Ming-Tibet İlişkileri

tibet ile çin'in ming hanedanı (1368-1644) arasındaki ilişkilerin kesin doğası belirsizdir. i̇lişkinin analizi, modern siyasi çatışmalar ve westphalia egemenliğinin kavramın var olmadığı bir zamanda uygulanmasıyla daha da karmaşıklaşıyor. çin halk cumhuriyeti tarafından yayınlanan bir kitap olan “çin'in tibet'inin tarihsel durumu” ming sarayının tibet liderlerine çeşitli unvanlar vermesine ki bu unvanların haleflerine ming başkentine seyahat etme olanağı sağlıyordu, tibetlilerin unvanları tam olarak kabul etmesine ve ming hanedanının tibet üzerinde tartışmasız bir egemenliğe sahip olduğunu iddia ediyor. çin'deki bilim adamları da tibet'in 13.yy’dan beri çin'in ayrılmaz bir parçası olduğunu ve dolayısıyla ming i̇mparatorluğu'nun bir parçası olduğunu savunuyorlar. bununla birlikte, turrell v. wylie, melvin c. goldstein ve helmut hoffman gibi çin dışındaki çoğu bilgin, ilişkinin bir hükümdarlık olduğunu, ming unvanlarının yalnızca nominal olduğunu ifade etti. tibet'in ming kontrolü dışında bağımsız bir bölge olarak kaldığını ve basitçe tibet ile ilişkileri kesen i̇mparator jiajing’e(1521-1566) kadar haraç ödediğini söylerler.

bazı bilim adamları, ming döneminde tibet liderlerinin sık sık iç savaşa girdiğini ve nepal gibi komşu devletlerle kendi dış diplomasilerini yürüttüğünü belirtiyor. bazı bilim adamları, ming hanedanının savaş için at sıkıntısına ve dolayısıyla tibet ile at ticaretinin önemine dikkat çekerek ming-tibet ilişkisinin ticari yönünün altını çiziyor. diğerleri, ming sarayının tibet lamalarıyla ilişkisinin önemli dini doğasının modern bilimde yeterince temsil edilmediğini iddia ediyor.

daha önceki moğol lideri kubilay han (h.1260-1294) ve tibet budizmi'nin sakya okulundan manevi üstün droön chögyal phagpa (1235-1280), i̇mparator yongle (r.1402-1424), karma kagyu okulunun karmapa'sı deshin shekpa (1384-1415) ile laik ve dini bir ittifak kurmak için ortak bir çaba sarf etti. ancak, i̇mparator yongle’nın girişimleri başarısız oldu.

ming, 14. yüzyılda tibet'te yönelik ara sıra silahlı müdahale başlattı, ancak orada kalıcı birlikler kurmadı. tibetliler de bazen ming baskınlarına karşı silahlı direnişte bulundular. i̇mparator wanli (r.1572-1620), çin'in müteakip qing hanedanının (1644-1912) dış politikasını dalai lama'ya verdiği destekle etkileyen 1578'de başlatılan moğol-tibet ittifakından sonra çin-tibet ilişkilerini yeniden kurmak için girişimlerde bulundu. gelug okulu. 16. yüzyılın sonlarında moğollar, amdo bölgesindeki varlıklarını artırdıktan sonra gelug dalai lama'nın başarılı silahlı koruyucularıydı. bu, güshi khan'ın (1582-1655) 1637'den 1642'ye kadar tibet'i fethetmesi ve onun yardımıyla 5. dalai lama tarafından ganden phodrang rejiminin kurulmasıyla sonuçlandı.

tibet üzerindeki yuan egemenliğinin arka planı

moğol i̇mparatorluğu ve yuan hanedanı 

tibet, bir zamanlar tang hanedanlığı (618-907) ile aynı dönemdeki güçlü bir unsurdu. 9. yüzyılda tibet i̇mparatorluğu'nun çöküşüne kadar, tang'ın i̇ç asya'ya hakim olmadaki en büyük rakibiydi. tibet'in yarlung yöneticileri ayrıca tang ile çeşitli barış anlaşmaları imzaladılar ve 821'de tibet ile çin arasındaki sınırları belirleyen bir anlaşmayla sonuçlandı.

çin'in beş hanedanlığı ve on krallık dönemi (907-960) sırasında, çin'in bölünmüş siyasi alanı, aynı derecede siyasi kargaşa içinde olan bir tibeti hiçbir şekilde tehdit olarak görmezken, çin-tibet ilişkileri yolunda çok az şey vardı. song hanedanından (960-1279) çin-tibet temaslarını içeren birkaç belge günümüze ulaşmıştır. song hanedanı, khitan yönetimindeki liao hanedanının (907-1125) ve jurchen yönetimindeki jin hanedanının (1115-1234) kuzeydeki düşman devletlerine karşı koymakla çok daha ilgiliydi.

