Philip Zimbardo

philip george zimbardo (  ; doğum:23 mart 1933) amerikan psikolog ve stanford üniversitesi'nde fahri profesördür. zimbardo, 1971 yılında yaptığı stanford hapishane deneyi ile tanınmış; daha sonradan etik ve bilimsel nedenlerle ciddi bir şekilde eleştirilmiştir. üniversite öğrencileri için birçok psikolojiye giriş kitabının ve diğer göze çarpan çalışmalarını da içeren the lucifer effect, the time paradox ve the time cure kitaplarının yazarıdır. ayrıca heroic imagination project'in (kahramanca hayal gücü projesi) kurucusu ve başkanıdır.

çocukluk ve gençlik yılları 
zimbardo, 23 mart 1933'te new york'ta sicilya'dan göç etmiş i̇talyan bir aileye doğdu. hayatının ilk yıllarında i̇talyan olarak  ayrımcılık ve önyargıya maruz kaldı; düşük bir refah seviyesine sahipti. sıklıkla yahudi, porto rikolu veya siyahi olan diğer ırklar ve etnik gruplara benzetildi. zimbardo, çocukluğunda yaşadığı bu deneyimlerin onun insanların davranışları hakkında merak duymasını tetiklediğini ve daha sonrasında okuldaki araştırmalarını etkilediğini söyledi.

1954'te brooklyn üniversitesi'nde psikoloji, sosyoloji ve antropoloji lisans eğitimini en yüksek onur derecesiyle tamamladı. yüksek lisansını (1955) ve doktorasını (1959) yale üniversitesi'nde danışmanı neal e. miller iken psikoloji üzerine yaptı. yale'deyken yüksek lisans öğrencisi rose abdelnour ile evlendi; 1962'de bir oğulları oldu ve 1971'de boşandı.

1959 yılından 1960 yılına kadar yale'de ders verdi. 1960'tan 1967'ye kadar new york üniversitesi sanat ve bilim koleji'nde psikoloji profesörlüğü yaptı. 1967'den 1968'e kadar columbia üniversitesi'nde ders verdi. 1968'de stanford üniversitesi'ndeki fakülteye katıldı.

stanford hapishane çalışması

arka planı 
1971'de, stanford üniversitesi'nde kadrolu pozisyonda çalışan psikoloji profesörü olmayı kabul etti. amerika birleşik devletleri deniz araştırmaları ofisi'nden aldığı devlet hibesiyle stanford hapishane araştırmasını, seçilmiş (75 kişilik bir başvuru havuzundan) erkek üniversite öğrencileriyle yürütmüştür.

akıl sağlığı testinden sonra geriye kalan erkekler stanford'daki psikoloji binasının bodrum katında bulunan sahte bir hapishanede karışık bir biçimde "tutuklu" ve "gardiyan" olarak seçildi. tutuklular,  6' x 9' boyutunda siyah çelik parmaklıklı kapıları olan hücrelere kapatıldılar. her hücredeki tek mobilya bir bebek karyolasıydı. hücre hapsi, küçük, aydınlatılmamış bir dolaptı.

zimbardo'nun hedefi, stanford hapishanesi çalışmasıyla karışık bir şekilde seçilmiş, (rastgele atanan) bir öğrencide tutuklu ya da gardiyan olmanın psikolojik etkisini değerlendirmekti.

1997'de stanford haber servisi'ndeki bir makalede daha fazla detaylarla deneyin amaçları tanımlanmıştır:zimbardo'nun bu deneyi yapmasının ana sebebi, genellikle normal/sıradan bireyleri iğrendirecek olan rollerin, kuralların, sembollerin, grup kimliklerinin ve davranışların durumsal geçerliliğinin gücüne odaklanmaktı. zimbardo, 1996 yazında toronto'daki sempozyumunda şunları söyledi:"birkaç yıldır bireyselleşme, vandalizm ve insanlıktan çıkarma üzerine araştırmalar yürütüyordum; bu araştırmalar, sıradan insanları kendilerini anonim hissettikleri veya başkalarını algılayabildikleri durumlara sokarak anti-sosyal eylemlere ne kadar kolay sürüklenebileceğini gösteriyordu."

