1932 Almanya cumhurbaşkanlığı seçimleri

1932 almanya cumhurbaşkanlığı seçimleri 13 mart'ta yapıldı ve 10 nisan'da ikinci tura kaldı. görevdeki bağımsız politikacı paul von hindenburg, nasyonal sosyalist alman i̇şçi partisi (nsdap) lideri adolf hitler'e karşı ikinci bir yedi yıllık dönem kazandı. komünist parti (kpd) lideri ernst thälmann da aday oldu ve ikinci turda oyların yüzde onundan fazlasını aldı. i. dünya savaşı gazileri örgütü der stahlhelm lider yardımcısı theodor duesterberg de ilk turda aday oldu ancak ikinci tura katılmadı. bu, weimar cumhuriyeti döneminde almanya'nın devlet başkanı olan reich başkanı (reichspräsident) makamı için yapılan ikinci ve son doğrudan seçimdi.

almanya'nın i. dünya savaşı'ndaki yenilgisinden doğan weimar cumhuriyeti'nde cumhurbaşkanlığı güçlü bir makamdı. her ne kadar weimar anayasası bir yarı-başkanlık cumhuriyeti öngörmüş olsa da, yapısal zayıflıklar ve siyasi kutuplaşma reichstag'ın felç olmasıyla sonuçlanmış ve bu durum büyük buhran ile birleşince, mart 1930'dan beri sadece başkanlık kararnameleriyle yönetilen bir hükûmet ortaya çıkmış ve bu da cumhurbaşkanına büyük güç kazandırmıştı. hindenburg 1925'de, hiçbir zaman popüler olmayan weimar cumhuriyeti'ni yıkacağını uman sağ partilerden oluşan bir koalisyonun desteğiyle göreve seçilmişti.

üyeleri "naziler" olarak bilinen nsdap, bir uç grup olmaktan çıkıp reichstag'daki ikinci en büyük parti konumuna yükselmişti. politika ve yönlendirme üzerinde tek kontrol sahibi olan hitler'in liderliğindeki ideoloji, weimar cumhuriyeti'ne karşı aşırı düşmanlığı, ateşli antisemitizm ve alman milliyetçiliği ile birleştiriyordu. hitler tehdidi sol görüşlü pek çok kişinin hindenburg'u desteklemesine neden oldu; aynı zamanda hindenburg'un weimar cumhuriyeti'ni yıkmadaki başarısızlığı, 1925'te onu destekleyenlerin çoğunu hayal kırıklığına uğratmıştı. bu iki etkinin birleşik etkisi, iki seçim arasında hindenburg'u destekleyenlerin tersine dönmesiyle sonuçlandı. sol kesimden bazıları hindenburg'a karşı hala ılımlıydı; komünistler thälmann'ı aday göstererek ve onu "tek sol aday" olarak tanıtarak bu durumdan faydalandılar. hindenburg ilk turda gerekli oy çoğunluğunu elde edemedi, ancak ikinci turda yeniden seçilmeyi başardı.

hindenburg'un yeniden seçilmesi nsdap'nin iktidarı ele geçirmesini engelleyemedi. aynı yıl içinde birbirini izleyen iki federal seçimde nsdap reichstag'daki en büyük parti olurken, cumhuriyet karşıtı partiler çoğunlukta kaldı. bu siyasi ortamda hindenburg, ocak 1933'te hitler'i almanya şansölyesi olarak atadı. hindenburg'un 1934'te ölümü üzerine hitler "de facto" olarak cumhurbaşkanlığını üstlendi ve şansölyelikle birleştirerek führer und reichskanzler oldu. bu seçim, 1949 yılına kadar batı almanya ve doğu almanya olarak anılacak olan ülkelerdeki son cumhurbaşkanlığı seçimi oldu. bu seçim, bugüne kadar alman cumhurbaşkanı'nın doğrudan seçildiği son seçim olarak kalmıştır.