1207 yılında moğol hükümdarı cengiz han (h.1206-1227), tangut liderliğindeki batı xia hanedanını (1038-1227) fethetti ve boyun eğdirdi. aynı yıl tibet'e elçiler göndererek diplomatik ilişkiler kurdu. batı xia'nın fethi, moğollara haraç ödemeye karar veren tibet yöneticilerini alarma geçirdi. fakat cengiz han'ın ölümünden sonra haraç ödemeyi bıraktıklarında, halefi ögeday han (h.1229-1241) tibet'e bir istila başlattı.

cengiz han'ın torunu olan moğol prensi godan, lhasa'ya kadar olan bir baskın düzenledi. 1240'taki saldırısı sırasında, prens godan tibet budizmi'nin sakya okulunun lideri sakya pandita'yı (1182-1251) batı çin'de şu anda gansu olarak bilinen yerde kendi sarayına çağırdı. sakya pandita'nın 1247'de godan'a boyun eğmesiyle tibet, töregene hatun'un (1241-1246) naipliği sırasında resmen moğol i̇mparatorluğu'na katıldı. michael c. van walt van praag, godan'ın sakya pandita'ya siyasi olarak hâlâ parçalanmış bir tibet üzerinde geçici yetki verdiğini ve "bu atamanın çok az gerçek etkisi olduğunu" belirterek, fakat moğol ve sakya lamaları arasında benzersiz "rahip-patron" ilişkisini kurması açısından önemli olduğunu yazıyor.

1236'dan başlayarak, daha sonra 1260'tan 1294'e kadar kağan olarak hüküm süren moğol prensi kubilay'a, ögeday han tarafından kuzey çin'de büyük bir mülk verildi. karma pakshi, 2. karmapa lama (1203-1283) -tibet budizminin karma kagyu soyunun baş lama'sı- kubilay’ın davetini reddetti, bu yüzden kubilay onun yerine sakya pandita'nın halefi ve yeğeni droön chögyal phagpa'yı (1235-1280) 1253'te sarayına  davet etti. kubilay, kendisini siyasi meselelerde üstün bir hükümdar olarak gören ve din işlerinde kıdemli eğitmeni olarak tanıyan phagpa lama ile benzersiz bir ilişki kurdu. kubilay ayrıca drogön chögyal phagpa'yı budist ve tibet i̇şleri bürosu olarak bilinen devlet kurumunun yöneticisi ve miriarşiler tarafından yönetilen on üç farklı devletten oluşan tibet'in yönetici rahip-kralı yaptı.

tibet daha sonra moğol i̇mparatorluğu'nun birincil halefi olan çin'in yuan hanedanına (1271-1368) dahil edildi. van praag, bu fethin "bağımsız çin'in sonunu işaret ettiğini" ve daha sonra günümüz çin'ini, tibet, moğolistan, kore, sibirya ve yukarı burma'nın bazı kısımlarını yöneten yuan hanedanına dahil edildiğini yazıyor. new york şehir üniversitesi, queens koleji'nde asya tarihi profesörü olan morris rossabi, "kubilay, hem moğol hanlarının meşru hanı hem de çin i̇mparatoru olarak algılanmak istedi. 1260'ların başlarında çin ile yakından özdeşleşmiş olmasına rağmen, bir süre için hala evrensel bir yönetim talep etti" ve yine de "çin ve kore'deki başarılarına rağmen, kubilay kendisini büyük han olarak kabul ettiremedi". böylece, büyük han olarak konumunun bu kadar sınırlı bir şekilde kabul edilmesiyle kubilay han, giderek çin ile özdeşleşti ve çin i̇mparatoru olarak destek aradı.

sakya ve yuan'ın çöküşü 
1358'de moğollar tarafından tibet'te kurulan sakya genel vali rejimi, phagmodru müridi tai situ changchub gyaltsen (1302-1364) tarafından bir isyanda devrildi. moğol yuan sarayı onu yeni vali olarak kabul etmek zorunda kaldı ve changchub gyaltsen ve haleflerinin phagmodrupa hanedanlığı tibet üzerinde fiili bir yönetim kazandı.

