Jan Palach

jan palach (11 ağustos 1948 - 19 ocak 1969; çekçe telaffuzu: [jan ˈpalax]), prag üniversitesinde çek tarih ve politik ekonomi öğrencisiydi. kendisini ateşe vermesi, 1968'de çekoslovakya'nın varşova paktı orduları tarafından işgal edilmesinden kaynaklanan prag baharı'nın sona ermesine karşı siyasi bir protesto idi.

ölümü 
ağustos 1968'de sovyetler birliği,  prag baharı olarak bilinen alexander dubček hükümetinin liberalleştirici reformlarını ezmek için çekoslovakya'yı işgal etti. prag doğumlu palach, işgali protesto etmek için kendini feda etmeye karar verdi ve 16 ocak 1969'da wenceslas meydanı'nda kendini ateşe verdi. kamuoyunda tanınan birkaç kişiye gönderdiği bir mektuba göre, talepleri karşılanıncaya kadar kendilerini yakma amacıyla tamamen gizli bir direniş örgütü kurulmuştu; ancak öyle görünüyor ki böyle bir grup hiç var olmadı. mektupta açıklanan talepler, sansürün kaldırılması ve sovyet işgal güçlerinin resmi gazetesi zprávy'nin dağıtımının durdurulmasıydı. ek olarak, mektup çek ve slovak halklarının bu talepleri desteklemek için genel greve gitmesi çağrısında bulundu.  palach'ın yazdığı mektubun daha önceki bir taslağı da sovyet yanlısı bir dizi politikacının  istifasını talep etti, "taleplerimiz aşırı değil, aksine" dediler. palach, eyleminden üç gün sonra hastanede yanıklarından öldü. ölüm döşeğindeyken, üniversiteden bir kadın tanıdık ve mektubunun nüshalarından birine hitaben bir öğrenci lideri tarafından ziyaret edildi. başkalarına yaptığını yapmamalarını, bunun yerine mücadeleye başka yollarla devam etmelerini rica ettiği, ancak bunu gerçekten söylediğinden şüphe edildiği belirtildi.

palach'a charles üniversitesi fakülte hastanesinde ilk bakım sağlayan yanık uzmanı jaroslava moserová'ya göre palach, sovyet işgalini protesto etmek için kendini ateşe vermedi, ancak bunu çekoslovakya vatandaşlarının işgâl sonucu yaşadıkları "moral bozukluğunu" protesto etmek için yaptı.

palach'ın cenazesi işgale karşı büyük bir protestoya dönüştü. bir ay sonra, 25 şubat'ta, başka bir öğrenci olan jan zajíc de aynı yerde kendini yakarak öldürdü. bunu aynı yılın nisan ayında jihlava'daki evžen plocek ve diğerleri takip etti. diğer varşova paktı ülkelerindeki insanlar da onun örneğini taklit ettiler; örneğin, 20 ocak 1969'da macar sandor bauer ve 13 şubat 1970'te başka bir macar márton moyses.

palach'ın kendini yakması, yetkililer tarafından başarılı bir şekilde bastırılan ve çoğunlukla komünizmin çöküşüne kadar unutulan polonyalı ryszard siwiec'in ardından bu türden ikinci eylemdi. palach'ın siwiec'in protestosunun farkında olup olmadığı bilinmemektedir.

ölümü sonrası 

palach başlangıçta olšany mezarlığı'na defnedildi. mezarı ulusal bir tapınağa dönüşürken, çekoslovak gizli polisi (stb) palach ile her türlü anıyı yok etmek için yola çıktı ve 25 ekim 1973 gecesi kalıntılarını kazıp çıkardı. daha sonra cesedi yakıldı ve palach'ın memleketi všetaty'deki annesine gönderildi, bu sırada huzurevinden kimliği belirsiz yaşlı bir kadın mezara yatırıldı. palach'ın annesinin kavanozu 1974 yılına kadar yerel mezarlığa bırakmasına izin verilmedi. 25 ekim 1990'da vazo resmi olarak prag'daki ilk yerine iade edildi.

palach'ın örneğinden ve medyadaki popülerliğinden daha sonraki birkaç kendini yakma vakası etkilenmiş olabilir. 2003 baharında, toplam altı genç çek kendini yakarak intihar etti. özellikle humpolec'ten 19 yaşındaki bir öğrenci olan zdeněk adamec, 6 mart 2003'te kendisini millî müzenin önünde neredeyse aynı yerde yaktı. palach'ın kendisini yaktığı müze, açık bir şekilde palach'a ve 1969 prag baharı'nda kendilerini yakan diğerlerine atıfta bulunan bir intihar notu bıraktı.

kasabian grubunun "club foot" şarkısının klibi palach'a ithaf edilmiştir. the zippo band tarafından icra edilen ve phil kline tarafından bestelenen "the funeral of jan palach" bestesi bir övgü niteliğindedir. the stranglers'ın basçısı jean-jacques burnel'in 1979 tarihli solo albümü euroman cometh'da palach'ın adı geçmektedir.

palach, martin jenkins'in yönettiği ve david pownall'ın yazdığı bbc radio 4'te "torch no 1" adlı monolog radyo oyununda yer aldı. palach'ı karl davies oynadı.

fransız belgesel yönetmeni raymond depardon, jan palach hakkında 1969 yapımı bir film yönetti.

norveçli şarkı yazarı hans rotmo, palach'ın adını 1989'daki "lennon street" adlı şarkısında victor jara ve steve biko gibi diğer önemli siyasi aktivistler arasında belirtti.

norveçli söz yazarı ve şarkıcı åge aleksandersen, palach'ın adını 1984 tarihli "va det du jesus" şarkısında bahsetti.

agnieszka holland'ın yönettiği, üç bölümlük 2013 çek-polonya televizyon programı " burning bush", jan palach'ın kendini ateşe vermesinden sonra meydana gelen olayları konu alıyor.

american metal grubu lamb of god, palach'ın eylemlerinden esinlenerek stüdyo albümleri vii: sturm und drang'da "torches" adlı bir şarkı yazdı.

yönetmenliğini robert sedláček'in yaptığı 2018 filmi "jan palach", palach'ın kendini yakmadan önceki hayatını anlatıyor. palach'ı viktor zavadil canlandırıyor.

yer isimleri 

çekya'da, prag'ın merkezindeki jan palach meydanı da dahil olmak üzere, birçok kasabanın adını palach'tan alan cadde veya meydanlar vardır. ayrıca lüksemburg şehri (lüksemburg), angers ve parthenay (fransa), kraków (polonya), assen, den haag ve haarlem (hollanda), varna (bulgaristan) ve nantwich'de (birleşik krallık) kendi adını taşıyan sokakları vardı. roma ve milano'da (i̇talya), hatıra heykeli bulunan palach'ın adını taşıyan merkezi bir meydan var.

hırvatistan'daki en eski rock kulübünün adı palach. 1969'dan bu yana rijeka'da bulunmaktadır.  mauritius'un curepipe kasabasında jan palach'ın adını taşıyan bir otobüs durağı var. giudecca adasındaki venedik, i̇talya'daki bir öğrenci salonuna da jan palach adı verildi.

ayrıca bakınız 

 jan zajíc
 thích quảng đức
 ryszard siwiec
 evžen plocek
 romas kalanta
 oleksa hirnyk
 liviu cornel babeş
 mohamed bouazizi

kaynakça 

1969 yılında ölenler
prag baharı
çek antikomünistler
1948 doğumlular
kendini yakarak intihar edenler
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar