'in coğrafi dağılımının, onun ve dené-kafkas ailesinin ayrı göçlerin sonucu olduğunu gösterdiğini öne sürüyor. dené-kafkas, iki grup arasında daha eski olanıdır, avrasyatik'in ortaya çıkması daha yenidir. avrasyatik genişleme dené-kafkasları bastırdı ve ikincisini konuşanlar esas olarak avrasyatik konuşanlarla çevrili izole ceplerde (pirene dağları'ndaki basklar, kafkas dağları'ndaki kafkas halkları ve hindukuş dağları'ndaki buruşaski) mahsur bıraktı. dené-kafkaslar, bu bölgelerde hayatta kaldılar çünkü kendilerine erişilmesi zordu ve bu yüzden kendilerini korumaları kolaydı; diğer yerlerde hayatta kalmasının sebebi belirsizdir. ruhlen, avrasyatik'in dené-kafkas'tan daha güçlü ve net kanıtlarla desteklendiğini ve bunun da dené-kafkasya'nın yayılmasının avrasyatik'inkinden önce gerçekleştiğini gösterdiğini savunuyor.

bir dené-kafkas ailesinin varlığı, lyle campbell, ives goddard, ve larry trask dâhil olmak üzere bazı dil bilimciler tarafından tartışılmakta veya reddedilmektedir.

ailenin son ortak atası, aşırı korunan kelimelerin filogenetik analizi ile yaklaşık 15.000 yaşında olarak tahmin edildi, bu da bu dillerin son buzul maksimum'da bir "sığınak" alanından yayıldığını düşündürüyor.

ayrıca bakınız 

 antik kuzey avrasya#karşılaştırmalı mitoloji
 hint-semitik diller
 hint-ural dilleri
 nostratik diller
 proto-i̇nsan dili
 ural-altay dilleri
 uralo-sibirya dilleri

notlar 
 23 kelime (eş kökenli sınıf büyüklüğüne göre sıralı şekilde) şunlardır: sen (7 eş kökenli), ben (6), değil, şu, vermek, biz, kim (5), kül, ağaç kabuğu, siyah, ateş, el, erkek/adam, anne, yaşlı, bu, akmak, duymak, çekmek, tükürmek, ne, solucan, siz (4)

kaynakça 

 
 
 
 
 
 greenberg, joseph h. 1957. essays in linguistics. chicago: university of chicago press.
 greenberg, joseph h. 2000. indo-european and its closest relatives: the eurasiatic language family. volume 1, grammar. stanford: stanford university press.
 greenberg, joseph h. 2002. indo-european and its closest relatives: the eurasiatic language family. volume 2, lexicon. stanford: stanford university press.
 greenberg, joseph h. 2005. genetic linguistics: essays on theory and method, edited by william croft. oxford: oxford university press.
 mithun, marianne. 1999. the languages of native north america. cambridge: cambridge university press.
 nichols, johanna. 1992. linguistic diversity in space and time. chicago: university of chicago press.

konuyla ilgili yayınlar 

 bancel, pierre j.; de l'etang, alain matthey. "the millennial persistence of indo-european and eurasiatic pronouns and the origin of nominals". in: in hot pursuit of language in prehistory: essays in the four fields of anthropology. in honor of harold crane fleming. edited by john d. bengtson. john benjamins publishing company, 2008. pp. 439–464. https://doi.org/10.1075/z.145.32ban

dış bağlantılar 

 northeuralex 
 "indo-uralic and altaic" , frederik kortlandt (2006)
 regions based on social structure: a reconsideration 

ural dilleri
paleosibirya dilleri
avrasya
eskimo-aleut dilleri
altay dil ailesi