İbrahim Bey Haydarov

i̇brahim bey haydarov (; ) ya da  i̇brahim haydar bey () (3 ağustos 1879, derbent - 23 eylül 1949, ankara) lezgi müslüman mühendis, soylu, politikacı ve kuzey kafkas entelektüellerinden biriydi. 1918-1919'da kuzey kafkasya cumhuriyeti posta ve telgraf bakanı olarak görev yaptı. 1919'da paris barış konferansı'na katıldı.

hayatı

erken dönem 
i̇sa bey haydarov'un oğlu olarak soylu bir ailede doğdu. lezgi müslüman soylu, milliyetçi aktivist ve kardeşi ömer bey ile beraber kuzey kafkas entelektüellerinden biriydi.

bölgenin en iyi okulu olan demirhan-şura gerçek okulunu 1897'de tamamladıktan sonra, seçkin sankt-peterburg devlet ulaştırma üniversitesi'ne girdi ve 1907'de mezun oldu. i̇brahim haydar bey, çalışmalarını tamamlayıp mezun olduktan sonra nihayet yüksek eğitim düzeylerine ulaştı ve memleketine döndü.

bakü'de çeşitli sektörlerde iletişim mühendisi olarak çalıştı. 1907'de bakü cemiyeti liderleri arasında yer alan i̇brahim haydar bey, 14 ekim 1907'de 28 yaşında dağıstan bölgesi ve zagatala bölgesinden rus i̇mparatorluğu devlet dumasına seçildi ve sankt-peterburg'a gitti. i̇lk başta sosyal demokrat ideolojiye sahip olan i̇brahim haydar bey, ilk olarak duma'da rusya sosyal demokrat i̇şçi partisi'ne katıldı ve partinin bolşevik fraksiyonunda yer aldı. ancak rus bolşeviklerinin ulusal azınlıkların çıkarlarına hiç önem vermediğini ve i̇slam'a olumsuz baktığını düşünerek bu partiden ayrıldı ve müslüman partiye katıldı. beş komisyonun çalışmalarına katıldı: tarım, çalışma, iletişim, bütçe ve balıkçılık.

duma'daki görevinin tamamlanmasının ardından bakü'ye dönen i̇brahim haydar bey, birçok sivil toplum kuruluşunda görevler üstlendi. kafkasyalıları desteklemek için fon sağlamak amacıyla "deyanat" adında bir petrol şirketi kurdu. "safa" ve "necat" adlı yardım kuruluşlarına katıldı ve büyük rol oynadı. küçük çocuklara azerbaycan dili ve i̇slam'ı öğreten organizasyonlara da katıldı. şubat 1917 devriminden ve çarlık yönetiminin yıkılmasından sonra, transkafkasya müslümanları komitesi'ne başkanlık etti. transkafkasya özel komitesinin atanması üzerine dağıstan bölge komiseri olarak atandı (5 nisan 1917). bakü'de düzenlenen birinci kafkas müslümanları kongresi'ne üye seçildi.

kafkas bağımsızlığı için mücadele 
kuzey kafkasya cumhuriyeti bağımsızlığını ilan ettikten sonra onlara katıldı ve entelektüel olarak devlet işlerine katkıda bulundu ve kafkasya'nın kalkınması için çalıştı.

yeni kurulan kafkasya hükûmetinde i̇brahim haydar bey, ulaştırma, posta ve telgraf bakanı olarak görev yaptı. tapa abdülmecit çermoyef başkanlığındaki bir heyetle birlikte, kafkasya'nın bağımsızlığını tanımak için müttefik kuvvetlerin temsilcileriyle görüştüler. hükûmetinin yetkili temsilcisi i̇brahim haydar bey, 28 kasım 1918'de azerbaycan cumhuriyeti ile bir anlaşma imzaladı. mondros mütarekesi hükümlerine göre osmanlı destek güçlerinin kafkasya'dan ayrılma yükümlülüğü nedeniyle tapa abdülmecit çermoyef'in istifa etmesinden sonra yerine geçen pshemakho kotsev tarafından aynı göreve atandı. ocak 1919'da, kuzey kafkasya'nın bağımsızlığını diğer ülkelere tanıtmak için paris'teki dünya barış konferansı'na gönderilen hükûmet heyetine atandı.

kafkasya'nın rus beyaz ordusu tarafından yeniden işgaline karşı silahlı mücadelede yer aldı. 1920 baharında, kızıl ordu işgalinden sonra geri çekilmek zorunda kaldığı bakü'de kandırılarak tutuklandı. azerbaycan bolşeviklerinin lideri ve eski dostu neriman nerimanov'un yoğun çabaları sonucunda geçici olarak i̇çişleri bakan yardımcılığına atandı, kaçmayı başardı ve tiflis'e gitti. kızıl ordu'nun gürcistan'ı işgali sonrası ailesiyle birlikte fransa'ya gitti.

türkiye hayatı 
i̇brahim haydar bey, 1925 yılında mustafa kemal atatürk'ün özel daveti üzerine i̇brahim haydar olarak anıldığı türkiye'ye gelerek ankara-kayseri demiryolu yapımına yardımcı oldu. ardından sivas demiryolunun çeşitli bölümlerinde çalıştı. türkiye'de demiryolları yapımında kendini sadece yetenekli bir profesyonel olarak değil, aynı zamanda bir bilim insanı olarak kanıtladı. irkçılığın yükselmesiyle türkiye rüzgarının değişeceğini öngördü ve kafkasya'yı tanıtmak için 1937'de i̇stanbul'da yayımlanan kitapları rusça'dan türkçe'ye çevirdi. 1939 kışında erzincan depreminde genç meslektaşlarının kaybı sonucu ankara'ya gitti. 1940'tan vefatına kadar geçen dönemde türkiye cumhuriyeti devlet demiryolları'nda üst düzey görevlerde bulundu.

nisa hanım'la evli olan ve bir erkek, üç kız çocuğu (minnetullah, leyla, fatma, şermin) bulunan bayındırlık bakanlığı yüksek bilim kurulu üyesi i̇brahim haydar bey, 20 mart 1949'da ankara'da vefat etti ve cebeci asri mezarlığı'na gömüldü.

kaynakça 

cebeci asri mezarlığı'na defnedilenler
1949 yılında ölenler
1879 doğumlular
lezgiler
türk mühendisler
lezgi asıllı türkler
müslüman misyonerler
demiryolu mühendisleri