deney 
zimbardo, gardiyanlar ve tutuklular arasındaki anlaşmazlıklarda uzlaşma sağlamak amacıyla "cezaevi müdürü" rolüyle çalışmaya katıldı. tutuklulara fiziksel şiddet olmadan, uyku yoksunluğu ve hücre hapsiyle cezalandırma gibi işkenceye dayanan başka uygulamalarla egemenlik kurmak için gardiyanlara başka yöntemler bulmaları söyledi. deneyin ilerleyen zamanlarında bazı gardiyanlar daha da saldırganlaşmaya başlayıp, mahkumların karyolalarını aldılar (yerde uyumaları için), hücrelerinde tutulan kovaları tuvalet olarak kullanmaya zorladılar ve kovaları boşaltmalarına dahi izin verilmedi; ne diğer gardiyanlar ne de zimbardo'nun kendisi müdahalede bulunmadı. eylemlerinin gözlemlendiğini ancak azarlanmadıklarının farkında olan gardiyanlar, bu tür eylemler için kendilerine dolaylı izin verildiğini düşündüler.

daha sonraki görüşmelerde, birkaç gardiyan görüşmecilere zimbardo'nun gerçekleşmesini istediği şeyi bildiklerini ve bunun gerçekleşmesi için ellerinden geleni yaptıklarını söyledi.

i̇ki günden daha az bir süre kaldığında, bir tutuklu sahte bir depresyon, kontrol edilemeyen öfke ve başka zihinsel işlev bozuklukları yüzünden acı çekiyormuş gibi davrandı. tutuklu, en sonunda diğer tutkluların önünde çığlık attıktan ve dengesiz şekilde davrandıktan sonra serbest bırakıldı. daha sonradan bu 'çöküntünün' sahte olduğu ve o tutuklunun, okuluna odaklanmak için çalışmadan erken ayrıldığı açıklandı. bu tutuklunun yerine, alternatiflerden biri geldi.

sonuçlar 

çalışmanın sonunda, gardiyanlar tutuklular üzerinde tam kontrol sağlamış ve yetkilerini en geniş ölçüde uyguluyorlardı. hatta bir tutuklu açlık grevi yapacak kadar ileri gitmişti. tutuklu yemek yemeyi reddedince gardiyanlar üç saatlik hücre hapsine koydular (bir mahkumun en fazla bir saat hücre hapsinde tutulma kuralına rağmen). diğer tutuklular, bu tutukluyu bir kahraman olarak görüp grevini takip etmek yerine, onu kötü bir mahkûm ve baş belası ilan ettiler. tutuklular ve gardiyanlar hızlı bir biçimde rollerine uyum sağlamış; yapmaları beklenen, psikolojik olarak zarar verici durumlara ve tehlikeye yol açan durumların sınırlarını aşmışlardı. zimbardo, bu durumun rollerine boyun eğmeye başladı. kız arkadaşı ve müstakbel eşi olan psikoloji doktorasını yeni almış olan christina maslach tarafından çalışmanın gerçekliğinin kendisine gösterilmesi gerekiyordu. zimbardo, çalışmanın mesajının "durumların davranışlarımız üzerinde çoğu insanın takdir ettiğinden daha güçlü bir etkiye sahip olabileceği ve çok az insanın [bunu] fark edebileceği" olduğunu dile getirmiştir.

çalışmanın sonunda, tüm mahkumlar ve gardiyanlar serbest bırakıldıktan sonra değerlendirme ve birbirlerine karşı duygularını açıkça ifade edebilmeleri için hepsi aynı odaya geri getirildi. etik sınırların çalışma boyunca sıklıkla kıyaslandığı milgram deneyi zimbardo'nun eski lise arkadaşı stanley milgram tarafından 1961'de yale üniversitesi'nde gerçekleştirilen deneydir.