arka plan

i. dünya savaşı almanya'daki tüm monarşilerin yıkılmasıyla sonuçlanmıştı. alman i̇mparatorluğu'nun yerine, adını anayasasının hazırlandığı şehirden alan weimar cumhuriyeti kuruldu. siyasi yapısını oluşturan çeşitli gruplar arasında hiçbir zaman özellikle popüler olmadı, demokrasiyi destekleyenlerden bile ılık bir destek aldı ve aşırı uçlar tarafından nefret edildi. weimar anayasası'na göre cumhurbaşkanı yedi yıllık bir dönem için halk tarafından seçilecekti, ancak ilk cumhurbaşkanı friedrich ebert, almanya'daki durum halk seçimleri yapılamayacak kadar kaotik olduğu için 1919 yılında weimar ulusal meclisi tarafından seçildi. ebert'in 1925 yılında aniden ölmesi, seçimin o yıl, planlanandan bir yıl önce yapılmasını gerektirdi.

savaş sırasında alman ordusunun komutanı olan paul von hindenburg, ilk turda aday olmamasına rağmen 1925 seçimlerini kazanmıştı. cumhuriyet yanlısı "weimar koalisyonu" partilerinin desteklediği aday wilhelm marx'ı mağlup etmişti. 1929'dan sonra, büyük buhran cumhuriyet'i yıkıma uğrattı ve partiler buna verilecek uygun yanıt üzerinde tartıştılar; 1928 seçimlerinden beri iktidarda olan hermann müller'in "büyük koalisyon" hükûmeti kriz karşısında dağıldı ve müller 27 mart 1930'da istifa etti. onun yerine şansölye olarak atanan heinrich brüning, reichstag'da kemer sıkma politikaları için çoğunluğa sahip değildi ve kararnamelerle yönetmek için başkanlık yetkilerini kullanmaya başladı. bu durum, demokratik hükûmetten hoşlanmayan ve bu muhafazakâr rönesansı ilerletmek için hindenburg'un yeniden seçilmesini destekleyen birçok muhafazakâr tarafından olumlu karşılandı. aynı zamanda, hindenburg'un cumhuriyet içindeki çalışmaları cumhuriyet yanlısı politikacıların beklediğinden çok daha iyi olmuştu.

orijinal adı alman i̇şçi partisi (dap) olan nasyonal sosyalist alman i̇şçi partisi (nsdap) 1919 yılında kurulmuştur. i. dünya savaşı'nda onbaşı olan adolf hitler aynı yıl içinde partiye katıldı ve önce parti sözcüsü, 1921'de ise diktatörlük yetkilerine sahip parti lideri oldu. hitler'in parti içindeki üstün konumu ve yanılmazlığı, 1926 yılında nasyonal sosyalist program'ın değişmez olarak kabul edildiği bir konferansta teyit edildi. partinin ideolojisi pan-cermenizm, antisemitizm, parlamenter partilere duyulan tiksinti ve büyük şirketlere duyulan kızgınlığın bir karışımıydı. 1920'li yılların çoğunda bir uç grup olan ve üyeleri halk arasında "naziler" olarak bilinen nsdap, 1929 yılında young planı'na karşı yapılan 1929 alman referandumu ile alman sağında kamuoyunun dikkatini çekmiştir, alfred hugenberg'in ana akım alman ulusal halk partisi (dnvp) ile ilişkili olduğu ve onun tarafından desteklendiği dönemde, 1930 seçimlerinde reichstag'daki sandalye sayısını önemli ölçüde artırdı. dnvp ve nsdap 1930 yılında harzburg cephesi olarak bilinen resmi bir ittifak kurdu.

seçim sistemi
weimar cumhuriyeti döneminde yasa, cumhurbaşkanlığı seçiminin ilk turunda hiçbir adayın oyların mutlak çoğunluğunu (yani yarısından fazlasını) alamaması halinde, çoğunluk oy alan adayın seçilmiş sayılacağı ikinci bir oylama yapılmasını öngörüyordu. bir grubun ikinci turda alternatif bir aday göstermesine izin verilmiştir.

adaylar

hindenburg 84 yaşındaydı ve ikinci bir dönem için aday olmak istemiyordu, ancak görev süresi uzatılırsa göreve devam etmek istediğini ifade etti. brüning, her yedi yılda bir seçim yapılmasını gerektiren anayasa hükümlerini değiştirerek hindenburg'un görev süresini uzatan bir reichstag kararıyla doğrudan seçimlerden kaçınma planları geliştirdi. hugenberg ocak ayının ilk haftasında bu önerileri reddetti ve hitler'in de benimseyeceği bir pozisyon olan anayasa uyarınca bir seçim yapılması konusunda ısrar etti.

