Antihümanizm

antihümanizm ya da anti-hümanizm sosyal bilimler ve felsefede geleneksel hümanizme yöneltilen eleştirilerden meydana gelen düşünce akımıdır.

kökenleri 
18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılda hümanizm felsefesi aydınlanma'nın köşe taşlarından biri olagelmiştir. tarih insanların düşünce ve eyleminin bir ürünü olarak anlaşıldı. i̇nsanların temelde aynı öze sahip olduğu da düşünülüyordu. bu inançtan yola çıkarak çok genel ahlak kuramları üretildi. bunu doğal olarak bütün insanların eşit ve özgür olduğu takip etti. immanuel kant gibi liberal hümanistler aklın evrensel yasasının her çeşit zorbalıktan kurtulmak için bir rehber olduğunu düşünüyordu.

fazlasıyla idealist bu düşüncelere karşı ilk eleştiriler 19. yüzyılda friedrich nietzsche ile başladı. o, hümanizmin boş konuşmak dışında bir şey olmadığını ve teizmin seküler bir versiyonu olduğunu savunuyordu. max stirner'in biricik ve mülkiyeti kitabı nietzsche'nin ahlakın soykütüğü çalışmasından onyıllar önce yayınlanmıştı. burada o, insan haklarını zayıfın güçlüyü baskı altında tutması olarak yorumladı.

karl marx ilk döneminde insan hakları düşüncesine insandışılaştırmanın bir belirtisi olarak karşı çıktığı için kimi zaman hümanist olarak anlatılır. kapitalizm, insanı egoist davranmaya zorluyordu. gerçek kurtuluş yalnızca mülkiyeti ortadan kaldıran komünizmin inşasıyla sağlanabilirdi. louis althusser gibi birçok antihümaniste göre marx'ın sonraki dönemlerinde "insanlık" idesi düşman sınıflar arasındaki çatışmayı gizlemeye yarayan gerçekdışı bir soyutlama olarak görülüyordu. çünkü insan hakları adalet ve eşitlik gibi soyuttu ve aşırı derecede eşitsizliğe neden oluyordu.

20. yüzyılda, insanının yalnızca aklıyla yönetilen bir varlık olduğu düşüncesi insanın genel olarak güdüleriyle hareket ettiğini düşünen sigmund freud tarafından sorgulandı.

martin heidegger hümanizmi insanlığa evrensel bir öz yaratan ve onu diğer varoluşlardan ayıran metafizik felsefe olarak görüyordu. heidegger'e göre hümanizm bilinci odağa koyan bir felsefi paradigmaydı. kendisinden önceki hegel gibi, heidegger de kantçı otonomi  fikrini reddederek, insanların sosyal ve tarihsel varlıklar olduğu kadar kant'ın kurucu bilinç kavramına işaret etti. heidegger'in felsefesinde varlık (sein) ve insan varlığı (dasein) esas birliktir. özne ve nesne, bilinç ve varlık, insanlık ve doğa düalizmleri, özgün olmayan bir şekilde bu birlikten türetilmiştir.

pozitivizm 
pozitivizm, doğa bilimlerinde olduğu kadar sosyal bilimlerde de duyusal deneyimlerden elde edilen bilgilerin ve bu tür verilerin mantıksal ve matematiksel işlemlerinin birlikte tüm yetkin bilginin tek kaynağı olduğu görüşüne dayanan bir bilim felsefesi akımıdır. pozitivizm, geçerli bilginin yalnızca bilimsel bilgi olduğunu varsayar. duyulardan alınabilecek verileri elde etmek ve doğrulamak, deneysel kanıt olarak bilinir. bu görüş, toplumun fiziksel dünyada ontolojik olarak gerçek nesnelerin varlığını ve etkileşimini belirleyen genel yasalara göre işlediğini savunmaktadır. i̇çe dönük ve sezgisel bilgi edinme girişimleri reddedilir. pozitivist yaklaşım, batı düşünce tarihinde yinelenen bir tema olmasına rağmen, kavram modern anlamda filozof ve kurucu sosyolog auguste comte tarafından 19. yüzyılın başlarında geliştirildi. comte, toplumun kendi yarı-mutlak yasalarına göre işlediğini, tıpkı fiziksel dünyanın yerçekimine ve diğer mutlak doğa yasalarına göre işlediğini savundu.