yakın zamanlarda, nice üniversitesi'nden thibault le texier, videolar, kayıtlar ve zimbardo'nun el yazısı notları dahil olmak üzere deneyin arşivlerini incelediğinde  "gardiyanlar, deneyin hangi sonuçları üretmesi gerektiğini biliyorlardı... bu patojenik sosyal çevreye kendiliğinden tepki vermek şöyle dursun, gardiyanlara onu nasıl yaratacakları konusunda net talimatlar verilmiştir... deneyciler ya kesin talimatlar vermek, deneyin amaçlarını hatırlamak ya da genel bir yön belirlemek için deneye doğrudan müdahale ettiler... zimbardo, tam katılımlarını sağlamak için, gardiyanları araştırma görevlileri olduklarına inandırmayı amaçlamıştır." eleştirisini dile getirmiştir. fransızca orijinal yayınından bu yana, le texier'in suçlamaları amerika birleşik devletleri'ndeki bilim iletişimcileri tarafından da ele alınmıştır. humankind - umutlu bir tarih (2020)  adlı kitabında tarihçi rutger bregman, tüm deneyin sahte ve hileli olduğu suçlamasına dikkat çekiyor; bregman, bu deneyin genellikle insanların kötü davranışlara kolayca kapıldığını göstermek için bir örnek olarak kullanıldığını savunmuştur; ancak zimbardo, gardiyanlara yaptıkları gibi hareket etmelerini söylediği gerçeği konusunda pek samimi değildir. daha da yakın zamanlarda, bir apa psikoloji makalesi bu çalışmayı ayrıntılı olarak inceledi  ve zimbardo'nun gardiyanları belli davranışlarda bulunmaya teşvik ettiğini belirtmiş; bu nedenle bu davranışın kendi başına ortaya çıkmaktan ziyade zimbardo tarafından oluşturulduğu sonucuna varmıştır.

abu ghraib hapishanesi'nde mahkum tacizi 
zimbardo, stanford hapishane deneyindeki katılımcıların davranışları ile abu ghraib'deki mahkûm tacizi arasındaki çarpıcı görsel benzerlikler üzerine kafa yormuştur. genelkurmay başkanı general myers'ın olayların birkaç haydut asker yüzünden olduğu ve orduya yansımadığı yönündeki iddialarını kabul etmemiştir. bunun yerine askerlerin içinde bulunduğu duruma bakıp bu durumun onların sergiledikleri davranışa neden olma ihtimalini ele almıştı. o, istismarcıların "çürük elma" olmadıklarını ve stanford hapishane deneyinde olduğu gibi fiziksel ve psikolojik olarak sağlıklı insanların sadistçe davrandığı ve tutuklulara gaddarca davrandığını varsaymaya başlamıştır.

bu insanların kim olduğunu anlamaya çalışırken, "onlar açıklanamaz mı, onları anlayamaz mıyız" sorusuna kendini kaptıran zimbardo "lucifer etkisi" kitabını yazmaya yönlenmiştir.

lucifer etkisi 
lucifer etkisi, stanford hapishane deneyine dair sonuçlar bulmak için yazılmıştır. zimbardo, kişilik özelliklerinin şiddet eğilimli veya itaatkar eylemlerin nasıl ortaya çıktığıyla ilgili bir rol oynayabileceğine inanıyordu. zimbardo kitapta bu insanların iyi veya kötü olarak tanımlanamayacağını çünkü tanımlanamayacağını çünkü her iki şekilde de davranma yeteneğine sahip olduğumuzu söyler. abu ghraib gözaltı merkezi'nde meydana gelen olayların da örnekler arasında olduğu  ve gary myers'ın da dahil olduğu savunma ekibinin hapishane gardiyanları ve soru soran kişileri değil de bush yönetimi politikalarının tutukluların fiziksel ve ruhsal istismarından sorumlu olduğunu iddia ediyorlardı. zimbardo'ya göre, "i̇yi insanlar kandırılabilir, baştan çıkarılabilir ve kötü davranışlarda bulunmaya başlatılabilir. ayrıca, insan doğasını etkileyen “bütünsel durumlara” daldıklarında bireysel kişiliğin, karakterin ve ahlakın istikrarı ve tutarlılığı duygumuza meydan okuyacak şekilde irrasyonel, aptal, kendine zarar veren, antisosyal ve akılsız yollarla hareket etmeye yönlendirilebilirler." (zimbardo, lucifer etkisi, s. 211)

amerikan tabipler birliği dergisi'nde,

"kötülüğün kaygan eğimini" yağlayan yedi sosyal süreç vardır:

 i̇lk küçük adımı düşüncesizce atmak
 başkalarının insanlıktan çıkarılması
 benliğin bireyselleştirilmesi (anonimlik)
 kişisel sorumlulukların difüzyonu
 otoriteye körü körüne itaat
 grup normlarına kritik olmayan uygunluk
 eylemsizlik veya kayıtsızlık yoluyla kötülüğe pasif tolerans

zaman 
2008'de zimbardo, john boyd ile zaman perspektifi teorisi ve zimbardo zaman perspektifi envanteri (ztpi) hakkındaki çalışmasını zaman paradoksu: hayatınızı değiştirecek yeni zaman psikolojisi'nde yayınladı. 2009’da richard sword ile tanıştı ve birlikte çalışmaya başlayarak zaman perspektifi teorisini bir klinik terapiye çevirdi. 4 yıl süren bir pilot çalışmayla başladılar ve zaman perspektifi terapisini kurdu. 2009'da zimbardo, zaman perspektifi teorisi hakkında "zamanın psikolojisi" adlı ted konuşmasını yaptı. bu ted talk'a göre, zaman perspektifinin altı tipi vardır, bunlar: olumlu geçmiş zp (zaman perspektifi), olumsuz geçmiş zp, hazcı şimdi zp, kaderci şimdi zp, amaca yönelik gelecek yaşam zp ve transandant gelecek zpr.

2012’de zimbardo, richard sword ve eşi rosemary, the time cure adıyla bir kitap yayımladılar. 

zaman perspektifi terapisinin, zimbardo’nun haberleştiği ve portekiz coimbra üniversitesindeki 1. uluslararası zaman perspektifi konferansında tanıştığı psikoterapist martin shirran tarafından geliştirilen duraklatma düğmesi terapisiyle benzerlikleri vardır. zimbardo, shirran'ın konuyla ilgili kitabının ikinci baskısına önsöz yazmıştır.

kahramanca hayal gücü projesi 
2014 itibarıyla zimbardo, günlük hayatta kahramanlığı teşvik etmeye kendisini adamış, kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan heroic imagination project'in (hip) kurucusu ve yöneticisi olarak gündelik kahramanlık hareketine öncülük etmiştir. projede güncel olarak amerikan çete üyelerinden ve geçmişte terörle bağlantısı olmuş bireylerden, şiddet eğilimi davranışlarının nasıl değişebildiğini daha iyi anlamak için veri toplanıyor. projenin bu araştırma bölümünün eş başkanlığını rony berger, yotam heineburg ve leonard beckum üstleniyor. 2011'de genel psikoloji dergisi'nde zeno franco ve kathy blau ile kahramanlık ve fedakarlığı karşılaştıran bir makale yayınlanmıştır.

sosyal yoğunluk sendromu (sis) 
2008'de zimbardo, sarah brunskill ve anthony ferreras ile sosyal yoğunluk sendromu (sis) adı verilen yeni bir teori üzerinde çalışmaya başladı. sis, hem aktif askerlerin hem de gazilerin sosyalleşmesinde askeri kültürün etkilerini ifade etmek ve normalleştirmek için üretilmiş yeni bir terimdir. zimbardo ve brunskill 2013'te batı psikoloji derneği'nde yapılan anketle birlikte yeni bir teorinin ve ön faktör analizinin sunumunu yapmışlardır. brunskill, aralık 2013'te veri toplamayı tamamlamıştır. açıklayıcı bir bileşen faktör analizi yoluyla, doğrulayıcı faktör analizi, iç tutarlılık ve geçerlilik testleri, sis'nin askeri sosyalleşmeyi ölçmek için güvenilir ve geçerli bir yapı olduğunu göstermiştir.

diğer çalışmaları 

hapishane deneyinden sonra zimbardo psikolojiyi kullanarak insanlara yardım etmenin yollarını aramaya karar vermiş; bu kaliforniya, menlo park'ta utangaçlık kliniği'ni kurmasına neden olmuştur; burada yetişkin ve çocuklardaki utangaç davranışları tedavi edilmektedir. zimbardo'nun utangaçlık hakkındaki çalışması birkaç tane çok satan kitapla sonuçlanmıştır. araştırdığı diğer konular zihin kontrolü ve kült davranışlardır.

zimbardo, birçok amerikan psikolojisi bölümü lisans dersinde kullanılan psikoloji ve yaşam başlıklı giriş niteliğindeki psikoloji ders kitabının ortak yazarıdır. bununla beraber birçok üniversite tele-kursunda kullanılan discovering psychology adlı bir pbs tv dizisine ev sahipliği yapmıştır.

2004 yılında zimbardo, çavuş askeri mahkemesinde savunma için ifade vermiştir. abu ghraib hapishanesinde bir gardiyan olan ivan "chip" frederick'in cezasının hafifletici koşullar olduğu gerekçesiyle azaltılması gerektiğini savunmuş ve özellikle uygun eğitim almadan ve denetim olmadan, çok az kişinin bir hapishanenin güçlü durumsal baskılarına direnebileceğini açıklamıştır. yargıçın frederick'e maksimum 8 yıl hapis cezası vermesi göz önünde alındığında zimbardo'nun ifadesini dikkate almadığı söylenebilir. zimbardo, frederick davasına katılmasından elde ettiği bilgilerden yararlanarak abu ghraib ve hapishane deneyleri arasındaki bağlantılar hakkında the lucifer etkisi: i̇yi i̇nsanların kötüye nasıl döndüğünü anlamak başlıklı yeni bir kitap yazmıştır.

zimbardo'nun yazıları, berkeley'deki california üniversitesi greater good science center tarafından yayınlanan çoğunluğun i̇yiliği dergisi’nde yayınlanmıştır. zimbardo'nun katkıları arasında şefkat, fedakarlık ve barışçıl insan ilişkilerinin köklerine yönelik bilimsel araştırmaların yorumlanması yer alır. greater good dergisindeki son makalesi, sıradan insanların nasıl gündelik kahramanlar haline gelebileceğini inceleyen "kahramanlığın sıradanlığı" başlığını taşıyor. zimbardo şubat 2010'da, greater good science center i̇dari direktörü dacher keltner ile birlikte anlamlı bir yaşamın bilimi semineri olan "i̇yilik, kötülük ve gündelik kahramanlık"ta konuk sunucu olarak bulunmuştur.

2003 yılında resmi olarak emekli olan zimbardo, son kez "i̇nsan doğasını keşfetmek" dersini 7 mart 2007 tarihinde stanford kampüsünde vererek 50 yıllık öğretmenlik kariyerini noktalamıştır. stanford üniversitesi tıp fakültesi'nde psikiyatri profesörü olan david spiegel, zimbardo'yu "efsanevi bir öğretmen" olarak adlandırarak "sosyal etkiler hakkındaki düşüncelerimizi değiştirdiğini" ifade etmiştir.

philip zimbardo, 29 mart 2007 yılında the daily show with jon stewart, 11 şubat 2008 yılında the colbert report  ve 25 ekim 2010'da ise dr. phil  adlı yapımlarda yer alarak amerikan televizyonlarında görünmüştür.

zimbardo, zorbalıkla mücadele örgütü bystander revolution'a danışmanlık yapmakta ve seyirci etkisini  açıklamak, eylemsizliğin kötülüğünü tartışmak için örgütün videolarında yer almaktadır.

2003 yılından beri zimbardo ve steve luczo, corleone ve cammarata'dan akademik alanda üstün yetenekli öğrencilere burs sağlayan yerel yönetmen  ile birlikte zimbardo-luczo fonu aracılığıyla sicilya kırsalında hayırsever ve ekonomik çalışmalarda aktif olarak rol almaktadır.

2015 yılında zimbardo, erkeklerin toplumdan giderek daha fazla kopuklaştığı tezini desteklemek için araştırma yapan "i̇nsan (dis)bağlantılı: how technology has sabotaged what it what it means to be (teknoloji erkek olmanın ne demek olduğunu nasıl sabote etti)" adlı bir kitap yazmıştır. i̇ki ebeveynli hanelerin olmaması ve kadın odaklı okullaşmanın eksikliğinin, sanal olarak yaşamayı daha çekici hale getirerek video oyunu  ve pornografi bağımlılığı riskini oluşturduğunu savunuyor.

tanınırlığı 
2012 yılında zimbardo, amerikan psikoloji vakfı'nın "psikoloji biliminde yaşam boyu başarı" altın madalyasını almıştır.

