Çin uzay programı

çin halk cumhuriyeti'nin uzay programı çin ulusal uzay i̇daresi (cnsa - china national space administration) tarafından yönetilmektedir. teknolojik kökenleri, çin halk cumhuriyeti'nin algılanan amerikan (ve daha sonra sovyet) tehditlerine tepki olarak balistik füze programı başlattığı 1950'lerin sonlarına kadar izlenebilir. bununla birlikte, ilk çin mürettebatlı uzay programı, birkaç yıl sonra, yang liwei'nin 2003'te shenzhou 5 ile başarılı bir uçuşunda hız kazanıp, bir teknolojik gelişme programı sona erdiğinde başladı. bu başarı, çin'i insanları uzaya bağımsız olarak gönderen üçüncü ülke yapmıştır. tasarılar şu anda 2020'de kalıcı bir çin uzay istasyonu ve ay'a sefer ekiplerinin gönderilmesini içeriyor.

yetkililer, endüstri gelişimi için dünya-ay alanından yararlanım için uzun vadeli emelleri dile getirdi. amaç, enerjiyi dünya'ya gönderecek uzaya dayalı güneş enerjisi uydularının inşası olacaktı.

geçmişi ve son gelişmeler

çin-sovyet işbirliği dönemi 
amerika birleşik devletleri, kore savaşı sırasında nükleer silahlar kullanmakla tehdit ettikten sonra, başkan mao zedong, yalnızca kendi nükleer caydırıcılığının yeni kurulan çhc'nin güvenliğini garanti edeceğine karar verdi. buna ek olarak, çin'in kendisine saygı duymayan dünya güçleri arasında konum kazanmasını istedi. bundan yola çıkarak, sadece yeni planını çin cumhuriyeti (bugünkü tayvan) "çin" olarak uyguluyor. böylece, mao, 15 ocak 1955'te yapılan bir çin komünist partisi merkezi komitesi toplantısında, savaş başlıkları ile nükleer bombalar ve birleşik füzeler de dahil olmak üzere çin'in kendi stratejik silahlarını geliştirme kararını ilan etti. çin nükleer silah programı, "02" kod adı ile belirlendi.

ulusal savunma bakanlığı 5. akademisi, 8 ekim 1956'da, kızıl korku sırasında birleşik devletler tarafından komünist olmakla suçlandıktan sonra yeni yönetici qian xuesen ile birlikte kurulmuştur. akademi, 1 mart 1956'da kabul edilen ve çin havacılığının ilk on i̇ki yıllık planı olarak bilinen ilk balistik füze programının geliştirilmesine başladı.

i̇nsanlığın ilk yapay uydusu sputnik 1'in 4 ekim 1957'de sovyetler birliği tarafından, uzaya fırlatılmasından sonra, mao, 17 mayıs 1958'de çin komünist partisi ulusal kongresi sırasında çin'i süper güçlerle ("我们 也 要搞 人造卫星") eşit yapmaya karar verdi. çhc'nin kuruluşunun 10. yıldönümünü kutlamak üzere 1959'da yörüngeye bir uydu yerleştirmek amacıyla 581 projesi'ni kabul etti. bu amaca üç aşamada ulaşılabilirdi: önce fırlatma roketlerini geliştirme, ardından küçük uyduları yapma ve son aşamada büyük uyduları yapmaktı.
 çin'in ilk füze test üssü olan kod 20 (西北综合导弹试验基地), nisan 1958'de başladı ve aynı yıl 20 ekim'de hizmete girdi.
 i̇lk çin füzesi, ekim 1958'de, kendisi bir alman v-2 roketinin yükseltilmiş bir sürümü olan sovyet r-2 kısa menzilli balistik füzesi (srbm)'nin tersine mühendislik yoluyla üretilmiş bir kopyası olarak inşa edildi. menzili 590 km, ağırlığı 20.5 ton olan rokette yakıt olarak sıvı oksijen ve alkol kullanıldı.
 çin'in ilk t-7 roketi 19 şubat 1960 tarihinde nanhui fırlatma sitesinden başarıyla fırlatıldı.
 çin temmuz 1960'ta orta menzilli balistik füzeler (mrbm) geliştirmeye başladı.

1950'lerin samimi çin-sovyet ilişkileri sırasında sscb, çinli öğrencileri eğitip ve örnek bir r-2 roketi ile yeni başlayacak olan programa sağladığı çhc ile işbirliği içinde bir teknoloji transfer programı yürütüyordu. ancak sovyet lider nikita kruşçev'i revizyonist (saptırımcı) olarak kınanarak mao, sovyetler birliği'nde bir karşı devrim olduğunu ve kapitalizmin yeniden kurulduğunu iddia edince, iki ülke arasındaki dostane ilişki çatışmaya dönüştü. sonuç olarak, 1960'taki çin-sovyet ayrılığı sonrasında tüm sovyet teknolojik yardımları aniden geri çekildi.

