Abdullah bin Hâzim es-Sülemî

abdullah bin hâzim es-sülemî (ö. 692), 662 ile 665 yılları arasında ve yine 683'ün sonlarında horasan'ın emevi valisiydi, sonra 684 ile ölümü arasında aynı ilin sözde zübeyr valisiydi.

hayatı

erken kariyeri 
abdullah bin hâzim, banu sülemî kabilesinden hâzim bin zabyan ve eşi ajla'nın oğluydu. 651/52'de, horasan'a ilk müslüman seferi sırasında, abdullah bin amir, i̇bn hazim'i arap ordusunun ileri muhafızlarının komutasına verdi ve ardından i̇bn hazım, serahs kasabasını ele geçirdi. daha sonra halife osman () tarafından i̇bn hazım'ın baba tarafından kuzeni kays bin el-haytham es-sülemî ile birlikte nişabur valisi olarak atandı. saltanatının sonlarına doğru osman, basra'nın doğusundaki idari bölgeleri, kays valiliği altında basra'ya bağlı olarak kalmasına rağmen, horasan'ın tek vilayetinde birleştirdi. kays, i̇bn hazım'ı basra valisi i̇bn amir'in elçisi yaptı.

tarihçi taberî'ye göre i̇bn hazım, i̇bn amir'den kays'ın eyaletten ayrılması durumunda i̇bn hazim'i horasan valisi ilan eden bir belge aldı. nitekim ocak 656'da osman öldürüldüğünde, kays, irak'taki durumu araştırmak için horasan'dan ayrıldı ve o yıl halife ali () tarafından görevden alınana kadar i̇bn hazim'e eyalet üzerinde yetki verildi.

abdullah ibn amir, 656'da basra valisi olarak yeniden görevlendirildi. kays horasan valisi yapılırken, i̇bn hazım ve abd al-rahman ibn samura'yı müslüman yönetimini yeniden tesis etmek için belh ve sistan'a gönderdi. kays, vilayeti kontrol edemediğini kanıtlayınca, 662'de karin'de bir isyanı bastıran i̇bn hazım onun yerine geçti. 665'in ortalarında basra valisi olarak i̇bn amir'in yerini alan ziyâd bin ebih tarafından 665'te görevden alınana kadar vilayet valisi olarak kaldı.

horasan valiliği 
i̇bn hazım daha sonra, halife i. yezîd () tarafından horasan valisi olarak atandığında, 681'de basra'dan salim bin ziyâd'a horasan'a kadar eşlik eden bir grup arap aşiret komutanının parçasıydı. salim, halife yezid ve oğlu ii. muâviye'nin 683 ve 684'te emevi yönetiminin çökmesine neden olan art arda ölümlerinin ardından kaçtıktan sonra eyaletin başına i̇bn hazim'i bıraktı. i̇bn hazım, mekke merkezli halife abdullah bin zübeyr'e biat etti. önceleri, her ikisi de banu bekr kabilesinden gelen rabi'a kabilesinden birlikler ve herat ve merv al-rudh askeri valilerinin isyanlarıyla mücadele etti. bastırılmasında, birçok horasanlı arap askerinin selamladığı başka bir büyük kabile fraksiyonu olan banu tamim'den birlikler ona yardım etti. marw al-rudh'ta karargahını alırken, oğlu muhammed'i herat'a yerleştirdi. daha sonra tamim isyan çıkardı, herat'ı ele geçirdi ve dikkatlerini i̇bn hazim'e çevirmeden önce muhammed'i öldürdü. ancak, ona karşı harekete geçmeden önce aralarında anlaşmazlık çıktı ve asi orduları dağıldı.

halife abdülmelik komutasındaki emeviler, mekke ve irak'ta i̇bnü'l-zübeyr ve kardeşi mus'ab'ı yenip öldürdüklerinde i̇bn hazım'ın horasan'daki konumu güçlüydü. böylece, 692'de, yedi yıl daha valilik teklif edilmesine rağmen, abdülmelik talep ettiğinde ona biat etmeyi reddetti. cevap olarak abdülmelik, horasan valiliği karşılığında i̇bn hazim'i ortadan kaldırmayı kabul eden tamim'in hizip lideri bukayr bin visah el-sadi ile ittifaka girdi.

ak hun i̇ttifakı (ms 689) 

ms 689 civarında, badgis'in akhun hükümdarı ile zübeyr horasan valisi abdullah bin hâzim es-sülemî'nin oğlu arap asi musa bin abdullah bin hâzim, emevi halifeliğinin güçlerine karşı bir ittifaka girdi. ak hunlar ve müttefikleri 689'da tirmiz'i ele geçirdiler, arapları püskürttüler ve araplar tarafından "akhunların karargahı" (dār mamlakat el-hayāṭela) olarak tanımlanan tirmiz başkentleri olmak üzere kısa bir süre için horasan'ın tüm bölgesini işgal ettiler.

abdullah bin hâzim'in ölümü (ms 692) 
692'nin sonundan bir süre önce i̇bn hazım, oğlu musa'nın tirmiz'deki müstahkem kalesine giderken bukayr ibn abdallah'ın birlikleri tarafından durduruldu ve öldürüldü. taberî'ye göre, rakip tamimi komutanı bahir bin varka'nın birlikleri, merv'in kuzeyindeki shahmighad köyünde i̇bn khazim'i öldürdü, ancak bukayr, i̇bn hâzim'in kopmuş kafasını ele geçirdi ve cinayetin sorumluluğunu üstlenerek abdülmelik'e gönderdi. i̇bn hazim'in ölmeden önce, kardeşi i̇bn hazım'ın daha önce infaz ettiği bir kabile üyesi olan katiline tükürdüğü ve meydan okurcasına kendisinin mudar aşiret konfederasyonunun şefi olduğunu, katilin erkek kardeşinin ise sadece bir köylü olduğunu haykırdığı bildirildi. kabilesinden bir şair, kaybının yasını tuttu ve "artık sadece havlayan köpekler kaldı. senden sonra yeryüzünde aslan kükremesi yoktur". gerçekten de, i̇bn hazım'ın kariyeri, tarihçi h. a. r. gibb'in "birçok ayrıntıyı kesin olarak belirlemeyi zorlaştırdığını" iddia ettiği, askeri hünerini öven destanlarda ölümünden sonra kronikleştirildi.

araplar horasan'ın kontrolünü yenilemesi (ms 704) 
yezid bin mühelleb yönetimindeki emevi halifeliği arapları, 704'te tirmiz'i yeniden ele geçirdiler. badgis ak hun hükümdarı nezak tarkan, 709'da nominal hükümdarı olarak toharistan yabguluğu yanında diğer beyliklerin de desteğiyle yeni bir isyan başlattı. 710'da kuteybe bin müslim, toharistan üzerinde müslüman kontrolünü yeniden kurmayı başardı ve af vaatlerine rağmen haccâc bin yûsuf es-sekafî'nin emriyle idam edilen nizak tarkan'ı yakalarken, yabghu şam'a sürgün edildi ve orada rehin olarak tutuldu.

i̇bn hazım'ın torunu salim bin sülayman, 722'den 724'e kadar horasan valisi olan müslim bin said el-kilabi'nin yardımcı komutanıydı.

kaynakça 
özel

genel

 

7. yüzyılda araplar
emevî horasan valileri
692 yılında ölenler