1368'de, kızıl türban i̇syanı olarak bilinen bir han isyanı, moğol liderliğindeki yuan hanedanını devirdi. zhu yuanzhang daha sonra i̇mparator hongwu (h.1368-1398). erken dönem ming sarayının tibet’te düşman dini gruplar arasındaki sivil savaşı ne kadar anladığı belirgin olmamakla birlikte ilk imparator, tang hanedanı’nın yıkılmasında etkili olan aynı sıkıntıyı tekrar yaşamaktan endişe duyuyordu. i̇mparator hongwu, phagmodru hükümdarını tanımak yerine, daha yakın kham bölgesinin ve güneydoğu tibet'in karmapa'sının tarafını tuttu ve 1372-1373 kışında yuan makam sahiplerinden yeni ming sarayı için unvanlarını yenilemelerini istemek için elçiler gönderdi.

i̇mparatorluk fermanlarında açıkça görüldüğü gibi, i̇mparator hongwu tibet ve çin arasındaki budist bağının gayet iyi farkındaydı ve onu geliştirmek istedi. rolpe dorje, 4. karmapa lama (1340-1383), hongwu i̇mparatoru'nun davetini reddetti, ancak bazı müritlerini nanjing'deki saraya elçi olarak gönderdi. i̇mparator hongwu ayrıca saraydaki birçok budist keşişten biri olan gurusu zongluo'yu budist metinleri elde etmek için 1378-1382'de tibet'e giden dini bir misyona başkanlık etmesi için görevlendirdi.

bununla birlikte, erken ming hükümeti, etnik han'ın tibet budizminin ilkelerini öğrenmesini yasaklayan ve daha sonra kaldırılan bir yasa çıkardı. cumhuriyet dönemine kadar (1912-1949) çinlilerin, özellikle de sıradan çinlilerin tibet budizmi'ni incelediklerine dair çok az ayrıntılı kanıt vardır. hongwu adına bu misyonlara rağmen, morris rossabi, i̇mparator yongle’nın (h.1402-1424) "tibet ile ilişkilerin genişletilmesini aktif olarak arayan ilk ming hükümdarı" olduğunu yazıyor.

ming'in tibet üzerindeki toprak hakkı ilgili ming tarihindeki i̇ddialar 

resmi yirmi dört tarihe göre, 1739'da sonraki qing hanedanı (1644-1912) tarafından derlenen ming tarihi, ming hanedanı batı tibet'te "ngari askeri-sivil mareşal ofisi"ni ve "ü-tsang" ı kurdu. ü-tsang’ı yönetecek bölgesel askeri komisyon ve "amdo-kham bölgesel askeri komisyonu" amdo ve kham bölgelerini yönetmek için kurdu. mingshi, bir gezici komutanlık, üç uzlaştırma komiserliği ofisi, altı keşif komiserliği ofisi, dört wanhu ofisi (her biri 10.000 haneye komuta eden miriarşiler) ve on yedi qianhu ofisi (her biri 1.000 hanenin komutasında) dahil olmak üzere bu yüksek komutanlıklar altında idari ofisler kurulduğunu belirtiyor.

ming sarayı üç dharma prensi (法王) ve beş prens (王) atadı ve tibet budizminin önemli okullarına büyük devlet eğitmenleri (大國師) ve devlet eğitmenleri (國師) gibi birçok başka (karma kagyu, sakya ve gelug) unvan verdi. çhc hükümetine göre, bu organların önde gelen görevlilerinin tümü merkezi hükümet tarafından atanıyordu ve hukukun üstünlüğüne tabiydi. yine de van praag, phagmodru hükümdarı tai situ changchub gyaltsen tarafından oluşturulan farklı ve uzun süreli tibet yasalarını eski i̇mparatorluk tibet geleneklerini canlandırmak için yapılan birçok reformdan biri olarak tanımlıyor.

washington üniversitesi'nde eski bir profesör olan merhum turrell v. wylie ve li tieh-tseng, modern bilimin ışığında, çin-tibet ilişkileri konusunda güvenilir bir kaynak olarak ağır sansürlenmiş ming tarihi'nin güvenilirliğinin sorgulanabilir olduğunu savunuyorlar. diğer tarihçiler de bu ming unvanlarının nominal olduğunu ve aslında daha önceki yuan unvanlarının sahip olduğu yetkiyi vermediğini iddia ediyor. van praag, "ming sarayı’na yapılan ekonomik olarak motive edilmiş sayısız tibet misyonunun, ming shih'de 'bağımlı misyonlar' olarak anıldığını" yazıyor. van praag, moğol topraklarındaki geçerli bir at pazarının aralıksız çatışmaların bir sonucu olarak kapatılmasından dolayı, bu "bağımlı görevlerin" çin'in tibet'ten gelen atlara olan ihtiyacından kaynaklandığını yazıyor. morris rossabi ayrıca "yuan döneminde çin ile geniş temasları olan tibet'in ming ile neredeyse hiç diplomatik ilişkisi olmadığını" yazıyor.

kaynakça

bibliyografi 

 kuruluşlar tarafından:

 the information office of the state council of the people's republic of china. (2002). testimony of history. edited by hongjia xiang and yuxin zhan. china intercontinental press. .
 the ming biographical history project of the association for asian studies. (1976). dictionary of ming biography, 1368–1644: volume 1, a-l. edited by l. carrington goodrich and chaoying fang. new york: columbia university press. .

tibet tarihi
moğol tarihi
asya'daki tartışmalar
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar