E. O. Wilson

edward osborne wilson (10 haziran 1929 - 26 aralık 2021) amerikalı bir biyolog, doğa bilimci ve yazardı. wilson, birçok kez "yeni darwin", "darwin'in doğal varisi" veya "21. yüzyılın darwin'i" lakapları verilen etkili ve ünlü bir biyolog olmuştur. biyoloji bilimindeki uzmanlık alanı zoolojinin karıncalarla ilgili çalışma alanı olan mirmekoloji idi. kendisi bu konuda dünyanın önde gelen uzmanlarından biri sayılmıştır ve bu çalışmalarından dolayı ona "karınca adam" lakabı takılmıştır.

wilson, çevre savunuculuğu, dini ve etik konulara ilişkin laik-hümanist ve deist fikirleri nedeniyle "sosyobiyolojinin babası" ve " biyoçeşitliliğin babası" olarak anılmıştır. ekolojik teoriye katkıları arasında, matematiksel etolog robert macarthur ile birlikte çalıştığı ada biyocoğrafyası teorisi vardır. bu teori koruma alanı tasarımı alanının ve stephen hubbell'in birleşik tarafsız biyoçeşitlilik teorisinin temelini oluşturmuştur.

wilson, harvard üniversitesi organizma ve evrimsel biyoloji bölümü için entomoloji alanında pellegrino üniversitesi araştırma profesörü, duke üniversitesi'nde öğretim görevlisi ve kuşkucu soruşturma komitesi üyesiydi. nobel ödüllerini veren i̇sveç kraliyet akademisi, wilson'a nobel ödülleri kapsamında olmayan alanları kapsayacak biçimde tasarlanmış bir ödül olan crafoord ödülü'nü verdi. uluslararası hümanizm akademisi'nden hümanist ödüllüydü. i̇ki kez kurgusal olmayan yazılar dalında pulitzer ödülü'nü kazandı (1979'da i̇nsan doğası üzerine ve 1991'de karıncalar için) ayrıca the meaning of human existence, the social conquest of earth, letters to a young scientist  kitapları ile new york times'ın çok satan (bestseller) yazarıydı.

wilson, time ve britannica ansiklopedisi gibi yayınlar tarafından dünyanın en önemli bilim adamlarından ve en etkili insanlarından biri olarak kabul edildi. dünya çapında 150'den fazla prestijli ödül ve madalya aldı ve 30'dan fazla dünyaca ünlü ve prestijli organizasyon, akademi ve kurumun onursal üyesiydi. birçok karınca türünün yanı sıra bir kuş ve bir yarasa türü olmak üzere çeşitli hayvan türleri bilimsel olarak onun onuruna adlandırılmıştır.

erken dönem 
edward osborne wilson, 10 haziran 1929'da birmingham, alabama'da inez linnette freeman ve edward osborne wilson'ın tek çocuğu olarak doğdu. otobiyografisi naturalist'e göre, mobile, alabama ve pensacola, florida dahil olmak üzere güney amerika'daki çeşitli kasabalarda büyüdü. küçük yaşlardan itibaren doğa tarihi ile ilgilendi. babası yıllar sonra intihar ederek ölen bir alkolikti. ailesi, eve kara dul örümcekleri getirmesine ve onları verandada tutmasına izin verirdi. wilson'un anne ve babası o daha 7 yaşındayken boşanmışlardı.

ebeveynlerinin boşandığı aynı yıl, wilson bir balık tutma kazasında bir gözünü kör etti. saatlerce acı çekmesine rağmen balık tutmaya devam etti. dışarıda kalmaktan endişe duyduğu için şikayet etmedi ve tıbbi tedavi aramadı. birkaç ay sonra, sağ gözbebeği kataraktla bulutlandı. lensin çıkarılması için pensacola hastanesine yatırıldı. wilson, otobiyografisinde, "ameliyatın korkunç bir [19.] yüzyıl çilesi olduğunu" yazar. wilson, 20/10'luk bir görüşle sol gözünde tam görüşü korudu. 20/10 görüşü onu "küçük şeylere" odaklanmaya teşvik etti. kendisi bu konuda "kelebekleri ve karıncaları diğer çocuklardan daha fazla fark ettim ve otomatik olarak onlarla ilgilenmeye başladım." demektedir.