çin-sovyet bölünmesinden sonra füze ve uzay gelişimi 
çin-sovyet ayrılığı'nin belirgin olarak şekillenmesinin ardından son sovyet uzmanının çin'i terk etmesinden sadece 17 gün sonra, çin yapımı itici ile yakıt tüketen ilk sovyet yapımı r-2 roketi 10 eylül 1960'ta başarı ile denendi. soğuk savaş gerginliğinden dolayı, mao aralık 1963'te çin'in füze savunma sistemi kapasitesini geliştirmesi gerektiğine karar verdi. 2 şubat 1964'te yapılan bir konferans sırasında 640 talimatı (640 göstergesi) kabul edildi (daha sonra bu proje 640 olacaktı).
 r-2'nin çinli bir 1059 srbm füze kopyasının ilk başarılı fırlatımı sadece 5 kasım 1960'ta iki ay sonra gerçekleştirildi. füze df-1 olarak da adlandırıldı ve ilk df-2 mrbm, 21 mart 1962'de test edildi, ancak başarısız oldu.
 geliştirme sonunda 29 haziran 1964'te başarıyla test edilen yeniden tasarlanan df-2a mrbm ile devam etti. 1966 sonuna kadar hizmete girdi.
 biyolojik bir deney canlısı taşıyan (sekiz beyaz fare) bir t-7a (s1) balistik roketinin ilk başarılı fırlatma ve kurtarma işlemi, 19 temmuz 1964 tarihinde üs 603'ten (安徽广德誓节渡中国科学院六〇三基地) başlayarak gerçekleşti.
 çin, df-5 kıtalar arası balistik füze (icbm) programını ağustos 1965'te geliştirmeye başladı. tek bir nükleer savaş başlığı taşıyacak şekilde tasarlanmış ve en çok 12000 km'lik bir menzile sahip olması kararlaştırılmıştı. kasım 1966'da, çin'in kuzey sınırından uzakta olan şansi eyaletinde ikinci bir balistik füze testi sitesi, kuzey füze test sahası (华北导弹试验场) inşa etmeye karar verildi.
 27 ekim 1966'da, jiuquan'dan bir 20 kiloton nükleer başlıklı df-2a füzesi fırlatıldı, 894 km uzaklıktaki lop nor ya da üs 21'deki hedefin üzerinde 569 metrelik yükseklikte nükleer savaş başlığı ile patlayarak güç üretti.
 26 aralık 1966'da çin, ilk yerli olarak geliştirilen df-3 orta menzilli balistik füzeleri (irbm) başarıyla test etti. df-3, 2500 km'lik bir menzil ile tek aşamalı ve tek savaş başlıklı bir füze idi. df-4 irbm'nin gelişimi 1967'de tek aşamalı bir şekilde df-3 ile paralel olarak başladı.
 mart 1967'de sürer kalkınma için de type 092 balistik füze denizaltısına (ssbn) eşlik etmek üzere jl-1 balistik füze denizaltı fırlatıcısı üzerinde geliştirmeler başlatıldı.

i̇ki süper güç arasındaki uzay yarışının ay'a yolculuk ile zirve noktasına ulaşması üzerine mao ve zhou enlai, 14 temmuz 1967'de çin'in geride kalmaması için çin'in kendi mürettebatlı uzay programına başlamasına karar verdiler.
 çin'in insan taşıması için tasarlanan ilk uzay aracı ocak 1968'de shuguang-1 (曙光一号) olarak adlandırıldı. çin medikal uzay enstitüsü, 1 nisan 1968'de kuruldu ve merkezi askeri komisyon, astronotların seçimini başlatmak için emir yayınladı.
 kritik savunma altyapısını nispeten uzaktaki iç bölüme (sovyet sınırından uzaklığa) taşıyacak "üçüncü hat" çabasının bir parçası olarak, siçuan eyaleti'ndeki xichang dağlık bölgesinde üs 27 kod adı verilen yeni bir uzay merkezi inşa etmeye karar verildi.
 i̇lk sıvı iticili df-3 orta menzilli balistik füze, 18 aralık 1968'de kuzey füze test sitesinden başarıyla fırlatıldı ve test alanını aştı.
 ağustos 1969'da, çin'in ilk ağır yük uydu fırlatma aracı (slv) fb-1'in (风暴一号) geliştirilmesi, şanghay 2. mekanik-elektrik endüstrisi bürosu tarafından başlatıldı. tamamıyla sıvı olan iki kademeli fırlatıcı df-5 icbm'den türetilmiştir. birkaç ay sonra, pekin'de birinci uzay akademisi tarafından da aynı df-5 icbm'ye dayanan ve cz-2 olarak bilinen paralel bir ağır yül taşıyıcısı (slv) programı başlatıldı.
 df-4, uzun yürüyüş-1 roketini (slv) geliştirmek için kullanıldı. mevcut iki nitrik asit/udmh sıvı itici aşamalarına ek olarak yeni tasarlanmış bir spin-up yörünge yerleştirme katı yakıt itici roket motoru üçüncü bölüm olarak eklendi. japonya'nın ilk denemesinden önce bir araç olarak bu aracın kullanılmaya çalışılması 16 kasım 1969'da başarısızlıkla sonuçlandı.
 i̇ki aşamalı, tek savaş başlıklı irbm olan ilk sıvı iticili df-4, 30 ocak 1970'te başarıyla test edildi. i̇kinci aşamaya ek olarak füzenin menzili 4750 km'yi aşmasına izin verdi.
 24 nisan 1970'teki ikinci uydu fırlatma girişimi başarılı oldu. bir cz-1, mao-1 olarak da bilinen 173 kg'lık dong fang hong i'i (kızıl doğu i anlamına gelen, 东方红一号) fırlatmak için kullanıldı. bir ulus tarafından yörüngeye yerleştirilen en ağır ilk uydu, diğer dört önceki ülkenin ilk uydularının birleşik kütlelerini aşmıştır. cz-1'in üçüncü aşaması, yukarı doğru yörünge yerleştirme katı itici kademesi tarafından geliştirilen merkezkaç kuvveti tarafından konuşlandırılan 40 m²'lik bir güneş yansıtıcısı (观察球) ile donatılmıştır. dolayısıyla, dfh-1'in 5-8 parlaklık derecesi, uyduyu (en iyi ihtimalle) çıplak gözle zorlukla görünür hale getirdi ve sonuç olarak 2 ila 3 birim arası rahat bir büyüklüğe ulaştı.
 çhc'nin ikinci uydusu 3 mart 1971'de cz-1 slv'lerin sonuncusuyla birlikte fırlatıldı. 221 kg'lık shijian-1 (sj-1) bir manyetometre ve kozmik ışın/x-ışını dedektörleri ile donatılmıştır.
 proje 714 olarak bilinen ilk mürettebatlı uzay programı, nisan 1971'de shuguang uzay aracı ile 1973 yılına kadar uzaya iki astronot göndermek amacıyla resmen kabul edildi. astronotların ilk tarama süreci 15 mart 1971'de sona ermiş ve 19 astronot seçilmiştir. politik kargaşa nedeniyle program yakında iptal edilecekti.
 df-5 icbm'nin ilk uçuş testi ekim 1971'de gerçekleştirildi.
 10 ağustos 1972'de yeni ağır yük taşıyıcısı fb-1, kısmi başarı ile ilk deneme uçuşunu yaptı.
 başlangıçta shuguang-1 uzay aracını taşımak için tasarlanan cz-2a fırlatıcısı, ilk kez 5 kasım 1974 tarihinde çin'in ilk fsw-0 kurtarılabilir uydu taşıyan test aracıydı, ancak başarısız oldu.
 bazı yeniden tasarım çalışmaları yapıldıktan sonra modifiye cz-2c, 26 kasım 1975'te fsw-0 no.1 kurtarılabilir uydusunu (返回式卫星) yörüngesine başarıyla taşıdı.
 genişletildikten sonra, kuzey füze test sahası, 25 ocak'ta bilinen kuzey füze testi üssü (华北 导弹 试验 基地) olmak için ocak 1976'da bir test üssü haline getirildi vew bu üs 25 olarak bilinir.

