II. Mehmed Giray Türbesi

ii. mehmed giray türbesi (dyurbe büyük oktahedron, dyurbe üç han ; крымскотат. ii mehmed geray dürbesi ) kırım'da, bahçesaray şehrinin eski-yurt bölgesinde 16. yüzyıla ait bir türbedir. türbede kırım hanları ii. mehmed giray (1532-1584), ii. saadet giray  (yaklaşık 1550-1587) ve iii. mehmed giray  (1584-1629) (baba, oğul ve torun), murad giray ve safa giray'ın mezarları mevcuttur.

tartışmalı olarak kırım bölgesini kontrol eden rusya federasyonu'nda, federal öneme sahip kültürel mirasın önemli bir unsurudur. kayıtlarda ulusal öneme sahip kültürel miras anıtı olarak yer bulmaktadır.

ii. mehmed giray'ın türbesi, bahçesaray tarihi, kültürel ve arkeoloji müzesi'nin  korumaya alınan varlıklarından biridir.

tarih

ii.mehmed giray'ın ölümü ve cenazesi 

1584 baharında, osmanlı padişahı iii.murad , türk-pers savaşına (1578-1590) yardım etmeyi reddettiği için ii.mehmed giray'ı tahttan indirdi ve onun yerine küçük kardeşi ii. i̇slam giray'ı görevlendirdi. aynı yılın mayıs ayında  osman paşa'nın desteğiyle i̇slam giray, kılıç ali paşa ile beraber donanma ile  kefe'ya gitti. kırım hanı ii.mehmed ise padişaha itaat etmeyerek kefe'yi kuşattı. ancak ali bey şirin'in önderliğindeki kırım beyleri ise padişahın kararına karşı çıkmayarak yeni hanın tarafına geçtiler. sadece mansurov kabilesinden nogay murza'lar mehmed'e  sadakatlerini sürdürdüler.

ii. mehmed giray mansur beyleri ve oğulları saadet, murad ve safa ile yalnız kalmıştı. çünkü soyluların ve ordunun desteğini yitirmiş ve tahtı kaybetmişti. mücadeleyi sürdürmek ve güç toplamak üzere kefe'den ayrılarak nogay ordusuna katıldı. hanın peşinden, küçük kardeşleri olan alp giray, selyamet ve mübarek giray orduları ile beraber geldiler. perekop (orkapı kalesi ) civarında mehmed giray, kardeşi kalga alp giray tarafından yakalandı ve öldürüldü. ölen kırım hanı'nın naaşı bahçesaray'a getirildi ve eski yurt'ta türbeye defnedildi  .

farklı yıllarda kırım tahtında bulunan i. devlet giray'ın beş oğlunun da farklı yerlere gömülmüş olması ilginçtir: eski yurt'ta ii. mehmed giray, ak- kerman'da ii. i̇slam giray, hamuşhan'da i. selamet giray defnedilmiştir. han'ın sarayının hanedan türbesinde, oğullarından sadece biri defnedilebilmiştir; kuban'da vebadan ölen ve bahçesaray'a bir cenaze alayıyla getirilen ii. gazi giray. i. fetih giray'ın ise gömüldüğü yer kesin olarak bilinmemektedir  .

ii. saadet giray ve kardeşlerinin ölümü ve cenazesi 

mehmed'in en büyük oğlu ii.saadet giray ve kardeşleri safa ve murad giray, az sayıda taraftarı ile kırım'dan ayrılarak nogay kamplarına kaçmışlardı. ertesi yılın baharında (1585) ii. saadet giray, kırım hanlığı'na karşı ikinci bir sefer düzenledi. ancak kırım'a yaklaşırken kendisini kuzey donetsk nehri'ne kadar takip eden kalga alp giray komutasındaki büyük bir tatar ordusu ile karşılandı.  bu başarısızlıktan sonra, kardeşler ayrıldı. ii. saadet giray kumukia'ya, safa giray çerkesya'ya, murad giray ise moskova çarı fyodor ioannovich'in hizmetine girdiği astrahan'a geldi. rus devletiyle müzakerelere başlayan murad giray , 1586 baharında çar tarafından büyük bir onurla kabul edildiği moskova'ya geldi. eylül 1586'da astrahan valisi olarak atanan çareviç murad giray , başkentten astrahan'a gönderildi . kardeşleri saadet ve safa giray'da, astrahan yakınlarında bulunabilme izni aldılar. 1586 sonbaharında safa giray, ağabeyi ii. saadet giray'a katılmak için kumukia'ya geldi. rus hükûmeti murad giray adına her iki prense de elçiler göndererek onları astrahan'a  çağırdı. ii. saadet giray ailesiyle birlikte astrahan'a geldi. ancak kardeşi safa giray, rus hükûmeti ile işbirliği yapmayı reddetti. 1587 sonbaharında saadet giray astrahan'da aniden öldü  .

ölümünün, osmanlı vatandaşlığına geçmesi konusunda gizli görüşmelerin farkına varan moskova hükûmetinin emriyle olduğuna inanılınmaktadır. saadet giray, aile türbesine gömüldü. daha sonra ii.saadet giray'ın en küçük oğlu kalga şahin giray, babasının ruslar tarafından öldürüldüğünü açıkça iddia etmiştir  .

1591 baharında moskova hükûmetine sadık kalan ve üç kez çar tarafından kabul edilen kardeşlerden ikincisi murad giray, üvey oğlu ve yeğeni kumik giray ile birlikte astrahan'da aniden öldü. rus kronikleri, kırımlıların kendilerini zehirlediğini yazmaktadır. kırımlılar da rus hükûmetini aynı şekilde suçladılar. murad giray, babası ve erkek kardeşleriyle birlikte aynı yere gömülmüştür 

bir müddet sonra, üçüncü kardeş safa geray yeni kırım hanı nureddin  han tarafından affedilmişti. ii. gazi giray ise murad'ın ölümünden sorumlu tuttuğu moskova'ya karşı taaruzlara devam etti. rus kuvvetleri baskınlara başarılı bir şekilde karşı koydu. 1591'in sonunda kırım'a yaptığı seferden döndükten sonra hastalık nedeniyle öldü ve eski-yurt türbesine gömüldü  .

iii.mehmed giray'ın ölümü ve cenazesi 
iii. mehmed iii giray han, sultan'ın iradesine başarıyla direndi. ancak mansurov klanıyla düşmanca ilişkiler içine girdi. bu durum, nogay beyi kan-temir ile silahlı çatışmaya yol açtı. 1628'de çufutkale'deki hanlığın kuşatılmasına yol açtı. kuşatma bir müddet sonra müttefikler tarafından kaldırıldı . bir müddet sonra iii.mehmed giray ve şahin giray kardeşler zaporijya siçi'ne kaçtı. 1629'da, kırım destekçileri ve kazaklardan oluşan bir ordunun başında, kırım'a iki kez girmeye çalıştılar, ancak başarısız oldular. bu iki seferin sonuncusunda iii.mehmed giray ukrayna kazakları tarafından öldürüldü. ölen han, bahçesaray'a götürüldü ve eski-yurt türbesine gömüldü  .

dini hayat 
hanlar zamanından yirminci yüzyılın başlarına kadar perşembeleri anma törenleri düzenlenmeye devam edilmiştir.

mimari 
bahçesaray'dan önce eski yurt, kırım yurt'un başkenti idi. bu nedenle nekropol muhtemelen moğol döneminin en eski mezarlarını 20. yüzyılın ilk yarısına kadar korumuştur. bunlar, iki stelli (iki boynuzlu olanlar), yarı gömülü kriptalar ve son olarak kubbeli turbe içeren biçimler şeklinde geleneksel mezarlar yapılarında olabilirler. pek çok yapıda bir düzine ardışık gömü vardı ve bunlar aile mezarlarıydı  . türbeler, herhangi bir yere inşa edilebilmesine rağmen, erken dönemde çoğunlukla salacık'da, sonra eski-yurt'ta ve daha sonraki dönemde (xvii-xviii yüzyıllar) han sarayının nekropolünde ve yakın çevresinde inşa edildi . evliya çelebi, hanların cenazelerinin yerinden bahsetmektedir. ii. mehmed girat türbesi, saray dışında gömülen hanların son cenazelerinden biridir. ayrıca, öldükleri dönemlerde, türbede yer alan tüm hanların iktidardan düşürüldüğü ve osmanlıların himayesindeki hanlar ile taht mücadelesi için savaştıklarına dikkat edilmelidir  .

