Iris kerneriana

iris kerneriana - iris cinsine ait  çalı süseni olarak da bilinen bir bitki türü. türkiye'de de yetişen kokulu, sarı çiçekleri olan bitki. ilıman bölgelerde süs bitkisi olarak yetiştirilir.

açıklama 
genellikle daha büyük yapraklı iris, halofilayla karıştırılır.  çiçeklerin rengine ek olarak, diğer birçok yönden iris synthenii'ye benzer. 

uzun, ince köklere sahiptir. bunlar kök kümeleri oluşturabilir.

hassas, otsu, parlak veya soluk yeşil yapraklara sahiptir. uzunluğu 30 santimetre  ve genişliği  2–3 mm (nadiren 1 cm)'ye kadar büyüyebilirler. i̇ris gramineadan daha yoğundurlar.

çiçek sapları genellikle dar yapraklılara göre daha uzundur. 20–45 cm yüksekliğe kadar büyüyebilirler. çok nadiren 55 santimetreye ulaşırlar.

ait olduğu cinsin diğer türlerinden daha geniş bir çiçeklenme alanına sahiptir ve bir sap üzerinde 2-4 çiçek açar. geniş şeffaf sınırlı kısa yaprakları vardır.

güzel kokulu çiçekleri  ilkbaharda ve ilkbaharın başlarında   mayıs ve temmuz arasında görünmeye başlar. çiçekleri sarının tonlarındadır; kükürt sarısı, limon sarısı,  saman sarısı,   soluk sarı    ve mat krem    . çiçekler 5-12 çapındadır.   2 çift ve 3 büyük tek yapraklıdır.

biyokimya 
i̇ki takım kromozomu vardır . bu genetik yapı hibrit cinsleri ve gruplamaları sınıflandırmak için kullanılabilir., 2n = 18 sayısına sahiptir. bu rakam hem la cour ( yayınlanmadı) hem de lenz tarafından 1963'te 2n = 18 olarak hesaplanmıştır.

2011 yılında türkiye'den 3 yerli iris türünde çeşitli uçucu kimyasal bileşikleri ayrıştırmak için bir çalışma yapılmıştır. i̇ris pseudacorus, iris kerneriana ve iris sofarana beyşehir ve trabzon'da yetiştirilerek toplanmıştır. gaz kromatografisi ve kütle spektrometresi yöntemleri kullanılmıştır. çalışmalar, iris kerneriana çiçeklerinde α-çekil asetat (% 14.7), longipinen (% 10.8), kaprik asit (% 10.6), heptacosan (% 10.2) ve heksadekanoik asit (% 9.5) göstermiştir. iris kerneriana kökleri tetradekanoik asit (% 31.5), heptacosan (% 10.0), α-cesil asetat (% 9.5), nonacosan (% 8.8) ve 6-metil-5-hepten-2-on (% 7.7) içeriyordu. iris nonakosan'da kerneriana (% 18.3), heptakosan (% 16.7), pentakosan (% 10.3) ve triko (% 6.0) bulunmuştur.

2013 yılında, iris türlerinin çeşitli kimyasal bileşikleri üzerinde yapılan bir araştırma, iris sophorana ve iris kerneriana'nın gövdelerinde b-demirin ve iris kerneriana'nın gövdelerinde trans-bionon-5,6-epoksinin bulunduğunu ortaya çıkardı.

taksonomi 
latince adı olan kerneriana, avusturyalı bir botanikçi ve viyana'da botanik profesörü olan anton kerner von marilau'ya (1755-1830) aittir.

bitkinin adı ilk kez 1884 yılında paul friedrich august askerson ve paul ernst emil sintenis tarafından yayınlanmıştır.  ancak, bitkinin bir tanımını eklemedikleri için güvenilir bir şekilde yayınlanmamıştır. 1892'de baker, the head of the iridaceae'nin 16. cildinde bu konuyla ilgili bir makale yayınlamıştır. ancak ağustos-kasım 1892'de lbu'nun iris orientalis ile eş anlamlı olduğunu düşünülmüştür. 

1 şubat 1936'da iris kerneriana adıyla yayınlanmıştır.  amerika birleşik devletleri tarım bakanlığı tarafından 4 nisan 2003 tarihinde onaylanmıştır.  iris kerneriana, kraliyet bahçıvanlık derneği tarafından da kabul edilmiş bir isimdir.

yayılış 
batı asya'nın ılıman dar bir bölgesinde yaygındır.

türkiye'nin kuzeyinde, erzurum'da, bolu'nun doğusunda ve kaz dağı'ndan ankara'ya kadar olan alanda bulunur. amasya'da, direkli, yassucal ve abacı köylerinde de bulunmuştur.

iris kerneriana deniz seviyesinden 300–2300 m yükseklikte, açık çam ormanlarında, kuru otlaklarda ve kuru topraklarda gözlenebilir.

yetiştirme 
avrupa'da ve i̇ngiltere'de yetiştirmesi zordur.

nötr olarak hafif asidik, besin açısından zengin çakıllı topraklarda büyümeyi tercih eder. kireçli topraklar uygun bir alandır. tam güneş alan yerleri tercih etmektedir. i̇lkbaharda, büyüme mevsimi boyunca suyu yakınında ister. sonbaharda biraz su takviyesi ister.

bu türlerin bahçede yetiştirilmesi zordur. dikimden sonra sabredilmeli ve bitkiler birkaç yıl aynı alanda kalmalıdır (ideal olarak 10-15 yıl). bu türler ormangülü ile birlikte yetiştirilebilir.

üreme 
iris'in kerneriana  tohum tarafından yçoğaltılabilir.   tohumlar, iristeki (çiçek açtıktan sonra) kurutulmuş tohum kapsüllerinden toplanabilir. tohumlar her an ekilebilir ancak ıslak koşullarda  kışın veya ilkbaharın başında daha iyi sonuçlar verir. tohumlar çok ince bir kum veya çakıl tabakası ile örtülmelidir. tohumların filizlenmesi uzun zaman alır, bazen aylarca görünmez. bu dönem 6-12 aya kadar uzayabilir.

zehir 
diğer birçok iris türü gibi, bitkinin çoğu zehirlidir (özellikle kökler ve yapraklar) ve yenildiğinde mide ağrısına ve kusmaya neden olabilir. bitki ile çalışmak cilt tahrişine veya alerjik reaksiyonlara neden olabilir.

kaynakça

okuma 

 davis, ph, ed. 1965–1988. türkiye florası ve doğu ege adaları. [i. kerneriana asch olarak listeler. & sint. eski baker].
 mathew, b. 1981. iris. 112–113.

kerneriana