Türk Şehitliği

türk şehitliği (; ), malta'nın marsa kentinde bulunan bir mezarlıktır. osmanlı padişahı abdülaziz tarafından daha önceki bir müslüman mezarlığının yerini almak üzere planlanmış ve 1873-1874 yılları arasında inşa edilmiştir. mezarlık maltalı mimar emanuele luigi galizia tarafından tasarlandı ve egzotik bir oryantalist tarzda inşa edildi. mezarlık, türkiye hükûmeti tarafından idare edilmektedir. başlangıçta mezarlığa bazı belgeler mahomedan mezarlığı denilirken türkiye'de ise şehitler mezarlığı da denilmekteydi.

tarihçe 
16. yüzyıldan beri marsa'nın çeşitli yerlerinde bir dizi müslüman mezarlığı bulunmaktadır. il-menqa'daki bir mezarlıkta, 1565 malta kuşatması'nda ölen osmanlı askerlerinin ile malta'da ölen müslüman kölelerin mezarları bulunmaktaydı. bu mezarlık, floriana hatları'nın inşasını takiben 1675'te spencer tepesi yakınlarındaki bir mezarlığın yerini aldı. bu mezarlıklardan birinden kaynaklandığı düşünülen insan kalıntıları 2012 yılında yol çalışmaları sırasında keşfedilmiştir. 17. yüzyıl mezarlığı planlı yol çalışmalarına yol açmak için 1865 yılında yeniden taşındı ve 1817 tarihli bir mezartaşı valetta'daki ulusal arkeoloji müzesi'nde önemli ölçüde korunmuştur.

marsa'nın ta 'sammat bölgesindeki bir arazi parçası 1871'de yeni yer olarak seçildi. yeni mezarlık osmanlı padişahı abdülaziz tarafından yaptırıldı ve 1873-1874 yılları arasında inşa edildi. i̇nşaatın tamamlanması altı ay sürdü. mezarlık, karma mezhepli ta 'braxia mezarlığı ile katolik addolorata mezarlığı da dahil olmak üzere bir dizi zıt tarzda başka birçok bina tasarlayan maltalı mimar emanuele luigi galizia tarafından tasarlandı. sonrasında, türk şehitliği'nın mimarı olarak galizia'nın seçilmesiyle ilgiliydi. projenin tasarımı bu noktada malta mimarisinde benzersizdi. galizia, türk mezarlığını tasarladığı için padişah tarafından mecidiye nişanı ile ödüllendirildi ve böylece bu düzene bir şövalye yapıldı. 19. yüzyılın sonunda mezarlık, pitoresk mimarisi nedeniyle kendi başına bir dönüm noktası haline geldi. 20. yüzyılın başlarında, sıhhi amaçlarla mezarlıktaki her mezar için sağlık bakanlığı'ndan izin almak bir zorunluluk haline geldi.

şehitlik, o zamanlar bir caminin bulunmaması nedeniyle, mezarlık paola'da bir caminin inşasına kadar genellikle cuma namazı için de kullanıldı. mezarlıktaki küçük caminin ara sıra gömme töreni sırasında dualar için kullanılması amaçlanmıştır, ancak mezarlığın binası ve avlusu 1970'lerin başına kadar müslümanlar için tek genel dua alanı olarak sıklıkla kullanıldı. mimar galizia tarafından uygun büyüklükte bir cami tasarlandı, ancak bu proje iptal edildi. planlar, i̇stanbul'da “progetto di una moschea - cimitero musulmano” (camii - müslüman mezarlığı projesi) kelimelerini taşıyan türk arşivlerinde mevcuttur. projenin rafa kaldırılmasının olası bir nedeni, osmanlı i̇mparatorluğu'nun ekonomik durumu ve siyasi gerilemesiydi. yer, sonunda büyüyen müslüman cemaat için çok küçük hale geldi.

1879 yılında türk şehitliği'nin hemen yanında bir yahudi mezarlığı inşa edilmiştir. i̇ngiliz mimar webster paulson tarafından neoklasik tarzda tasarlanmıştır. genel vali yardımcısı sir harry luke, belki de türk halkının arap olmadığını bilmediğinden daha sonra bu bölgenin "dünyada arapların ve yahudilerin barış içinde birlikte yattığı tek yer olduğunu belirtti.

1908 yılında ss sardinia faciasından çıkarılan 23 fas yolcunun cenazeleri türk şehitliği'ne gömüldü. mekke'ye hac için giden yolcuları taşıyan gemi alevler içinde patlaması sonucu 118 kişi ölmüştü. i. dünya savaşı sırasında, malta'da ölen bazı türk savaş esirleri şehitliğe gömüldü. şehitlik, mart 1919'dan ekim 1920'ye kadar restore edildi ve bu dönemde malta'da ölen i. dünya savaşı savaş esirlerini anımsatan bir anıt ve önemli bir çeşmenin inşasıyla bir yenileme geçirdi. proje kuşçubaşı eşref bey tarafından yürütüldü. mezarlıkta ayrıca i̇ngiliz milletler topluluğu ülkelerinden (i. dünya savaşı'ndan yedi ve ii. dünya savaşı'ndan dört) bazı müslüman askerlerin ve 15 fransız askerinin mezarı bulunmaktadır. i̇ngiliz milletler topluluğu ve fransız savaş mezarlarına i̇ngiliz milletler topluluğu savaş mezarları komisyonu tarafından yönetilmektedir.

şehitlik, 2002'nin başlarında gözlenen çürümesiyle bakımdan yoksundu. 2006 yılında paola'daki meryem el-betül camii yakınında yeni bir müslüman mezarlığı açıldıktan sonra daha da terkedilmişlik durumuna düştü. alanın büyük yollara yakın olması nedeniyle kirliliğe ve yıldırım gibi bazı mimari detaylara zarar veren doğal faktörlere bağlı olarak alan su basmaya eğilimli olduğu için bozulma meydana gelmişti. yine trafik kazaları nedeniyle daha fazla hasar meydana geldi. şehitliği restore etmek için bir proje 2015 yılında türkiye hükûmetinin sponsorluğunda başladı.

temmuz 2016'da şehitliğin yanında bir akaryakıt istasyonu için bir planlama uygulaması vardı ve eğer onaylanması durumunda, şehitliğin mimarisini bozacağına dair endişeler bulunmaktaydı. cassar fuel tarafından sunulan başvuruya türkiye hükûmeti ve birkaç malta kuruluşu karşı çıktı. aynı sitedeki bir başka geliştirme başvurusu olan ve marsa yerel konseyi ve türkiye hükûmeti temsilcileri tarafından muhalefet edilen bir endüstriyel garaj için ağustos 2019'da planlama otoritesine sunuldu. kasım 2019'da bu başvuru geri çekildi. fondazzjoni wirt artna, yakındaki terkedilmiş binayı tamamen temizlemeyi önerdi ve yeni ticari faaliyet yerine alan, başlangıçta nasıl olması gerektiği ile peyzajlı bir açık alana dönüştürülebileceğini ifade etti.

günümüzde şehitlik türkiye hükûmetinin sorumluluğu altındadır ve 1. sınıf bina olarak belirlenmiştir. genellikle halka erişilemez ve ziyaretçiler şehitliği ziyaret etmek için türkiye büyükelçiliği ile temasa geçmeleri gerekmektedir. 2012 yılında gıda, tarım ve hayvancılık bakanı mehmet mehdi eker şehitliği ziyaret etti. başbakan binali yıldırım, şehitliği 2017 yılında ziyaret etti.

mimari 

türk şehitliği, oryantalist ve romantik hareketlerle ilgili gösterişli, eklektik ve egzotik bir tarzda tasarlanmıştır. john nash'in brighton'daki kraliyet köşkü muhtemelen bir ilham kaynağı olarak hizmet etti. yazar ve sanatçı terrance mikail patrick duggan mezarlığa "osmanlı tac mahali" adını vermiş ve "osmanlı i̇mparatorluğu'nun sınırlarının ötesine inşa edilmiş en az bilinen ve kesinlikle günümüzün en önemli 19. yüzyıl osmanlı binası" adını verdi.

şehitlik, malta kireçtaşından yapılmıştır ve taş işçiliğinin bir kısmı karmaşık oyma geometrik tasarımlar içermektedir. dikdörtgen bir plana sahiptir ve duvarlı muhafaza minare benzeri yapılar içerir. giriş, bir soğan kubbesi ve dört minaresi bulunan merkezi bir yapıdan geçmektedir. tüm minareler, orantılı kireçtaşı kapulaları ile doldurulur. mezarlığın içinde at nalı kemerli kemerli bir yapı ve açık bir avluda abdest çeşmesi vardır.

i̇stisnasız, şehitliğe gömülenlerin ölümden önce i̇slam inancını kabul ettikleri varsayılacaktır. mezarlıktaki mezar işaretleri mekke'ye bakacak şekilde yönlendirilir. 19. ve 20. yüzyıl başlarında mezarlar arap kaligrafisi kullanan eski türk yazısı taşımaktadırlar. mezarlığa gömülen insanlar türkiye, cezayir, mısır, fransız polinezyası, libya, hindistan, endonezya, fas, myanmar ve somali gibi farklı ülkelerden gelmektedirler. osmanlı padişahı bir müslüman iken, projenin gerçekleştirilmesini sağlayan konsolosu bir yahudi (naum duhani efendi) ve mimar bir roma katolikiydi. fransız yazıtlı bir mermer, mezarlığın içinde bunu anmaktadır.

yazıt şu şekildedir:

(anlamı: güneş battıkça ve yıldızlar düştükçe, ölümle mühürlenen mezarlar rahatsız edilecek ve uykudan uyanan bu toz yatağından çocuklara inanç ve namazın ışıltısıyla çıkacaklar.
___
tanrı ölüleri diriltecek kadar güçlü değil mi?
___
osmanlı padişahı sultan abdülaziz han döneminde 1290 yılında hegira'dan dikildi.
naum duhani efendi - malta başkonsolosu.
___
e. l. galizia - mimar)

mezarlığın resmi resmî kartpostalda görünmektedir.

ayrıca bakınız 
 türkiye'deki mezarlıklar listesi

konuyla ilgili yayınlar

kaynakça

dış bağlantılar 

malta'daki mezarlıklar
türkiye'deki askerî anıt ve mezarlıklar
malta'da i̇slam
malta-türkiye ilişkileri
marsa
kireçtaşı binalar
1874'te tamamlanan yapılar