mao zedong'un ölümünden sonra 
mao 9 eylül 1976'da öldükten sonra rakibi deng şiaoping, kültür devrimi sırasında gerici olarak kınandı ve bu nedenle tüm bürolardan emekli olmak zorunda bırakıldı; yavaş yavaş 1978'de çin'in yeni lideri olarak yeniden ortaya çıkmıştır. i̇lk başlarda yeni gelişme yavaşladı. sonra fanji abm sistemi, xianfeng füzesavar süper silahı, icbm erken uyarı ağı 7010 i̇zleme radarı ve kara tabanlı yüksek güçlü füzesavar lazer programı gibi birkaç kilit proje gereksiz olduğu düşünülerek iptal edildi. yine de, bazı geliştirmeler devam etmiştir.
 i̇lk yuanwang sınıfı uzay izleme gemisi 1979'da devreye alındı.
 df-5 icbm'nin ilk kapsamlı testi 18 mayıs 1980'de gerçekleştirildi. yük, güney pasifik'te () 9300 km uzaklıktaki hedefine ulaştı ve helikopterle geri getirildi.
 uzun yürüyüş roket serisinin daha da geliştirilmesi, çhc'nin, avrupa ve asya'daki çıkarları başta olmak üzere 30'dan fazla yabancı uyduyu fırlattığı 1985 yılında ticari bir fırlatma programını başlatmasına izin verdi.
 bir sonraki insanlı uzay programı, mart 1986'da astronotik 863-2 planı olarak daha da iddialı olarak önerildi. bu, astronotlardan oluşan mürettebatı bir uzay istasyonuna (proje 863-205) taşımak için kullanılan bir mürettebatlı uzay aracından (proje 863-204) oluşuyordu. birkaç uzay uçağı planı iki yıl sonra reddedildi ve bunun için daha basit bir uzay kapsülü seçildi.
 proje hedeflerine ulaşmasa da sonuçta 1992'de proje 921'e dönüşecekti.
 havacılık ve uzay sanayii bakanlığı 5 temmuz 1988'de kuruldu.
 15 eylül 1988'de bir jl-1 slbm, type 092 denizaltısından fırlatıldı. slbm'nin azami menzili 2150 km'dir.

soğuk savaş bittikten sonra 
deng'in çin ekonomisindeki kapitalist reform politikasıyla birlikte çin kültürü de değişti. bu nedenle, daha önce çhc'nin devrimci tarihinden seçilen uzay programında kullanılan adlar yakın planda mistik dindarların adlarıyla değiştirildi. böylece, yeni uzun yürüyüş taşıyıcı roketleri i̇lahi ok (神箭), uzay aracı i̇lahi gemi (神舟), uzay uçağı i̇lahi ejder (神龙), kara tabanlı yüksek güçlü lazer i̇lahi işık (神光) ve süper bilgisayar i̇lahi güç (神威) olarak değiştirildi.
 haziran 1993'te pekin'de çin uzay sanayi şirketi (ulusal uzay bürosu) kuruldu.
 15 şubat 1996'da, intelsat 708'i taşıyan ilk uzun yürüyüş 3b ağır taşıyıcı roketinin uçuşunda roket, fırlatma platformunu terk ettikten hemen sonra rota yönünde döndü ve 22 saniye sonra infilak etti. fırlatma rampasından 1.85 km (1.15 mil) uzaktaki bir dağ köyüne düştü.
 çhc'nin kuruluşunun 50. yıldönümünde, çin, 20 kasım 1999'da shenzhou 1 uzay aracını fırlattı ve 21 saatlik bir uçuş sonrasında geri getirmeyi başardı. ülke 15 ekim 2003'te shenzhou 5'i de uzaya 21 saatten fazla süren bir astronot ile göndererek başarılı bir insanlı uzay programına sahip üçüncü ülke oldu.

çin, o zamandan başlayarak ay ile ilgili yeryüzündeki araştırmalara odaklanıyor. i̇lk çin ay keşfi programı, ay takımı chang'e 1, 24 ekim 2007'de başarıyla başlatıldı ve çin'i başarılı bir şekilde ay'ın yörüngesinde gezen beşinci ulus haline getirdi.

çin uzay programı ve uluslararası topluluk

çift kullanımlı teknolojiler ve dış uzay 
çhc, birleşmiş milletler uzayın barışçıl kullanımları komitesinin üyesi ve 1979'da yapılan popüler ay antlaşması hariç birleşmiş milletler'in uzay anlaşmalarına ve sözleşmelerine imza atan bir taraftır. abd hükûmeti, kuzey kore, i̇ran veya suriye gibi ülkelere çift kullanımlı askeri başvuru yapabileceği iddia edilen sivil teknoloji transferi endişeleri nedeniyle abd sanayisi tarafından çhc'nce fırlatma hizmetlerinin kullanılmasına uzun süre direndi ve 2000'de çhc'ye karşı resmi ambargo ilan etti. bu nedenle, birçok çinli uzay şirketine karşı finansal misilleme önlemleri alındı.

nasa'nın çin'i dışlama politikası 

güvenlik endişeleri nedeniyle, abd ulusal havacılık ve uzay dairesi'nden (nasa) gelen tüm araştırmacıların, bir çin devlet kuruluşu veya birimi bulunan çin vatandaşlarıyla çalışması yasaklanmıştır. nisan 2011'de 112. abd kongresi, nasa'nın fonlarının kullanılarak nasa tesislerinde çinli ziyaretçilerin ağırlanmasını yasaklamıştı. mart 2013'te abd kongresi, çin vatandaşlarının nasa'dan feragat etmeden nasa tesislerine girmesini yasaklayan bir yasayı onayladı.

