Türkiye Cumhuriyeti banknotları

1926'da türkiye cumhuriyeti maliye bakanlığı, 1, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1000 türk lirası değerindeki birinci emisyon banknotları tedavüle sürdü. birinci emisyon, üzerinde hem fransızca hem de arap alfabesiyle yazılmış türkçe metinlerin basılı olduğu son emisyondur. banknotların ön yüzünde ise mustafa kemal atatürk portresi yer almaktadır.

türkiye cumhuriyet merkez bankası, 1937-1939 yılları arasında, cumhurbaşkanı i̇smet i̇nönü'nün portresini taşıyan ve ilk kez latin alfabesiyle yazılmış türkçe metinlerin yer aldığı yeni banknotları çıkardı. i̇smet i̇nönü'nün portresinin banknotlara konması o dönem çeşitli tartışmalara neden oldu. 1942 yılında 1 türk lirası yeniden piyasaya sürüldükten sonra, 1944 yılında ii. dünya savaşı nedeniyle tedavüle sürülmeyen 50 kuruş tedavüle sürüldü. ancak savaş sonrasında bu iki birim madenî paraya dönüştürüldü.

1950'lerin başında basılan banknotlarda ise atatürk portresi yeniden yer aldı. 2½ türk lirası değerindeki banknotlar, 1960 yılında madenî paralarla değiştirildi, aynısı 1974 ve 1981 yıllarında 5 ve 10 türk lirası değerindeki banknotlarda da oldu. daha yüksek değere sahip banknotlar 1980'lerde ve 90'larda tanıtıldı: 1981'de 5000 türk lirası, 1982'de 10.000 türk lirası, 1988'de 20.000 türk lirası, 1989'da 50.000 türk lirası, 1991'de 100.000 türk lirası, 1992'de 250.000 türk lirası, 1993'te 500.000 türk lirası, 1995'te 1.000.000 türk lirası, 1997'de 5.000.000 türk lirası, 1999'da 10.000.000 türk lirası ve 2001'de 20.000.000 türk lirası.

birinci emisyon grubu (e1) 
dönemin maliye bakanı abdülhalik renda başkanlığındaki komisyon tarafından 1, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 liralık kupürlerden oluşan banknotlar belirlenmiş; bir birleşik krallık firması olan de la rue tarafından filigranlı kâğıtlara kabartma olarak basılmıştır.

bu emisyon grubundaki banknotlar 1928'deki harf devrimi'nden önce bastırıldığı için ana metinleri arap harfleriyle, kupür değerleri ise fransızca olarak yazılmıştır.

bu banknotlar 5 aralık 1927 tarihinde dolaşıma çıkarılmıştır. tedavülde bulunan mevcut evrak-ı nakdiyeler ise, 4 aralık 1927 tarihinden itibaren dolaşımdan çekilerek 4 eylül 1928 tarihinde değerlerini yitirmişlerdir.

i̇kinci emisyon grubu (e2) 
3 ekim 1931 tarihinde merkez bankası faaliyete geçmiş para basma yetkisi bu kuruluşa verilmiştir. türkiye cumhuriyet merkez bankası kurulduktan sonra, harf devrimi'nden önce basılan eski yazılı banknotlar, yeni harfler ile basılmış yeni banknotlarla değiştirilmiştir.

latin alfabesi ile hazırlanmış yeni banknotlar, 9 farklı değerde ve 11 tertipten oluşmaktadır. söz konusu banknotlardan 50 kuruşluk olanı almanya'da, diğerleri ise birleşik krallık'ta bastırılmıştır.

türkiye cumhuriyet merkez bankası tarafından dolaşıma ilk çıkarılan banknot olan 5 türk liralık banknotu da içeren i̇kinci emisyon grubu banknotlar, 1937-1944 yılları arasında tedavüle çıkarılmıştır.

i̇kinci emisyon grubu içinde hem atatürk, hem de i̇nönü portreli banknotlar yer almaktadır.

bu emisyon grubu içinde birleşik krallık'ta bastırılan ancak, ii. dünya savaşı sırasında banknotları türkiye'ye getiren geminin pire limanında hücuma uğrayıp batması sonucunda denize dökülen i̇nönü portreli 50 kuruşluk ve 100 türk liralık banknotlar ile yine birleşik krallık'ta bastırılan ancak, londra'daki bir hava hücumu sırasında basıldığı matbaa zarar gören 50 türk liralık banknotlar dolaşıma verilmemiştir.

üçüncü emisyon grubu (e3) 
tamamı i̇smet i̇nönü portreli olarak bastırılmıştır. 1942-1947 yılları arasında dolaşıma çıkarılmıştır. 6 farklı değerde, 7 tertip olarak birleşik krallık, almanya ve abd'de bastırılmıştır.

dördüncü emisyon grubu (e4) 
2 farklı değerde, 3 tertip olarak amerika birleşik devletleri'nde bastırılmıştır. 1947 ve 1948 yıllarında dolaşıma çıkarılan banknotların tamamı i̇smet i̇nönü portreli olarak bastırılmıştır.

beşinci emisyon grubu (e5) 
beşinci emisyon grubu banknotlar, 7 farklı değerde, 32 tertip olarak basılmış ve 1951-1971 yılları arasında dolaşıma çıkarılmıştır.

dolaşıma verilen banknotlar 1958 yılında banknot matbaası kuruluncaya kadar amerika birleşik devletleri, birleşik krallık veya almanya'da bastırılmış olup türkiye'de basılan ilk banknot beşinci emisyon grubu iii. tertip 100 türk liralık banknottur. halk arasında "mor binlik" olarak adlandırılan 1.000 türk liralık banknot da bu emisyon grubu içinde yer almaktadır.

altıncı emisyon grubu (e6) 
e6 banknotlar 7 farklı değerde, 18 tertipten oluşmaktadır. 1966-1983 yılları arasında dolaşıma çıkarılan bu banknotlardan i. tertip 20 türk lirası birleşik krallık'ta, diğerleri ise türkiye'de basılmıştır.

yedinci emisyon grubu (e7) 
1979 yılından itibaren dolaşıma verilmeye başlanan e7 grubu banknotlar 2002 yılı itibarıyla 15 farklı değerde, 36 tertipten oluşmaktadır. banknotların tamamı türkiye'de basılmıştır.

e7 emisyon grubu banknotlar 1 ocak 2006 tarihinde tedavülden kaldırılmıştır.

sekizinci emisyon grubu (e8) (yeni türk lirası) 
28 ocak 2004 tarih ve 5083 sayılı "türkiye cumhuriyeti devletinin para birimi hakkında kanun" gereğince türkiye'de ilk kez gerçekleştirilen türk lirasından 6 sıfır atma operasyonu kapsamında 1 ocak 2005 tarihinden itibaren dolaşıma verilmiştir. e8 grubu banknotlar 6 farklı değerden oluşmaktadır. bu banknotların tamamı türkiye'de basılmıştır.

e8 emisyon grubu banknotlar 1 ocak 2010 tarihinde tedavülden kaldırıldı.

güvenlik önlemleri

dokuzuncu emisyon grubu (e9) 
5083 sayılı "türkiye cumhuriyeti devletinin para birimi hakkında kanun"un 1. maddesi uyarınca, bakanlar kurulu yeni türk lirası ve yeni kuruş'ta yer alan "yeni" ibarelerini kaldırmaya yetkili kılınmış olup "yeni" ibarelerinin 1 ocak 2009 tarihinde kaldırılmasına ilişkin söz konusu bakanlar kurulu kararı 5 mayıs 2007 tarihli resmî gazete'de yayımlanmıştır.

e9 emisyon grubu türk lirası banknotlar 4 farklı sık bulunan ve 2 farklı nadir bulunan (100 ve 200 tl) kupürden oluşmaktadır. banknotların tamamı türkiye'de basılmıştır.

2 nisan 2013 tarihinde merkez bankası, 5 liralık banknotların hakim rengini mor olarak değiştirdi. yeni banknotlar 8 nisan 2013'te tedavüle verildi. sebebi ise 5 liralık banknotların 50 lira ile karıştırılmasıydı.

kaynakça 

türk lirası