Kara Cuma (1978)

kara cuma (farsça: جمعه سیاه, cum'e-yi siyāh) 8 eylül 1978'de (i̇ran takvimine göre 17 şehrivar 1357) i̇ran'da meydana gelen, ve tahran'daki jale meydanı'nda pehlevi ordusu tarafından 64 veya en az 100 kişinin vurularak öldürüldüğü ve 205 kişinin yaralandığı bir olaya verilen addır. askeri tarihçi spencer c. tucker'a göre, kara cuma günü 64 protestocu ve 30 hükûmet güvenlik gücünden oluşan 94 kişi öldürüldü. ölümler, protesto hareketi ile şah muhammed rıza pehlevi rejimi arasındaki herhangi bir "uzlaşma umudunu" sona erdiren i̇ran devrimi'ndeki en önemli olay olarak tanımlandı.

arka planı 

1978 ilkbahar ve yaz aylarında şah yönetimine karşı protestolar devam ederken, i̇ran hükûmeti sıkıyönetim ilan etti. 8 eylül'de binlerce kişi, hükûmetin bir gün önce sıkıyönetim ilan ettiğinden habersiz, dini bir gösteri için tahran'daki jale meydanı'nda toplandı.

katliam 
tahran'ın jale meydanı'nda ordu tarafından kuşatılan protestoculardan oluşan bir kalabalık toplandı. toplantıya ordu tarafından ayrım gözetmeksizin ateş açıldı ve çok sayıda insan öldü.

sonrası 

kara cuma'nın devrimin geri dönüşü olmayan bir noktaya geldiği ve bir yıldan kısa bir süre sonra i̇ran monarşisinin kaldırılmasına yol açtığı düşünülüyor. ayrıca kara cuma'nın protesto hareketini daha da radikalleştirmede, şah'a karşı muhalefeti birleştirmede ve kitleleri harekete geçirmede çok önemli bir rol oynadığına inanılıyor. olay tarihçi ervand abrahamyan tarafından "şah ve halk arasında bir kan denizi" olarak tanımlanıyor. başlangıçta muhalefet ve batılı gazeteciler, i̇ran ordusunun binlerce protestocuyu katlettiğini iddia etti. dini liderlik "binlerce kişinin siyonist birlikler tarafından katledildiğini" duyurdu.

olaylar dört ay daha devam eden protestoları tetikledi. kara cuma'nın ertesi günü, emir abbas huveyda alakasız nedenlerle kraliyet bakanlığından istifa etti.

ekim ayında bir genel grev, yönetimin hayatta kalması için gerekli olan petrol endüstrisini durdurarak "şah'ın kaderini mühürledi". protestoların devam etmesi, nihayetinde şah'ın ocak 1979'da i̇ran'dan ayrılmasına yol açtı ve ayetullah ruhullah humeyni liderliğindeki i̇ran devrimi'nin önünü açtı.

mirası 
başlangıçta batı medyası ve muhalefet "15.000 ölü ve yaralı" olduğunu bildirdi, ancak i̇ran hükûmet yetkilileri tüm gün tahran'da 86 kişinin öldüğünü bildirdi. fransız sosyal teorisyen michel foucault önce jale meydanı'nda 2.000 ila 3.000 kişinin öldüğünü bildirdi ve daha sonra bu sayıyı 4.000'e çıkardı. i̇ran'da foucault, 1978-1979 kitabının yazarı johann beukes, "foucault, jale meydanı'nda isyan eden kitlelerin kendileri tarafından yayılan bu abartılı ölüm sayısına bağlı kalmış görünüyor. binlerce kişi yaralandı, ancak ölü sayısı muhtemelen yüzden fazla kayıp vermedi".

bbc'nin i̇ran muhabiri andrew whitley, yüzlerce kişinin öldüğünü bildirdi.

askeri tarihçi spencer c. tucker'a göre, kara cuma günü 64 protestocu ve 30 hükûmet güvenlik gücünden oluşan 94 kişi öldürüldü. i̇ranolog richard foltz'a göre, jale meydanı'nda 64 protestocu öldü.

meydanın adı daha sonra i̇slam cumhuriyeti tarafından şehitler meydanı (meydan-i şoheda) olarak değiştirilmiştir.

sanatta

farsça 

1978'de katliamdan kısa bir süre sonra, i̇ranlı müzisyen hüseyin alizade, siyavuş kesrai'nin olayla ilgili şiirini müziğe çevirdi. muhammed rıza şeceryan "jāle hun şod" (jale [meydan] kanlar içinde kaldı) parçasını seslendirdi.

kaynakça 

tahran tarihi
i̇ran'daki katliamlar
i̇ran devrimi
1978'de çatışmalar
i̇ran'daki protestolar