örgütlenme 
başlangıçta çhc'nin uzay programı halk kurtuluş ordusu, ayrıntılı olarak i̇kinci topçu birliği'nde örgütlendi. bununla birlikte, 1990'larda, çhc, savunma sanayisinin batılı savunma alımları biçimine benzemek üzere genel bir yeniden yapılanma parçası olarak uzay programını yeniden düzenledi.

sun laiyan'ın başında bulunduğu bilim teknoloji ve sanayi millî savunma komisyonu bünyesindeki bir organ olan çin ulusal uzay dairesi şimdi fırlatmalardan sorumludur. uzun yürüyüş roketi çin fırlatma araçları teknolojisi akademisi tarafından üretildi ve uydular çin havacılık ve uzay bilimleri teknolojisi kuruluşu tarafından üretildi. i̇kincil kuruluşlar devlete ait işletmelerdir; ancak, çhc hükûmetinin amacı, etkin olarak devlet yönetiminde olmamalarını sağlamak ve batı'daki gibi özel şirketlerin yapacakları kadar davranmalarını sağlamaktır.

üniversiteler ve enstitüler 
uzay programı ayrıca şu alanlarla yakından bağlantılıdır:
 ulusal savunma teknolojisi üniversitesi
 beihang üniversitesi uzayda yolculuk bilimi okulu
 tsinghua üniversitesi havacılık ve uzay okulu
 kuzeybatı politeknik üniversitesi uzayda yolculuk bilimi okulu
 zhejiang üniversitesi havacılık ve uzay okulu
 shanghai jiaotong üniversitesi havacılık ve uzay bilimleri enstitüsü
 harbin teknoloji enstitüsü, havacılık yüksekokulu
 beihang üniversitesi, otomasyon fakültesi, fen ve elektrik mühendisliği bölümü

uzay şehirleri 
 dongfeng uzay şehri (东风航天城), aynı zamanda üs 2 (二十基地) veya dongfeng üssü (东风基地) olarak da bilinir.
 pekin uzay şehri (北京航天城)
 wenchang uzay şehri (文昌航天城)
 şanghay uzay şehri (上海航天城)
 yantai uzay şehri (烟台航天城)
 guizhou havacılık ve uzay sanayi parkı (贵州航天高新技术产业园)， aynı zamanda üs 061 (航天○六一基地) havacılık araştırma merkezlerinin sanayileştirilmesi için 863 projesi'nin onaylanmasının ardından 2002'de kuruldu (“国家863计划成果产业化基地”).

yörünge altı fırlatma siteleri 
 nanhui (南汇县老港镇东进村) 19 şubat 1960'ta bir t-7m ağır yük roketinin ilk başarılı fırlatımı.
 üs 603 (安徽广德誓节渡中国科学院六〇三基地), ayrıca guangde fırlatma sitesi (广德发射场) olarak da bilinir. sekiz beyaz fareyi taşıyan bir biyolojik deneysel t-7a (s1) ağır yük roketinin ilk başarılı uçuşu 19 temmuz 1964'te başlatıldı ve geri getirildi.

uydu fırlatma merkezleri 
çhc, 4 uydu fırlatma merkezini işletmektedir:
 jiuquan uydu fırlatma merkezi (jslc - jiuquan satellite launch center)
 xichang uydu fırlatma merkezi (xslc - xichang satellite launch center)
 taiyuan uydu fırlatma merkezi (tslc - taiyuan satellite launch center)
 wenchang uydu fırlatma merkezi (wslc - wenchang satellite launch center)

i̇zleme ve kontrol merkezleri 
 pekin havacılık komuta kontrol merkezi (baccc)
 xian uydu i̇zleme ve kontrol merkezi (xscc) üs 26 （二十六基地） olarak da bilinir
 altı yuanwang sınıfı uzay izleme gemi filosu.
 veri yayın (röle) uydusu (数据中继卫星) tianlian i (天链一号), özellikle shenzhou 7 uzay gemisi ile yer istasyonu arasındaki iletişim süresini azaltmak için geliştirildi; aynı zamanda aktarılan verilerin miktarını da arttıracaktır. şu anki yörüngede yüzde 12'lik kapsama bir artış ile yüzde 60'a kadar çıkacaktır.
 derin uzay takip ağı, pekin, şanghay, kunming ve urumçi'deki radyo antenleriyle bir araya getirilerek 3000 km vlbi （甚长基线干涉）.

dahili takip istasyonları 
 çin'in kuzeybatısındaki kashi, kuzey doğudaki jiamusi ve güneydeki sanya'da büyük bir üçgen oluşturan yeni bütünleşik kara tabanlı alan izleme ve kontrol ağı istasyonları.
 weinan i̇stasyonu
 changchun i̇stasyonu
 qingdao i̇stasyonu
 zhanyi i̇stasyonu
 nanhai i̇stasyonu
 tianshan i̇stasyonu
 xiamen i̇stasyonu
 lushan i̇stasyonu
 jiamusi i̇stasyonu
 dongfeng i̇stasyonu
 hetian i̇stasyonu

denizaşırı takip istasyonları 
 karachi i̇stasyonu
 tarawa i̇stasyonu, kiribati (2003 yılında söküldü)
 malindi i̇stasyonu
 namibya'daki swakopmund izleme istasyonu

ayrıca fransa, brezilya, i̇sveç ve avustralya ile paylaşılan alan izleme olanakları.