2011 yılında varşova'daki swps üniversitesi'nden fahri doktora derecesi elde etmiştir.

2003'te, zimbardo ve roma la sapienza üniversitesi akademisyenlerinden gian vittorio caprara ve claudio barbaranelli, "politikacıların benzersiz basit kişilikleri" adlı raporlarından dolayı alaycı ig nobel psikoloji ödülü'ne  layık görülmüşlerdir.

çalışmaları 

 tutum ve davranışı değiştirmek: i̇lgili metodoloji, teori ve uygulamalara temel bir giriş (sosyal psikolojide konular), addison wesley, 1969
 motivasyonun bilişsel kontrolü. glenview, il: scott, foresman, 1969
 stanford hapishane deneyi: hapis psikolojisi üzerine bir simülasyon çalışması, philip g. zimbardo, inc., 1972
 tutumları etkilemek ve davranışı değiştirmek. reading, ma: addison wesley publishing co., 1969,
 barış için kandırma: gönüllüler i̇çin bir el kitabı. ann arbor, mi: sosyal sorunların psikolojik çalışmaları derneği, 1970, isbn
 tutumları etkilemek ve davranışı değiştirmek (2. baskı. ). okuma, ma: addison wesley., 1977, isbn
 psikoloji ve siz, david dempsey ile (1978).
 utangaçlık: nedir, ne yapmalı, addison wesley, 1990,
 tutum değişimi ve sosyal etki psikolojisi. new york: mcgraw-hill, 1991,
 psikoloji (3. baskı), reading, ma: addison wesley publishing co., 1999,
 utangaç çocuk : bebeklikten yetişkinliğe utangaçlığın üstesinden gelmek ve önlemek, malor books, 1999,
 şiddet i̇şçileri: polis i̇şkencecileri ve katiller brezilya vahşetlerini yeniden i̇nşa ederler. berkeley, ca: california press üniversitesi, 2002,
 psikoloji - temel kavramlar, 5/e, allyn & bacon publishing, 2005,
 psikoloji ve yaşam, 17/e, allyn & bacon publishing, 2005,
 lucifer etkisi: i̇yi i̇nsanların kötüye nasıl döndüğünü anlamak, random house, new york, 2007,
 zaman paradoksu: hayatınızı değiştirecek yeni zaman psikolojisi, simon & schuster, new york, 2008,
 bronx'tan stanford'a abu ghraib'e yolculuk, s. 85-104, robert levine ve diğerleri tarafından düzenlenen "sosyal psikolojide yolculuklar: geleceğe i̇lham vermek i̇çin geriye bakmak", crc press, 2008.isbn'si 0-8058-6134-3
 salvatore cianciabella (prefazione di philip zimbardo, giriş nota di liliana de curtis). siamo uomini ve caporali. psikologia della dis-obbedienza. franco angeli, 2014.isbn'si 978-88-204-9248-9 . siamouominiecaporali.it 
 maschi in difficoltà, zimbardo, philip, coulombe, nikita d., cianciabella, salvatore (a cura di), francoangeli editore, 2017.
 man (dis)connected, zimbardo, philip, coulombe, nikita d., rider/ ebury publishing, birleşik krallık, 2015,
 adam kesildi: genç erkekler neden mücadele ediyor ve bu konuda ne yapabiliriz? philip zimbardo, nikita coulombe; conari press, 2016.

ayrıca bakınız 
 kötülüğün sıradanlığı

kaynakça

dış bağlantılar 

 zimbardo's official website at the wayback machine (archived 19 february 2021)
 the heroic imagination project 
 philip g. zimbardo papers (stanford university archives) 
 
 
 
 
 philip zimbardo on the lucifer effect, in two parts
 "critical situations: the evolution of a situational psychologist - a conversation with philip zimbardo" , ideas roadshow, 2016

hcards'lı maddeler
amerikan psikiyatri birliği başkanları
new york üniversitesi öğretim üyeleri
yaşayan insanlar
kitle psikologları
cuny brooklyn college'da öğrenim görenler
amerikalı sosyal psikologlar
i̇talyan asıllı amerikalılar
1933 doğumlular