Hırvatistan'ın bağımsızlığı

hırvatistan'ın bağımsızlığı, 1990 yılında siyasi sistemdeki değişiklikler ve anayasal değişikliklerle başlayan ve hırvatistan sosyalist cumhuriyeti'ni hırvatistan cumhuriyeti'ne dönüştüren, bunun sonucunda noel anayasasını ilan eden ve 1991 hırvatistan bağımsızlık referandumunu düzenleyen bir süreçti.

ülke, haziran 1991'de resmen bağımsızlığını ilan ettikten ve yugoslavya ile olan ilişkisinin sona ermesinden sonra, avrupa topluluğu ve avrupa güvenlik ve i̇şbirliği konferansı tarafından böyle yapılması yönünde ısrar edildiğinde karar üzerine üç aylık bir moratoryum başlattı. bu süre zarfında da hırvatistan bağımsızlık savaşı başladı.

8 ekim 1991'de, hırvatistan parlamentosu yugoslavya ile tüm bağlarını koparmış ve badinter tahkim komitesi bu konuda bir karar vermek zorunda kalmıştır. hırvatistan'ın bağımsızlığı, ocak 1992'de avrupa ekonomik topluluğu ve birleşmiş milletler tarafından diplomatik olarak resmen tanınmış ve kısa bir süre sonra ülke birleşmiş milletlere kabul edilmiştir. bu olaylar, uluslararası alanda hırvatistan'ın tanınmasını sağlamıştır.

arka plan 

1941'den 1945'e kadar ii. dünya savaşı döneminde, hırvatistan, yugoslavya krallığı topraklarında nazi almanyası ve faşist i̇talya tarafından desteklenen aşırı milliyetçi, faşist ustaşa tarafından yönetilen bağımsız hırvatistan devleti adı verilen bir kukla devlet olarak kuruldu. 1945'ten itibaren, yugoslavya'da ii. dünya savaşı'nın sonunda oluşturulan hırvatistan, komünistler birliği tarafından yönetilen tek partili bir devlet olan yugoslavya sosyalist federal cumhuriyeti'nin sosyalist federal birimi oldu. hırvatistan, yugoslav federasyonu içinde bir dereceye kadar özerkliğe sahipti. 1970'lerin başında, hırvat baharı adı verilen bir hırvat ulusal protesto hareketi yugoslav liderliği tarafından bastırıldı. yine de, 1974 yugoslav anayasası, federal birimlere daha fazla özerklik vererek, esasen hırvat baharı'nın bir hedefini yerine getirdi ve federatif bileşenlerin bağımsızlığı için yasal bir temel sağladı.

1980'lerde, yugoslavya'daki siyasi durum, 1986 sırp sanu memorandumu ve voyvodina, kosova ve karadağ'daki 1989 darbeleriyle alevlenen ulusal gerilimle kötüleşti. slovenya ve hırvatistan, konfederasyon statüsü ve hatta tam bağımsızlık da dahil olmak üzere federasyon içinde daha fazla özerklik aramaya başladıkça, milliyetçi fikirler hala iktidarda olan komünistler birliği saflarında büyümeye başladı. slobodan milošević sırbistan'da iktidara geldiğinde, konuşmaları tüm iktidarın belgrad'da merkezileştirileceği birleşik bir yugoslav devletinin devamından yanaydı. o zamana kadar, bu eyaletlerden bir dizi siyasi karar çıkarıldı ve yugoslav federal başkanlığı düzeyinde bir oylama yapıldı (cumhuriyetlerden altı üye ve özerk eyaletlerden iki üye). milošević, 28 haziran 1989'da yaptığı gazimestan konuşmasında, mevcut "savaşlar ve kavgalar" hakkında konuştu ve şu anda silahlı savaş olmamasına rağmen, olasılığın henüz dışlanamayacağını söyledi. genel siyasi durum, 1989'da vojislav šešelj'in ii. dünya savaşı çetnik lideri momčilo đujić ile açıkça bir araya gelmesiyle daha da gerginleşti. yıllar sonra, hırvat sırp lider milan babić, momčilo đujić'in 1990'larda hırvatistan'daki sırpları maddi olarak desteklediğini söyledi. buna karşılık, franjo tuđman 1980'lerin sonlarında hırvat diasporasından hırvat ulusal davasına destek toplamak için uluslararası ziyaretler düzenledi.