seçimler garanti altına alındıktan sonra hindenburg'un tümgeneral kurt von schleicher liderliğindeki kadrosu, militan sağın başka bir hindenburg adaylığını desteklemesi için kur yaptı. ancak hugenberg, nsdap olası bir hitler adaylığını desteklerken stahlhelm'i bu tür önerileri reddetmeye ikna etti. bu destek eksikliği hindenburg'u yeniden aday olma konusunda isteksiz hale getirdi ve bu durum hem cumhuriyeti korumak isteyenleri hem de brüning'in kararnamelerle yönetim tarzını destekleyenleri endişelendirdi. berlin'den heinrich sahm, schleicher'e hindenburg için bir yeniden seçim komitesi kurma olasılığıyla yaklaştı; schleicher, stahlhelm ile görüşmelere kadar sahm'ın amacını ertelemeye çalıştı, ancak ülke çapında daha fazla hindenburg komitesi kuruldukça ve hitler'in adaylığı ihtimali arttıkça schleicher ve meissner 27 ocak'ta projeyi onayladı ve komite 1 şubat'ta organize edildi. hindenburg gazi örgütlerinin desteğinde ısrar etti; stahlhelm'in isteksiz desteği, kyffhäuser birliği'nin koşulsuz desteği ve sahm'ın komitesinin iki hafta içinde hindenburg için 3 milyondan fazla imza toplamış olması, hindenburg'a yeniden aday olması için yeterli motivasyonu sağladı, 16 şubat'ta adaylığını ilan etti. dilekçeyi imzalayanlar arasında yazar gerhart hauptmann, ressam max liebermann, genç alman tarikatı lideri artur mahraun, sanayici carl duisberg ile eski bakanlar otto gessler ve gustav noske de vardı.

hitler, hindenburg'un popülaritesi ve nsdap'nin hala reichstag'daki en büyük parti olmaması nedeniyle aday olmakta tereddüt ediyordu. ayrıca, alman vatandaşlığına sahip olmadığı için teknik olarak aday olmasına izin verilmedi, ancak 26 şubat'ta braunschweig kamu hizmetinde bir göreve atanmasıyla bu durum düzeltildi. ancak nazilerin popülaritesi 1931'in sonlarında hızla artıyordu ve hitler sanayicileri nazizmin kapitalizmle uyumlu olduğuna ikna etmeyi başardı. harzburg cephesi, dnvp'nin eyalet seçimlerinde destek karşılığında stahlhelm'in aday seçimini desteklemeyi kabul etmesiyle birlikte seçim konusunda ayrılık göstermeye başlamıştı. hugenberg, 20 şubat'taki bir toplantıda hitler'i harzburg cephesi ile aynı çizgide tutmaya çalıştı, ancak boşuna; 22 şubat'taki bir parti mitinginde nsdap üyesi joseph goebbels hitler'in yarışa katılacağını açıkladı. stahlhelm'in seçimi – theodor duesterberg – hitler'in adaylığının gölgesinde o günün ilerleyen saatlerinde açıklandı.

i̇lk tur kampanyaları

hindenburg sağcı ya da apolitik bir aday olmayı tercih etmesine rağmen, hitler'i yenmek için cumhuriyetçi partilerin desteğini aldı. liberal partiler – alman halk partisi ve alman devlet partisi – hindenburg'u desteklediklerini açıkladılar. sosyal demokrat liderler ernst heilmann ve otto braun (kendisi de 1925 seçimlerinde adaydı), partinin sol kanadının başlangıçtaki direnişine rağmen, geniş bir seçim kampanyası başlatmayı başardılar ve demokratik reichsbanner schwarz-rot-gold derneği, hür i̇şçi sendikaları (adgb, afa-bund) ve arbeiter-turn- und sportbund örgütünü içeren demir cephe ittifakının desteğini aldılar. sosyal demokratlar ve brüning'in merkez parti'si hindenburg'un siyasi sağın adayı olduğu ve ılımlı solun ve siyasi merkezin büyük bir kısmının şiddetle karşı çıktığı 1925 cumhurbaşkanlığı seçimlerinin aksine hindenburg'u destekleyecekti. siyasi yelpazenin bu kısmı 1932'de hitler'in seçilmesini önlemek için ılımlı sağ ile birleşerek hindenburg'u desteklemeye karar verdi. ilımlı weimar koalisyonu'nun desteği, 1925'te seçildiği sırada dile getirilen korkuların aksine, hindenburg'un makamını hitler'in şimdi yapmayı amaçladığı gibi anayasayı yıkmak için kullanmamış olması gerçeğiyle de teşvik edildi. bu durum hindenburg'un muhafazakâr destekçilerini zor durumda bıraktı, çünkü muhafazakârlığa dönüş arzuları hindenburg'un yeni keşfettiği demokrasi yanlısı destekçileriyle çelişiyordu; gerçekten de hindenburg'un weimar sisteminden tamamen kopamaması, 1925'te onu destekleyenler için bir engel teşkil edecekti. 1925'te hindenburg'a oy verip dilekçesini imzalamayı reddedenler arasında bankacı walter bernhard, leipzig belediye başkanı carl goerdeler ve general august von mackensen de vardı.