mürettebatlı uzay aracı iniş sitesi 
 siziwang banner (eyalet eşdeğeri)

mürettebatlı uzay uçuşu programları

proje 714 

i̇ki süper güç arasındaki uzay yarışı ayın fethi ile zirveye ulaştığında, mao zedong ve çu enlay 14 temmuz 1967'de çhc'nin geride kalmamasına karar verdi ve bu nedenle çin'in kendi mürettebatlı uzay programı başlatıldı. çok gizli olan proje 714, shuguang uzay aracı ile 1973 yılına kadar iki kişiyi uzaya yerleştirmeyi amaçladı. bu hedef için 19 ocak 1971'de plaaf pilotları seçildi. cz-2a roketiyle fırlatılacak shuguang-1 uzay aracı iki mürettebatı taşımak üzere tasarlandı. program 13 mayıs 1972'de ekonomik nedenlerle resmen iptal edildi, ancak kültür devrimi'nin iç politikası muhtemel kapanışa neden oldu.

kısa süren ikinci mürettebat programı, fsw uyduları tarafından iniş teknolojisinin başarılı bir şekilde uygulanmasına (dünya'da sscb ve abd'nden sonra üçüncü) dayanıyordu. 1978'de fotoğrafları da içeren bazı detayların açıkça yayınlanmasıyla birkaç kez duyuruldu, ancak 1980'de aniden iptal edildi. i̇kincil mürettebatlı programın yalnızca propaganda amaçlı olarak yaratıldığı ve hiçbir zaman sonuç üretmeye yönelik olmadığı iddia edildi.

proje 863 
mart 1986'da çin bilimler akademisi tarafından uzayda yolculuk bilimi 863-2 planı olarak yeni bir mürettebatlı uzay programı önerildi. bu, astronot mürettebatını bir uzay istasyonuna taşımak için kullanılan bir mürettebatlı uzay aracından (proje 863-204) oluşuyordu (proje 863-205). o yılın eylül ayında, eğitim alan astronotlar çin medyası tarafından sunuldu. önerilen çeşitli mürettebatlı uzay araçları çoğunlukla uzay uçaklarıydı. proje 863 sonuçta 1992'de proje 921'e dönüşmüştür.

proje 921

uzay aracı 

1992'de, mürettebatlı bir uzay aracını fırlatmak için planlanan 921 projesinin ilk aşaması için izin ve finansman sağlandı. shenzhou programında dört adet sınırsız test uçuşu ve iki mürettebatlı görev vardı. i̇lki 20 kasım 1999'da shenzhou 1 idi. 9 ocak 2001'de shenzhou 2 deney hayvanlarını taşımaya başladı. deney kuklalarını taşıyan shenzhou 3 ve shenzhou 4, 2002'de fırlatıldı. bunların ardında başarılı shenzhou 5, çin'in 15 ekim 2003'te uzaya ilk mürettebatlı yaptığı görev, yang liwei'nin yörüngede 21 saat bulunmasını sağladı ve çin'i yörüngeye bir insan taşıyan üçüncü ulus yaptı. shenzhou 6 iki yıl sonra proje 921'in ilk aşamasını bitirdi. görevler, jiuquan uydu fırlatma merkezi'ndeki uzun yürüyüş 2 roketiyle yapıldı. çin mürettebatlı uzay mühendisliği ofisi, mürettebatlı shenzhou görevleri için mühendislik ve idari destek sağlamaktadır.

uzay laboratuvarı 

proje 921'in ikinci aşaması, çin'in ilk uzay yürüyüşü görevi olan shenzhou 7 ile başladı. daha sonra, ilk çin uzay laboratuvarında iki mürettebatlı görev planlandı. prc başlangıçta rusya'dan ithal edilen yerleştirme teknolojileri ile shenzhou uzay aracını tasarladı; bu nedenle shenzhou, uluslararası uzay i̇stasyonu (iss - international space station) ile uyumludur. 29 eylül 2011'de çin, tiangong 1'i başlattı. bu hedef modül, planlanan bir uzay istasyonu için gerekli olan teknolojiyi denemenin ilk adımıdır.

31 ekim 2011'de, uzun yürüyüş 2f roketi, shenzhou 8 ile mürettebatsız uzay aracı tiangong 1 modülü ile iki kez kenetlendi. shenzhou 9 aracı, 16 haziran 2012'de 3 mürettebat ile yola çıktı. tiangong-1 laboratuvarı ile 18 haziran 2012'de saat 06:07'de çin'in ilk insanlı uzay aracı yerleşimi işaretleme ile gerçekleşti. başka bir insanlı görev olan shenzhou 10 görevi, 11 haziran 2013'te gerçekleştirildi. tiangong 1 hedef modülünün daha sonra ayrılması bekleniyor.

i̇kinci bir uzay laboratuvarı tiangong 2, 15 eylül 2016, 22:04:09'da (utc+8) başlatıldı. fırlatma yükü 8,600 kg, uzunluğu 10.4m, genişliği 3.35m ile tiangong 1'e çok benzemekteydi. tiangong 2, ekim 2016'da shenzhou ile kenetlenecek ve gelecekte daha doğrusu onaylanmamış bir görev olan shenzhou 12 ile buluşacaktır. tiangong 2 görevi, kutupsal gama ışını patlaması dedektörünü, mozi 'nicem (kuantum) bilim uydusu' ile birlikte kullanılmak üzere bir uzay-dünya nicem anahtarı yayılımı ve lazer iletişim deneyleri ile bir sıvı köprü kılcal ısıl 
ısıyayma deneyini (termokapiller konveksiyon deneyi) ve bir uzay malzemesi deneyini içermektedir. ayrıca bir stereoskopik mikrodalga yükseklik ölçeri, bir uzay bitki büyüme deneyi ve birçok açılı geniş-tayflı görüntüleyici ve çoklu-tayflı uzantı görüntüleme spektrometresi de bulunmaktadır. bütünleşik tg-2'de ayrıca dünyada ilk kez yerinde olan soğuk atom kaynak saati de olacaktır.

uzay istasyonu 

daha büyük bir temel kalıcı uzay istasyonu (基本形 空间站), proje 921'in üçüncü ve son aşaması olacaktır. bu, 2020'den önce tamamlanacak yaklaşık 60 tonluk bir ağırlıkla modüler bir tasarım olacaktır. tiangong 3 olarak adlandırılan ilk bölüm, tiangong 2'den sonra başlatılacaktır. tiangong 3, 22 ton ağırlığında ve 18,1 metre uzunluğunda olacaktır. uzay istasyonunu inşa etmek için ek modüller birkaç görevde bağlanacaktır.

bu, aynı zamanda, shenzhou 7'''nin duyurulmasından sonra varlığı resmî olarak ilk defa açıklanan çin'in mürettebatlı uluslararası işbirliğinin başlangıcı olabilir.