demokrasiye geçiş ve siyasi kriz 

1989'un ortalarında, komünist parti dışındaki siyasi partilere ilk kez izin verildi ve tek parti sisteminden çok partili sisteme geçiş başlatıldı. hırvatistan'da, franjo tuđman liderliğindeki hırvat demokrat birliği () (hdz) de dahil olmak üzere bir dizi yeni parti kuruldu.

ocak 1990'da komünist parti, hırvat grupların daha gevşek bir federasyon talep etmesiyle ulusal çizgiler boyunca parçalandı. yugoslavya komünistler birliği'nin 20 ocak 1990 tarihli 14. olağanüstü kongresi'nde, cumhuriyetlerin delegasyonları yugoslavya federasyonundaki temel konular üzerinde anlaşamadılar. hırvat ve sloven heyetleri daha gevşek bir federasyon talep ederken, milošević başkanlığındaki sırp heyeti buna karşı çıktı. voyvodina, kosova ve karadağ'daki anti-bürokratik devrimi tamamlayan sırbistan, 1991'de sekiz federal cumhurbaşkanlığı oylarından dördünü aldı ve olumsuz kararlar engellenebildiği için federal düzeyde karar alma sürecini büyük ölçüde etkileyebildi; bu, yönetim organını etkisiz hale getirdi. bu durum diğer cumhuriyetlerin itirazlarına ve yugoslavya federasyonu'nun reformu çağrılarına yol açtı.

şubat 1990'da jovan rašković, knin'de sırp demokrat partisi'ni (sds) kurdu. partinin programında, "hırvatistan'ın bölgesel olarak ayrı olmasının modasının geçmiş" olduğu ve "sırp halkının çıkarlarıyla uyuşmadığı" belirtildi. parti programı, bölgelerin etnik bileşimini yansıtacak şekilde bölgesel ve belediye çizgilerinin yeniden çizilmesini onayladı ve "özel bir etnik bileşime" sahip bölgelerin özerk olma hakkını savundu. bu, milošević'in yugoslavya'nın iç sınırlarının tüm sırpların tek bir ülkede yaşamasına izin verecek şekilde yeniden çizilmesi gerektiği yönündeki görüşünü yansıtıyordu. sds'nin önde gelen üyeleri, her ikisi de daha sonra üst düzey rsk yetkilileri olan milan babić ve milan martić idi. daha sonraki duruşmasında babić, hırvatistan'daki sırpları hırvat çoğunluk tarafından soykırımla tehdit edilmiş olarak gösteren belgrad'dan yönlendirilen bir medya kampanyası olduğunu ve bu propagandanın avına düştüğünü ifade edecekti. 4 mart 1990'da petrova gora'da 50.000 sırp'ın katıldığı bir toplantı yapıldı. mitingdeki insanlar tuđman'ı hedef alan olumsuz sözler bağırdı, "burası sırbistan" sloganları attı ve milošević'e desteklerini dile getirdi.

siyasi hareketler ve iç sorunlar 
nisan sonu ve mayıs 1990 başlarında, hırvatistan'da ilk çok partili seçimler yapıldı ve franjo tuđman'ın kazanması milliyetçi gerilimlerin artmasına neden oldu.

1990'da gergin bir atmosfer hakimdi: 13 mayıs 1990'da zagreb'de zagreb'in dinamo takımı ile belgrad'ın crvena zvezda takımı arasında bir futbol maçı yapıldı. oyun, futbol taraftarları ve polis arasında şiddete dönüştü.