duesterberg'in adaylığı, aksi takdirde hitler korkusuyla hindenburg'a oy verecek olan sanayicilerin oylarını çekmiştir. 1 mart'ta ulusal kırsal birlik (rlb), hindenburg'un kampanyacılarının tüm çabalarına rağmen, brüning hükûmetini düşürmek için taraftarlarını duesterberg ya da hitler'e oy vermeye teşvik etti.

sonuçlar

i̇lk turda 13 mart'ta hiçbir aday kullanılan oyların mutlak çoğunluğunu elde edemedi, ancak hindenburg %49,6 ile çok az bir farkla başarısız oldu. prusya, renanya veya saksonya gibi geleneksel sosyal demokrat ve merkez partilerin kalelerinde daha yüksek seçim sonuçları elde etti. hitler'in aldığı sonuçlar kendisi için büyük bir hayal kırıklığı olsa da nsdap 1930 reichstag seçimlerine kıyasla daha fazla kazanım elde etti. hindenburg'un ilk turda yeniden seçilememesi destekçilerini şok etti ve hayal kırıklığına uğrattı.

hitler, 1925'teki kalelerinin birçoğunda hindenburg'u geride bıraktı ve ilk turda 1925 hindenburg seçmenlerinin oylarının tahmini olarak yüzde 50'sini aldı. duesterberg'in oyları da hesaba katıldığında, hindenburg'un 1925'te kendisine oy verenlerin üçte birinden azını, bavyera halk partisi'nin (bvp) her iki seçimde de kendisini desteklediği bavyera hariç yüzde 30'undan azını koruduğu tahmin edilmektedir. komünistlerin "tek sol aday" beklentileri karşılanmadı, yine de sosyal demokratların politikalarına karşı mücadelelerini sürdürdüler ve 10 nisan'daki ikinci tur için thälmann'ı aday gösterdiler.

the des moines register sonucu bildirirken şu uyarıda bulundu: "nisan ayında hitler kazanırsa ulusun ve hatta avrupa'nın geleceği büyük ölçüde belirsizdir... [nazilerin] aşırılık yanlısı politikaları kolaylıkla en ciddi uluslararası sorunlara yol açabilir." new york daily news, hindenburg'u "modern almanya'nın en büyük karakteri" olarak tanımladı ve komünistleri ve stahlhelmi tamamen yendiğini söyleyerek yeniden seçilmesinin kolay olacağını öngördü. hindenburg'un halefi konusunda tereddütlüydü ve tazminat sorunu çözülmezse hitler'in hindenburg'un destekçilerini miras alacağını öne sürüyordu. chicago tribune, paris'te sonuçlara ilişkin büyük hayal kırıklığının hindenburg'un ikinci turda kazanacağına duyulan güvenle birleştiğini kaydetti ve nazileri "büyük ölçüde olumsuz[,] ... cumhuriyet karşıtı, parlamento karşıtı, young planı karşıtı, locarno karşıtı, milletler cemiyeti karşıtı, anti-semitik ve anti-kapitalist." olarak tanımladı.