stereoskopik görüşünü kaybetmiş olmasına rağmen, küçük böceklerin vücutlarındaki ince izleri ve tüyleri hala görebiliyordu. memelileri ve kuşları gözlemleme yeteneğinin azalması onu böceklere konsantre olmaya yöneltti.

dokuz yaşında, wilson ilk seferlerini washington dc'deki rock creek park'ta gerçekleştirdi. böcek toplamaya başladı ve kelebekler için bir tutku kazandı. süpürge, elbise askısı ve tülbent torbalardan yapılmış ağları kullanarak onları yakalardı. bu keşif gezilerine devam etmek, wilson'ın karıncalara olan hayranlığına yol açtı. otobiyografisinde, bir gün çürüyen bir ağacın kabuğunu nasıl çekip aldığını ve altında sitronella karıncalarını keşfettiğini anlatıyor. bulduğu işçi karıncalar "kısa, şişman, parlak sarıydı ve güçlü bir limon kokusu yaydı". wilson, olayın "onun üzerinde canlı ve kalıcı bir izlenim bıraktığını" söyledi. ayrıca kartal i̇zci ödülünü kazandı ve i̇zci yaz kampının doğa direktörü olarak görev yaptı. yaşta 18, entomolog olmaya niyetli, sinek toplayarak başladı, ancak dünya savaşı'nın neden olduğu böcek iğnesi sıkıntısı ii, şişelerde saklanabilen karıncalara geçmesine neden oldu. washington'daki ulusal doğa tarihi müzesi'nden bir myrmekolog olan marion r. smith'in teşvikiyle wilson, alabama'daki tüm karıncalar üzerinde bir araştırma başlattı. bu çalışma, abd'de mobile limanı yakınında ilk ateş karıncaları kolonisini rapor etmesine yol açtı. wilson, eğitimden sonraki 11 yıl içinde 15 veya 16 okula gittiğini söyledi.

eğitim 
wilson, bir üniversiteye gitmeyi göze alamayacağından endişeliydi ve eğitimi için abd hükümetinin mali desteğini kazanmak amacıyla birleşik devletler ordusuna katılmaya çalıştı. görme bozukluğu nedeniyle ordu tıbbi muayenesinde başarısız oldu ve bu sebeple orduya katılamadı , ancak sonuçta alabama üniversitesi'ne kaydolmayı başardı ve 1950'de biyoloji alanında lisans ve yüksek lisans derecelerini aldı. 1951'de wilson doktora amacıyla harvard üniversitesi'ne transfer oldu.

o, harvard society of fellows'a atandığında, denizaşırı seferlere çıkabilir, küba ve meksika'nın karınca türlerini toplayabilir ve avustralya, yeni gine, fiji, yeni kaledonya ve sri lanka dahil olmak üzere güney pasifik'i gezebilirdi. 1955 yılında doktora derecesini aldı. yine aynı yıl irene kelley ile evlendi.

kariyer 
1956'dan 1996'ya kadar wilson, harvard fakültesinin bir parçasıydı. görevine karınca taksonomisti olarak başladı ve karıncaların mikroevrimlerini, çevresel dezavantajlardan kaçarak ve yeni habitatlara geçerek nasıl yeni türlere dönüştüklerini anlamaya çalıştı. bu çalışmalarıyla birlikte " takson döngüsü " teorisini geliştirdi.

matematikçi william h. bossert ile işbirliği içinde wilson, böcek iletişim modellerine dayalı bir feromon sınıflandırması geliştirdi. 1960'larda, tür dengesi teorisini geliştirmek için matematikçi ve ekolojist robert macarthur ile işbirliği yaptı. 1970'lerde o ve daniel s. simberloff bu teoriyi florida keys'teki küçük mangrov adacıkları üzerinde test ettiler. tüm böcek türlerini yok ettiler ve yeni türlerin yeniden popülasyonunu gözlemlediler. wilson ve macarthur'un bu konudaki the theory of island biococoğrafyası kitabı standart bir ekoloji metni haline geldi.