30 mayıs 1990'da yeni hırvatistan parlamentosu ilk oturumunu gerçekleştirdi. cumhurbaşkanı tuđman, yeni bir anayasa ve yugoslavya'nın egemen devletler konfederasyonu olarak bir plan da dahil olmak üzere çok sayıda siyasi, ekonomik ve sosyal değişiklik için manifestosunu açıkladı.

25 temmuz 1990'da hırvatistan, egemenliğini iddia eden ve etkileyen anayasa değişiklikleri yaptı - "sosyalist" öneki ülkenin adından çıkarıldı, hırvatistan cumhurbaşkanı, diğer değişikliklere ek olarak cumhurbaşkanlığı cumhurbaşkanı'nın yerini aldı. temmuz 1990 hırvatistan anayasası'ndaki değişiklikler, 1974 hırvat anayasası'nın (1974 yugoslavya anayasası'na dayanarak) verdiği statüyle aynı kalan sırpların statüsüyle ilgili değildi.

hırvatistan'daki milliyetçi sırplar sabor'u boykot etti ve sırpların yaşadığı toprakların kontrolünü ele geçirerek yol barikatları kurdu ve bu bölgelerin özerk hale gelmesi için oy kullandı. sırp "özerk oblastları" yakında hırvatistan'dan bağımsızlık kazanma konusunda giderek daha da kararlı hale gelecekti. hdz iktidara geldikten sonra, başta polis olmak üzere kamu yönetiminde çalışan sırplara yönelik bir tasfiye gerçekleştirdiler. hırvatistan'daki sırplar orantısız sayıda resmi görevde bulundular: 1984'te hırvatistan komünistler birliği üyelerinin %22,6'sı ve hırvatistan'da atanan yetkililerin %17,7'si sırp'tı, bunların %28-31'i i̇çişleri bakanlığı'nda (polis) idi. oysa 1981'de hırvatistan'ın toplam nüfusunun %11,5'ini ve 1991'de %12,2'sini temsil ediyorlardı. bu görevlerin daha da büyük bir kısmı daha önce hırvatistan'daki sırplar tarafından tutulmuştu ve bu da sırpların komünist rejimin koruyucuları olduğu algısını yarattı.

cumhurbaşkanı tuđman, 16 nisan 1990'da yaptığı ve hırvat tarihçi ante nazor'un bağlamından koparılmış bir şey olarak tanımladığı "karısının sırp olmamasından memnuniyet duyduğu" şeklindeki konuşmasında olduğu gibi birkaç açıklama yaptı. bütün bunlar, milošević'in medyası tarafından, bağımsız bir hırvatistan'ın herhangi bir biçiminin yeni bir "ustaşa devleti" olduğuna dair yapay olarak korku uyandırmak için kasıtlı olarak çarpıtıldı: bir örnekte, belgrad televizyonu, tuđman'ın alman başbakanı helmut kohl ile el sıkıştığını ve onları "dördüncü reich" dayatmak için komplo kurmakla suçladığını gösterdi. yeni tuđman hükûmeti milliyetçiydi ve sırplara karşı duyarsızdı, ancak savaştan önce onlar için bir tehdit oluşturmadı.

siyasi kriz, sırp nüfuslu bölgelerin, hırvatistan'ın yugoslavya'dan ayrılmaya çalışması durumunda hırvatistan'dan ayrılmayı amaçlayan sırp krayina adlı bir yerleşim bölgesi oluşturmaya çalışmasıyla tırmandı. krajina'daki sırp liderliği, hırvatistan cumhuriyeti hükûmetini kendileri üzerinde egemenliğe sahip olarak tanımayı reddetti. kriz, ağustos 1990'da hırvat sırpların ağaçları kesip yolları kapatmak için kullandığı ahşap devrimi ile başladı. bu, hırvat turizmini engelledi ve hırvatistan'ın split'teki 1990 avrupa atletizm şampiyonası'na ev sahipliği yapması nedeniyle dalmaçya bölgelerinde alarma neden oldu.