hindenburg'un ilk turda yeniden seçilememesi, ikinci turda yeniden seçilmesini neredeyse garanti altına aldı. hiç kimse, özellikle de hindenburg'un destekçileri, sadece iki hafta sonra birçok eyalette seçim yapılacağı için ikinci tura gidilmesini istemiyordu. yine de, ikinci tur özellikle de duesterberg'in adaylıktan çekilmesi muhtemel olduğu için hindenburg'un muhafazakar destekçilerine onu desteklemek için bir şans daha verdi. stahlhelm yöneticilerinin 19-20 mart'ta yaptığı bir toplantıda duesterberg'in ikinci tura kalmayacağı ve dnvp ile yapılan ittifakın iptal edileceği sonucuna varıldı; hindenburg'un muhafazakâr destekçilerinin çoğu duesterberg seçmenlerinin ikinci turda çoğunlukla hindenburg'a yöneleceğini umuyordu. bu umutlar, hugenberg'in ikinci turda hitler'i desteklemeyi reddetmesi ve hitler'in tek başına aday olma kararına hâlâ kızgın olmasıyla artmıştır.

duesterberg'in çekilmesinin ardından ikinci turda hindenburg, hitler ve thälmann yarıştı. 1925'te olduğu gibi komünist parti ernst thälmann'ı aday gösterdi. komünist enternasyonal tarafından desteklenen thälmann'ın, hindenburg'un karakterinden tiksinen sol kanat sosyal demokratlardan destek alacağı umuluyordu. gerçekten de almanya sosyalist i̇şçi partisi ve internationaler sozialistischer kampfbund örgütü gibi sol partiler ve carl von ossietzky gibi entelektüeller desteklerini açıkladılar. hindenburg'un muhafazakâr destekçileri nsdap'yi ve ideolojisini eleştirmelerine rağmen ilk turda hitler'e karşı kişisel bir saldırıda bulunmamışlardı. i̇kinci turda hitler'i, cumhuriyet karşıtı söylemleri nsdap'nin sisteme bağlılığını gizleyen bir parti adamı olarak tasvir ettiler. ayrıca hitler ve nazileri, marksizme karşı söylemleri özel mülkiyet ve serbest girişimden hoşlanmamalarını gizlemek için kullanılan sosyalistler olarak tasvir etmişlerdir. hindenburg'un hristiyan karakteri ile hitler'in örgütlü dine karşı ilgisizliğini karşılaştırdılar. nsdap bu suçlamalara, seçimler arasında hindenburg'un destekçilerinin tersine döndüğüne dikkat çekerek, hindenburg'u 1925'teki destekçilerine ihanet etmekle ve o zaman kendisine karşı çıkan katolikler, marksistler ve yahudilerle ittifak kurmakla suçlayarak ve hitler'in bu unsurlar tarafından yürütülen bir korkutma kampanyasının kurbanı olduğunu iddia ederek yanıt verdi.

duesterberg'i destekleyen sanayiciler hindenburg'a karşı hevesli değillerdi ve destekçilerinin umutlarının aksine ikinci turda büyük ölçüde ona geçmediler. brüning sanayiciler arasında popüler değildi, öyle ki reusch 19 mart'ta hitler'le görüştükten sonra "frankischer kurier "e ikinci turda herhangi bir destek vermekten kaçınmasını söyledi. duesterberg ikinci turda hindenburg'u destekledi; yine de rlb, pan-alman birliği ve almanya birleşik yurtsever ligleri, cumhuriyeti sona erdirmek için hitler'i destekledi. bunun sonucunda hugenberg ile ilişkileri gerildi, ve parti içinde ve dışında giderek yalnızlaştığı için dnvp'den ikinci turda bir rol oynamamasını istedi. sanayici fritz thyssen hitler'i desteklediğini açıkladı.

i̇kinci turda hindenburg %53'lük bir sonuçla cumhurbaşkanı seçilirken, hitler ilk tura kıyasla iki milyondan fazla oyla sonucunu önemli ölçüde artırdı ve büyük ölçüde duesterberg'in çekilmesinden yararlanarak hindenburg'un 1925 seçmenlerinin tahmini yüzde 60'ına kadarını elde etti. i̇lk turda duesterberg'e oy verenlerin yaklaşık yarısı hitler'e oy verirken, üçte birinden azı hindenburg'a oy verdi. hitler'in kazanımlarının yüzde 15'inden bazısı thälmann'dan ayrılanlardan geldi.