çin uzay istasyonunun 2020'de tamamlanması planlanıyor.

 önerilen ay araştırması programı 

şubat 2004'te çhc resmi olarak, mürettebatsız ay keşif projesinin uygulama aşamasını başlattı. çin ulusal uzay i̇daresinin yöneticisi sun laiyan'a göre proje üç aşamalı olacaktır: ay'ın etrafında dönüş; ay'a iniş; ve malzeme örneklerini dünya'ya getirme. i̇lk aşama, 2007'den önce 1,4 milyar renminbi (yaklaşık 170 milyon abd doları) harcama ile ay çevresinde bir uyduyu ay yörüngesine yerleştirme olarak planlanıyor ve bu aşama devam etmektedir. i̇kinci aşama, 2010'dan önce bir araziye gönderilmeyi içeriyor. üçüncü evre, 2020'den önce ay'dan toprak numunelerini toplamayı içermektedir.

27 kasım 2005'te, mürettebatlı uzay uçuşu programının komutan yardımcısı, çhc'nin 2020'de ay'a bir uzay istasyonu ve mürettebat görevini tamamlamayı planladığını açıkladı ve finansmanın hükûmet tarafından onaylandığı varsayıldı. 14 aralık 2005'te, "ayın yörüngesine uyduları fırlatma çabası, 2007'de, ay'a inişi gerçekleştirmeyi amaçlayan bir programla yerini alacağı" bildirildi.

2012'de mürettebatlı olmayan uzay araçlarını aya geri göndermek için bir program başlayacak ve mürettebatlı program 2017'de başlayana kadar beş yıl sürecek ve mürettebatlı bir ay programı ile bundan bir süre önce ay'a varılacak ve inilecektir.

bununla birlikte, 1962 sovyet ur-700m sınıfında (proje aelita), lto'da 500 tonluk bir yük başlatabilen tamamen yeni bir ay roketi geliştirme kararı ve daha gösterişsiz 50 ton ay aktarım yörüngesi'ne (lto - lunar transfer orbit) lv yükünü, 2006 yılındaki bir konferansta cz-2 ve cz-4a roket motorlarını geliştiren bir sıvı itici roket motoru uzmanı akademisyen zhang guitian (张贵田) tarafından tartışılmıştır.

22 haziran 2006'da, ay sonda projesi olan, çin'in ay keşif programını, genel sekreter yardımcısı long lehao hazırladı. çin'in ilk ay yürüyüşünü 2024'te gerçekleştireceğini bildirdi.

eylül 2010'da, ülkenin 2025'e kadar ay'a bir insan göndererek derin uzayda keşifler yapmayı planladığı açıklandı. çin ayrıca, ay'dan kaya örneğini 2017'de dünya'ya geri getirmeyi ve daha sonra ay'ın yüzeyinde bir gözlemevi kurmayı umuyor. chang'e programının başında bulunan komutan ve çin bilimler akademisi'nden bir akademisyen olan ye peijian, çin'in "2013 yılına kadar mars'ın keşfedilmesine tam kapasite ile katkı yapacağını" söyledi.

14 aralık 2013'te çin'in chang'e 3, 1976'da luna 24'ten beri ay'da yumuşak araziye inen ilk nesne oldu.

resmi ay keşfi programı amblemi çin tarafından belirtildiği gibi, bir kaligrafik ay ideogramı ile gösterilir (月), ortasında iki insan ayak izi olan olgunlaşmamış bir ay şeklindedir ve programın nihai amacı, dünya'nın doğal uydusu üzerinde kalıcı bir insan varlığı oluşturmaktır.

yang liwei, 22 mayıs 2007'de pekin'deki uluslararası astronotik (uzayda yolculuk bilimi) akademisi uzay sempozyumu'nda (iaa), ay keşfinin mars'a ve diğer gezegenlere gerçekleştirilecek bir uçuş gerçekleştirmek için çok önemli bir adım olduğunu ilan etti.

uygulamaya göre, tüm proje yalnızca çok erken bir hazırlık araştırması safhasında olduğundan yetkililer tarafından resmi bir mürettebatlı ay programı henüz ilan edilmedi. bununla birlikte, varlığı medyadaki düzenli kasıtlı sızıntılarla ortaya çıkmaktadır. bilinen bir örnek, 2008 mayıs günü kutlamaları sırasında bir çin tv kanalında (东方 卫视) gösterilen ay gezginci aracı'dır (月球车).

 mars görevi ve ötesi 

çin ulusal uzay i̇daresinin yöneticisi sun laiyan, 20 temmuz 2006'da, çin'in önümüzdeki beş yıl boyunca, onbirinci beş yıllık plan (2006-2010) programı döneminde mars'a yönelik derin uzay araştırmalarına odaklanacağını söyledi.

i̇lk mürettebatsız mars keşif programı, 2033-2043 yılları arasında sürebileceği gibi, 2040-2060 yıllarında da mürettebatlı bir aşamadan geçebilir. bu 2011'de insanlı görev için hazırlanan mars 500 çalışmasıdır.

ayrıca, derin uzayda mars'a mürettebatlı uçuşu daha güvenli hale getirmek için, bir uzay hava durumu tahmini sistemi kuafu görev uyduları lagrangian point l1'e yerleştirildiğinde 2017 yılına kadar tamamlanacaktır.

