Culfa Ermeni Mezarlığı

culfa ermeni mezarlığı (ermenice: ջուղայի գերեզմանատուն, jughayi gerezmanatun) culfa şehri yakınında bir mezarlıktı. ermenice jugha olarak da bilinen mezarlık, azerbaycan'ın eksklavı olan nahçıvan yaklaşık 10,000 anıt mezara sahiptir. mezar taşları, çoğunlukla ortaçağ hristiyan ermeni sanatının karakteristik olarak dekore edilmiş çapraz taşlarından oluşan binlerce haçkardan oluşuyordu. mezarlık, azerbaycan hükûmetinin anıtları yok etmek için sistematik bir kampanya başlattığı 1990'ların sonlarında hala ayakta duruyordu.

azerbaycan hükûmetini kınayan ve bu tür faaliyetlerden vazgeçmeye çağıran hem ermeni hem de uluslararası örgütler tarafından birkaç temyiz başvurusu yapıldı. 2006 yılında azerbaycan, avrupa parlamentosu üyelerinin iddiaları soruşturmasını engellemiş, konuyu “önyargılı ve histerik bir yaklaşımla” suçlamış ve yalnızca ermeni kontrolündeki bölgeyi de ziyaret etmesi hâlinde bir heyeti kabul edeceğini belirtmiştir. 2006 baharında, bölgeyi ziyaret eden savaş ve barış raporları enstitüsü'nden bir gazeteci mezarlığın görünür izlerinin kalmadığını bildirdi. aynı yıl i̇ran'dan çekilen fotoğraflar mezarlık alanının askeri bir atış poligonuna dönüştürüldüğünü gösterdi. mezarlığın yıkımı ermeni kaynakları ve bazı ermeni olmayan kaynaklar tarafından "kültürel soykırım" eylemi olarak geniş çapta tanımlanmıştır.

2003 ve 2009'da çekilen culfa'nın uydu fotoğraflarını inceledikten ve karşılaştırdıktan sonra, aralık 2010'da bilimsel gelişme için amerikan birliği mezarlığın yıkıldığı ve düzleştirildiği sonucuna vardı.

tarih 
nahçivan, azerbaycan'a ait bir eksklavdır. ermenistan toprakları onu azerbaycan'ın geri kalanından ayırıyor. eksklavın ayrıca türkiye ve i̇ran ile de sınırı bulunmaktadır. ermeni yaylası'nın merkezindeki tarihi sünik eyaletinde, aras nehri yakınında bulunan culfa, geç ortaçağ döneminde yavaş yavaş bir köyden bir şehre büyüdü. on altıncı yüzyılda, büyük ölçüde ticaret ve işçilikle uğraşan 20.000-40.000 ermeni nüfusu vardı. şehrin batı kesiminde, culfa'daki mezarlıkta bulunan en eski haçkarların tarihi dokuzuncu ile onuncu yüzyıllara dayanmakta ancak inşaatları ve özenle dekore edilmiş diğer mezar işaretlerinin inşaatı 1605'e kadar devam etmiştir. bu, safevi persi i. şah abbas'ın yakılmış bir toprak politikası oluşturduğu, kasabanın yıkılmasını ve tüm sakinlerinin ortadan kaldırılmasını emrettiği yıldır.

ermeniler, binlerce haçkarın yanı sıra, hristiyan motifleri ve gravürleriyle karmaşık bir şekilde dekore edilmiş koç formunda çok sayıda mezar taşı inşa ettiler. fransız gezgin alexandre de rhodes'a göre, 1648'de culfa'yı ziyaret ettiğinde mezarlıkta hala iyi korunmuş 10.000 haçkar vardı. bununla birlikte, birçok haçkar bu dönemden 1903-1904'te sadece 5.000 olarak sayıldığı noktaya kadar yok edildi.

i̇skoç sanatçı ve gezgin robert ker porter 1821 kitabındaki mezarlığı şöyle tarif etti:

encyclopædia iranica'da yazan vazken s. ghougassian, mezarlığı "20. yüzyılın sonuna kadar julfa'nın görkemli ermeni geçmişi için en görünür maddi kanıt" olarak nitelendirdi.

yıkımı

arka plan 

ermenistan ilk olarak 1998 yılında culfa kasabasında haçkarları yok ettiği için azerbaycan hükûmetine karşı suçlamalarda bulundu. birkaç yıl önce ermenistan, karabağ ermenilerini dağlık karabağ savaşı'nda azerbaycan'daki dağlık karabağ bölgesi'nde bağımsızlıkları için savaşmalarını desteklemişti. savaş, ermenistan ve azerbaycan arasında ateşkesin imzalandığı 1994 yılında sona erdi. dağlık karabağ ermenileri, uluslararası olarak tanınmayan ancak de facto bağımsız bir devlet olan dağlık karabağ cumhuriyeti'ni kurdular. savaşın sona ermesinden bu yana, azerbaycan'da ermenilere karşı düşmanlık arttı. arkeoloji'de yazan sarah pickman, dağlık karabağ'ın ermenilere olan kaybının "nahçivan'daki tarihi ermeni varlığını ortadan kaldırma girişiminde rol oynadığını" kaydetti.

1998'de azerbaycan, ermenistan'ın haçkarların yok edildiğine dair iddialarını reddetti. i̇ran'daki ermeni mimarisi örgütünün bir üyesi olan arpiar petrosyan, anıtları tahrip eden buldozerlere tanık olduktan ve filme aldıktan sonra başlangıçta iddialara baskı yapmıştı.

bakü'deki nahçıvan özerk cumhuriyeti'nin (nar) daimi temsilcisi hasan zeynalov, ermeni iddialarının "ermenilerin bir başka kirli yalanı" olduğunu belirtti. azerbaycan hükûmeti suçlamalara doğrudan yanıt vermedi, ancak "vandalizmin azerbaycan ruhunda olmadığını" belirtti. ermenistan'ın iddiaları, ermeni kültür bakanı gagik gyurdjian'a göre yıkımın geçici olarak durdurulmasına yardımcı olduğu uluslararası incelemeyi kışkırttı.

nahçivan'daki haçkarlar üzerindeki ermeni arkeologlar ve uzmanlar, 1987'de bölgeyi ilk ziyaret ettiklerinde, sovyetler birliği'nin dağılmasından önce, anıtların sağlam durduğunu ve bölgenin kendisinin "27.000 manastır, kilise, haçkar, mezar taşları" ve diğer kültürel eserlere sahip olduğunu belirtmiştir. 1998 yılına kadar haçkar sayısı 2.700'e düşürüldü. culfa'nın eski mezarlığının, bu oyulmuş haçkar mezar taşlarından 10.000 kadarını barındırdığı biliniyor; bunların 2000'i 2002 yılında aynı bölgede vandalizm patlak vermesinden sonra hala bozulmamıştı.

2003'te yenilenen talepler 
2003 yılında ermeniler, azerbaycan'ın anıtların yıkılmasını yeniden başlattığını iddia ederek protestolarını yenilediler. 4 aralık 2002'de ermeni tarihçiler ve arkeologlar buluştular, resmi bir şikâyette bulundular ve iddialarını soruşturmak için uluslararası kuruluşlara başvurdular. devam eden yıkımın görgü tanığı yıkımların organize bir operasyon olduğunu tanımlar. aralık 2005'te, tebriz ermeni piskoposu nshan topouzyan ve diğer i̇ranlı ermeniler nahçıvan ve i̇ran arasındaki sınırı kısmen sınırlayan aras nehri boyunca azerbaycan birliklerinin kalan haçkarların yıkımını balyoz ve balta kullanarak bitirdiğini gösteren daha fazla video kanıtı belgeledi.

uluslararası tepkiler 

azerbaycan hükûmeti, suçlamaların ilk ortaya çıkarılmasından bu yana bir kınama telaşı ile karşı karşıya kaldı. i̇ddialar ilk kez 1998'de ortaya çıktığında, birleşmiş milletler eğitim, bilim ve kültür örgütü (unesco) culfa'daki anıtların yok edilmesinin durdurulmasını emretti.  uluslararası anıtlar ve siteler konseyi'den (icomos) yapılan faaliyetlerin sona erdirilmesi için benzer itirazlar da getirmiştir.

ermenistan ve uluslararası örgütler tarafından ileri sürülen suçlamalara tepki olarak azerbaycan, ermenilerin bu bölgelerde hiçbir zaman var olmadıklarını iddia etmiştir. 2005 yılının aralık ayında zeynalov, bir bbc röportajında ermenilerin "eskiden beri azerbaycan toprakları olan nahçıvan'da hiç yaşamadıklarını ve bu yüzden ermeni mezarlığı ve anıtlarının bulunmadığını ve hiçbir zaman bulunmadığını" söyledi. azerbaycan bunun yerine anıtların ermeni değil alban kökenli olduğunu iddia ediyor.

yıkımla ilgili olarak, azerbaycan'ın abd büyükelçisi hafız paşayev'e göre, tanıtılan videolar ve fotoğraflar insanların kimliğini göstermediği gibi, aslında neyi yok ettiklerini göstermedi. bunun yerine büyükelçi, ermeni tarafının, ermenistan'daki azerbaycan anıtlarının yıkıldığı iddialarından uzaklaşmak için azerbaycan'a karşı bir propaganda kampanyası başlattığını ileri sürüyor. azerbaycan cumhurbaşkanı i̇lham aliyev de suçlamaları "yalan ve provokasyon" olarak nitelendirerek reddetti.

2006 yılında, avrupa parlamenter üyeleri, mezarlığı teftiş etmeleri yasaklandığında azerbaycan hükûmetini protesto ettiler. bölgeye erişimi reddedilen avusturyalı bir sosyalist mep ve komite üyesi hannes swoboda, "gitmemize izin vermezlerse kötü bir şey olduğuna dair net bir ipucumuz var olacaktır. bir şey gizlenmişse nedenini sormak istiyoruz. bunun nedeni, iddiaların bir kısmının doğru olması olabilir." demiştir. avrupa parlamentosu'nun muhafazakâr bir üyesi olan doktor charles tannock ve diğerleri bu duyguları tekrarladı ve imhayı 2001 yılında afganistan'ın bamyan kentindeki taliban tarafından tahrip edilen buda heykelleriyle karşılaştırdı. i̇ngiliz mimar steven sim, bölgenin bir uzmanı olarak, i̇ran sınırından çekilen video çekiminin gerçek olduğunu söyledi.

azerbaycan avrupa parlamentosu'nu yasakladı çünkü bir heyeti ancak ermeni kontrolündeki bölgeyi de ziyaret ederse kabul edeceğini söyledi. azerbaycan dışişleri bakanlığı sözcüsü tahir tagizade, "ortaya çıkan sorunlara kapsamlı bir yaklaşım getirilirse, nahçivan özerk cumhuriyeti de dahil olmak üzere tüm azerbaycan topraklarındaki hristiyan anıtları incelemek mümkün olacak" dedi.

azerbaycan ve ermenistan avrupa konseyi üyesidir. ertelenen birkaç ziyaretten sonra, 29 ağustos - 6 eylül 2007 tarihleri arasında avrupa konseyi parlamenterler meclisi müfettişleri tarafından i̇ngiliz politikacı edward o'hara başkanlığında yenilenmiş bir girişim planlandı. nahçivan'ın yanı sıra heyet bakü, erivan, tiflis ve dağlık karabağ'ı ziyaret etmeyi planladı. müfettişler ermenistan üzerinden dağlık karabağ'ı ziyaret etmeyi planladılar ve bunu kolaylaştırmak için ulaşım ayarlamışlardı. ancak 28 ağustos'ta azerbaycan'ın pace heyeti başkanı, müfettişlerin dağlık karabağ'a azerbaycan üzerinden girmeleri yönünde bir talepte bulundu. 29 ağustos'ta pace genel sekreteri mateo sorinas, dağlık karabağ'a azerbaycan'ın ihtiyaç duyduğu yolu kullanarak ulaşmakta güçlük çektiği için ziyaretin iptal edilmesi gerektiğini açıkladı. ermenistan dışişleri bakanlığı, azerbaycan'ın "sadece nahçıvan'daki ermeni anıtlarının yıkımını örtme niyetlerinden dolayı ziyareti durdurduğunu" belirten bir açıklama yaptı.

i̇ran hükûmeti anıtların imhasıyla ilgili endişelerini dile getirdi ve nahçıvan özerk cumhuriyeti hükûmetine (nöc) karşı bir protesto düzenledi.

nisan 2011'de, yeni atanan abd'nin azerbaycan büyükelçisi matthew bryza nahçıvan'ı ziyaret etti, ancak azerbaycan yetkilileri tarafından culfa'ya erişimine izin verilmedi. bryza mezarlığı araştırmayı amaçlamıştı, ancak bunun yerine azeri hükûmet yetkilileri tarafından önümüzdeki aylarda yeni bir yolculuğun kolaylaştırılmasına yardımcı olacakları söylendi. abd'nin bakü'deki büyükelçiliği tarafından yayınlanan bir açıklamada bryza, "mezarlık yıkımının rapor edildiği sırada söylediğim gibi, kültürel alanlara saygısızlık – özellikle de bir mezarlığın –  nerede olursa olsun kınadığımız bir trajedidir." dedi.

açıklamaya yanıt olarak, amerika ermeni ulusal komitesi (anca) genel müdürü aram hamparian, büyükelçinin "çok az, beş yıl çok geç" yorumunu çağırdı ve onu 2006 yılında hâlen abd avrupa ve avrasya i̇şlerinden sorumlu dışişleri bakan yardımcısı iken, yıkıma karşı daha güçlü ve daha erken konuşmaması nedeniyle eleştirdi.

diğer 
çok sayıda ermeni olmayan akademisyen yıkımı kınadı ve azerbaycan hükûmetini bölgedeki faaliyetlerini daha eksiksiz bir şekilde anlatmaya çağırdı. chicago üniversitesi'nde antropolog ve antropoloji doçenti olan adam t. smith, haçkarların kaldırılmasını "insanlığın geçmişi ile olan ilişkisinde utanç verici bir bölüm, azerbaycan hükûmetinin hem açıklama yapması hem de onarım gerektiren acınası bir eylemi." olarak yorumladı. smith ve diğer akademisyenlerin yanı sıra birçok amerika birleşik devletleri senatörü, unesco ve diğer örgütler azerbaycan hükûmetini kınayan bir mektup imzaladı.

avustralya katolik üniversitesi culfa projesi 
2013 yılında avustralya katolik üniversitesi; manning clark house, erivan devlet üniversitesi ve sidney'deki armenian apostolic church of the holy resurrection kilisesi ile birlikte yıkılan culfa mezarlığı'nın dijital olarak yeniden inşası için bir projeye başladı. dr judith crispin ve prof. harold short, orijinal yerlerinde bulunan ortaçağ kaçkarların ve koç şeklindeki taşların sürükleyici bir sunumunu oluşturmak için 3d görselleştirme ve sanal gerçeklik tekniklerini kullanıyor. culfa projesi, 25 yıllık bir süre boyunca argam ayvazyan tarafından çekilmiş olanlar da dahil olmak üzere, culfa mezarlığının birçok tarihi fotoğrafından ve haritasından besleniyor. culfa projesi'nin ilk sonuçlarının sunumları 2016 yılında roma'da yapıldı. 2020 yılına kadar sürecek olan proje erivan ve sidney'de kalıcı kurulumlarla sonuçlanacak. culfa projesi'nde çalışan diğer önemli akademisyenler arasında arkeolog hamlet petrosyan, kültür tarihçisi dickran kouymjian, 3d görselleştirme uzmanı drew baker ve culfa mezarlığı uzmanı simon maghakyan yer alıyor.

2010 uydu fotoğraflarının aaas analizi 
yabancı grupların yerinde inceleme yapmasını yasaklayan azerbaycan'a bir yanıt olarak, 8 aralık 2010 tarihinde bilimsel gelişme için amerikan birliği (aaas), 2003 ve 2009'da alınan culfa mezarlığının yüksek çözünürlüklü uydu fotoğraflarının bir analizini yayınladı. aaas, uydu görüntülerinin yerdeki gözlemcilerin raporlarıyla tutarlı olduğu, 2003 ile 2009 yılları arasında "önemli yıkım ve arazinin kalitesindeki değişikliklerin" meydana geldiği ve mezarlık alanının "büyük olasılıkla yok edildiğini ve daha sonra hafriyat ekipmanları ile düzleştirildiği sonucuna vardı."

uluslararası tepkinin eleştirisi 
ermeni gazeteci haykaram nahapetyan, mezarlığın yıkılmasını irak ve şam i̇slam devleti (işi̇d) tarafından kültürel mirasın yıkılması ve bamyan budalarının taliban tarafından yıkılması ile karşılaştırdı. o, uluslararası toplumun culfa'daki mezarlığın yıkılmasına verdiği yanıtı da eleştirdi. simon maghakyan, batı'nın 2012 kuzey mali ihtilafı sırasında talibanın budaları yıkımını ve i̇slamcıların timbuktu'daki türbelerin yıkımını kınadığını belirtti çünkü "her iki durumda da kültürel hakların ihlalcileri batı karşıtı, el kaide bağlantılı gruplar ve güçlü bir batı kınamasını hak ediyor gibi görünüyor." dedi. "aksi takdirde, batı neden batı'nın büyük bir enerji tedarikçisi ve batı'dan silah satın alan azerbaycan tarafından dünyanın en büyük ortaçağ ermeni mezarlığının tamamen yok edilmesiyle ilgili ezici sessizliğini sürdürdü?" diye eklemiştir.

kalan haçkarlar 
 etchmiadzin katedrali'nde culfa haçkarlar

konuyla ilgili yayınlar 
   ayvazyan, argam. ջուղա (jugha). erivan: sovetakan grogh, 1984. 
 bevan, robert. the destruction of memory: architecture at war. londra: reaktion, 2006. 
 baltrušaitis, jurgis ve dickran kouymjian. "julfa on the arax and its funerary monuments" in études arméniennes/armenian studies in memoriam haig berberian. lizbon: galouste gulbenkian vakfı, 1986. 
 maghakyan, simon. "sacred stones silenced in azerbaijan ." history today. vol. 57, kasım 2007.

fotoğraf galerileri 
 ermeni mimarisi araştırmaları'nın fotoğraf galerisi culfa mezarlığı'nın kısmi manzaraları  
  , julfa projesi sayfasında argam ayvazyan dijital arşivi

belgesel filmleri 
 ermeni mimarlığı araştırmaları örgütü tarafından julfa  
 araxes'in yeni gözyaşları

diğer filmler 
 bölüm 1 video kaset yakalandı

uydu görüntüleri 
 bilimsel gelişme için amerikan birliği tarafından sağlanan uydu görüntüleri  .

ayrıca bakınız 
 türkiye'deki mezarlıklar listesi

kaynakça

dış bağlantılar 
 culfa'daki ermeni mezarlığının yok edilmesi , ermeni mimarisi araştırmaları broşürü 
 julfa projesi 
 djulfa sanal anıtı ve müzesi  
 uluslararası anıtlar ve sitler  konseyi tarafından culfa'daki ermeni mezarlığının yok edilmesi  
 avustralya ermeni ulusal komitesi tarafından türkiye'de yıkım kanıtı  
 uydu görüntüleri azerbaycan'da ermeni eserlerinin yok olduğunu gösteriyor . aaas basın açıklaması.

saldırıya uğramış sanat eserleri
azerbaycan'daki anıtlar
azerbaycan'daki mezarlıklar
i̇ncelenmemiş çeviri içeren sayfalar