yapısalcılık 
yapısalcılık, savaştan sonra paris'te felsefenin özgür öznesiyle sosyal bilimlerin sınırlı nesnesi arasındaki çelişkilere bir yanıt olarak ortaya çıktı.

roland barthes'in 1977 tarihli göstergebilim eseri yazarın ekolünü kınadı ve tamamen bittiğini ilan etti.

brecht'in burjuva ve sosyalist hümanizme  yönelik ikiz saldırısından yola çıkan yapısal marksist louis althusser, konumunu revizyonist bir hareket olarak gördüğü marksist hümanistlere yönelik bir saldırıda "antihümanizm" terimini kullandı. hümanizmin, otantiklik ve ortak insani amaç potansiyeli olan bir "insan özü" öne süren burjuva bireyci bir felsefe olduğuna inanıyordu. bu öz yoktur: içeriği her tarihsel çağın baskın çıkarları tarafından belirlenen biçimsel bir düşünce yapısıdır. sosyalist hümanizm benzer şekilde etik ve dolayısıyla ideolojik bir olgudur. argümanı ahlaki ve etik bir temele dayandığından, onu ortaya çıkaran sömürü ve ayrımcılık gerçekliğini yansıtır, ancak asla düşüncede gerçekten anlamaz. marksist teori, bunun ötesine, ekonomik ilişkiler ve sosyal kurumlar gibi altta yatan güçlere yön veren bilimsel bir analize gitmelidir.

althusser, özne felsefesine karşı çıkarak, "yapı" ve "sosyal ilişkiler" in bireysel bilinçten üstün olduğunu düşünüyordu . althusser'e göre, bireyler sosyal sürecin oluşturucusu değildir, bunun yerine destekleri veya etkileridir. toplum, ideolojileri aracılığıyla bireyi kendi görüntüsünde inşa eder: i̇nsan bireyin inançları, arzuları, tercihleri ve yargıları sosyal uygulamaların etkileridir. georg lukács gibi marksist hümanistlerin, devrimin tarihsel bir öznenin - proletaryanın - sınıf bilincinin gelişimine bağlı olduğuna inandıkları yerde althusser'in antihümanizmi, insan failliğinin rolünü ortadan kaldırdı; tarih, öznesi olmayan bir süreçti.

postyapısalcılık 
postyapısalcı jacques derrida, yapısalcılığı bilime olan bağlılığı dışında genel ilkeleriyle kabul etti.  dilin temelde muğlak doğasının niyeti örttüğünü iddia etti. aydınlanma'ya saldırdı, bunun yanında varoluşçuluğu da yadsıdı. metin dışında bir şey yoktur ve dil öncesi saf bir anlama yapılan atıf söze dökülemez. özne bir tür üst-dilbilimsel öz ya da kimlik değildir, öz-varoluşun her zaman dilde yazılı olan saf bir cogitosudur.

michel foucault, aydınlanma hümanizminin temel yönlerini sorguladı. nietzsche'nin felsefi ikame olarak akıl, ahlak, ruh, ego, motivasyon kategorilerini daha önce reddetmesinden farklı olmayan bir şekilde, epistemoloji (gerçek veya kesinlik) ve felsefi antropolojinin (özne, etki, gelenek, sınıf bilinci) mutlak kategorilerini reddetti. foucault, modern değerlerin ya doğrudan kurtuluşa karşı sonuçlar ürettiğini ya da artan "özgürlüğü" artan ve disipliner normatizasyonla eşleştirdiğini savundu. onun anti-hümanist kuşkuculuğu, teoriyi insan aklına olduğu kadar insan duygusuna da dayandırma girişimlerini genişletti ve her ikisinin de sürdürülen evrensel hümanizmden ziyade tarihsel olarak olumsal yapılar olduğunu iddia etti. foucault, the archaeology of knowledge adlı kitabında tarihi "hümanist antropoloji" olarak görmezden geldi. çalışmasının metodolojisi, "delilik", "suç", "suç" ve "cinsellik" kategorilerinin arkasında yatan gerçekliğe değil, bu fikirlerin söylemler tarafından nasıl inşa edildiğine odaklandı.

kaynakça 

yapısalcılık
postmodernizm
hümanizm