21 aralık 1990'da, liberal demokrasiyi benimseyen yeni bir "noel anayasası" kabul edildi. anayasa, hırvatistan'ı "hırvat ulusunun ulusal devleti" olarak tanımlamaktadır. anayasa aynı zamanda, ülkedeki diğer ulusların ve azınlıkların üyelerinden oluşan bir devlet olduğunu belirtmektedir. bu kapsamda sırp vatandaşları da hırvat vatandaşlarıyla eşit haklara sahip olmakta ve anayasa tarafından bu hakların korunması garanti edilmektedir. sırpların statüsü, açıkça bahsedilen bir ulustan (narod) azınlıklarla birlikte listelenen bir ulus olarak (narodi i manjine) değiştirildi. bu anayasa değişikliği, sırp siyasetçilerin çoğunluğu tarafından, sırplara önceki sosyalist anayasa tarafından verilen bazı hakların ellerinden alındığı şeklinde de okundu ve hırvatistan'daki sırplar arasında aşırıcılığı körükledi. bu, hırvatistan'ın hırvatlar için "ulusal devlet", sırplar ve diğer azınlıklar için "devlet" olduğunu söyleyerek, yalnızca hırvatları kurucu bir ulus olarak ele alan eski hırvatistan sc anayasası'nın harfi harfine okunmasına dayanmıyordu.

21 şubat 1991'de hırvatistan, anayasasının ve yasalarının ysfc'ninkinden daha üstün olduğunu ilan etti ve parlamento, yugoslavya sfc'den ayrılma süreci ve diğer egemen cumhuriyetlerle olası yeni ilişkiler hakkında resmî bir karar aldı.

ağustos 1990 ile nisan 1991 arasında isyancı sırpların ve hırvat polisinin karıştığı iki yüzden fazla silahlı olay bildirildi.

bağımsızlık kararları ve referandum 

19 mayıs 1991'de hırvat makamları hırvatistan bağımsızlık referandumunu düzenledi. hırvatistan'da gerçekleştirilen bağımsızlık referandumu öncesinde, sırp yerel makamları hırvat sırpların çoğunluğunun boykot çağrısına destek vermişlerdir. ancak sonuçta, hırvatların çoğunluğu %83,56'lık bir katılımla yugoslavya'dan bağımsızlığı onaylamıştır. referandumda sorulan iki soruya da toplam oy sayısının %93,24'ü ve %92,18'i olumlu yanıt vermiştir.

25 haziran 1991'de ülke, ysfc'den bağımsızlığını ilan etti ve federasyondaki kurucu cumhuriyet statüsünü sona erdirme çabalarını tamamladı. parlamentonun bu kararı, sol parti milletvekilleri tarafından kısmen boykot edildi.

avrupa ekonomik topluluğu ve avrupa güvenlik ve i̇şbirliği konferansı derhal hem hırvatistan'ı hem de slovenya'yı yugoslavya'da bir iç savaş korkusu nedeniyle bağımsız devletler olarak tanınmayacakları konusunda uyardı. 1991'in ortalarına gelindiğinde, hırvatistan bağımsızlık savaşı çoktan başlamıştı. hırvatistan'ın sırp kontrolündeki bölgeleri, daha sonra krayina sırp cumhuriyeti olarak bilinecek olan üç "sırp özerk oblastı"nın bir parçasıydı ve bunların büyük kısmı 1995'e kadar hırvat kontrolü altında olmayacaktı ve geri kalan kısımları 1998'de olacaktı.

hırvatistan ilk olarak 26 haziran 1991'de hırvatistan ile aynı gün kendi bağımsızlığını ilan eden slovenya tarafından bağımsız bir devlet olarak tanındı. ancak 29 haziran'a gelindiğinde, hırvat ve sloven makamları, gerginliği azaltmak amacıyla bağımsızlık ilanıyla ilgili üç aylık bir moratoryum üzerinde anlaştılar. brioni antlaşması, avrupa topluluğu bakanlar troykası, yugoslav, sırp, sloven ve hırvat makamlarının 7 temmuz'da yaptığı toplantıda resmen imzalandı. litvanya, hırvatistan'ı 30 temmuz'da tanıyan tek devlet oldu.

