Yukarı Sorbca

yukarı sorbca (hornjoserbšćina) bugün saksonya'nın bir parçası olan tarihi lusatia eyaletinde sorblar tarafından almanya'da konuşulan bir azınlık dilidir. batı slav dili altında aşağı sorbca, çekçe, lehçe, slovakça ve kashubian ile birlikte gruplandırılmıştır.

tarih 
almanya'daki yukarı sorbca dilinin tarihi, ms 6. yüzyılda slav göçleriyle başladı. 12. yüzyıldan itibaren, flandre, saksonya, thüringen ve franconia'dan kırsal cermen yerleşimcilerinin büyük bir akışı vardı. bu "ostsiedlung" (doğu yerleşimi veya genişlemesi), sorbca dilinin kullanımında yavaş ama istikrarlı bir düşüşe neden oldu. buna ek olarak, saksonya bölgesinde, sorbca dili yasal olarak alman diline tabi tutuldu. dil yasakları daha sonra eklenmiştir: 1293'te sorbca dili mahkemelerden önce berne kalesi'nde yasaklanmıştır; 1327'de zwickau ve leipzig'de ve 1424'ten sonra meissen'de yasaklandı. ayrıca, bölgedeki birçok loncada dil bakımından sadece almanca kökenli üyeleri kabul etme koşulu vardı.

ancak, bugünkü lausitz bölgesindeki milzener ve lusitzer'in merkezi bölgeleri, yeni alman dili yerleşimlerinden ve yasal kısıtlamalardan nispeten etkilenmedi. bu nedenle dil orada gelişti. 17. yüzyılda, o bölgedeki yukarı sorbca konuşanların sayısı 300.000'in üzerine çıktı. yukarı sorbca ile ilgili yazılı en eski kanıt, bautzen şehrinde keşfedilen ve 1532 yılına tarihlenen burger eydt wendisch anıtıdır.

almanya'da yukarı sorbca 

tahminen 20.000 ile 25.000 arasında yukarı sorbca konuşmacısı vardır. bunların neredeyse tamamı saksonya eyaletinde, özellikle bautzen (budyšin) bölgesinde yaşıyor. dilin merkezi crostwitz (chrósćicy) köyü ve çevredeki belediyelerde ve özellikle de batısındadır. bu küçük alanda, yukarı sorbca baskın yerel dil olmaya devam etmektedir.

fonoloji

sesli harfler 
yukarı sorbca'ya ait ünlü envanteri tam olarak aşağı sorbca ile aynıdır. aynı zamanda slovence'nin sesli harf envanterine çok benzer. 

 /i/ sert ünsüzlerden sonra orta merkezde [ ɪ ] biçimine dönüşür. 
 /e, o/ yavaş konuşmada kırılarak [i̯ɛ, u̯ɔ] biçimine dönüşür. 
 /e–ɛ/ ve /o–ɔ/  ayrımları vurgulanmamış hecelerde zayıflar veya kaybolur.

sessiz harfler 

 /v, d͡z, t͡sʲ, zʲ/ çok nadirdir. 
 /β/ biraz dudaksız art damak yaklaşımıdır [β̞ˠ], oysa /ɥ/ (/β/ 'nin yumuşak karşılığı) güçlü bir dudaksız damak yaklaşımıdır. 
 /ʀ, ʀʲ/ küçük dil ünsüzüdür. [r, rʲ] 'nin diş eti yaklaşımı eskimiştir. 
 /t͡ʃ, d͡ʒ, ʃ, ʒ/ çoğu lehçede, diş eti-damaklıdır. bu ünsüzler dil palası-üst damaksıl (yassı-art diş eti) olduğu [t͡ʂ, ʂ, ʐ] aşağı sorbca'dan farklıdır (aşağı sorbca'da /t͡ʂ/ 'nin sesli muadili yoktur) /ʃ, ʒ/ 'nin dil palası-üst damaksıl gerçekleşmeleri hoyerswerda'nın kuzeyindeki bazı köylerde konuşulan yukarı sorbca lehçelerinde de görülür. 
 aspire edilmiş bir [kʰ], bazı durumlarda /x/ 'in bir morfem-başlangıç değişkeni ve yanı sıra /k/ 'nin olası bir kelime-başlangıç değişkenidir.

örnekler 
yukarı sorbca'da babamız duası:

 wótče naš, kiž sy w njebjesach. swjeć so twoje mjeno. přińdź twoje kralestwo. stań so twoja wola, kaž na njebju, tak na zemi. wšědny chlěb naš daj nam dźens. wodaj nam naše winy, jako my tež wodawamy swojim winikam. a njewjedź nas do spytowanja, ale wumóž nas wot złeho. amen.

yukarı sorbca'da i̇nsan hakları evrensel beyannamesi'nin 1. maddesi:

 wšitcy čłowjekojo su wot naroda swobodni bir su jenacy po dostojnosći bir karides. woni su z rozumom bir swědomjom wobdarjeni ve maja mjezsobu w duchu bratrowstwa wobchadźeć.

(bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik ruhu içinde hareket etmelidirler.)

ayrıca bakınız 

 aşağı sorbca dili

atıflar

kaynakça

dış bağlantılar 

 yukarı sorbca'da kurs 
 kurs serbskeje rěče, sorbca dil ders kitabında curs practic de limba sorabă yer alan derslerin tanıtım metinleri

sözlükler 

  ortak ifadeler ile yukarı sorbca sözlüğü
  yukarı sorbca dilbilim sözlüğü
  sorbword
  leipzig üniversitesi'nde sorbca 'dil pratiği' sayfası
  leipzig üniversitesi'nde sorbca bilgi sayfası
  wortschatz.de

çekçe-sorbca ve sorbca-çekçe 

 slovnik.vancl.eu adresinde

almanca-sorbca 

 sibz.whyi.org adresinde 
 boehmak.de adresinde

sorbca-almanca 

 boehmak.de adresinde  
 sibz.whyi.org adresinde

oberlausitz
batı slav dilleri
almanya'daki diller
sorbca