bina sekiz yüzlüdür. duvarları yaklaşık iki metre kalınlığındadır. biri kuzeydoğu tarafında bir girişe sahip sekiz kemerli niş ve bunların üzerinde orijinal haliyle (şu anda kısmen duvarla örülmüş) sekiz kemerli pencere dizisi vardır. mermer plakalı metal ızgaralarla çevrilmiş pencerelerdi. kırım muadillerinin standartlarına göre büyük olan kubbe, yapının içinde sivri kemerler üzerine oturtulmuştur. bina, kusursuz orantılılık, ölçülü dekor, ciddiyet ve anıtsallık ile karakterizedir. osmanlı etkisi de göze çarpmaktadır. analizler, türbe projesinin büyük bir ustaya, muhtemelen kırım gözleve'de çalışan mimar sinan'ın öğrencilerinden birine ait olduğunu, ancak buna ait yazılı kaynak bulunamadığını göstermektedir    .

müzecilik 
kırım tatarlarının 1944 yılında tehcir edilmesinden ve ardından ülkenin orta kesimlerinde yaşayanların kırım'a yeniden dönmelerinden sonra, bölge arazileri imara açılmıştır. bu nedenle beş türbe hariç tüm mezarlar tahrip edilmiştir. u. bodaninsky tarafından 1924'te bölgeye nakledilen mezar taşları ve sonraki yıllarda han sarayının nekropolü keşfedilmiştir. türbenin arazisi (1955'te hayatta kalan ahmed bey türbesi ile yıkılan cami avlusu) bir garaj ile boş arsa arasında bölünmüş ve diğer türbelerin etrafındaki alan yeni konutlarla doldurulmuştur. türbe zaman içinde tarım ürünleri ve benzin deposu olarak kullanılmış ve ii. mehmed giray'ın mozolesine bir tartı atölyesi kurulmuştur  .

şu anda türbe  bahçesaray tarih, kültür ve arkeoloji müzesi'nin korunan varlıklarından biridir. 2004 yılında kısmi bir restorasyon yapılmıştır. duvardaki nemin tahribini önlemek için duvardaki dökülmeler sıva ile kaplanmıştır. türbe  budeni caddesi üzerinde herhangi bir çevre duvarı olmaksızın bulunmaktadır.  .

kaynakça

edebiyat 

 гайворонский о. повелители двух материков. — киев-бахчисарай, 2007. — т. 1.
 виноградов а. в. русско-крымские отношения в 1570—1590-х гг. в контексте династического кризиса гиреев (рус.) // институт истории им. ш. марджани средневековые тюрко-татарские государства. — казань, 2010. — т. 2. — с. 274—299.
 башкиров а. с., боданинский у. э. памятники крымско-татарской старины. эски-юрт (рус.) // новый восток. — 1925. — № 8—9. — с. 294—310.
 боданинский у. татарские мавзолеи «дурбе» в крыму (рус.) // итоиаиэ. — симферополь, 1927. — т. 1. — с. 195-201.
 под ред.  жарикова н. л. памятники градостроительства и архитектуры украинской сср: иллюстрированный справочник-каталог в четырёх томах, том 3. — к.: будiвельник, 1983. — с. 311.
 байцар а. географія криму : навч.-метод. посібник / а. л. байцар (неопр.). — львів: лну імені івана франка, 2017. — 358 с.
 хайрединова з. з. бахчисарайский азиз как культурный ландшафт крыма (рус.) // культура народов причерноморья. вопросы духовной культуры – культурология. — 2011. — с. 65—67.

bağlantılar 

 üç han türbesi (ii. mehmed giray türbesi)

türbeler
kırım'da kültür