badinter tahkim komitesi, avrupa ekonomik topluluğu (aet) bakanlar konseyi tarafından 27 ağustos 1991 tarihinde eski yugoslav cumhuriyetlerine tanınma konusunda hukuki danışmanlık ve kriterler sağlamak üzere kurulmuştur. beş üyeli komisyon, aet'deki anayasa mahkemelerinin başkanlarından oluşuyordu.

7 ekim'de, moratoryumun sona ermesinin arifesinde, yugoslav hava kuvvetleri, zagreb'deki ana hükûmet binası banski dvori'ye saldırdı. 8 ekim 1991'de moratoryumun süresi doldu ve hırvatistan parlamentosu yugoslavya ile kalan tüm bağları kopardı. parlamentonun bu özel oturumu, son yugoslav hava saldırısının neden olduğu güvenlik endişeleri nedeniyle zagreb'deki pavao šubić bulvarı'ndaki ina binasında yapıldı; özellikle, yugoslav hava kuvvetleri'nin parlamento binasına saldırmasından korkuluyordu. bu karara parlamento'da oybirliğiyle varıldı ve eksik olan tek milletvekili, 1991'in başından beri bulunmayan sırp partilerinden bazılarıydı.

genel tanınma 

almanya, sırpların yaşadığı bölgelerde devam eden şiddeti durdurmak için hırvatistan'ın hızlı bir şekilde tanınmasını savunurken, helmut kohl 4 eylül'de federal meclis'te tanınma talebinde bulundu. kohl'ün talebine fransa, birleşik krallık ve hollanda karşı çıksa da ülkeler almanya'nın tek taraflı eylemini izleyerek ortak bir yaklaşım izlemeyi kabul ettiler. 10 ekim'de, hırvatistan parlamentosu'nun bağımsızlık ilanını onaylamasından iki gün sonra, aet hırvatistan'ı tanıma kararını iki ay ertelemeye karar verdi. almanya dışişleri bakanı hans dietrich genscher daha sonra, aet'nin savaş o zamana kadar sona ermediği takdirde iki ay içinde hırvat bağımsızlığını tanımaya karar verdiğini yazdı. süre dolduğunda savaş hala devam ederken, almanya hırvatistan'ı politikası ve görevi olarak tanıma kararını sundu. almanya'nın tutumu i̇talya ve danimarka tarafından da desteklendi. fransa ve birleşik krallık, hiçbir ülkenin yugoslavya'daki durumu kötüleştirebilecek tek taraflı eylemlerde bulunmamasını talep eden bir birleşmiş milletler kararı hazırlayarak almanya'yı engellemeye çalıştı.

kasım 1991'in sonlarından başlayarak, badinter komisyonu on görüşten oluşan bir dizi görüş sundu. komisyon, diğer hususların yanı sıra, yugoslavya'nın dağılma sürecinde olduğunu ve yugoslav cumhuriyetlerinin iç sınırlarının serbestçe üzerinde anlaşmaya varılmadıkça değiştirilemeyeceğini belirtti. hırvatistan'ın savaş öncesi sınırlarının korunmasındaki faktörler, egemenlik haklarının federal birimler tarafından kullanıldığını ve federasyonun yalnızca anayasa tarafından özel olarak devredilen yetkiye sahip olduğunu kabul eden 1971 ve 1974 yugoslav federal anayasa değişiklikleriydi. sınırlar 1947'de sınır komisyonları tarafından belirlenmişti.

nihayetinde, fransa ve birleşik krallık, almanya'nın bm kararına meydan okumaya kararlı göründüğü 14 aralık'ta konuyla ilgili güvenlik konseyi tartışması sırasında geri adım attı. 17 aralık'ta aet, talebi ve badinter tahkim komisyonu'nun olumlu görüşü temelinde 15 ocak 1992'de hırvatistan'a diplomatik tanıma vermeyi resmen kabul etti.

komisyon, hırvatistan'ın bağımsızlığına ilişkin 5 no'lu görüşünde, yeni hırvatistan anayasası'nın avrupa topluluğu'nun gerektirdiği azınlıklara yönelik korumaları içermemesi nedeniyle, hırvatistan'ın bağımsızlığının henüz tanınmaması gerektiğine hükmetti. bu karara cevaben, hırvatistan cumhurbaşkanı franjo tuđman, robert badinter'e bir mektup yazarak bu açığın giderileceğine dair güvence verdi.

ukrayna ve letonya, aralık ayının ikinci haftasında hırvatların bağımsızlığını tanıyarak ilk tepki verenler oldu. ertesi hafta, i̇zlanda ve almanya, 19 aralık 1991'de hırvatistan'ı resmen tanıdılar ve bunu yapan ilk batı avrupa ülkeleri oldular.

badinter komisyonu'nun kararlarına cevaben, ksc 19 aralık'ta hırvatistan'dan ayrıldığını resmen ilan etti ancak bağımsızlığı uluslararası alanda tanınmadı. 26 aralık'ta yugoslavya, savaş sırasında hırvatistan'dan ele geçirilen toprakları içerebilecek daha küçük bir devlet için planlarını açıkladı. bu plan bm genel kurulu tarafından reddedildi.

aet'nin planladığı 15 ocak tarihinden önce üç ülke daha hırvatistan'ı tanımaya karar verdi: estonya, kutsal makam ve san marino. avrupa ekonomik topluluğu da nihayet hırvatistan'ı 15 ocak 1992'de diplomatik olarak tanıdı ve birleşmiş milletler mayıs 1992'de tanıma kararı aldı.

sonuç 
bağımsızlık ilanını takip eden süreçte, vukovar ve dubrovnik kuşatmaları ve başka yerlerde savaşlarla birlikte savaş, 3 ocak 1992'deki ateşkesin istikrara kavuşmasına ve şiddetin önemli ölçüde azalmasına yol açana kadar tırmandı.

1991'in sona ermesiyle birlikte, ikinci yugoslavya, başbakan ante marković ve cumhurbaşkanlığı başkanı stjepan mesić'in aralık 1991'de istifa etmesi ve ülkenin nisan 1992'de resmen dağılmasına kadar onu temsil eden geçici hükûmetle birlikte bir devlet olarak varlığını fiilen sona erdirdi.

savaş, ağustos 1995'te fırtına harekâtı'nın bir sonucu olarak hırvatistan için belirleyici bir zaferle etkili bir şekilde sona erdi. hırvatistan'ın bugünkü sınırları, doğu slavonya'nın sırpların elinde kalan bölgelerinin, kasım 1995'teki erdut antlaşması uyarınca hırvatistan'a iade edilmesiyle kuruldu ve süreç ocak 1998'de sona erdi.

mirası 
2002 yılından bu yana, 8 ekim hırvatistan'ın bağımsızlık günü olarak kutlanırken, 25 haziran devlet günü olarak kabul edilmektedir. daha önce, 1990 yılında ilk demokratik parlamentonun kurulduğu gün olan 30 mayıs devlet günü olarak anılıyordu.

resmî tatil olmamasına rağmen, 15 ocak hırvat medyası ve siyasileri tarafından hırvatistan'ın uluslararası tanınırlık kazandığı gün olarak kutlanıyor. 2002 yılında bayramın onuncu yıldönümünde, hırvatistan ulusal bankası 25 kunalık bir hatıra parası bastı.

sembolleri

kaynakça

bibliyografya 
 
 
 
 
 
 
 

20. yüzyılda hırvatistan
toplumsal hareketler tarihi
yugoslavya'da siyaset
1991'de uluslararası ilişkiler
1992'de uluslararası ilişkiler