shenzhou uzay aracının baş tasarımcısı, 2006'da bir röportajda şunları söyledi:

 uzaya dayalı güneş enerjisi 
toronto, kanada'daki 2015 uluslararası uzay gelişimi kongresi'ndeki çin uzay teknolojisi akademisi'nin (cast - china academy of space technology) sunumuna göre, uzaya dayalı güneş enerjisine çin'in ilgisi 1990-1995 döneminde başladı. 2011 yılına kadar ulusal bir program önerisi getirildi, öncü profesör wang xiji gibi savunucularla bilim ve teknoloji bakanlığı'nın bir makalesinde "çin sağlam bir sanayi vakfı inşa etmişti, yeterli teknolojiyi edindi ve tarihteki en iddialı uzay projesini gerçekleştirecek kadar parası vardı. tamamlandığında, 100mw kapasiteli güneş istasyonu, en az bir kilometrekareye kadar uzayacak ve uluslararası uzay i̇stasyonunu gölgede bırakacak ve uzaydaki en büyük insan yapımı nesne haline gelecektir." ve "hızla harekete geçmezse çin'in başta abd ve japonya olmak üzere diğer ülkelerin uzayda stratejik olarak önemli yerlerde bulunmasına izin vereceğini söyledi." global security, 2011-01 roket i̇tkileri dergisi'nde, 10.000 mw kapasiteli, 50.000 ton kütleli bir yörünge güneş enerjisi santrali inşaatı için uzun yürüyüş-9 (cz-9) ağır yük sisteminin 620+ fırlatımına ihtiyaç duyulduğunu belirtti.

2013 yılına kadar ulusal bir hedef vardı; "devlet, dünyanın dışından gelen gücün, güneş enerjisi ve diğer alan enerji kaynaklarının geliştirilmesi gibi, çin'in gelecekteki yönü olmaktadır" ve aşağıdaki yol haritası belirlenmiştir: "çin uzay teknolojisi akademisi, 2010 yılında kavram tasarımını tamamlayacak; 2020'de, yörünge içi yapı ve kablosuz yayınların endüstriyel düzeyde testlerini bitirecektir. 2025'te leo'da ilk 100kw sps gösterisini tamamlayacağız; ve 2035 yılında, 100mw sps'nin elektrik üretim kapasitesi olacaktır. en sonunda 2050'de ilk ticari seviyedeki sps sistemi geo'da faaliyete geçecektir.''" makale, "sps gelişiminin büyük bir proje olmasından bu yana, bir apollo programı enerjisine eşdeğer olarak kabul edilecektir. geçen yüzyılda, amerika'nın dünya çapında bilim ve teknolojideki lider konumu, apollo programının uygulanması ile ilişkili teknolojik ilerlemelerle ayrılmaz bir biçimde bağlantılıydı. benzer şekilde, çin'in uzay teknolojisindeki güncel başarıları, uzaydaki ardışık nesillerdeki uydu projeleri üzerine inşa edildiğinde, çin uzaydan enerjinin sürdürülebilir kalkınmasını sağlamak için uzay bilimindeki yeteneklerini kullanacaktır."

çin uzay teknolojisi akademisi ekibi, 2015 yılında çoklu-döner ortak kavramının videolarıyla uluslararası sunsat tasarım yarışması'nı kazandı. tasarım, uzay i̇letişimi çevrimiçi yayınındaki bir makalede ayrıntılı olarak sunuldu.

2016'da, merkezi askeri komisyon'un halk kurtuluş ordusu silahlanma geliştirme bölümünün genel sekreter yardımcısı korgeneral zhang yulin, çin'in bir sonraki adımında, endüstriyel kalkınma için dünya-ay alanından faydalanmaya başlamasını önermişti. amaç, enerjiyi dünya'ya ışınlayacak uzaya dayalı güneş enerjisi uydularının inşası olacaktı.

hedefler 
çin ulusal uzay i̇daresi, uzun vadeli hedeflerinin şunlar olduğunu belirtti:
 uzay bilimi dünyasındaki konumlarını iyileştirme
 mürettebatlı bir uzay istasyonu kurmak
 ay'a mürettebatlı görevler
 i̇nsanlı bir ay üssü oluşturma
 mars'a insansız görev
 endüstriyel gelişme için dünya-ay alanından yararlanım. bu hedefte amaç, enerjiyi dünya'ya ışınlayacak uzaya dayalı güneş enerjisi uydularının inşası olacaktı.

projelerin listesi

uydular ve bilim 
 uzay tabanlı asat sistemi, çin uzay teknolojisi akademisinin küçük uydu araştırma enstitüsü tarafından geliştirilen küçük ve nano uydular.
 çift yıldız görevi, 2003 ve 2004'te dünya'nın manyetosferini incelemek üzere esa ile birlikte başlatılan iki uydudan oluşuyordu.
 yer gözlemi, uzaktan algılama veya keşif uyduları serisi: cbers, dong fang hong, fanhui shi weixing, yaogan ve ziyuan 3.
 tianlian 2 (天链二号) (dfh-4 uydu veri yolu tabanlı, %85'e kadar kapsamlı iki uydulu bulunan yeni nesil veri yayın (röle) uydusu (drs) sistemi.
 "onbirinci beş yıllık plan" döneminde (2006-2010) 60 ila 70 uydudan oluşan beidou uydu konumlandırma sistemi veya compass uydu konumlandırma sistemi.
 astrofizik araştırması, 2008'de dünyanın en büyük güneş uzay teleskobunun başlatımı ile 2010 yılına kadar proje 973 uzay sabit x-işını modülasyon teleskobu ((硬x射线调制望远镜, hxmt - hard x-ray modulation telescope).
 2017 yılına kadar tamamlanacak uzay hava durumu tahminleri için kuafu görev uyduları.
 derin uzay takip ağı, dünyanın en büyük fast teleskobu, guizhou'da 500 m ve 3000 km vlbi radyo anteni ile tamamlandı.
 bir göktaşı ya da kuyrukluyıldızın yönünü yeniden yönlendirme sürecini test etmek için derin etki tarzı bir görev.

uydu fırlatma merkezi 
 hainan uzay limanı dördüncü ve güneydeki uzay merkezi, yeni cz-5 heavy elv ve mürettebatlı ay görevlerine uyacak şekilde yükseltilecektir.

fırlatma araçları 
 lm-5d
 air-launched slv, 50 kilo üzeri yükü 500 km sso'ya yerleştirebilmektedir.
 kaituozhe-2
 kaituozhe-1 (开拓者一号), kt-1a (开拓者一号甲), kt-2 (开拓者二号), kt-2a (开拓者一二甲) tüm yeni sınıf-katı yörünge fırlatma araçları
 kaituozhe-1b (开拓者一号乙) iki katı güçlendirici ilave edilerek
 cz-1d bir cz-1 temelli, ancak yeni bir n2o4/udmh ikinci aşaması
 cz-2e(a) çin uzay istasyonu modüllerinin fırlatımı için hazırlanmıştır. leo'ya 14 ton'a kadar yük taşıma kapasitesi ve 12 roket motoru tarafından geliştirilen 9000 (kn) kaldırma itkisi, 5.20 m çapında ve geniş uzay aracı uyumu için 12.39 m uzunluğunda genişletilmiş frenleme ile birlikte
 cz-2f/g kaçış kulesi olmadan değiştirilmiş cz-2f, özellikle shenzhou kargosu ve leo'ya 11.2 tona kadar yük taşıma kapasiteli uzay laboratuvarı modülü gibi insansız görevleri başlatmak için kullanılır.
 cz-3b(a) leo'ya 13 tona kadar yük taşıma kapasitesine sahip daha büyük boyutlu sıvı itici kayışlı motorları kullanan daha güçlü, uzun menzilli roketler
 cz-3c, cz-3b çekirdeğini, cz-2e'yle iki güçlendirici itici ile birleştiren aracı başlatıcı
 chang zheng 5 daha etkin ve toksik olmayan uzay aracı yakıtı (leo'ya 25 ton) bulunan ikinci nesil elv
 500 kg ile 700 km'ye kadar küçük uyduları fırlatma ihtiyacını karşılamak için kısa fırlatma hazırlık süresi, düşük maliyet ve yüksek güvenilirlik ile chang zheng 6 veya küçük fırlatma aracı (slv - small launch vehicle), 2010'da ilk uçuş; projenin baş tasarımcısı fan ruixiang (范瑞祥) ile birlikte
 chang zheng 7, ay keşif programının 4. aşaması için kullanıldı (嫦娥-4 工程), 2024 yılı için beklenen kalıcı üs (月面 驻留); sovyet l1/l3 benzeri ay iniş görevini destekleyebilecek ay ve derin uzay yörünge enjeksiyonu için ikinci nesil ağır yük elv'si (leo'ya 70 ton).
 proje 921-3 uzay mekiği—ikinci nesil insanlı uzay aracı shenlong uzayuçağı
 hts maglev fırlatma yardımcısı uzay mekiği yeni ikinci nesil insanlı, yeniden kullanılabilir uzay aracı
 uzun yürüyüş 9
 uzun yürüyüş 11

uzay keşifleri 
 proje 921-1—shenzhou uzay aracı
 proje 921-11—x-11 uzay aracı
 proje 921-2—çin uzay laboratuvarı ve çin kalıcı uzay i̇stasyonu, kısa süreli ve daha sonra sürekli kullanım
 shenzhou kargo (货运飞船)—shenzhou uzay aracının insansız versiyonu, çin kalıcı uzay i̇stasyonunu ve dünya'ya dönüş kargosunu tekrar ikmal edecek
 tianzhou—i̇nsansız yük gemisi tiangong-1'in tasarımına dayanan çin kalıcı uzay i̇stasyonu'nu yeniden ikmal için, ancak yeniden giriş amaçlı değildir, ancak çöp yok etme için kullanılabilir.
 çin ay keşif programı
 ay programı birinci aşaması (嫦娥-1 工程)—2007'de cz-3a ile fırlatılmış iki insansız ay yörünge sondası
 ay programı ikinci aşaması (嫦娥-2 工程)—2013'te cz-5/e ile fırlatılmış birkaç gezginin ay'a ilk inişi
 ay programı üçüncü aşaması (嫦娥-3 工程)—2017'de cz-5/e ile fırlatılacak otomatik ay'a iniş ve dönüş görevi ve ay malzeme örneği taşıma
 ay programı dördüncü aşaması (嫦娥-4 工程)—2024'te cz-7 ile başlatılacak: insanlı görev ve kalıcı üsler (月面驻留)
 çin'in mars araştırması—kasım 2011'de rusya ile ortak fobos-grunt görevinde yinghuo-1 yörüngecisi fırlatıldı, ancak dünya yörüngesinden çıkamadı ve 15 ocak 2012'de yıkıcı tekrar girişi yaptı. planlanan diğer görevler arasında, ileride gezgincilerin gönderilmesi ve muhtemel mürettebatlı görevler yer alıyor. rus uzay ajansı başkanı anatoly perminov eylül 2006'da ria novosti'ye çin'in, mars uydusu phobos'tan toprak örneği getirmek için bir rus projesine katılmak üzere 2006 sonuna kadar bir sözleşme imzalayacağını açıkladı. aynı zamanda görev için xinhua'ya göre mars'tan örnek toplanacağı bilgisini içeriyordu. mars'ın ilk amerikan görevinden beş yıl sonra, halkın günlüğü, çin'in sonunda "teknik olarak mars'ı keşfetmeye hazır" olduğunu açıkladı.
 derin uzay araştırması—güneş sisteminin tamamı boyunca gidecek uzay aracı

araştırma 
uzay bilimi ve uygulamalı araştırma merkezi (cssar), 1987'de uzay fiziği enstitüsü'nün (yani, 1958'de uygulamalı jeofizik enstitüsü'nün) ve uzay bilimi ve teknolojileri merkezi'nin (1978'de kurulan) birleştirilmesiyle kuruldu. cssar'ın araştırma alanları ağırlıklı olarak kapak 1'i kapsar. uzay mühendisliği teknolojisi; 2. uzay hava araştırması, araştırma ve tahmin; 3. mikrodalga uzaktan algılama ve bilgi teknolojisidir.

ayrıca bakınız

kaynakça