sonrası
seçilmesini sosyal demokratlar ve merkez parti'nin desteğine borçlu olan hindenburg, sonuçları pek coşkuyla karşılamadı. 1925'teki destekçilerinin büyük çoğunluğunun oylarını koruyamaması brüning ile ilişkilerini onarılamaz bir şekilde gerdi ve 30 mayıs'ta şansölyeyi görevden aldı. bu, brüning'in kararnameyle başkanlık yönetimi tarzını destekleyenler için ciddi bir darbe oldu. brüning'in halefi, schleicher'in müttefiki olan ve reichstag'da siyasi deneyimi ya da desteği bulunmayan franz von papen idi. schleicher ve papen, yeni reichstag seçimleri çağrısında bulunarak ve brüning'in nazi sturmabteilunga koyduğu yasağı kaldırarak nazilerin desteğini aldılar. nsdap temmuz ayındaki reichstag seçimlerinden reichstag'da o güne kadar görülen en büyük parti olarak ve oyların üçte birinden fazlasına sahip olarak çıkarken, papen'in konumu zayıfladı. papen, nazilerin sandalye kaybettiği ancak en büyük parti olarak kaldığı kasım ayında yapılan seçimler ile reichstag'ı tekrar feshetti. papen, hindenburg'un ve ordunun güvenini kazanmış olsa da, geniş çapta sevilmiyordu ve komünistler ve naziler tarafından yapılan bir grev, kendisinden bıkmış olan schleicher'in korkuları körükleyerek papen'i görevden almaya zorlamasını ve 2 aralık'ta kendisinin şansölye olmasını sağladı.

i̇ki ay süren etkisiz schleicher başbakanlığının ardından hindenburg, papen'in tavsiyesi üzerine 30 ocak 1933'te hitler'i şansölye olarak atadı. hitler, 27 şubat'taki reichstag yangını'nı bahane ederek ifade özgürlüğü ve diğer sivil özgürlüklere ilişkin anayasal korumaları geçersiz kılan reichstag yangın kararnamesi'ni yayınladı. mart ayında yapılan reichstag seçimleri ona çalışan bir çoğunluk sağladı ve 23 mart'ta yetki kanunu'nun kabul edilmesiyle diktatörlük yetkilerini üstlendi.  hitler, hindenburg'un 1934'teki ölümünün ardından devlet başkanlığı makamını tamamen lağvederek yerine führer und reichskanzler makamını getirmiş ve iktidarını sağlamlaştırmıştır.

hitler'in son vasiyeti iki makamı bir kez daha ayırarak başkanlığı karl dönitz'e, şansölyeliği ise joseph goebbels'e verdi. sonuçta ortaya çıkan ve flensburg hükümeti olarak bilinen hükûmet, almanya'nın ancak küçük ve hızla gerileyen bir bölümünü yönetti ve müttefikler tarafından tanınmadı. alman ordusunun teslim olması üzerine almanya'yı i̇ngilizler, fransızlar, amerikalılar ve sovyetler tarafından kontrol edilen birer bölge olmak üzere dört bölgeye ayırdılar ve müttefik kontrol konseyi ile almanya'nın tamamını ortaklaşa yönettiler. 1949 yılına gelindiğinde bölgelerden üçü birleşerek batı almanya haline gelirken, kalan sovyet bölgesi doğu almanya oldu; her iki bölgede de o yıldan itibaren kendi başkanlık seçimleri yapıldı. batı almanya'nın anayasası, cumhurbaşkanının parlamenterler ve eyalet delegelerinden oluşan bir federal kongre aracılığıyla dolaylı olarak seçilmesini öngörüyordu. doğu almanya'nın anayasası cumhurbaşkanının dolaylı olarak parlamentonun her iki meclisinin ortak oturumuyla seçilmesini öngörüyordu, ancak nihayetinde bu makam kaldırılmadan önce sadece tek bir kişi cumhurbaşkanı olarak görev yapacaktı. 1990'da doğu almanya resmen batı almanya'nın bir parçası haline geldi ve dolayısıyla onun anayasasına tabi oldu; birleşmeden ve dolayısıyla 1932'den bu yana ilk tüm almanya'yı kapsayan cumhurbaşkanlığı seçimi 1994'te yapıldı. dolayısıyla 1932 seçimi almanya'da halk oyuyla yapılan son seçimdir.

notlar

kaynakça

bibliyografya
 
  online 
 
 
 
 

adolf hitler
almanya'da seçimler