1971'de böcek davranışlarının ve diğer hayvanların davranışlarının benzer evrimsel baskılardan etkilendiğini savunan the insect societies'i yayınladı. 1973'te wilson, harvard karşılaştırmalı zooloji müzesi'nde entomoloji küratörü olarak atandı. 1975'te böcek davranışı teorilerini omurgalılara ve son bölümde insanlara uygulayan sociobiology: the new synthesis kitabını yayınladı. i̇nsanlar arasındaki hiyerarşik sosyal organizasyondan evrimleşmiş ve kalıtsal eğilimlerin sorumlu olduğunu öne sürdü. 1978'de insan kültürünün evriminde biyolojinin rolünü ele alan ve genel kurgu dışı dalında pulitzer ödülü kazanan i̇nsan doğası üzerine adlı kitabını yayınladı.

wilson, 1976'da bilim profesörü frank b. baird, jr. seçildi ve 1996'da harvard'dan emekli olduktan sonra pellegrino üniversitesi fahri profesörü oldu.

1981'de charles lumsden ile işbirliği yaptıktan sonra, bir gen-kültür birlikte evrim teorisi olan genes, mind and culture'ı yayınladı. 1990'da, ikinci pulitzer genel kurgu dışı ödülü olan bert hölldobler ile birlikte yazdığı karıncalar'ı yayınladı.

1990'larda, doğa ve sosyal bilimlerin birliği hakkında bir otobiyografi olan the diversity of life (1992) ve consilience : the unity of knowledge (1998) yayımladı.

emeklilik ve ölüm 
1996'da wilson, harvard üniversitesi'nden resmen emekli oldu ve burada entomoloji'de fahri profesör ve fahri küratör pozisyonlarını sürdürmeye devam etti.  2002 yılında 73 yaşında harvard'dan tamamen emekli oldu. görevden ayrıldıktan sonra, ipad için dijital biyoloji ders kitabı da dahil olmak üzere bir düzineden fazla kitap yayınladı.

pen/eo wilson edebiyat bilimi yazma ödülünü finanse eden ve duke üniversitesi nicholas çevre okulu'nda "bağımsız bir vakıf" olan eo wilson biyoçeşitlilik vakfı'nı kurdu. wilson, anlaşmanın bir parçası olarak duke üniversitesi'nde özel öğretim görevlisi oldu.

wilson ve eşi irene, lexington, massachusetts'te yaşıyordu. catherine adında bir kızı vardı  karısı irene 7 ağustos 2021 tarihinde vefat etti. eşinin ölümünden kısa bir süre sonra wilson, 26 aralık 2021'de 92 yaşındayken  burlington yakınlarında öldü.

kişisel görüşleri

bilimsel hümanizm 
edward wilson, bilimsel hümanizmi  "bilimin gerçek dünya ve doğa yasaları hakkında artan bilgisi ile uyumlu tek dünya görüşü " olarak tanımladı. wilson insan koşullarını iyileştirmenin en uygun görüş olduğunu savunmuştur. ayrıca kendisi 2003 yılında hümanist manifesto'nun imzacılarından biridir.

din 
wilson din ve tanrı konusunda kendisini geçici deist olarak tanımladı  geleneksel dinlere inanmamasının yanı sıra ateizmi reddetmiş ve kendisi için -tam olarak öyle olmamasına rağmen- agnostisizmi daha makul bulmuştur. ayrıca wilson, tanrı, din inancının ve dini ritüellerin insan evriminin sonucu olarak ortaya çıktığını savunmuştur. wilson 2006 yılında yayımlanan the creation adlı kitabında, bilim adamlarının dini liderlere "dostluk eli uzatmaları" ve onlarla bir ittifak kurmaları gerektiğini belirterek, "bilim ve din, dünyadaki en güçlü iki güçtür ve yaratılışı kurtarmak için bir araya gelmelidirler." demiştir. ancak 21 ocak 2015'te yayınlanan bir new scientist röportajında dinlerin insanlığı aşağı çektiğini ve insanlığın ilerlemesi adına dinlerin ortadan kaldırılması gerektiğini söyledi. aynı röportajda wilson, "bu yüzden, insanlığın ilerlemesi adına yapabileceğimiz en iyi şeyin dini inançları ortadan kaldıracak kadar azaltmak olduğunu söyleyebilirim." demiştir.

ödüller ve onurlar 
wilson'ın bilimsel ve koruma dereceleri şunları içerir:

 amerikan sanat ve bilim akademisi üyesi, 1959'da seçildi 
 ulusal bilimler akademisi üyesi, 1969'da seçildi 
 abd ulusal bilim madalyası, 1977 
 leidy ödülü, 1979, philadelphia doğa bilimleri akademisi'nden 
 on human nature kitabı için pulitzer ödülü, 1979 
 tyler çevresel başarı ödülü, 1984 
 eci ödülü, uluslararası ekoloji enstitüsü, karasal ekoloji, 1987 
 uppsala üniversitesi matematik ve fen fakültesi'nden fahri doktora, i̇sveç, 1987 
 başarı akademisi altın plak ödülü, 1988 
 the insect societies and sociobiology: the new synthesis adlı kitapları, institute for scientific information tarafından science citation classic ödülü ile onurlandırıldı.
 crafoord ödülü, 1990, i̇sveç kraliyet bilimler akademisi tarafından verilen bir ödül 
 karıncalar için pulitzer ödülü (bert hölldobler ile birlikte), 1991 
 uluslararası biyoloji ödülü, 1993 
 carl sagan kamu bilimi anlayışı ödülü, 1994 
 ulusal audubon topluluğu'nun audubon madalyası, 1995 
 time dergisinin amerika'daki en etkili 25 kişisi, 1995 
 seçkinlik sertifikası, uluslararası entomoloji kongreleri, floransa, i̇talya 1996 
 amerikan felsefe derneği bilimlerinde üstün başarı için benjamin franklin madalyası, 1998.
 amerikan hümanist derneği'nin 1999 yılın hümanisti 
 lewis thomas bilim hakkında yazma ödülü, 2000 
 nierenberg ödülü, 2001 
 seçkin kartal i̇zci ödülü 2004 
 dauphin island sea lab, araştırma gemisinden biri olan r/v eo wilson'ı vaftiz etti.
 linnean yüzüncü yıl gümüş madalyası, 2006 
 peabody doğa tarihi müzesi'nden addison emery verrill madalyası, 2007 
 ted ödülü 2007  her yıl "bu gezegendeki yaşamı bir şekilde olumlu etkileyebileceklerini gösteren en fazla üç kişiyi onurlandırmak" için verilir.
 xix premi internacional catalunya 2007 
 crans-montana'da (i̇sviçre) düzenlenen 2008 sempozyumu için world knowledge dialogue  onur kurulu üyesi ve scientist in residence.
 florida, walton county'deki nokuse plantasyonundaki eo wilson biyofili merkezi  2009 videosu 
 kaşifler kulübü madalyası, 2009 
 ekoloji ve koruma biyolojisi kategorisinde 2010 bbva bilginin sınırları ödülü 
 mimarlıkta thomas jefferson madalyası, 2010 
 i̇lk romanı anthill: a novel için kurgu dalında 2010 heartland ödülü 
 yılın earthsky bilim i̇letişimcisi, 2010 
 uluslararası kozmos ödülü, 2012 
 kew uluslararası madalyası (2014) 
 bilim doktoru, onur ödülü, amerikan doğa tarihi müzesi'nden (2014) 
 2016 harper lee ödülü 
 türün myrmoderus eowilsoni sıfatıyla anma (2018) 
 türün miniopterus wilsoni sıfatıyla anma (2020)

çalışmaları 

 brown, w. l.; wilson, e. o. (1956). "character displacement". systematic zoology. 5 (2): 49–64. doi:10.2307/2411924. jstor 2411924, william brown jr. ile birlikte yazılmıştır; 1986'da science citation classic olarak, yani tüm zamanların en sık alıntılanan bilimsel makalelerinden biri olarak onurlandırılan makale.
 ada biyocoğrafyası teorisi, 1967, princeton university press (2001 yeniden basım),isbn 0-691-08836-5, robert h. macarthur ile birlikte yazılmıştır.
 böcek dernekleri, 1971, harvard university press, isbn 0-674-45490-1
 sociobiology: the new synthesis 1975, harvard university press, (yirmi beşinci yıldönümü baskısı, 2000))
 i̇nsan doğası üzerine, 1979, harvard university press,, 1979 pulitzer genel kurgu dışı ödülü sahibi.
 genler, akıl ve kültür: birlikte evrimsel süreç, 1981, harvard university press, isbn 0-674-34475-8
 promethean ateşi: aklın kökeni üzerine düşünceler, 1983, harvard university press, isbn 0-674-71445-8
 biyofili, 1984, harvard university press, isbn 0-674-07441-6
 ekosistemlerde başarı ve hakimiyet: sosyal böcekler örneği, 1990, inter-research, issn 0932-2205
 karıncalar, 1990, harvard university press,isbn 0-674-04075-9, bert hölldobler ile 1991 pulitzer ödülü sahibi
 yaşamın çeşitliliği, 1992, harvard university press, isbn 0-674-21298-3, yaşamın çeşitliliği: özel baskı, isbn 0-674-21299-1
 biophilia hipotezi, 1993, shearwater books, isbn 1-55963-148-1, stephen r. kellert ile birlikte
 karıncalara yolculuk : bilimsel keşif hikayesi, 1994, harvard university press,isbn 0-674-48525-4, bert hölldobler ile
 natüralist, 1994, shearwater kitapları, isbn 1-55963-288-7
 doğanın peşinde, 1996, shearwater kitapları, isbn 1-55963-215-1, laura simonds southworth ile birlikte
 consilience: bilginin birliği, 1998, knopf, isbn 0-679-45077-7
 hayatın geleceği, 2002, knopf, isbn 0-679-45078-5
 yeni dünyada pheidole: dominant, hyperdiverse karınca cinsi, 2003, harvard university press, isbn 0-674-00293-8
 yaratılış: yeryüzünde hayat kurtarmaya çağrı, eylül 2006, ww norton & company, inc. isbn 978-0-393-06217-5
 doğanın açığa çıkması: seçilmiş yazılar 1949–2006, isbn 0-8018-8329-6
 the superorganism: the beauty, elegance and strangeness of insect societies, 2009, ww norton & company, inc isbn 978-0-393-06704-0, bert hölldobler ile
 anthill: bir roman, nisan 2010, ww norton & company, inc. isbn 978-0-393-07119-1
 kingdom of ants: jose celestino mutis and the dawn of natural history in the new world, 2010, johns hopkins university press, baltimore, josé maría gómez durán ile birlikte, isbn 0801897858
 yaprak kesici karıncalar: i̇çgüdü tarafından medeniyet, 2011, ww norton & company, inc. isbn 978-0-393-33868-3, bert hölldobler ile birlikte
 the social conquest of earth, 2012, liveright publishing corporation, new york, isbn 0871403633
 genç bir bilim adamına mektuplar, 2014, liveright, isbn 0871403854
 a window on eternity: a biologist's walk through gorongosa national park, 2014, simon & schuster, isbn 1476747415
 i̇nsan varlığının anlamı, 2014, liveright, isbn 0871401002
 half-earth, 2016, liveright, isbn 978-1-63149-082-8
 yaratıcılığın kökenleri, 2017, liveright, isbn 978-1-63149-318-8
 genesis: the deep origin of societies, 2019, liveright; isbn 1-63149-554-2
 karınca dünyasından masallar, 2020, liveright, isbn 9781631495564 
 naturalist: a graphic adaptation 10 kasım 2020, island press; isbn 978-1610919586

düzenlenmiş eserler 

 from so simple a beginning: darwin's four great books, edward o. wilson (2005, ww norton) tarafından düzenlendi. isbn 0393061345

kaynakça

dış bağlantılar 
 
 

birmingham, alabama doğumlu yazarlar
alabama üniversitesinde öğrenim görenler
sürdürülebilirlik aktivistleri
kurgusal olmayan genel eser dalında pulitzer ödülü sahipleri
bilim felsefecileri
ulusal bilim madalyası sahipleri
ulusal bilimler akademisi üyeleri
i̇nsan evrimi teorisyenleri
harvard üniversitesi öğretim üyeleri
harvard üniversitesinde öğrenim görenler
royal society'nin yabancı üyeleri
evrimsel biyologlar
etologlar
din eleştirmenleri
amerikalı kuşkucular
amerikalı bilim yazarları
amerikalı doğa tarihçileri
amerikalı hümanistler
amerikalı çevreciler
amerikalı entomologlar
amerikalı deistler
amerikalı otobiyograflar
amerikalı aktivistler
21. yüzyıl amerikalı roman yazarları
21. yüzyıl kurgusal olmayan eserler veren amerikalı yazarları
20. yüzyıl amerikalı roman yazarları
20. yüzyıl amerikalı erkek yazarları
2021 yılında ölenler
1929 doğumlular
pulitzer ödülü sahipleri
pulitzer ödülünü iki defa alan yazarlar
kurgusal olmayan eserler veren amerikalı erkek yazarlar
amerikalı yazarlar